(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De viris illustribus in castella veteri Soc. Jesu Ingressis et in Italia exstinctis : Libri II"

DE VIRIS ILLUSTRIBUS 

IN CASTELLA VETERI 

SOC. JESU INGRESSIS 

ET IN ITALIA EXSTINCTI8 



LI"BE\ 11. 
AUCTORE 

JOANNE ANDREA NAVARRETE 

FRESIYTERQ HI5EANO. 





BONONIl MDCCXCVTI. 

— - — — 

■ X lYPOCRArHIA SANCTl THOM^ A Q.U 1 N A T f S 

suetmokuM permissu. 



1U 

PR^FATIO. 



T 

A_Jber alrer, quem promiseram , de Viris Hlustri- 
fous Socictatfs scnus m luce n prodit , qu^m pro quo- 
rumdam votis,qui citrus eum emitti voluissent A- 
pud quos ego non operis difficultatem , non long s 
Typographorum moras , non alia qua? intercessennt 
riegotia* sed exiguas tantum ingcnn , et corporis vi- 
res excusabo,qux me lentius progrcdi , vel etiam 
interdum ccssare coegerunt Non propterea in his 
VtStlgandlS , ec ComprripnrlK . quaE perscnbenda fue- 
runt , minorcm adhibui diligenriam, cum scucm . 
mhil huc nisi cerrum , et exploratum afTtrri opor- 
tere. Verumrsmen, post literas in Jonginqua missas, 
post vari<s h^c illac discursus, qui non parum ad 
retardandam absolutionem opcris cfTecerunt, non- 
nulla compcrire omnmo non licuit , qua? c t historix 
lumen haud modicurn addidissenr, et ad ubcriorem 
insignium Virorum laudcm plunrnum dcservirenr . 
Omnes quidem, quorum facta ln hoc libro recen- 
sentur, singularem virrutis opinionem apud eos , qui- 
buscum vixerant , ob r inucrunt: scd qui testcs virtu- 
tum fuerant, eas potius suspiccre, imitarique studu- 
erunt , qu:im p >sterorum mcmorix diligcnti narra- 
tione commendare. Ideo in quorumdam rebus gcs- 
tis expontndis brevior, quam oport* ret , esse debui: 
non quod mulio plura llli nun fcccnnc, quae digna 

a t 



rv 

essent commcmorariMcd quia ii? morte praereptis ; 

qui claris illis h ommibus aequales faerant, atq.ie adeo 
propius eos inspexerant, multa de ipsorum prxsertim; 
adolescentia, et juventute necesse estignonri. Sed 
cum ndem iil provecta aetate, ad quim eorum pleri- 
que dev.nerunt ,quorum mores in hoc secundo Iibro 
describuntur , tot f re habuerinr. actionum testes , 
quot habebant exilii comites > non a*que operosum 
fuit , quae llli praeclare in senectute gesserant ,. idoneis 
confirmare testimoniis. Atque id maxime optandum 
erat in hoc scripturae genere , in quo praestantium Vi- 
rorum laudes continentur: cum is demum laudari ve- 
resitdignus, non qui bene cceperit, aut proctsserit, 
sed qui vitam cum laude consummaverit . 

In primo hu;us operis libro tam multa de tiro- 

nibus dixi Villag^r<;iermhn<; _ nr vereri suhirer inter- 

dum , ne quibusdam prolixior illa narratio videretur 
Eam tamen aliquis justo breviorcm existimavit : mul-* 
tisque mecum egit , ut pro loci opportunitate super- 
addere non practernntterem qu >d m ea nonnulli desi- 
derabant. Cum autem lllud maxime requiri conten- 
deret, ut tironum nomina enunti ircntur , qui cons- 
tantes in superandis oppugnationibus fucrunt ? quod 
etiam exemplo praeclari cujusdam Histonci confir- 
mabatj id tgo paucis hic expedire constitui , ne aut 
prudentis vin neglexi^se consilium , aut aliquid vi- 
clear de strenuorum adolescentium laudibus deccrp- 
sisse . 

Tirones ergo septuaginta quatuor , qu? profec- 
tionem ln exilium coram ^enatore ac testibus decrc- 
verant , et manu propna signaverant Villa*garsiar 9 
tum mdc Turremcrematam dcvcnibStnt , riiukis ptf 



t 

dies quindecim objecti fuerunt dimicationibus . Ini- 
tio satis humaniter habebantur. Alter enim ex Du- 
umviris , qui judiciariam ibi potestatem exercebant 
( cognomcn illi erac hrnuntio ) prarcepit incolis, ut 
tirones bcnigne haberent , decentt m iisdem victum 
subministtarent , et lineas purgarent vestes, aliaque 
praestarent officia, quae ad itinerantium juvenumcom- 
modum spectabant : nec dubitarent , quin justam es- 
sent laboris sui mercedem accepturi . Post quartum 
vero diem Arnuntii Collega cum populi Decurionc 
ad tirones veniens , mulca illis indixit , quae ad cohi- 
bendos eorum cceius pertim bant , ne se invicem ad 
perseverantiam incitarcnt . Tres etiam rcligiosi viri , 
qui per eos dies in oppidum venerant concionaturi, 
ad profcctioncm tironibus di>uadendam magna con- 
tentione sunc aggrcsbi. Eurum quidam cursitare per 
domos, soliciteque rogare , anne novitii , qui mane- 
bant ibi ,pnmum tirocinii annum explessent? Id si af- 
firm bant: Vbiscum ego , ajebat, non ausim congrcdi ; 
prorsusque ad alios prsetenbat. Audierat , credo , dc 
votis, qusetirones ^ocietatis post primum probationis 
annum spontaneae devotionis impulsu soliti erant e- 
mittcre : eosque proinde nolebat pcrturbare . Si ve- 
ro negassent, ad illos ingressus, longa oratione per- 
suadere nitcbatur , nihil se melius honestiusque fac- 
turos, quam ut consilium abjicerent , quod lnierant. 
Sed alius novitios omnes nullo discrimine habcbat: 
ct eos , qui praedicta vota conceperant , nihilo prae- 
ter quam talari tunica ab elcmentariis , vel e trivio 
pueris difTVrre , fidenter asseverabat. Contendebat e- 
tiam , novirios ad id tantum ex vocatione sua tenc- 
ri, uc institutum Societatis m Hispama profiterentur: 



cum autem 5ocietas m Hispsnia jarm-esse desiissefc, 
libcrosab ea obligatione, et exauctoratos manere. !mo 
vero , respondcbant tirones, vel in ipso lr>stituti nos- 
tn limine habemus, nostrar vocationis esse diversa lo- 
ca peragrare, et vitam agere in quavis mundi plagt, 
ubi majus Dei obsequmm , et animarum auxilmm 
speratur . Ad perturbandos tamen quorumd^m ani- 
mos nihil eo fuit efficacius , quod aliquis e prsedictis 
Concionatoribus asserebat: Novitios , salva consci- 
entia, m exilium abire non posse , reosque fore le- 
talis culpae , si proficisci cum Patribus obstinaicnt . 
Non decrat inter ipsos , qui rigidum Censorem vcl 
impugnando retundcrct, vel compesccret objurgan- 
do : scd aliquorum animos dici vix potest , quantum 
haec opinatio deterrucrit. Tres inde, vel quatuor cre- 
dibile est fuisse permutwo , wt vcmrent ad Judices , ab 
eisque indumenta peterent secularia, in domos re- 
dituri paternas . Quorum petitioni cum ignorarent 
Judices,quo pacto satisfacerent , Senatorem iUum per 
literas consuluerunt , qui Villargarsiae , post ab.ictos 
inde Socios , recognoscendis Collegii rebus immora- 
batur. Is ad Judices scripsit, ut convocatis tironibus, 
sententiam exquirerent singulorum , et qui vellcnt 
ad patrias reverti dom }> , propriis cujusque vcstibus 
inducrcntur: mittebat enim quascunque in tirocinio 
invcnerat asscrvatas , doncc tironcs rcligiosa vota 
nuncupasscnt His acceptis literis, ac vestimentis, Ju- 
d;ces in conclium tirones vocant : cujusque voluf ta- 
tarj nominatim explorant: et quos itcratar multorum 
imtigationes , atque injectus orfendendi Nummis ci- 
irVor a prrore sententia dimoverant, vestcs jubcnc in* 
duere s*ccu1ares * 



vn 

Vix ea peraeta fuerant, cum novae afferuntur li- 
terae , in quibus Arandas Comes Judicibus imperabat, 
ut quos deliberandi causa tirones apud se recepe- 
rant, Palcntiam deducerent e vestigio , eosque Pa- 
lentino Judici traderent examinandos . Inde autem 
patuit , quas Turrecremata cum tironibus acta fue- 
runt,sine imperio facta fuisse Comitis Arandensis, 
cui Rex negotium dederat expellendi homines So- 
cietatis . Ipsi adco Judices , qui nonnullis privatas 
vestes concesserant , easdem postea deponere , de- 
nuoque religiosas induere coegerunt . Hoc modo sis- 
tuntur omnes coram Palentix Judice , qui eos ad 
Societatis vestem exuendam minaciter adegit . Tala- 
ri detracta veste , cum multis antiqua ipsorum in- 
dumenta deessent ( nam quse Villagarsia Turremcre- 
matam, indcquc Palcuu d m u.dvccta sunt, pauca erant 
admodum pro numero novitiorum ) plures vilissi- 
mis induti pannis, et in mendiculorum habitu com- 
paruerunt. His deinde accesserunt iteratas qua?stio- 
nes Judicis, suggestiones, instigationesque multotum, 
quibus rlos tirocinii violenter concussus excidit. Qua- 
draginta delectos juvenes illa dies abstulit Societati : 
quorum alios ingesta peccandi religio 5 alios vesti- 
mentorum probrosa spoliatioj nonnullos sparsus ru- 
mor , fore inter milites conscribendos qui paternas 
redire nollent in domos 3 qucsdam diffidentia deve- 
niendi ad portum antequam Patres solverent in Ita- 
liam i aliosque alia de concepta prius sententia de- 
jecerunt . 

De his ego , et aliis qui in Hispania remanse- 
runt , multa veraciter possem dicere,qux in egre- 
giam ipsorum laudem redundarent . Novi enim eo- 



VIII 

rum aliquos in Religiosorum claustris , ad quse post- 
modum confugerunt s alios in Sacerdotali classe , ad 
quam post emensum studiorum eursum evecti sunt, 
et conspicuis in eadem muneribus decorati 5 quos- 
dam etiam in caelibatu , quem sequi statuerunt, tam 
exactam vivendi rationem instituisse, ut ab arche- 
typo illo non discrepaverint , cui fuerant in tiroci- 
nio Societatis injecti . Nam et prxclaro vitse exem- 
plo , et constanti animarum zelo , et libris editis, et 
eximia in pauperes misericordia , multam pro cu- 
jusque conditione operam contulerunt, ut saluticon- 
sulerent proximorum . Hos, inquam , expresso singu- 
lorum nomine , Jibentissime commemorarem , nisi 
me magnus illorum numerus , arque oritura inde 
pnefationis hujus prolixitas deterreret. 

Rel'qut trigiuta. ^uatuor cjui tentationes , et 
terrores fortiter superaverant , cum ad atrium S. Do- 
minici recessissent , graves ibi molestias a conferta 
plebis multitudine sustinuerunt . Sed illud longe fuit 
gravius, quod ibidem ab ipsorum gremio commili- 
tones duo per fraudem avulsi sunt. Laurentius A- 
laguerus Vallisolttanus , egregiae indolis adolescens, 
qui paucis in tirocinio mcnsibus multum in pieta- 
tis exercitatione prccesserat , constantiam suam jam 
ante demonstraverat Turrecremata . Ibi enim cona- 
tibus propinqui cujusdam vinhter obstitit, qui mul- 
tis apud eum contendit , ut in patriam revertere- 
tur : solumque ab eo impetrare potuit , ut Jiteras 
ad Genitorem mitteret, ln quibus ajcbat inter alia, 
malle se sanguincm furvdere , quam sponte sua de- 
serere Societatem . Nunc vero ad eundcm in atrio 
illo cum caeteris consickntcm. duo accedunt \iri , 



rogantque instanter , ut velit ea nocte ad propinqui 
domum divcrtere , postndie mane sine obstaculo 
rediturus ad socios . Laurentius , seu fraudcm time- 
rer aliquam seu nollct a reliquis separari, modo pro 
oblato hospitio maximas gratias agere, modo illud 
aperte recusare , modo etiam profiteri , deliberatum 
sibi esse in exilium cum cxtens proflcisci . Sed cum 
ab eis niMominus urgeretur , necessariam causatus 
est Praefecri novitiorum facultatem : ab ipsorum e- 
nim Magistro designatus fuerat antiquior inter o- 
mnes , qui rdiquis tn separatione illa praresset. Is , 
cum ad eum pro impetranda venia illi viri acces- 
sissent, satis caute rcspondit, rcluctantem Alaguerum 
nolle se cogere, volentcm ire , non prohibere. Res- 
ponsum hoc oratorum lras accendit , qui nullum 
modo tironibus Modcratorem esse , inclamantes , 
Alaguerum abripiunt : cum eoque trahcbant simul 
Rupcrtum Torrentem Blctissensem , qui minimus e- 
rat omnium , sed ln rctmendo susceptae vitas pro- 
posito vd cum maximis comparandus. Novitiorum 
Praefectus , quoniam vim propulsare non poterat , 
raptores orat , ne quid violentcr agant: tirones illos 
a se libere dimittendos , si tertium alium admittant, 
qui posset eos post coenam in divcrsorium dcduce- 
re , in quo cuncti pcrnoctare dccrcverant . Conditio- 
ne libenter accepca, dcsignatur a Praefecto Joannes 
de Villanova , quo nullus opportunior erat, ut Lau- 
rentium , etr^upertum ab injuria defcnderet , siqua 
forte adversum eos intenderetur . bed cum dolose 
rcs agitur,patum et vires prosunt,et valct indus- 
tria Uuo viri , postquam Laurcntius , et Kuper- 

tus intra domum ingressi fucrant,ad Joanncm ira- 
Ltb. iL b 



periose conversi : Tilijam^ inqunaatj nihtt agwhm 
bic superest : prafdusc que ccleriter ostio > ab omni eum 
aditu prchibuerunt. Deinde Alaguerum decencer in- 
dutum ad Patrem suum mittunt: Torrentem rhe- 
dario tradunt , qui Salmanticam revertebatur , ut 
eum , quamvis multa renitentem , devehendum Ble- 
tissam curet. Sub idem tempus Franciscus Alvarus, 
qui tertium tantum diem in exercitiis primae pro- 
bationis exegerat, et tamen in iteraris contentioni- 
bus veterani more certaverat, cum fortuito in E- 
piscopi aedes introisset , ibidem detentus est, neque 
ad tirones redire permissus propter invaletudinem, 
quam prascedemi die contraxerat . Alius denique , 
postquam tentamina ca?tera superaverat , curn au- 
disset demde , Socios c Sanctanderi solvisse portu, 
neque tirones ad eam venuuos Urbem , sed potius 
in vincula conjiciendos, quoniam sine viatorio per- 
gebant syngrapho 3 penitus despondit animum, et re- 
verti decrevit in patriam. 

Supererant fgitur triginta juvenes , quos nulli 
adhuc adversi casus a ccmplexu d i \ ellerant Socie- 
tatis . Hi omnes Sanctanccrrm cogitabant, quam- 
vis multi eos a profectione llla , quippe inutiii , et 
plena periculis , acerrime contendtrent deterrere . 
Sed illi ab incepto non recessuros rffirmabant , nisi 
prius tentarent omnia , ut in Italiam cum Patribus 
navigarent; quod si , post adhibitam pro viribus di- 
ligentiam , potiri optatis ncn posscnt , tunc certe 
in proprias domos sine ulla ignaviae conscientia re- 
dituros . Ut autem certiores fierent , quo loco So- 
ciorum res essent, Joannem de Villanova prarmise- 
runt,qui per compendia properaret in portum , in- 



deque regrediens, omnia sibi rcnuntiaret, qux ibi- 
dtm explonsset . Interea ipsi per viam , qua: Pa- 
lcntia ducit Astudillum , et Vallegueram , venerunt 
Burgos,ubi nova eos ccrtamina , novique manebant 
casus. Burgcnsis Prxtor tam multa illis ad se vo- 
catis de tcmcritate consilii , quod arripiebant, ve- 
hcmenti oratione dixit , ut firmiores quosque deje- 
cisset,nisi animum contra objectas difficultates jam 
ante obfirmassent . Scd cum dcinde ad consulendos 
prudentes viros ex Prxtoris jussu accessissent , inter 
consiliarios inventus est unus , aut altcr , qui pro- 
fcccionem in exilium a tironibus sinc scelere iniri 
non posse affirmara . Id quatuor ipsorum a pro- 
posito avemt , quod hactenus secuti fuerant . Abi 
duo in ead^m urbe detenti sunt mcrbo , quorurn 
sclatio , et auxilio duo ium alii remsnserunt . fn 
his erat Joscphus Martinius, qui deinde ferrolium 
advenicns , consccnsaque ibidem navi , cum vSociis 
in exilitim vcnit. Caetcri progressi sunt oanctande- 
rum : scd in eo itincre duos insiper cum ingenti 
dolore amiserunt comites , quorum crat utriusque 
probata virtus , et indoles amabiliSsima . Emmanu- 
eli Varroni , cum jam prope abcrant a Kcinosa , 
Parer ems occurrit, dlumque , nullis aut filii pre- 
cibus , aut alrorum pcimotus obtestationibus , secum 
rcduxit in patriam . Paulo post Carolus Serna , qui 
multis jam partis victonis Sanctanderum ingressus 
fucrat, dtlusus abducitur m parcntum d< mum. 
Erat illi patna ( olindres , non procul a Sanctande- 
ro , unde obviam ei proccssc rat Patruus, qui tiro- 
ncs comittr salutatos , et in dtversorio quodam li- 
bualiter habitos > amice pros^cutus tst bancunde- 
b t 



xir 

rum . Fostmodum ad nepotem rediens,qui ad pri- 
vatam domum divcrterat, multis apud eum insti- 
tit , ut parentes, quomam tam prope aberant, sa- 
lutaret . ^ed C aroliis itcratis illius ptccibus id unum 
constanter opposuit : Dcbbcratum sibi esse proficisci 
cum Scciis, neque facturum , ut occasio cum eis ena- 
vigandi propter salutandos parentes claberetur . Tura 
Patruus : Ne timcas , inquit : ego en m tibi recipio, 
postquam genitores inviseris, te iterum adducturum 
in urbem.Hac accepta fide, roganti morcm gessit, 
cum eoque venit in paternam domum , a qua deinde 
nullam potuit evadendT viam invenire: quod semper 
illi doluit intime, sicut etiam Sociis , quibus crat 
desideratissimus , Non omisit tironum annquior, 
postquam certo const/tit, se quoque cum Patribus 
conscensuros, de his ad Carolum scnbere : admonuit- 
que latorem epistolae , quem unciali conduxit ar- 
genteo , ut occasionem conveniendi sine arbitris Ca- 
rolum rimaretur . Sed lllius pater , qui nullum fi- 
lii gressum non observabat , literas intercepit, de- 
incepsque in eo custodiendo vigilantiam adauxit. Pe.r 
veredarios Praefectus idem ad illos etiam scripsit 9 
qui nunquam fore credebant , ut tirones venirent 
in portum , aut , si tandem illum tenerent, ascen- 
dercnavem permitterentur. Ad Varronem item scrip- 
sit , cujus pater in discessu promiserat reducturum 
se filium , si certior fieret de permissa tironibus na- 
vigatione . Sed cum jam longe abesset , et insta- 
rec solvendi tempus > sperari vix poterat, ut redi- 
ret . 

Hoc modo viginti solum tirones ad Collegium 
Sanctanderense pervenerunt, ubi rcligiosis induti vcs- 



Sltl 

tibus , mde alicr^? proerssernnt ad nsves . Fx illis 
cranr quatuo<dec'm Scholastici , et sex Adjutores : 
quorum hic subjicio nomina eodem ordine, quo rc- 
cepti fuerant in Soctetatem . fsidorus Arcvalus ex op- 
pido Cabezas del Pozo d cecesis Abulensis . Petrus 
Oterus Corrpostcllarus . Fmmanuel Cancela Ponte- 
vedrcnsis , ex d'cecesi Compostellana . Emmanuel 
Camus,et Franciscus XaveriusCamus, uterque Mon- 
tensis in dioece i Sanctanderi, Gaspar Ferrerus On- 
tiniensis , ex d;cecesi Valentina . Emmanucl Aciera 
Proazensis , ex dicecesi Ovetensi Franciscus Des- 
calzus Egelastensis , e dicecesi Conch nsi Domini- 
cus Georgius ex oppido S^ntiagoso dioecesis Aurien- 
sis. Josephus Oterus ex oppido S Eulalia in dicecesi 
Lucensi. Franciscus Xaverius Bouzas , natus in oppi- 
do S. Stephani de Pedre dioecesis Compostcllanac . 
Vincenrius Antonius Calvus ex Iglesiario in eadem 
dioecesi Compostellana . Joachimus Maestu Tor- 
ralbensis , ex dicecesi Calagurritana . Julianus Mo- 
chales ex oppido Castejon in dioecesi Conchensi. Ad- 
jutores erant; Joannes de Villanova Naguizensis , ex 
dicecesi Pompelonensi . Martinus Firminus Ezcurra, 
et Emmanuel Gonzalius Pompelcnenses . Andreas 
Martinius ex oppido Azuelo dicecesis Calagurritanae. 
Franciscus Losada Caruditnsis , ex dicecesi Lucen- 
si Josephus Alfonsus Alloensis , ex dicecesi Pompe- 
lonensi . His merito adjungi debent tres alii Schola- 
res novitii : Rudesindus a Castro Cubelensis , e dicc- 
cesi Lucensi : Joannes Ambrosius Fernandius Oveten- 
sis : et Mathias Lopius Salzensis, ex dicecesi Zamo- 
rensi. Qui Villagarsia, ubi per annum , aut eo am- 
plius probati fuerant , profccti sunt Villaregium, hu- 



3HV 

manioribus ibi literis informandi , donec in Peru* 
viam, ad quam designati erant , transmittendi tem- 
pus appeteret. Sed navigationem Amencanam, pro- 
rnulgato intenm exilii decreto , cum Italica c un- 
mutarunt. Rogati enim a Ministro regio , vellent- 
ne in exilium ire , nullam a Rege pensionem ac- 
cepturi? incunctanter affirmarunt ; proindeque Vil- 
laregio profecti sunt cum cseteris Soci\s, ut Cartha- 
ginem advenirent . Verum quod tirombus Villagar- 
siensibus Turrecremata contigit , idem his tribus 
accidit Albaceti . Novo Au)x decreto jussi sunt 
ibi consisrere , et quod abeundi consilium ceperant, 
majore insuper consideratione perpendere . Tres cir- 
citer menses eo loco dctenti, saepissime interrogati 
fuerunt a Judice , quid candcm sequi scacuissent ? 
ht cum ln eadcm llli sententia persisterent , dcmurn 
permissi sunt Carthaginem proficisci. Consccnsa lbi 
navi , qua Procuratorcs vchebantur , Adjacium m 
Corsica dcLruntur. inde post non multos di^s ve- 
nerunt C alvium , ubi consederant Castcllani . Ab 
his libenter excepti , cum tironibus , qui eodem ap- 
pulsi fuerant , intermissum srudiorum cursum ins- 
taurarunt ; et cum lisdem in arrepto vitae proposi- 
to , dum stctit Societas , Hdchter pcrmanserunt . At- 
que hoc satis ent , opinor , ad eorum exph nda vo- 
ta , qui de noviuorum rcbus pleniorem desiderant 
narrationem . 

Hoc etiam rogatu cujusdam hic monitum ve- 
lim Corpus Augustini Cardaverazii , qui laudabi- 
lem viia? cursum Ludabd<ore fine conclusit in op- 
pido S. Joannis in Persiceto , milliario decimo a Bo- 
nomae uibe, conditum initio fuit iu sepulcro Sa- 



cerdotum Collegiatse ac Parochialis aedis ejusdem op- 
pidi , ai cse inclusum ligneje , qux duabus obserata e- 
rat davibus, ut in Vica diccum est Augusuni . De- 
inde arca illa coram judice et idon-is tescibus trans- 
lata fuit anno 1794 , rep >sicaqae in pnvuo loculo, 
qui ad eum fi;iem scructus est in eodem templo 
prope aram S- Francisci Xaverii , in qui etiam ima- 
go colitur S^nctissimi Cord s Jesu. 4 1 1 » au^em lo- 
culo impositus ethpis, in quo legicur hxc inscrip- 
tio : T Augustinus Cardaveraz» Htspanus , Trofessus Soc* 
Jesu , tnnocentta <vit£ , ammi candore , njtrtuttbus heroi- 
cts , dontsque coeleshbus cumulatus , Obiit XV. KaL N*» 
ntembris MDCCLXX. Translatus pridie Idus Martii 
MDCCXCIK Hxc merico admonenda fuerunt , ut 
constaret de Sepulcro tam insignis Viri . 



AUCTORIS PROTESTATIO. 

Qu&cunque in hoc Libro referam de utrtuttbus , ctut mira* 
tulis quorumdam Virorum illustrium , ea me non aho sensu ac* 
cipere , vel acdfi ab ullo velle yrofiteor , ttisi quo illa solent , 
qua humana duntaxat auctoritate nituntur , ut Urbani VIIL de* 
cretis ohediam , e t S. R. Ecclesia , cujus est earum rerum judi- 
cium , debitum yr&stem obsequium* 



DE 



2vr 

I N D E X 

VIRORUM ILLUSTRIUM 

Quorum Vtta in hoc Libro continentur* 



Fmmanuel Pereira. Tag. I 

Josephus Joachimus Mendizabal . 23 

Ignatius Osonus . 29 

Clemens Recius . 69 

Marcus Gordaliza . %6 

Joannes Thomas a S. CHristophoro . 05 

Sebastianus Mendiburus. H2 

Vincentius Iraola . 136" 

Eugenius Colmenares . 151 

Gaspar Castillus . I78 

Josephus Turrianus . I94 

Franciscus Xaverius Idiaquezius . 20 1 



Die 17 Maji 1791* 

Vidit Joanner Bepthta Morandi pro Eminentissimo , ac Renc* 
rendissimo Archiepiscopo . 

30 Maggio 1797. 

S I S T A M P I. 

L, Cccchclli . 



X 

DE VIRIS ILLUSTRIBUS 

I H CASTELLA V E T E R I 

SOCI ETATEM JESU INGRESSIS 

«T IN SXILIO 2XSTINCTIS 

L 1 B E R II. 



EMMANUEL PEREIRA. 

T 

JLlIum ante alios Virum describere aggredior , cui priorem 
locum , si moriendi sors non dedisset , caeteri ob illius sua- 
vitatem morum , et perspectam in agendo prudentiam , facile 
concessissent . In hanc lucem prodiit Rubini, Gallxcise op- 
pidulo , anno decimo supra millesimum septingcntesimum , no« 
no Kalendas Januarias . Cum pueritiam inter pietatis , et li- 
terarum studia exegisset, ad perfectiora vocanti Deo prom* 
ptiorem aurem adhibuit . iEtatis annos sexdecim nondum ex- 
pleverat, cum Societatem Jesu petiit, eamque obtinuit un« 
devigesimo Augusti die, seculi decimi octavi anno vigesimo 
sexto . In tirocinio positus , ad religiosze disciplinx formam 
et animum , et corpus ita composuit,ut Superiorum vigilan- 
tiae plene satisfecerit , et novitiorum, etiam acutissime intu- 
entium , oculos nunquam orTenderit . Mitem , et ad pietatis 
opera propensam indolem jam tum exhibuit, et in cuncta ti- 
rocinii przescripta solicite intentus, pratstantis tironis nomen 
apud omnes obtinuit , spemque fecit haud dubiam , in ar- 
repto perfectionis cursu feliciter progressurum . Ibidem hu- 
manioribus excultus fuit literis: deindeque Philosophica stu- 
dia Methymna: , Theologica Vallisoleti cum magna ingenii , 
ac diligentiac laude confecit . Nec assiduus in comparandis 
scientiis Iabor quidquam ei de contentione virtutum imminuit. 
Silentii amans , et solitudinis , atque ad omnes pudoris Jeges 
ubique compositus , pacatiorem gerebat animum ad pertrac- 
r - Lib* II. a tan- 



V 



2 De Viris Illustribus Cctst. Vet, Lib % II, 



tanda divina: quorum ex frequenti, attentoque usu ad vir- 
tutum studium, maximeque ad Dei amorem inflammabatur . 
Christum apud nos in aris commorantem singulari colebat 
affectu, quem iteratis, et humillimis adorationibus , aliisque 
grati animi significationibus expromebat . Fortuito inventum 
est autographum ejus scriptum , Vallisoleti , dum theologicis 
operam dabat , confectum ; in quo magnis amoris , ac fiducix 
afTectibus se , suaque omnia Jesu Cordi devovet , votaque con- 
cipit ardentissima injurias compensandi, qux illi ab homini- 
bus inferuntur. Eamque devotionem , quo firmior, et con- 
stantior esset, incisi sui pectoris sanguine confirmavit. 

Confectis Jiterarum spatiis , et tertia Societatis probatione 
peracta , ad ea,quae probe didicerat, cum externis communi- 
canda destinatur. Grammaticam primum, deinde Philoscphiam 
explicuit CompostelJx , ac Segovix , postremoque Theologiam 
Lucronii docuit ad multos annos . Ubique vero , ad insti- 
tuendos in scientia , et pietate adolescentes , in omnes injun- 
Cti officii partes dihgenter incubuit 5 quas a Magistris suis ju* 
re ac merito Societas exigebat . Sui nihilominus perficiendi 
studiosus , omnia reiigionis opera,quas aut lege prxscripta er- 
ant, aut consuetudine inducta , fideliter et sedulo exequebatur . 
Ab exterorum consuetudine abstractus , nisi cum aliter suasis- 
set eorum necessitas, vel utilitas, hbenter domi delitescebat, 
his commentandis intentus,qux discipulis pradecturus erat in 
ludo , vel civibus pro concione dicturus in templo . Quan- 
quam enim erudiendse juventuti totis incumbentem viribus in- 
spexisses , non ideo unquam illa subire onera detrectavit , qux 
in aliorum etiam commodum redundarent: ut habendi oratio- 
nes sacras ad populum, ut pcenitentium audiendi confessiones, 
ut aegrotos , et morti proximos invisendi , eosque ad patien- 
tiam,et pium obitum comparandi . Qiiidquid autem iiliagen- 
dum instaret, nihll gravate , nihil non alacri , ac libenti ani- 
mo aggrediebatur, ut vel in cjus operandi modo jucundissi* 
ma voluptas eluceret , qua ministeria omnia exercebat, quae 
pro juvandis hominibus suscepisset . Eandem animi , et vul- 
tus tranquilJitatem retinebat in communi cum cacteris consue- 
tudine , in qua ita comis erat , ac lepidus , ut nunquam modes- 
tiae , et gravitatis terminos prasteriret . De his , atque aliis Pe- 

rei- 



Emmanuel Pereira, g 

reirx virtutibus quidam ejus in Theologia discipulus sic olim 
affirmabat: „ Emmanuelem Pereiram eodem semper vultu, 
„ eoque placido, et ad modestam hilaritatem composito sus* 
„ pexi . Nunquam ira succensum in discipulos animadverti , 
„vel cam eorum desidiam , aliosve errores pro ratione sui 
„muneris coargueret . Hrat proinde singulis apprime carus , 
„ pariterque acceptus civibus , quorum muki cubiculum e- 

jus, ut consilium caperent, frequentabarrt : multoque plures 
„ex omni hominum ccetu , cum sedebat in templo Judex , ad 

sacrum ejus tribunal accedebant. Magno etiam apud domes- 
„ticos suos erat in pretio , quos de Pereirx sapientia , deque 
„religiosi> ejusdem moribus honorifice semper loquentes au« 
„ divi. In literarisc palestrx concertationibus, quanquacn com- 
„muni sapientum voce inter cxteros emineret, qui eodemin 
„ stadio exercebantur; modestix tamen , atque urbanitatis le« 
„ ges inviolate servavit, nihilque unquam egit , aut dixit , quo 
„vel nimium sibi tribuere, vel alios contemptui habere si- 
„gnificaret. Ob eam animi moderationem cscteri aliorum or- 

dinum Magistri , quibus nota erat ejus ingenii vis,ubertas- 
„que doctrinae, prsecipuo iilum amore , imo etiam honore 
„ prosequebantur . 

Cum autem reliquis animi dotibus prudcntiam , et judicii 
maturicatem insignem adjungeret, dignus habitus est, qui ad 
gubernandi munus admoveretur: in eoque per annos amplius 
viginti , non interrupte , neque uspiam sine ingenti laude , us* 
que ad Societatis occasum perseveravit. Initio Collegium Le- 
gionense, Montis regii , et Lucroniense rexit : indeque ad 
Methymnense , ac Palentinum translatus est,quorum in utro- 
que Societatis juvenes educabantur. Ubilibet autem dcmesti- 
cam disciplinam , et Societatis ministeria suis potius exemplis, 
quam objurgationum aculeis , quibus parcissime utebatur, so« 
licite promovit . Prseibat ipse constanter ad ea omnia , qux 
cunctis in commune peragenda erant quotidie, magnoque cu- 
rabat studio , ne quis sine probabili causa eadem explere pr<c- 
termittcret: negabat enim , sine his convenientem familiae re- 
ligiosse ordinem posse consistere . Invigilabat etiam attente, ut 
singuli ad demandata sibi munia et tempestive accederent , et 
incumberent diligenter . Quod si aliquem incuriosius agentem 

a 2 ani- 



4 



De Virts lUustribus Cast. Vet. Lib. II. 



animadverteret , incunctanter quidem commonebat iJIum offi- 
cii; sed verbis adeo non indignantibus, ut magis amici mo- 
nitum, quam imperantis reprehensio viderentur. Raro extra 
cubiculi limen excedebat, ut prscsto esset omnibus sibi sub- 
ditis , consilium ab eo , vel solatium exquirentibus : nullaque 
illum quamvis urgentissima negotia retardabant , ut patientem 
advenientibus prseberet aurem , et optatam ingereret consola- 
tionem . Responsa ejus ut plurimum concisa erant, sed quae rem 
propositam scitissime attingerent , et ad religiosse potius , quam 
humanx prudentiae leges exacta . Commissos suac custodiac 
adolescentes , ut in spem certam crescerent Societatis , ad vir- 
tutum , et literarum studium incitabat non tam supplicii ter- 
roribus, quam opportunis , saiutaribusque consiJiis , et amo- 
ris vere paterni significationibus,- quod vim habet acerrimam, 
et blandissimam persuadendi » Pcenas vero tunc fere soJitus erat 
infligere , cum in eis noxam aliquam animadverteret , ad quam 
potius levitas quaedam animi , vel improbitas instigasset, quam 
ardor xtatis . Et quamvis exactam ab eis legum custodiam , 
attentamque ad omnes officii partes curam exigeret ; non ideo 
difficiiis erat in his animi relaxationibus permittendis , quse 
juvenes decent ingenuos, quxque prudenter a majoribus in- 
ductas fuerant ad religiosa: vitx jugum non utique dissoiven- 
dum , sed deliniendum . Idem etiam cum provectioribus ob* 
servabat ; nec renuebat ipse ad honesta id genus oblectamen- 
ta cum iisdem sic interesse , ut nemini Rectoris praesentia mo- 
lesta esset,vel injucunda . Quod cum efficeret, eo etiam spe- 
ctabat , ne subjecti sibi Socii aut diutius , quam par esset , 
aut aliis, quam ipse vellet, lusibus indulgerent . 

Huic ingubernando prudentiac mirabilem mansuetudinem, 
atque animi demissionem adjunxit, qua suorum pariter , et 
externorum benevolentiam demeruit. Cum Montem regium 
missus est Rector , civium animos haud parum ab illius Coi- 
legii Sociis abalienatos invenit. Praccesserant enim turbac, in 
quibus aliqui per summam vim,et injuriam , nihilque reJigio- 
ne loci deterriti , in Collegium irruperant armis instructi . In 
eos postea cum severe Judices animadvertissent, non defue- 
runt,qui severitatis ejus invidiam in ipsos Collegii Patres reji- 
cerent , ab quorum proinde consuetudine non pauci ex primo- 

ribus 



Emmdnuel Tcreird» 5 

ribus recesserunt . Sed Pereira , ut dissidium hoc quampri- 
mum dirimeret, viros illos , qui se maxime offensos existi- 
mabant, non dubitavit statim invisere, quanquam ab eis hoc 
urbanitatis officium przstitum sibi non fuisset . Hac ejus in- 
genua facilitate, verbisque blandissimis , quibus de retinenda 
concordia coram singulis opportunissime disserebat, ita cun- 
ctos ad veterem cum Sociis amicitiam traduxit, ut jam cer- 
tatim ad eos in Collegium convcnirent» illud propalam as* 
severantes : Emmanuelem Tereiram exemplo suo eos id facere do» 
cuisse , quod ipsi jam pridem ex christianis legibus efficere de* 
buissent . Atque ita demum per facillimam Pereirx mansuetu- 
dinem non solum omnis sublata est discordia , verum etiam 
nova quxdam , et permansura coaluit animorum conjunctio. 
Nimirum,ut in divinis habetur e]oquiis , responsio tnollis fran* 
git iram , et njerhum dulce multiplicat amicos. 

iEque mansuetus erat , ac suavis erga illos , qui sax sub- 
erant potestati , nihilque propemodum esse videbatur , quod 
pacificum ejus animum perturbaret: non quod acriore natus 
non esset indoIe,sed quia assidua repugnandi sibi contentio- 
ne turbulentos animi motus rationi coegerat obtemperare. 
Aliquando in libellum incidit, in quo ejus operandi ratio haud 
parum pungenti stilo suggillabatur . Ac licet de obscuri scri- 
ptoris nomine certo sibi constiterit , non aliam ulciscendi vi- 
am praster silentium , et patientiam adivit : Nullus quippe , aje- 
bat, pr§pulsandis calumniis aptior , aut solidior est clypeus , 
quam admistum mansuetudini silentium . Si quisquam admoni- 
tiones ejus minus libenter acciperet, atque in aliquam con* 
questionis vocem erumperet; tum ille vel se audisse dissimu- 
labat , vel paucissimis verbis delinquentem ita corripiebat , ut 
is errorem suum et evidentius agnosceret, et promptius emen- 
• daret . Hoc modo quemdam ardentioris ingenii , qui correptio- 
nem male gratus, et obtrectans exceperat,ad saniorem men- 
tem ita perduxit , ut statim ille pcenitentia ductus , ad Pe- 
reiram accurrerit ,ab eoque liberioris responsi veniam suppli- 
citer sit deprecatus . Cui Rector: Bono sis , inquit , animo: 
nonji enim tnter lapsum a r vi r vaciore animo , <vel a malitia pro* 
fectum , quantum intersit .Sic ille noverat et delinquentes cor- 
rigere , ct eorumdem sibi conciliare benevolentiam . Quodsi 

ali- 



6 



Dff Viris illustrtbus Cast* Vet, Lih. II. 



aliquem aut abalienato ab se animo, aut suborTenso esse in- 
telligeret, illum perhumaniter conveniebat , rogatisque ofTen- 
sionis causis, ad eas sincerissima respondebat fide , et quas in 
operando habuisset vel publici , vel privati boni rationes de« 
monstrabat. Inde autem fiebat, ut qui paulo ante querulum 
adversus Rectorem gerebat animum , majorem erga illum et 
amorem conciperet , et venerationem exhiberet . Denique in 
omnibus, quas per annos plurimos gessit, praefecturis illius 
gubernandi ratio adeo paciflca fuit , et ad religiosae pruden- 
tix leges exacta, ut quidam provinciae Praeses , postquam Pe- 
reirae domum lustraverat , illum deinde , tanquam optimi Su- 
perioris normam , aliis proponeret ad imitanduru . 

Kis providas administrationis subsidiis instruetus , Colle- 
gium Palentinum ^ in quo non pauci degebant juvenes, feli- 
citer moderabatur , cum patrios- exire fines Hispani jussi sunt 
Socii . Sinistrum , nec opinatum casum perinde , quasi pracvi- 
disset, excepit, nihil ab aequabili tranquillitate dimotus , quam 
semper in varia vitae hujus vicissitudine veluti peculiarem sui 
notam retinuit . Probe conscius, nihil in humanis esse , quod 
ab divina dispositione non veniat, se , suarque subditos po- 
testati prompte,ac reverenter decreto Regis subjecit . Sed me- 
mor insuper ,fa'mili2e se religiosae praresse ,cujus ingenuosno- 
verat mores , et cujus proinde honori consulcre tenebatur; 
non d ubita vit vel in illo abjectionis statu suam exhibere con- 
stantiam,ut vanos Ministri regii timores cohiberet. Is deman- 
dati negotii novitate perculsus, non eam , qux injuncta sibi 
fuerat, animi pracsentiam potuit in omnibus retinere . Post- 
quam Sociis in conclave quoddam reductis legem denuntia- 
verat exilii, singulos singulis stipatos militibus in cubicula sua 
remisit, ut ea prompte caperent, qux Rex secum deferre per- 
mittebat , indcque in custodiae locum sine mora cuncti redi- 
rent. Sacerdos quidarn,cum ad habitaculum reverti suum non 
speraret , ab eo palliatus , ac petasatus exivit , rectaque ad Ju- 
dicem , ut clavem traderet , contendebat. Judex vero, ut il- 
ium viatorio habitu instructum aspcxit, nescio quid indema- 
li suspicatus , coepit exclamare continuo: Adeste Judici,mili- 
tes, in auxilium. Ad eam vocem milites ad arma convolant, 
eorumque duces ad stationern quisque suam accurrunt . Ac- 

cur- ' 



Emmanuel Fereira . 



7 



currit etiam Rector , cui clamoris insoliti causam interrogan- 
ti , respondit Judex ; 'veritus^ne Patrer fugam arripiant ; quo* 
niam uidi quemdam eorum cum pallio , petaso , et baculo proce» 
dentem ; opem militum implora<vi . Tum Rector gravi vultu , 
constantique animo dixit : Vone , oro te , formidinem istam . 
Etenim si pandi jusseris Collegii fores , si militares has copias 
emiseris , ego quotquot mihi subsunt, 'vel solo nutu continebo , 
nullusque pedem ejferet extra limen . Quod si quisquam secus 
faxit, meum ipse caput de<vo<vco . Hac viri firmitate Judex se- 
se continuit , et pracconc^ptac suspicionis veniam non semel 
ab Rectore petiit . Fere idem illi conrigit cum eo , qui Pa- 
lentinos Socios a Burgensi urbe Sanctanderum usque suscepe- 
rat conducendos .Cum enim eos per viam , ne quis forte dif- 
fugeret , frequentissime recenseret, Pereira nimiam ductori so- 
licitudinem his verbis eripuit: Noli , qutso, tot frustra ite* 
ratis censibus defatigari: nemo enim in destinatum locum non 
<veniet . Atque id asserenti rnihi , qui singulos intime no<vi , ne 
dubttcs habere fidem . Sic ille , vel in tanta fortunac commu- 
Utione , bono suorum nomini consulebat . 

Cum omnibus, qui Palentia digressi fuerant, Sanctanderum 
ingressus, novam ibi ac multiplice r m' exhibenda: constantiac , et 
caritatis occasionem invenit . Qup tempore Jesuitis indictum fuit 
exilium , nuitferabat provincia Castellsma Socios quindecim et 
octingentos, in domiciliis commora*'ntes triginta septem , quac 
per varias ejus provinciac regiones constituta erant , exceptis 
admodum tredecim , qui Matriti, et Romx , et alibi extra 
provinciar fines degebant, certis muneribus destinati.Ex his, 
quotquot apud Callaiccs habitabant, in portum delati sunt 
Brigantinum , inde velis in Italiam transmissuri : qui Navar- 
ram, et Guipuzcoam incolebant , Sebastianopolim : Lucroni* 
* enses, ac Victorienses , curn iis, qui in Cantabris moraban* 
tur , Flaviobrigam : soli Ovetenses in proximum Gegionis por- 
tum advenerunt. Cacteri vero , qui Castellam veterem proprie 
dictam , et Legionense regnum inhabitabant , ubi plures , et 
frequentiores erant Societati domus , omnes missi sunt Sanctan- 
derum, et intra modicos illius CoIIegii limites inclusi. Hinc 
autem, praeter alias molestias, quac diversis diverso obvenie- 
bant tempore , iliae communes erant,et quotidiana: , quac om- 



s 



De Viris Illustribus Cast. Vet. Lib. II. 



nibus ab loci angustiis infercbantur . Inter Pereirac subditos 
septemdecim erant juvenes , qui Palentiae physica condisce- 
bant . Hi omnes cum uno Sacerdote recepti sunt in cubicu- 
lum,cujus in pavimento protensis ad quietem lectulis, vix ubi 
pedem poneres, invenisses . Nec vero illi pessime omnium 
habiti fuerunt. Novis quippe Sociorum copiis subinde adveni- 
cntibus , multi in solario ventis pervio , quorum vis storeis 
cx arundine male textis arceri non potuit; quidarn sub ipsas 
solarii scalas ; alii vel in pucrorum classibus , vel in patenti- 
bus ambulacrorum spatiis pernoctarc cogebantur . In his aliis- 
que durioribus incommodis Emmanuel Pereira , cum alios pas- 
sim , tum sux commissos fidei vcrbis , et exemplis ad virili- 
ter sustinendum incitabat . Quod cum ajii similiter efficcrcnt , 
in domo illa , ubi corpora coangustata erant undique , ma- 
gna itidem erat amplitudo mentis , cordisque dilatatio ad per- 
fercndos labores, qui tum aderant , et graviores, qui prope- 
diem imminebant, aggrediendos . Recurrebant per eos dies 
opportunissime sacra patientis Christi mysteria , qua: dum a 
singulis frcquenti meditatione perpenduntur , dum ea Sacer- 
dotes ad aram , et in quotidianis precibus recolunt , dum ea- 
dem anagnostes iterat irtter prandendum, ingentes omnibus 
adjiciebant animos ad exilii opprobrium constanter ac Iibcn- 
ter subeundum . 

In Italiam delati navibus , ultra annum ad Corsicam con- 
stiterunt, ibique in Cxsias litore,sive Calvii,durum exilii sui 
posuerunt tirocinium. Pereira cum primum in terram fuit cxpo- 
situs , eo cogitationes suas omncs convertit , ut diversorium ali- 
quod quxreret, in quo familia sibi commissa reciperetur. Con- 
stabat hacc Sociis triginta quatuor, quibus collocandis non a- 
liud reperirc potuit hospitium , prxterquam horreum , quod 
prarsidiarii milites Galli rcponendse farinae destinaverant . Is 
locus, quem nullus distinguebat paries intermuralis , patebat 
in latitudinem communes pcdes sexdecim , in longitudinem tri- 
ginta sex . Ibi et extcndendi erant lectuli , et mensse appo- 
nendx , et focus pro cibis apparandis instruendus , cujus e fu- 
ligine , ac fumo non parum accrescebat incommodi . Hxc sub 
ardente Sirio cum evenircnt , manentium in co latibulo ple- 
rique pustulas contraxcrunt, nonnulius intra paucos dies cor* 

rep- 



Emmclmtel Fereiret, 9 

reptus est febri . Accedebat his malis annonx difficultas , et 
belli timor , quod paucis ab exscensu Sociorum diebus incep- 
tum , ilios per duos circiter menses solicitos habuit, ut alibi 
demonstravimus . Emmanuel in tanto laborum cumulo nullum 
perturbati , nedum concidentis animi prodebat indicium; quin 
etiam hilari vultu , verbisque opportunissimis omnes ad patien- 
tiam adhortabatur , commemorandis mnjoribus navium angus- 
tiis ) ahisque prxteritis incommodis , qux jam laudabili cons- 
tantia superaverant . Succrescentibus deinde per obsidionem, et 
Gallorum reditum serumnis , si quem suorum afflictum ani- 
madverteret , nullum aut soliciti Prxsidis , aut amantissimi Pa- 
tris officium prxtermittebat , ut jacentem erigeret,et ad por- 
tandam impositam a Deo crucem , sperandumque ab eodem 
auxilium ,ac solatium animaret. Venerant per id tempus Au- 
gustam Taurinorum duo Societatis viri Subalpini , qui adni. 
tente Sardinix Regc, a vinculis vindicati fuerant,in quae iU 
los , cum aliis bene niultis «e Societate , Minister Carvallius 
Uiyssipone conjecerat . Non defuit ea occasione , qui pru- 
denti sane consilio literas ad Corsicam mitteret, quibus pos- 
sent Hispani exules , ut inter alios Pereira fecit , ad constan- 
tiam mirabiiiter excitari» Quarum literarum talis erat con- 
textus . 

„ Nuper in hanc urbem advenerunt Fantinus, et Bon- 
,, joanninus e Societate Jesu , quos Rex noster pro egregia ejus 
5 , in omnes sibi subditos caritate ab ergastulis Uiyssiponensi- 
,,bus erui, et in itinere liberaiiter haberi curavit. Quanta 
„ inibi toieraverint , omnibus ex illorum macilento vuitu , et 
,,Iurido palore , vel ipsis tacentibus , apparet : simulque sua- 
„vissimis, et integerrimis moribus, dulci atque ad omnem 
,. modestiam , et religionem composito sermone cunctis Tau- 
,,rinensibus gravissimum innocentix suse perhibent testimoni- 
„um. Iidem mira, et horribilia narrant de inauditis pcenis, 
,,quas Lusitani Socii adhuc in custodia detenti perferunt, de- 
„que supernis benedictionibus, quibus ilios Deus misericor* 
,, diter cumuiat , et qux proculdubio ex adjunctis prater com- 
„ munes naturae leges evenire convincuntur . Ego ipse et mo- 
,,do, et per elapsam hiemem pulcherrimas vidi literas , ab 
„ illis carceribus emissas , prorsusque dignas primsevis Ecclesix 
Lib. IL b ,, he» 



IO De Viris Wustribus Cait. Vet. Lih, II, 

„heroibus. In eis nihil me magis recreat , quam quod illis 
„pro Christo vinctis communem esse videam perfectissimam 
„ ad Dei placitum submissionem , tenerrimam in srumnis ju» 
,,cunditatem , tantumque durissimac crucis gaudium , ut nihil 
„ ardentius optent , quam vitam in ea ponere , nihi! pertimes- 
„ cant vehementius, quam ab ea viventes , et inviti deponi, 
,,Laborum historia , quos viri illi sustinent Deo pleni, vere- 
„que suffixi cruci cum Christo, posteros obstupefaciet , yix- 
„ que adducentur , existimo , ut eidem fidem habeant . Vide- 
„ bunt in ea inculpatx vitx homines ad tenebricosa , et arctis» 
„ sima detrusos ergastula , quac propter profundam ipsorum 
„ altitudinem nullum aut luci , aut aeri aditum prxbent , et 
„propter recentissimam ad vinctcrum adventum substructio- 
„ nem supra modum sic madida , ut modicum illud stramen, 
,, quo unico utuntur lecto , intra paucos marcescat dies , et 
„in stercora putrefiat : glirium immodicam multitudinem , qui 
,,e captivorum manibu3 panem «bripiunt, et super eorum ora 
„ discurrunt, dum ad captandum somnum recumbunt : bestio- 
„ las diversi generis , fcetidosque vermiculos, prarter eos , quos 
„ generat humanum corpus , diuturno situ , et squalore con- 
„fectum: vestes putredine absumptas-, et frustatim in terram 
„ decidentes : indeque miserandam adeo nuditatem , ut pras 
,,amore pudicitix vel paleis opus sit contegi , vel segmine 
„ cilicii cujusdam xruginosi, quod eis aliquando permissum 
„ est ad operiendum : dirissimam item famem , quoniam be- 
„ nigne se haberi existimant , cum selibram panis mucidi sin- 
,, guli per diem accipiunt: duros , et immites custodes car- 
„cerum, qui custodias asperioribus modis divexant: perpe- 
„ tuam denique noctem , cujus tenebras lucerme tantum sim- 
„ plicis , qux tamen oleo sxpe deflcitur , lux maligna dis- 
„pellit. Eorum aliqui exspoliati sunt imaginibus, et numis- 
„ matis sacris , ut etiam codicibus divinarum precum : sed 
,, cum ad tollendam ex eorum manibus effigiem Christi con- 
„ fixi ventum esset , ' Sacerdotali constantia restiterunt, ne si- 
„ bi unicum in adversis solatium , et incitamentum ad patien- 
,,tiam eriperetur. Alii ulceribus sunt pleni ; singillatimque 
,,asseritur de Sacerdote quodam sene,quem nulla vestis ob- 
„ tegit , ita esse ulcerosum , ut a verdce ad imos talos pla- 

» gis 



Emmanuel Pereira . 



IX 



,,gis scateat. Idem , cum nec bracbia , nec manus movere 
„possit, more bestiarum cdere coactus est , demisso in ter- 
,, ram capite ad capiendum cibum dentibus , et aquam lingua 
„ lambendam . Nullus ibi Medicus , nullus Sacrificii, vel Sa- 
„ cramentorum usus , nisi cum aliquis Ietali morbo corripi- 
,,tur: ac ne tum quidem Christi Corpus accipiunt , nisi ad- 
,, hibitus infimae notae Medicus , mortem jam imminere, ju- 
„ rato testificetur. Sed mirum ! Coelestis ille panis jam pene 
„ depositos sxpissime ad valetudinem revocavit : atque aliquis 
„ octies , vel decies sacrum Viaticum eo modo recepit. Un- 
,,de ajebat Medicus, cum ad eum deploratum arcessebatur : 
„ Novi ego medicinam , qua te tanum faciet . Afferatur illi 
^Viaticum. Multi post mortem mirabiliter faciem commuta- 
„ runt , ipsique custodes carcerum , cum ad foveam cadavera 
,, raptabant , a Jmirabundi dicebant:Hx enim <vero *vultut sunt 
„ Beatorum . Ex iisdem custodibus aliqui , constantiam et for- 
,, titudinem captivorum admirati , eos nonnunquam his allo- 
,, cuti sunt verbis : Qt^oJnam ^uos bipedum genus estis ? Hic e* 
ntm , ubi robora , et ferrum ipsum mucore , a c ferrugine cor- 
),rumpuntur , *vof tamen t vi<vi , ac nonnulli etiam sani post 
„ tot annof perfcverutit . ,, 

H^s literas Pereira cum obtinuisset , eas non modo se- 
cum ipse tacitus recolebat , sed frequenter etiam coram om- 
nibus , qui domi suac erant , integras recitabat. Hiisque per- 
lectis,hanc plerumque adjungebat exclamationem : Hi demum 
laboret magni tunt , 'vereque diffictlet ! qmbufcum ti nottri con- 
ferantur , 'vix eo nomtne habeantur digni , tolumque laborum 
umbra dicendi . Quibus , aliisque verbis peropportunis suorum 
engebat animos , ne in illa calamitate conciderent . Sed quo- 
niam foris sonantem vocem , nisi spiritus admoneat intus,pa» 
rum prodesse noverat ad permovendum ; summam adhibuit 
diligentiam , ut intra farinariam illam celiam , ad quam con- 
fugisse diximus , religiosa quxdam vigeret jeconomia , qux 
ad roborandam , et retinendam constantiam deserviret . A pri- 
mo statim die tempus certum statuit , in quo deberent omnes 
stratum relinquere , deindeque per horam ccelestium insistere 
meditationi . Voluitque, ut ab omnibus inter induendas ves« 
tes ( quoniam omnes in eodem manebant cubiculo ) alternis 

b 2 di» 



12 De Viris Illustribus Cast. Vet, Lib. II* 



diceretur hymnus Veni Sancte Spiritus •, Litanias Maris Virgi- 
nis, alizque preces , quae in tirocinio consueverant recitari . 
Pomeridiano tempore omnes pariter elata , et alterna voce 
Rosarii globulos precando percurrebant , et legenrem pium 
aJiquem librum per semihoram auscultabant . Po«t ccenam , 
.simiiiterque ante prandium , singuli in sua facta inquirebant 
per quadrantem hors: nec sinebat Emmanuel aliquem eo 
tempore per Ccenaculum divagari . Ante solemnia Beatae Virgi- 
nis, Sanctorumque Societatis cuncti novendiales fundehant pre- 
ces , ut se ferventius ad ea celebranda prxpararent . Hjcc om- 
nia , quac dum Calvii mansit, ab omnibus , quibus ille praee* 
rat , observari constanter voluit , propterea in eum modum 
statuit , nequis vel propter habitaculi angustias , vel propter 
librorum penuriam pias illas exercitattones prsetermitteret . 
Addebatque ipse vim magnam omnibus, cum et primus ad 
eas accederet, et constantem in iisdem persolvendis ostende- 
ret accurationem . 

Non minorem adhibuit curam in domestica supellectili 
comparanda , et iis,qua£ ad quotidianum victum opus erant, 
perquirendis ; quod in exigua , et paupere urbe,atque ab bos- 
tibus obsessa , plenum erat negotii . Verum ille , ut suorum 
necessitatibus subveniret , nulli vel industriae , vel operae par- 
cebat sux . Praeter alia , quae ad rectam suac domus adminis- 
trationem prudenter excogitavit , ipse non raro per domos, 
per apothecas discurrebat, ut victui necessaria compararet : 
quae si invenisset , non dubitabat domum suis manibus, vel 
humeris deportare. S&pe non sine admiratione , laetaque ins- 
pectantium admurmuratione visus est Emmanuel Pereira , tot 
jam prsefecturis in Societate perfunctus , per vias Caivii aut 
orcam olei portans , aut aqux hydriam , aut saccum cibariis 
onustum incedere. Cumque levare ilium onere vellent ahqui, 
quod ejus canis, et meritis parum convenire existimabant , 
nuilius quamvis iteratis precibus flectebatur, illud ridente vul- 
tu subjungens : Equidem apud religiosos qjiros nullum unquam 
vile munns existimavi , multoque minus in prasenti nostrarum 
rerum statu . Post duos circiter menscs reiaxata obsidione , 
factisque induciis , ex angusto illo , et incommodo diversorio 
ad ampliorem domum pertransiit. Sed et tila , redeuntibus 

pau- 



Emrxdnuel Teretrd* 



paulo post Gallis, praefectis relinquenda fuit militum , et ip- 
se cum Sociorum parte , quibus praefuerat hactenus, in par- 
vam extra urbem domum concessit . Hxc in planirie sita erat, 
qux mari aliuitur ad orientem solem : ad occidentem vero, 
ut etiam ad austrum , et boream perpetuo montium jugo 
concluditur. Inde impedita ventorum agitatione, qui castero- 
qui violenter intra urbem dominantur , locus ille parurn salu- 
bris ab indigenis habebatur, cum prxsertim aquae , vel quse 
ab aestuanti mari prosiliunt, vel quae ab vicinis decurrunt 
montibus , non longe ab ea domo stagnarent. Sed Hispanis 
exulibus in tanta domiciliorum pcnuria , quocumque pateret 
aditus, fuit confugiendum . 

Et Pereirx quidem salus nullum in eo palustri loco pas- 
sa est detrimentum . Vidit tamen cum ingenti animi dolore , 
quos secum eo duxerat, intra paucos dies, modo hos , mo- 
do illos febribus laborare malignis, quae medentibus , hoc est 
domesticis Pharmacopolis , multum negotii , segrotis vero ma- 
ximam patientiae materiam exhibuerunt. In ea calamitate Rec- 
torem tantum , atque unum ex Adjutoribus ab omni conta- 
gione liberos Deus reservavit, qui carteris opem , et consola- 
tionem afferrent. Et vero tam industrius in Rectore fuit Ja- 
bor , tam strenua in subveniendis infirmis diligentia , ut hi 
nuilum sohcitae Matris officium desideraverint . Per id tempus 
haec erat iiiius agendi ratio . Multo mane consurgens, hora- 
riae vacabat meditationi , seque ad divinum comparabat Sacri- 
ficium, quod deinde multa cum religione peragebat,et con- 
venienti contentione vocis, ut a decumbentibus audiretur. 
Gratiis ad longam moram peractis, omnes invisebat asgrotos, 
singuiisque vei jentaculum , vel decretum in illam horam me- 
dicamentum ministrabat . Reiiquis ad meridiem hons nunc iis, 
nunc illis aderat , non solum ut potiones daret, aut malagmata 
imponeret , sed etiam ut suavissimi eloquii medicina fuiscen- 
tes reficeret , prout cujusque necessitas postularet . Ad pran- 
dii horam ommbus apponebat cibos, quos ille convenienti 
verborum sale aspergebat . Post meridiem vero , cum atgrotan- 
tes meridiationi jam indulsissent , Mariana: Coronse preces alta 
voce inchoabat , ut ii omnes , quibus per morbum Jiceret , 
prxcinenti responderent . Deinde legebat aliqua, quibus pos» 

sent 



14 Df Viris lllustribus Cast. Vet. Lib. II. 



sent zgroti ad molestias morbi scquanimiter , et cum magno 
animi fructu perferendas excitari. Tum iteratis visitat?onibus 
unicuique vel potum , vel alia , qux opus essent , porrigebat. 
Sub vesperum cum Adjutore illo , quem morbo immunem 
fuisse dixi , sternebat lectulos , matulas , et lasana repurgabat. 
Ambo denique inter se , qux domi , et fons obeunda eranr, 
ita partiti sunt munia , ut neutri cessandum essct , si tot vel« 
lent inflrmis ( quod prorsus effecerunt ) debitam curam im- 
pendere. Ad hzc autem , prxter actuosam diiigentiam , ma- 
gna item patientia , solidaque caritate opus erat: quarum vir- 
tutum- etsi adhuc Pereira multa prscbuerat documenta, in di- 
uturna tamen suorum xgrotatione multo illustrius dedit spe- 
cimen . Indeque non tantum apud subditos , sed reliquos e- 
tiam provincix Socios, qui testes indefessz illius solertiac. fue- 
runt , prxcipuam inivit gratiam , et venerationem . 

Vix dum ex paludosa illa sede ad saiubricrem locum 
suos eduxerat, cum ipse quoque morbi ejus sensit indicia , 
cujus vi , dum ministrarct aegrotis , nunquam iilius tentata est 
valetudo . Et quanquam eum non perinde , ac cseteros dive- 
xavit ( Dei fortasse munere ob impensum segrotantibus servi- 
tium ) tamen ex dysenteria , in quam morbus desin , tantam 
intra paucos dies et virium , et coloris habuit imminutionem, 
ut cadaveri similis videretur . Et qui ad aliorum sublevanda 
incommoda fuerat attentissimus , suorum modo negligens , ne- 
que lecto decumbere , nec roedicx peritos artis , aut ullum 
adhibere voluit medicamentum . Nimirum male se habere vix 
agnoscebat , nisi ut, abjecta proprise valetudinis cura , confi- 
dentius in Dei manus se se projicerct. Per eos dies serio 
cum animo suo recogitavit de magistratu dcpcnendo , ut im- 
pensius sibi consuleret , seque ad immortalitatis aditum prx- 
pararet . Sed iis contraria sentientibus , quos adhibuit ipsc in 
consilium , ab sua cogitatione recessit, caputque oneri sup- 
posuit gravissimo , quale semper quidem fuerat , sed in ea ma- 
xiroe tempestate , prxfectura Sociorum . 

Itaque a Corsica in eam JEmilise partem transvectus ,quam 
parvus Rhcnus interfluit , domum prope Bononiam jussus cst 
regere, in quam sex et nonaginca Socii convenerunt. Utco» 
piosam adeo familiam bene coilocaret in domo , qux s^tis am- 

pia 



Emmanuel Tercira • 15 

pla erat , sed in deserto Joco sita , et a qua illa , quae ad vi- 
tae usum pertinent , omnia cum pulvisculo ablata fuerant , 
incredibilem adhibere debuit diligentiam . Statim aras sex fecit 
erigere,ad quas facile omnes operari , et assistere divinis quo- 
tidie possent . Lectulos etiam cum fulcris sine mora consti- 
tuit , abaccs , et sedilia qucesivit , ac reliquam domui , quse denuo 
instruitur , necessariam supellectilem . Nulli demum aut sum- 
ptui pepercit, aut labori, ut ea nemini deessent, qux ad vitam 
decenter sustentandam exiguntur. Unde tectum illud vacuum 
novam intra paucos dies formam exhibuit,et illius inquilini, 
quamvis incolendac solitudini minime assueti , urbanam com- 
moditatem non requisierunt . Id autem indefessac Rectoris vi- 
gilantice, atque operosac caritati debebatur, qui noctes , et 
dies de optima suac domus administratione , deque singulo- 
rum commodis cogitabat, neque ullam in administris ferre po- 
terat demandati muneris negligentiam. In statuenda vero , at- 
que exigenda religiosa disciplina, consimilem CGnatum , et 
constantiam exhibuit . Certas, ut Calvii fecerat, pro quoti- 
dianis animi exercitanombus homs constituit , in quibus om- 
nes ad precandum , et meditandum tintinnabuli sonitu evoca- 
rentur . Et quoniam modo ad pacatissimam sedem devenerant, 
diem unum per singulos menses designavit , in quo possent 
omnes orationi, lectionique sacrse , aliisque divinis rebus diu- 
tius insistere . Neminem quidem ad id cogi voluit , quod scie- 
bat in Societatis legibus, aut inductis in universum moribus 
non contineri . Sed , cum scirent omnes , gratum se Rectori 
suo effecturos , illumque ad omnia religionis opera prseeun- 
tem animadverterent , laudabilem illum , prsecipuzque utilitatis 
recessum pauci admodum non usurpabant. 

Ad Sociorum in eas partes adventum maligni quidam ru- 
morcs fueranr sparsi , qui pessimam de illis opinionem in mul- 
torum animis ingeneraverant . Et quanquam cito praeconceptas 
illas opiniones deposuerunt, cum ipsimet curiosius observas- 
sent , Hispanos Jesuitas , utut exilii pcena multatos , cum iis, 
quos jam noverant , adeo moribus convenire, ut ovum ovo 
similius esse non posset ; Pereira tamen , cui cordi semper 
iuerat bonum Societatis nomen , majorem in pracsentia curam 
adhibendam sibi esse duxit, ut vel levissimas offensionum 

cau- 



l6 De Viris lllustribus Cdst. Vet. Lih. II, 



causas amoliretur . Quod si aliqui pro humana conditione non- 
nunquam aberrassent , nullo personarum discrimine contine- 
batur , quominus eos vel privatim , vel publice corriperet , 
prout caritatis , et justitias leges exigerent . Neque aliquem 
propterea exacerbatum fuisse novimus , cum bene omnes nos- 
sent paternum Rectoris animum , qui correptionis medicinam 
eatenus adhiberet, ut errores emendarentur , non ut errantes 
affligeret, vel contristaret . Proinde nullum ibi querehs ver- 
bum , nulla adversus Prxsidem obloquia ; sed omnes po- 
tius et inter se , et cum Bononiam , qua; prope aberat, ad- 
ventabant, apud alios etiam Pereirac prudentiam , et prxda- 
ras ad regendum dotes extollebant . Qiiod eo admirandum 
est magis, quod in illam domum tam multi et astate dispa- 
res , et ingenio dissimiles convenissent . In eadetn domo Pe- 
reira quamplurimos hospitio excepit , qui ad revisendos ami« 
cos , et notos ex variis Italix provinciis advenerunt. Ac licet 
eorum frequentia nonnihil domesticis arTerret incommodi , non 
ideo quemquam exclusit, sed omnes Ixza. fronte suscepit, ac 
pro eo quantum prsesentes facultates sinerent , liberaliter ha- 
buit: iidemque inde abeuntes , insignem hominis caritatem , 
atque ad omnes comitatis numeros obeundos curam attentis- 
simam prxdicabant . Cuidam vero , qui majorem in peregri- 
nps impensam agi objiciebat, quam ut domestici censuscom- 
mode sustinerent , constanti ore respondit : Qmdquid alendis 
hospitibus insumitur , // ex &quo in singulos nostrum diviseris^ 
unicuique tanti stare comperies . ( Hic ille summam minutissi- 
mam subducebat.) Ob tantillum igitur sumptum hosptalitatis 
jura erga fratres nostros non observdbimus ? Ego certe tdm il- 
liberdlis esse n$n possum . 

Post annum Bononiam appellatus, ibi cum alias domos, 
tum iJiam administravit , quar sub S. Aloysii nomine ab Theo- 
logiae auditoribus incolebatur . Sed iis prseclaro vitae exemplo , 
atque optimis consiliis cum paucos prsefuisset menses, aliatum 
in eam urbem est decretum , cuo Romanus Pontifex Societa- 
tem dissolvebat. Airissima Dei judicia reveritus est quam hu- 
militer, simulque erga vices ejus gerentem in terris demissis- 
simam professus est obedientiam . Quamvis enim acerba sibi 
esset ea rerum conditio , nullum tamen questum , nullam re- 

pre» 



Emmanuel fsretra . i 7 

prehensionis vocem ab ipsius ore quisquam audivit. Itaque 
dolenter quidem, sed prompte vestem illam deposuit, quam 
tot annos , tot inter labores , tantoque eum amore gestaverat. 
Novo indutus habiru , paulo post novam quoque domum cce- 
pit incolere , in quam cum sociis aliquot immigravit, prout 
Prxfecti regii permiserant , qui Bononise pro negotiis Hispa- 
norum exulum constituti erant . Ibi paciflcos ducebat dies,ab 
omni mundanarum rerum tractatione disjunctus , nullumque 
vitac superioris , in perpetua gubernatione transactae , saporem 
retinens apud contubernales . Inter cubiculum , et templum 
diurnas horas ita dispertiebatur , ut prxter modica spatia , quz 
deambulationi dabat, et acgrotorum , vel amici alicujus visita- 
tioni , reliquum tempus iectioni , ac meditationi divinorum 
impenderet , et Eucharistix frequentandis adorationibus . Hunc 
tencrem vitas plusculum ultra annum secutus fuerat, cum a- 
lios denuo lares inquirere , atque alias contubernii Ieges su- 
bire coactus est. Exeunte Junio 1775, Hispanus in Urbe Mi- 
nister severa comminatione praecepit, ut Hispani omnes, qui 
de Societate fuerant, intra ciies quindecim ita disjungerentur 
hospitio , ut terni summum sub eodem tecto habitarent, ne- 
que illi promiscue viverent, qui professionem quarti voti,et 
qui simplicia tantum vota emisissent . Res erat plena difficul- 
tatis , et incommodi . Nam Bononiac conductitise domus pos- 
tridie Non?s Majas incoli occipiunt, post quem diem diffi- 
cile est vacantem invenire domum . Pro iis vero , quas His- 
pani eo die occupaverant, annuse locationis pretium ad assem 
exsolverant , illudque repetere non licebat . In earum non pau- 
cas seni , vel octoni , aut etiam deni convenerant; tum ut ma- 
joribus parcerent sumptibus , cum idem focus , et culinaria 
supellex, aliaque domestica instrumenta perzque pluribus suf- 
ficiant, ac paucis; tum etiam, ut senibus , et invalidis junio- 
res, et integri deservirent . Nunc autem in conducendis, in- 
struendisque novis aedibus et majores facienda: erant impensar, 
quam ferrent exulum modicx facultates , et nonnulli ex im- 
becillioribus convenienti eorum necessitatibus auxiiio destitu- 
endi , et quidam germani fratres , qui diversos in Societate 
gradus obtinuerant , contubemio dissociandi . Hsec tamen , a- 
liaque multa devoranda fuerunt incommoda ,quoniam iis,qui 
Lik. II. c ad 



De Viris Illuttrwtis Cast. Vet. Lib. II. 



ad prxstitutam diem mandata non perfecissent , nec annualis 
solvenda erat pensio , et aliud quiddam gravius denuntiaba- 
tur . Hispani in urbe Bononia nongenti per eos dies nume- 
rabantur, quorum aliqui opportuno tempore domicilia sibi 
quaesierant, qux bini incolerent , vel etiam terni. Oeteris in- 
tra prxfiniti temporis angustias difficile erat habiraculum in- 
venire , quod suam cujusque deceret conditionem . Non pau- 
ci propterea ad nimium vulgares domos confugerunt, in qui- 
bus et fraudes, et furta perpessi sunt, atque aliqui manifes- 
tum vitas discrimen incurrcrunt, quod non nisi Dei singula- 
ri providentia declinarunt. Qux omnia non ideo a me dici 
quisquam existimet , ut mortalium incusem aliquem , sed ut 
ostendam , quanto illos animi robore prasditos esse oportue- 
rit , qui diuturni exilii malis affiicti , et ab recenti Societatis 
abolitione dolentes, novum hunc,ac sane quam difficilem la« 
borem patienter nihilominus sustinuerunt . 

Talis inter zlios fuit Emmanuel Pereira , qui nulla inde 
perturbatione commotus , habitationem cum alio Sacerdote 
conduxit , in qua suam vivendi tenuit religiosas simillimam 
consuetudinem . Deteriorem sentiebat in dies sui corporis ha- 
bitudinem , et qui nullum non diem supremum sibi esse pos- 
se crediderat , illum jam proxime instare , firmius modo in 
animum induxit. Sic ille testatus est fratri suo, a quo per 
id tempus aliquam pecunias summam ab Hispania receperat , 
eique in hxc verba respondit .* Ouos mihi numos mittis , cu- 
rando meo funeri inserutent , quod equidem ,prout morbosus sum, 
et infr&ctus , 'valde cominus aspcio . Sed quanto debilior cor- 
pore, tanto erat animo ferventior in exequendis, augendis- 
que religiosis officiis , et replicandis beatse vitx desideriis , qux 
illi non minus antiqua fuerant, quam incensa. Dum his in- 
sistit enixius, morbus eum incessit ultimus, qui ex hydrope, 
et aurugine coalescere videbatur : sed cuicuimodi is fuerit, ma- 
gnis illum doloribus per tres amplius menses defatigavit, quos 
mirabili patientia sustinuit, ac frequenti ad Deum recursu de- 
linivit. Quamvis acutis urgeretur dolorum aculeis , preces ta- 
men Sacerdotales, aiiasque privatas exsolvere non prastermisit, 
donec ab iis expresso Medici mandato fuit prohibitus. Tunc 
ille , pro ea,qua semper fuerat, animi demissione, sese rei» 

culo 



Etnmanuel Pereird . i g 

culo jumento comparabat , quod nulli jam usui, nuilis est la- 
boribus opportunum . Cum ei deinde irreparabile vitae peri- 
culum Medici denuntiarunt , nuntium vulgo tristissimurn surq- 
ma ariimi pace, atque immota serenitate vultus excepit : nam 
qui mortem frequenti cogitatione prospexerat , illamque ne« 
cessarium ad beatitatem adittim considerabat ; dum adesse co- 
gnovit , nihil in ea novum , nihil item horridum aspiciebat . 
Arcessiri Sacerdotem jussit , cui soiitus erat arcana sua omnia 
rmnifestare , et ad se ingredienti dixit , ne suam doleret vi- 
cem , neque ullum inde mcerorem conciperet; quoniam ipse 
ad ineundam xternitatis viam paratus jam erat , et accinctus. 
Pari atque alias tranquillitate peccatorum confessionem insti- 
tuit , rogatusque anne aliquid in extremo ijlo tempore illius 
animum pungeret , ita respondit: Si de culps loqueris ,' nihil 
per Dei mtsericordiam . lllud me tantum a?igit f quod Societatis 
^veste spoliatus morior . Qjuanquam id etiam me njalde recreat , 
q"od in ccelesti fatria omnes splendidiorem induti uestem ince~ 
d.mus. Deinde sanctissimum Christi Corpus accepit magna re- 
ligione , arque accensas caritatis affecribus , quos identidem per 
rejjquum vitx spatium ingeminavit. Frequenter etiam,ersua- 
vissime Deiparam alloquebatur , cujus ciientelx , imo etiam 
perpetua; servituti sese dediderat ab ipso religiosa: vitae tiro- 
cinio Literas servitutis hujus testes qui post Emmanuelis obi- 
tum inspexerunt, perfectissimam in omne vitae tempus Marix 
Virgini devotionem continere , ilagrantemque adversus cam 
amoris ignem spirare profitentur. Et qui nunquam, dum vi- 
veret , clementissimae servire Dominae non studuerat , jam mo- 
riturus , majori cum fiducia potentissimum illius patrocinium 
implorabat . Stc ille supremam expectabat horam , quae cele- 
rius , quam pro Medici opin:one adventavit: in eaque paca- 
tissime animam Deo tradidit IV Idus Decembris anni 1775, 
aetatis sux sexagesimo quinto . Corpus ejus magno omnium 
luctu conditum est in xde S. Marix de Caritate nuncupa- 
tx , quam tencbant eo tempore Patres tertii Ordinis S.Fran- 
cisci . 

Vir fuit Emmanuel et Deo carus ,et hominibus acceptis- 
simus . Hoc magnam partem natura: debuit , qux illi mitis 
erat , ac jucunda, ingenueque liberaiis . Iliud supernse tribu- 

c 2 en- 



2 o . De Viris illitstrihus Cast. Vet. Lih. II. 

endum est gratLe , cujus insinuationibus fideliter obsecutus , 
eam perfectionis att\g\t lineam , qux suam decebat conditio- 
nem . Intra relgiosx paupertatis angustias ita delectabiliter ha- 
bitabar, ut cum posset ob initam cum multis grariam ,et ob 
collata in plurimos beneficia , iis abundare rebus , qux ad 
commodiorem cultum pertinere existimantur ; vel omnia ille 
rejiceret , vel si quid urbanitate constrictus acciperet, statim 
aliis perquam libenter dilargiretur . Dum Lucronii magna to- 
tius civitatis acclamatione Theologiam discipulis pradegebat , 
carterisque civibus et orationibus sacris , et audiendis confes- 
sionibus , et omni officiorum genere proderat,non pauci tam 
erTusam hominis beneficentiam rependere desiderabant : quibus 
ipse alienum ab humana remuneratione animum sxpenumero 
objecit. Idem ille Pereirse auditor , quem alibi ad ostenden- 
dam hujus modestiam inter literatorum plausus testem appel- 
lavimus , de hoc ejus fluxarum rerum contemptu sicloquitur: 
Eandem moderati animi temperantiam altis etiam in rehus ex- 
hibebat . Intra illius cubiculum , pr&ter lectum , e t mensam cum 
libris , ac sedilia quatuor , vix qutdquam uidisses ullius pretii» 
Vestibus fere semper detritis indutus , quanti Doluntariam pau- 
periem faceret , palam stgnificabat . Palentia jamjam agendus in 
exilium , cum cseteri aliqua sibi desumerent, qux singulisex- 
trahenda permittebantur, ille neque hippoperam , neque ar- 
culam cogitabat : prorsusque omnium indigens excessisset , 
nisi alii quxdam in ejus arcam immitti curassent , quse dein- 
de cum reliquis exportaretur . Sanctanderensis quidam civis t 
dum ibi Socii detinebantur , Emmanueiem convenit , eique 
literas Lucronio acceptas ostendit , quibus jubebatur eidem 
tantum a?ris subministrare , quantum vei opus haberet , vel 
etiam vellet . Hanc adeo bencficam voluntatem sincera grati 
animi demonstratione rependit : de oblatis vero pecuniis, ut 
ab eo , qui tum ibi aderat, audivi, vel nihil penitus,vel pa- 
rum admodum sumpsit, ne beneficii Iargitatem fastidiose res- 
puisse videretur. Ut candori consuleret castimonix , prxter 
constantem in victu , cxteroque corporis cuku moderationem, 
duriora etiam adhibebat , quibus sensum affligeret , et animum 
a lubricis cupiditatibus contineret. Oculos , ac linguam non 
timidioris animi vitio , sed pudoris studio ab omni iicentia co- 

hibe- 



Emmanuel Tereira ♦ 



21 



hibebat, et Ionga cum mulieribus colloquia , quantum caritas, 
aut necessitas sineret , evitabat . Cum Bononix , ab antiquis di- 
vulsus sociis , privatam domum cum altero Sacerdote conduxit,ut 
omne feminarum effugeret ministerium , cum Jaico sibi olim 
subdito pactus est , ut apparatas sibi epuJas subministraret , 
aliaque prxstaret officia,quibus ipse in devexa jam xtate fun- 
gi non poterat . Quod ad obediendi perfectionem spectat , 
quanquam ille perpetuis fere magistratuum honoribus usus, mi- 
norem obsequendi aliis occasionem habuit; tamen , prxrer ex- 
hibitam eorum decretis, quibus ipse suberat , reverentem sub» 
missionem ,assidua domi sux prxbebat omnibus obtemperan- 
di documenta .Etenim, cum ea religioso viro praecipua sit laus 
obedientix , si quotidiana disciplinx opera et prompte suscipiat , 
et exequatur attente , et exacte perficiat ; quippe id , teste 
Bernardo , martyrii genus est , illo nimirum , quo membra c£ m 
duntur ferro , horrore quidem mitius , sed diuturnitate molestius; 
Pereira per dies , per noctes singulas inchoandis religiosis of- 
ficiis alacritatem , in obeundis accurationem , in absolvendis con- 
stantiam adhibuit. Et quod efficiebat ipse , ab aliis etiam te- 
neri nitebatur, eisque proinde suum illud principium incul- 
cabat : $i qu£ nostris prxscribuntur legibus , modo is , modo a* 
lius agere pr&termittat , aut wero peragat oscitanter ; q ua prius 
apa erant , facile dissefaentur , sensimque bonus religiosa do- 
mus ordo perturbabttur . 

Illud denique de Pereira dixerim , quod ii , qui cum eo 
diu fuerunt, unanimi sensu confirmant . Virum scilicet fuis- 
se prxclara indcle, suavissima cum cxteris consuetudine , mi- 
tissimis , et integerrimis moribus, inter frequentes Doctorum 
acclamationes modestia singulari , in mediis obtrectatoium in- 
juriis imperturbata patientia ,ad exequenda demandata sibi mu- 
nera semper strenuum, erga omnes beneficum,ac liberalem, 
ingenio, doctrinaque prarstantem, sed studio pietatis multo prxs- 
tantiorem . Atque his omnibus ornamentis , quibus jam tum 
decoratus incedebat, cum privatus esset, ad gerendos magis- 
tratus admotus , ea superaddidit , qux ducendx religiosx fa- 
miliac requiruntur. Tunc enim curam exercuit in tuenda dis- 
cipiina pervigilem , eximiamque prudentiam ostendit tum in 
promovendis ad perfectionem Sociis , eorumque lapsibus vel 

prx- 



22 De Viris Illustribus Cctst. Vet. Lib. II. 

prxcavendis ,vel reparandis , tum etiam in Coilegiorum redi- 
t:bus diligenter administrandis. Et quoniam de cxteris ejus pru- 
dentiac partibus non pauca jam dedimus exempla , juvat hic 
unum proferre , quod illius in ceconomicis providentiam os- 
tendet . Sacerdos , qui sub Pereirac ductu rem domesticam pro- 
curabat , quiddam magnis conatibus moliebatur, quod e re o- 
mnium fore credebat , qui magno numero in eadem manebant 
domo . Excogitationem suam semel et iterum cum Pereira: pro- 
posuisset , totiesque ab eodem repulsam passus , non pro- 
pterea destitit ab incepto . Tertio Rectorem aggreditur tanto 
rationum pondere,ut minime dubitaret ipse ( eratque procul- 
dubio emunctx naris homo ) quin illum ad suam adducturus 
esset sententiam . Tum Rector, quod antea precise negaverat, 
paulo fusius exposuit :totque in eo incommoda latere demon- 
stravit,ut Procurator suum statim consilium reprobaverit, si- 
mulque Rectoris prudentiam suspexerit , qui rerum adjuncta 
omnia tam scite attigisset , et eorum consecutiones adeo prx- 
vidisset acute. Sic ille in omnes cfficii sui partes invigilabat, 
et qui tantam ad humana negotia solertiam conferebat, in di- 
vinis utique nihilo inferiorem adhibuit. Utrumque vero ex 
orationis , et meditationis depromebat studio : quid enim nisi 
iumen acciperet , qui ad Patrem luminum frequenter , ac reve- 
renter accedebat? Inie circumspectus erat in deliberando, in ju- 
dicando prudens , et perspicax , in decernendo vero certus , 
atque ab eo , quod maxime deceret , plerumque non aberrans. 
In longa Sociorum gubernatione , quanquam ab indagandis cu- 
riose ahorum factis abstineret , omnia pro sus mentis sagaci- 
tate perspiciebat , multa prudenter dissimulabat , quaccunque 
opus essent , benigne corripiebat . Ob eas , cseterasque prxcia- 
ras ipsius dotes omnibus , atque iis prarsertim , qui sub ejus 
potestate vixerunt, carissimus semper fuit, dignusque habitus^ 
ut illius nomen posteritati commendetur. 



y 



2* 



JOSEPHUS JOACHIMUS MENDIZABAL. 



Sebastianopolis Vardulorum urbs notissima , et opulenta , 
patria fuit Mendizabali, qui susceptus in lucem est decimo 
septimo Kalendas Novembres, anno millesimo septingentesimo 
decimo tertio . Parentes ejus nobiles , et copiosi statim de chris- 
tiana , et liberali filii educatione cogitarunt . Quod ut cumu- 
latius assequerentur , postquam domi prima religionis, ac li- 
terarum rudimenta diligenter edoctus fuerat; illum Burdiga- 
lam miserunt in Seminarium , quod ea tempestate sub disci- 
plina Patrum Societatis Jesu magna florebat laude . Ibi literis 
humanioribus , aliisque artibus , quae ingenuum puerum decent, 
accur^tissime fuit excultus , atque inter alia Gallice optime 
loqui didicit, Inde domum patriam regressus , de vitse statu 
eligendo serio deliberare ccepit . Divitiarum , atque honorum 
illecebrx, quibus intcr suos facile poterat abundare , nihil eum 
remoratse sunt , quominus mentetn ad religiosas vitz inopiam, 
et abjectionem converteret . Solirudinis , silentii , ac pietatis 
amor, quibus maxime virtutibus in ferventi etiam xtate de- 
lectabatur, in eam primum sententiam impulit , ut in Cce- 
nobio Miraflorensi Carthusianis Monachis adscribi peteret , 
quorum austerissimam vitas rationem per dies aliquot fuerat 
expertus : remque omnino ad exitum perduxisset, nisi rnedi- 
corum intercessisset judicium , qui candidati valetudinem tanto 
oneri ferendo imparem fore censuerunt. Propterea cogitatio- 
nes suas alio traducere coactus , decrevit deinde Societati Je- 
su nomen dare . Sed cum id Parentibus ejus esset ingratum, 
et ipse ncque a proposito discedere , neque illud sine eorum- 
dem venia exequi veilet , aut posset ; non facile dictu est , 
quanta inde molestiarum procella sit exorta . Hanc ille,uterat 
constanti xque,ac mitissimo anirno juvenis , patientissime to- 
leravit. Cum tamen apud suos nihil precibus, et obsecratio- 
nibus proficere videret , id consilii ccepit , quo tandem eo» 

rum 



24 Virts Illustribus Cdst. Vet. Lib. II. 

rum animos expugnavit . Quodam die , vel ut propinquorum 
oppugnationes declinaret , vel ut suam in arrepto proposito 
constantiam iisdem ostenderet , clanculum e domo sese pro- 
ripiens, in proximum Lojolxum Collegium aufugit. indeque 
Patrem certiorem efTecit, non ante ad paterna limina redi- 
turum , quam ejus beneplacitum ad Societatis vestem induen- 
dam obtinuisset. Hac animi firmitate perspecta , Pater xgre 
quidem filio, quem unice diligeret , et a quo familiae decus 
praeclare sustinendum speraret,sed tamen libere permjsit effi- 
cere ,quod tanta contentione deposcebat. Itaque Josephiis cum 
ingenti animi exultatione Sociis adjunctus est postridie Kal. 
Majas anni milesimi septingentesimi trigesimi tertii. 

In tirocinio , in studiorum longo decursu , in docendi 
munere, et aliis , qua: dum in Societate vixit ,exercuit ; pra> 
ter exactam legum observantiam ,quse constantem perfecti vi- 
ri opinionem illi conciliavit ; singularis in eo comitas, et af- 
fabilitas cum grata quadam humilitate conjuncta semper eluxir, 
qua domesticorum pariter , et externorum anirnos , ubi ubi 
degeret , sibi devinciebat . Neque suavem hanc agendi cum 
aliis rationem acceperat a natura;cum potius indoles ejus ut- 
pote fervida, et ignea, proclivis esset ad iracundiam . Erat 
utique fructus solicitse illius contentionis , quam ab ipso ini- 
tac Societatis exordio in compescendis pravis animi motibus , 
et sub rationis imperio condnendis adhibuit . Nemo propte- 
rea aut abreptum ab ira, aut vultu perturbatum, aut incom- 
positis utentem verbis Josephum unquam vidit. Quin imo 
semper tranquillus, et placidus , et in magnis etiam morbo- 
rum angustiis , quibus diu vexatus est , immutabilis perma- 
nebat . 

Ad generosum hoc , et constans repugnandi sibi studium 
vires hauriebat ex familiari cum Dco consuetudine , ct fre- 
quenti rerum aeternarum meditatione , cui prxter consueta ,et 
przscripta Sociis omnibus spatia temporis , aiia etiam ipse non 
pauca supererogabat . Ut enim diutius agere cum Deo posset, 
ab hominum colloquiis , quantum poterat , abstinebat : et , 
nisi majorum imperium , aut aliorum caritas eum alio evoca- 
ret, intra sui cubiculi solitudinem constanter , ac libenter de- 
litescebat . In iis etiam diebus, qui ad reficiendas et corpo- 



Josephus Joachimus Mendizabal . 2 5 ♦ 

ris, et animi vires, aut domi , aut ruri honestx concedeban- 
tur recredtioni ; ipse , posthabitis Iudis , aliud sibi capiebat 
oblectamcnti genus. Nam in conclavi manens, vel sub arbo- 
re seden> , lectione librorum , quos sccum domo asportave- 
rat , recreabatur . Atque inter alia frequenter pervolutabat au- 
rea Joannis Petri Pinamontii opuscula , cujus fundatissimam 
doctrinam , prseclaraquc monita et sibi dcsumebat ipse , ct a- 
liis pro temporis , ac loci opportunitate perquam utiliter in- 
sinuabat . Cum autem ad Italiam devenisset , solitudini , quam 
sempcr adamavit , multo magis indulsit. In Castro S. Petri, 
ct in Foro Cornelii , quibus in locis maximam exilii sui par- 
tem exegit , vix unquam domo , nisi cum templum adiret , 
egrediebatur . Ncc tamen iJHus morcs ob assiduum solitudi- 
nis incolatum agreste quidquam,aut subrusticum redolebant: 
nam qui ad eum amicitiae , vel cruovis alio nomine adventa- 
bant,omnes ridente vultu excipiebat , et suavissimis verbis al- 
ioquebatur , ejusque familiarem sermonem jucunda festivitas, 
et innocui , planeque urbani sales condiebant. 
-•' ^a-Ex frequenti piorum librorum lectionc , et attenta coe- 
lestium rerum meditatione reliquis ejus virtutibus vigoracce- 
debat, et incrementum . Animo erat non solum ab omni e- 
Jatione , mundanoque fastu prorsus alieno , sed etiam hono- 
ris sui negligenti , et proprii contemptus studioso . Ea de cau- 
sa solitus erat in privatis colloquiis, quse sibi despectui essent, 
intermhcere . Quam audaculus in pueritia fuisset , exag^era- 
bat: multisque contendebat evincere , pessimum se inter fra- 
tres, atque inter condiscipuios extitisse . Nunquam e con- 
verso quidquam iJii excidit, quod ad sui Iaudem, vel ad il- 
lustrem suorum stirpem attineret. Neque verbis tantum , sed 
rebus etiam sigmfkabat , quam sui, et suorum esset oblitus , 
potiores aliis partes concedendo , et in quotidiana congressio- 
ne ita cum cacteris agens, tanquam esset omnium minimus. 
Cum aliquando iter ageret in Cantabriam , ad oppidum ve- 
nit , in quo vir quidam nobilis morabatur, cui brevi nuptu- 
ra erat Josephi soror . Vix ergo publicum subierat diverso- 
rium , a quo prope aberat iihus viri domus,cum itineris so- 
cium enixe deprecatus est , ne se , dum ibi mancrent, pro- 
pno ccgnomine compcllaret: id maxime vcritus, ne si advcn- 
Ltb. IL d tus 



16 Dc Viris Jllustrihus Cast. Vet. Lik II. 



tus ejus viro innotesceret, in domum suam divertere, et 
lautius , atque honoriflcentius haberi cogeretur . Hunc hono» 
rum , et commoditatum contemptum cum magno religiosa: pau- 
pertatis amore conjunxit : quem ex modico iJlius victu , vili 
vestitu , et reliqua vulgari supellectile quiJibet agnovisset . Cum 
magnis in Italia rerum temporalium angustiis premeretur post 
imperatam iliam separationem , quam alibi diximus , multis 
eum amici urgebant precibus , ut ad propinquos in Hispaniam 
scriberet, qui ei Jarge subvenire poterant: et fecissent , cre- 
do, libenter ; siquidem Josephus primo geniti jus , quod 
Hispani Majoratum vocant , in eorumdem commodum abdi- 
caverat . At ille nec iteratis amicorum suasionibus , nec in- 
genti facultatum pemiria adduci unquam potuit,ut a consan- 
guineis aliquid exigeret. Nam sua, quamvis dura, sorte conten- 
tus, et Apostolici moniti memor, dum victum , ct vestitum 
facile parabilem haberet, commodiora non curabat , superflua 
vero respuebat: unde in illius obitu nihiJ,quod alicujus pre- 
tii esset, repertum est domi . Quantum vero a propriis ipse 
commodis , et honoribus abhorrebat , tantundem aliorum fa* 
mx, et utilitati solicitus erat ut inserviret . Qui longo. tem" 
pore illius socii fuerunt , et assidui contubernales , unanimi 
voce asserunt, ab omni susurrationis , et obtrectationis Jabe 
non solum longissime ipsum abfuisse, sed nein aliis quidem, 
quantum se penes erat , tolerasse . Propterea siquis alienas Jaudes 
etiam per jocum coram eo detereret , composito ad severita- 
tem vultu , quam illud sibi displiceret , continuo significabat* 
Diligenter etiam cavebat , ne quid in communi vits consor- 
tio commicteret, quo cxteris orTensionem afferret, aut mo« 
lestiam . Eo ductus caritatis studio , cum propter sux valetu- 
dinis incommoda, aut serius cubitum ire , aut intempesta no« 
cte surgere frequentissime cogeretur , calceis ex cannabe con- 
textis intra cubicuium utebatur 5 ne somnum proxime decum- 
bentibus interturbaret-. 

Ex occasione autem ejus, quam ajebam , infirmse valetu- 
dinis , prxclarum ac diuturnum patientias, atque aliarum si- 
mul virtutum edidit exemplum . Annis jam aliquot antequam 
ex Hispania decederet , ac decennio fere integro,quo in Ita- 
Jia. exulavit , asthmatico morbo miserandum in modum con- 

fli- 



Josephus JoachitKUf Mendizaba! • 



17 



flictatus est,prorsus ut ab extremo vitse periculo sxpe.mini- 
mum abesse videretur . Nocturnis prxsertim horis , cum de- 
cumbendi signum rnsonuisset , Josephus in cubiculum, non 
tam ad carpendum somnum , quam ad tolerandas anheli pec^ 
toris angustias discedebat . Siquando maturius lectum peteret , 
intra brevem temporis moram surgere cogebatur ob nimiam 
ducendi spiritus diflicultatem . Frequentius proinde ad multam 
noctem excubabat , donec creber anhelitus , et ortus inde an- 
gor tantisper deferbuisset . Id autem ut obtineret , aut ex Me« 
dicorum consilio , aut experientia edoctus, tabaci fumo , et 
iteratis aqux haustibus utebatur . Sed inde novus illi Iabor, 
nova meriti seges exsurgebat. Nam cum a divini Sacrificii 
oblatione nullo quamvis duro pacto vellet impediri , in horo- 
logium identidem intendebat , ne fumo hauriendo, vel aqua, 
mediam noctem excederet . Non raro , cum hxc , atque alia 
adhibita remedia nullum ei levamen afferrent , tam gravi pe- 
ctoris compressione , tanta respirandi difficultate angebatur , 
ut in magnum vitac discrimen adduceretur. In iis autem an- 
gustiis constitutus , singulare christianx pietatis specimen da- 
bat . Quippe , cum ingravescente malo , in suspicionem im- 
minentis mortis non temere deveniret , arreptam Christi Do- 
mini e cruce pendentis imaginem religiosissime adorabat , deos* 
culabatur : et inter ferventes earum virtutum actus , quse pro- 
xime decessuris maxime conveniunt , animam Redemptori suo 
quam humillime poterat , ac fidentissime commendabat . 

Hoc perfunctus certamine , quod nunc ad plures, nunc 
ad psuciores horas , saspius tamen uitra mediam noctem pro- 
tendebatur ; cum jam vis anhelationis remitteret , in lectulo 
decumbebat , ut fessum defatigatione corpus reficeret somno. 
Hic autem non longus erat , nec continens , sed frequentibus 
constricti pectoris angoribus , et stomachi doloribus intercisus, 
Et cum tot , tantisque premeretur incommodis, hilari semper, 
et placido vultu , rogantibus quomodo valeret,ita responde- 
bat , ut ex eius verbis omnes agncscerent, quam xquo ani- 
mo , quantaque sux cum divina voluntate conformatione no- 
cturnos iilos iabores toleraret , quos illc semper cum addito 
minusculos appeliabat. Adventame jam die, atque absoiuto 
precandi , mtditandique solito penso 3 ad templum a ut rem 

d 2 di* 



28 Dc Viris Illustribus Cdst. Vet. Lib. II. 

divinam faceret, accedebat: sed ob nocturnum conmctum , 
gressu ita lento , curvatoque corpore , ut omnibus eum ob- 
vium habentibus commiserationi pariter esset , et exemplo . 
Nec semel Sacrarium ingresso , opus illi erat ad scamnum pau- 
lisper consistere , donec spiritum resumeret interclusum . Post- 
quam vero sacras vestes suspiriosus adhuc, et gemebundus 
induisset , ad aram consistens , et Sacrificium exorsus , nu]- 
lum jam gemitum, nullum edebat lamenti s;'gnum : sed ere- 
cto corpore , et animo , debitaque gravitate servata , divi- 
num ita peragebat mysterium , ut alius ab eo , qui paulo an- 
te fuerat , videretur . 

Cui mors fere quotidie ob oculos obversabatur , conse- 
quens erat , ut constanti , atque imperterrito animo eam jam ad- 
venientem aspexerit . Imperturbabilem illam tranquillitatem , et 
pacem , quam in toto vitae decursu tenuit , in postrema etiam 
infirmitate servavit. Ab omni penitus querimonia, ab omni- 
que lamentatione sese continuit , quanquam magnis torquere- 
tur doloribus ; cum ei prxsertim intestina , rupto peritonseo, 
difluxissent : quod ille Medicis aperire non voluit , ut pudo- 
ri scilicet, quem semper studiosissime coluerat , in postremo 
vitas actu potissimum inserviret. Antequam ulli mens eafuis- 
set injecta , ipse sponte sua petiit enixe , ut mature Sacramen- 
tis Ecclesix muniretur. Quibus susceptis, ita piacide , ac sine 
ulla corporis , aut animi agitatione expiravit , ut dormientis 
potius,quam morientis speciem referre visus sit . Facies ejus , 
quac , dum xgrotaret, pallida fuerat, et macilenta, post obitum 
serena , et placida apparuit , multique ad demortui cadaver as- 
piciendum accurrerunt. Obiit in Foro Cornelii anno millesi- 
mo septingentesimo septuagesimo septimo , cum inchoasset vi- 
tx sux scxagesimum quartum , in ipso purificatx VirginisFe- 
sto , quam semper eximia reiigione prosecutus erat . Corpus 
ejus ad templum y quod ibidem Societati fuerat , elatum est, 
et Chilenses , qui in eadem exulabant urbe , illius funus co- 
honestarunt . 



IGNA 



29 



IGNATIUS OSORIUS. 



fl/x nobilissima Osoriorum , et Guzmanorum stirpe procrea- 
tus , primam obtinuit Iucem Grajali, honesto Legionensis re- 
gni loco, die decima quinta Julii , anno salutis nostra: mil- 
jesirno septingentesimo decimo tertio . Parentes ejus et Gra- 
jalis Comites, et Alcantii , vel , ut appellatione vulgi utar , 
Alcannizarum Marchiones fuerunt: atque hujus ratione tituli 
ad amplissimam Hispanix Magnatum classem evecti sunt . I- 
gnatii Pater ,Emmanuel Perezius de Osorio ,postquam in Bel- 
gio secutus erat strenue bellica signa , bonam vitx suac partem 
Vallisoleti transegit , tum juvandis consilio , et exemplo civi- 
bus, tum sublevandis auxilio miseris, tum etiam adolescenti- 
bus a multis aberrandi periculis retrahendis . Cum enim ver- 
satissimus esset in equitandi arte ( de qua etiam librum edi- 
dit, qui magnis inteliigentium laudibus fuit exceptus ) nobi- 
lem Pintianx urbis juventutem ad equorum palaestram invita- 
bat,in qua ipse non Equisonem modo , sed Magistrum etiam 
morum agebat . Etenim inter prxcepta domandi , ac regendi 
equos , quxdam item admiscebat , ut imperitare sibi quisque 
disceret , qusc ab omnibus inviolate volebat observari . Mater 
vero Josepha Guzmana , Marchionum Montis Alegrii , et Comi- 
tum Onnatensium filia , iis omnibus fulgebat dotibus , quae in fe- 
mina sux conditionis expeti poterant. Conjugis, et filiorum aman- 
tissima; sed ita horum diligens , ut severitatcm nihilominus 
adhiberet in ipsorum erronbus corrigendis : erga Deum , ac 
divina summe studiosa : in administranda domo prudenter so- 
licita: clemens adversus subjectos ,et in omnes calamitosos ef- 
fuse benigna : erga Societatem autem adeo propensa , ut ves- 
tem , quse vulgaris , ac plerumque pulla erat , sacro nominis 
JESU stemmat* dintinctam supra pectus gestaret .Itaque post 
vitam cum prxcipua laude pietatis exactam , in ejusdem So- 
detatis templo sepeliri voluit. Comes , amissa conjuge , sicut 

ad- 



30 De Virts lllustribus Cast. Vet. Lik IL 

adhuc Equitibus singulari morum prasluxerat exemn!o , ita e- 
tiam omnibus admirandum prsebuisset modo chrfstianae humi- 
litatis documentum, si per alios ei hcuisset . Multis enim in« 
stitit , ut in Societatem , ad serviendum in humili Coadjuto- 
rum gradu , reciperetur . Quod cum Superiores in praesenti 
rerum statu non expedire censuissent , ipse minime conquie- 
vit, donec a supremo Societatis Moderatote facultatem ob- 
tinuit , ut in hora sui obitus albo Sociorum adscriberetur . 
Cum illa jam imminebat , vestem induitur Societatis , cum ea* 
dem terrx mandatur, eique solitis in Societate piaculis sub- 
ventum est . 

Ignatius sub talium disciplina Parentum educatus , non ad 
miiitarem gloriam , non ad vitam aulicam , quam tres alii 
majores natu fratres consectabantur , sed ad humiiem religio- 
sx vitx conditionem vota sua omnia convertit . Vix dum pu- 
bertatem attigerat , cum sacrse militix sub vexillo S. Ignatii 
nomen suum dedit Jdibus Octobris anni 1727, bene volenti- 
bus, imo etiam gaudentibus Genitoribus , licet eis carissimus 
esset in filiis , ac de illo Pater suus affirmaret, neminem in- 
ter cxteros majus sibi decus , et ornamentum allaturum . Quse 
quidem prudentissimi senis verba is tanquam futuri augurium 
exceperit , qui familue cujusiibet splendorem non tam ex vir- 
tute militari , quam ex aliis quibusque rebus moderate , man- 
suete, juste, ac sapienter gestis dimetiatur, in quibus Igna- 
tium excelluisse, deinceps ostendemus. Quo die filium So- 
cietati donavit Pater, in eo maxime amorem suum erga il- 
lam testificari se dixit , quod pignus eidem traderet , quo nul- 
Ium carius, ac pretiosius habebat domi . Filius autem ad am- 
plectendam modo Societatem animi vigorem setati superiorem 
exhibuit, quo propositas difficultates , quibus deterreri posset, 
facile superavit . Cuidam objicienti sibi inter alia , paternae do- 
mus commoda , prarsertimque mensae iautitias in Societate de- 
sideraturum , ita respondit : Si modo panem , quantum satts est f 
babeam , c&tera cujusquemodi fuerint , non admodum curo . Cum 
tirocinium ea prseparatione sit adorsus , minus utique miran- 
dum crit , si statim ad amussim religiosarum Jegum totum se 
se composuit . Caeteri eum Novitii cum modestum vultu , si- 
iQmii tenacem , in pietatis exercitatione compositum , et *d 

vi» 



Igntttius Osorius . 3 r 

viliora quaeque ministeria promptum animadverterent , neque 
ignorarent quas quibus commutasset, non parum ex Ignatii 
exemplo ad paria virtutum Gpera permovebantur . Superiores 
autem, quibus morigerus erat in omnibus , prxclaram de il- 
lo spem jam tum animo concipiebant , quam suo deinde ten> 
pore cumulate viderunt expletam . Altero sux probationis an- 
ao literis imbutus est amaenioribus,ut moris erat in tirocinio 
Villagarsiensi , quod olim in Romano etiam flebat tirocinio. 
Tandemque absolutis biennii experimentis , nuncupatisque vo- 
tis , quibus se Deo libens obstrinxit , Palentiam missus est 
primum , ut ibi philosophicis , deinde Salmanticam , ut theo- 
logicis operaretur disciplinis. In his perdiscen-dis ^ngenium do- 
cile , peracutum , et copiosum exeruif; cui cum iile diligen- 
tiam in exercendo superadderet primos ubique honores tu* 
lit , et primaria in utraque facukate certamina cum laude pro- 
pugnavit • 

Studiorum emenso curriculo , et tertia in rebus spiri- 
tus probatione peracta , Methymnam Philosophiae Magister 
destinatur . Hujus gravitatem muneris ut digne sustineret, 
illud secum attente recogitabat : sux traditos esse disciplinx 
adolescentes , quoruin ex optima in interioribus Jiteris institu- 
tione , et Societatis decus , et aliorum deinde penderet eru- 
ditio : eosdem , velut teneras adhuc stirpes ex aprico tiroci- 
nii plantario recens avulsas, et in patentiorem modo locum 
translatas , facile in alterutram posse partem inflecti, nisi se- 
dula cultoris manu recte consurgere , atque in ccelum attol- 
lere capita docerentur . Inde duo sibi maxime tenenda esse col- 
ligebat : indefessam ad erudiendos discipulos studii conten- 
tionem , et ad prxiucendum eis religiosse vitse exemplis curam 
non intermissam . Hoc sane postremum ita perfecit , ut cum 
inter discipulos ejus nonnulli Magistrum xtate superarent, om- 
nes tamen propter castigatissimos illius mores prascipua eum 
observantia prosequerentur . Iilud vero prius, ultra etiam quam 
discipuli voluissent, diligenter adeo fuit executus , ut contracto 
ex nimio labore morbo diuturno , a Magisterio cessare pri- 
mum interrupte, deinde omnino cogeretur. Itaque cum de- 
signati cursus nondum medium attigisset spatium , alio fuit 
evocandus , ut affectae consuleret valetudini , suis intime dolen- 

tibus 



3 2 De Vlris Jllnftrihus Casfi* Vet, Lih. II. 

tibus auditoribus , quibus erat carissimus tum ob reliquas ejus 
dotes, tum etiam ob perspectam in docendi munere dexteri- 
tatem . Dialecticam , et pauca qusedam ex physicorum libris 
prsclegerat, in quibus omnibus concisa quxdam brevitas , et aper- 
ta nihilominus perspicuitas emicabat in tradendis recte disse- 
rendi prxceptis , et arcanis naturse reserandis . Igitur Salman- 
ticam remeavit , cujus ccelum propitium olim senserat, ibi- 
demque, recuperatis jam viribus, Theologix Magister desi- 
gnatus , quaestiones de moribus per biennium esplicuit. In 
his autem , atque aliis Scholae exercitationibus tantum inge- 
nii, ac scientix pracbuit specimen , ut a Superioribus jussus 
fuerit Doctoris lauream petere : quam ille post exquisitum 
doctrinse suse periculum plaudente Academia reportavit, sem- 
perque magna cum dignitate sustinuit. 

Non diu post a supremo Societatis Prseposito Francisco 
Retzio , ut sacram in CoIIegio Romano Theologiam trade» 
ret, vocatur in Urbem . Quo cum venisset, plurimorum in 
se vertit oculos , peregre adventantis vultum , et verba , ges- 
tusque omnes cunose , ut assolet , attenteque cbservantium . 
Et quanquam spem de illo prxstantem habebant,mox tamen 
ut magisterium auspicatus est , ac reconditas intus opes ape- 
ruit , expectationem , quam de se moverat, superavit. Suspi- 
ciebant in eo cum ingenii facultate doctrinse copiam , quse 
tum maxime innotescebat , cum aliquoties , vel propter injun- 
ctas sibi occupationes , vel ob aliquam corporis invaletudinem, 
pradectiones suas scriptis commendare non poterat . Tunc e- 
nim ad scholam veniens, continenti , beneque ordinata dic- 
tione , perinde ac si de scripto legeret , pcr designatum horx 
spatium discipulos scriptioni tenebat intentos . Erat in doccndo 
brevisj sed , quod paucis ccncessum cst, ita demum brcvis, 
ut non propterea obscurus fieret. Suamque doctrinam , rejectis 
qusecunquc novitatis speciem aliquam exhiberent , ex probatis- 
simis Scriptoribus eruebat. Inter caeteros amabat plurimum D. 
Augustinum , ac D. Thomam,et ex posterionbus Dcctorem 
Eximium : quorum omnium egregia volumina sedulus diurna 9 
nocturnaquc versabat manu . Ob hanc cjus scicntise famam , 
et notam sui generis claritatem multi omnium ordinum viri 
eum requircbant , familiaris cum illo consuetudinis appeten- 

tes . 



Tgnatius Osorius • 



tes. Verum ipse, ne otium sibi literarium eriperent, saluta- 
tiones externorum hominum , et maxime nobiJiorum declina- 
bat , quatenus inofTensa urbanitate liceret . Inter alios Cardi* 
naKs Quirinus,ut erat omnigenac studiosus erudirionis , cum 
de Osorii scriptis aliquid inaudisset , quod subtile diserti viri 
palarum poterat titillare , quoddam illorum exemplum atTer- 
ri sibi jussit , illudque libtnter adeo perlegit, ut videndi Au- 
ctorem , eumque coram alloquendi desiderio sit incensus . I- 
gnatius , licet ab id genus visitationibus abhorreret , multo- 
que libentius ageret cum humilioribus , et plcbej 13 , tamen E- 
minenti5simo Prxsuli , non tam suo , qusm aliorum impulsu , 
morem tandem gessit invitus.Dum coram adfuit, multis eum 
benevolentiae signis humanissimus Princeps excepit : collauda* 
taque illius dccendi raticne , ctiam arque etiam hortatus est , 
ut in doctrina divirse grarix ccnrra Novatcrum errores con- 
stabilifnda pergerer imperrtrritus . Valde etiam prcbari sibi 
dixit , quod Sanctos HiJarium Arektensem, et Vinct ntium Li- 
rinensem ccntra irritos nonnullorum ccnatus ab cmni Semi- 
pclagianismi nora invktis raticrum rncmentis vindicasser. Hoc 
cmm inrer caeteras magisterii sui dores habebar Osorius : ut 
austeritatem severioris scientise utiii,et opportuna eruditione 
delimre t . Quanquam in co ad alriorem ctiam intendebar sco- 
pum . Ertnim cum inter audirores suos ah;mni quoque ades- 
sent Collegii Germanici, arquissimum judicabat, illos omni 
armorum apparatu adversus Hsrrericcrum incursus , quam ma- 
xime fleri posset , instruttcs in patriam suam rcmittere. De 
hac ejus in doterdo prxstantia singulari Jocupletissimum tes- 
tem habeo Josephum Anguisclam , genere , virtute , doctri- 
na , et eloquenria Cl. virum , qui clim Osorium audivir Ro- 
mae , er inodo Piactnria; , ubi ipse multos erudit ad justitiam, 
de Magistro suo ita testatur : Osorius dtsciplinam Theologi- 
cam ad eam , qitam hahere dehehat , normam exegit : hujusque 
facultatis we/ut instaurator fuit hahitus , propterea quod njiam 
ipse apernerit , ad quastiones illas solide , ac dilucide pertrac* 
tandas , qua inter diserttssimos tllius tempons Theologos magis 
erant plausihdes . Omnes denique frofundam ejus eruditionem cum 
tam sohda ingenii suhtilitate conjunctam admirahantnr , Non- 
nuila tx iis,qusc tum Romse scnpserat, deinde rnandata sunt 
L>b, II. c ty- 



34 De Viris illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 

typis , multsmque apud eruditos laudem promeruerunt . 

Cum hac opinione doctrinx quatuor ipsos annos inter 
Romanos versatus , inde in Hispaniam rediit , ut in Acade- 
mia Salmanticensi primam Theologix Cathedram occuparet. 
In eo conspicuo munere ita se gessit,ut collectam adhuc ex« 
istimationem sapientisc non modieis auxerit incrementis . Sive 
ille discipulis suis consuetas explicaret scholas; sive m fre- 
quenti corona Doctorum decertantibus praesideret; seu deni- 
que , modestias semper observantissimus , propugnatores ipse 
impugnaret ; magna sernper cum voluptate audiebatur ob e- 
jus in docendo perspicuitatem , in respondendo nitorem , et 
efficaciam , in dispucando vero subtilitatem : atque in hac pras- 
sertim exercitatione oppugnandi tam acer erat, et habilis ad 
spiculum infigendum , ut nemo illum cuperet adyersarium . 
Postquam rude donatus est , et ab onere docendi exemptus , 
csetera sui gradus ofScia constanter , et honorifice implevit . 
In Doctorum conventu , cum ii de Academiae negotiis con- 
sultabant, tantum apud eos consilio , et auctoritate valebat, 
ut universi nonnunquam , plerique sxpius in sententiam irent 
Osorii . Ab eodem Doctorum Collegio designatus , iit Caro- 
lo III, ejusque conjugi de felici eorum ad Hispania: thro- 
num adventu Academiae nomine gratularetur, legationem il- 
lam cum magno Academiac honore , et maxima cum appro- 
batione Regum obivit. Inde Salmanticam regressus , otium in 
absolvendis aliquot dissertationibus , quas Romse inchoave- 
rat , collocavit . Has cum vidisset P. Michael Sagardoius, qui 
inter prima illius Athenaei lumina censebatur , admirationem 
tenere non potuit . Tantum doctrinae succum , tantam in eis 
vim ad evincendum invenit. Easjdem alii quoque Salmantini 
Magistri , et Valliscletani , ad quos rnissa: fuerant, valde pro« 
baverunt . Nec dubito , quin iilae , si per adversa licuisset 
tempora , publicam lucem cum doctorum acclamatione ob» 
tinuissent. 

Quanquam his privatis studiis Superiorum jussu incum- 
bebat , aliaque interim munia et domi , et foris exequebatur; 
tamen , pro suo nunquam cessandi desiderio , vel potius,pro 
sui anirni demissione , nimium se fcriari credebat . Idcirco Rec- 
torem adiit 3 seque ad ea promptum exhibens ? ad qusc non 

ine« 



Jgnat'us Osoritis* 35 

ineptus iu^caretur , novum sibi onus rogavit imponi , quo pos» 
set cseteris aliqua cx parte prodesse . Rector de hac Ignatfi 
p^tirione cum Ministro suo colloquens , hxc ajebat : Osorius 
noster ma^nnm mihi tlc meipro ruborem injech . Minime ille con* 
tentus njirtutnm cxemplis sintrularibus , qu& nobis assidue perhi- 
bet , neque occupationum territus pondere , tit mantissam ei sw 
peraddam , a me petit enixe . Vororurn compos effectus , et 
spiritualium rerum Pracfectus designatus , accuratissime munus 
illud exercuit . Exhortationes domesticas , et apte dispositas , 
et magno cum fervore pronuntiatas habebat: cumque illi et 
mundi contemptus , et faroa doctrinac , et quotidiana religio- 
nis exempia multam apud audientes auctoritatem conciliarent, 
rnultam quoque vim illius verba habebant ad persuadendum. 
Bis etlam per hebdomadam juvenibus, et laicis meditationis 
argumenta suggerebat: sed antequam ad eos verba faceret, 
setnper in sede sacra per semihoram orabat ipse , indeque lu- 
cem , et ardorem depromebat ad considerationes opportunis- 
simas,et aftectus vehementer incensos , quibus auditorum cor- 
da inflammuh.it. Nec vero intra privatos tantum parietes ver- 
ba feeit Osorius . Sxpe in Collegii templo , in aliisque per 
urbem , et exrra illam , orationes habuit , quac magnum illi 
eloquentiac nomen pepererunt . Quod si ei firmiora latera , 
VGcerrque plenicrem natura concessis>et , nullam certe in eo 
perfecti Oratoris laudem desiderasses . Funebres orationes duas 
Sahnanticae dixit, quac in illo Sapientissimorum hominum the- 
atro praccipuam obtinuerunt commendationem , et typis excus- 
sac fuerunt ibidem . Latinam aliam in obitu Phiiippi V,quem 
et sui dornmum , et populi parcntem , et Ecclesix observan- 
tissimum filiurn non fucatis , ac ementitis verborum pigmen- 
tis,sed nativis rerum ab ipso gestarum coloribus depinxit.AI- 
ttram Hispanicam , in qua Iliustrissirnum virum Joannem La- 
dronem de Guevara Carmelitanum , illius Academit Doctorem, 
deindeque Hurtinensem Episcopum , postquam fato concesse- 
rat, promeriris laudibus exorriavit. 

A labcrioso docendi munere ad longe difficiliorem re« 
gendi homines provindam evocatus , in ea gerenda major , 
quam antehac fuisset , omnibus visus est. Quantum ejus pru* 
dentiz fiaerent superiores , vel ex co facile apparet, quod il- 

e 2 ium 



3 5 De Viris JMusirilus Casu Vtt, Lib. II. 

lum nullo adhuc magistratu perfunctum , Salmantino Coiie- 
gio semel , et iterum prxficere non dubitarunt . Collegium 
illud copiosus , ac delectus Sociorum numerus incolebat , in 
quibus muhi erant juvenes, qui theologicae facultati opersm 
dabant , totiusque provincia: maximum habebatur.In illo ad- 
ministrando vigilantiam adeo prudentem ostendit Osorius,ut 
SuperiGribus plene satisfaceret , et inferioribus in re nulla de- 
esset. In observandis legibus cum esset ipse apprime studio- 
sus , neminem patiebatur esse negligentem . Inexorabilis erat 
in his facukatibus concedendis , qu:e possent decursu tempo- 
rum in aliquod disciplinx vergere detrimentum . Et cum es- 
set ad prospiciendum acutus , facile prxnoscebat , quo restan- 
dem evasurae forcnt , nisi mature provideretur. Siquid autem 
superiore tempore in raores jam fuisset inductum , quod sibi 
justis de causis non probaretur , idoneam captabat occasionem, 
ut illud sine offensione prxcideret. His , qui Theologiam Sal- 
mantica: recolebant , concessum olim fuerat,ut ad triclinium 
non in primis , sed in secundis venirent , atque etiam ut 
coiiationibus de re morali non interessent . Osorius utrumque 
hoc privilegium , cum primum opportunitas affuit , ipsis non 
repugnantibus , qui eo usi fuerant , abrogavit . Non pauci li- 
bri per cubicula juvenum decursu temporis fuerant accumu- 
lati, qui possent eorum animos ab utilioribus studiis ad amoe- 
niora, vei curiosiora distrahere. Hos ille , cum juvenes ad 
novam traduxit habitarionem , aut Bibliothecae attribuit , aut 
aiiorum Patrum cubicuiis assignavit . Eodemque modo alia e- 
tiam , quas vel Societatis pracscriptionibus , vel usui commu- 
niter in provincia recepto non convenirent, solicite curavit 
emendanch . Quanquam a curiosa longe aberat inquisitio- 
ne, neque importune in domesticas invoiabat orficinas, nihil 
tamea eorum , qua: domi flerent, ignorare videbatur . IUa cer- 
te apud eos , qui ei suberant , invaluerat opinio Rectorem 
suum , quamvis multa dissimularet , de nullo posse celari dc- 
fectu . Quoties vero correptione opus esse judicabat, eam sic 
adhibebat, ut non iram , non supercilium exhiberet , nedum 
proferret aiiquid contumeiiojum ,* sed rem simpiiciter expo- 
sitam ex comparatione legis , et rationis vituperaret . Quod 
si hi , qui cuipse affines erant , eam agnoscercnt , perinde il- 

los 



Igndtins Osorltis . 3 7 

los amplectebatur , quasi nihil accidisset : contigitque aliquan- 
do, ut quos pridie reprehenderat , postridie ad se vocatos 
perhumaniter exceperit , et potione chccolati refccerit . Sic ni- 
mirum duo illa, quae difficile copulantur , severitatem , et be* 
nignitatem admirabili modo conjunxit . 

Magistros xque , ac discipulos ad stia quemque officia di- 
ligenter incumbere, indefesso curabat studio . Nuilum in )w 
venibus prxtextu-m aclmittebat , quominus ad omnes Schoig 
exercitationes ct prxsto adessent , et constanter in iisdem per- 
severarent . Unde cum in eorum aliquos nimia quxdam faci- 
litas irrepsisset egrediendi e gymnasio , dum theses publice 
propugnabantur, pcenam statuit in omnes , qui prxdicto tem- 
pore locum desererent , nisi justam, et nororiam , non vero 
vulgarem , et probabilem tantum excusationem haberent . Eo- 
que pacto malum illud,ne latius serperet, citissime compes- 
cuit. Sed qui omnes volcbat exacte suo perfungi munere , 
nihil habebat antiquius , quam ur omnes etiam , quantum re- 
ligiosa moderatio sineret , liberalitcr tractaret . Multum qui- 
dem studium pro tuenda paupertate a singulis adhiberi cu- 
piebat; czterum quse ad communis vitx rationem attinerent, 
abunde omnibus subministrabat. Siquos autem scirer , aliis in- 
super indigere, qux communem victum excederent , de suo 
largiter illis subveniebat. Nec solum de victu, atque vestitu, 
scd etiam de domicilii commoditate suis studiosc provjdit . 
Multa enim aggressus est ad Collegii ornatum augendum , 
quorum alia, prout animo designaverat ,ad exitum perduxit, 
alia per temporum iniquitatem inabsoluta reliquit . Magistro- 
rum cubicula in meliorem conformationem disposuit, eaque 
convenienti supeliectili decenter instruxit. Adolescentes , qui 
Theologise studebant, ex veteri habitatione ad eam Collegii 
partcm transtulit, qux ante aliquot annos exstructa fuerat . 
Ambulacra duo , inferius unum , alterum superius quadratis 
lapidibus scctis stravit: quo in opere perficiundo non solius 
ornatus, sed utilitatis juvenum praecipuam rationem habuit . Hi 
enim , cum in eorum altero quotidianas scholarum repetitio- 
nes habcrent,ex iteratis in eodem loco per semihoram deam- 
bulationibus densam lateritii pulveris nubem excitabant, qux. 
multwm ipsorum valetudini , ut testabatur Medicus , officic- 

bat: 



3 8 De Virls Illustribus Cdst, Vet. Lik II. 

bat: cui tnalo Osorius duriore Iapidum pavimento remedium 
fecit . In templo duas denuo aras erexit , alteram Mariae V. 
Elisabetham visitanti , alteram Apostolo Jacobo majori nun- 
cupatam . Sacrarium etiam templi in eleganriorem formam re* 
dactum , pulcherrimis tabulis Apostolorum duodecim , et qua- 
tuor Ecclesi.e Doctorum , hinc inde dispositis , ornavit . In ejus 
anteriore parte concameratum iocukim fecit , varia , levique 
sculptura decoratum , et a fronte crystallo conciusum , intra 
quem statuam rnirac artis collocavit, quac Christum exhibet, 
post dirissimam flagellationem ad resumenda vestimenta xger- 
rime inclinatum : et expressam summi doloris , simulque pa- 
tientissimi animi refert imaginem . Bini aderant ad utrumque 
latus Angeli, ludibria Domini sui adeo amare plangentes, ut 
eos siccis oculis intueri vix posses . Faciebat hacc prseclarus 
ilie Carmona , qui ad Navam Regis exortus , deinde Matriti 
inter celeberrimos Sculptores prrecipuum nomen obtinuit . O- 
sorium autem , in sratuenda illa Domini efEgie , ad primx» 
vam Salmantini Coiiegii originem respcxisse crediderim , ut 
farnilia sua sub iisdem Christi patientis maneret auspiciis , qui- 
bus fuerat instituta . Primi enim Patres, qui Salmanticz con* 
sederunt, ut Societatis narrat historia, SacelSum domesticum 
tabula picta exornarunt, quac Jesum exprimebat , dum Pila- 
tus eum innumeris verberibus laceratum , corona perforatum 
spinea , arundineo derisum sceptro , et chlamyde msle tecrum 
ignobiii , Hebracorum populo ad movendam commiserationem 
ostendit. Hoc valde miserandum simulacrum , quod Patribus 
dono miserat civis quidam , ut papyracese suffkeretur imagi- 
ni, quam ipsi pro egestate sua in Sacello collccaverant , ad 
extrema usque tempora rehgiose in Collegio servabatur. 

Postquam Osorius Sacrarium ornaverat , cogitationes suas 
ad amplificandam , et locupletandam Bibiiothecarn convertit. 
Kuic, quamvis ampla esset , spatiosum quoddam cubiculum 
adjunxit,in quo non multos ante annos supremum diem clau- 
serat vir lile doctrina , et virtute conspicuus Ludovicus de Losa- 
da : ut quae sapientia; , ac musarum sedes fuerat placidissima , 
literarum esse pergeret domiciiium . In eo Osorius magnam 
librcrum copiam reposuit , quos omnium manibus teri non o- 
portebat. Sic locum intra Bibliothecam dedit ahis quamplurimis, 

qui- 



lgnathit Otoriut . 39 

quibus ipse, dum Salmantino CoIIegio prstfuit, augendam il- 
iam curavit . Siquid* eo tempore , vel paulo ante prodiisset in 
lucem,quod ab eruditis prar-cipuo haberetur in pretio; siquid 
item ejusmodi superioribus editum seculis in Bibliothecadesi- 
derari perspiceret , nulli vel susnptui parcebat , vel curae , ut 
illud quamprimum adquireret . Nec sacras tantum , ac divi- 
nas scientias, sed humanas etiam disciplinas nova librorum co- 
pia locupletavit . De physicis , de mathematicis , de histori- 
cis, et philologis multa , valdeque selecta conquiri fecit, qui- 
bus veterem Catalogum multis adauxit partibus. Ac de his, 
quas ad mathematica pertinent > non solum probatissitnos Au- 
ctores, sed instrumenta quoque, pratter ea, qux jam domi 
erant , aptissima comparavit , quibus habiliores ad operatio- 
nes suas reddidit auditores pariter , ac Magistrum . Is erat Pe- 
trus de Lacaze, qui ex Gallia profugus propter exortam ibi 
tempestatem in Socios, ad Hispaniam confugit,et Salmanti- 
cam missus est, ut in illo Collegio Mathesim , cujus erat 
scientjssimus , proriteretur . Viderat ille in patria sua percele- 
bres ejus facultatis Scholas , deque aiiis per libros , vel per 
hominum narrationes cognoverat: et tamen idem ipse affir- 
mabat, duabus tantum , vel tribus exceptis , nullam se nos- 
se , quae Salmantina delectu librorum , et instrumentorum ap- 
paratu esset instrucrior. 

Denique , ut nihil eorum , quibus prodesse suis posset , intac- 
tum Osorius relinqueret , Viilam Sandinam , qusc rusticationibus 
inserviebat, ampliorem reddidit, et amceniorcm. Vicino coempto 
praedio , in quo scaturiebat aquse vena, quae prodesse irrigationi- 
bus poterat, illud intra Vilix muros inclusit. Ejusdem subigen- 
do solo , quod exile , et macrum erat , confici bipalia jussit , qui- 
bus altius rn terram depressis , glebx ab imo revulsse faciiius 
ad Solem obvertebantur ,ut iliius radii vitium omne decoque» 
rent. Praeparato in hunc modum fundo , amplius quingentas 
diversi gencris pomiferas arbores peregre asportavit , easque 
per multiplices ordines ita direxit,ut nihil esset ibi et ube- 
rius ad fructum , et ad pulcritudinem ornatius. Prseterea cce- 
nationem , quse olim ibi sub dio fuerat structa , et vetustate 
pene corruerat 5 in pristinum restituit statum , vel potius de in- 
tegro xdificavit. Mensas lapideas cum sedilibus item ex lapj- 



40 DeViris Illustrihus Cdst,Vet. Lib. II. 

de in quadrum disposult : ad easoue quaterni patebant adi- 
tus , a superiore scilicet , et inferiore parte , et a medio la- 
teris utriusque. Fons in medio ccenaculi ad mediocrem aititu- 
dinem consurgebat : huic latices antlia vicina subministrabat , qui 
tubis, ac suphunculis ad summitatem fontis impulsi,inde va- 
rio neque oculis injucundo lusu in amplo cratere recipieban- 
tur . Extra mensas columnas aliquot opportunis in locis ere* 
xit,qusc transversas per circuitum trabes sustinebant. His tra- 
bibus Ieviora qusedam imposuit tigna , quorum pedes ad tra- 
bes affixi erant , summa vero capita Ieni quadam acclivita- 
te supra fontem ita simul conjungebantur , ut coni iiguram 
non absimilem exhiberent . Harc autem eo tendebant omnia , 
ut vites , prope columnas insitx , super trabes, ct tigil* 
la multiplici lapsu serperent , totumque ccenationis ambitura 
per acstivos ardores palmitibus , et frondibus obumbrarent. 
Ut diutius adversus ventorum , et pluviarum injurias consis- 
terent , trabes omnes , et tigna contexk lamellis ferreis , vi- 
tumine quodam obiitis, quas Arundae in Granatensi regno ela* 
boratac , iis paulo sunt crassiores, qux apud Batavos confici- 
untur. Nesciebat enim Osorius , dum aliquid aggresssus fuis- 
set, iliud pro sui magnitudine animi perfectissime non absol- 
vere . Quod si ei per tempus lucuisset , domum etiam ejusdera 
Villa:,qu2: nimis angusta erat et incommoda , multo commo* 
diorem a fundamentis erexisset . Jamque materiam aliquam con* 
gesserat ad fabricam inchoandam , et ichnographiam ab Ar- 
chitecto descriptam Seniores CoUegii Patres approbaverant . 
Sed opus illud, et alia multa,qua- meditabatur efticere , su- 
perveniens exilii lex prxpedivit. 

In Salmantini gubernatione Coiiegii , inque aliis mune- 
ribus, qux commissa sibi fuerant , tantum prudentisc speci- 
men dederat , ut inde ad totius administrationem provincue 
sit assumptus. Nonis ipsis Januariis, anno cadentis secuh se- 
xagesimo septimo , Prxpositus Castellanx provincisc fuit re« 
nuntiatus , non tam ut Socios per ipsorum domos inviseret , 
quam ut illos terra , marique jactatos , consiiiis, et exemplis 
suis erigeret, atque omni , quam ipse pratstare posset, ope 
sublevaret. In tnmestri spatio, quod ab inito magistratu ad 
exilii usque denuntiationem cxcurrit , pauca qusdam iusirare 

po« 



Jgnatius Osorius . 41 

potuit Collegia, quac Vallisoleto non lonpje aberant, ubi se- 
des erat provinciac Praspositis constimta . Ac primum omnium 
Villagarsiense tirocinium voluit inspicere , quod ea tempestate 
tirones numerabat circiter octoginta, quorum de numero te- 
re viginti pro ultramarinis admissi erant provinciis . Multcs 
hic dies substitit , tum ut copiosam illam , ac tenellam prolem 
agnosceret, tum etiam ut veteres Collegii Socios ad sua quem- 
que obeunda munera, nominatimque Magistros puerorum , 
quorum etiam frequens ibi erat numerus,ad optimam eomm- 
dem institutionem soKcitaret . Sed in tironibus recognoscen- 
dis curam , ut arquum erat , diligentiorem impendit . Dumque 
omnes singillatim alloquirur , et cujusque animum explorat 
attentius , multam inde lacritiac voluntatem , nec modicam Iau- 
dandi Deum occasionem accenit. Videbat enim in plerisque 
ad studia virtutum ardorem singularem, et in eorum quam- 
plurimis prscciaras ingemi, ac naturse dotes observabat , qui- 
bus juvandac Societatis , atque adeo rei publicac Christianac 
promovendx 5pem maximam efficiebant . Nec poterat beni- 
gnam Dei providentiam non extoilere , qui , dum Societatis 
nomen jam undique vellicabatur , tam delectam adoiescentium 
manum ad eam pertraxisset . Hinc vero majorem in modum 
illius cordi dohiit,cum exorta deinde procella maximam eo- 
rum partem absorbuit : maluissetquc illos non agnovisse , quam 
a persequenda vitx via , cui semei instirerant , violenter vidc- 
re distractos . In magno illo adolesccntium numero trcs admo- 
dum invenit Osorius , quos omnino probare vix poterat : non 
quod in eis perversum aliquid animadverteret ; sed quia in 
eorum vultu , et incessu, aliisque gestibus nescio quid obser- 
vabat ingratum , quod deterius quidquam portenderet in fu- 
turum . Nihil ergo in pracsenti contra illos siatuit , quorum 
agendi rarionem nequc Rector , neque Rectoris Socius impro- 
babant . Sed ipsi post indictum cxihum , cum inter piimos ad 
deserenda reli^iosa castra properassent , aliosque ad defectio- 
nem exempio, et consiliis induxissent , sagaci^simum Osorii ju- 
dicium confirmarunt. 

Postquam tirocinium Iustraverat , Zamoram primum,de- 
inde Arecaium , postremoque AbuJam vtmt . fct quamvi> lam 
omnia picna essent timoribus , mhii umen omisit,ut Socio» 
L>)b. 1L f rum 



4* T*e Viris llhstriltts Cast* Vet. Lih. II. 

rum res in his locis , prout exigebant tempora , constitue- 
rct. Dum Abuls con^endit Segoviam . certior in itinere red- 
ditur , Sociorum omnium ab Hispaniae regno expulsionem 
promulgatam in Aula fuisse , jamque Segoviensis Collegii Pa- 
tres , suis ejectos asdibus , ad Sanctanderi portum deduci . Hoc 
tanra: calamitatis aceepto nuntio , non animo concidit: sedcum 
esset humilis, et magnanimus , primum altissima Dei consi- 
lia submissa veneratione adoravit , inflictamque plagam , tan- 
quam a Dei manu profectam , patientissime pertulit, nullam 
in ullum hominem querelam efFundens . Deinde ad eum con- 
versus, qui sibi a secretis erat: Verebar equidem , dixit , ne 
mei causa grauissimum aliquod detrimentum froiiincia nostra 
reciperet . Et cum reponeret socius , tempestatem illam mul- 
to ante fuisse conflatam , quam ipse provincias prxficeretur , 
ne sic quidem ab opinione sua recessft . Ajebat enim , si minus 
in provincix administratione peccasset , alias certe in multis 
deliquisse , propter qux pcenam illam sibi, suisque fratribus 
attulisset. Hoc nimirum est christianas humilitatis ingenium , 
suis tantummodo culpis et privatas , et publicas calamitates 
adscribere , nullumque supplicii genus vel pro levioribus no- 
xis sibi non deberi, firmissime judicare . Sed quoniam animi 
sincera demissio nullatenus magnanimitati repugnat, illud de- 
nique apud se constituit , nihil non tentandum, ut extremis 
malis , quacunque via posset , occurreret . Sine mora Matri- 
tum versus iter arripuit , ut simul cum P. Xaverio Idiaque- 
zio , qui tribus ante mensibus eodem venerat , sese ad pedes 
Regis abjiceret , quanta contentione posset obtestaturus , ne 
Societatem indicta causa damnaret , sed locum daret objectis 
criminationibus respondendi . Hac mente Turrem usque Lodo- 
nensem processit , qux leucas non amplius quatuor Matrito dis- 
tat. Hic obviam illi venit quidam ex domesticis glons sux , 
Comitis de Cervellione , . cordatissimae in primis fsminac , ad 
quam scripserat Ignatius , ut viam sibi ad alloquendum Re- 
gem sterneret . Ab ea modo tale responsum habuit : Matriti 
adeo commutata, imo etiam perturbata esse omnia , ut pro 
Jesuitis verba facere plenum esseralese: quotquot ibi de So- 
cietate degerent, in eisque Idiaquezium , una omnes nocte re- 
pente comprchensos , contimicque Getafium amandatos , inde 

Car- 



Ignatius Osorius , 43 

Carthaginem abducendos : si porro ipse pergere contendat , 
magnis se periculis objiciendum, atque accessum ad Regem 
certissime non habiturum . Postremum hoc verbum altissime 
Osorium perculit, qui cxtera vel pericula , vel incommoda 
nihili habuisset , dum conveniendi Regis spes sibi aliqua facta 
esset . Nunc , quoniam eo progressus fuerat , unde citius fe- 
re Carthaginem , quam Sanctanderum poterat pervenire , rhe« 
darium suum cum literis ad Arandac Comitem , qui supremo 
Consiiio prxerat , Matritum dimisit, ut viam sibi, quam tc- 
nere debebat , indiceret . Cum autem in his literis aperte si- 
gnificasset , optatius sibi fore Sanctanderum petere , quo au- 
diebat majorem subditorum suorum partem convenisse,* tam 
justis ejus optatis non gravate Comes assensit . Imo illi via- 
toriam remisit tesseram , in qua neque itineris terminus , ne- 
que profectionis designati erant dies ; sed utrumque Osorio 
ad ipsius arbitrium apponendum reliquit . Tantum , qui eum 
bene noverat , illius tribuebat fldei , vei cum regni finibus ex- 
cedere jubebatur! 

Hac habita facultate , Sanctanderum reverti constituit . 
Sed antequam eo accederer , literas in ipso itinere ad suos de- 
dit, in qufbus, cum suae mora: causas exposuisset, hxc fer- 
me adjungebat. Cum sibi ab Arandar Comite potestas facta 
esset, quam veilet custodiam maritimam eligendi , propterea 
Sanctanderensem elegisse, quod sciret maximam provincix sux 
partem eo fuisse compulsam . Interea dum ipse adesset , si 
quid opus esset alicui , adiret Eugenium Coimenarem ( hu- 
ic erant inscriptse Iiterse ) quem sui vicarium ad suum us- 
que adventum designabat . Gratias sese agere Deo quam ma- 
ximas pro submissione , ac patientia singuiari , quam in aus- 
cultando , exequendcque Regis edicto , usque ad Ministrorum 
admirationem ( quod in itinere audiebat) omncs exhibuissenr. 
Perspectam sibi esse pietatem omnium, ob quam ex prxsenti 
calamitate prcficerent , et singulorum moderationem , ut ne 
rninimo quidem verbo quemquam externorum offenderent . 
Vehementer cupere , preces quotidie fundi pro Rege , pro re- 
gia soboie , pro regiisque Ministris : diemque a singulis exi- 
gi religiose , dum in ea custodia detinerentur . Patere omni- 
bus, navigationem imminere diuturnam , ac difficilem , quam 

f 2 pro- 



44 ®e Viris Illustribus Cdst. Vet. Lib. II. 

probabili morris periculo Doctores plurimi squiparandam es» 
se censuerunt . Hortari propterea omnes, ut animi sui ratio- 
nes inirent , utque majori cuique solatio esset ,particulari, vel 
generali confessione conscientiac nxvos eluerent « Se, ut bre- 
vi afforel, pro viribus curaturum : ubi adesset , qua posset 
ope , aut consilio , nemini defuturum . His Osorii literis ma- 
gna omnibus alacritas et ad labores sustinendos , et ad inge- 
minanda opera pietatis accessit . Ipse per viam consolatoris of- 
ficium passim exercere tenebatur. Multi enim viri graves ad 
eum confecti lacrymis procedebant, quos prudentisermone , vul- 
tuque tranquillitatem , et constantiam exhibente sublevabat . 
Sed cum venissct Turremcrematam , occasionem habuit exer- 
cendac caritatis opportuniorem . Novitios ibi reperit variis ter- 
roribus exagitatos , qui cognito illius adventu , ad eum in di- 
versorium properarunt. Eos veluti filios amplexus est pera- 
manter : timorem , qui eis injectus fuerat, ne a Patribus reji« 
cerentur , eripuit: animos ad viriliter decertandum adjecit . 
Inde Burgos profectus , relicta, qr.se sibi offerebatur , melio- 
ris hospitii commoditate , in publicum diversorium secessit, 
ut facilius posset aegrotantes aliquot Socios invisere , qui apud 
Benedictinos Patres diversabantur . Postridie ad eos veniens , 
omnes ad unum est allocutus , et consolationem ingessit, quam 
poterat in przsenti . Optimis illis Monachis arnplissimas egit 
gratias pro eorum in xgrotos impensa cura , iisdemque filios 
suos tenerrime in posterum commendavit. Tandem Sanctan- 
deru-m ingressus, magna omnium hetitia fuit exceptus, adven- 
tuque suo ilios , qui pertimuerant, ne quid ei funestius eve- 
niret, omni solicitudine Jiberavit . Advenientibus deinde No- 
vitiis tunicam Sociewtis imposuit , quam violenter, ac mina- 
citer deponere coacti fuerant : nec facile internosci potuit , 
religiosam ejusmodi vestem illene Jxtius dederit, an ipsi re- 
cepcrint . Antequam inde discederet , literas ab Arandx Co- 
mite accepit, quibus rogabatur , ut dimissionem a Societate 
concederet P. Gregorio de Iriarte , quem ipse Comes paulo 
ante Sociorum expulsionem ad se vocaverat , eundemque ad- 
huc juvenem , neque ulla impeditum infirmitate , ab exiiii le- 
ge voluit exceptum . Super his eo tempore multa spargebant 
multi 5 qux nos consulto praetermittimus 5 cum nihil expiora- 

tum 



JgHAtlui Osorius. 45 

tum Iiquido habeamus. Osorius autem , qui nullius gratia , vel 
metu a sequendo recto deflecteret , quamvis jam intra custo- 
diam illam esset inclusus , libere respondit Comiti : Quas da- 
ret ipse dimissorias literas , nullius fore roboris , ut Grego- 
rius Iegitime se crederet exauctoratum : id a Pontifice Sum- 
mo, vel certe a Generali Prarposito Societatis esse obtinen- 
dum ; itaque ad eorum recurreret alterutrum , si tuto vellet 
in negotio i!Io procedere . Postmodum comcensa navi , Fer- 
rolium cum cseteris venit: ubi cum jam omnes provincise So- 
cii convenissent , cymba per capacissimum illum portum dis • 
currens, singulos invisere , amplecti, de salute perquirere, de 
patientia , constantiaque retmenda efficaciter commonere . In« 
ter alia , quas tunc constituit, ut rectus in itinere maritimo 
teneretur ordo , singulis navibus Rectores attribuit , quibus 
ii subessent, qui in iisdem vehebantur*. Nimirum ubique lo- 
corum prima erat Osorii cura his diligenter prospicere, quos 
Deus suac custodix commendaverat. 

Calvium in Corsica post navigationem duorum fere men- 
sium appulsus, cum ibi difficiliora essent omnia , occasiones 
proinde habuit prudentiam , et caritatem suam perhibendi mul- 
to frequentiores. In primo ad illam urbem accessu non pau- 
ci Sociorum suburbanas aliquot domos , male licet materia- 
tas , occuparunt , multoque plures in Ccenobium S. Francisci 
confugerunt , quod non procul ab urbe distat.Hi orrines in- 
tra paucos dies gravissimis coeperunt terroribus agitari . Nam 
rebelles Corsi , qui sua in vicino monte castra posuerant,ad 
Sociorum usque domos excurrentes affirmabant , abeuntibus 
Gallis militibus , quorum aliquos in Hispanorum naves con- 
scendisse jam viderant, se Calvium cccupaturos , antequam 
novum Genua praesidium adveniret . Jamque illorum aiiqui 
Ccenobium Franciscanorum , quamvis Sociis esset oppletum } 
intraverant armati : aiii prope Iitus aggerem exstruebant impo- 
nendis tormentis bellicis, quibus ab mgressu portus advenientes 
naves arcerent : aliique mohebantur aha , quz proximam indica- 
bant obsidionem . Hxc Socios omnes,sed eos maxime habe- 
bant solicitos , qui remanserant extra urbem . Id cum vide- 
ret Osorius, non dubitavit et urbis Prastorem Gallum , et 
Hispanse classis Prxfectum , qui nondum e portu solverat , 

libe- 



46 De Viris Illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 

libere , constanterque admonere: Alienum omnino esse , utipse 
quidem existimahat , a mente Catholici , et Christianissimi Re- 
gis , homines Societatis medios inter duas gentes relinquere , qu& 
acri essent hello decertatura . Ad hxc Prrefectus respondit : 
Corsos propterea undique tumultuari , quod spe dejecti essent 
potiundi urbe post Gallorum discessum . Gallos porro (cum 
et illi , qui nudius quintus naves ascenderant , revocati fuis- 
sent in arcem) non ante profecturos, quam adventarent Ge- 
nuenses copise : quibus advenientibus , nibil profecto esse , quod 
Socii timerent sibi . Prxtor vero , Sociorum sortem dolere 
se , dixit : sed quse post discessum suum exorto bello contin- 
gerent, nullo sibi jure imputanda . Permisit tamen , ut ii o- 
mnes urbem subirent, quos ad Ccenobium , et suburbium , 
et sparsas ruri domos magno esse in periculo videbat. 

Osorius , quoniam aiiud obtinere non potuit , bac habi- 
ta Prsetoris facuitate , suis , ut intra urbem sese rcciperent , 
imperavit. Multi etiam e Basticis, cum Argajolse, ad quam 
cjecti fuerant, tectum invenire non possent , Calvium itinere 
terrestri commigrarunt : partimque ad suburbium constitere , 
partim recepti sunt intra mcenia . Itaque numerabantur ibi non- 
genti circiter Socii , quibus excipiendis nimium quantum an- 
gusta erant Calviensium domiciliorum spatia.Id tamen,quam* 
vis haud minimum esset malum , non xque illos solicitabat , 
ut imminentis belli non vana formido . Corsi vacuefactum So- 
ciis Ccenobium statim majori numero occupaverunt : et cum 
adventantem Genua triremem conspexissent, qua: militem ad- 
vehebat , turbulentius circa tormentum belJicum agcbantur , 
quod ad extrema portus erexerant . Id causx fuit Hispano 
Prsefecto navium , ut Corsis, misso ad eos Jegato, denunth- 
ret : si Genuensem triremem se coram hostiiiter aggrediantur, 
non impune facturos . Conquieverunt his Corsi , quibus eorum 
imperator Paschasius Paulus injunxerat , ut adversus Hispanos 
tam milites, quam reJigiosos omnimodam humanitatem ,atque 
observantiam exhiberent . Milites ergo ReipubJicse pacifice in 
portum , indeque in urbem sunt ingressi . Sed abeuntibus 
paulo post navibus, quibus Galli omnes erant impositi , Cor- 
si conatus suos ad premendam obsidione urbem instaurarunt. 

Videbant hxc Socii , seque invicem ad sustinenda obsi- 

dio- 



Jgndttus Osorius 



47 



dionis incommoda cohortabantur . Sed cum alinui essent ani» 
mo timidiores , non defuit inter eos, qui ad tristissimum il- 
lum rerum omnium aspectum usque adeo conturbaretur , ut 
primum ipse sibi , deinde aliis etiam persuadere contenderet, 
ex obligata Societati fide neminem ad subeunda tam mani- 
festa vitae pericula posse constringi . Etenim in rnagno homi- 
num numero nullum unquam desipere ,optandum quidem cs* 
set, sed vix sperandum. Multoque id minus sperari poterat 
in ea Sociorum calamitate , quibus , uhra ea quas passi erant, 
longe gravissima impendere credebantur. Ipsi enim per eos 
dies audierant a Corsis, urbem magna vi tormentorum esse 
verberandam , seque in prima illa nocte a Gallorum discessu, 
vel per murorum ruinas, vel applicitis scalis , in eam irrup- 
turos. Ac licet ab hostibus tentafa irruptio exitum non ha- 
buerit , quod providenti Deo tribuendum censemus , nil ta- 
men mirandum est , si quorumdam animi ex imminentis pe- 
riculi magnitudine prxter morem commoverentur : quoniam in 
cacco illo, nocturnoque impetu , quem timebant, perdifficile 
fuisset Corsis suorum observare ducum imperia,ut neminem 
Ixderent Hispanorum. Neque alienum a vero fuerit asserere, 
inter Socios viginti novem,qui Calvii sepulti jacent , etsi nul- 
lus hostili ferro ceciderit, quosdam tamen eorum vel ex ter- 
rore belli segrotasse , vel certe ex multarum rerum penuria , 
quam bellum induxerat , celerius occubuisse . 

Verumtamen Osorius , cum imprudentem illam proposi- 
tionem audisset , qux a nonnuliis agitabatur incaute , eidem 
sine mora occurrendum sibi esse duxit . Convocatisque in con- 
silium prxstamissimis viris , quorum doctrina , vitaeque integri- 
tas perspecta erat inter omnes, horum gravissimum judicium 
paucorum opposuit temeritati : eoque pacto perniciosam iiiam 
opinandi , loquendique licentiam , unde maxima pullulare pos- 
sent incommoda , vei in ejus ortu compressit . Pauci aliquot, 
qui falsa illa opinione seducti , fuga sibi consuiere decreve- 
runt, sese in angustias conjecerunt lis sane difficiliores , quas 
declinare tentaverant , suamque prsecipitem deliberationem lpsi- 
met postmodum reprobarunt • Carteris ? qui nulla mortis pe- 
ricula xque ac turpem fugam perhorrescebant , nihil prarter- 
misit Osorius, ut, quod in ea poterat temporum dxfficuirate , 

ltva- 



48 De Vtrts Ilhstribus €ast. Vct. Lib. II. 

levamen arTerret. Et quanquam initio ,tumultuantibus, et ur- 
bem aggredientibus Corsis, vix aliud potuit efKcere , quam 
ut suos consiIiis,et opportunis admonitionibus adjuvaret , at- 
que in fiduciam obtinendse tranquilJitatis erigeret; tamen an« 
tequam belii furor omnino resedisset , non pauca constituit , 
quse ad commune Sociorum bonum , et privatam juvenum in« 
forrnationem in spiritu , ct literis pertinebant. 

Hi omnes,qui ad urbem in primo belli discrimine con- 
fugerant, domos sine ullo delectu, prout scilicet cuique la- 
tibulum aliquod reperire Hcuisset , occuparum . Sed Osorius 
paucis post diebus omnes per certas distnbuit domos , certos- 
que illis Rectcres designavit, ut ubique , quantum fieri pos- 
set , domesticx discipiinx rario servsretur. Tirocinium quam 
maxima potuit accuratione constituit , eoderaque deiecros quos- 
dam viros destinavit, qui prxciaris virx exemplis ad studia 
virtutum noviriis -cssent incitamento. His Aodidit Msgistros rhc- 
toricac,'.t hurranitaii , ut illos,qui secundum suse pcobatio- 
nis annum agtbant, erudirent . Eos quoque , qui tertium pro* 
bandi erar.t, in eadem tirocinii dorno, sed in aho ejusdem 
membro collocavit: ut et se muruis adjuvarent exempiis, et 
neurri aiiorum exercirationes impedirent, ^uibus utrique pro 
diversa ipsorum conditione vacabant. Adolescenrbus , qui 
per navigationis intercapedinem dialecricas , et physicas insti- 
tutiones penitus excipere non poruerant, in unam congrega- 
tis domum , suos etiarn Magistros adjunxit : voluirque , ut in 
rnedio Sv xtili , cum nondum armorum strepitus conticuisset , 
scholas suas repeterent , ne quam haberent in absolvendo phi- 
losophico cursu retardationem . Cacteram pubem , qusc theolo- 
gicis noricnibus erat imbuenda , in aliam remisit domum , 
eamque Doctonbus instruxit optimis: ut quoniam summa e- 
rat librorum incpia , hanc Iccupitnssimo docenrium penu sup- 
pleret. Facta ibi ad eonsuetam intcr Hispanos diem studiorum 
rcnovatione , sacra doctrina cwr; magno numercsse juvenrutis 
ardore ccepta cst pertractari : paudsque post mensibus theses 
quequc propugnatse sunt publice , quibus muiti Bscticorum Pa- 
trum adtuerunt . Sic musas , et iirerarias de re divina ccncer- 
tationes , quse vel nunquam audicac ibi fuerant , vel diutissime 
ab iila urbe exuJaveraut , in eanckm Sociorum exiiium indu- 

xit. 



Jgnatitts Osoritts . 

xit. In alia denique domo nonnullos conjunxit ex junioribus 
Sacerdoribus , qui literarium Curriculum paulo ante confece- 
rant , ut in ea mathematicis incumberent disciptinis . Multi , 
quibus hxc , et his similia nunquam ab Osorio in tam magnis 
rerum omnium angustiis perfkienda esse videbantur , postquam 
ea tam apte, tamque ordinate constituta fuisse viderunt, exi- 
miam hominis prudentiam , et invictam in exequendo constan- 
tiam valde collaudarunt. 

Prxterea literis, et Iegationibus missis, multa , quac ad 
quotidianum victum ,et sacrorum etiam usum in ea urbe de- 
siderabantur, aliunde curavit asportanda . Corsorum ducibus 
meritas egit gratias pro cxhibita erga Socios obsidionis tem- 
pore humanitate : simulque ab eis petiit, ut commeatus ex in- 
teriore insula , quae illis subjecta erat , Calvium invehi pate- 
rentur . Quod cum illi facile concessissent , non multa qui- 
dem , propter asperam locorum conditionem , sed tamen ali- 
qua obtenta sunt,ad Iacrymabilem Sociorum egestatem suble- 
vandam . Cum deinde Labrone,et Genua , atque aliis ex Io- 
cis portitores aliqui devenissent , per eos effecit Osorius , ut 
multa, qua: maxime opus erant , neque uspiam Calvii repe- 
riebanrur, sibi ex continenti mitterentur . Hoc modo nonnul- 
los obtinuit librcs, et copiam aliquam sacrse supeilectilis , cujus 
ob dtfectum pars magna Sacerdotum ad aras operari non po- 
terat . Varia insuper Genua comportavit ferramenta , quibus 
Adjutores illi , qui fabrilia tractare noverant, et fulcra com- 
pingerent sublevandis e terra lectulis , qui hactenus super nu- 
do solo jacuerant,et sedilia , et mcnsas,et alia necessaria fa- 
bricarent . Quosdam etiam ex Adjutoribus , qui pistores olim 
fuerant , cum Sacerdote , qui eisdem prxesset , coilocavit in 
conducra domo, cui furnus inerat, ut in ea panificium ex« 
ercerent . Quo prudenti consilio Sociorum indigentiac oppor- 
tune providit , atque aditum vexationibus , quas antehac pas» 
si fuerant , magna ex parte pneclusir . 

Neque suorum tantum , sed aliorum etiam commodis in- 
servire , tanquam preprism sui muneris partem reputabat O- 
sorius . Ncn diu postquam Gaih majori copiarum numero Cal- 
vium iterum occupaverant, Marchioni TilJyo , qui arcem il- 
iam cum potestate obtinebat, certus affertur nuntius deobitu 
Lih, JL g Ma- 



50 De Virts Iliustribus Cast. Vet. Lib. II. 

Mariae Leczinskiae , Galliarum Reginae Christianissiraac . His ac- 
ceptis literis, Tillyus de persolvendis ei justis cocpit statim 
recogitare. Sed hxrebat animo , neque rem eo , quo par e- 
rat, decore perficiendam sibi esse sperabat, cum et artifices 
exstruendo tumulo , et peristromata parietibus templi obducen- 
dis in egentissima illa urbe deessent . Hasc secum volvebat 
tacitus , cum Osorius ad eum veniens , postquam dolorem ex 
interitu Reginac. conceptum expresserat , aequum sibi visum es- 
se dixit , aliquam grati animi significationem erga illam osten- 
dere , quae Societatem complexa fuerat amore, ac benevolen* 
tia singulari . Decrevisse itaque cum Sociis suis , quantum prar- 
sens rerum tenuitas sineret , Reginx benemerentissimae paren- 
tare. Probavit Tillyus Osorii consilium , multisque pietatem il- 
lius commendavit. Sed quoniam tibi deliberatum est , inquit , 
hxc facere , satius erit , existimo, si ambo partitis inter nos 
curis, eodem die parentaiia regia exequamur. Annuit his li- 
benter Osorius , qui susceptas adornandi templi parres per 
suos illos artifices expkvit , quos pauio ante commemoravi- 
mus . Hi cenotaphium erexerunt, eique pyramidem imposue- 
runt justac magnitudinis , cujus summo in apice coronam , 
sceptrumque regium aptissime collocarunt • Ad obtegendam 
vero machinam, cum alia velamina non suppeterent, partim 
Sociorum pallia, partim stamineas adhibuerunt teias , quas 
Genua pro conficiendis sibi vestibus asportaverant : iisdemque 
Sacelium templi maximum exornarunt . Haec intra biduum 
peracta sunt , ut optaverat Tillyus . Eodem tempore nonnul- 
ii, jubente Osorio , varia carminum genera , ct elogia sepul- 
craiia iatina , grazca , et hebraica composuerunt , qux ad ge- 
minam tumuli faciem, ejusque latera, et alibi per templum 
affixa fuerunt . Cum tertius illuxit dies , Socii a summo ma- 
ne multa fecerunt Sacra , ut Reginac pacem apprecarentur. De- 
inde Archipresbyter cum ministris suis Sacriificium majori cx- 
rimonia inchoavit , concinente choro Sociorum aiiquot, qui 
suam modulandi- peritiam iam aiias,vel in quorumdam fune- 
ribus , vel in Sanctorum solemniis demonstraverant . Interea 
miiites tympanorum discordamium pulsu , tubarum , aliorum- 
que instrumentorum sonitu , et tormentorum iteratis per inter- 
vaila quardam cxplosionibus funerariac Hii actioni majestatem , 



Ignatius Osorius . 



ac decorem non modicum adjungebant . Sacro peracto myste- 
rio, unus e junioribus , qui theologicis vacabant studiis , Iau- 
dationem funebrem de suggestu pronuntiavit , quam Tillyus, 
cacterique duces attente , ac libentissime auscultarunt . Denique 
post prandium vespertinac pro defunctis preces simiiiter cele- 
bratx fuerunt cum cantu. Tillyus pro his omnibus maximas 
Osorio gratias egit , et orationem funebrem ,inscriptiones ,et 
epigrammata ^quac a Sociis scripta fuerant , ut ea Parisios mit- 
teret , ab ipso postulavit . 

Gallorum in Corsicam reditus Hispanorum ab eadem exi- 
tum acceleravit . Quo die solemnitas agebatur S. Ludovici Gal- 
liarum Regis, cum jam sero esset , rumor cceptus est undi- 
que dissipari , Jesuitas propediem inde a!io educendos . Pos* 
tridie mane tredecim haud procul apparuerunt naves Gallicsc, 
qux Calvium recta contendere videbantur. Vix illx portum 
intraverant, cum Praetor Sociis injunxit, ut intra eum diem 
naves sinc mora conscenderent . Multis apud ilium egit Oso- 
rius, ut conscensionem in perendinum , vcl saltem in crasti- 
num differri permitteret. Quod cum obtinere vix speraret , 
ad ea procuranda , qux maxime instabant , cogitationes suas 
convertit. In primis xgrotos ilIos,qui maritimum iter inire 
non poterant,in eadem conjuxit domo , eique Sacerdotes du- 
os apposuit, quorum alter Rectorem ageret , alter vero Con- 
fessarium : tres item robustos laicos , inter quos unus erat 
Pharmacopola ; ut nihil eis vel ad animi, vel ad corporis sa- 
lutem deesset . Neque his satis se egissc ratus, Comitem Cou- 
sanum adiit , qui unus inter Gallorum duces et humanissimis 
suia moribus, et egregiis christianx pietatis exemplis Hispa- 
norum animos sibi conjunctissime devinxerat . Huic curam 
suorum , quos Calvii relinquebat , cum Osorius commendas- 
set : Habebunt in me , dixit , farentem provirfum , matremque 
solicitam'. citiusque mihi eibns , quam illts deficiet, Virum sa- 
ne in paucis commendabikm / qui Martiales inter strepitus 
tantani erga Deum , et homines pietatem exhibere didicerat. 
Voluit insuper Osorius , ut adolescentes , qui philosophicum 
cursum absolverant , ante profectionem consuetum ingenii pe- 
riculum subirent . Sed cum excederent tricenarium numerum, 
ilios per varias Magistrorum domos ternos divisit : itaque o* 

g 2 mnes 



%i De Viris Illustribns Cdst. Vet. Lib. II. 

mnes brevi tempore profccrus sui dederunt specimen . Prete- 
rea nonnullos jussit per domicilia omnia discurrere , ut mo- 
netam Corsicam , siqua esset , colligerent , et cum alia , quae 
ubique recepta esset , commutarent . Alios denique misit ad 
naves, ut inter navarchos explorarent , cujus Regis imperio, 
Catholicine , an Ghristramssimi e Corsica edueerentur ? quo 
tandem pertrahendi ? quanta esset navium capaeitas ? qux vi- 
ctus ratio ? aliaque id genus comperirent , quae ad ulteriora 
capienda consiiia , Iucem sibi possent afTerre. Hi cum rediis- 
sent,qux ad naves cognoverant , retulerunt. Jesuitas ex com- 
muni utriusque Regis sententia ad oram Ligurise perducendos: 
novos ibi ministros afFuturos , qui eis commorationis locum 
designarent : Telone decretum fuisse, ut Jesuitae in ratione 
victus perinde ac naut£ simplices haberentur : e navibus,quae 
Calvium appulsx fuerant , quatuor ad S. Bonifacii portum es- 
se destinatas , ut cornmorantes ibi Jesuitas reciperent , neque 
ante iilarum reditum cxteras profecturas esse Calvio.Idcum 
certo comperisset Osorius, a Prjetore Tiliyo tandem obtinu* 
it , ut pratproperx conscensionis decretum revocaret : ipseque 
sedatius potuit efficere , qux ad imminuenda suorum inter na- 
vigandum incommoda excogitaverat . Praetcr alia multa , quac 
prudentissime per eos dies fuit executus , navem aliam con- 
duxit , quoniam eas , quae Telone venerant , tot recipiendis 
hominibus nimium angustas esse cognoverat . 

Post menses demum quatuordecim , quos Castellani ex- 
ules inter magnos labores , nec levia vitas discrimina duxerant 
Calvii, ad Ligures sub Gallorum ductu sunt deportati . Hic 
eos inducere conabantur Galli , ut conductis Genuac navibus 
Centumcelias peterent, indeque in ditionem Pontifkiam de- 
siiirent- Sed Osorius, cscterique Provinciarum Pracpositi , qui 
Genuensi in portu aderant, constanter eorum conatibus resti- 
terunt , et quoties de re iila sermonem ingerebant , unanimi 
responderunt consensu: Nunquam se commissuros , ut sponte sua 
Centumcellas adirent : e Corsica non suo arbitratu , sed Gallo* 
rum jussu excessisse : iidem , qu& tn mandatis habere se dixe- 
rant exequerentur, ut Socios in Genuense litus exponerent : tune 
ipsos , cum alibi manere non fossent , ad fontificis ditionem iti~ 
nere terrestri j/rofecturos , Sic enim existimabant , debitam Pon- 

tifi- 



Igntttius Osorius . 



53 



tifici Summo reverentiam minime ab se violandam , si profe- 
ctionem illam non sponte, sed coacti suscepissent . Ab eo con- 
silio cum nullis artibus dimoverentur , omnes tandem , post 
toleratas per triginta dies in Genuensi litore gravrssimas mo- 
lestias , Segestam Tigulliorum devehuntur . Hic paucos conquie- 
vere dies." et cum jam sin^uli ad conficiendum iter unciales 
argenteos quindccim a Ministro Catholici Regis accepissent , 
per Ducatum Parmensem , et Mutinensem ad Bononiae pro* 
vinciam advenerunt. Pauci, quibus id concesserat Osorius , 
phaselis ad Ligurnum portum progressi , inde per Etruriam 
in eandem cum cstteris ingressi sunt regionem . 

Antequam reliqui Socii Segesta digrederentur , Osorius 
Bononiam usque praecesserat , ut de ratione hospitandi eos per- 
tractaret. Cum autem per illam anni stationem conducendis 
intra urbem domibus non modicac occurrerent difficultates , 
per vicina Castella, et Suburbanas Bononiensium Villas do- 
micilia perquirenda curavit,in quac omnes quamprimum fieri 
posset , reciperentur . Hi Mutinam interea in varias divisi tur- 
mas adventabant : indeque ad designatum ab Osorio locum 
Rectores singuli cum suis subditis discedebant . In quamlibet 
earum domuum copiosum destinavit Sociorum numerum , 
tum ut religioss consuleret disciplinse , qux melius inter plu- 
res vigere solet : tum etiam , ut ex accumulata multorum 
pensione communibus cujusque domicilii sumptibus facilius 
subveniri posset : quod in illa comparandae omnigenac supel- 
lectilis necessitate vix aliter potuisset obtineri . Constitutis in 
eum modum Sociorum habitationibus , ipse in Bianchinam se- 
cessit Villam , qua: septimo ab urbe milliario sita est ad La- 
vinum inferius . Voluit enim exemplo suo Socios inducere , ut 
ruri libenter habitarent : quod ipse multis justissimisque de 
causis urbanac commorationi , eo prxsertim tempore , prxfere- 
bat . In eadem sede amplius sexaginta Socios coilocaverat , in 
quibus erant adolescentes circiter quadraginta , qui philoso- 
phicis ibidem instruendi erant discipiinis . Atque hujus prae 
cxteris deiigendi sibi loci , eam Osorio fuisse csusam existi- 
mo , ut pubes illa , in qua provincix Castelianae spes ultima 
vertebatur , diligentius sub ipsius oculis in literis proficeret , 
ac virtuubus . Ibidem aiiorum cur^ pari atque alibi solicitu- 

dine 



54 De Virls lllnstrlbus Cast. Vet. Lib. II. 

dine invigilavit . Ac ne quid gravioris momenti sine illoruna 
consilio statueret , qui Consultorum munere fungebantur (cum 
ii procul degerent , et itinera per hiemem essent impeditissi- 
ma ) nonnunquam eum , qui sibi a secretis erat , cum man- 
datis ad eos dimisit : cognitaque illorum sententia , consultius 
ea , quse in deliberationem venerant , peragenda decrevit . 
Castrifranchi prope Arcem Urbanam denuo academiam illam 
instituit , et auxit , quse Calvii fuerat inchoata. Eo quippe 
non pxucos misit juvenes Sacerdotes , ut eorum alii Mathe- 
sim sub designatis Magistris discerent , alii vero in grsecis , et 
hebraicis literis perficerentur . Aiia denique alibi constituit , 
qux in novo illo rerum statu peropportuna.erant ad retinen- 
dam domesticam disciplinam . 

Postquam triennium in provinciar prstfectura compleverat , 
quanquam libentius privatam egisset vitam , Bononiam tamen , 
ad regendam Sociorum domum , compulsus est proficisci . Mul- 
ti enim ab anno 1770. ex vicinis pagis intra urbem iilam se- 
se receperant , conductis opportuno tempore domibus , quse 
ipsorum usui magis essent accommodatz . Ex iis qu&dam O- 
sorio fuit commendata : in eamque Socii sex et viginti con- 
venerunt, quorum plerique juvenes erant,qui paulo antc con- 
suetum studiorum, et probationum cursum absolverant . Ut in 
his conceptum jam ardorem spiritus, et amorem in literas pro- 
moveret, multa ille , qusc ad utrumque juvare poterant, ad- 
minicula suppeditavit . In primis xdiculam domi susc constituit, 
quinque instructam aris , in quarum maxima divinum Sacra- 
mentum debita cum facultate,ac reverentia reposuit. Eandcm 
decentissimo sacrificali apparatu , et elegantibus ornavit ima- 
gmibus . Hic multas ipse ducebat horas , csterosque, ut eo- 
dem interdiu recurrerent, hortabatur . Hic przter quotidiana 
de more Societatis religiosa exercitia , frequentiores , quam in 
Hispania fieret , habebantur exhortationes . Earum aliquas ju- 
venibus demandabat , tum ut otium , dum commentando, et 
scnbendo incumbunt, bene collocarent ; tum ut usum aiiquem 
caperent in exercitatione dicendi . Sed nemo plures quam O» 
sorius habuit, cujus sermonibus sapientia plenis , ccelestique 
unctione perfusis, multum omnes ad terendos perfectioris vitsc 
tramites incitabantur . Deinde bonam Jibrorum copiam coe- 



Ignatius Ororius . 5 5 

mit, qui de rebus pracsertim sacris , de doctrina morum,de 
Ecclesiastica historia , deque aliis religioso viro dignis agebant. 
Ac ne illi conspersi pulvere , situque obsiti jacerent in pluteis, 
duos per hebdomadam domi suac congressus instituit. In eo- 
rum altero , quod alibi quoque fiebat , de rebus moralibus 
agebatur : in altero disserendum erat de historia Ecclesiastica , 
vel de iis, quac virum Ecclesiasticum maxime deceant . Ojo* 
rius ipse , ut in omnibus , quac cacteris praccipiebat , suo praci- 
ret exemplo , dissertationes duas diligenti elaboratas studio , 
solidaque illustratas eruditione , in dcsignatis diebus coram aliis 
recitavit : et sic illis viam aperuit , quam tenere- possent in 
novo illo, atque* utilissimo argumento pertractando . Practerea 
triclinium , et vestiarium ita disposuit , ut in eorum quolibet 
omnibus sibi subditis, quidquid opus haberent , in commune 
ministraretur . Credebat enim , in religiosa familia muitum de 
contentione virtutum,ac literarum fore detrahendum , si uni- 
cuique pr.ivata sui victus , et vestitus cura relinqueretur . Nul- 
lam ideo , cum provinciac pracerat , diligentiam non adhibuit , 
ut communis vitac ratio vigeret ubique. In hac autem Bono- 
niensi domo ut eandem retineret ? milJe circiter unciales ar- 
gentos , qui sibi dono missi fuerant ? libentissime impendit . 
Nam practer illa , qux in exornando Sacello , vestiarioque in- 
struendo,ac caeteris utensilibus comparandis insumpserat , quse- 
dam etiam habitacula acre suo construxit , ut quo singuli com- 
modiore habitatione uterentur , eo etiam impensius mentaii- 
bus , ac literariis incumberent exercitiis . 

In ea domo placidissimos agebat dies , et illa juvenum 
manus sub erudito ,religioso, et honoratissimo sene in studio 
virtutum , ac lrterarum nobili armulatione procedebat, cum al- 
latus eversae Societatis nuntius susceptum vivendi rnodum coe- 
git abrumpere . Osorius ? quamvis acerbitatem infortunii hujus 
intime senserit , Dei tamen , ejusque Vicarii decretis sese ple- 
na cum demissione subjiciens, incunctanter jussa fuit execu- 
tus . Suis relictis sociis , ab illa etiam domo recessit, quam 
semper in deliciis habuerat . Atque hic non sine jucundo ani- 
mi sensu meminisse potuit eorum , quac ipse olim cuidam ras- 
ponderat. Cum videret is , qui in pracdicta domo Ministri ge- 
rebat munus , Rectorem suum , quidquid pro suo qualrun- 



5 6 De Viris illustribus Cast. Vet.Lik.IL 

que commodo ab amicis, et propinquis acceperat,in ea sus- 
tentanda domo consumere ; illi aliquando dixit , si quolibet 
tandem casu domus illa dissolveretur , quas pro ea expensas 
fecerat, nunquam sibi esse rependendas . Sed Osorius : His 
ego , inquit , ne tantillum quidem commo^veor , cum sciam , De- 
um esse sol*vendo cumulatissime . Nec vero spes eum sua de« 
cepit . Nulla enim vitae commoda ,nuJla mundi hujus oblecta- 
menta tantum illi solatium afferre potuissent , quantum dein- 
ceps expertus est , cum in alteram immigrasset domum , quse 
urbi propinqua erat. Ibi ab urbanarum rerum perturbatione 
semotus , cum duobus Sacerdotibus , et quodam laico , quem 
(Economum suas domus constituit, tranquillam vitam duxit in 
silentio, et patientia , atque in aliarum usu virtutum , quas 
a teneris didicerat exercere. 

Erenim , ut aliqua de O*orii virtutibus singillatim dicam , 
eminebat in eo singulare religionis srudium , quo Deum , ac 
divina prsecipuis reverentiac signis prosequebatur . Inde ad pro- 
movendum sacrorum cultum nullis parcebat sumptibus , ut in 
his praesertim locis [ecisse illum vidimus , in quibus aliquam 
Sociomm domum cum porestate idministravit . Et vero Sal- 
mantiex pratter illa , qusc jam opere compleverat, alia etiam 
ad majorem templi ornatum excogitaverat , quae exequi tem- 
porum difficultate pra:pedito non licuit . Bononiz vero in ma- 
gnis rei domesticae angustiis tiibii habuit antiquius , quam ut 
Sacellum pukherrimum erigeret , in eoque sedem Christo Do 
mino constitueret , ut et multiplici Sacrtficiorum obJat;one,et 
iteratis multorum adorationibus coleretur . Ipsc quotidte mul- 
tas ibi horas perseverabat precando, adorandoque Deo suo , 
cujus consuetudine mirifke recreabatur . Mane quippe ita ma- 
ture surgebat, ut rem divinam facere indperet , curn caeteri 
excitabantur asomno: et longas hiberni temporis noctes lbi» 
dem pene integras insumebat, donec ad coenam cum reliquis 
evocaretur : idemque per acstatem in pomeridianis horis so- 
litus erat cfficere . Sic solidos dies vei in cubiculo volvendis 
libris , vei in Sacello fundendis precibus exigebat . Nec nisi 
raro extra limina domus egrediebatur , nonnuiiorum coactus 
obsecrationibus, qui nimium valetudini timebant suac, nisi 
eam una , vel altera per hebdomadam suscepta dcambulatione 

tue- 



Igndtius Osorius • 57 

tueretur. Siquando vero vehementius illum iirgerent aliqui, 
ut frequentius exiret domo , Medicorum objecta sententia , qui 
necessarium hoc sibi esse censebant; ingeniosus erat de mo« 
re in eorum objectionibus dissolvendis . Nam domi manens 
tantam in faciendo motu collocare se operam contendebat , 
quantam posset , si longam extra domum conficeret ambu- 
lationem . Quod ut probaret , omnia illa recensebat opera , 
quibus ipse, dum alii deambulatum pergerent, intra domum 
exercebatur . In his tamen operibus, quamvis exerccndo ser- 
virent corpori , pietatem pariter, et caritatem cum humilitate 
conjunctam excolebat . Tunc enim et in domestico verrendo 
Sacello , et in detergendis , atque ornandis altaribus occupaba» 
tur: prartereaque in superioris tecti cavum sxpe conscendens, 
ligna inde in culinam , et fasces in caminum deportabat, ut 
Socii sub vesperum redeuntes, fovendo per hiemem igni pra> 
parata omnia reperirent . 

Ex eodem religionis studio vota illa , quibus se Deo ar- 
ctiori vinculo perfectionis obstrinxerat , diligenti accuratione 
servavit. Inter delicias opulentas domus enutritus , deinde par- 
simoniam religiosi victus ita libenter amplexus est , tanta- 
que constantia retinuit, quasi eidem innatus fuisset : commu- 
nemque aliorum vivendi , ac vestiendi morem sic adamavit , 
ut nunquam aliquid illi contrarium visus sit admisisse . Post- 
quam Romx docendi munus absolverat , indc in Castellam 
rediturus , viatoriam penulam , qux apud Italix Socios usi- 
tata erat , conficiendo itineri adhibuit. Sed illam , quippe ab 
Hispanorum usu abhorrentem , ad regni fines deposuit , ne 
quid in provinciam suam inveheret , quod receptis in ea mo- 
ribus adversaretur . Neque illa tantum , quse intuentium pa- 
tebant oculis , sed reliqua etiam communia , et vulgaria csse 
cupiebat . Cum aliquando interula quadam veste indigeret , 
eamque satis commodam habere potuisset ; quoniam ab iis a* 
liquatenus discrepabat , quibus induti erant czteri,non ausus 
fuit illam sibi desumere . Tantum ab eleganti vestium con- 
cinnitate non solo aifectu , sed opere ipso discesscrat ! N]hil 
hibebat proprium , ac ne llla quidem sua reputabat , qua: le- 
gitima cum facultate obtinuisset . Salmanticx , bene libentibus 
buperioribus , tablinum fecerat pro faciliori librorum, et stu- 
Ltb. II. h dio- 



58 De Viris lllustribus Cast. Vet. Lib. II. 

diorum usu » Cum deinde in aliud cubiculum pertransisset , 
instabat ille , qui relictum ab Osorio cubiculum occupaverat, 
ut is tablinum suum ad novam illam sedem transferret .Id au- 
tem persuaderi non potuit Osorio , qui tablinum illud non st- 
bi , sed cubiculo construxisse , respondit . Et haec quidem, 
cum privatus esset , agebat . Postquam vero publicam a- 
liorum curam suscepit, maximeque in illius triennii spatio , quo 
totius provinciae Sociis per varias terrae, marisque plagas ja- 
ctatis praefuit, indefessam ubique adhibuit diligentiam , ut com- 
munis , et pauperis vitae ratio fideliter ab omnibus teneretur. 
Et quanquam aliqui domesticis legibus in ea tam notabili mu- 
tatione rerum nonnihil laxamenti dari posse censebant ; ipse 
tamen nullis aut rationibus, aut exemplis a sententia sua dis« 
cessit , semperque pro antiquo paupertatis jure tuendo decer- 
tavit . Postquam venerat Calvium, Socios omnes admonuit , 
ut acceptam pensionem, et peculium, si quod haberent , a- 
pud Superiores suos deponerent , neque aliquid sine venia eo- 
rumdem expenderent. Contendentibus deinde Ministris , qui 
solvendae ibi pensioni designati fuerant, ut eam singuli acci- 
perent , et, ut cuique libitum esset, administrarent ; Osorius 
eorum conatibus obstitit , religiosaque constantia respondit : 
persuaderi sibi non posse , hanc esse Catholici Regis mentem, 
ut ipse tam praecipuam officii sui partem negiigeret, suisque 
subditis contra ea , quac sancte promiserant , liberum pecunia- 
rum usum relinqueret . In eadem urbe Sacerdos , qui libras 
aliquot chocolati secum ab Hispania deportaverat , ubi magis- 
terium exercebat , facultatem ab Osorio petiit utendi eis in 
tempore probationis tertiae , quam initurus erat ibidem . Sed 
cum id antiquac consuetudini repugnaret , obtinere utique non 
potuit ab Osorio , qui praecise ilii respondit : In tertia pro- 
batione vel omnes , Dtl nullus , Adeo erac inexorabilis in re- 
mittenda veten disciplina . Nec vero si severitatem in hac par- 
te cum aliis exhibuit , quidquam propteirea sibi ipse indulge* 
bat . Quidquid ex aliorum liberali pietate reciperet ,quidquid 
item industria sua pcr id tempus ipse conquireret ,ad suble- 
vandas provinciac necessitates , et indigentium procuranda com- 
moda conferebat. Suarum interea commoditatum oblitus, si- 
quid illi deesset, non ideo aut tristitia, aut impatientia, aut 

alia 



Jgndtius Osorius . 

alia qualibet animi perturbatione cornmovebatur . Vidi ego 
illum non semel ( ait quidam assiduus ipsius comes , et secre- 
torum particeps ) etiam parco illo destitutum <victu , qui c<ete- 
ris quotidie ministrabatur , *vel ob nimiam inser<vicntium incu- 
riam , Del ob ipsam perturbati temporis iniquitatem . At nun- 
quam ab eo <verbum ullum audivi , <vel indicium aliquod ob- 
serua^vi , quo dolorem , aut displicentiam innuerct ; sed tantam 
potius tranquillitatem , et pacem , qu& magnam mihi mo*veret 
admirationem . Postquam provinciae gubernacula deposuerat, 
deliberatum est de rigore communis vitse mitigando , ut quo- 
rumdam desiderio fieret satis , quantum Societatis jura per- 
mitterent. Ad eam deliberationem inter alios adhibitus fuit 
Osorius, qui sententiam de scripto dixit, in quo multo do- 
ctrinx pondere , ac manifestis Instituti testimoniis confirmavit 
ea , qux ipse paulo ante per omnes Sociorum domos statue- 
rat. Factoque dicendi fine subjunxit: Si quis ad ea, quae 
hic ego exposui , perspicue solideque responderit , libenter ip- 
se in contrariam sententiam ibo . Sed Osorii scripto perlecto, 
nemo fuit, qui responsionem illi dare tentaverit : unde nihil 
super his , quse in deJiberationem venerant, fuit innovatum . 
In extremis vitx sux annis nihil de paupertatis studio remi- 
sit. Dtfuerant illi eo tempore , quo his maxime indigebat , 
numeraria quaedam subsidia, quas olim sibi a beneficis remit- 
tebantur. Et tamen neque ipse aliquid fecit , neque ab aliis 
effici passus est quidquam , ut nobiles ejus , divitesque pro- 
pinqui opem sibi aliquam subministrarent . In suburbana ilJa 
domo , ad quam recessisse diximus, Jxtam in re tenui pera- 
gebat vitam , de nullo unquam hominum conquerens , Dei- 
que providentix plene confisus . Atque ita humanarum rerum 
a se abjecerat soJicitudinem , ut ne pensionem quidem suam 
administraret , cujus curam alteri demandaverat : ab ecque 
soium tcruncios aliquos exigebat , ut eos inter mendicos dis- 
pertirttur, quos tenero miserationis affectu prosequebatur. 

Qui longo annorum cursu intimam cum Osono consue- 
tudinem habuerunt , mhiJ unquam in ejus verbis, aut factis 
observarunt, quod pudicitix candori veJ minimum adversa- 
retur . 1 e^tis ttiam virginei sui pudoris fuit aiiquando prima- 
nus quidam Eques , qui cum fortuito apud ilium esset, dum 

h 2 e cu« 



6o De Viris Illustribus Cast, Vet. Lib. II. 

e cubili surgebat, eximiam ejus modestiam in induendis ves- 
tibus ita fuit admiratus , ut exinde prxclaram , et multo quam 
antea prxstantiorem opinionem de Osorio, deque cxteris So- 
cietatis hominibus conceperir . Cum aurem in ruenda castira- 
te adeo esset diligens, in aliis eriam ejusdem virruris srudium 
promovere curavir. Audierar de Virgine quadam paupere , 
quam ne de facie quidem noverar , decenrissimas nuprias ea 
solum de causa repudiasse , quod vehemenrer cuperet virgi- 
nitatem suam Deo inrra religiosa clausrra consecrare . Id sa- 
tis habuir Osorius , ur , nemine deprecanre, dorem illi con- 
ferrer , sumprusque facerer necessarios , donec sacrum velum 
accepir in Ccenobio quodam Virginum , in quo memor sem- 
per exririr ram singularis ab eo accepri beneficii. Egregix in- 
dolis juvenem , quem parenrum inopia derinebar , ne Sacer- 
dorium pererer , quod digne obirurus esse credebarur , libera- 
lirer etiam adjuvir, ur Tolerum pergerer , ubi Curiam e pri- 
mariis obrinuir , quam mulra cum laude, multoque cum ani- 
marum frucru administravit . 

Jam circa ea , qux ad obedienriam perrinenr, promprus 
erar, ac diligens , non solum dum ipse in minoribus esset , 
sed etiam cum cxreris imperabar . Si quando decrerum ali- 
quod Superiorum rantisper exequi distulisser , dum eos de pro- 
babili emersuri darnni rimore admoneret , inrerea ramen ani- 
mo erat pararissimo ad eorum ulteriora jussa exequenda . Quod 
si illi nihilominus imperara sua urgere persritissent , Osorius, 
relicta proprii opinione judicii , parebat incunctanter , atque 
obortis inde nonnunquam incommodis alia via occurrere co- 
nabatur . Supra singulos domorum Rectores ita invigilabat , 
ut eorum auctoritatem apud inferiores defenderet , sed nihil 
propterea de benignitate detraheret, qux subditis deberetur . 
Neque frequentes quorumdam ad se recursus approbabat in 
his prxsertim rebus, quas ipsi jure suo possent decernere : 
unde solitus erat cos ad Societatis leges remittere, ut juxta 
illas rem proposiram ipsi dennirenr . Nihil vero ad Osorii c- 
bedientiam comprobandam xque valet, ac testimonium , quod 
de illo dedit Franciscus Xaverius Idiaquezius , vir omni ex- 
ceptione major . Is , cum provinciam Castellanam administra- 
ret,ac de successore deligendo jam £geretur, Romam ad Prx- 

p o- 



Ignatius Osorius . 61 

pos'tum Generalem scripsit ,Ignatium Osorium aptissimum si* 
bi videri ad munus illud cum dignitate sustinendum . Comme- 
moratisque aliis illius dotibus , de his,quJe ad obedientiam per- 
tinent, sic affir^abat: Nullum inter eos novi , quibus ego a- 
liquando prxfui , qui mihi promptius, ac submissius , quam O- 
sorius , in omnibus obedierit . Cum autem id scriberet Idia- 
quezius , jam tum, prxter Burgense Collegium , Tirocinium 
quoque rexerat , Collegiumque Salmantinum , quorum in u- 
troque frequentissimus erat Sociorum numerus . Proindeque 
ad ostendendam hujus viri obedientiam nihil dici potuit si- 
gnificantius . Et quoniam huc evasit oratio , paucis eciam at- 
tingam quid Osorius ipse de obedientia Sociorum sui tem- 
poris judicaret . Non multo antequam ex hac vita cederet , 
cum sermo de Societatis rebus incidisset, auditus est dicere: 
Quantum ego ex annahbus Societatis agnonji , et ex gubernandi 
usu comperi , njirtutem ebedientitf , quam S- Ignatius in deliciis 
habebat , non minus perfectam fuisse judico inter posteriorum 
temyorum Socios , quam in diebus Ignatii fuerit . Cujus prsecla- 
rac sententiae pondus tanto reputandum est majus, quanto dif- 
ficiiior erat Osorius iri his, qua: ad mores pertinent extollen- 
dis , nisi consummatum aliquid attigissent . 

Cum et darisfima generis dignitatc , et prsestantibus in- 
genii dotibus inter plurimos emineret, modeste adeo , ac dc- 
misse agebat cum omnibus , quasi pracclara illa naturae dona 
vel penitus non haberet , vel solus ipse ignoraret. Nunquam 
de his ille sermonem inferebat , neque si alius aliquis intulis- 
set, jucundam prsbebat aurem : multoque libentius cum infl- 
mis , et rudioribus , quam cum Magnatibus, et Sapientibus ver- 
sabatur. Dum Methymnse Philosophiam docuit, nonnunquam 
recreandi animi causa deambulationem cum discipulis usque 
ad Collegii viliam suscipiebat . Hic Jongus illi sermo cum ara- 
toribus, et fossoribus, multaque cum eis de agrorum cultu , 
deque agricolarum instrumentis disserebat . Cumque indc ad 
suos discipuios regrederetur , in has, aut his similes voces so- 
litus erat erumpere : Rectius , credo , mecnm egissent Superiores 
nostri , si me potius ad uillam aliquam procurandam , quam ad 
njoluendos Itbros , et frequentandas cathedras destinassent . Ita 
alienus erat et ab honoribus appetendis , et ab ingenii sui vi- 

ribus 



6z De Viris lllustribus Cast. Vet, Lib. IL 

ribus, quod plerique solent, supra meritum xstimandisj Ro- 
mx , ac Bononiae multi viri principes, nonnulJique purpurati 
Patres , quibus nota erant Osorii decora , frequentem cum eo 
consuetudinem habere desiderabant . Sed ilie , nisi aut impe* 
rio , aut necessitate coactus, nunquam adduci potuit , ut in 
eorum intraret limina : neque constat , adiisse unquam ad Car- 
dinalem Spinulam , quem Romx nactus est , et cui erat con- 
sanguinitate conjunctus . Inter illos,qui eum honoris , et ami- 
citix causa Bononix conveniebant , non defuit , qui domum 
illi suam ad habitandum obtulerit : quam quidem liberalitatem 
gratissimo rependit animo, sed eadem uti penitus recusavit . 
Verum excellentem animi moderationem in eo maxime osten- 
dit, quod neque honores , neque despectus, quibus non se- 
mel affectus est, illum ab exaggeratione mentis altissima , et 
a sua tranquillitate dejiciebant . Sacpissime a nobilioribus , et 
optimatibus magnis amplissimi honoris significationibus fuit 
exceptus: sxpe etiam perinde habitus,ac si vulgaris homo es- 
set , planeque sortis infimx : nonnunquam atrocibus calumniis 
appetitus , et insolentibus oneratus injuriis: aliquando vero 
parum decenter coram frequentissimo Doctorum ccetu palam 
insimulatus est imprudentiae . Sed in hoc tam vario dissimili- 
um rerum occursu asquabilitatem suam constanter adeo reti- 
nuit, ut neque inter honores elatus , neque fractus animo in- 
ter despectiones appareret . Hxc omnia pari discrimine habere 
videbatur: aut si quid inter duo illa extrema interesset , id 
erat utique , quod honoratiora , quantum posset, effugeret; vi- 
liora vero sponte sua quxreret , et appeteret vehementer . Cum 
in ea domo , cui Bononiae prxfuit, propter adversam tempo- 
rum conditionem Sacerdotes omnes decrevissent ministerio cui- 
dam operam dare, quod laboriosum erat, et abjectum , fir« 
missime apud se statuit in eo exercendo opere casteris exem- 
plo suo prxire : multisque aliorum suasionibus opus fuit, ut 
a consilio recederet , quod manitestam vitx sujc perniciem at- 
tulisset. Quantum denique ab omni honoris appetidone dis- 
taret , quantumque sibi ipse difrlderet, tunc etiam evidenter 
ostendit , cum provinciae prxfecturam conatus est ante diem 
deponere . Literas ad Prxpositum Generalem dedit , quibus 
eum suppliciter, et enixe deprecibatur , ut alteri munus iliud 

de- 



Igndttus Osorius . 



deferret , cui se imparem , atque ineptum esse agnoscehat . 
Quod ut suaderet , tam multis , atque ad speciem validis usus 
est argumentis , ut quemlibet alium facile in suam adduxisset 
sententiam . Sed Praepositus ,cui jam ab eo tempore notus erat 
Osorius , cum illum Romae in Theologisc magisterio CoJIegam 
habuerat , et qui singularem ejus prudentiam in provinciae ad- 
ministratione jam ante perspexerat , et collaudaverat , longe 
abfuit , ut rationibus ab insigni ejus moderatione profectis as~ 
sentiretur . Itaque animos illi addidit , ut onus portare perge* 
ret,quod hactenus laudabiliter sustinuerat , nec vellet provin- 
ciam suam iis defraudare bonis , quae ab ejus prudenti solici- 
tudine reportabat . 

Enimvero Socios in illo magistratus sui triennio per ma- 
ris undas , terracque regiones varias huc illuc ejectos , tanta 
prudentia gubernavit , quantam a prudentissimo quoque in 
pacifico rerum statu quisquam sperare potuisset . Habebat , in- 
ter alias ad gerendum imperium dotes , excelsam animi magni- 
tudinem,quam nullac laborum moles facile superarent: quod 
in iJJo difricillimo tempore , in quo alia ex aiiis oriebantur 
incommoda , plurimum eum juvit ad capienda consilia, qui- 
bus prompte malis occurreret insurgentibus . Erat insuper na- 
tura mitis, et suavis , pronusque ad aliorum erroribus indul- 
gendum , quos ob ipsam temporum acerbitatem benignius ex- 
cusabat : sed acque tenax juris , ac legum , nec facilis quid- 
quam de disciplina remittere propter cujusquam gratiam,aut 
metum . In scientia autem juris domestici quotidiana iliius lec« 
tione ita profecerat, ut in eo esset vcrsatissimus: solitusque 
erat dicere , neminem se cacteris praepositurum , qui perfectam 
Instituti notitiam non haberet . Sed quanquam et peritia le- 
gum, et rerum usu , et perspicuo eminebat ingenio,adeo ta- 
men ab omni fastu, et arrogantia erat alienus, ut non mo« 
do libenter alios audiret , sed sponte ipse a muhis consilia 
peteret, quibus posset in rebus decernendis adjuvari. Atque 
in his maxime , quac gravioris essent momenti , praeter eos , 
qui sibi a consiliis erant , quosdam etiam probatissimos viros , 
ur consultius rem quatnque decideret , in consilium advocabat . 
Quos cum audisset , sententiam iilam , in quam aut omnes , 
aut major eorum numerus adierat^ novo ipse rationum pon- 

dere 



64 Wris lllustribus Cast. Vct. Lib. II. 



dere ita conflrmabat, ut prudcns quilibet rerum xstimator , 
quod in deliberationem venerat , neque sapientius , neque ma« 
jori cum xquitate decerni posse , cognosceret. His ad impe- 
randum artibus instructus , provinciac sujc Socios ubique loco- 
rum prudcntissime rexit . Calvii praesertim , inter frequentes 
belii terrores , et assiduas cx omni genere molestias , domes- 
ticum religiosx vitx ordinem ita constituit , ut nonnulli e Bx- 
ticis Patribus , qui in Suburbio ejusdem urbis degebant , O- 
sorii prudentiam , et constantiam sxpe suspexerint , ct lauda- 
verint . Nequc illi tantum . Supremus ipse Societatis Modera- 
tor , cum ab oculato teste audivisset , quas Calvii ab Osorio 
fiebant;quam exacta pcr omnes Sociorum domos vigeret dis- 
ciplina,* quanta contentione juvenes , eorumque Magistri ad 
studia literarum incumberent ; quam apie denique omnia es- 
sent disposita ; non potuit , quin Osorium coram Assistenti- 
bus collaudaret : deindeque literas ad eundem misit, quibus 
iili de optirno Sociorum regimine gratulabatur . Idem Prsepo- 
situs Generalis , cum Osorius , absoluto jam magistratu , in 
proximum Bononiac vicum discessisset , ad successorem ejus 
scripsit , gratissimum sibi facturum , si Osorium juxta se ha* 
beret,quo facilius posset ejusdem consiliis uti , et vestigiis in- 
sistcre , qux ille inter administrandam provinciam adeo pru- 
denter,ac feliciter impresscrat . Bononiam crgo venire debuit , 
ubi Provincialis sedem fixerat , illique in expediendis , qux 
occurrebant negotiis,non modicam opem tulit. Sic illa cala- 
mitas exilii , quam Osorius ipse pro sua modestia , ad luen- 
dam superioris vitse socordiam , cvenisse sibi crediderat ; ad 
ostendendam maxime prudentiam ejus, aliasque przclaras do- 
tes in Sociorum commodum exercendas , dicenda est deservisse. 

Multi quidem Sociorum inter singularia Dei beneficia 
computabant , quod in ea miseranda rerum commutatione ta- 
lem provincix sux dedisset Moderatorem , iis humanis , divi- 
nisque prjestantem donis , qux tum maxime requirebantur ad 
tempestatem illam quanto leviore fieri posset damno sustinen- 
dam . Dum ea vehementius desxviret , ncmo illum turbatum 
vidit , multoque minus animo concidentem . Sed tunc ille in 
primis ad divinam implorandam opem recurrcbat , iis Coeliti- 
bus interpositis , quos frequenti religione venerabatur. Dein- 



Ignatius Osorius . 65 

de perspicaci sux mentis acie vias omnes investigabat , per 
quas posset in re qmlibet ad feliciorem exitum pervenire. 
Tandemque in his exequendis , qux semel ad eum finem op- 
portuna judicasset , acerrimam adhibebat diiigentiam . Nec du- 
bitabat quoscunque homines , etiam infimae classis , incunetan- 
ter adire , suppliciterque deprecari , quoties ab eis auxilium 
aliquod obtinere speraret pro suorum necessitatibus sublevan- 
dis. Omnesque adeo mansuete , et arfabiliter alioquebatur, ut 
plerumque illorum animos sibi facile conciiiaret , iidemque pa- 
lam assererent, tali viro , ac tam solicito Superiori nihil om- 
nino posse denegari. Si quando vero, vel in avertendis ma~ 
lis,vel in commodis procurandis , nihil industria sua profice- 
ret,nunquam illi caritas dcerat,ut subaitorum animos , quo- 
cunque modo posset , recrearet : semperque in promptu illi e- 
rant verba suavissima , saluberrimaque consilia , quibus eos ad 
patientiam , et constantiam erigeret inter adversa . Ut autem ver- 
bis vim adderet efficaciorem , exempla quoque dabat fere quo- 
tidiana ,quibus alii ad sustinenda fortiter adversa poterantex- 
citari . Etenim in turbulento illo prsefecturx sux tempore 
passus est ipse cum omnibus , et supra omnes ; siquidem alio- 
rum Iabores proprios sibi ipsi efhciebat et ratio sui muneris,cc 
sux miserationis afiectus , qui eum ad negligendam sui curam 
non semel adegit, ut aliorum commodis i-nserviret . Sed inter tot 
adversantis fortunac casus nunquam ab animi «quabilitate , qux 
constantem virum decet, visus est defecisse. 

Eandem animi constantiam vel in extrema infirmitate , qux 
molestissima fuit,ac diuturna, cum multorum admiratione re- 
tinuit . Sub finem anni millesimi septingentesimi septuagesimi 
sexti apoplexi , et rheumate adeo graviter laborare coepit , ut 
exinde per continuos viginti menses,quos in lecto decubuit , 
acutissimis doloribus urgeretur.Ab eo jam tempore, cum Bo- 
nonix Soriorum domum regebat , convulsionibus interdumper- 
tentabatur, quas aliqui gravioris mali prxnuntias existimabant, 
proptereaque illum hortabantur , ne tanra contentione menta- 
hhus insisteret exercitiis . Sed Osorius per eos maxime annos 
divina frequentius pertractabat , et quasi pnesentiret , non diu 
se inter homines versaturum , ferveiuiore m Deum spiritu fe- 
rebatur. Cum deinde vis morbi tandem erupit , multis virtu- 
Lib. II. i turn 



66 Df Viris ilhstrihns Cast* Vet. Lih. II. 

tum exempiis aperte demonstravit , quantum ex sua cum Deo 
consuetudine profecisset . Per duos circiter annos ita lectulo 
affixus , ut nunquam sinistro lateri posset insistere , dolorum 
acerbitatem invicta patientia toleravit . Multi ad eum veniebant, 
ut aliquam in tam diuturno , ac periculoso morbo consolatio- 
nem ingererent . Sed perspecta illius animi tranquillitate , per- 
petuaque voluntatis sux ad Dei beneplacitum submissione , ab 
eo cum admiratione discedebant , multique iacrymis non po- 
terant temperare . Qui assidue illi aderant, multo magis tole- 
rantiam ejus admirabantur , soliti nonnunquam dicere, sese 
quodammodo desiderasse , ut gemitum , aut vocem doloris in- 
dicem promeret, quo facilius,et opportunius possent delini- 
mentum aliquod adhibere . Sed Osorius acerrimi vim dolorfs 
sereno premebat vultu : et quanquam remediis uti non renue- 
bat humanis, divina tamen prjecipuo quodam usurpabat stu- 
dio . Obtenta privati Oratorii facultate , unam quondie Mis- 
sam , non raro duas, ex suo lectulo audiebat , aperto semper 
capite , etiam si nonnullum inde incommodum experiretur . 
Frequenter de coelesti ferculo participabat , ablutis priuscon- 
scientix suse maculis ad pcenitentise fontem , ut uberiores ex 
vitali cibo fructus percipere? . His alia multa pietatis opera 
superaddebat , tum audiendis libris , qui de divinis agerent ; 
tum precibus fundendis ad Mariarn Virginem , aliosque non 
paucos de numero Beatorum ; tum etiam sententiis aliquot bre- 
vibus iterandis, quibus opem a Deo frequenter , et humiliter 
implorabat . Inter hxc promptus erat ad exequenda Medicorum 
prxcepta quxlibet, nullamque potionem sumere recusabat, quan- 
tumvis amara esset, aut injucunda : parique submissione lis om- 
nibus obediebat , qui ei sua in infirmitate ministrabant . 

Sed cum parum medicamenta omnia proficerent, ex Me- 
dicorum consilio ad Porrectanas deportatus est thermas, ubi 
calidx scaturiunt aqux , quas multis fuerunt proficuse. Iter il- 
lud , quod vulgo triginta duo mille passus habere creditur, in 
oblonga Iectica , cui lectulus erat inditus , sine magna difficul- 
tate confecit. Ex balneorum usu nonmhil initio visus estre- 
ievari: sed cum ea-sub xstivis maxime prodesse soleant calo- 
ribus , qui jam prxterierant , per quam modicum inde leva« 
mentum accepit, Propterea sequenti anno idem iter opportu» 

nio- 



Ignatius Osorius. 67 

niore tempore instituit ex illorum consilio , qui nihil non ten- 
tancium censebant, ut tanti viri consuierent valetudini . Ve- 
rum hoc sedulum amicorum studium id tandem effecit , ut 
Ignatius Osorius, qui, clarissimis licet ortus natalibus , semper 
tamen libentius cum humilioribus vixerat, quaj^cum proce- 
ribus , vitam quoque in obscuro , atque humili loco finiret: 
quod eidem pro eximia auimi sui mocestia perjucundum fuis- 
se non dubito . Etenim cum Porrectam iterum advenisset , 
per integrum mensem ibi rommoratus , nunquam ad thermas 
potuit accedere : et cum viribus quotidie deficeretur , animi po- 
tius , quam corporis saluti prospexit . Quod Bononia: fecerat, 
hic etiam perrexit efficere , ut Sacrum quotidie audirer, divi- 
naque Sacramenta frequenter , ac reiigiose reciperet . Evangelia 
illa cum psalmis,et precibus, qux pro juvandis innrmis de« 
signata sunt ab Ecclesia , ssepe recitari sibi petebat , ab eisque 
magnum animi solatium , imo etiam et dolorum delinimentum 
reportabat . Eodem modo quotidianas fundebat preces ad mul- 
tos e Beatis viris,ac feminis , quibus peculiari arTectu fuerat 
semper addictus,ut felicem per eos mortem impetraret, quam 
ipse vehementer cupiebat, et tranquillo , atque hilari expecta- 
bat animo . Rogatus a Parocho , ubinam , et quo modo vellet 
inhumariP ln quo<vis loco sacro , et sine ulla potvpa , respondit. 
Nempe , qui semper ab omni fastu abhorruerat, moderarionem 
suam ad sepulcrum usque retinuit . Ardenter desiderare se a- 
jebat, divinis mysteriis opportune prxmuniri, ut robur inde 
reciperet , ad vinliter in extremo conflictu decertandum : il- 
ludque tandem pro votis obtinuit . Undecimo Kal. Augusti no« 
vendiales inceperat preces in honorem Parentis,et cognominis 
sui Sancti Ignatii , quem semper religiosissime coluerat. No- 
vendiahbus in ejusdem pervigilio peractis, confcssionem etiam 
peccatorum instituit, ut Eucharistiam sequenti die de more 
reaperet .Sed benignissimus Patronus devoto clienti prxmium 
devotionis sux reprxsentasse videtur ; et quem in longiore vi- 
tx sux tractu fiiium non degenerem habuit , in morte quoque 
mukis sibi similem reddidit . Nam Osorius , postquam ritecon* 
fessionem absolverat, graviori urgeri ccepit periculo : propte- 
reaque sub iihus noctis crepusculum sanctissimo refectus est 
Viatico, et paulo ante mediam noctem extremam quoque re- 

i 2 ce- 



\ 



63 



De Viris Tllustribus Cast. Vet. Lih. U. 



cepit unctionem . Applicitis deinde pcenarum remissionibus , 
commendataque Deo anima solemnibus precibus, cum invi- 
denda quadam tranquillitate ultimum emisk spirtum anno Do- 
mini 1778 , actatis suae 55 , die 21 Julii, feria sexta , quam 
ille semper ^ memoriam Dominicse Passionis summa religio- 
ne venerabafur. Atque in his tribus moriendi conditionibus 
omnimodam habuit cum S. Ignatio similitudinem , qui eodem 
die , eademque feria , et totidem natus annos obivit. 

Sepultus est Osorius in Parochiali templo Porrectac mo« 
destissimo funere , ut ipse petierat , nullaque ad ejus tumulum 
posita inscriptione sepulcrali . Hasc sane conspicuis clarissimi 
Viri meritis non fuisset indebita ; sed ut perennaret ibi nomen 
Osorii, minus quidem erat necessaria . Quoniam apud illam 
gentem , quamvis modico cum ea tempore conversatus ,suarum 
vestigia virtutum tam alte reliquit impressa , ut illas multis 
post ejusdem obitum annis recenti adhuc , et jucundissima re- 
cordatione commemorarent . Caeteris, qui Iongam cum Oso* 
rio vitac consuetudinem habuerant , peracerbus fuit ejus inte- 
ritus . Doluerunt enim omnes tantum amisisse Virum , generis 
splendore magnum , sed generoso splendoris hujus contemptu 
majorem ,* ingenio mitem , et placidum ; mentis amplitudine 
ornatum eximia , qua divinas subtiliter , ac profunde pertrac- 
tabat scientias , et humana solerter expediebat negotia ; tem- 
perantem in laetis, in adversis vero constantia pracditum sin- 
gulari ; qui denique omnes vitac suac rationes ad honorem Dei, 
et hominum commoda promovenda destinaverat . Sed nobis 
hoc malum eo tolerandum est moderatius , quod et ille, ut 
speramus , ccelesti jam adscriptus est patriar, et nos in hoc 
asrumnoso exilio prseclaris virtutum ejus exemplis ad beatam il- 
Iam civitatem obtinendam possumus excitari . 



CLE 



C L E M E N S R E C I U S . 



J£x honestis, piisquc parentibus natus est IX Kalendas De- 
cembres anni MDCCIII in regni Legionensis oppido , quod 
Torreciilam Ordinis vocant, eoquod subeat equestri Ordini S. 
Joannis. Fratrem habuit natu minorem, Bernardum Recium , 
qui vestigia majoris insecutus , ipse quoque Societati Jesu nc« 
men suum dedit: et postquam provincia: Castellanse prxclaris 
virtutum omnium illuxerat exemplis, in Americam trajiciens, 
Quitenses populos ministeriis Apostolicis strenue per multos 
annos excoluit . Inde ad procuranda provincise sux negotia in 
Europam regressus, post labores, et carceres impavide semper, 
lsetanterque toleratos , Romam tandem permissus est advenire . 
Hic inter assidua pietatis , et caritatis opera reliquam vitam 
duxit, eidemque iaudatissimum finem , relicto suavi sanctita- 
tis odore ,ante annos non ita multos imposuit . Bernardi acta 
diligenti collecta studio Gaspar Janerius Italico sermone pcr- 
scripsit , Fulginixque typis edidit anno 1794. 

Clemens sub Parentum , et Magistrorum vigili disciplina 
pueritiam suam laudabiiiter egit : et cum egregiam naturac in- 
dolem obtmuisset , christianis, elementariisque rudimentis jam 
bene instrucms , latinam quoque linguam brevi percepit. EIu- 
cebat jam tum in puero morum candor ingenuus , unde spern 
multi non dubiam concipiebant iliius futurx probitatis. Nec 
diu llle distulit expectationi , quam de se moverat, cumulate 
respondere. Cum attigisset setatis annum decimum quintum , 
mundanis rcbus nuntium remisit,et tironibus annumeratus est 
Societatis Jesu mense Aprili, anno miilesimo septingentesimo 
decimo octavo . In ea positus religiossc perfectionis schoia , 
modestiarn , et silentium , aliasque virtutes ita didicit observa- 
re, ut vitiosa declinaret extrema, quibus aliqui professionem 
vicx sanctioris austeriore , ac tetrico vultu minus gratiosam 3 
et amabilem reddunt . Sic enim in adimplendis tirocinii officiis 

\ erat 



•70 jDi? Viris lllustribus Cast. Vct. Lib. II* 

erat exactus, ut nihilominus arTabilis esset cmnibus , et judi- 
cii maturitatem suis supcriorem annis ostenderet . Inde ad stu- 
dia literarum progressus, in his addiscendis perseverantem ad- 
hibuit diligentiam : et cum aliunde perspicuo , et experrecto 
esset ingenio , humanas pariter , et divinas scientias multa cum 
laude fuit assecutus . Eas deinde, cum Sacerdotio jam csset ini- 
tiatus, jussus est aliis tradere , quod ubique cum ingenti appro- 
batione, atque auditorum insigni fructu perfecit . 

Primum humaniores literas docuit in Seminario Villagar- 
siensi, ubi discipulos suos in latini proprietate sermonis , in 
rhetoricis , poeticisque prajceptis solerti, et infatigabiJi erudi- 
vit studio.Sed cum leges castigate loquendi traderet, oppor- 
tune quoque instillabat recte vivendi documenta , tum sapien- 
tissimis monitis inculcandis , tum etiam exemplis integerri- 
mx- vitae exfrbendis . Ita de ilio testificatur vir cjuidam fide 
dignissimus , qui per id tempus frequenter , et intime cum eo 
agebat : idemque adjungit , cum ad eum ingrederetur , ncn 
semel reperisse illum perfusum lacrymis , quas non aliunde 
credebat fluere,quam ex ferventi, ac tenero ejus inter oran- 
dum affectu . Apud caeteros Collegii Socios, atque etiam in- 
ter incolas illius populi , externosque discipulos magna erat 
de doctrina , et virtute Clementis existimatio . Eandem Val- 
lisoleti retinuit, dum ibi Philosophiam explicuit in Ambro- 
no Coilegio . Facta deinde soleroni quatuor votorum pro- 
fessione , quam emisit anno 1737, quo die ccelestis nuntius 
Mariam Virginem salutavit, novum inde sumpsit ardorem ad 
Dei gioriam, et salutem hominum promovendam . Post haec 
Theologiae Magister designatus, illam diu Segovias docuit cum 
manifesto discipulorum profcctu , et communi Doctorum ac- 
clamatione. Increbuit hacc plurimum inter cives,cum oratio* 
nes sacras habere ccepit in templo. Sive enim vitia reprehen- 
denda susciperet ; sive virtutes , earumque sectatores com« 
mendaret ,adeo apposite utrumiibet tractabat argumentum, ut 
nihil aut vehementius , aut omatius fieri posse , suis audito* 
ribus videretur . Eamque bene dicendi laudem , ubicunque 
verba faceret constanter fuit assecutus : unde per univer- 
sam provinciam optimi Oratoris famam semper obtinuit . Se- 
goviac vero ex hoc duplici concionandi , docendique munere 9 



Clemens Recius, 

quod eodem obivit tempore , multam sibi taborum segetem 
comparavit. Cum enim ad opinionem doctrinae integritas etiam 
accederet vitac , quam omnes ex religiosa morum gravitate , 
atque affabili cum cacteris agendi modo agnoscebant, quam- 
plurimi veniebant ad ipsum , non solum ut conscientiam de- 
ponerent delictorum , sed etiam ut domestica , civiliaque ne- 
gotia ex illius consilio ad prudenti<c , ac justitix leges compo- 
nerent . In his audiendis , ac dirigendis multas cum indefessa 
patientia , et caritate ponebat horas, egregiumque reportabat 
industriae, ac sapientiac suac fructum : qui cum ad plurimosper- 
tineret , per .Segoviensium ora faustissimo rumore , et magna 
Clementis commendatione ferebatur. 

Quamvis noturn Superioribus esset , Clementem in urbe 
illa et erudiendis disoipulis , et juvandis omni ope animis uti- 
lissimam operam collocare ; cum aeque perspectas haberent 
singulares ad gubernandum dotes , quibus cceiitus erat instru- 
ctus , eum a docendi munere ad Sociorum regimen advoca- 
runt . Brevique omnibus patuit, electicnem consultissimam fuis- 
se, licet Clemens longe aliter pro sua humilitate sentiret. In 
CoIIegio , cui primum pracesse debuit , non leves occurrebant 
causac , qux nimis arduam ac difficilem redderent illius ad- 
ministrationem . Sed ille prudentia , et constantia sua,divina- 
que adjutus ope , quam frequenter implorabat, difficultates il- 
las ita superavit , ut ejus soiertem industriam , regendique pc- 
ritiam omnes cum admiratione laudaverint . Et cum ea ple- 
rumque sit Moderatorum conditio , ut inferiorum querelas oro- 
nino vitare vix possint , tamen de Clemente Recio illi etiam 
perhonorifice , reverenterque loquebantur , quibus, si huma- 
na spectetur infirmitas, non deerat color aliquis ad obloquen- 
dum.Adeo ab studio partium erat immunis , ut cum vel prx- 
mia,vel poenas decerneret, nullam violarac justitix incurrerit 
suspicionem. Deinceps Collegium Compostellanum , Methy- 
mnense , Salmantinumque rexit, in quibus Societatis Juvenes 
ad majores scientias informabantur . Magnam in his domibus 
vigilantiani adhibuit, ut juventus iila cum observantia legum 
exacta , quae religiosac succus est yitac , strcnuam quoque in 
acquirendis scientns diligentiam conjungcret, illasque ad altis- 
simos fines dirigeret 3 divinac sciiicet gioriae , et salutis homi* 

num 



\ 



72 Ds Viris Illustribus Cast. Vet. Ltb. IL 

num procurandse . Magnam itidem prudentiam ostendit in Iar> 
sibus, ad quos proclivis est juvenum xtas, vel provide prac- 
cavendis, vel iisdem, dum aequum erat , dissimulandis , vel de- 
nique cum res exigeret arguendis, et corrigendis . Quod cum 
efficeret , gravissimum adhibebat verborum genus, cujus pon- 
deri nemo non cederet;sed tamen ita grave,ut in eo pater- 
na potius auctoritas , quam censoria severitas appareret . 

Dum his diiigenter instabat curis, provinciae Prxpositus 
illum ad se vocavit, ur inter lustranda Collegia consiliis ejus 
uteretur, sibique ab epistolis inserviret. Hoc munus , quod 
magna omnium approbarione Clementi delatum est , ita ille 
sustinuit , ut expectationem quam de se moverat , experientia 
potius auxerit , quam imminuerit . Re ipsa mirabiii benignita- 
te promptum se , atque officiosum omnibus exhibebat , qui ad 
eum coram , aut per literas recurrebant, ut consilium ab eo 
peterent, vel soiatium quaererent in adversis . Quin etiam , ut 
a viro accepimus summae fldei, sua ipse sponte , neque alio , 
quam sinceras caritatis actus impulsu , nonnunquam illis su- 
am operam pollicebatur , quos verecunda quaedam cunctatio 
prohibebat , ne illum deprecatorem adhiberent. In alios vero 
ita beneficia conferebat , ut ipsi potirentur optatis , neque ta- 
men beneficii auctorem agnoscercnt: quod eo prsestantius est 
beneficentis genus, quanto minus inter homines* usitatum . Cx- 
teras labcriosi sui muneris partes accuratissime implevit : et 
cum passim prudentix , ac religiosse integritatis , aliarumque 
virtutum vestigia impressa relinqueret , aptissimus ubique re- 
putabatur, cui aliquando totius provinciae cura demandaretur . 

In eadem sententia erant , qui de surnmis provincix re- 
bus consultabant : sed iidem timebant vehementer , ne Clemens 
pro nctoria sua modestia munus iliud refugeret , adhibita in- 
firmas valetudinis excusatione . Quanquam enim robustissima 
corporis constitutione hactenus fuisset , ex assidua tamen la- 
borum contentione multum ab antiqua deciderat valetudine. 
Itaque, ut effugium illud , si qua via posset y homini modes- 
tissimo praecludexetur , id Consultores effecerunt , quo prxcla- 
ram de ipso conceptam opinionem indicarunt. Antequam Ro- 
mam pro designatione novi Pracpositi Provincialis literas mit- 
terent , a Medicis, qui frequentius Clcmenti aderant , exquisie- 

runt , 



Ckinexs Recins . 73 

cunt 5 possetne ille munus hoc sme detrimento sux valetudi- 
nis sustinere ?Quod cum illi pro testimonio affirmassent, Con- 
sultores surfragia sua simul eum eo te?timonio ad Prxpositum 
Generalem remittunt . Prxerat eo tempore Societati R. p. 
Xaurentius Riccius , qui Clementem Romas cognoverat , 
dum is mter Blectores comitiis interfuit, quae ibidem ha- 
bita fuerant anno 1755 , magnamque de illo jam inde habe- 
bat existimationem . Nunc ergo volens , ac libens provinciam 
Castellanam illi decrevit anno i^tfi.Atque ut spem omnem 
declinandi honoris eriperet , eum admonuit , necruid contra ten- 
taret, cum certissime non esset exaudiendus . Clernens itaque, 
quamvis haud parum repugnante animo, njehementerqne ntetn» 
*ns ( sic ille ad Generalem scripsit ) citius se illo munere con~ 
ficiendum , quarn illud ipe conficeret , prompte tamen humeros 
supposuit oneri, et periculum amittendx salutis pro tuenda 
obedientia facile contempsit. Dum viribus utcumque vaiuit , 
per omnes Sociorum domos religiosam disciplinam , humana- 
rum, divinarumque literarum studia , cxteraque ministeria di- 
ligenter promovit, atque omnes paternam cjus solicitudinem 
cum gsudio suspexerunt . Sed antequam triennium sui magi- 
stratus absoiveret, ita ejus salus concidit , ut in eo portando 
onere longius progredi non potuerit . Licet enim equitatio- 
nis motus , et frequens mutatio coeli multum ei prodesse potu- 
issent,ut Medici existimaverant, ex cxteris tamen itinerum mo» 
lestiis , ac prxsertim ex gravissima negotiorum mole , qux nun- 
quam ipse perfunctorie tractabat , sed exquisita quadam per- 
fkiebit diligentia , nimium quantum debiiitatus fuit viribus. 
Itaque curn invaletudinem suam Prxposito Generali fideliter 
exposuisset, ab eo tandem obtinuit , ut Provinciae curam de» 
poneret , postquam iilam communi omnium plausu per bien- 
nium administraverat . Tantam vero Ixtitix voiuptatem ex 
abdicatione iiia percepit , ut infirmo enam corpori novus vi- 
gor accessent, et spern multis fecerit, pristmx restituendum 
esse firmitati . Et quanquam eos spes iiia fefellit , Clemens 
tamen in longos vitam suam produxit annos; in quibus So* 
cios , si minus pubiicis obeundis muneribus , consiiiis certe , 
atque exemplis piurimum juvit . 

Cxterum , ut a contractis incommodis valetudinis peni- 
l>ib* 11. k tus 



74 Virts lliusirihus Cast, Vet* Lib. II. 

tus convalesceret , vix quidem sperari jam poterat in procel- 
losis iliis temporibus , qux supremum minabantur exirium ho- 
minibus Societatis . Hanc ille medullitus diligebat , et cum va- 
riis in locis violenter impeteretur, majorem vim ,ad humores 
sui corporis perturbandcs , illae habebant calamitates , quam 
ad sedandos medicamenta. Apud Hispanos quidem ncndum 
vis eruperat tempestatis , quanquam aliqua subinde nubila 
consurgebant , quae illam portendere videbantur . Quidam e- 
nim facile movebant Iites,qux multam Societati conflarepo- 
terant invidiam . Ipsi etiam Recio , dum Salmanticae Sociis 
praeerat , satis molestae lites intentatx fuerunt, in quibus ex- 
pediendis,ac defendendis tantum studii , ac laboris contuiit , 
ut detrirnentum salutis suae inde provenisse , non temere pos- 
sit existimari. Sed in Lusitania graviores procellse insurrexe- 
rant , quibus Socii vel in exilium acti , vel in arctissimas de- 
trusi sunt custodias. Cum Vallisoletum hujus rei fama perve- 
n:t , Clemens orationem habiturus erat ad Socios , quod fieri 
solitum erat in pervigiliis Sanctorum aiiquct , ut omnes adeo- 
rum sequenda exempla ferventius incitarentur . Accepto ergo 
trisrissimo nuntio , quam jamjam dicturus erat orationem re- 
jecit, novamque aliam intra brevissimum tempus composuit. 
In ea tenernmum suum erga Societatem amcrcm , et ob re- 
centem cladem dolorem vehementissimum , aliaque cidem ar- 
gumento convenienti^sima tam vivide expressit , ut in audi- 
toribus pra*ter admirationem eloqu^ntix suae , dolorem etiam, 
et compunctionem , caeterosque aff:ctus , quibus ipse teneba- 
tur, efficaciter excitaverit . Non multo post in Gaiiia etiam 
vzviis modis exagitari coeperunt Socii: primumque suis sedi- 
bus , deinde regno etiam excedere coacti sunt , multique in 
Hispaniam confugerunt. Hxc omnia Clementis torqutbant a- 
nimum , nimiumque recuperandis sui corporis viribus adver- 
sabantur : siquidem affectiones animi , dum in hac sumus con- 
cretione mortali , ut prascipuam habent efficientiam ad robo- 
randam valetudinem , sic etiam habent ad infirmandam . 

Cum deinde Hispanis quoque Sociis indictum fuit tan- 
dem exilium , adeo erat infractis viribus , ut Ministri rtgii 
censuerint, sine imminenti vitae periculo non posse cum ca> 
teris proflcisci . Proprerea Valiisoleti menses aliquot mansit in- 

ter 



*Vv 

Clemens Rectus * 75 

tet filios S. Francisci de Paula , quorum solicita caritate re- 
creatus , viam deinde potuit arripere, quamvis xgra semper , 
ac debili valerudine , ut suis fratribus adjungeretur . Valliso- 
leto Carthaginem venit longo satis , difticilique itinere, ibi- 
que conscensa navi ,ad Corsicam appulsus est secunda die No- 
vembris anni 1767 . Inter navigandum multa perpessus est 
adversa , qux nihil tamen de iliius animi constantia detraxe- 
runt . Jam diu erat , cum assiduo tremore manuum labora- 
bat , et accedente modo frequenti jactatione navis , vix ea 
per se poterat exequi , quas ad vitae usus maxime sunt neces- 
saria . Sed inter tot maritimi , vel terrestris itineris incom- 
moda non illum expostulantem audisses : quin potius dum 
aliquid adversi occurerret , plerumque festivum aliquod dic- 
tum ore renidenti proferebat , quod suam in perferendis 
malis indicabat alacritatem , et opportunum erat insuper ad 
spiritualem aliquem fructum in adstantibus ingenerandum . 
His vero, qui sibi opem aliquam contulissent , prolixas age- 
bat gratias , eorumque beneficentiam humanissimis verbis , 
atque intimis arTectibus rependebat . Quidam ex illis, qui Cle- 
menti per id tempus inservierunt , hodieque cum admiratio- 
ne commemorat et constantem ejus in laboribus tolerantiam, 
et altissimam animi demissionem 5 qua perinde aliorum erga se 
officia excipiebat , quasi penitus immerenti fuissent exhibita . 
Post decimum mensem iterum a Corsica solvit in Liguriam, 
indeque per Hetruriam profectus , Bononiam venit, multum 
ex itinerum molesriis , et suse valetudinis incommodis affli- 
ctus . 

Quibus nota esset extrema corporis macies, ad quam in 
Hispania redactus fuerat , vix sibi persuadere potuissent, Cle- 
mentem per tot viarum incommoda Bononiam tandem fore 
adventurum . Sed ille sub extenuato corpore animum gerebat 
eximium , erectamque mentem in Deum , ad quem in omni 
adversantium rerum conflictu cum fiducia recurrebat, ut vi- 
res sibi sufikeret ad sustinendum . Hsec eadem animi magni- 
tudo plurimum ei contuiit , ut gravissimum illud vulnus,quod 
ex msperata Societatis suppressione recepit, patienter , et ac- 
quanimiter ferret . Quamvis enim illam prx oculis amaretsuis, 
divma tamen consilia profunda veneratione reveritus, nullam 



fS De Viris iMustribus Cast. Vet. Lib. IL 

interposuit moram , ut ea qux jubebatur, expleret. Deposi- 
ta Societatis veste , quam semper digne gestaverat , veterem vi- 
vendi morem , quantum sibi licebat , constantissime retinuir . 
Paulo supra sexennium deinde vixit , affecta semper, imo e- 
tiam debiliore processu temporis valetudine, sed animo ad 
pietatem impigro , atque ifi omnem cxercendse virtutis occa- 
sionem intento . Admoncbatur enim ipsa sui corporis imbeciJ» 
litate , non longe abesse diem , quo mortalem poneret sarci- 
nam , indeque novos capiebat aniroos ad mercedis xternx me» 
ritum in dies accumulandum. In pervestigandis , ac detergen- 
dis animi maculis, quanquam diligens antehac fuerat, majo* 
rem modo conatum adhibuit .seseque totum attenta Quad,im 
inquisitione perscrutabatur , nequid uspiam adhaeresceret labis, 
quod divinis posset obtutibus displicere . In extremo vitx sax 
anno frequentius ad se vocabat Sacerdotem illum , quem ha- 
bebat conscienrfx judicem , cum eoque multa de iis colloquia 
conserebat , qux potissimum- juvare possunt ad mortem fe- 
liciter obeundam . Alias etiam piet-.tis exercitationes ferven- 
tius per id tempus exequebatur : tandemque in his obeun- 
dis pene dici potest immortuus . In ip^o S. Francisci Xave- 
rii pervigilio , dum Mariani Rosarii preces in Sacello dome- 
stico cum domesticis aliquot de more persolvit , repentina cor- 
reptus est apoplexi , cujus vi torpente Iingua , prxcinenti res- 
pondere non potuit . Accurrunt statim cicteri , et expertem 
sensu collocant in strato : alius ad Medicum , aJflis vero pro- 
perat ad Confessarium . Is in divinae providentiac laudem erum- 
pens : Crediderim , ait , S. Xduerium in solemniis ejns Clemen* 
tem nostrum corporeis absolutum uincnlis secum n)elle deduce* 
re . Et uero ille quamo^time comparatns est ad migrandum : 
7iam prater alia huic ingredtenda uia peropportuna , paucis ab 
hinc diebus totius uitn noxas in sacro trtbunali expiauit . Quod 
autem de imminenti segrotantis obitu dixerat , haud aiiter, 
quam ille suspicabatur , evenit. Nam Clemens in die festo S. 
Xaverii animam egit anno Domini 1 779 , astatis suse 76 . Cor- 
pus ejus decenti funere tumulatum est in aede Sacra S. Ni- 
colai ad viam , quae S. Felicis appellatur. 

Inter virtutes , qux Clementis animum exornarunt , di- 
vina elucebat fides, cujus vigor dignoscebatur ex reverenti, 

ac 



Clemens Recius . 77 

ac modesta corporis eonformatiorre , qua Deum frequenter 
adoraturus sese sistebat in templo: ex incensa quoque avi» 
ditate , qua Sacrificium quotidie peragere desiderabat , vel , 
si minus id posset , eidem saltem adesse , sacrumque partici 
pnre convivium , quamvis muJta interim incommoda ob de* 
biliorem valetudinem devoraret : ex intimo denique afFectu . 
quo in his, quae ad divinum cuitum attinent, sese constam 
ter exercuit . Puerum Jesum , Matrem Virginem , hujusque 
Sponsum castissimum tenerrimo pietatis sensu prosequebatur: 
in eorumque honorem quotannis vestiebat puerulum , femi* 
nam , ac virum pauperes , qui Sacram iiiam familiam , quoad 
ejus fieri poterat, exhiberent . Ad soiemniores B. Virginis ferias 
cum ferventiore spiritu celebrandas» novem sibi desumebat dies, 
in quibus eminentissimas ejus dotes contemplabatur , et orabat 
prolixius, et alia religiosi cultus opera frequentabat . Inter 
beatos coelestis aulse cives p-raecipuo venerabatur studio S. I- 
gnatium , ejusque filios, qui Sanctoru-m adscripti sunt fastis : 
et eorumdem cultum apud alios etiam promovere curavit . 
Egregiam quoque operam contulit ad augendam inter Hispa- 
nos S. Jacobi Apostoli religionem . Nam quo tempore deli- 
beritum est de instituendo fesro Apparitionis S. Jacobi His- 
paniarum Patroni , Cleme ns Compostellano Coliegio prxerat: 
ibique rogante Anorea Gondaro, qui Mesochori dignitate in 
sede principe fungebatur , lectiones , ut ajunt , secundi Noctur- 
ni omnino ipse composuit: reliquas Officii partes in eum mo- 
dum.quem m Breviano Hispanico videre licet, aptissime ac- 
comodavit; hymnis tantumnodo exceptis , quos ipse Joachi- 
mo Larizio politissimi oris adolescenti , qui philosophicis ibi- 
dem vacabat studiis, conscribendos injunxit . Scio equidem 3 
Faustinum Arevalum , quem multis mihi nominibus carum , 
nonnisi aegre adducor, ut in hac parte corrigarn ( adeo cul- 
tis pariter , et eruditis ejus delector scriptis ) totum illud Of- 
ficium §n* sua Hymnodia adjudicare Lanzio. Sed quicumque 
Fdustinum meum in eam opinionem induxcrint, ii mihi de 
hac re tota non bene videntur instructi . fcgo certe , post di- 
ligentem adhibitam inquisitionem , ut Clementi totum prxter 
hymnos attnbuam , testes habeo fide dignissimos : quorum a- 
lii- sub eodem Ciemente vivebant tum Compostellis > alii de- 



7 8 De Viris lllustrthus Cnst. Vet. Lib. II. 

inde Clementem ip«;um , quod hic ego posui , confirmantem 
audierunt . Nec verisimile est , negotium adcmandi precesSa- 
cerdotales eo tempore datum fuisse Larizio , quo is de ratio- 
ne illas fundendi nihildum noverat. Correctionem hanc spe- 
ro non gravate laturum Arevalum , qui olim admonitioncs 
meas pronis auribus , et Ienissimo excipiebat animo . Quan- 
quam cum subtili esset, facundoque ingenio , et infatigabiJi 
assiduitate , paucis admodum monendus erat, ut per amcenio- 
rum literarum spatia pede curreret inoffenso. Scilicet , quid 
grandior futurus esset , jam tum manifestis porterdebat indi- 
ciis . Nec rursus Janerio assentior, qui Clementi nostro in 
Vita sui fratris Bernardi totum illud officium attribuit, ne hy- 
mno quidem excepto, qui Larizio sine dubio debet adscribi. 

Valde etiam africiebatur Clemens erga S Joannem Chry- 
sostomum , cujus opera Iibentissime volutabat : nullusque du- 
bito, quin multum inde profccerit ad eximiam christiani Ora- 
toris laudem , quam apud omnes obtinuit, facilius assequen- 
dam . Sed idem dolebat sxpe , quod Graecorum litsras , quas 
olim summis tantum Jabris attigerat , non ita didicisset , ut 
posset Chrysostomum natiVo sermone loquenrem capere , at- 
que aureos ejus eloquentix latices sincerius in ipso fonte po- 
tare . Denique singulari pietatis affectu reverebatur incJytum 
illum Sacratioris arcani assertorem , S. Joannem Nepomuce- 
num . Huic in VaJlisoJetano S. Ignatii templo sumptuosam , 
et elegantem constituit aram , ad quam in ejus natali die so* 
Jemne Sacrurn cum panegyn celebrari curavit,dum ipse Vai- 
Jisoleti permansit. Exilii deinde Iege promulgata , egit cum 
Paulanis Patribus , apud quos aliquandiu mansisse diximus , ut 
illius peragendi festi curam ipsi susciperent. Conficiendx au- 
tem doti, ex qua fructus redire possent pro sumptibus in pos- 
terum efficiendis , quidquid sibi reliquum erat,fere totum li- 
bentissime impendit , ut suae plenius satisfaceret devotioni . Id 
vero fiduciac , quam repositam habebat in Deo , iuculentum 
etiam exticit testimonium . Nam quo tempore procul a patri- 
is finibus propulsabatur , non dubitavit his sese adminicuJis 
spoJiare , qux sustentanda: valetudini tot praesertim annis, et 
incommodis debiiitatje , multi alii omnino sibi necessaria facile 
credidissent . Sed ille spem suam in eo, cui cura est de om- 

ni- 



Chmenf Becius . 



19 



nibus , solide colJocaverst : Heoque inter libores varios , et 
aerumnas , quibus frequenter fuit ^fxercirus , in Dei providen- 
tia tanquam fiiius in paterno c inu acquiescebat . Bononiar sub 
extremis vitse sue annis rogabat eum quidam enixe , ut ab 
se aliquid pecuniarum acciperet, quod obsequii,et grari ani- 
mi causa Jibenrissime offerebat. Vcrum CJemens , quamvis Jar- 
gissimus in agendis grariis fuerit , mulrisque benevolentiam il- 
lam extulerit, ut aliquid tamen reciperet , adduci nequaquam 
potuit . 

Fiduciam fovebar caritas,qua ferventer ferebatur in De- 
um , ut ex ejus inter orandum suspiriis , aliisque suavissirna; 
devorionis in iiciis apparebot . Huc lile cogirationes suas om- 
nes , consilia, er studia omnia diligenrer intendit , ut et ipse 
inrime Deo adhaereret , et alios ad inhxrendum ei qua posset 
cumque via perduceret . Hinc ardor ilie,quo Socios frequen- 
ter adhor^abatur , ur majorum exempla secuti , et Ignatii non 
d^generes filii ,divinam ubique gioriam solicite promoverent. 
Hmc eriam conatus impiger, ut in adversis rebus , quibus ma- 
xime prabatur amor , se rorum cum divina voluntare compo- 
neret. N+m inrer diuturnas corporis infirmitates , et gravic* 
rcs animi moiesrias, quibus ob assiduas Societatis oppugnatio- 
nes affkiebatur , suam in D um mentem convertens identidem , 
cuncraque ab eo providentis ime gubernari considerans , sese 
in ihius manus secure , tutoque conjiciebar . Neque in his ma- 
lorum incursibus auduu:. est homines iocu^are , sed omnino 
divinis intentus ordmationibus, quidquid sibi molestum ex alio- 
rum vel incansiderantia , vel malitia obveniret , patienti et 
constanti animo propter Dominum tolerabat . Magna etiam 
erat Clementis oritas erga proximo 1 ;, quos doctnna , et con- 
silio piunmum adjuvisse jam vidimus . Socios vero , quibus diu 
praefuit, paternis visceribus complectcbatur y nuliumque leva- 
menti genus iisdem indulgere renuebat , quod domesticx non 
ob^isteret discipJinac . Hanc iile gravem appeilabat crucern , 
qua Superiori non Jicet subditos exonerare; licere tamen di- 
largin fomenta , quibus ad eam portandam promptiores red- 
dantur, et aJacriores . Nunquam ex tenui Coliegiorum censu 
retardabatur , quominus suorum , vei etiam externorum neces- 
Sitatibus abunde subveniret , quoties id caritas exegisset : vidit- 

que 



« 



8o 



De Viris tllustrfbus Cast. Vet. Lib. II. 



que largitatem suam ex inexhaunis divinx providentis thesau- 
ris, quibns fidebat plurimum, aliquando compensari . Dum 
Collegium regebat Compostellanum , regionem iJlam ob nimi- 
am annoncs difricultatem dira fames afflixit , quie eopiosos men- 
dicorum greges compulit intra urbem . Senatus imer alia , qux 
ad eam sublevandam calamitatem prudentissime disposuit , Re- 
ligiosorum familias interrogavit , quid quxque posset ad ege- 
norum sustentationem subministrare . Clemens, auditis Consul- 
toribus suis , sententiam probavit unius, qui summam duplo 
majorem quam cxteri designaverat , proindeque miile drach- 
mas donare decrevit.Id in pra^senribus rei familiaris angustiis 
multorum movit admirationem , et Nendorum Archidiaconus, 
qui tenues Coilegii reditus non ignorabat , eam Rectoris libe- 
ralicatem ka suspexit , ut donum etdem miserit , quod tanti 
aestimatum est , quanta erat summa in subsidium paupcrum des- 
tinata. Nec potuit pius Clementis animus , quiu Dci quoque 
suspiceret beneficentiam , qui promissam indigentibus , et non» 
dum erogatarn stipem tam prompta remuneratione rependit. 

De illius in regendo prudentia tam constans erat Socio- 
rum opinio , ut quo rcmpore delata ei fuit pnefectura pro- 
vinciar, multi sibi invicem gratularentur , neque timendum es- 
se dicerent , ne per iliud triennium Jegum concideret obser- 
vantia . H.ec sane viguit ubique , dum ipse provinciam admi- 
nistravit. Quantum vero, et quam suaviter eandem promo- 
veret in Coilegiis, quibus prxerat Pvector, poterit ex his fa- 
cile conjici , qua: de illo , dum Salmantioa: regebat Socios , 
quidam eorum his verbis testificacur . Ver annum , inquit , Sal- 
mantic& nixi snb Rectore Clemente Recio , cui Socii tum sube* 
rant nonaginta . Possumque fidem facere , nunquatn me quem* 
quam illorum aud^sse , qui de Rectore suo conqnereretur , quam* 
<vis exactam <vc!let in ommbus disciplinam . Nec <vero reprehen" 
siones deerant , et punitiones . Sed cnm prxclara ejus exempla 
paterent omnibus ; cum ipse frequentes haberet o.dhortattones , di" 
<vina semptr unctione perfusas ; cum etiam correptiones ipss jus" 
tissimm essent , et paternum spirarent amorem , nullus erat que* 
relis locus , sed omnes ad ojficium fortiter , et suaviter imptlle* 
bantur . Qucties aliquem de admisso commonebat errore , pau- 
cissimis agebat verbis,eaque ad caritaris , et prudentne kges 

ita 



Clemens Recius , g i 

ita dimetiebatur , ut nihil ibi neque probrosiim esset , neque 
superfluum . Nonnunquam , verbis omnino parcens, correxit 
errantes . Socii duo, qui simul procedebant in urbeni ad ne- 
gotia domestica procuranda , tardius aliquando redibant ad 
prandium . His quodaiii die sero advenientibus obviam prodi- 
vit Clemens in ipso Collegii aditu : nec dubitabant iili, quin 
suam merito argueret tarditatem . Sed mirati sunt viri pruden- 
tiam , qui praeteriens tacitus , satis habuit ostendere , cuncta- 
tionem suam sese de industria observasse: quod et ipsis fuit 
pariter satis,ut promptiores essent in posterum . Ad eum in 
angustiis , et afrlictionibus suis magna cum fiducia confugie* 
bant Socii , nec dubitabant intimos animi recessus illi aperire, 
quem perinde atque amantissimum Patrem habebant : sentie* 
bantque Ixti , quantum ipse polieret consilio ad recreandcs 
afflictos , et perturbationem animi dispeiiendam . Inter alios 
quidam ad eum venit,magna animi anxietate commotus,eo 
quod exercendo muneri , quod sibi a Provinciali demandaba- 
tur, sese ineptum prorsus agnosceret: longamque rationum 
seriem exposuit, quibus evincere conabatur , officium illud si- 
bi minime convenire . Clemens , cum omnia patienter , ac si- 
ne interpellatione auscultasset , his tantum respondit verbis : 
quidquid tibt per obedientiam injunctum fuerit , incunctanter ag- 
gredere: ab eaqtte semper regi te sinas >et procul aberis ab er- 
rore » Hoc audito responso , fatetur is s qui ab ejus orc illud 
accepit , omnem statim posuisse solicitudinem , et animos nec 
opinato recepisse ad ejus muneris executionem , in eoque nun- 
cjuam tzdium , aut difncultatem expertum fuisse , quamvis il« 
Io per annos plurimos et in Hispania perfunctus fuerit , et 
in Italia . 

Fortitudinem , et patiendam illius comitem, in aggredien- 
dis conficiendisque rebus arduis,et sustinendis adversis exhi- 
buit. in diuturno Sociorum regimine multa sibi occurrercnt 
necesse erat, cum domesticis , et extraneis, ad quae superan- 
da non vulgari pectoris robore opus esset . Sed ille nullius 
canis , vel auctoritate detinebatur , quominus domi vigorem 
legum , foris autem suorum jura constanti animo tueretur . 
Archiepiscopus Compostelianus a quodam Ciementis subdito , 
cui vir alius Ecclesiasticus injuriam intulerat atrocem , per spe- 
Lfb. II. 1 ciem 



w. 



82 De Viris illustrilus Cast. Vet. Lib. II, 

ciem conciliand2 inter iJlos pacis , rem exigebat , quam bono 
suorum nomini contrariam putabat Clemens , ideoque permit- 
tendam sibi esse non censuit. Datis igitur ad Archiepiscopum 
gravissimis , 2C sapientissimis. Iiteris , illum a consilio suo re- 
silire coegit . Et cum Prxsul ipse perspecta causx justitia , 
liberam Ciementi reliquisset viam, ut conrroversiam alio pac- 
to dirimendam curaret, adhibiti deinde Judices causam illam 
Rectori Societatis adjudicarunt. Saimanticx quoque suam per- 
hibere constantiam debuit, ut conatibus multorum obsisteret , 
qui contra illius Coliegii jura satis molesta contentione insur- 
gebant. Ut ea sarta, tectaque servaret, multa scripsit ipse , 
qu£, cum esset legum bene peritus , prxcipuam inter causi- 
dicos laudem promeruerunt . Hos autem labores, et contrac- 
tam inde , ut credebant multi , valetudinis ruinam constanti 
patientia toleravit . Nec labores tantum , et dolores , sed inju- 
rias etiam aliquando sustinuit , quibus repellendis non aliud 
armorum genus,quam mansuetudinem , et patientiam objecit. 
Civis erat in urbe quadam,qui apertas cum Societatis homi- 
nibus gereb^t inimicitias . Is quodam die , nescio quam erum- 
pendi stomachum nactus occasionem, et Socios universe om- 
nes, et nominatim Clementem , qui coram aderat , acriori- 
bus ac pungentibus verbis insectabatur . Cl&mens , qui suam 
facile dissimulasset injunam , pro Societate, cujus honorem 
peti videbat , nonnulla cum ingenita sibi gravitate , ac mo- 
deratione respondit . Sed iliius verba vehementius furorem ho- 
minis mcenderunt , qui procacius in Clementem ipsum patien- 
tissime sustinentem invectus est, donec tandem infrendens , 
ac multa secum obmurmurans, inde discessit . Post dies ali- 
quot, cum indignitatem audacix sus sedatius considerasset , 
quemdam amicorum ad Clemenrem allegavit , ut sibi diem , 
atque horam prxstitueret , in qua posset eum sine arbitris 
convenire . Cum id obtinuisset , gladium , quo prxcinctus e- 
rat , ad cubiculi ianuam in reverentix signum deposuit: ad 
eumque ingressus , multis pcenitentia: significationibus suam 
ipse impudentiam incusavit , veniamque cle illatis sibi , Socie- 
tatique mjuriis suppliciter petiit . Postroodum venit ad eum 
Clemens in domum suam : relictoque in procoetone socio,so- 
lus cum solo longum sermonem habuif , a quo suffusi utcr* 

que 



Clemsxs Hetius • 

que lacrymis recesserunt, quas ab altero sincerus delicti do- 
lor, ab altero solatium inde perceptum expresserat. Denique 
vir ille in sux testimonium reconciliationis . ad augendum in 
ea urbe religiosum S. Ignatii cultum , legatum quoddam in- 
stante jam morte testamento reliquit. Tantum apud eum po- 
tuit efficere Clementis invicta patientia, qui vel dum petulan- 
tius impetebatur, nullam contra illum otfensionis vocem emisit. 

Animi modesriam , et temperantiam aliis etiam in rebus fre» 
quenter manifestavit . Cum gravibus jam afilictabatur incommo* 
dis , multam ex colloquiis , et consuetudine Sociorum repor- 
tabat consolationem . Si qui autem negligentiores essent in eo 
caritatis cfficio exhibendo , nunquam de illis auditus est conque- 
ri.Quinimo si coram ipso aliqui 'reprehenderentur , tanquam 
minus urbani , vel parum officii memores , statim eos ob ip- 
sorum occupationes excusabat , vel etiam culpam in se omnem 
rejiciebat. Novi cnim e^o , ajebat, qnam fastidiosa sit infir- 
mitas mea, qu& me difficilem reddidit , ac morosum . Harc au« 
tem, vel cum tranquilliore animo esset, adeo sincere itera- 
bat , ut non alio respicere videretur , quam ut se coram Deo 
deprimeret , et hominibus. Erga illos , qui sibi frequentius 
aderant , gratissimum animum et verbis, et operibus demon- 
strabat, eorumque obsequia tanquam sibi prorsus indebita re- 
cipiebat. Quod si nonnunquam ex humorum intemperie in- 
suavius ahquod verbum sibi excidisset, quod illos etiam le- 
viter posset orTendere , veniam ab eis protinus , quamvis mul- 
to inferiores esscnt , submisse deprecabatur . Nihil enimve- 
ro ab ejus modestissimo ingenio magis' erat alienum , quam 
ut molestiam aliquam aliis inferret. Ipsemet intimo familia- 
ri suo ingenue testatus est , dum provincix gubernaculum 
tenuit , multo magis sux valetudini obfuisse difficultatem pla- 
cendi omnibus , et necessitatem aiiquibus displicendi , quam 
cxteram negotiorum molem , qux suis ubique humeris incum- 
bebat . Et quam obtinuit restaurationem virium post deposi- 
tam provinciae curam inde sibi credidit advenisse , quod jam 
liber esset ab odioso iilo munere corrigendi . Bononiae cum 
ad aras propter salutis incommoda non posset eadem semper 
hora operari, juvenem ex Superioris prsrscripto delegit , qui 
sibi , dum moneretur, in Sacello domesrico rmnistraret . Is 

1 2 pOSt 



84 Virh Ittustribus Cast, Vet. Lib. II. 

post non multos dies , nescio quid negotiorum praetexens, ab 
injuncto sibi officio recessit . Siluit humiliter Clemens , nec 
voluit de inurbano juvenis facto ad Superiorem referre =. Sed 
cum hoc illi aliunde innotuisset , castigatum juvenem ad Cle» 
mentem redire coegit , atque operam suam constantius in pos 
terum polliceri . Excepit illum Clemens humaniter, atque op- 
timis , ut solebat, consiiiis instruxit : sed oblatum sibi servi- 
tium admittere recusavit: Nolo emm , dixh , cuiauam hominum 
creare molestiam : nec te ab tnitio equiclem adhibuissem , si nos~ 
sem ^hoc a te grauate suscip ministerium . Adeo erat in caven- 
dis aliorum offensionibus circumspectus ! 

Denique humanarum despicientiam rerum in fideii obser- 
vantia religiosac professionis ostendit. Quod in Societatem Je- 
su fuisset adlectus , inter eximia Dei benefkia recensebat: at- 
que ut dignam pro tanto dono gratiam referret, in animum 
iuduxit omnes suscepta: disciplina: partes fideliter adimplcre . 
Et vero a tirocinio ipso ad extremam usq-ue vitam constantem 
religiosi viri opinionem obtinuit, quam apud omnes munda- 
narum contemptu rerum , ac divinarum studio sibi conciliavit . 
Promissam Deo paupertatem , parvo semper contentus , exac- 
te servavit: ac siquid interdum in sui, vel aliorum commo- 
dum vellet expendere , pecuiiarem ad illud rogabat sibi fieri 
facultatem , amplioribcs privilegiis uti non voiens , quse Su- 
periores ei concesserant ob perspectam ejus prudentiam , et no- 
tam suac valetudinis infirmitatem . Ad tuendum castimonix de- 
cus, vigilem adhibuit oculorum , et aliorum sensuum custo- 
diam , circumspectam verborum gravitatem , et asperam sui cor- 
poris macerationem, vel cum illud multis morbi incommodis 
satis erat debilitatum . Dum feminas alloqui necesse haberet , 
verccundo quodam pudorc surYusus y ea paucis agebat verbis, 
qux praesens negotium exigeret , et , quantum ratio permit- 
teret , inde brevissime discedebat. Ut obedientia: supremum 
gradum attingeret , judicium suum imperantibus submittere stu- 
duit, etiamsi voluntatis sux inclinationi contraria przciperent : 
quod in provinciac magistratu suscipiendo maxime ostendit, 
quo nihil erat hurniiiimo illius animo , atque etiam saluti suae 
magis adversum . Neque vero majoribus tantum , sed inferio- 
ribus etiam subjiciebatur 3 eorumque sententia: in his , qux 

agen- 



Clemens Kecius . 85 

agenda sibi essent , vel omittenda , facile consentiebat . Ob- 
servarunt id sspe contubernales sui,quorum unus Clementis 
dociiitatem , dum Bononiae viveret , ita describit : Gratissimum 
erat , dignumque admiratione spectaculum > *videre hominem ea 
prudentia , iis doctrin&, atqne honorum luminihus decoratum , 
qui perinde ac puer parnjulus ad aliorum nutum regi se sineret , 
et qti&cunque sibt innuerentur , prompte perficeret . Nimirum 
quod longo religiosse vitse usu didicerat, ut alterius potius , 
quam suo arbitrio viveret , idem facile in cana etiam senec 
tute retinuit . His igitur, aliisque virtutibus exercendis , ad 
obeundam feliciter mortem,per totius vitx decursum, maxi» 
meque in extremis temporibus diligenti studio se comparavit , 
eamque proinde pretiosam in conspectu Dei fuisse , possumus 
sperare . 



MAR 



$6 



De Viris llhstribus Cast, Vet, Lib. IL 



MARCUS GORDALIZA. 



G rajali Legionensis diccecesis oppicfo natus esr Marcus anno 
salutis nostrae 17 17 , undevigesima die mensis Apriiis . Socie- 
tati Jesu inter domesticos Adjutores adscriptus fuit decima 
septima Novembris die 1735. Dum tirocinium posuit , indus- 
rriam suam , er judicii maturkatem Superioribus ita probavit, 
ut hi munus illi commiserint , quod non adeo facile tironi- 
bus consueverat demandari . Degebat ea tempestate in Collegio 
Villagarsiensi P. Joseph Felix de Vargas , vir in provincia 
Castellana multis conspicuus meritis , qui et illam rexerat , et 
alia pracclara munia dignissime obierar.Idem provinciam Bx- 
ticam , Visitator ejusdem a Prxposito Generali renuntiatus, 
lustraverat universam . Sed jam gravis annis , et brachiis im- 
pcditus , proptereaque ad plerosque vitae usus alterius ope in- 
digus, emeritam senectutem in ea tranquilla sede ducebat . 
Et quanquam ibi duo plerumque Valetudinario prxfecti eranr, 
alius pro tironibus infirmis , aiius vero pro Sociis antiquiori- 
bus constirutus ( rirones enim a familiari cum veteranis con- 
gressu abstinebant ) Marcus tamen ,cujus virtuti fidebat Rec- 
tor , ab eodem designatus est , ut Josepho assidue in omni- 
bus inserviret . Hac ille suscepta cura , senem quotidie indu- 
ere , et exuere vestibus , cibum illi , potumque ad statas ho* 
ras prxbere , lectum ejus sternere , cubiculum verrere , im- 
munda mundare vasa, caerera, quae opus illi essent , diligen- 
ter exequi . Omnia vero gratiose adeo, et amanter exeque- 
batur , ut ipse Joseph , posrquam inde Marcus discesserat , 
officiosam illius caritatem , aliasque virtutes ejus cum magna 
ejusdem laude frequenrer commemorarer . 

Post exactum tirocinii rempus ad ea destinatus fuit mi- 
nisteria , quas suae conditionis hominibus imponebantur . Ita- 
que Coquum, et Prcmum egit,et rei domcsticac Procurato- 
rem . Quidquid autem sibi fuisset injunctum , id prompte ag- 

gre- 



Mareus Gordaliza. 87 

-grediebatur , et peragebat exacte . Nec rerum agendarum va- 
rietate prarpediebatur , quominus debitam studio pietatis ope- 
ram diligenter impenderet. Erat enim promptus in inchoan- 
dis spiritualibus exercitiis, nec properus in absolvendis : in 
observantia regularum exactus , erga Sacerdotes obsequio c us, 
loquendi parcus, laborandi studiosus, et in his quas ageret , 
aut loqueretur , gravis sine ofTensione , modesteque circum- 
spectus . Cum autem cxteris ejus laudibus maturum etiam ju- 
dicium accederet, et expedita esset prxditus mente, domesti- 
cis carus erat , magnoque in honore apud exteros habebatur. 
Id Pintise maxime videre licuit , dum ille Ambrosiani Colle- 
gii negotia procurabat . Redemptores vectigalium quamdam ibi 
controversiam adversus religiosorum Ordinum ccetus superso- 
lutione portorii excitarunt . Ad eam dirimendam indicta sunt 
comitia , in quibus post multiplices sessiones cum adhuc sub 
judice lis esset, omnes Ccenobiorum Prsesides duos sibi de- 
iegerunt viros , qui rem cum Piiblicanorum principe confice- 
rent. Ex iis unus fuit Marcus noster, cujus prudentiac , et 
tractandarum rerum peritiae plurimum confidebant : atque is 
cum Collega suo litem illam magna cum utriusque partis ap- 
probatione composuit . 

Post hsec Ludimagistri munus exercuit in urbe Legionen- 
si , ubi assiduitate sua , atque optima ratione instituendi pue- 
ros elementis literarum , et fidei , ludum illum celebriorem 
reddidit, et frequentiorem . Pueros inopes peculiari caritate 
compiectebatur ; eisque libros , et chartam , casteraque ad scri- 
bendum instrumenta gratuito subministrabat . His sustinendis 
sumptibus munificum sibi quaesierat largitorem , virum illum 
clanssimum Josephum Govrium , cujus sapientiam , integrita- 
tem morum,et solicitum saiutis animarum studium Hispania 
suspexit: qui, postquam Pontificales infulas instanter oblatas 
constantius ipse rejecerat, conceptoque voto nunquam eas re- 
ciperc promiserat , renuntiatus fuit Abbas Canonicorum Re- 
guiarium in Monasterio Legionensi S. Isidori . Inde ad exco- 
lendos prsedicatione populos frequenter procedebat cum ali- 
quo ex hominibus Societatis , quam diligebat impense ; sed 
maxime cum Bernardo Roderizio , quem ad excursiones sa- 
cras Socium sibi dari , rehcto Collegii Sanctanderensis re- 



83 De Viris Illustribus Cast* Vet. Lib. II. 

gimine , a Superioribus obtinuerat. Intra urbem et exemplo 
vitse , et consiliorum prudentia , et sacrorum adminisrmione 
omnibus mirabiliter proderat, adhibira etiam in paupercs in- 
signi misericordia . Hsec bene nota cum esset Marco , non du- 
bitavit pientissimum adire virum , eique miseram multorum 
conditionem exponere , qui a frequentandis Scholis summa 
parentum egestate prohiberentur . Nec multis agendum sibi 
fuit verbis , ut misericordem Abbatis animum inflecteret ad 
pietatem . Icaque magno civitatis bono effecrum est , ut et il- 
Hus liberalirate , et Marci industria muiri eriam ex mendicu- 
lis literas, et christianam doctrinam a teneris edocerentur . 

Huic magnz caritatis, nec modici laboris muneri sedu- 
lam Marcus navabat operam , cum jussus esr in exilium abi- 
rc perpetuum . Hic ille non animo concidit , sed proscriptio- 
nem iilam non tam ut poenam a Rege inflictam , quam ut 
opportuniratem a Deo oblatam aspexir, ur fervenrius in san- 
ctirudinem morum per incremenra virrurum incumberet . Et 
vero cum vitam adhuc laudabilem egisset , illam deinde in 
exilio egit multo Jaudabiliorem . Conrra sinistros fortunac ca- 
sus patientiam semper inconcussam opposuit . Diuturnis renum 
doloribus, et calculorum morbo vexatus , tanra animi pace , 
tantaque constantia cruciatum iilum sustinuit, ut, mirantibus 
juremerito c;eteris , nunquam propterea vel decumberet lecto , 
vel quidquam de consuetis religiosse virae oneribus detrectarct . 
Exilii calamiratem, ortasque inde molestias innumerabiles adeo 
non indignanter tulit , ut gauderet potius frequentes sibi dari 
occasiones, in quibus posset aliquid pro Domino tclerare . 
Laboriosa quadibet , viiioraque ministeria , qua; frequenter 
per id tempus etiam emeritis imponebantur , prompto ilie sus- 
cipiebat animo, et perseveranti exequebatur humiiitatis exem- 
plo . Calvii per plurimos menses visus est fere quotidie , ad 
comparandum fratribus vicrum , in suburbium , et contmen- 
tem ei portum descendere: indeque, non sine utili multorum 
admirarione , per longum et aspernmum ciivum in domum 
suam onusrus gravi sacco reverti . Neque ideo cessabar do- 
mi , cum nusquam toto iilo tempore reperiretur , nisi aut la- 
boriosis intentus officiis, aut orans in templo , aut in cubi» 
culo suo piac lectioni dedirus, aut precationi, 

Con- 



.1,1 



Marsus Gordalizd • 80 

Constantem hanc ad incumbendum laboribus diligentiam 
ex nobiliore quodam studio vincendi seipsum eruebat. Cum 
enim acriore ingenio esset , atque ad iram , et honoris appe- 
tentiam proclivi , conatus omnes ad frangendam naturam ad« 
hibere constituit , ut ex iis unus affirmat , quibuscum Mar- 
cus arcana sua communicabat . Propterea labores sibi impo- 
sitos , eosque prxsertim , qui cum abjectione aliqua essent 
conjuncti , libenter exequebatur, ut aviditatem propriae ex- 
cellentix superaret . Cum ipse aliunde sedulam continendi 
sui curam haberet , innatamque gravitatem jucunda comita- 
te sermonis temperaret , apud alios in familiari consuetudi- 
ne lenis , et arfabilis habebatur . Nec solum tumorem men- 
tis , et vehememiorem cohibuit indolem , sed corporis etiam 
contumaciam vario asperitatum genere coercebat . Qui cum 
eo in Hispania vixerant , immites verberationes admiraban- 
tur, quibus se frequenter cardere solitus erat , et constan- 
tiam, qua id supplicii genus nunquam per statos dies inter- 
mittebat . In exilio vero , cum propter domorum angustias , 
et frequentiam contubernalium id sine teste non facile pos» 
set efficere , observarunt Socii , qui cum eo Rattensem in- 
coluerunt Villam, in propinquum nemus ssepe discedere , 
ibique densas inter arbores abditum dira se flageliatione tor- 
quere. Frequenter etiam acuminata catena ferrea alterutrum 
cingebat femur: quod vel in septem ultimis vhx annis facti- 
tabat, cum jam sui esset juris, et ab jugo religiosas discipli- 
nae solutus. Per idem tempus jejunium observabat omnibus 
sabbatis , ut etiam in pervigiliis festivkatum Maria: Virginis , 
et prima feria sexta cujusiibet mensis . His autem maceratio» 
nibus frequentem adjungebat Sacramentorum usum , quo ni- 
hil efficientius ad rebelles animi, et corporis motus sub ratio- 
nis imperio continendos . Itaque , prasmissa diligenti peccato- 
rum confessione , aliisque religiosis operibus , sacrae mensx 
accumbebat fere omnibus diebus festis, multisque profestis, in 
quibus anniversaria recurrebat memoria vel Sanctorum Socie- 
tatis , vei aliorum , quibus singuiariter devotus erat, et pri- 
ma sexta feria quorumcunque mensium in honorem Sanctissi- 
mi Cordis Jesu . 

Ex divini hujus convivii religiosa frequentatione didicit 
Lib, 11, m Mar* 



De Viris Illustrihus Cdst. Vet. Lib* II. 

Marcus illius mores exprimere, qui in hunc mundum non 
venit minisrrari , sed ministrare . Cum suam in gremium So- 
cietatis cooptationem inter singularia Dei dona connumera- 
ret , nullam hujus beneficn auctori majorem gratiam vel ha- 
bere se posse , vel reddere existimabat , quam ut Socios a- 
maret intime , et iisdem propter Deum fideliter inserviret . 
Eo caritatis impulsu ductus , non solum demandata sibi mi- 
nisteria , quibus cunctis in commune proderat , diligenter ex- 
equebatur ; sed in privatorum etiam obsequium labores quos- 
libet libenter , et snonte suscipiebat . In terrestri xque , ac 
maritimo itinere , prassto erat omnibus , qui ejus opera uti 
vellent; eandemque benefaciendi aliis seduiitatem exhibuit , 
ubicumque locorum commoraretur . Postquam vero Societas 
disjecta fuerat , de laudabili juvandi alios studio nihil adeo 
remisit , ut illud potius auxerit, et intenderit. Inter Hispa- 
nos , qui Bononiae tum morabantur, longxvus quidam erat 
Sacerdos , Jacobus Salgadus nomine . Hic per amplius vi- 
ginti annos infatigabilem Operarium egerat Compostellae , ubi 
et voce , et scriptis libris , et assidua ex.cipiendi conf. 3 ssiones 
constantia omne hominum genus , sed rudiores pnesertim,et 
abjectiores ad recte vivendi tramitem compellere non cessa- 
bat . Raro prodibat domo , nisi ut animorum saluti prospi- 
ceret , vel ut interdum sapientissimum illius urbis Pontifi- 
cem ailoqueretur , Bartholomxum Rajoium de Losada , a- 
pud quem ob indefessam juvandi hommes curam magno in 
honore habebatur . Ex iis autem laboribus non intermissis , 
et ex frequenti orandi studio, cui fuit semper multum ad« 
dictus , gracillimo erat corpore , facieque admodum macilen- 
ta . Ejectus deinde in exilium , gravioribus obnoxius fuit in- 
commodis: et postquam Bononiam venerat , cum tantum hac- 
reret ossibus , aliena. quam qui maxime indigebat ope . 

Hunc ergo benemerentissimum senem , septuagenario 
majorem , et morbo laborantem Marcus noster ita fovendum 
suscepit, ut fidem £11 x suam obligaverit , non ante ab eo re- 
cessurum , quam mcrs akerutrum occuparet . Per septenii 
spatium , quo Salgado superfuit vita , in eadem cum iilo do- 
mo habita vit : ibique omnes diligentissimi servi partes exple- 
vit , vel potius amantissim* matris officia prxstmt j cum in 

eo 



Marcus Gon/aliza » 

eo sibi non aliam mercedem proponeret , quam ut Deo gra- 
tum faceret , et in asgroto Dei filium respiceret : et cum a- 
liquam a superioris vitas Iaboribus vacationem sibi non im- 
merito potuisset assumere, totum illud tempus in servitium 
infirmi senis libentissime dedicavit . Nec modo externa illa 
usurpabat ministeria , quae ad levamentum corporis , et cubi- 
culi munditiam , et totius ceconomiam domus pertinebant , 
sed alia etiam , quse ad confovendum xgroti spirftum spec- 
tabant . Quotidie illum per aliquod horae spatium pia lectio- 
ne recreabat , et cum ad aras operari non poterat, Sacerdo- 
tem aliquem inquirebat, qui coram ipso in privata ardicula 
faceret , eique divinam porrigeret Eucharistiam . Dum Salga- 
dus Sacrificium potuit peragere , solicite curavit Marcus, ne 
unquam illi consuetum deesset stipendium , quod inter His- 
panos , ad sublevandam aegrotantis senis inopiam , non difficul- 
ter inveniebat. Fortasse etiam illud a Bononiensibus nonnun- 
quam accepit : quod , licet mihi certo ron constet , facile ta- 
men concesserim evenisse . Sic enim scirpiculum eveliam cui- 
dam, qui de Marco mecum aliquando colloquens, multis il- 
lum laudibus cumulabat . Sed hoc in ejus correctissimis mo- 
ribus excipiebat, quod interdum ab ignoto aliquo, qui per 
errorem Sacerdotem illum existimabat ( incedebat enim , ut 
alii quidam ejusdem classis , approbante Cardinali Malvetio , 
iudutus habitu clericali ) stipem pro celebranda Missa ultro 
sibi oblatam accepisset. Id quidem , ab alia omni adjuncto- 
rum consideratione sejunctum , criminatione dignum esse non 
inficiabor . Verum qui nosset hinc honestissimos Gordalizas 
mores , inde solicitam ejus curam , ut Salgadum omni offi- 
ciorum genere sublevaret ( hanc ignorabat , credo, qui Mar» 
cum me coram reprehendebat ) nihil in eo vituperandum es- 
se censeret , quod oblatos sibi numos acciperet , ut eos Sal- 
gado traderet Sacrificium celebraturo ; facta interim sponsione 
donanti , voluntatem suam omnino fore adimplendam . 

Dum Marcus levandas Salgadi valetudini diu, noctuque se- 
dulus incumbebat, sui nihiiominus animi spiritualibus reficien- 
di exercitiis omnem arripiebat occasionem , unusque duarum 
referebat sororum imaginem : Marthac , qua: Domino solicira 
ministrabat , er Mari2e,quas ad iliius pedes accidens , dulcis* 

m 2. simis 



pi De Viris lllustribus Cast. Vet. Lib, IL 

simis ejus verbis pacifice recreabatur. Primo mane mentali 
vacabat orationi , divinoque intererat Sacriflcio . Deinde , cu- 
ram segroti cum religionis actibus semper alternans , Sancto- 
rum legebat vitas, aliosque pios libros , quorum bonam habe- 
bat coniam . Quotidie preces illas fundebat attente , quas , vel 
a Bernardino de Bustis, ut Colinus autumat , vel a quovis 
alio , pio certe ac erudito auctore compositas , Ven. Frater 
Alphonsus Rodriguez recitabat in honorem immaculati con- 
ceptus Mariae Virginis : easque idem Alphonsus , hortante , ac 
jubente Dei Matre purissima, apud alios studiosissime pro- 
movit. Dum vivebat in Hispania Marcus , Officium parvum , 
ut loquimur , redtabat: proindeque idem fecisse in exilio , 
verisimile exist>mo ; quanquam nihil de hoc certi possum as- 
serere . 111 3 per singulos dies gaudia recolebat, doloribus in- 
termixta, quibus Deus fidelissimi nutricii sui constantiam al- 
ternis roborare voluit , et experiri . Ante prandium alia duo 
auscultabat Sacra , suasque actiones omnes et cogitationes at* 
tenta scrutabatur indagine , ut siquid minus rectum invenis- 
set , prompta corrigeret pcenitentia : idemque ante noctur- 
nam quietem agebat. Post prandium redibat in templum , in 
quo nudo semper capite perseverabat , quamvis longum ibi 
maneret spatium ; donec illius jussu , qui ejus regebat animum , 
pileolum debuit lmponere . Redeuntibus per anni cursum ma- 
gnx Matris celebrioribus festis , preces ilii novem dierum of- 
ferebat , ut etiam Sanctis Ignatio , et Xaverio, atque aliis e 
beatorum choro , inter quos S. Antonio Patavino valde sin- 
gulari addictus erat devotione. 

His omnibus si frequens ejus recursus ad pcenitentiae tri- 
bunal , et Eucharistise mensam , atque alia , qux cunctis fere 
sunt communia , superaddantur ; facile colligi poterit , Mar- 
cum per eos septem annos solidos duxisse dies admirabili re- 
ligionis, et caritatis varietate intertextcs. Ettamen parum ha- 
bebat ille , si totos fere dies vel in templo , vel domi sux 
orando , et inserviendo Salgado insumeret , nisi etiam per ur- 
bem quandoque incedens , misericordiam in pauperes exerce- 
ret. Ut factu pulcherrimum erat,sicerit auditu non injucun- 
dum , quod hic vir , in exilii constitutus angustiis , ad suc- 
currendum egenis fecit. Modkum peculium suum in ternas di- 

visie 



Marcus Gordaiiza . 93 

visit partes: primam moderato suo victui assignavit, alteram 
in expensas sui funeris reponebat , tertiam pauperibus eroga* 
bat. Postquam vero sufficientem exequiarum sumptibus cumu- 
lasse summam existimavit , quidquid ex tenui suo victu supe- 
rerat, totum in subsidium e<?enorum converrit . Qiiantam au- 
tem constantiam in his servaret misencordix oneribus exequen- 
dis, ab hoc uno illius facto discere licebit cuivis. Inter nu- 
merosam mendicorum turbam , qui Bononise vias obsident , 
quidam naturas vitio , reptando magis , quam incedendo , per 
terram trahebat corpus . Miserandarn hominis conditionem do- 
lebat Marcus, quam ut pro suis facultatibus deliniret , quid- 
dam ei largiebatur quotidie. Sed cum Bononia valetudinis cau- 
sa discessurus esset , tantam pecunix summam cuidam amico* 
rum reliquit , quanta satis erat, ut roendico ilii per anni spa- 
tium consuetam stipem in dies singulos erogaret. Ita miseri- 
cordiam in pauperes non suis tantum , sed alterius etiam ma- 
nibus exercebat. 

Marci vitam tandiu sospitem servasse videtur Deus ,quan- 
diu necesse fuit, ut aegrotanti , senioque confecto Salgado de- 
servjret Hic octogenario major R nonix obik anno millesi- 
mo septingentesino septuagesimo nono : et gratissimo erga 
Marcum discessit animo,qui fidem liii datam ad mortem us- 
que, imo etiam usque ad sepuicrum p^ene servavit.Sed cum 
ilium decenti funere composmsset in rumulo, non diu post 
ccepit ipse debiiirari viribus , sensim macrescere , tandemque 
sanguinem sputare . Ideo , suadente Medico , profectus est 
Centum , cujus urbis caelum eo morbi genere iaborantibus 
Bononiensi benignius existimatur . Nec tamen ullum valetudi- 
nis commodum inde illi accessit . Duos paulo amplius men- 
ses in ea urbe commoratus , supremum diem obiit ibidem VI 
Kal. Octobres millesimi septingentesimi octogesimi primi,ex- 
pletis vitae annis sexaginta quatuor. Qui morienti Marco asti- 
tit , literas ad quemdam Bononiam misit , quibus et mortis e- 
jus genus , et aiia quacdam refert,quae ad confirmandarn vir- 
tutis ejus opinionem non parum faciunt . Earum hic exen> 
plum subjicio, ut brevem hanc de Marci rebus narrationem 
absolvam . No<veram olim , inquit, in urhe Legionensi Marcum, 
in quo alii semper humilitatis , ohedientia , assiduitatis ad munus 

suum , 



>>4 Viris Illustribus Cast. Vet* Lib. Ih 



SMtm , et ad omnia religionis opera, cAterarumque uirtutum ex- 
empla non sine incitatione ad simile studtum inspiciebant . In 
his *vero mensibus , quos modo nohiscum <vixit , magnam cum di- 
Dtna uoluntate consensionem exhtbuit , singularemque patientiam 
inter molestias sui morbi , quippe profectas ab ordinatione Dei , 
a qua ne trans<versum quid.em unguem discedere optabat . Inde 
secum ipse pugnabat strenue , ut natura impetum franveret ,eta 
Confessarii nutibus ita pendebat , ut puerulus ab ore parentis sua. 
Dum ei per morbum licuit multas mane ac <vespere ducebat horas 
in templo : cum jam foras ire non potuit , Eucharistiam e domo 
sua connjersus in templum adorabat . Diltgentem adhtbebat pra* 
parationem ad percipienda sacra mysteria ^qun religiose , et cum 
fructu suscipiebat . Hxc autem , ut alia pietatis opera , eo di- 
rigebat , ut se compararet ad mortem , quam ferebat ante ocu* 
los semper , et attenta pr&medttattone <versabat . Omnia sua mi' 
7iutissime disposuit : et se totum in Dei manus plene conjeceraty 
cnm , illucescente <vigesima sexta Septembris , gra<vis eum in<va- 
sit insultus . Adfui ego propere , et confessionem ejus excepi . A- 
lii statim ad Parochum , ut Viaticum , et Unctionem extremam 
afferret . Sed antequam ille adesset , Marcus magna animi pace y 
magnisque incensus desideriis adhsrendi Deo , quem sub altena 
specie recipere optabat , ingeminatis actibus fidei , spei , et cari- 
tatis , et iniocata S. Ignatti ope ; inter sua<vissima cum fesu 9 
et Maria colloquia animam Deo tradtdit , ingenti etiam inter 
nos tam amabilis <viri reltcto desiderio. Centenstum quoque ci' 
<vium in morte Marci dolor innotuit , quorum aliqut funeri ad- 
esse <voluerunt . Inter eos Sacerdos quidam mihi testatus est , 
ab iis , qui ctrcumspectos , et religiosos defuncti mores obser<va- 
<verant , eximiam ejus probitatem fnisse laudatam^ atque adeo 
<virum <virtute prastantem ab eis fuisse reputatum . 



jo- 



9% 

JOANNES THOMAS A S. CHRISTOPHORO . 



Jnter illos > qui per decursum Iabentis seculi Societati nomen 
suum dederant in Castellana provincia , Joannes Thomas apud 
omnes,qui cum eo viverent, severus disciplinar custos , spi- 
ritualibus addietus rebus , humihs , et studio macerandi cor- 
poris , continendique animi deditus semper audivit. Propterea 
et mihi , et aliis visus est dignus , cui suus in hoc insignium 
Virorum catalogo jure merito tribuatur locus . Patriam habuit 
Vianam , in regno Navarrae nobilem urbem, et in vitales emis* 
sus est auras XI! Kal. Januarii millesimi septingentesimi sex- 
ti . Ad Societatem id aetatis accessit, qux bene apta erat ad 
ponderanda status onera , quem susdpiebat, et ad confoven' 
da virtutum semina , quae illius animo mandanda erant in ti- 
rocinio . Huic initium fecit anno ejusdem seculi vigesimo ter- 
tio pridie Idus Frbruarii , cum vitae annum septimum deci- 
mum attingebat . Sacram illam solitudinem libenter amplexus, 
eam studiose coluit, torusque fuit in jaciendis solidarum vir- 
tutum fundamentis , quas deinceps per omnes vits gradus 
constanter exercuit . 

Ad literarum studia progressus , ut ea feliciter et ex sen- 
tentia procederent , Patronum sibi delegit Sanctum Aloysium, 
cui praecipuam , neque intermissam unquam professus est de« 
votionem . Sub auspiciis ejus ad scientias cum virtutibus co- 
pulandas animum sic adjecit , nihil ut illis detractum vellet , 
sed potiores his partes daret , atque ita mentem humanis ex- 
'Coleret disciplinis , ut voluntatis culturam per sapientix caele- 
stis studium pluris faciendam sibi esse statueret . Existimabat 
enim verissime , in studiis se maxime progressurum , si rec- 
tissimum in eis finem sibi pr«xfigeret, et nihil propterea de 
religiosa perfectione rcmitteret . Hinc ad exercitationes om- 
nes spiritus erat promptissimus , et in iisdem adimplendis ac- 
curatissimus. Quctidiano meditationis horariac penso non pau* 

ca 



\ 



9<5 De Viris lllHStrihus Cdst. \. IL 

ca ex abundanti superaddebat spatia , quoties a majoribus si- 
bi esset permissum. Hoc autem orationis studium , quod fa- 
miliare sibi fecerat ab initio , processu temporis ita retinuit, 
ut septuaginta jam annos natus , f-r jo amplius, atque in a- 
liena domo incolens, multo mane surgeret ad orandum : ab ea- 
que laudabili consuetudine , dum spiritum duxit, nunquam 
cessavit . Ex frequenti vero dwinarum rerum usu ad huma- 
nas percipiendas scientias nihil adeo fuit retardatus , ut ma- 
gnum potius inde adjumentum traheret , ad easdem facilius 
assequendas. Etenim , cum tranquilio animo, et ab inutilibus 
curis iibero ad studendum accederet , altius in illius mente 
insidebant species rerum , quas pertractabat , eaedemque firmius 
haerebant infixse . Deinde , cum otio , ac superfiuis collocu- 
tionibus bellum indixisset perpetuum, Iongiora sibi tempcra 
suppetebant , quse Iiterariis impenderet commentationibus . Ma- 
gistris denique , ac Superioribus dicto audiens in omnibus , 
nusquarn ab eorum pr&scripto discedebat , eosque sedulo vol- 
vebat libros, quos illi designassent : unde, rejectis curiosis , 
aut qui certe praesentis non essent temporis, ad ea , quae tunc 
instabant , tota animi contentione ferebatur . His adjutus pra~- 
sidiis , et ingenio praeditus perspicaci, primos inter condisci- 
pulos honores tulit , permensisque gymnasiorum spatiis,in fa- 
cultatibus , ad quas admotus fuerat , vere Magister evasit . 

Quanquam doctrinse copiam , quam Joannes ab scholis re- 
portaverat, ob insignem ejus modestiam non omnes facile a- 
gnoscerent; Superiores tamen , qui et vim ingenii , et appa- 
ratum acquisitae scientix optime noverant , postquam tertium 
probatus fuerat in spiritu , illum designarunt, ut juventuti So- 
cietatis Philosophiam primum , deinde Theologiam , postremo 
Scripturam sacram explicaret. Et cum in diuturno magisteni 
tempore judicii rectitudinem , studium servandarum legum , 
nec vulgare prudentiae specimen exhibuisset, xtate jam ma* 
turus, ad prascipuos assumptus est provincias Castellanae ma- 
gistratus . In duplici hoc munere Rectoris ,et Magistri majo- 
rem vitse suae partem exegit : in eisque pneclara rehquit exem- 
pla, qux hic breviter ad imitandum proponimus, quibus ea per- 
legere placiturn fuerit.Ac primum in docendi munere , cum 
Magistrorum regulas attente inspexisset , eam sequi viam sta* 

tuit 9 



Jottnnes Thomets A S. Christophon . 97 

tuit , quam Societas a Professoribus teneri suis vehementer 
optabat: ut scilicet auditores ad obscquium et amorem Dei, 
tum in Iectionibu^ , cum se occasio ferret , tum extra illas ita 
moverent, ut non minus, quam in scientiis,in probitate vi- 
tx proficerent . His optimi Doctoris legibus semper intentus, 
omnem ubique adhibebat Joannes diligentiam , ut discipulis 
prodesset suis non modo dictandis , et explicandis , repetcn» 
disque facultatibus , quas tradebat , sed illorum etiam spiri* 
tuali bono consulens perquam studiose . Id vero et quotidiV 
nis moderatissimx vitx exemplis , et frequentibus sermonibui 
cfficiebat, quibus modo cunctos in aula , modo singulos pri- 
vatim alloquens , ad virtutum studium adhortabatur , quo 
placere Deo quemque oporterct . Varics item dispertiebat 
libros inter discipulos externos , qui opportuni crant ad pie- 
tatis gustum in eis excitandum , vel promovendum . Cum 
domesticis autem singulari , nec vana quidem usus est indus* 
tria , ut eis lamentabilem multorum conditionem exponeret , 
qui apud remotas Indorum gentes , propter Evangelicarum 
operarum inopiam , Dei misera ignoratione laborant . Ex- 
arserat olim ipse vehementi desiderio in Americam , aut in 
Asiam trajiciendi , ut Christum infidelibus populis annuntia- 
ret . Sed cum transmissioncm illam Superiores ei justis dc 
causis denegassent , quod efficere ipse per se non potuit , 
per alics compensare constituit . In eaque procuranda com- 
pensatione felix adeo fuit , et industrius , ut ex adolescen- 
tibus Societatis, qui Compostella: illum philosophica traden- 
tem audicrant , octo ad provincias ultramarinas enavigave- 
rint , ubi laudabiliter per annos plurimos laborantes , Ma- 
gistri sui votis plenissime responderunt. In his erat Domini- 
cus Muriel,qui Faventix , dum hsc scribimus, laboribus sem- 
per utilibus , et strenuis , heroicisque virtutibus exercitx vitx 
gloriosum finem imposuit , accurrentibus ad ejus tumulum 
multis , qui mortuaiis vestis lacmias , et capillos eidem przcide- 
runt . Non deent, credo, qui pra;dara Dominici gesta colligar, 
ut quse ille pro Dei gloria , proque saiute mortalium fecit , 
ac pertulit , ad commune mukorum exemplum evulgentur. 

Dum Joannis discipuli per Americam , et Asiam erudi- 
cndis in fidc populis discurrebant , ipse interim in Europa 
Lih. II. n stre- 



9$ De Viris illustribus Cast. Vet. Lih. II. 

strenuam conferehat operam , ut saluti prospiceret animarum; 
Et quanquam omne hominum genus pro virili parte adjuva- 
bat , tamen in trahendis ad Christum pueris , et adolescenti- 
bus conatum quemdam adhibuit singularem . Compostellac,, 
Salmantics, aliisque in urbibus non paucos adolescentium ad 
retinendam, vel ineundam optimx vitx rationem induxit. Val- 
lisoleti vero , ubi diutius magisterium exercuit, et ubi fre- 
quentior studentium concursus suam exacuebat industriam , 
mukos eorum ad virtutem impensius prosequendam incitavit. 
JErecta pridem fuerat in Ambrosiano Collegio, ubi Joannes 
Theologiam , deindeque Sacros libros per aliquot annos ex- 
posuit , Scholasticorum Congregatio sub patrocinio S. AJoy- 
sii . Hanc ille , cum per id tempus eidem praefectus fuisset , 
ita diligenter administravit , ut incrementum addiderit, et splen- 
dorem . In primis diploma Pontificium , quod vetustate cor- 
rosum erat, fidelissime transcribendum curavit , ut et con- 
cessa privilegia , et injuncta pietatis opera facilius possent o- 
mnes agnoscere . Deinde juvenes , qui Congregationi nomen 
jam dederant, et quos ipse magno numero eidem fecit ads- 
cribi , frequenti exhortatione admonebat,ut cum diJigenti li- 
terarum studio vitx quoque conjungerent innocenriam . Eam 
porro sub auspiciis Angeiici Patroni facile conservaturos , 
si, decJinata pravorum comitum consuetudine , adhxrerent be» 
ne moratis , vestigiaque prementes intemerati juvenis AJoy- 
sii , frequenter ac devote divina perciperent Sacramenta . Ad 
ea ex Sodalitii Jegibus semel saltem in mense debebant om- 
ncs accedere: curabatque Joannes perdiligenter , ne quis in 
condictam abesset diem,et ut ctmcti reJigiose convivio sacro 
interessent, quod in his diebus nitidiore cultu instruebatur . 
Prsterea in JDominica Septuagesimse , cum frequentissimus e- 
rat auditorum numerus, S. Aloysii festum solemni ritu cele- 
brabatur, adhibitis symphoniacis, habitaque in ejus Jaudem 
oratione sacra , quam vel ipse dicebat Joannes, vel Magi- 
ster alius , vel externorum aliquis Sacerdotum , qui gymna- 
sium frequentaverant Ambrosianum. Denique sub finem j«ju- 
nii maximi per dies octo exercebat Joannes usitatis S. Igna- 
tii meditationibus quotquot de studentium numero, ex aiie- 
nis quoque gymnasiis 3 ad eas vellent accedere . Conveme- 

bant 



JoAnnes Thomfis & S, Chrhtophord- . 99 

bant autem multi in Sacellum templo contiguum , quod Dei- 
parx sine labe conceptae dicatum erat , sub ejusque denomina- 
tione instiruta etiam ibi fuerst altera Congregatio pro Sena- 
toribus , aliisque civibus,cui Joannes similiter pnefuit.In eo 
Sacello , quod bene spatiosum erat , quinque ante meridiem 
horas , ac fere totidem post meridiem perseverabant omnes , 
partim audiendis meditationum argumentis, ad quas propo- 
nenda peculiari Joannes pollebat gratia ; partim iisdem men» 
te agitandis ; partim excipiendis instructionibus , et hortatio- 
nibus; partim denique auscultando anagnoste, qui librum a- 
liquem tempori congruentem ex editiore Ioco legebat. Cum 
domum dimittebantur, commonebat eos Joannes , ne super* 
fluis curis intenderent, nedum vanis indulgerent fabulationr» 
bus ; sed eorum potius, quse in Asceterio perceperant, me- 
moriam taciti refricarent: domi autem, yel in templo suam 
quisque conscientiam accurate discuterent , ut eam deinde sa- 
lutari confessione Iavarent,et melioris vitas ordirentur initia. 

His adeo prudentibus consiIiis,et assidua illa novissimo- 
rum hominis tractatione , gratissima qusedam pietatis aemula* 
tio vigebat in omnibus, plerique mores emendabant , non- 
nulii que inde ad claustra religiosa transferebantur . Duos ego 
novi adolescentes , ambo florentes xtate , ingenio prsestan» 
tes ambo , et opibus abundantes , qui per scientiam civilis 
Juris , cui tum simul degentes operam dabant, haud exiguam 
spem honorum alebant in pectore . Hi , cum audissent de ex- 
ercitiis spiritualibus , quibus Joannes Thomas studiosos juve- 
nes erat informaturus , ad eum sic accedere constituerunt f ut 
inde quemdam alterum Thomam adirent,qui prope Divi A«r> 
brosii habitabat , et saltandi ad numerum Magister percelebris 
habebatur. Txdium videlicet illius sacri recessus harmonicis 
modis , et choreis relevare intendebant. Hac mente Sacellum 
primo die subierunt . Sed cum Joannem divina suggerentem 
audissent , et , qua: ille suggesserat , tacitis ipsi mentibus re- 
cogitassent, facile in longe aliam adiere sententiam . Inde e- 
nim digressi nihii jam de saltationibus cogitarunt : rectaque 
progressi domum , fenestram iliam aperire noluerunt , unde 
frequenter cum vicinis colloquia miscere solebant. Vix etiam 
mter se loquebantur ; sed in conclavi racite deambulantes 3 in 

n 2 supe- 



soo De Viris Illustribus Cast. Vet. Lib. IL 



superioris vitac actus inquirebant , ac de ratione iilam melius 
instituendi serio recogitabant . Tam alte , quac a Joanne audie- 
rant monita , in eorum animos descenderunt . Tandem intra 
paucos dies, cum nondum alter alteri mentem suam aperte 
manifestasset , uterque Societati nomen dare constituit . Com- 
municatis deinde consiliis , Joannem adierum : factoque peri- 
culo convenienti, post non multos dies > admirante Academia, 
in qua celebratissimum erat utriusque nomen , in tirocinium 
Villagarsiense pertransierunt . Neque hunc solum fructum , sed 
alios insuper ex culrura nostri Joannis tum Castellana , tum 
etiam Americanac ceperunt provinciac . Nam quod initio 
Compostellac fecerat , alibi perrexit effieere , ut earum no- 
vi orbis nationum causam ageret , quac operariorum defectu in 
tesebris infidelitatis jacent immersac . Si quos autem tanto i- 
doneos operi , ad illudque a Deo instinctos invenisset , 
eos et consilio, et omni ope adjuvabat , ut conata perfec- 
tius, ac facilius exequerentur . Pompelone cuidam adoleseen- 
ti,qui animum ad eam Indieam expeditionem induxerat , ie- 
gendam dedit ( eidemque, ut aliis deinde traderer , commen- 
davit ) Vitam Francisci de Ugalde Societ. Jesu , qui paucis 
ante annis in Paraquaria , dum Mataguaios in mysteriis fidei 
summo studio erudiebat , perflde abiisdem fuerat interemptus. 
Hoc modo qui profectionem illam meditabantur , instructos 
volebat Joannes quanta eos manerent pericula , quantoque in- 
digerent pracsidio virtutum , propositis laudati Francisci exem- 
plis, qui priusquam ad barbaros mitteretur , jam eo proces- 
serat sanctitatis, ut fundendi pro Dso sanguinis arderet de- 
siderio . 

Non solos juvenes, sed viros etiam,et feminas adChri- 
stianac vitac tramites sive publicis , sive privatis sermonibus in« 
citabat. In illa publice dicendi exercitatione tam longe abe- 
rat , ut inanes fiosculos , et futiles quasdam sententiolas con- 
sectaretur, ut neque illos probaret omnino, qui grave cxte- 
roqui sequuntur dictionis genus;sed longos in adornandao- 
ratione dies insumunt , deindeque totidem in eadem ad ver- 
bum memoriae commendanda . Censebat enim , satius plerum- 
que fore , si Oratores sacri prarcipua tantum orationis capi* 
ta mandarent seriptis , illaque secum diu, multumque medi- 

ta- 



Joctnnes Thatn&s d S. Chrhtopbors , 



101 



tarentur : sic enimvero non difficile secutura verba , melius- 
que auditorum animis consukum iri,cum minimo inanis au^ 
cupandx glorise periculo. Ipse certe per eam annuntiandi E- 
vangelii viam incedens ,quam S. Franciscus Borgia in libro, 
quem de hoc argumento composuit , plurimum etiam Orato- 
ri Christiano commendavit, cum magno compendio tempo» 
ris , magnum itidem operx sux pretium invenit. Kam illius 
verba , cum ex ferventi meditationis officina prodirent , faci- 
lius auditorum animos incendebant s et qux proferebat ipse 
cum intimo sensu , altius in aliorum mentibus infigebantur . 
Eundem tenuit dicendi morem in exhortationibus ad Socios, 
quas alibi sscpe , sed Vallisoleti frequentius ad illos habuit , 
qui tertiam ibi probationem , instruente Joanne , peragebant. 
Ex iis hodie quoque aliqui commemorant, in ejusmodi con« 
ciunculis quam apposite ad conditionem audientium loquere» 
tur ; quam etiam ex animo , quaecunque Ioquebatur , expo- 
neret , ut firmissime illorum cordibus adhaererent . Appeten- 
te jam tempore , quo noviores illi Sacerdotes ad obeunda mi- 
nisteria Societatis. in varia profecturi erant provinciae domici- 
lia , peculiari eos cura edocebat , quid domi ,quid foris , quid 
in privatis, quid item in publicis officiis praestandum sibi es- 
set, ut dignos Ignatii filios sese comprobarent . Clemens ille 
Recius,cujus virtutum specimen aliquod paulo ante dedimus, 
cum esset ejusdem Collegii Rector , singularem Joannis dex- 
teritatem , indefessamque curam ab eo adhibitam in informan- 
dis illis Sacerdotibus ad mores Societatis , valde commenda- 
bat. Alii constantiam ejus demirabantur , qua nullum officii sui 
pondus detrectabat , neque illud vicarii cujusdam humeris , ut 
nonnulli fecerant, imponebat . Quamvis multa eum urgerent 
negotia , tamen commisscs sibi Socios in Villam , qux longe 
aberat , aut alio quolibet , deambulandi causa comitabatur , 
ut eorum ubique consuleret utilitati . Multum erga ministe- 
rium explicandi pueris, et ignaris rudimenta fidei afficieba- 
tur ipse , aliosque similiter affici conabatur: et quos videret 
huic operi maxime deditos , nulla in re deerat , ut munus u- 
tilissimum promoveret. Francisco Gonzalio,qui Pompelone, 
d^m Theologiam ibi profitebatur , festis procedebat diebus 
stipatus puerorum ehoro , ad quorum voces suavissime pia 

car- 



102 De Viris Illustribus Cd?t. VeU Lib. II. 

carmina decantantium , multi alii accedebant pueri , et gran- 
diores natu ; deindequein platea consistens , explanationem ins- 
titiiebat Christianae docrinx ; liberaliter Joannes obtuiit quid- 
quid opus esset munusculis comparandis, quibus incitarentur 
pueri ad majorem divime legis notitiam acquirendam . Demum , 
ut ubique prodesset hominibus , ea plerumque in familiari 
collocudone tractabat, qux ad animi profectum spectarent, 
vel qux certe essent cum aliqua utilitate conjuncta . Alienam 
vero famam se coram imminui , ferre non poterat : aut enim 
sermonem alio sagaciter detorquebat , aut oblocutorem graviter 
sui commonebat officii . Nullo unquam metu , nullius respe- 
ctu continebatur , quominus pro virtute , dum veniret hxc in 
discrimen , acerrime decertaret . 

In diuturna Collegiorum administratione ( Legionense , 
Palentinum , et Pompelonense , deinde Valiisoletana duo, Am« 
brosianum , -atque Ignatianum gubernavit ) cum vigilanti dis- 
ciplinse cura prudentiam , caritatem , et largitatem in suos , in 
se autem austerum , et submissum agendi modum , in Deum 
ac divina fiduciam,et pietatem exhibuit. Errata illacandide, 
atque aperte corripiebat , qux facilius propterea negligi con- 
sueverunt , quod leviora esse credantur, ac nisi sit, qui aber- 
rantem commonefaciat, sensim ad graviora perducunt. Erat- 
que acutissima mentis acie ad praevidendum , quo tandem de- 
fectus quidam erumperent , nisi mature prxciderentur . Ali- 
quando juvenem Sacerdotem de commissis ab co erroribus 
coarguebat : et cum in iilo quxdam notasset , qux aliis non 
magni momenti esse viderentur, reprehensionem suam hisce 
verbis absolvit: Vehementer timeo , ne tcindem a Societate de- 
ficias . Longe tunc ab infortunio illo aberat juvenis, qui pe- 
ractis probationibus omnibus , ad professionem quarti voti suo 
deinde tempore fuit admissus . In ipso professionis die cui- 
dam amico,quem denuntiati sibi a Joanne periculi conscium 
effecerat , exuberantem animi Isetitiam aperuit , quod indisso- 
lubiii vincuio Societan jani esset adstrictus . Verumtamen Jo- 
annes in ea denuntiatione , contra quam voluisset, vidit tan« 
dem se fuisse divinum . Nam Sacerdos ille post biennium de- 
portatus in Corsicam , inde fugam intcr primos arripuit, de- 
mdeque a Pneposito Societatis , quantum quidem fieri pote- 

rat 9 



Joannes Thomas a S. Christophoro • 103 

rat, dimissionem suam obtinuir. AHum quemdam adolescen* 
tem , qui segnius ad orandum mane Deum surgcbat , hoc mo- 
do corripuit. Obviam illi factus , dum in Sacellurn ibat,quo 
cacteri convenerant ad orationem , paucis admodum , sed ef- 
ficacibus adeo verbis negligentiam ejus eoarguit, ut ei lacry- 
mas elicuerit- Quse quidem lacrymx non cito exaruerunt , ne« 
que genas tantum , sed animum quoque ad ferendum emen» 
dationis fructum irrigarunt . Unde optimus ille adolescens erga 
Joannem semper ob acceptas ab eo admonitiones gratissimum 
gessit animum , quem etiam num retinere , datis ad me lite- 
ris, in hunc modum testiflcatur : Ita me Joannes adjwvet ah 
excelsa coelorum sede , in qua regnare ipsnm spero , ut me , dum 
wveret, suaviter ac hentgne correxit. 

Correctionem privanm mallebat adhibere , quam publice: 
neque poenam solitus erat imponere , sed pierumque delin* 
quentem adhortabatur, ut a se ipse illam exigeret , quam suae 
culpa: censeret accomodatam . Obttnta vcro emendatione , ni- 
hil de praeteritis cogitabat , nedutn cum delinquentibus loque- 
retur: omnesque securi erant subditi , nihil sibi exprobrandum 
a Joanne , qui commissos olim defectus , et emendatione pur- 
gatos , permde inviolabiii premebai silentio , quasi de illis ad 
poenitentijc tribunal cogno\isset. Quod si publica essent de* 
licta , ea publice quoque reprehendere non cunctabatur , ne 
contcgione serperent, et imiratione nocerent.In Collegio ,cui 
tum ipse prxerat , literarium h-ibebatur certamen , in quo ade- 
rant discipuli exteri,qui Collegii a iibant Scholas , torumque 
Magistri. Ex iis unus propositam thesim , desumpta ab Exi- 
mio Doctore argumentatione , acriter impugnabat . Sed aestu 
disputationis abreptus, prxscriptos modestiac fines excessit 5 et 
qusestionis Praesidem triumphantis in morem , nec sine alio- 
rum fastidio perurgebat. Non tulit Joannes arrogantiam illam , 
quam ut statim reprimeret, exultantem oppugnatorem coram 
omnibus ita compescuit: Qui Doctoris Eximti doctrtnam tam 
hene didictsti , fac etiam , ut eximiam Suarii modestiam inter 
argumentandum imiteris . Ad h.ec Magister ille sese continu- 
it.- et quidam ex juvenibus, qui intererant concertationi , ae- 
que sibi placuisse affirmabat Rectoris liberam coercitionem , 
et promptam submissionem Magistri: seque inde permotum , 

ut 



De Viris lilustrihus Cast. Vet. Ltb. II. 



ut praeclare de Societate senriret , in qua potior haberetur 
modestiac ratio , quem sciemiae . Paucis post hacc diebus Joan- 
nes Magistrum illum , ut palam ostenderet , nullum adver- 
sus eum ainarioris animi vestigium retinere , secum deambu- 
landi gratia per vias urbis deduxit: quod Magistro quidem 
honorificum accidit, iis autem , qui testes reprehensionis fue- 
rant 9 valde fuit admirandum . Sic extrema il]a duo , quae non 
facile in eadem sede morantur, severitatem, ac lenitatem ami- 
co inter se foedere noverat copulare. 

Cum esset in corrigendjs delinquentibus impiger, et im- 
perterritus , non erat tamen delictorum curiosus investigator . 
Quo tempore S. Ambrosii Coilegium administravit , vix un- 
quam e cubiculo pedem extulit, nisi ut Deum in sacra xde 
adorarer, vel communibus functionibus interesset, vel neces- 
sarium aliquod negotium expediret. Neque aliam fere deam- 
bulationem ad relaxandum animum usurpabat , practerquam 
in ambulacro , quod ante cubiculum suum usque ad templi 
murum protendebatur. In co loco ( quem , ut ipse frequen- 
ter commemorabat , suis gressibus , et iteratis ad Eucharistiam 
adorandam itionibus consecraverat magnus ille altissimat per- 
fectionis Magister simul,et exempiar Ven. Ludovicus a Pon- 
te ) nonnunquam Joannes spatiabatur , precibus , ut crede- 
bant omnes , aut meditationibus sacris intentus . Cacterum in 
superius Collegii deambulacrum , in quo juvenes habitabant, 
fere nunquam ascendit,ut hi hodie confirmant , qui tunc iU 
lius suberant potestati . Iidem ab ipso Joanne audisse testan- 
tur, eos neutiquam sibi gratum efficere, qui minimos quos- 
que defectus passim ad se deferrent j cum magis timendum 
esset,ne in.de caritas detrimentum caperet,quam ut ipse suf- 
ficienti rerum cognitione careret. In ea quippe sententia erat, 
religiosz familiac Moderatorem , nisi velit domi sux tanquam 
in aliena domo habitare , posse non difficulter per se ipsum 
agnoscere quidquid rectae suorum gubernationi conveniat : nec 
vero , dum quidquam alicujus momenti non eveniret , opor- 
tere frequenter uti delationum subsidio , qu-e subditorum ani- 
mos inter ipsos , et a Superiore quoque poterant abalienare. 
Ipse certe , dum opus esset , rem quamlibet caute , sed dili- 
genter indagabat , nec minuK efficaciter corrigebat. 

Illud 



Jodnnes Thomds a S. Christophoro . 105; 

Illud etiam Praroositi prudentis habuit insi^ne, ut infe- 
rioribus administris liberam in officiis suis agendi relinqueret 
potestatem . Exigebat utique ab eis, ut commissa sibi mune- 
ra fideliter adimplerent, et proprias officii cujusque regulas 
observarent, in quibus descriptam habebant singuli normam 
rectissimam operandi. Sed quominus in re quaque gerenda ra- 
tionis suse ductum sequerentur , et consilium pro loco , ac ttm- 
pore caperent , non impediebat . Ex hac autem libertate , quam 
negotiorum curatoribus permittebat, non unam capiebat uti- 
Jitatem. Nam et inferiorum animos sibi conciliabat , quorum 
solertix , ac virtuti fidere manifeste ostendebat; et ipsorum 
exacuebat industriam ,cum eos nare sineret sine cortice , suis- 
que luminibus uti et tandem meliori rerum consulebat ex- 
pcditioni , quae plerumque aptius,ac diligentius pertractaban» 
tur. Siquem vero nihilominus invenisset desidia , vel alio quo- 
vis vitio in administratione sui muneris laborantem , promp* 
tum , atque opportunum remedium acihibebat. Alicubi Pro- 
curatorem habuit, non ilium quidem desidem , aut inertem , 
sed qui pecunize nimium parceret,ac vix ea Emptori submi- 
nistraret , quae in quotidianos sumptus requirebantur . Joannes, 
ut huic maio occurreret , quod in detrimentum vergebat onr 
nium , et curationem habet sane quam difficilern , relictis verbo- 
rum circuitionibus, compendianam tenuit . Pecunias a Procu- 
ratore petiit, quas Emptori deinde tradebat ipse , ab eoque 
radonem accepti et expensi sibi tantum reddi prsecepit. Nibil 
ad corrigendam stricti hominis tenacitatem fieri profecto po- 
terat efficacius . 

Erga valetudine affectos quanta esset illius cura , ex hoc 
uno casu poterit internosci. iEdituum , dum summo mane ad 
orandum ibat cum reiiquis , e cubiculo suo vehementer tussi- 
entem audivit . Gontinuo egressus , jussit eum ad lectum e 
vestigio regredi , curamque lpse suscepit , alterum , qui vices 
ejus ageret , designandi . Sed et in omnes caritatem suam,at- 
que adeo iiberalitatem , quantum poterat, extendebat- In his 
quidem,quae ad communis vitae rationem attinent ,religiosam 
tueri moderationem studebat . In iilis vero, quse ad suum pri- 
vatum usum spectarent, iiberalis et generosus erat, si quisquam 
aiius . Muitam etiam pro acceptis beneficiis gratiam habebat, 
Lib. //. © in 



io5 De Vtrh illustrihm Cast. Vet. Lib. IL 

in eaque referenda nunquam sibi satis egisse videbatur . Id 
sxpe inculcabat Sociis , ut memores beneficiorum essent, at« 
que illa pro virili remunerari non omitrerent : hanc enim aje- 
bat Sanctorum virtutem esse , quippe qux humilitati tanquam 
proprio fundamento innitatur , mutuamque inter homines cari- 
tatem accendat , et mirabiliter ad amorem Dei disponat. Ex 
hac animi generositate illa etiam facilitas oriebatur , qua mul- 
ta sibi subditis concedebat, qux, illxso disciplinx jure , ad 
sublevanda religiosx vitx pondera deservirent . Atque hujus- 
modi concessiones nonnunquam dispensabat sponte sua , quo 
gratiosius erat inexpectatum recipientibus beneficium . Aliquan- 
do ilJas rogantibus facultates dedit, qux parum videri pote- 
rant convenientrj . Sed in his concedendis ad infirmiorem pe- 
tentis animum respiciebat, eamque opnortune captabat occa- 
sionem ad salutare aiiquod monitum circa illarum usum in- 
sinuandum . Hoc uno suse benignitatis prxsidio difficiliorem 
alicujus indolem sine ullo strepitu inflexit , et quibus initio 
nimia Joannis suavitas videbatur, evidentius prudentise suas 
habuerunt postmodum argumentum . 

Sed quanto indulgentior in alios erat, tanto in seipsum 
erat austerior . Paucos, durn potuit ac vires habuit , sine fla- 
gellatione dies pnetermisit . Hinc autem conjicias Iicet,quam 
frequenter ciliciis , aliisque torquendi corporis artibus utere» 
tur , qux majori possunt cum dissimulatione adhiberi . Solu* 
tionem legum admittere, sive privatx illac forent, sive com- 
munes, quantum poterat , recusabat . Contendebat olim ab 
eo Medicus , ut jejunium quadragenarium , quod ejus infir- 
mas valetudini obesse poterat, summo jure non observaret , sed 
carnibus vesceretur, aut ovis. At vero Joannes , qui ad aliorum 
sublevandas infirmitates erat promptissimus , ut in propria cau* 
sa Medico assentiretur , adduci non potuit . Credebat enim , 
si levissimum quoddam edulii genus adhiberet , quo sine a- 
liorum nota poterat uti , prxceptum illud integre servaturum. 
Hujus igitur cibi subsidio esuriales iiias ferias tolerare consti» 
tuit . Verum aliud , quod magis mirere , tunc accidit . Juve- 
nis , qui mensis eo tempore ministrabat, per tres dies fercu- 
lum iiiud Rectori non intulit , sed aliud , quod ei non xque 
congruebat , apposuit . Fatebatur autem ingenue juvenis ( haud 



Joclnnet Thomat & S. Chrittophbro . 107 

minore deinde temeritatis sux pcenitentia , quam patienti;*: Jo 
annis admiratione permotus ) iilud se juveniliter , seu potius 
pueriliter effecisse , ut Rectoris sui virtutem exploraret. Ait- 
que, nunquam levitatem illam sibi exprobrasse, quamvis ei cer- 
to innotuisset : nec se timuisse quidem , ne alio quovis pra> 
textu offensam iilam ulcisceretur , quern sciret, privatas inju» 
rias facillime condonare . Enimvero Joannes , quanquam cas- 
tigando corpori non segniter erat intentus , enixius tamen cu- 
rabat animi concitationibus moderari. Longissime a cognatis, 
et amicis in exiiio positus , quas accipiebat ab eis literas , sc- 
litus erat usque in crastinum non resignare : ut et vehemen- 
tem de his agnoscendi cupiditatem infringeret, et qux afFer- 
rentur nuntia, seu laeta , sive tristia essent , comparato prius 
ad utrumque animo, debita cum asquabilitate reciperet. Ec- 
demque modo invigilabat aliis repugnandi sibi opportunitati* 
bus, ut strenue inordinatas retunderet appetitiones . 

Nec sane mukam adhibere debebat operam ,ut occasio- 
nes reprimendi sui extrinsecus qu2reret,cum ipsum ejus in« 
geniuni in quotidiana fere certamina iJJum adduceret , ac prx- 
claram reportandas victorix materiem subministraret . Etenim 
ex quodaro velut innato rectitudinis principio , quidquid ra- 
rioni dissonum aut se coram fieret , aut alibi factum agnos- 
ceret , stomachum movebat Joanni , nec se facile continere 
poterat,quin illud pro meritis coargueret . Dum privatam age- 
bat vitam , hujusmodi disceptationes prudenti consilio decli- 
nabat . Avertens quippe ocuios ab aliorum defectibus , in se 
protinus descendebat , inspectisque tuberibus propriis, facile 
verrucis ignoscebat alienis.Sed gubernandi suscepto munere , 
cum errantes corrigere teneretur , praccipuum adhibere debe- 
bat studium, ne, ardentioris naturx actus impulsu , prsescrip- 
tos moderationi terminos prseteriret . Eratque omnibus mani- 
festum,quam saepe , quantoque conatu secum ipse decertaret, 
ut insurgentes ira; motus cohiberet , dum aliquem objurga- 
bat, antequam in eum aliquid statueret . Nonnunquam vero 
illius animus vehementiori quodam xstu ante occupabatur, 
quam providere ratio posset, ne occuparetur . Tunc autem , 
etsi nulium gestum , aut verbum ederet.quod virum gravem 
non decertt , quxdam tamen internx commotionis indicia in 

o 2 il- 



loB Ve Yirir Wunrihits Cast. Vet, Lih, J/. 

illius vulfu appnrebanr, qux ardentem ejus indolem non ob- 
scure manifestabant , Hunc Joanni naevum inter egregias i)li- 
us dotes rehquisse videtur Deus , ut majori sibi esset ad vir- 
tutem incitamcnto . Sic enim aliquibus carteroqui sanctftate 
conspicuis evenisse novimus,ut vitia quxdam natursc perfec- 
te non vicerint , quae nihiiominus ad servandam , et augen- 
dam humilitatem insigniter deserviebant . Joannes quidem eo 
depressus pondere , contra superbise flatus securior,ac tutior, 
tanquam saburra fundata navis, incedebat . Et cum aliunde 
adversus domesticum illum hostem , a quo frequenter laces- 
sebatur , dtligenti se meditatione pnemuniret; dum in certa- 
men descenderer, plerumque victoriam obtinebat. Si quando 
vero succumberer, detrimentum abunde noverat resarcire: nam 
et veniam petebat humiliter,et se morosum , ac deridiculura 
esse, aperte confitebatur . 

Hanc animi submissionem in adversis etiam rebus reti- 
nuir, quibus Deus electos suos vel aliorum hominum minis- 
terio , vel per seipsum probare consuevit . Pracpositus qui- 
dam provincise , dum Collegium S. Ambrosii recognoscebat , 
nescio quid in Joanne criminabatur coram juvenibus , qui 
ejus curae commissi erant.Cum in illa frequentia Pracpositum 
serio loqui non crederet, prima objurgantis verba modesto 
quodam risu suscepit . Sed cum videret, extra jocum rem a- 
gi , demissis oculis, obstipo capite , atque ore ccmpresso a- 
crem excepit Pnspositi reprehensionem . Ex juvembus, qui tum 
ibi aderant , mihi unus asseruir , nunquam deinde audivisse 
Joannem aliquid afferentem, ad elevandam vituperationis il- 
lius causam , vel aliquid adversus Provincialem expostulantem , 
de quo potius semper honorifice loquebatur . Unde credebat 
ipse , Provincialem in coarguendo Joanne non tam ad aliquod 
hujus crimen respexisse, quam ad manifestandam virtutem ejus 
in oculis subditorum, siqui forte essent,qui de illo sinistri- 
us opinarentur. Quod ego tanto probabilius existimo , quan- 
to certius aliunde comoertum habeo , Provincialem illum de 
virtute Joannis ita pracclare sensisse , ut eum aliquando vi« 
rum sanctum denominaverit. Is calamitosam illam , atque inex- 
spectatam ab Hispaniac finibus expulsionem magna etiam ani- 
mi moderatione sustinuit. Post denuntiatum exilii decretum , 

sine 



Joannes Thomas a S» Christophoro • io^ 

sine ulla perturbatione , atque aliorum potius , quam sui so- 
licitus , Judici senes enixe commendavit, quorum erat in Col- 
legio S. Ignatii, quod ipse administrabat , et numerus ingens , 
et meritum singulare. Socios omnes hortatus est ad constan- 
tiam, atque ad agendas Deo ex animo gratias pro novo il- 
lo,quo eos dignabatur , beneficio . Et quoniam me<& sunt par- 
tes 9 adjunxit, westris commodis , quantum possim , iwigilare ; 
nec fra^viderc Ucet quorsum eruptura sit ista tempestas ; ut om~ 
nes prudcnter sibi prospiciant , me& fungcnda njicis facuhatem 
unicutque facio , Deinde inter molestias itinerum , naviumque 
angustias quam perfecte seipsum ad Dei voluntatem confor- 
maret, apparebat ex ejus vultu , nullis adversorum incursibus 
concidente : apparebat ex verbis, quibus animos addebat So- 
ciis , et promptiorum ad sustinendum alacritatem jucundissi- 
me collaudabat . Postquam Calvium devenerat, ubi ornnia tris- 
tissima erant , et angustissima , cum quosdam lactitia exultan- 
tes , ac miros edentes risus animadverteret, in Dei laudes eru- 
pit , qui tantam in tot laboribus animi jucunditatem infunde- 
ret.Cum tandem Societatem vidit eversam , humillime coram 
Deo prostratus , ejusque adorabili providentize reverenter sub» 
missus, in eodem tenore vitas, quatenus integrum sibi erat , 
perseverare constituit. Nihil ergo de studio meditationis im- 
minuit,nihil in servando silentio , et incolenda solitudine im* 
mutavit , nihil de utiliorum lectione hbrcrum detraxit. Nul- 
lum hominem , nuilam unquam feminam ad ministeria cubi- 
culi admisit: et qui per id tempus non nisi aegre manibus su- 
is uti jam poterat, alienas adhibere prz humiiitatis studio de- 
trectabat . 

In gravioribus etiam morbis , quibus per Iongum vitx 
cursum non raro laboravit, et humilem , et patientem , et ad 
omnes inservientium , et medicantium nutus promptum sese 
perhibuit. Nam cum esset legum observantissimus , dum be- 
ne valebat corpore ; nihil, dum male haberet , de his adim- 
plere praetermittebat , qux prsescripta erant infirmis . NuJiam 
perhibens propriac voluntatis inclinationem , ab iis omnino se 
regi sinebat, ad quos cura sui corporis spectabat: aperteque 
in omnibus ostendebat , morbum perinde , ac sanitatem ipsarn 
e Dei manibus se grate recipere . Aliquando Medici ab illius 

stra- 



iio DeVirit IllnstribusCattmVet.Lih.il. 

strato recedenres , heroicam ejus patientiam , imperturbabilem 
pacem , et perfectum cum divina voJuntate consensum ita sunt 
demirati , ut eum prsstantibus sanctitate viris adxquaverint . 
Vaiiisoleti cum graviter argrotasset , omnem Coiiegii admimV 
trationem Ministro suo commisit: sibi enim ajebat , eo tem- 
pore nihil aliud incumbere , quam ut Ministro , et qui sui 
curam agerent , in omnibus obediret . Nec secus deinde pracs- 
titit, nihii ipse concupiscens , ac nihii eorurn renuens , quas 
sibi ministrabantur; sed in id solum intentus , ut suavissimar 
Domini providentias se totum cum fiducia , et tranquiliitate 
committeret . Laicus , qui multas noctes ad iilius Iectum excu- 
bias egit, primam segrotantis curam fuisse ait , ut nemini mo- 
iestiam importaret , et a se beneflcii loco peteret, ut noctem , 
quasi solus esset , ita secure transigeret . Adeo sui comrnodi 
neque rationem habebat ipse, neque ab aliis haberi desiderabat. 

Bononix demum , ubi postremus eum morbus occupavit, 
cum invicta patientia, atque humiii subjectione, insignem quo- 
que pietatem exhibuit. Quo die quintum et septuagesimum 
vitae annum explebat ( is erat dies Apostoli Thomar solemni- 
is consecratus anno i7Si,cujus etiam gerebat nomen, eum* 
que prcinde singulari cultu prosequebatur ) primos morbi sen» 
sit insultus . Arcessiti Medici inter alia sux artis subsidia , can- 
tharides iili apponi decreverunt , quibus nullum fere horribi- 
lius est pharmacum . Sed qui hoc Joanni applicuit , dolorem , 
quem infiigere natum est , multis partibus auxit . Cum pos* 
tridie ad medicandam plagam accessit , quam venenata: bestio- 
Jac nativa sua fecerant acrimonia , emplastrum illud , revulsa 
jam cute,iterum super vivam carnem imposuit . Quantum id 
ad irritandum dolorem valeat , cum vel sola recordatio exter- 
reat, nemo non videt. Et tamen Joannes tormentum iilud , 
deindeque molestam plagarum scarificationem , cseteraque cru- 
ciamenta morbi patienter adeo pertuiit, ut qui circum ade- 
rant , serenum iliius vultum , tanquam tranquiili indicem ani- 
mi, jucunda cum admiratione suspicerent . Sive aiimenta su- 
menda essent , sive potiones hauriendx , sive aliorsum esset 
convertendus , suas propensiones oblitus , ad voluntatem mi- 
nistrantium prassto erat in omnibus.Dum acrioribus doJorum 
stimuiis pungeretur , dulcissima Jesu , ac Marias nomina reve* 

ren- 



Joannes Thomat a $> Chrhtfybore . i x i 

renrer ingeminabat : rursumque ridentem induebat faciem » quasi 
nullum aliud requireret in afflictione sua solatium . Nec du» 
bitare licet, quin prxsentem iili opem in eo discrimine S. 
Afoysius benigne contulerit , cujus cultum non solum in His- 
pania , sed etiam in Italia curaverat promovendum . Imaginem 
ejus, Romano penicillo depictam , quem secum in omnibus 
peregrinationibus tulerat , et hierothecam , qux reliquias im- 
maculati Juvenis continebat , in sua pretiosiore supellectile nu- 
merabat. Illam sorori suse leg^vit , in Azcoithiensi Coenobio 
S. Crucis pridem Antistitx ; quippe qui rectissime judicaret, 
effigiem modestissimi Aloysii nusquam posse opportunius , quam 
inter velatas virgines coliocari: hanc autem illi dono reliquit, 
qui sibi propinquam mortem annantiavit. Unde etiam evi- 
denter apparet,quam longe a timore mortis abesset,qui de* 
nuntiationem illam eo pignore munerandam voluit, quo ni- 
hil habebat carius . Hoc accepto nuntio, divinis communiri 
mysteriis petiit, qua: omnia deinceps reiigioso animo,acte- 
nero pietatis sensu cum recepisset , tranquillus in expectatio- 
ne remansit . Aliqilot ante obitum horas, cum ei rationis u- 
sum vis morbi ademisset , salutationem tamen Angelicam ap- 
te,devoteque pronuntiabat : donec tandem spiritum Deo red- 
didit decima sexta Januarii die 3782. Honorifico elatus fune- 
re , jacet in Parochiali templo S. Nicolai ad viam S. Feiicis. 
Omnibus ejus mors do!uit,quos prxclaris virtutibus fideli si- 
bi conjunxerat amicitia . Sed eisdem solatio fuit non exiguo 
concors illorum testimonium , qui Joanni in extrema hora as- 
titerunt: quorum ea vox erat unanimis , mortem ejus appeten- 
dam potius sibi visam esse,quam timendam, cum illam nul* 
ii angores animi praecessissent , sed contra serenitas tanta , ut 
initium xternx beatitatis prxsagire videretur . 



SE- 



# 



ii2 De Viris lllustrihus Cast. Vet. Lib. IL 

SEBASTIANUS MENDIBURUS . 



o yarzum nobile oppidum in Vardulis, quos recentiori vo- 
cabulo Guipuzcoanos dicimus , Sebastianum huic mundo de- 
dit anno septingentesimo octavo supra millesimum , secunda 
die Septembris. Parentum ejus pietas , ut ex fructibus arbor, 
poterit ex indole filiorum agnosci . Cum enim Iiberos quin- 
que suscepissent , unus tantum ad familiae columen domi re- 
mansit: ahi duo masculi, Sebastianus, et Petrus , totidemque 
feminar religiosam in claustris vitam hujus mundi deliciis pra> 
tulerunt . Petrus actate minor, quod praebere cceperat sub ge- 
mtorum cura specimen innocentix, procul ab ipsorum ocu« 
lis constitutus, idem luculentius exhibere perrexit . Missus Vil- 
lamgarsiam , ut latinis iiteris operam daret , inter muitos , 
qui eodem erudiendi causa conveniebant, ita pietatem coluit , 
ut studentium exemplar haberetur , a quo possent omnes pu- 
eritiae laudabiliter exigendae normam desurnere . Coram eo con- 
tubernales ejus nihil inverecundum , aut procax audebant effi- 
cere , vel effari : non quod timerent, ne sua nomina ad Prae- 
fectum studiorum deferret , sed quia ecs modestus puen as- 
pectus , et ingens probitatis ejus opinio continebat. Postmo- 
dum Societati Jesu nomen suum dedit: et qui adhuc inno- 
centem vitam duxerat, deinceps pene duxit Angelicam . Sic 
certe unanimi consensu sentiebant omnes, qui Petrum in ti- 
rocinio , deindeque in Ccllegiis habuerunt socium . Ab iis, 
quae singularia videri possent, abhorrens , sese ad communem 
agendi modum omnino conformabat: eo demum contentus , 
si , qua: agenda sibi erant cum carteris , ipse singulari modo 
perflceret. Sed quanquam ab cstentatione virtutis Iongissime 
aberat , omnes tamen ex modestissimo vultu , actionum gra- 
vitate, et comitate verborum , iliius animi decora , qux sub 
aspectum venire non pcterant , conjiciebant . Eminebat ex e- 
jus ore plus fere quam humanus pudicitise color , atque om- 

nis 



Sebastidnus Mendiburus . 1 1 ^ 

nis eju? agendi ratio nescio quid sanctitatis spirabat , quo mi« 
rifice capiebantur omnes , et ad eum amandum ,peneque vene* 
randum incitabantur . Magister alterius ordinis religiosi obvium 
illum habuit,dum intrabat ad salutandum quemdam Sociorum , 
a quo ante ullam salutationem quxsivit instanter : Ecquis ,pre- 
cor ^est tste jwvenis , quem hic proxime offendi} Enim<vero san* 
ctum oportet enm esse , cujus solo conspectu htzsi e?o 'veneratio" 
ne suspnsus . Sed quem alii magno in honore habebant, ipse 
sibi vilis erat , ac nullius pretii , omnemque despiciendi sui cap- 
tabat occasionem . Quaestionem , quam erat publice propugna- 
turus, cum Magistro suo agitabat, qui ut occurrentem illi no- 
dum explicaret: Fingamus , dixit, animam tuam ad tne tran* 
siisse . Vix hsec audivit Petrus , cum exclamavit statim : Jesu 
bone ! si quod ais^ Pater , accideret , quam imfrobam haberes ipss 
animam / Par humilitati obedientia, cujus tam multa , et iJius- 
tria dedit exempla , ut perfectioribus in hac parte jure meri- 
to possit annumerari . Par etiam orandi studium , et servan- 
dx discipiina: constantia , a qua deflectentem vidisse ,nunquam 
ejus arquales meminerunt . In ipso xtatis flore ob insignem e- 
jus virtutem renuntiatus fuit praeter morem Praefectus claris- 
simae Congregationis , quac Salmantica: instituta erat pro Scho- 
lasticis Academix. Hic in juvandis animis nullum ex iis labo- 
rem refugiebat , quibus onerari operarius robustissimus potest: 
quin etiam per aestatem expeditiones sacras ad Saiaguenses , 
et Batuecos suscepit. At operi dum insistit ardentius , iabori 
succubuit strenuus juvenis, quem acerba mors sustulit actatis 
anno trigesimo sexto , volventis seculi septimo et quinquage- 
simo . Domesticis, et extraneis lacrymas excivit interitus Pe- 
tri . Nonnulli opifices eo die a labore cessarunt : alii defunc- 
ti pedes, et manus religiose deosculabantur : aliquis capilios 
illi prarcidit , tanquam pretiosum pignus reverenter asservatu- 
rus. Multi Sociorum , quas olim tractaverat vestes, sibi cer- 
tatim deposcebant . Multi etiam cives eorum petierunt aliquid, 
qux viventi Petro inservissent : nec defuit , qui pro solemnio- 
re funere sumptus obtulerit , negans ,tam sancti viri corpus vui- 
garibus exequiis efferri oportere . De prseclaris Petri virtutibus 
plura in eis iiteris continentur, quas prelo excusasad Castellae 
Socios dedit Clcmens Recius Saimantini Collegii Rector . 
Lib. II, p Se- 



U4 Vtrts lllustribus Cast. Vet. Lib. II. 

Sebastianus et sanguine , et moribus frater germanus Pe- 
tri, sicut illum nascendi conditione diu antece^sit , ita etiam 
moriendi tempore longe est subsecutus . Quid in pueritia ges- 
serit, quibus usus sit prxceptoribus , nihil certi po>sumus sta« 
tuere . Sed enim qui omnem vitx. cursum ita peregit , ut re- 
ceptam in Baptismo gratiam nunquam amiserit ( eo attestan- 
te , cui Sebastianus sexto ante obitum mense totam vitae se- 
riem aperuit ) eum necesse est et pueritiam , et adolescen- 
tiam , et xtates reliquas cum attentissima innocentiae cura trans- 
egisse . Hanc ut in loco tutiore collocaret , reJigiosam viven- 
di formam amplecti constituit: factaque matura deliberatione, 
demum ad Societatem accessit Nonis Septembribus anno 1725. 
Ad tirocinii culturam cum animum spinis vitiorum liberum , 
et purum sceleris attulisset , in eo,velut in sponte feraci so- 
lo, inskae virtutum plantx radices egerunt altius , et lxtissime 
germinarunt. Suspiciebant in eo novitii c&teri , ut eorum qui- 
dam etiam num superstes conflrmat, fervorem animi in De- 
um , promptam et exactam spiritalium rerum tractationem, at- 
que odium maxime , quo se sancte oderat , et cojpus suum 
asperrime divexabat . Ab his optimis initiis inrer studiorum 
occupationes nunquam descivit . Longum ac difticilem discen- 
di laborem ita virtutis contentione temperavit, ut illum ne- 
que tacdio victus abrumperet , neque rursus inanis gloriac cu- 
pidine assumeret ; sed tantum pUcendi Deo causa , et juvan- 
di olim homines desiderio sustineret. Hac diligenti cura gra- 
vioribus bene instructus scientiis , ad splendida exercenda mu* 
nera evasit idoneus, quac delata illi fuerunt deinde . Sed ut 
eadem cum profectu animarum obiret , multum ei contulit 
tertius ille probationis annus , quem alumni Societatis , ex- 
cusso jam academico pulvere, in secessu spiritali ponebant • 
Ibi enim Theologix , quam recenter in Scholis audierant, my- 
sticam adjungebant scientiam: eamque condiscere jubebantur 
non solum ex libris , sed prxsertim ex frequentiore medita- 
tionis usu , et cultu solitudinis , in qua facilius divini vox aus- 
cultatur Spiritus. Ibi arma illa versabant assidue, qux maxi- 
me opportuna erant , ut et seipsos perfectius vincerent , et 
alios deinde ad superandas hostium insidias peritius erudirent • 
Et cum Saccrdotes illi novelli multa jam studiorum decursu 

in- 



Sebastiantts Mcndiburus* 115 

inspexissent , quze tirocinii tempore ob teneriorem adhuc aeta- 
tem vix bene noverant, fiebat plerumque , ut unus ille tertiae 
probationts annus uberiores virtutum fructus, quam integrum 
tirocinii biennium proferret. Mendiburus certe opportunitatem 
illam tam avide arripuit,ex eaque tantum animi ardorem de- 
prompsit, quanto sibi opus ejat, ut per vitam reliquam per- 
fectioni sux , et xternac multorum saluti indefesso adJaborarct 
studio . 

Pompelonem principem Navarrx urbem adire jussus , ibi 
docendo , concionando , sacras per diorcesim et extra iilam 
excursiones ineundo , aliisque industrii operarii laboribus per 
annos triginta desudavit , ulterius etiam conatum infatigabilem 
provecturus, nisi supervenisset exilium . Docendi munus, jux- 
ta Socictatis leges , a latinis literis inchoavit : in eisque rra- 
dendis , teneros puerorum animos non magis literarum scien- 
tia , quam pietate in Deum imbuendos curabat. Itaque sxpc 
de diligendo Deo, de obeundis Christianze vitze officiis , fu- 
giendoque peccato et privatim , et publice cum discipulis ser- 
monem habebat. Merito enim credebat ipse,si timorem Dei 
suis auditoribus instillasset , et literis daturos operam studiose, 
et alia omnia , qux illos propius attingerent, expleturcs . Sed 
ludi negotium, et quxcunque alia domi agenda occurrebant, 
angustior Mendiburo catnpus , pro insatiabili laborandi studio, 
videbatur. Conseniientibus igitur Superioribus , et Episcopo 
Francisco Ignatio de Annoa surmne gaudente , constituit per 
sestivas ferias ad montanos Navarrx tractus , aliosque dicecesis 
populos quotannis excurrere , quibus ignota plerumque est 
vulgaris Hispanorum lingua, et sola Cantabrica utuntur . Prop- 
ter sermonis hujus difiicultatem , qui nimium quantum distat 
a cxteris per Hispaniam , imo etiam per universam Europam 
usitatioribus , et aiiquam cum Htbraico habet affinitatem non 
multi erant Sacerdotes, qui orationes habere ad popuium , et 
expeditiones ^acras suscipere auderent. Mendiburus , etsi a te- 
, neris eam linguam didicerat, modo tamen, ut omnibus pro- 
desse posset,qui eadem utuntur , varias ejus dialectos penitus 
nosse contendir . Cantabrice autem Ioquuntur et Cantabri pro- 
prie dicti, et Guipuzcoani , et Alavenses , et qui Navarram 
incoiunt superiorem, et inferiorem . Ut peculiares cujusque pro- 

p 2 vin- 



1 16 Dff Viris Illnstribus Cast. Vet, Lib, II. 

vlndx idiotismos perfectius disceret , praster accuratam privati 
studii diligentiam , illos e discipulis suis frequenter interroga- 
bat , qui possent , ad exorta solvenda dubia , aliquam sibi Iu« 
cem afferre . Hac animi demissione, et exquisita commentan- 
di , scribendique assiduitate illud demum adeptus est, ut uni- 
versim apud eas gentes consummatus Cantabrici sermonis Ma- 
gister,et perfectus haberetur Orator . Cum aliquando Azco- 
ithiae verba faceret , ubi multi sunt nobiles , et eruditi viri , 
pendebant omnes ex disertissimo dicentis ore , neque unquam 
credidisse affirmabant, posse suam ipsorum linguam tantum 
eloquentia: ornatum admittere . Quidam autem eorum inge- 
nio, et eruditione celebris dixit, Ciceronem latine non ma- 
gis proprie , et elegantius fuisse locutum , quam Mendiburus 
cantabrice loqueretur. In caeteris magni Oratoris dotibus ac- 
tio ejus erat excellens. Decoro fuit aspectu , proccro corpo- 
re, beneque conformato : et quamcunque rem vellet signifl- 
cantius exprimere, eam non solum verbis, sed manibus eti- 
am , ac totius corporis gestu in audicorum animos, atque a- 
deo in eorum oculos ingerebat. Ad Suessitanos per multos 
dies orationes habuit: et cum illorum plerique interdiu Iabo- 
ribus intenti essent ruri , vel domi , ne cujusquam obesset 
cornmodis ,. concionem sub noctis crepusculum convocabat . 
Pronum erat , ut hominibus ex diurno Iabore defatigatis som- 
nus eo tempore obreperet , qui etiam otiosos occupare solet , 
dum concionibus intersunt. Tamen in tanta auditorum mul- 
titudine , quantam ad eum diem nusquam alibi habuerat , nul- 
ius visus est, qui dormiret. Id Mendiburi socius , qui rem 
non immerito mirabatur , illius praeclarx actioni tribuebat , in 
qua nullum se ait vidisse prxstantiorem . Hanc auditores illi, 
duplici ad suggestum accensa face , distinctius poterant obser- 
vare : itaque conjectis in Oratorem oculis , cujus tanta erat 
ad excitandam attentionem facultas , arrectis etiam auribus et 
animis auscultabant . 

His ad bene dicendum adminiculis , qux natura, vel ar- 
te ccmparaverat , alia etiam accedebant , qux ad faciendam fi- 
dem , et auctoritatem sibi conciliandam , plurimum habebant 
rnomenti . Nam et vhx integritas , ortaque inde sanctitatis 
cpinio,et indefessa juvandi omne hcminum genus solicitudo, 

et 



Sebastianus Mendtburus . 117 

et insurgentes adversus conatus suos oppositiones , quas im* 
perterrito superabat animo , magno illi adjumento fuerunt , 
ut copiosum ex laboribus suis fructum reportaret. Jam inde 
a primo in Pompelonense Collegium adventu praecipuam re» 
ligiosi viri existimationem vel inter suos obtinuit.Qux dein- 
de apud exteros tantum invaluit, ut multi eum non nisi ad- 
dita sancti appellatione nominarent: alii , dum gradiebatur per 
urbem ( quod perraro eflficiebat ) ad fenestram , vel ianuam 
accurrerent , ut prastereuntem avidi , ac venerabundi conspi- 
cerent . In locis , ad quae annuntiandi Evangelii causa mitteba* 
tur, perspecta ejus modestia , et gravitate , totiusque vitac ra- 
tione moderatissima , facile erat omnes ad pracclare de illo sen- 
tiendum permoveri. Qualem vero teneret in missionibus agen- 
di modum , argumento esse poteric, quod eum alicubi fecis- 
se novimus. Multo mane consurgens , integram meditationi 
horam nunquam non impendebat . Sacris deinde operabatur 
in tempio, quod efficiebat semper exacte , ac reverenter: pa« 
rique reverentia in actione gratiarum ad longam moram per- 
severabat . Post hxc domum regressus , precum Sacerdotalium 
partem aliquam exsolvebat , dum modicum jentaculum appa- 
rabatur. Quod si tempus audiendi confessiones jam incepis- 
set, inde templum repetens, omnibus omnium ordinum vi- 
ris , ac feminis patientes praebebat aures , et lingua salutifera 
medebatur. Absolutis confessionibus , in ip^o templo per qua- 
drantem horse suam ipse conscientiam discutiebat , ac tum de- 
mum in hospitium revertebatur, ut cibum , et quietem caperet 
moderatam . Post prandium psalmodia: reliquum pensum ab- 
solvebat , rursumque pro sacro tribunsli sedens , ab eodem 
paulo ante consurgebat, quam ascenderet in suggestum . Ora- 
tiones in missionibus haberi solitas bene didiccrat , easque ad 
ingenium suum , et ad conditionem auditorum optime accom- 
modaverat, superadditis non paucis , quae maxime utiiia e« 
rant , ac propemodum necessaria : unde cum egregia sacri 
Oratoris laude magnam itidem industrise sua: retulit utilita* 
tem . Sed inter muitorum plausus multos etiam habuit obtrec- 
tatores , qui frequentes illi patientiac , constantiaeque perhiben- 
dae praebuerunt occasiones . Neque homines tantum , sed eti- 
am maligni Dxmones ab inceptis eum conati sunt deterrere . 

In- 



1 1 8 De Virls Illustribus Cdst. Vet. Lib. II, 



Intcr machinationes alias , quibus illi rrolestiam , ac terrorem 
injicere tentaverunt, non infrequenter , dum ab uno in alium 
locum sereno ccelo contenderet , derepente densissima: exci- 
tabantur nubes , quibus omnia concussum iri videbantur . Id 
ipse Diabolicis tribuebat artibus , quoniam minaces ilJi nim- 
borum apparatus , ostensa Crucifixi imagine , figuratoque cru» 
cis signo, protinus evanescebant . Quod cum sarpe fuissetex- 
perrus , nihil hujusmodi prxstigiis retardabatur , quominus in 
destinatum locum ire pergeret sine metu. 

Gum expeditiones illac sacra: , quas per xstatem suscepe- 
rat dum Grammaticum agebat , magnis essent fructibus nobi- 
litatas, visum est Superioribus Mendiburum ab ea statione non 
removere, in qua siinul cum profectu discipulorum tantum 
afferebat animis emolumentum. Itaque post triennium ccepit 
ibidem Philosophiam explicare , quod per integrum sexennium 
cum laude fecit , non interruptis propterea feriarum tempo- 
re Apostolicis in montana prxsertim loca excursionibus . Cum 
jsm prope erat, ut munus iilud absolveret, contendit IIlus- 
trissimus Gaspar de Miranda , qui Annoar ad Cxsaraugusta- 
nam metropolim evecto PompeJone successerat , ut Mendibu- 
rus Theologiam in eadem urbe doceret. Cupiebat enim ve- 
hementer , ne unquam populis curx sux commissis, qui Can- 
tabrice , seu Vasconice tantum sciebant, tam strenuus dees- 
set operarius . Provincix Prarpositus , cui tum Antistiti opti- 
mo gratum per omnia facere non licebat, prxcipuam voto- 
rum ejus partem explevit. Mendiburum ad regale CoJJegium 
Lojolaeum , quod in eadem dioecesi situm est , Concionatorem 
destinavit , certus eundem remittere PompeJonem , cum pri- 
mum sese opportunitas exhibuisset . Hsecnondiu fuit expec- 
tanda , nam insequenti anno ad eam urbem rediit , Theolo- 
gix Magister designatus. In eo munere , quanquam ad om- 
nes , ut antea fecerat , infatigabilem curam extenderet , pecu- 
liari tamen studio in discipulos suos invigiJavit , ut Jiteris,et 
bonis moribus diiigenter informarentur . Etenim cum feJicem 
reipub. statum a rccta juventutis institutione pendere fatean- 
tur omnes ,eos potioribus curis erudiendos esse juvenes exis- 
timabat, qui viam ad Sacerdotale munus ingressi ( quales ii 
pJerumque sunt , qui animum ad divinas scientias appJicue* 

runt) 



Sebastlanus Mendiburus . 1 1 p 

runt ) deinde sacrorum futuri sunt administri, et animarurn 
duces constituendi . Hos ergo omni ope,atque opere n'teba- 
tur et sacris bene imbuere disciplinis, et ad honestioris vitx 
formam inducere , ut ad populorum in divinis rebus erudi- 
tionem Magistri evaderent habiliores . 

Sed excelsus Mendiburi animus, et incomparabile pro- 
movendae virtutis studium non satis habuit discipulis prodes- 
se suis, nisi et omnibus benefaceret, qui Scholas illas ven- 
turis etiam temporibus frequentarent. Sub clientela S. Aloy- 
sii Congregationem Seholasticorum instituit, eamque ad pro- 
movenda literarum, ac virrutum studia tam opportunis legi- 
bus communivit , ut, si nihil aliud Pompelone molitus esset, 
illa tantum immortale sibi nomen penerisset. In ea erigenda 
Congregatione illuc etiam respexit Mendiburus , ut spectacu- 
la de medio tolleret , quae adolescentes illi studiosi nonnun- 
quam exhibebant , per speciem quidem ,ut S.AIoysii memo- 
riam celebrarent \ sed re potius vera , ut oculos civium pas- 
cerent satis ingenti sumptu, n?c modico studiorum detrimen- 
to . Multos enim impendebant dics , ut eos appararcnt ludos, 
in quibus aut cquestres h ( rant d t urbem decursus , 
aut agitandi vituh , aut in scenam mitttnda fabula , aut aliud 
quiddam simiie au obiectan ntum nopuii pt- rhibendum . Dif- 
fici'e erat , considerata gc j;tis indc le , cunsuetudinem iliam , 
quod tentatum fuerat olim incassum, penitus abrogare . Sed 
Mendiburus eam abolere non desperabat , si prius ingenuos 
Navarrxorum animos ad pietatis studium excitasset . Seques- 
tro Aloysio coeiestem imploravit opem , et adolescentes om- 
nes , qui majonbus facultatibus operam dabant , sub finem je- 
junii verni ad exercitia S. Ignatii per dies senos invitavit . Ip- 
la sacratissimi temporis opportunitas ad acceptandum invita- 
mentum adjuvit: et Mendiburus , ut vim adderet exercitiis , 
Philosophisc , ac Theologise Magistris persuasit,ut eorum sin- 
guii haberent ad juvenes txhortationem , quae proprias cujus- 
que diei clauderet commentationes . Omnia Mendiburo ex a- 
nimi sententia successerunt . Juvenes attenta rerum aeternarum 
meditatione, et Magistrorum cohortatione vehementi tam ge- 
nerosos spiritus ad meliora sequenda conceperunt , tantoque 
incaluerunt amore virtutis , ut unus e senioribus Collegii Pa- 

tri- 



1 20 De Viris Illnstribus Cdst. Vet, Lib. II, 

tribus, nunquam se simile quidquam vidisse, fateretur. Hoc 
animi habitu comparatos facile Mendiburo fuit ad ea, quac 
meditabatur , adducere. Omnes uno ore libenter consenserunt 
non solum de Congregatione formanda, sed etiam de acci- 
piendis conditionibus , quac sibi vellent imponi . Eaquestatim 
rogata lex cst : Nequa profana spectacula in posterum edun- 
tor ; sed anni<versarius Aloysii dies quam maxima poterit so- 
lemnitate quotannis in templo celebrator . Aliae deinde latac 
sunt leges , ad optimam juvenum institutionem ordinatac, quac 
typis editx omnibus, dum Dialecticam inchoabant , distribue- 
bantur ,* ut qux initio prudentissime decreta fuerant , ab iis , 
qui denuo adveniebant , fideiiter observarentur . 

Constituta in eum modum anno 1752 Aloysiana Con- 
gregatio Pompelonensis jucundissimos virtutum fructus , dum 
Societas in Hispania stetit, progerminare non desiit : earum- 
que bonus odor non tantum intra Scholarum ambitum , sed 
etiam per civium domos, atque adeo per multas regni urbes 
placidissime spargebatur . Ilii enim juvenes Magistris suis di« 
ligenter obtemperantes , ad studia literarum incumbebant at« 
tente , atque in templis frequenter conspiciebantur , agitandis 
mente divinis, fundendisque precibus cum insigni reverentia 
Numinis occupati . A divino collcquio digressos , haustus in- 
de quidam pietatis sapor, et egregium modestiac decus pro- 
sequabatur, quo carteros ad amorem virtutis, vel taciti , per- 
movebant . Quanquam verbis etiam , et manibus inserviebant 
aliorum commodis , tum subievanda mendicorum inopia, tum 
etiam acgrotis in Nosocomio visendis , et consoiandis . Prxter 
privatam Sacramentorum frequentiam , unicuique ab animi du- 
ctore concessam , cuncti singuiis mensibus in Societatis tem- 
plum conveniebant stata die , ut simul acciperent Eucharis» 
tiam . Id tam prscclaro religionis exemplo peragebatur, ut nu- 
merosa circumstantium turba mirabiles ad pietatem stimulos 
inde sibi sentiret infundi . Nec deerat inter cives , qui com- 
munionem sacram in eandem reservaret diem propter uberio- 
res devotionis sensus, quos ab eo modestissimorum juvenum 
conspectu reportabat . Sicut autem Mendiburus statuendac Con- 
gregationi ab exercitiis S. Ignatii initium desumpserat auspi- 
catissimum, sic etiam ad iJlam conservandam , et promoven- 

dam 



Sebastianus Mendiburns . 



121 



dam iisdem utebatur auxiJiis . Quotannis eodem tempore , eo* 
demque modo, quo factum erat initio , juvenes sacris medi- 
tationibus exercebantur : et cum ad eas multi erism ex om* 
ni ordine viri postmodum admitterentur , crescebat in annos 
singulos et meditationum fructus , et numerus iisdem exerce- 
ri cupientium. Itaque quod ad privatam studentium utilita- 
tem fuerat institutum , in ccmmune reipub. commodum re- 
dundavit ; cum sacrum illum secessum magna consecuta sit 
morum reformatio . Neque iJlud hic adjungere prjetermitram: 
Mendiburum , in ea stabilienda Congregatione , fecundissimum 
posuisse plantarium , ex quo novella virtutum germina frequen- 
rer ad amoeniora septa transferebantur, ubi laetiores ferebant fru- 
ctus. Multi enim juvenum ex diligenti divinorum usu animum 
sensim ad celsiora erigebant , supernorumque Iuminum capa* 
ciores effecti , perfectionis tandem incendebantur studio. Un- 
de iiia jam vulgo invaluerat opinio , ab Scholis Societatis Pom- 
pelonensibus triginta minimum adolescentes singulis annis ad 
varias Religiosorum familias pertransire . Hxc omnia cum vj- 
deret Franciscus Xaverius Idiaquezius, qui biennio ante So- 
ciorum expulsionem Collegium illud pro suo Prarpositi mune- 
re iustrabat, Magistros hortabatur impense, ut Congregatio- 
nem illam fovere pergerent , qna nihil est , dixit, in Colle- 
gio Tompelonensi prastantitts : cum tamen aliae insuper essent 
Congregationes, quse multam inter cives comrnendationem ob- 
tinebant . 

In illius agelli cultura, ex quo tam \xti veniebant fruc- 
tus, libenter Mendiburus perseverasset, nisi jam antea decre- 
tum fuisset , ut Congregationem Aloysianam unus e tribus 
Theologiac Professoribus semper administraret . Nunc ergo do- 
cendi solutus ontre , Ccngregationem , et Cathedram in alte- 
rius transmisit curam ; sed in urgendo religioso Aloysii cultu 
nihiio fuit minus diligens . Ipse tam intimo arTectu Angelicum 
Juvenem reverebatur , ut nihil fere nisi sub ejus auspiciis ag- 
grederetur : illius fidei res suas omnes magna cum fiducia 
commendabat: ad eum in periculis, in adversis quibuslibet 
recurrebat. Quocumque iter ageret, sacras ejus Reliquias se- 
cum deportabat, easque collocabat super aram, dum myste- 
riis divinis operahatur . Ad promovendum vero inter alios 
lih. 1L q S.AJoy- 



iii De Viris lllustribus Cast. Vst.Lih. II. 

S. Aloyssi cultum , prxter adhibitas ubique frequentes ad- 
hortationes , illius Vitam Italice scriptam a Virgilio Cepario, 
et Hispanice jam pridem redditam , denuo cum additionibus 
edendam curavit . Libellum etiam recudft ad religiose cele- 
brandos sex illos Dominicos dies , qui proxime natalem ejus 
diem prxcedunt : aliumque ad novendiales fundendas preces 
ipse composuit . Prodigioss illius farinar , per Aloysii merita 
divinitus multiplicatx , bonam semper habebat copiam, eanr 
que largiter impertiebatur ; tum ob singularem fiduciam su« 
am,* tum etiam ob iterata beneficia, quz per ejus usum a 
Deo concessa viderat , et manu sua saepe palpaverat . Huic 
denique religioso Mendiburi studio tribui etiam ex parte de- 
bent pretiosa illa dona , quibus ara S. Aloysii duobus ante 
exilium mensibus fuit exornata . Nempe statua ejusdem Aloy- 
sii , intra loculum crystaliinum pulcherrime collocata , cum 
duplici lychnucho pensili , qux vir honoratissimus Vincentius 
Mutiloa suis expensis elaboranda curavit : et Rosarium ex 
globulis confectum aureis , filoque innexis similiter aureo , 
quod nobilis femina Teresia de Alava anirno donaverat pien- 
tissimo . 

Postquam Theologia: magisterium absolverat Mendibu- 
rus , regendam suscepit Congregationem Sacerdotum , et aliam 
qu2 Schola Marias dicebatur. Prima sub illius ductu CoJle» 
garum numero notabiliter crevit , et^nunierum zquabat fervor 
ad injuncta pietatis opera peragenda . Etenim , quem ad in- 
formandos Sacerdotii candidatos tam attentum fuisse conspe* 
ximus, ad eos exhortandos , et perficiendos , qui sublimem il- 
lum apicem jam attigerant , consequens omnino erat,utesset 
attentissimus . Totus erat in excogitandis premendisque viis om- 
nibus ,quibus Sacerdotes illos ad sanctitatem morum susc con- 
ditioni convenientem promoveret . Et cum apud ipsos mul- 
tum Praefecti sui valeret auctoritas et exemplum , in admit- 
tendis consiliis ejus magna erat cunctorum consensio , et sin- 
gulorum in exequendis diligentia . Nonnulii ob frequentiorem 
cum eo consuetudinern , atque intimam familiaritatem , passim 
discipuiorum nomine a multis appellabantur : horumque vi- 
tx integritas , et notissima in rebus omnibus circumspectio , 
maxima erat Mendiburi commendatio . Dum is Guipuzcoam 

sa- 



Sehanictnus Mendihurus . 



sacris excursionibus circumihat, quidam illorum Tolossm ve- 
niens , multorum in se vertit oculos : et cum ignotus ibi es- 
set , nonnulli viri Ecclesiastici ex modesta hominis facie , et 
gravitate vcre Sacerdotali , quemdam esse de discipulis Men- 
diburi pro certo statuerunt. Nec vero aberrarunt illi ; nam 
erat de familiaribus ejus intrmis, et inter omnes dicecesis Pa- 
rochos spectatissimus . In Congregatione altera , quoniam So« 
dalium numerus augeri non poterat , quem iilius auctorHie- 
ronymus Dutarius ad septuaginta duos deflnitum voIuit,nuI= 
lum omisit laborem Mendiburus , ut observantiam Iegum , et 
ardorem ad virtutis opera retineret . Iilud quidem tum Pom- 
pelone , tum alibi communi omnium sermone vulgatum erat , 
quicumque nomen Scholse Marianse dedissent , eos ad Chris- 
tiani hominis formam mores suos exigere , atque in his , qusc 
ad Dei servitium spectant , non perfunctorie , sed tota animi 
contentione versari . Mendiburus ergo,ne unquam ccetus ille 
ab antiquo vigore deficeret , prxter assiduam in promovendis 
ad virtutem Sodalibus diligentiam , ad obstruedos etiam adi- 
tus invigilabat, unde posset disciplin?e ianguor obrepere , ac 
prseclarum Scholar decus obscurari . Quoties in decedentium 
iocum novi conscribendi erant alumni , hoc inter alias con- 
ditiones in eis maxime requirebat , ne ratione sui muneris ita 
essent impediti , ut ad consueta Scholse exercitia prompte , 
constanterque ades'e non possent . Nullum quippe Sodaliti- 
um debita pietatis laude rlorere posse judicabat , si vel pau- 
ci Sodalium in explendo officio essent indiligentes , quos fa- 
cile erat, ut alii deinde paulatim imitarentur. Et cum om- 
nibus nota esset hsec Mendiburi vigilantia , impensius cura- 
bant singuli morem eidem gerere , tum propter venerationem, 
qua illum prosequebantur , tum etiam ut laboribus grati es- 
sent , quos pro ipsorum spiritali commodo suscipiebat . Ita- 
que vigebat in Schola illa non secus , atque in alio Sacerdo- 
tum coetu , magna colendse virtutis semulatio , unde optimus 
exempli boni odor in cives cseteros emanabat. 

Kis alisc non leves accedebant curse . Prsetcr impensam 
audiendis pcenitentibus operam fere quotidianam , eos dili- 
genti studio instruebat, qui ad exercendum piis commenta- 
tionibus animum adventabant . Hi frequentes ex omni classc 

q 2 con- 



•f 



124 De Viris Illustrilus Cast. Vet. Lib. II. 

conveniebant per quadragenos jejunii dies , sicut etiam in qua- 
tuor anni temporibus Clerici, qui sacris erant ordinibus ini- 
tiandi : omnesque pro diversa cujusque status conditione ad 
perfectionem vitae diversis excitabat adhortationibus . Ad hxc 
in Dominicis diebus Quadragesimae conciones plerumque ha- 
bebat in Parochiali templo S. Saturnini ad servos, et ancil- 
las , quibus nota erat sola lingua Vasconica : nec pauci ad eas- 
dem promiscue intererant, qui, Jicet Vasconice loqui nesci- 
rent, loquentes tamen sufricienter intelligebant . Sed inter ur- 
banas occupationes ruricolarum , quos impense amabat, non 
poterat oblivisci . Etenim quos magisterii sui tempore soJitus 
erat invisere , vacationem adeptus muneris , eosdem non erat 
relicturus . Quotannis duos minimum menses suis profectio- 
nibus destinabat , ut Apostolicis extra urbem insisteret minis- 
teriis. Atque ut alii soient per acstivas , vel autumnales ferias 
ab strepitu discedere urbano,ut ruri liberiorem respirent au- 
ram , ille etiam operosas , quas domi habebat , aliquandiu ab- 
rumpebat occupationes ; non quidem ut cessaret alibi , sed ut 
graviores alias , sibi vero valde quam jucundas assumeret . 
Nuila enim re magis recreabatur, quam laboribus pro saJu- 
te animarum susceptis , quorum fructum capiebat uberem in 
excursionibus , quas faciebat in pagos , et castella, atque et- 
iam in alias per dicecesim urbes.Ubique autem tanta conten- 
tione laborabat, ut constantiam ejus aiii demirarentur , nec 
satis caperent , quomodo tanto cneri vires illi suppeterent ; 
curn prxsertim exp^ditionem aliam ex alia sine ulla interspi- 
ratione susciperet . 

Initio , vel propter fervidiorem indolem , et actatem non- 
dum rerum usu bene confirmatam , vel propter solitam ne« 
quitiam Diaboli , qui divini verbi Prarcones mille artibus in- 
scccatur ; muiti fuerunt a multis contra Mendiburum rumo- 
res disseminati . Volebat ille , pro ferventi suo in Deum a- 
more, non solum peccata tollere, sed peccatorum etiam ra- 
dices evellere, atque omnem peccandi occasionem , quantum 
posset efficere > penitus amoliri . Ac multis quidem in iocis 
conata sua perfecit , inductis populi Magistratibus , ut in ea 
sedulo invigilarent , qux possent aliquam moribus adducere 
corruptelam . Sed cum in eo frequentes occurrerent difficul- 

tates , 



Sehastidntis Mendihurus . 



125 



tate5,in multorum offensionem incurrit,qui Mendiburum ar- 
guebant imprudentia: , ac novarum rerum molitoren appel- 
iabant. His parum commotus fuisset , cum sciret eam esse 
Aposrolici ministerii conditionem, ut qui strenue pro Dei 
causa laboraverint , male apud multos audiant ; nisi animad- 
vertisset aliunde , prxdicationis sua: fructum ex conrlata si- 
bi invidia , tanquam ex Diabolica fraude prsepediri . Destitit 
ergo ab urgendis quibusdam coeptis ,qu# , licet utilia essent , 
minus tamen erant necessaria : conciliatisque paulatim animis, 
copiosiorem exinde laboris sui fructum collegit. Ad se acce- 
dentem populi cum gaudio suscipiebant , ac discedentem pro- 
lixa gratiarum actione, imo etiam veneratione prosequeban- 
tur propter perceptas illius opera utilitates , et observata vir- 
tutum ejus clarissima exempla . Hoc modo Navarram lustra- 
vit universam , et maximam Guipuzcose partem, quae Pom- 
pelonensi paret Antistiti : nec solos Cantabrici sermonis adi- 
bat popuios , sed oppida etiam , et urbes, in quibus linguac 
Castellanae vigebar usus . In his locis per annos triginta unum 
muka eum fecisse conjtat, multaque perpessum , ut dicecesim 
illam ad Christianarum legum formam componeret , atque ad 
insignem pietatis cultum excitaret . Quod si fuisset diiigentior 
aliquis , qui peregrinationum ejus ccmites,cum adhuc vive- 
rent , consuluisset ; non pauca sine dubio sciremus , quaesu- 
pra communem iliam famam singularem Mendiburo adderent 
commendationem . 

Nonnunquam extra dioecesis Pompelonensis fines excur- 
rit , ut divmi verbi semen spargeret : et ubique sui simiiis 
semper apparuit . Anno 1757 missus cst Arnedum Rivogiae 
urbem , ut eam concionibus , aliisque Societatis ministeriis per 
quadragesimam jejuniorum excokret . Socius ei datus ad 
missionem illam Franciscus Xaverius Bueita, qui paulo ante 
Sacerdotium inierat : proptereaque indecorum xtati suz repu- 
tabat, si in aggrediendis , sustinendisque laboribus, Mendibu- 
rum jam senescentem aequis passibus non sequeretur . Hac no- 
bili tactus aemulatione, demandatam sibi provinciam constan- 
ter usque ad finem sustinuit. Idem tamen fatetur ingenue , 
vix capere posse , in tam diuturna laboriosaque occupatione 
quomodo vires sibi suffecerint . Mense Martio cum accensa 

later* 



n6 Dc VtrU lllustribus Cdst. Vet* Lib. II. 

laterna petebant templum , us salutarem Hostiam ofYerrent: de* 
indeque sclidum diem ccnfessiombus excipiendis , habendis 
que concionibus ita erant distenti , ut pauca essent momenta 
reliqua , in quibus sibi suisque rebus vacare possent . Tanta 
erat civium , et advenarum frequentia , tantique in omnibus 
ad pcenitentiam motus , ut Sacerdotes , ac seniores populi as- 
sererent , nil unquam his simile contigisse ante illos quadra- 
ginta annos, in quibus semper duo Sociorum missi fuerant 
per idem tempus in eam urbem . Prxterea honesta femina , 
ad quam ambo suis alendi expensis diverterant , cum videret 
quanta civibus bona ex eorum sudoribus obvenissent , nihil 
admodum neque pro facto sumptu , neque pro mercede pacta 
voluit accipere . Sed enim generosam hospitis largitatem Men- 
diburus haud minore dono rependir . Quidquid illi solvendum - 
erat , in erigenda Congregatione sub nomine SS. Cordis Je- 
su totum impendit; depicta ejus imagine, obtentoque dipio- 
mate Pontificio , datis etiam legibus, aliisque perfectis, qusc 
ad integram ac legitimam illins institutionem requirebantur . 

Inde ad Autolenses, qui prope absunt , cum pertransis- 
set, eos iteratis concionibus ferventissimis ad emendationem 
morum accendit . Expiatisque iilorum animis,sine ulla inter- 
missione laboris alteri se adjunxit socio , qui eum alio evoca- 
bat . Laurentium Uriartem Rectorem CoJIegii Lucroniensis ma- 
gnis urgebat precibus Episcopus Calagurritanus , ut ad urbem 
Calcidam , qux altera est Episcopi ejusdem sedes, missionem 
sacram susciperet. Is ergo , cum pro sua animi demissione 
tanto operi se imparem reputaret, Mendiburum accivit soci- 
um , a quo ea, qux sibi deerant, supplenda esse sperabat . 
OratiOnes habuerunt in templo maximo , ubi aderat honora- 
bilis Canoniccrum ccetus,cui vim eloquentire sux quam ma- 
xime probavit uterque Orator. Innotescebat hsec omnibus ex 
dolore, atque aliis animi sensibus , quibus perculsi erant au« 
ditores,de quorum frequentissimo numero vix unus credeba- 
tur esse , qui peccata sua ad pcemtentias tribunal non detulis- 
set . De socio suo narrabat deinde Rector , subtristem se ali- 
quando fuisse , cum eum dicere incipientem audivit ; quippe 
non eo ardore , quem fama vuigaverat , prxditus sibi esse vi- 
deretur. At vero , ut in orationc procedebat , ita exarsisse , 

at- 



SehastictnHT Mendibhrus • 



127 



atque ita omnia inflammasse, ut vel sibi sacrum quemdam hor- 
rorem incusserit. Postquam deferbuit Confessionum scstus, Rec- 
tor ibidem mansit tantisper ad colligendas reliqaias messis : 
Mendiburus Pompelonem rediens , primo die Navarreturn an- 
te prandium advenit , quod inde abest rnillia viginti octo.In 
opulenti viri domum exceptus , qui eum dies aliquot apud 
se habere desiderabat , nullis adduci precibus potuit, ne post 
prandiurn iter suum pergeret. Lucronii etiam expectabant iU 
lum Socii , ut qui tandiu pro eo CoUegio laboraverat , in 
eodem conquiesceret aiiquandiu . Sed ille ab ea urbe deflec- 
tens , Vianam usque processit : et quanquam eo venit denso 
imbre madidus , postridie tamen primo dilucuio Pompelonem 
versus contendit, declinatis seraper his domibus , in quibus 
eum libenter , ac Hberaliter excepissent . 

Cum primum ab expeditionibus sacris in suum Collegium 
revertebatur , omnia religiosa: disciplinx subibat onera , nec 
solvi volebat iegibus, aut aliqua indulgentia uti , quae debita 
proculdubio est diuturno labore defatigatis . A prima die sur- 
gebat cum reJiquis ad orandum, cxteraque obibat promptus 
et publica , et privata quotidianae vitx exercitia . Sed et lon» 
go annorum cursu familiare illi fuit sesquihoram minimum an- 
te alios e somno surgere , ut majora deinde spatia suis occu* 
pationibus inveniret: quem morem non ideo prscterrnittebat , 
quod diutius , aut enixius in excursionibus laborasset . Nimi- 
rum una erat Mendiburo requies , laboribus alios accumula- 
re labores , vei quos ei majorum imposuisset imperium , vel 
quos ipse ad suum , et aliorum spiritale commodum desume- 
bat sponte . Sive enim domi maneret , sive foras egrederetur , 
omnia sua consilia , et studia in Dei honorem , atque homi- 
num salutem referebat . Hoc juvandi homines incensus deside» 
rio , nonnullos scripsit libros , ut posterorum utilitati deser- 
viret • Edidit Cantabnce compendium doctrina: Christiansc a 
P. Gaspare Astete conscriptum : librum etiam a se composi- 
tum de cultu Sacri Cordis Jesu : et tres alios , in quibus va- 
ria congessit argumenta , qux Parcchis magno usui erant,ad 
populum in solemnioribus anni festis erudiendum . In eundem 
finem scripserat , et jam prelo paratum habebat copiosum 
Catechismum tribus tomis distinctum , cum ejectus est in exi* 

lium . 



128 De Viris illustrihtts Cast. Vet. Lih. II. 

Iium . Neque ideo spem amisir illum aliquando sub alterius sal- 
tem nomine divulgandi , quippe qui suam in eo gloriam non 
quxrebat, sed divinam tantum , et profectum animarum . Ve- 
rumtamcn nunquam potuit Catechismum lllum in lucem emit- 
tere , quimvis multa cum incredibili diligentia tentavertt. Alia 
etiam opera ejusdem generis,quae partim Cantabrice , partim 
Castellane composuit, similiter inedita reliquit . 

His domi , aliisque laboribus intentus , constans erat in 
cubiculi colenda solitudine, a qua non eum quidquam faci- 
Je removisset , prxterquam obedientiae , vel caritatis impulsus , 
vel etiam religionis studium , quo frequenter ad visendum in 
templo Dominum incitabatur. Ab hominibus vero invisendis 
longo tempore abstinuit, donec ratione munerum , quae sibi 
dcmandabarrtur , nonnullos civiuni convenire ccepit, ne notam 
incurreret inurbani.Sed ejusmodi visitationes et infrequentes 
crant, et breves , et sermonibus pietatem redoientibus sine fas« 
tidio conditx . Quanquam ut ad pietatem moveret omnes , sa- 
tis erat Mendiburum vel nihil loquentem intueri . Per urbem 
aperto incedebat capite, demissis plerumque oculis, inccssu 
gravi, totoque corpore tam modeste composito , ut animum 
ad superna sublatum , et cum Deo familiariter agentem iiidi- 
caret. Externorum convivia, dum manebat in Collegio , re- 
cusabat; nec domi gustab;tt quidquam extra designata refec- 
tioni tempora . Ccenam vero jam diu sibi interdixerat , ante- 
quam iret in exiiium , in quo ne tum quidem ab ea consuetu- 
dine recessit,cum in obsidione Calviensi Sociorum prandium 
oryzae ferculo clixx aqua sine conditura alia , et pane nautico 
flniebatur. Quo tempore Theologiam profitebatur , ictero la- 
borare ccepit,a quo nunquam plene convaluit . Cum autem 
morbum illum irritari frigida expertus fuisset , et vino non 
nisi modice admodum uteretur , deinceps aquam calefactam 
igni semper adhibuit : quod in sestate pracsertim oportet ei 
nimium fuisse fastidiosum . Huic cibi , et potus moderationi 
duriores adjunxit castigationes corporis , ut melius castimoniac 
candorem tueretur. In exilium profecturus , licet alia relique- 
rit,secum tamen adduxit cilicia quxdam hirsuta, aliaque cus- 
pidibus intexta r'erreis,et rlagella , qux post ijlius obitum in- 
venta , non otiosa fuisse indicabant. Nihil aut in vestibus , 

aut 



SehasttitnkS Mendthurm • 229 

aut in cubfculi supellectili , aut in caeteris ejus rebus appare- 
bat, quod a perfecta religiosi viri paupertate descisceret . Re- 
munerationes pro concionibus accipere non volebat : atque ut 
longius ab eo periculo abesset , constituit orationes Panegy- 
ricas non habere , pro quibus decreta esset aliqua compensa- 
tio.Neque alias id genus orationes dixisse constat, nisi quas 
ei Superiores demandarunt . Vir quidam primarius , cui Men- 
diburus in extremis adfuit , ut gratx memorix monumentum 
aliquod exhiberet , chocolati aliquot pondo , et nescio quid 
aliud eidem reliquit: nulla tamen ratione , ut aliquid accipe- 
ret , ab eo potuit impetrari . Tabaco non utebatur , neque 
colorato muccinio ,sed candido contentus erat , quod tribue- 
batur omnibus in commune . Ex Iibrorum editionibus nihil 
in sui commodum derivavit : si quid inde percepit , totum in 
Dei gIoriam,et Sanctorum cultum,et animarum salutem cre- 
ditur impendisse . 

Inter alia,quse ad augendum honorem Dei egit , singu- 
lari usus est diiigentia in promovendo cultu Sacratissimi Cor« 
dis Jesu . Id in suggestu , et tribunali poenitentia: , id in pu- 
blicis , ac privatis colloquiis inculcabat , ut omnes ad inexhaus- 
tum illum fontem compelleret , unde copiosi, ac suavissimi 
gratiarum latices scaturiunt. Per Navarram , et Guipuzcoam 
innumeras pene Congregationes erexit , quas solitus erat iis 
aggregare, qua: institutx jam erant sub denominatione San- 
ctissimi Sacramenti , ut se juvarent invicem , et ad pietatis armu- 
lationem accenderentur . Annis aliquot antequam discederet ab 
Hispania , monuit eum pia femina , ut in his fundandis Con- 
gregationibus properaret , quoniam futurum erat,ut id dein- 
de non posset efficere . Fidem admonenti habuit , quippe cui 
Deus futura quacdam , longeque absentia non semel dignatus 
est revelare . Itaque operi promovendo institit, quod,super- 
veniente postmodum exilio, diutius urgere non potuit. Ipse 
in cultu divini Cordis dekcias suas habebat repositas, variis- 
que religionis actibus amorem , quo in illud ferebatur , ma- 
nifestabat. Novem continuos dies per menses singulos ilhus 
dicabat cultui , ut etiam primam feriam sextaro cujusque men- 
sis . Practer reverentes Eucharistix adorationes , quas domi ma- 
nens sxpe iterabat,dum iter ageret,ac templum aliquod pro- 
Lib. 1L r cul 



130 De Viris lllustrihus Cast. Vct. Lib. II. 

cul aspiceret, in hunc, aut consimilem afFectum erumpebat: 
Adoro te , Dontine , tibique me totum offero , et immortales ago 
grcttias pro donis , qnA a sanctisstmo Corde tuo recepi , praser- 
tim in augustissimo altaris Sacramento . Divinis quotidie ope- 
rari ne Calvii quidem, ubi summa erat difficultas , nisi mor- 
bo impeditus, praetermisit . Recurrentibus prsscipuis Christi my* 
steriis , pr^cipuum quoque adhibuisse studium,ut ea memori 
animo recoleret , ex his licebit arguere, qusc fecit Sebastianopo- 
li , proxime ejiciendus ab Hispania . In illius urbis CoIIegio , et 
in CoIIegii angustissimo spatio conclusi fuerantGuipuzcoani, Na« 
varradque Socii omnes , dum instruerentur naves , quibus trans- 
vehendi erant in Iraliam . Nemini ad templum patebat aditus: 
solumque post iteratas per dies aliquot preces permissum est, 
ut in Sacello interiore rem divinam facerent , et in eodem san- 
ctissimum Sacramentum asservaretur . Huc sxoe accedebat Men- 
diburus : et adveniente feria quinta sanctioris hebdomada: , cum 
duobus e suis intimis , qui libenter illi assenserunt, vigiliai 
acerbissimas illius noctis ita divisit , ut semper eorum aliquis 
ante aram assisteret . Sed longiorem noctis partem sibi reser- 
vavit , in eaque magnis doIoris,et commiserationis arFectibus 
prosecutus est Dominum , et sanguineo sudore madentem , et 
a discipulis derelictum , et ab inimicis crudelissime habitum, 
et innumeris saturatum opprobriis. 

Ex hac Passionis Domini , casterorurnque beneficiorum 
ejus attenta meditatione tum alios virtutum fructus , tum ma- 
xime constantiam in laboribus reportavit , quam nulix res dif- 
ficiles, neque diuturnae calamitates exiiii perfregerunt. Dile- 
ctus inter suos , et a civibus honoratus , vitam Pompelone a- 
gebat juvandis intentam animis , cum decreta fuit Hispanae 
Societatis proscriptio. Doluit eam universa civitas, quae So- 
ciorum erat benevolentissima : multique Mcndiburi prxsertim 
doluerunt desiderio, inter quos fuit Episcopus Miranda, qui 
eo moderatore spiritus utebatur ,et ab eodem auxilium ingens 
sperabat in ultima vitse clausula , quam longacva aeras , et in- 
firma valetudo jamjam imminenrem denuntiabant . Mendibu- 
rus ad exequenda jussa Regis constanti se animo accinxit , 
et sereno vultu demandatam profectionem arripuit . Quanquam 
vero communis ubique locorum fuit prompta haec animorum 



Sebdstiantir Mendiburus • 



ad obediendum Reei submissio, quiddam tamen m Mendi- 
buro singulare habuit , si negotia , quac prsc manibus habebat, 
spectavens. Etenim prxter Catechismi editionem , quam pro- 
pediem erat inchoaturus ,novi templi molitionem in ColJegio 
Pompelonensi , et Exercitiorum domum in eadem urbe medi« 
tabatur . Utrique operi perficiendo copiosam ei numcrum 
summam obtulerant amici duo propter insignem de illius vir- 
tute conceptam opinionem . Ad structuram templi multas cum 
labore multo superaverat difficultates : sed tandem cum expe- 
dita essent omnia , de admovendo manum operi jam ageba» 
tur. Exercitiorum constituendx domui multo graviora inter- 
cesserunt obstacula : fortasseque malus Dzmon , gravem inde 
pcrniciem sibi extimescens, omnes vaferrimi ingenii vires ad 
impediendam substructionem illam intendebat . Erigenda enim 
erat domus,ubi Exercitiorum ipse auctor Ignatius , dum stre- 
nue pro tuenda urbe dimicat, zneo globo percussus conci- 
dit : quo in Ioco sacra quxdam Basilica jam pridem in hono- 
rem ejus fuerat structa . Id, credo , et invidi hostis acrius u- 
rebat oculos, et Mendiburi diligentiam exacuebat impensius. 
Ut is faciiius ea expediret , quac maxime obstare credebantur, 
Matritum profectus fuerat cum literis , in quibus Magistratus 
urbis , atque ipse arcis Prxfectus Bernardus Oconor Phalius 
pro testimonio affirmabant , zdificium iilud nihil obfuturum 
esse propugnaculo arcis , quod a Regina nomen habet . His 
literis , suaque adjurus efficacissima industria, rem illam pro 
votis absoivit: ad eamque feliciter conficiendam , prseter ite- 
rata cum aulicis colioquia , multam in divina ope impioran- 
da perhibuit diligentiam . Imperialis Coliegii Socii , inter quos 
bonum sus virtutis odorem reliquit , de Mendiburo dicebant , 
in tempio, ubi saepe coram Domino prosternebatur , et ante 
aram Virginis Boni Consiiii negotia sua, ut bene procede- 
rent , pertractare . Sed Pompelonem vix dum regressus fuerat, 
cum ad conatus familiac cujusdam religiossc , qusc illa scdifica- 
tione violari sua jura contendebat, omnia fere sunt abroga- 
ta , quse Matriti obtinuerat Mendiburus . Hic ergo in angusto 
spatio, quod sibi reiinquebatur , domum scdificare constituit. 
Duro hscc cogitat , pia iiia femina , de qua pauio ante mc 
mimmus, ccrtiorem iilum reddidit , Asceterium eo tempore 

r 2 noa 



1 3 1 Dt Viris Illustrihus Cast. Vet* Lih. II, 



non esse xdificandum ; deinde vero melius quam pro homi» 
num opinione constituendum . Nec multi abiere dies , cum 
Mendiburus , quippe jam inclinatis Societatis Jesu rebus in 
Hispania, jussus est ab ea construenda domo penitus absti- 
nere. Promulgato deinde universalis exilii decreto , perinde , 
ac si prsenovisset, illud excepit: et quaccunque pro Dei ho- 
nore , atque animarum salute peragenda susceperat, cum prom- 
pta divinis ordinationibus submissione reliquit . 

Cum primum extra mamia urbis evasit, preces Laureta* 
nx Virginis prxcinere occoepit , easque inter militum , et licto- 
rum arma tam sereno vultu,et pacato animo absolvit, quasi 
ad annuntiandum Dei Verbum proficisceretur . Berastegui , quod 
postremum est Navarrac oppidum ,^populus convenerat in fo- 
rum:et animosiores aliquot juvenes ,solicite de Mendiburoin- 
quirentes , ut illum conspicati sunt adventantem , in ejusdem 
laudes magnis clamoribus eruperunt . Conterruit hoc milites, 
et satellites, timentes scilicet, ne populus ille quidquam pro 
liberandis exulibus attentaret. Sed resedit eorumtimor, cum 
Mendiburus juvenes illos nutu quodam ad silentium adegit . 
Postquam in portum venit , Exercitiis S. Ignatii ad maritimum 
iter se comparavit . In longo autem exilii cursu vitam egit in- 
ter libros , et colloquia divina ita partiram , ut hsec perpetua 
illius occupatio dici possit ,quantum quidem eidem licuit per 
incidentes rerum casus , quorum aliqui fuerunt turbulentissi- 
mi. Tunc enim ad consolandos, et erigendos Socios accur- 
rebat , ut in accessu ad Corsicam , in descensu ad litus Cal- 
vii , in hujus obsidione ,aliisque durissimis laboribus , qui per 
ea tempora frequenter occurrerunt . Atque ad erigendos alio- 
rum animos, paternam curam ,ac beneficam providentiam re- 
memorabat , qua Deus in afflictis rebus adest , et ab immi- 
nentibus malis eos gaudet eripere, qui de immensa sua bo- 
nitate confidunt . Itaque facile illi fore vel inter nuda illa sa- 
xa de necessariis sibi providere, et inter ingruentes calami- 
tates , przsentissimaque pericula salvos, et incolumes conser- 
vare.Sicille disserebat pro ingenita animi magnitudine, quam 
divina fovebat gratia,et solida lllius virtus ad usum pro tem- 
porum opportunitate revocabat . Cxtera solitudinis assiduus 
cultor, Deo vacabat , et studiis, qux semper ad animarum 

pro- 



Seb&stidnttf Mtndtburus * 



prcfectum referebat . Hoc incitatus promovendse pietatis de- 
siderio , scripsit in exilio : Lectiones sacras pro Dominicis , 
aliisque Domini, et Sanctorum festis: Conciones pro nove- 
nis diebus ante solemniratem Corporis Christi , ac S. Xave- 
rii , et Commemorationem Defunctorum : Exercitia S. Igna- 
tii multiplici commentationum genere illustrata . Haec omnia, 
et his alia qusedam afEnia tam diligenti accuratione scribebat, 
quasi proxime in lucem essent emittenda: quod licet efficere 
non potuerit , in eo tamen laudandus est maxime , quod ta- 
lentum sibi traditum non sepelierit, et longum exilii otium 
honestissime collocaverit . 

Postquam venit in iEmiliam , aliquandiu prope Bononiam 
habitavit , ab instituta ratione vitac nunquam digressus , et a 
Superiorum voluntate regi se sinens , dum Societas mansit. 
Hac autem dcficiente , intra urbem sese recepit , in eaque no- 
vam sibi solitudinem fabricavit . Ad viam S. Felicis parvam 
domum conduxit , in qua ad postremum fere spiritum man- 
sit,ut ab omni mundanarum rerum tractatione disjunctus, ita 
etiam ab studio privata: commoditatis abhorrens . In victu , et 
in vestitu , atque in habitatione ipsa strictiorem , quam antea , 
paupertatem servavit . Neque id dura necessitate coactus fecir, 
sed nobiiiore motus impulsu ,quo vilia quxque et asperaam- 
plectebatur , pretiosa vero , et com nodiora pro Dei amore res- 
puebat. Nec volebnt pro dicendo Sacro stipendium accipere: 
et qux ab Hispania nonnunquam ei remittebantur , omnia in- 
ter egentes Sacerdotes distnbuit . Alia vero subsidia , qua: in- 
terdum ab amicis , et benevolis accepit , ita pauperibus imper- 
tiebatur , ut aiiquid ad emendos libros, vel ad pios usus re- 
servaret , nihil tamen insumeret in launore victu sibi compa- 
rando . Ad S. Marise de Caritate ,cum primum fores aperie* 
bantur , promptus quotidie aderat: templumque ingressus, ho- 
ram dabat sacrx meditationi . Missam legebat graviter , reve- 
renter, et exacte , sine fastidio tamen audientium : gratias Deo 
attente , cumulateque agebat : indeque domum reversus , in ea 
legendo , scribendo , precando perseverabat . Posterioribus an- 
nis Sacrum multo mane faciebat in Oratorio , quod , obten- 
ta facultate , domi sux constituit . Aliquoties prodibat domo, 
vel ur tantisper extra urbem spatiaretur , vel ut intra iilam 

tem- 



134 L)e Viris lllustribus Cast. Vet. Lib. IL 

tcmpla cuzdam inviserct , eaque pracserrim, in quibus expo- 
sita erat imago sacri Cordis Jesu . Ipse etiam unam ex his 
imaginibus in quodam templo collocavit : sed quanto laetius id 
fecerat , tanto acgrius deinde , nescio cur, jussus est eam tollere. 

Huic insistebat vivendi forrrsr.cum ineunte anno 1782, 
quasi eum pcstremum sibi fore pracsagiret, de peculiari ad 
mortem prarparatione serio cogitavit . Exercitia S. Ignatii an- 
te festum Virginis Purificatac diligenter peregit.Et quanquam 
alias,dum his vacabat exercitiis , solum pra:cedentis anni lap- 
sus in confessione aperiebat , nunc totius vitac seriem Sacer- 
doti detexit , atque animum exquisitiore indagine repurgavit. 
Nullam tamen mortalem culpam in longo annorum septua- 
ginta quatuor spatio ex ejus confessione Sacerdos iJle depre- 
hendit: quod et singularem Dei misericordiam , et pervigi- 
lem Mendiburi diligentiam in explendis divini obsequii parti- 
bus seque demcnstrat . Deinde de rebus suis,tanquam proxi- 
me decessurus, prudemer, ac religiose disposuit. Vestes , et 
alia quxdam e modica supellectili , pcst mortem suam paupe- 
ribus ercganda reiiquit : neque iJJorum oblitus est , qui secum 
in eadem domo vixerant , eique rninistraverant.Hscc bene va- 
iens effecit , neque uilo pertentatus indicio gravioris morbi , 
quem non nisi post quinrum fere mensem incurrit . Medio e- 
nim Junio Sacerdcs , quem habebat a ccnfessionibus , sub ves- 
perum ad eum de rrore veniens , ut corfitentem audiret; se- 
dentem intra cubiculum reperit , suique satis compotem ; sed 
adeo viribus destitutum , ut e Joco movere pedem non pos- 
set . Accitus stetim Medicus inrer fcmenta ianguerti admoven- 
da ccrpori , saiutarem animi cibum jussit etiam afferri , eadem- 
que nocte robcratus est sacro Viatico. Deinde visus est pau- 
Jatim vires resumere , et antequam malum gravius invaiesceret, 
transiatus est in domum aliam , ubi commodius ipse haberi pos- 
set,et faciJius a ministrannbus inserviri . Hic denuo ingrave- 
scente morbo , ad extrema devenisse credebatur, ideoque o- 
mnibus decedentium pracsidiis munitus est, semperque ad ejus 
iecti caput Sacerdotes diu,ncctuque adfuerunt. Sed tamen , 
mirante Medico,uitra djmidiatum mensem cum morbo iucta- 
vit : quo tempore rursum Christi corpus accepit iis amoris , 
revertntixque affectibus , quos iiii singuiaris pietas erga diyinum 

iliud 



SchanidHHs Mendihurus . 135 

ill d mysterfum suggerebat. Dum in Iecfo jacuit , multi ad 
eum inserviendum constanter accurrerunt: omnesque Mendi- 
buri patientiam suspiciebant , magnanimumque silentium, quo 
dolores , caeterasque morbi molestias tolerabat : perfectam cum 
Dei voluntate ad quxlibet perferenda conformationem : pacem 
item , atque immotam animi serenitatem , qua mortem acce- 
dentem aspexit.Hacc illum tandem incessit pridie Idus Julias, 
qua: ocnva dies erat post festum S. Firmini Episcopi , et Mar- 
tyris, Patroni dicecesis Pompelonensis , totiusque regni Navar- 
r*e : quem Mendiburo viventi , morientique adfuisse , dubitare 
non licet, ut labores ei rependeret, quos susceperat pro ju- 
vandis animis suse clientelx commendatis. Illud etiam obser- 
varunt aliqui, Mendiburum paulo ante diem festum Puriflca- 
tionis Marix , sub cujus mysterii titulo Congregationem Aloy- 
sianam primarix Congregationi Romanx aggregaverat , prx- 
parationem ad bene moriendum inchoasse . Unde credibile 
reputarunt , eam illi mentem a purissima Dei Mitre injectam 
fuisse, qux fiielibus ejus servis, inter alia continua benefi- 
cia , hinc maxime singularem gratiam impetrare solet, ne il« 
los mors occupet impamos. Perillustris femina Gentilis Oret- 
ti de Arnoaldis, cujus caeter^s egregias dotes pietas, et pru- 
dentia superabant, Mendiburi morte cogniu , cui viventi per 
annos aliquot ad sacrificium Missx liberaliter vinum submi- 
nistraverat , nonnihil eorum,quac reliquerat , postulavit in me« 
moriam tanti viri, quem ipsa singuhri veneration? proseque- 
batur . Obtentoque sigiilo Christi confixi, quo Mendiburus 
usus fuerat, hoc iiia pectori applicitum subtus thoracem ges- 
tavit semper , donec extremum diem ciausit > 



VIN- 



1^6 De Virts lllustrihus Cast. Vet. Lib. II. 

VINCENTIUS IRAOLA. 



IJeasaim natus est in Guipuzcoa tertio Nonas Majas , an- 
no 1738. Quamvis in lustrali fonte denominatus fuerit Anto- 
nius Vincentius , deinde tamen solo Vincentii nomine ab o- 
mnibus appellabatur . Et ipse , dum grandior esset , vel sola 
sui nominis recordatione ad frenandos naturae motus incitaba- 
tur , id sibi frequenter inculcans: Vince te , Vincenti . Hujus 
virtutes adolescentis Marchionibus de Vaimediano , Hispanix 
Magnatibus, usque adeo probatx fuerunt,ut illum in domum 
suam invitaverint , ut impuberes ipsorum fliios et domi, et fo- 
ris comitaretur , ac teneros eorum animos exemplis morum 
optimis imbueret, consiliisque prudentibus informaret. Id il- 
le cum magna genitorum approbatione , parique utilitate na- 
torum effecit . Sic enim eorum invigilabat institutioni , ut ne- 
que innocuos ipsorum lusus fastidiosus interturbaret , neque 
ad ea dilabi permitteret , qux generosam eorumdem conditio- 
nem dedecerent : ac semper cum juvenili quadam gratia pru- 
dentiam vere senilem ita conjunxit,ut incertum esset, nobi- 
les illi pueri anne magis illum amarent,an vererentur . Cum 
eis deinde Vallisoletum profectus est,ubi intra Coilegium S. 
Albani hospitio recepti , operam latinis literis in Ambrosiano 
dederunt : ipseque ibidem philosophica'instauravit studia,quac 
jam inchoaverat Caesaraugustse . 

In Guipuzcoam regressus , de vitac statu eligendo delibe- 
ravit . Atque ut rem summi momenti ea , qua par est , dili* 
gentia perpenderet , divinis meditationibus , quibus jam tum 
assuetus erat, diutius voluit insistere. Per dies aliquot S. Igna* 
tii vacavit Exercitiis , quac illis sunt utiiissima , qui consultant 
de vitae genere deligendo . Meditatiombus , ac precibus non- 
nullas etjam adjunxit afflictationes corporis , quas jam per id 
tempus usurpabat, ut majus de cceio lumen acciperet ad id 
considerate statuendum , quod Deo gratissimum esset, sibique 

tn a« 



Vinccntfut Iradla , 



maxime convenirct . Spem habere poterat minime dubiam pm- 
gue quoddam Sacerdotium obtinendi , quo vitam in patria de- 
geret sati? commodam . Verum nihil ideo remoratus est, quo- 
minus supernis impulsibus obtemperaret , quibus ad amplecten- 
dum vitx genus incitabatur, in quo posset multorum acternac sa- 
luti naviter adlaborare . Atque id potius fuit , quam deside- 
rium mundi hujus pericula declinandi ,quod eum tandem im- 
pulit , ut Societatem Jesu peteret , signanterque provinciam a- 
liquam Indicam , in qua suam laborandi pro Christo skim ex- 
pleret . Generosum hunc animum hauserat ex frequenti litera- 
rum lectione ,quas Missionarii Societatis e remotissimis mun- 
di partibus ad amicos in Eurcpam mittebant . Perspectisque 
fructuosis laboribus , quos ubique pro Dei gloria , et anima- 
rum bono suscipiebant , ad iilorum scquenda vestigia vehemen- 
ter exarserat . Et quanquam aliorum suasu ab hac missionis 
Indicac petitione destitit, tamen quod in animo ccgitaverst, 
non ita abjecit, ut nollet illud urgcre,cum primum oppor- 
tunitas occurrisset . Obtenta Praepositi facultate , ut Castellana: 
provinciac Sociis adscriberetur, iter Viilagarsiense , quod erat 
passuum ducentorum millium , pedibus decrevit agcre,ut vi- 
rium suarum ad profectionem Indicam pcriculum faceret , ac 
fortasse etiam ut S. Stanislaum Kostkam imitaretur , cujifs 
gesta non ignorabat, cum csset in Sanctorum legendis Vhis , 
praesertimque Societatis , bene versatus . Sed illorum jussu , 
qui super eum potestatem quasi patriam habebant , ab hoc e- 
tiam debuit conatu reccdere. 

In tirocinium cooptatus anno 1764, vigesima primaju- 
nii , S. Aloysii consecrata solemniis ,illum asmulari studuit in 
elevatione mentis ad Deum, in reprimcndis naturac motibus 
inordinatis, et in exacta regularum observatione . Prxsentis 
Dei mcmcriam tutissimam reputabat viam , eandemque brevis- 
simam ad arfectiones animi componendas, dcclinandos errcres 
quoslibet, et in singuiis actionibus divinac Majestati placen- 
dum . Societatis legious velut totidem adminiculis ad obtinen» 
dum perfectionis culmen utebatur, ideoque vcl in minimis 
custodiendis erat exactus. In adulta jam actate ad omnes ti- 
rccinii mores se ita ccmposuit,ut adolescentuiis par esset in 
animi simplicitate , et majorem 3 quam habebat, maturitatem 
Lib. 11. s ju- 



13S D> Virts lllunrihus Cast. Vet. Lih. IT. 

judicii , ad exequenda omnia promptius, perfectiusque con- 
ferret . Habuerat in patria consuetudinem cum P. Augustino 
Cardaverazio : et quae tum ab optimo sene , et expertissimo 
virtutum Magistro didicerat, multum ei deinde profuerunt ad 
religiosa: vitas cursum et recte ineundum , et constanter per- 
sequendum . A tirocinio Methymnam venit,ut tertium Philo» 
sophis curriculum inchoaret . quod tamen ibidem absolvere 
non potuit. Nam quinto post mense longiorem alium,mul* 
toque difficiliorem ingressUs est laborum cursum , in Iraliam 
curn Sociis ohinibus relegatus. In eo itinece suas esse partes 
duxit carteris inscrvire, nullumque detrectare ministerium , 
quamvis arduum , sc vile , in quo posset suam erga fratres 
caritatem exercere .Calvii autem inter alia caritatis , ac demis- 
sionis officia, munus purgandi latrinani sibi desumpsit, quod 
in eo rerurn statu nbn nisi cum insigni patientiae, arque hu- 
militatis exemplo poterat exerceri: nam sordes immissae in do. 
jiolum ad mxnia usque deportandse erant, indeque in mare 
•: rojiciendae : neque enim alia ibi erat ratio domesticae mun- 
ditiae procurandx. Id vero adeo non fastidiose exequebatur, 
ut constanti , ac diiigenti cura in eo labore perseveraverit . 

E Corska in cominentem Italiam rransmissus, theologicis 
studiis ihitium dedit Panzani , Bononisque finem imposuit: 
ac sicut eis tota animi contentione semper incubuit, ita co- 
piosum diligentix sux fructum percepit . Multam eo ten> 
pore operam posuit in lectione sacrx Scriptura: , adhibito se- 
lectorum Interpretum subsidio , multaque inter legendum an« 
notabat ex iis prsesertirn , quibus miserkordia in pauperes , 
et caritas erga casteros' homines commendatur : quarum ii- 
iam, dum sui juris erat, liberaliter exercuitj hanc vero per 
omnes vitae gradus diligentissime coluit . Valde ilii familiare 
fuit ad aliorum obsequia currere , quamvis ea non sine pro* 
prio prxstanda essent incommodo : sed iila sponte adeo,gra- 
tioseque praestabat , ut nihil jucundius evenire sibi posse vi* 
deretur. Dum Panzani degeret ,curam suscepit excitandi eum 
a somno , qui cacteros erat excitaturus : aliaque id genus li- 
beiiter subibat onera , ut aliense serviret utilitati . Cum mul- 
ta de lingux vitiis , ac de facjli verborum iapsu legisset in li- 
bris sacris , singulari ad cusiodiam oris usus est diligentia : o- 

mnes* 



Vineentius Jraola* 

mnesque fn illius sermonibus observabant affabilem comita* 
tem , et attentam , ne quem verbo Ixderet , circunspectionem, 
Siquis vero aliquam ei molestiam intuiisset , cum illo omni 
cffieiorum genere ita decertabat, ut non solum aversi animi 
suspicionem tolleret , sed eidem quoque persuaderet , strictae 
amicitia: vinculo sibi esse devinctum. Secundum sacros Cc- 
dices maximo in pretio habebat summarium Constitutionum 
Societatis , Exercitia S. Ignatii , eorumque Directorium . Ad- 
mirabilem Exercitiorim librum , eidemque addita commenta- 
ria diligenti evolvebat studio,atque ut pleniorem eorum in- 
telligentiam assequeretur, frequentem de his sermonem infc 
rebat . In Constitutionibus observandis tantam adhibuit diligei> 
tiam, quantam is, qui et studiorum socius, et consilioruni 
ejus particeps erat , hisce verbis proccstatur : Vincentius Irao» 
la roinjum mthi nostrarum legum exempar 'videkapur : diuque ii: 
studiorum tempore , ac deinde cum eodem Dersatus , nrtllam ab 
eo memini fntsse unquam njiolatam ; quawvis non raro archu- 
tior mea tndoles , in Thcologitz 3 et Scriftxra qu/sstiontbus agi* 
tandis , illius yatientiam , ac modestiam satis acriter perurge* 
ret . Ad eam cbservamiss perfectionem obtinendam multum 
incitabatur ex divirae praesentisc recordatione , quam ab tiroci* 
nio fovere cceperat , ac deinde alere ncn prxtermisit . Siien- 
tio , ac solitudini , quatenus integrum sibi esset , constanter 
deditus, quoties inde ad alia qusevis opera evocaretur, adeo 
intentus erat animi , et corporis motibus ccmpcncndis , ut f> 
cile nosceretur , Deum ubique prxsentem intueri.Kis ad su- 
blime Sacerdotii munus ber.e comparatus, illud ex obedien- 
tia suscepit ab Episcopo Britcnoriensi anno 1770, die 27 
Junii , quse secunda erat Dominica post Pentecosten . 

Absolutis jam studiis, missus est Castrumfrancum , ut ter» 
tiam ex jure Societatis probationem subiret : atque in eodem 
ioco ad extrernum vitx diem perseveravit . Quoniam juvcmes, 
qui probandi erant ibi , ccnsuetis ciim ministeriis exerceri non 
poterant, Vincentius non unam tentavit viam , ut ardenti ju« 
vandi animos dtsiderio aliqua ex parte satisfaceret . Ac pri- 
mum paupenbus immixtus , qui frequentes ad Sodorum do- 
ffiurn , ut eleemosynam acciperent, stata hora quotidie con- 
vcniebant; nunc hos ? nunc iilos in rebus fklei , Christiani- 

s 2 que 



140 De Viris IlUstribus Cast. Vet. Lib. II. 

que hominis officiis instruebat , eisque salutaria consiiia td vi- 
tam recte instituendam dilargiebatur. Deinde veniam a Supe- 
riore petiit , ut , cum tertix probationis juvenes deambulatum 
prodirent , ipse cum altero ad xgrotantium rusticorum domos 
posset excurrere . Quod cum obtinuisset , infirmos invisebat 
agricolas, verbisque suavissimis solabatur, ac rationem , qua 
fructum e morbo caperent , edocebat . Dum autem iidero juve- 
nes recreationi vacabant domi,bonam illius partem , annuen- 
te Superiore , tribucbat ipse meditationi . Prarterea , eodem 
caritatis impulsu ductus, per dies festos ad milhare nosoco- 
mium Urbanse arcis progrediebatur , ut Missam coram aegro* 
tis militibus gratuito celcbraret: neque illum ab hoc itinere 
deterrebant aut hibernx nives , aut frigora , quz nimium ri- 
gida eo anno acciderunt. Cupiebat etiam vehementer Archi- 
presbytero illius oppidi suam operam polliceri , ad instruen- 
dos in templo pueros, cum ii Dominicis diebus pcr varias 
tributi cJasses in fidei rudimentis erudiebantur : vel certe ad 
legendum Jibrum aliquem e suggestu , dum populus , finita jam 
catechesi, donec Vesperas inchoarentur , expectabat . Sed cum 
hxc propter difficilem temporum conditionem Rectori suo non 
prdbarentur , statim ab incepto recessit, perindeque acquievit, 
ac si conata perfecisset . Ad aliud vero misericordia: upus ag- 
grediendum , nuilam repulsam tulit . Obierat quidam infans, 
quem sepuicro inferre , absente tunc Vespillone , nemo alius 
audebat . Cum id Vincentio innotuisset , Rectorem adiens ,fa- 
cultatem ab eo facile obtinuit, ut adjuvante alio Sociorum , 
munus lllud sepeliendi mortuum obiret,quod tantopere in sa- 
cris literis commendatur. Ac fecisset quidem , nisi , quo tem- 
pore in templum venit , Vespillo etiam supervenisset , qui ei 
meditati operis perficiendi occasionem prxripuit . 

Tertium probationis annum jam pene absolverat , cum 
indicta Societaiis aboiitione , mutavit habitum , rn quo semper 
modestiam cum decore Sacerdotali retinuit. Cseterum e vete* 
ri agendi ratione nihil admodum immutavit ; nisi quod , ab 
regulari discipiina jam liber , frequentior in templo aderat , 
nunquamque sacris functionibus non intererat , qux in eo ce- 
lebrarentur . Domi suac vel Scripturam sacram , vcl Ecclesias- 
ticam historiam ? vel Theologiam morum tanta versabat assi- 

dui- 



Vinccntius Iraola . 



141 



duitate , ut in his omnibus peritiam adeptus sit non vulgarem : 
atque in paucis etiam temporum spatiis , qux necessariae dabat 
snimi recreationi , nullum prz iis jucundius argumentum cum 
amicis pertractabat. Neque id eruditionis ostentandx causa ef« 
flciebat, aut ob eam , quac in sciendo est, honestissimam vo- 
luptatem ; sed propter alium altiorem flnem,quem in animo 
volvebat suo , et qui deinde aliqua ex parte innotuit . His 
nempe studiis eo respiciebat , ut habilem sese redderet ad ani- 
marum salutem utiiiter procurandam , tum Sacramentis admi- 
nistrandis , tum etiam divini verbi prsrdicatione exercenda . 
Eadem de causa multum studium contulit ad Itaiicam edis* 
ccndam linguam , et proprietatem cognoscendam dialecti Bo* 
noniensis , quam ut facilius assequeretur , opportunam ibidem 
nactus est occasionem . Abeuntibus alio juvenibus , quibuscum 
hactenus Castrifranchi degerat , ipse in eadem domo reman- 
serat cum Sacerdotibus provectioribus , qui pridem in Socie- 
tate professionem emiserant . Ab eis postmodum ex novo de- 
creto separari jussus , ad quemdam accessit Italum , qui fue- 
rat ex Adjutoribus Societatis in provincia Veneta , modoque 
sedem fixerat Castrifranchi , ubi libenter Vincentium nostrum 
in contubernalem admisit.In quotidiana cum eo , ac domes- 
ticis consuctudine , atque in sermonibus , quos inter visendum 
acgrotos cum popuianbus conserebat, multam brevi notitiam 
vernaculae linguac comparavit . Post hxc , ex iliius consilio , 
quem in conscientiae arbitrum delegerat , facultatem obtinuit 
Romx , ut posset ab Episcopis ad excipiendas confessiones 
idhiberi : ac tandem Archiepiscopus Bononiensis post praevia 
pencula potestatem illi concessit , ut in Archipresbytcratu 
Castrifranchensi confessiones audiret. 

In eo exercendo munere,duo sibi prxstituit observanda, 
a quibus deinde nunquam recessit . Primum , ne munuscula 
propter auditas confessiones acciperet , neque illam quidem 
pecuniam , quae stipendii nomine pro dicendo Sacro ea sibi 
occasione offerretur . Aiterum , ne unquam iliorum adiret li- 
mina, qui peccata sibi confiterentur; nisi aut lnfirmi essent, 
aut ab eis nominatim arcesseretur ad agendum de rebus ani- 
mi; cum alia quxvis negotia pertractare non vellet . Quoties 
pedem cfferret domo , vel tendebat in templum recta , vel in 

aegro- 



142 Tiris Illustrihus Cast. Vet. Lik II. 

jcgroti alicufus xdes, vel interdum eti?m in sgrum , ut cum 
anriquis sociis ad brevcm horam spatiaretur : quanquam ab 
corum comitatu in ultimis prsesertim annis sxpissime disccde- 
bat , ut xgrotantes ruricolas visitaret . Nusquam constantius 
perseverabat , quam in destinata confessionibus sella , in qua 
jam inde ab initio quatuor, aut quinque perstabat horas pcr 
eos dies, in quibus frequens populus ad solemniora festa ac- 
currebat. Deinde vero frequentiam confiten expetentium as« 
siduitate sua sic ille auxit , ut in plerisque diebus festis mul- 
tas continenter horas prb tribunali sacro sedere cogeretur . 
Nam prxter Castelli incoias , cum Vinccntii caritas circum** 
quaque breviter innotuisset, multi etiam e vicinis pagis , at- 
que alii , qui Mutinensi ditioni suberant, ac Nonantulx, ad 
illum pro exoneranda conscientia deveniebant . Aucto notabi- 
iiter numero pcenitentium , Missam in diebus festis sub auro- 
ram celebrabat, ut diutius audiendis insisteret confessionibus . 
Atque ita huic instabat operi 5 ut non illud abrumperej jen- 
tandi causa, quod ne aliis quidem diebus solitus erat effice- 
re: solumque per bruma: frigora , qux non parum ejus vale- 
tudinem irnmutabant , jentaculum interdum desumebat ex Con* 
fessarii sui jussu , cujus ductum in omnibus seouebatur . Ncn» 
nunqnam e templo redibat domum , cum designata prandii 
hora jarri pr^terierat : ac tunc humiliter ornbat socios, ut se- 
rb advenienti vellent ignoscere ; non enim sustinuerat quos* 
dam agricolarum ab se rejicere,qui venerant ex longinquo, 
et non scque bene pasti, atque ipse, toto mane dum aures 
eis prxberet , jejuni expectaverant . Fx occasione Missionis sa- 
crsc , qux per id tempus eo Ioci fuit habita, infatigabjJis ejus 
labor in administranco poenitentiac Sacramento vel ipsis Mis- 
sionnariis admirationem injecit . tx iis unus,qui confessiones 
hominum in Oratorio quodam publico simul cum Vinccntio ex- 
cipiebat , indefessam ejus constantiam demirabatur : ad ean> 
que alludens, facete deinde ajebat, se tantum non enectum 
ab illo fuisse j quia , cum videret eum ad multas horas in sua 
sede perseverantem , non audebat ipse iocum deserere , quam- 
is longo labcre defatigatus . Sed Vincentius non tantum in 
aede sacra , verum etiam domi suac audiebat ncn paucos, qui 
ad eum veniebant noctu , ut peccata sua confessiOne expia» 

renr. 



Vincehiius Irciola , 143 

rent. Veniebant autem in quolibet anni tempore, maxinve' 
que in Paschaiibus festis , et oppichni diversx classis, et ar- 
cis Urbana: milites,quos omnes iibenti animo exceptos , be- 
neque instructos , sic dimittebat, ut denuo ad cum reverti 
non detrectarent . Denique in hujus ministerii exercitio adeo 
strenue , atque utiliter laboravit v ut frequentiam SacramentO' 
rum apud eum populnm auxerit non solum in diebus sacris 
sed in multis etiam profestis, in quibus Marix Virginis festi* 
vitates , aut quorumdam nataiitia Sanctorum aliquo peculiari 
cultu ibidem celebrabantur . Idemque fiebat in prima feria 
sexta cujusque mensis , qux ipsius industria jam ibi habeba- 
tur religioni dicata Sanctissimi Cordis Jesu , cujus pictam ima- 
ginem in templo curaverat collocandam . 

Decursu temporis, consentiente Ministro regio , iicuit 
tandem Vincentio cum Hispanis exulibus habitare, a quibus 
antea discedere coactus fuerat . In illo nacti sunt amabiKssi- 
mum socium , ac pene dixerim servum ad ministeria qusque 
promptissimum . Continuo suscepit ipse curam administranda: 
domus: et quidquid iaboriosum, vel abjectum occurreret ef* 
ficiendum , sponte iile aggrediebatur , expediteque perficiebat . 
Siquis autem aiiquo vaietudinis incommodo afnceretur , ?.d fe- 
rendum auxilium ita erat promptus, ut nihil fastidio habe- 
ret , seu medicanda forent ulcera , sive a!ia quxvis officia es- 
sent obeunda . Unde ajebat quidam , videri sibi Vincentium 
sensibiiem quamdam animi voiuptatem in tractandis infirmis , 
eorumque infirmitatibus sublevandis invenire , in eooue ju- 
cundissime delectari . Erga illos porro de popuio , cui mor* 
bo corripiebantur , quanta esset ejus caritas , pauio ante vi« 
dimus. Sed postquam Confessarii munus obire coepit , muito 
frequentius segrotantium subibat tecta , ut iilorum necessitati- 
bus subveniret . Neque ab iis tantum cvocabatur , qui bene 
vaientes , apud ipsum confiteri consueverant ; sed ab aliis eti- 
am,qui nunquam acciderant ad ejus pedes , audierant tamen 
a domesticis , vei amicis quantum ex Vmcentii consiliis in si- 
mili vitae discrimine profecissent . Aderat ille omnibus incun 
ctanter, et post auditam eorum confessionem , quamvis pro 
cui in agris degerent , iterum , ac saepius revisebat , diuque 
ad lectum iilorum seaens , duicissimis sermonibus recreabat , 

et 



J44 Di Viris iihstribns Cdst. Vet. Lib.II. 



et, ?i quidem ea indigerent, stipem etiam aliquam conferebat . 
Non defuerunt aliqui, qui hac ejus benignitate nonnunquam 
abuterentur. Contigit illi non semel , ut sub horam satis in- 
commodam ad subveniendum alicui argroto solicite vocaretur. 
Et cum e vestigio de more accurreret, in familiam miserrimam 
incidebat , qux propter leve domestici alicujus incommodum 
illum ad se vocaverat, ut egestatem suam coram agnoscens , 
eam subsidio aliquo sublevaret . Vincentius et pauper erat , 
et amantissimus paupertatis : sed cum insigni etiam esset mi- 
sericordia, teneri non poterat, quin aliquo modo egenorum 
inopiz succurreret , vel recisis quibusdam sumptibus , quos 
nemo alius superfluos duceret , ac plerique necessarios existi- 
marent . Ex illa vero facile ignoscenda fraude , quam aliqui 
ad extorquendam ab eo stipem interdum adhibuerunt, nihilo 
cunctantior effectus est, quominus ad infirmorum domos , cum 
primum admoneretur, accederet. Illud utique molestum sibi 
fuit , et acerbum , quod a nonnullis in periculo mortis expe- 
titus , morem eis gerere non potuerit , cum extra territorii 
essent fines, ad quos sua confessiones audiendi facultas res- 
tringebatur . In his fuerunt duo , qui eum iteratis urgebant 
precibus , ac palam fere protestabantur , nisi adesset ilie , ne- 
minem alium ad expiandam delictorum conscientiam adhibi- 
turos . Vincentius ad eos veniens , prudentisc , atque industriac 
sux vim omuem exeruit , ut eos a proposito dirnoveret , tan- 
demque illis persuasit , ut Sacerdotem alium, prout debcbant, 
accirent : ac repetitis deinde visitationibus , repulsam , quam 
eis dederat, plenissime compensavit. Cseterum intra termi- 
nos Castritranchi pauci admodum fuerunt, sub ultimis prae- 
sertim annis , qui Vincentium ad extremam horam non ad- 
vocaverint , et quibus ille desideratam opem constanti caritate 
non tulerit. 

Hic fere perpetuus labor excipiendi confessiones , et zgro* 
tis opituiandi , nullum otium Vincentio relicrurus esse vide- 
batur, ut aliis rebus animum posset intendere; cum praeser- 
tim debili potius esset, quam robusta vaietudine . Aliud ta- 
men aggrcssus est opus, quod ilii novam occupationum seri» 
em adduxit . Sub optimi Sacerdotis disciplina simplicem ca- 
nendi modum voluit ediscere : quem cum brevi tempore suf- 

fici- 



Vincentius Iraola • 



ficienter edoctus fuisset , Choro deinde intererat psallendrs 
Missis , ac Vesperis , aliisque functionibus celebrandis , qux 
satis frequentes sunt Castrifranchi . Aderat etiam publicis sup- 
plicationibus , et cum ad inflrmos sanctissimum Viaticum de- 
ferebitur , vel in templo impertienda erat populo benedictio: 
sxpeque in aliis ejusmodi ministeriis vices gerebat Capellani 
absentis , aut aliter impediti . Quicunque illum tam multipli- 
ci officiorum varietate fungentem intuerentur , infatigabilem 
cjus constantiam poterant admirari , qua laborum omne genus 
pro juvandis animis, et pro divino cultu exercendo libenter 
amplectcbatur . Sed qui propius Vincentii animum introspi- 
ciebant, inexplebile desiderium admirabantur , quo xstuabat 
ille , ut Dei nomen , et gloriam Iatius aliquando vel apud re- 
motissimas gentes promoveret. Ab eo jam tempore , cum So« 
cietatem ambire cceperat , id illum in votis habuisse diximus: 
camque mentem , postquam in exilium venerat, adeo non 
deposuit ,ut frequenter de missione Indica verba faceret , alios- 
que ad esndem expetendam inducere conaretur . Quantum 
quidem penes ipsum erat , ad Rusiam usque , si licuisset, 
pedibus iter agere non dubitasset . Cum audisset etiam nonnul- 
Ios , qui de Societate fuerant , ad Sinas enavigasse , de ag- 
grediendis mathematicis studiis egit, ut qux faciliorem si- 
bi aditum ad regicnem illam poterant aperire . Sed cum eo- 
rum , quac prac cupiditate plurimum Dei causa laborandi ten» 
tabat , nihil e sententia succederet , cogitationes suas omnes 
ad Americanam missionem convertit , quam verisimilius exis- 
timabat fore , ut aliquando posset obtinere : itaque reiicto om- 
ni alio consilio,ad illam sese studuit diligentissime przpara- 
re . Huc igitur potissimum spectans ( prarter alia qua: in e- 
undem finem erTecit ) laborem illum Ecclesiastici addiscendi 
cantus in actate jam adulta suscepit . Audierat enim , et ca- 
nendi usum , et quidquid ad sacrarum cxrimoniarum attinet 
dignitatem , prodesse quamplurimum ad deliniendos America- 
norum animos, eosque in obsequio Numinis continendos . 
Eadem de causa munia illa omnia , quse Parochi propria sunt, 
ejusdemque Vicarii , diligenter perdiscere , ac frequenter exer- 
cere conatus est, ut ea deinde facilius , perfectiusque obiret, 
siquando voti sui compos efficeretur . Quod si desicieria , dum 
U>. LL t effi- 



1 $5 De Viris lllustrthus Cctst. Vet* Lib> II. 

efficacia sunt ac smcera, non immerito factis annumerantur , 
sperare quidem iiceat, Vincentio mercedem obtigisse Aposto- 
lics profectionis ad barbaros , quam concupivit ardenter, ac 
nihil, ut eandem aggrederetur , pro virili partc practermisit. 

Quoniam vero in illius ministerii exercitio , cui vehemen* 
ter inhiabat, nulla re magis adjuvandum fore noverat,quam 
solidarum ornatu virtutum , his comparandis , et excolendis 
non intermissam curam adhibuit . Quantam ad perfectioris vi- 
tz. studium , dum inter Socios viveret , contulerit diligentiam, 
in superioribus vidimus . Deinde autem ab antiquo vivendi 
more vix quidquam , practer habitum immutavit . Eadem iJli 
examinandx conscientios cura , pios legendi libros , meditan- 
di per horam mane , vel certe vespere , quoties id propter 
confessionum frequentiam stato tempore non fecisset . Idem 
etiam studium domandi corporis , quod iteratis excipiebat ver- 
beribus per hebdomadam , dum liceret sine arbitris facerc , 
sxpiusque cilicio , vel catella ferrea perstringebat . In cibo» 
rum usu ( erat parcus: sed in refkiendo animo salutari oratio- 
nis pabulo admodum liberalis. Praeter matutinam meditatio- 
nis horam , frequenter in templo prolixe orabat antequam ad 
invisendos aegrotos iret v aut postquam ab eo,vel simili cari- 
tatis opere revertebatur. Ad peragenda S. Ignatii exercitia , 
qux quotannis peragere nunquam prxtermisic , de industria 
quxrebat maxime opportunum tempus, in quo nullus recur- 
reret dies festus, nisi Dominicus , ne confessionibus , aliisve 
functionibus sacris ab orandi studio pracpediretur . Et tamen 
expletis octo diebus commentationum , alios duos superadde- 
bat , ad compensanda, ut ajebat ipse , exercitiorum intertri- 
menta , qux propter occurrentes alias occupationes plerumque 
solent intervenire. Hacc autem ad orandum propensio tanto 
erat in Vincentio laudabilior , quanto mmus solacii , supernas- 
que dulcedinis in exercitatione illa sentiebat . Ipsemec famiJia- 
ri suo fassus est ingenue , semper in oratione , vel fere sem- 
per ariditate laborare , nuliumque suavitatis gustum sensibi- 
lem experiri : sed majpr ille ardor , adjunxit, et promptior 
animus , quem sentio deinde ad quaclibet opera pro Dei ser- 
vitio aggredienda , incitamcntum est mihi maximum , ut ora« 
tioni magis , magisque insistam , et opportunitates vacanrii 

Deo 



Vincentlus Irdola . 147 

Deo diligenter arripiarn . Quod saluberrimum prudentfs viri 
exemplum illi utinam acmularentur , qui meditationis usum , 
nisi consolationibus ac lacrymis diffluant , tanquam parum 
fructuosum» nimisque difficilem abjiciunt! 

In his , qux ad religiosa vota spectabant , adeo nihil in- 
dulgendum sibi esse duxit , ut suam potius diligentiam in- 
tendisse videri possit . In externo vestiendi modo cum hone- 
gtissimis , ac probatissimis ejusdem loci Sacerdotibus conve* 
niebat. Sed qux latebant intus , neque intuentium oculis ob» 
jiciebantur, propria erant pauperis , et ejus, qui molliorem 
cultum,ac delicfas omnes aversaretur . Posteriorem cu/usdam 
vestis partem , qua dorsum , et brachia ultra cubitum obte- 
gebantur, ex tela adeo rudi confici voluit , ut qui eam post 
Vincentii obitum vidit , cilicio parum absimilem reputaverit. 
Superfluas apud eum vestes non invenisses . Nam quas suffi» 
cienter pro ratione status sui jam inservierant , atque inter- 
dum e^s etiam , quibus adhuc decenter uti poterat, paupe- 
ribus Iargiebatur: ac pro sua erga illos misericordia , saepe 
etiam inter socios rejectanea quxrebat vestimenta , quibus mul- 
torum necessitafi subvenit, vel ut defunctorum cadavera in* 
volverent, vel ut propriam obtegerent nuditatem . Illius quo- 
que lectus, cseteraque supellex moderationem in omnibus 9 
et paupertatis amorem indicabant. Cubicuii ornatus unica 
Crucifixi imago , et pauci aliquot Iibri,quorum plerique mul- 
to jam usu detriti . Ad castitatem tuendam , prarter frequentem 
orationis usum , et corporis afflictationes , tantam in vultu,et 
in verbis prxferebat modestis gravitatem, ut s&tis ea esset caeteris 
ad pudorem componendis . Haec autem modesta gravitas tum 
eminebat maxime, cum suscepto Confessarii munere , feminas 
erat allocuturus : ante enim , nisi quadam inevitabiii necessitate 
compulsus, ab earum colloquiis abstinebat . Deinceps vero, 
quoties verba cum eis faceret, severitatem potius, quamvis ab 
cjus ingenio aiienam,quam famiiiaritatem exhibebat : nec plu- 
ribus , quam opus esset , rem quamque agebat , neque dein- 
de in alicujus intrabat domum , nisi ut morbo laborantes vi- 
sitaret. Quod ad obedientiam attinet , Archiepiscopi jussa re- 
verenti seniper submissione suscepit , ac plena executione com- 
plevit . Quem elegerat conscientiae moderatorem , tanquam Dei 

t l ge- 



148 De Viris lllustrihus Cast. Vet. Lib. IL 

gerentem vices considerabat, eique propterea sine ulla tergi- 
versatione vel in rebus , qux voluntati sux repugnarent , ut 
in moderandis castigationibus corporis , aliisque similibu? ob« 
temperabat . In ommbus,quae ad templi servitium spectabant, 
ita morem gerebat Archipresbytero , ut is inter cunctos , qui 
tum ibi degerent , Sacerdores nullum fortasse promptiorem 
ad nutus suos haberet : multumque proinde Vincentii opera, 
in his , quac occurrerent , utebatur . Inter aequales etiam , et 
inferiores parce admodum pronrix libertatis jura exercebat . 
Ad aliorum quippe arbitrium in rebus licitis ita se finxerat, 
ut ea non raro faceret , quae sponte sua iibentius omisisset : 
neque alia inerat efliciendi ratio,nisi ut actiones suas ad ali- 
orum placitum accommodaret . 

Nulla fere magis eiucebat in eo virtus , quam animi 
xquabilitas in adversis , qux non aliunde proficisci poterat, 
nisi ab illius studio singuiari , ut volunrati divinae , cohibita 
naturae propensione , in omnibus consentiret . Quam multa 
cum carteris , et quam acerba rulerit ante adventum in Italiam, 
deindeque in Societatis excidio,quam iile diligebat in primis, 
cum satis aliunde constent , non attinet hic fusius exponere. 
Alia insuper singillatim perferenda sibi fuernnt , tum ex de« 
creto separationis, propter quod ab Hispanorum contuber- 
nio abstinere diu debuit , tum etiam ex officio Confessarii , 
quod ipse ultro suscepit . Id ansam praebuit scelerato cuidam 
homini peregrino, ut per speciem peccata confitendi , usque 
ad interiora domus , atque adeo intra Vincentii cubicuium 
introiret . Ut solus cum solo mansit, atrociter eum urget, 
terribilesque intentat minas , nisi statim largam sibi opem con- 
cesserit , quae sublevandae necessitati suac sit satis . Vincentius, 
cum aliam evadendi viam non inveniret , et ab ignoto , ac 
perverso viro prudenter timere posset quidquid ferociter mi- 
nabatur , nonnullos illi donavit aureos , quibus improbum 
xruscatorem tandem a se dimisit . Non asque graves , sed mi- 
tissimo illius cordi nimium acerbi fuerunt labores alii , quos 
ob eandem causam aliquando sustinuit : ut cum viam leuca- 
rum aiiquot pedes arripuit , ut solatium afiictae cuidam fami* 
lix quamprimum arTerret . Nunquam vero his , aut simijibus 
adversis casibus ab animi tranquiliitate dejectus est , quam in 

ejus 



Vincentius Iraola . 149 

ejus vulru cxtcn , velut internie pacis indicem , suspiciebant . 
Supra derennium , ait quidam , cum Vincentio commoratus , fre- 
quenterque cum illo a?ens , nunjuam eum memint ab animi &qua- 
bthtate , ataue amabili moderatione defecisse , quam eidem na- 
tura ipra ind>d>sse <videbatur ; nec pcterat non esse fructus cxi- 
mi.t cum Dei mtlnntate consensionis , et contentioris studii , 
quod ipse ad rebelles antmi motus comprimendos adhibuerat . 

Hi? virtutum ornamentis instructus , operosim Castrifran- 
chi ducebat vitam , cum , ineunte vere millesimi septingente- 
simi octogesimi tertii, ampliorem explendae caritatis materiam 
invenit. Sxvicbant in oppido per id tempus malignx febres, 
quae multos indigenarum ad vitae discrimen , non paucos ad 
sepulcrum usque adegerunt. In ea calamitate omnes animi, 
et corporis vires intendit , ut strenuam aegrotantibus operam 
subministraret . Nullo vel labore , vel periculi metu deterri- 
tus , aures confiteri volentibus libenter accornmodabat , de- 
cessuris constanrer aderat , omnesque frequenter invisens , dul- 
cissimis colloquiis ad molestias morbi xquanimiter sustinen- 
das adhortabatur . Et quamvis eorum aliqui , utpote faculta- 
tam egentes , incommodas acdes incolerent, quas fxtidus in- 
firmorum halitus muito reddebat incommoJiores ; ipse tamen, 
stimulante caritate , quae omnia sustinet , nullum loci squal- 
lorem refugiebat , nullam horrebat sordium fceditatem , ut be- 
nignissime miseris assideret . Inter aegrotos vir quidam erat 
pauperrimus , sine conjuge , sine iiberis , ac propinquis , et 
in miserrimo tugurio jacens, quod suile potius appellari po- 
terat , quam hominis hibitaculum . Huic peculiari studio Vin- 
centius adfuit , cxteris passim miranribus , qui posset tandiu 
gravissimum illius loci fcetorem tolerare. Accitus e vicinia 
quidam , ut supremam infirmi voluntatem suo testimonio con- 
firmaret, olidum habitationis ejus putorem ferre non potuit: 
indeque sese proripiens , eximiam Vincentii constantiam sus- 
piciebat , qui graveolentiam illam tam longo tempore susti- 
nuisset . 

Sed Vincentii valetudo fervorem animi, et caritaiis suae 
vires non exaequabat . Itaque , postquam aegroto illi , quem 
dicebam modo , et quibusdam aliis qui postmodum segrota- 
runt , tanta inservierat alacritate , ut ministerium illud in de- 

li- 



150 De Viris Illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 



liciis habere videretur; ipse quoque virus noxium hausit, et 
contactus eodem morbo , sese randem conjecit in lectum . Non 
ita vis febris patuit initio,ut Medicus recuperandx valetudi- 
nis spem bonam illi non fccerit . Sed spem omnem vitae sic 
ille abjecerat, certamque imminere mortem adeo sibi persua- 
serat, ut eidem Medico , cantharides praescribenti cum iterata 
valetudinis promissione , responderit : Bene habet: fiant sane 
qudtcunquc jusseris , /// morituro mibt noDum hoc tormentum ad 
majus patientitt meritum supcraddatur . Ac revera , cum ab ar« 
te medica nullam curando corpori opem reciperet, divinis 
Sacramentorum auxilii<; religiose susceptis , spiritum' Creatori 
suo reddidit Nonis Junii 1783 , anno quinto et quadragesi- 
mo posrquarn illum acceperat . Sepultus est in Parochiali tem- 
plo S. Mariz , cujus dignissimus Archipresbyter D. Hyacin- 
thus Steganus , ut cxstinctura Vincentium vidit, cum intimo 
animi sensu exclamavit : Maluissem equidem , nunquam tam a- 
mabilem agno-visse *virum y quam illum tanto cum dolore ami- 
sisse. Idemque deinde ad amicum scripsit , Vincentium , ut 
sancte vixerat , sancte itidem mortem oppetivisse . Inter inco- 
las Castrifranchi , aliosque circum populos magnum sui desi- 
derium , gratissimamque memoriam reliquit , ut qui nullis un- 
quam laboribus , nulli suo incommodo pepercisset , ut omni- 
bus benefaceret . Nam et vitam ipsam pro fra-tribus infirmis 
posuit,et qui mortem inter infideles barbaros pro fide subi- 
re desideraverat, tandem inter Cathoiicos , et in pacatissimo 
religionis sinu vicdma caritatis occubuit, 



EUGE- 



EUGEN IU-S COLMENARES. 



JPrxcIari hujus viri res gestas paucioribus, quirn ipse vel- 
lem , absolvam paginis : non quod ille multa non fecerit , 
quae copiosam potcrant scribendi materiam subministrare ; sed 
quia his morte pracventis , qui diu cum eo familiariterque vi- 
xerant ab initio , plurima illius facta non ita comperire li» 
cuit, ut in publicam possint lucem emitti . Verumtamen ex 
aliis , quac ab idoneis accepta testibus , hic ego referarn , qua- 
iis ille , quantusque fuerit , non levis a quoquam fieri po« 
terit conjectura . Novembri mense anni millesimi sexcen- 
tcsimi nonagesimi quarti ortus est Eugenius in Legionen- 
sis dioecesis oppido Balmxo , quod intra vallem situm est 
Liebanensem . Domi suac pro parentum illustri genere Iibe- 
ralirer educatus, cum jam pueritiam excesserat , missus est 
Villamgarsiam , ut larinis Iiteris excoleretur . Ad majora de- 
inceps progressus , divino quodam instinctu permoveri ccepit, 
ut penitus res , ac spes abdicaret mortales , relicrisque paren- 
tibus , et propinquis , se totum religiosae disciplinae jugo in 
Societate submitteret . Hoc vehemens desiderium cum Supe- 
rioribus exposuisset , iidemque debitis probassent experimen- 
tis, annumeratus fuit Sociis pndie Nonas Apriles anni 17 14. 
De illo tirocinii sui biennio , deque toto studiorum tem- 
pore nihil compertum habeo , quod hic possim narrando 
commemorare . Sed qui reliquum diuturnions vitac cursum ad 
nostram usque memoriam ita peregit , ut constantem perfe- 
cti viri opinionem apud cos obtinuerit , inter quos degeret ; 
yerisimile omnino fuerit , et ad ingrediendam virtutis semitam 
impigrum fuisse , et in eadem persequenda ccelestibus perfu- 
sum benedictionibus , ut novos progressus faceret , donec de> 
6ignatam a Deo sibi metam perfectionis attingeret. 

Probationum , et studiorum spatia omnia cum Iaudabi- 
liter percurrisset , ad exercenda rninisteria Societatis egressus 5 

Gram- 



152 Dff Viris Illustribus Cast. Vet. Lib. IL 

Grammaticam Abulx docuit . Inde Villamgarsiam rediir , ut 
iis e Societate adolescentibus , qui alterum probationis annum 
cum studiis humanioribus conjungebant , Rhetoricam ,et Poe- 
ticem explicaret . Gratissimum iili fuit ad id muneris destina- 
ri, non quidem ob eam jucunditatem , quam ex Iiteris cape- 
ret amcenioribus ; sed ut torporem animi excuteret , ut aje- 
bat ipse , perspectisque cominus tironum exemplis , ad fervo- 
rem spiritus convalesceret . Nec modicum inde credendus est 
profecisse, qui munus illud hac animi comparatione suscepit. 
Ineunte jam autumno anni 1727, Philosophiam interpretari 
coepit Segoviae , quod ibidem per sexennium effecit . In ca- 
dem urbe professionem quatuor votorum emisit anno 17$ 1, 
quo die in ccelum evectar Matri Virgini gratulamur . Toto 
autem magisterii sui tempore tantam ad informandos doctri- 
na, et virtute juvenes diligentiam adhibuit , ut Scholis frequen- 
tiam et splendorem addiderit , atque usum Sacramentorum ma- 
gna ex parte promoverit. Anno proximc antecedenti nullus 
in CoIIegium illud advenerat ad Dialecticam auscultandam . Eu- 
genius vero non solum auditores habuit, sed plures etiam 
habebat sub triennii finem , quam habuisset initio: quod e- 
venire sine multa Doctoris commendatione non potuit ; cum 
plerumque iliorum non pauci , qui Logica perceperunt , de- 
inde vel tsedio victi , vcl ad alias facultatcs digressi , reliquam 
Philosophiac doctrinam facile prxtermittant . In posteriore au- 
tem triennio discipulorum ejus numerus triplo fere fuit major, 
quam in priore . Longe enim lateque pervulgata erat fama 
constantissimz illius assiduitatis ad erudiendos , et exercendos 
discipulos, quibuscum horas quatuor cum dimidia duccbat 
quotidie in Scholis , praetereaque nunquam disputationibus non 
intererat , quas iidem in fcriatis , ac festis diebus inter se invi- 
cem conserebant . Neque hic tantus docendi labor quidquam 
eum ab audiendis ccnfessionibus retardabat: imo etiam in- 
defcssa e/us perseverantia in ministerio illo exercendo tam 
mukos ad perccptionem Sacramcntorum in Collegium addu- 
xit, ut acgre pateret aditus ad Sacrarium per auiam eidem 
proximam , beneque spatiosam , in qua virorum confessiones 
excipiebantur. Denique iilius vitae ratio , dum Segoviac , atquc 
Abulac rnansit , ad sanctioris discipiinx leges ita erat confor- 

ma* 



Engemus Colmcndrss . 153 

mata , ut Sociorum quidam , post viginti fcrme annos ad u* 
tramque illam urbem adveniens , recentem adhuc virtutum 
ejus famam invenerit. 

Philosophix cursum semel atque iterum emensus , socius 
datus est Rectori Villagarsiensi , ut eum in instituendis ti- 
ronibus adjuvaret. Illius enim Collegii Rector,cum simul es- 
set Magister Novitiorum , qui modo sexageni , vel septuage- 
ni , modo plures, nonnunquam supra centum numerabantur, 
alterius . indigebat ope Sacerdotis , quocum gravissimas tiro- 
cinii curas divideret . In eam solicitudinis partem vocatus Eu- 
genius , multam adhibuit operam , ut Novitii omnes cum de- 
votionis dulcedine mortificationis conjungerent acrimoniam . Et 
cum ea , qux suadebat verbis , persuaderet exemplis , vigebat 
ibi cum pietatis studio prxcipuus quidam ardor in atterendo 
corpore , in edomandis cupiditatibus , atque omni mundana 
vanitate contemnenda . Per annos quinque in occupatione il« 
la stremie versatus, Palentiam deinde venit ? ubi Theologiam 
aliquandiu tradidit: in eaque tradenda , discipulis prxivit suis 
non magis doctrinx lumme, quam morum integritate . Per- 
functus autem docendi munere,cum jam multam prudentiae, 
aliarumque virtutum prsebuisset experimenta , ad Sociorum gu- 
bernationem adhibitus , ab anno labentis seculi circiter qua- 
dragesimo usque ad sexagesimum tertium perpetuos in pro« 
vincia Castellana gessit magistratus . Ab Auriensi Collegio , 
quod primum administravit , ad regendum Legionense per- 
transiit , ubi magno in honore fuit apud IJiustriss. Joseph Lu- 
pianum , qui tum Episcopalem illam sedem occupabat . Re- 
nuntiatus deinde Rector Villagarsiensis , in formandis ad So- 
cietatis leges moribus Novitiorum annos septem perseveravit. 
Prsefuit etiam Coliegio Salmantino, duobusque Valiisoletanis , 
quae sub Sanctorum Ambrosii , et Ignatii auspiciis erecta fue- 
rant. Provincix designatus Prxpositus , illam per triennium 
rexit, eandemque per intervalla quasdam temporum semei , 
iterum , ac tertium cum vicaria potestate gubernavit . 

His de conspicuis Eugenii muneribus breviter commemo- 
ratis , quam digne llla gesserit, quantoque cum comitatu vir- 
tuturn per omnes vitae gradus incesserit , non ita paucis po- 
terit expediri. Tota Eugenii vita duobus quasi cardinibus ni* 
Lib, II. u teba- 



154 Viris Illustribus Cast. Vit. Lib. II. 

tebatur: oratione scilicet, et mortificatione , a auibus mulfi 
alii justifiae fructirs eidem feliciter provenerunt. Hac enim mi- 
rifice adjutus est , ut declinaret a malo; ilia vero,ut in exe- 
quendo bono constanter perseveraret : quae duo certissima sunt 
principia , ut in excelsum virtutis culmen proveharis. Ab o- 
randi exercitatione frequenti , peneque assidua , non facile 
propter incidenres negotiorum moles distorquebatur Eugenius . 
Inter difficultates itinerum , qu£ in Hispania sxpissime susce- 
pit, ut universam Provinciam iteratis lustrationibus circumi- 
ret , antelucano surgebat tempore, ut meditationi vacaret, et 
prsepararionem divino pracmitteret Sacrificio . In Collegiis au- 
tem frequenter interdiu nocfuque tempium ingrediebatur , et 
procidens coram Domini tabernaculo , ibidem diu cum pro- 
funda veneratione perstabat . In Italia vero longas orando du- 
cebat horas, vel in Saceilo domesrico , in quo divinissimum 
Sacramentum asservabatur , ubi etiam Sacerdotale pensum ab- 
jectus in genua persolvebat; vel in suo cubiculo, ubi clauso 
ostio Deum sscpe deprecabatur cum clamcre valido , vehe- 
mentibusque gemitibus , quos aliquando , qui ad januam ade- 
rant, cum suavissimo animi sensu perceperunt. Diem deni- 
que pene integrum extrahebat orando mente , vei voce, vel 
pios legendo libros,qui pabulum orationi subministrarent, et 
maxime Ven. Ludovici a Ponte meditationes . Gum enim de- 
licias suas omnes in familiari cum Deo consuetudine collocas» 
set, confabulationes hominum , et quidquid eum ab ccelesti- 
um contemplatione avocaret, sedulo, quoad poterat , evita- 
bat; salvis tamen omnibus caritatis , et reiigiosa: urbanitatis 
oniciis , quibus nunquam satisfacere praetermirtebat . 

Inter Eugenii scripta, quae in scriniis ejus inventa sunt, 
postquam vita concesserat , schedac aliquot erant , non tam ve- 
tustate diuturni temporis , quam frequentissimo earum usu 
valde detritx . Commendaverat his chartis praeclara quacdam 
decreta, seu voiuntatis sux proposita , qux inter meditandum 
statuebat, ut se ad omnes perfectae vitac numeros conforma- 
ret : ac ne unquam ex animo exciderent, memoriam eorum 
creberrima lectione renovabat . Ex iis adversariis, in quibus 
ephemerides annorum octo continentur, cum multa alia ve- 
risimiiiter interciderint , illud inter aliaconstat: Eugenium per 



Eugentus Colmenares . 155 

singrulos menses diem unum sacris commentaticnihus impen* 
disse, in quibus ea decernebat , quac ad insequentem usque 
men^em agenda sibi erant , ut digne coram Deo arrbuJaret. 
SimiJiter in Iongioribus dierum octo exercitiis , qux quotan- 
nis peragebat Octobri mense , nonnulla statuebat in annum 
proximum observanda, ut quotidie in perfectionis via prcgre- 
deretur . Inde etiam constat praeter matutinam meditationem, 
aliaque pietatis opera quotidiana, solitum fuisse mentali o- 
rationi vespertino qucque tempore insistere : mulcamque adhi- 
buisse operam tum praeparandis meditationibus , iisdemque ad 
examen revocandis , tum etiam cohibendis evagarionibus men- 
tis, dum preces divinas solveret , et Rosarium B. Virgini re« 
citaret. Ut paucis dicam, omnia fere,vel certe plurima ejus 
proposita totidem incitamenta sunt ad bene orandum , ad re- 
ctam in agendis intentionem habendam , ad erigendam men- 
tem in Deum , ad timorem , et amorem Domini jugiter exci- 
tandum . Quod ut manifestius pateat, opera: pretium erit hic 
pauca quscdam exscnbere. Conabor , inquit , sntentionem meam 
frequenter inter operandum ad Deum pure dirigere .... Di<vinam 
immensitatem pr&sehtem mthi exhibebo , meque intra illam sem- 
per , et in conspectu Dei esse , ut omnia , quam perfectissime 
possim , ejfiaam . . . Stpe per diem repetam: o momentum , a 
quo aeternitas ! . . . Jutra cubtculum manens , tllum esse posse lo* 
cum recogitabo , in quo a Dcmino judtcer . . . Tnnc maxime , 
cum extra domum sodus incedo , iel domi etiam , quando nihil alind 
instet agendum , cogitationem defigam in beneficiis creationis , con- 
ser^vattonis , et gubernationts : Deumque agnoscam meum esse Pa* 
trem 9 Fastorem , Medurm 9 et Magtstrum .... Recolam etiam be- 
neficta Domint , qu& in opere redemptionis , et sunctificationis nos- 
tr& includuntur . . . Matutinis horts justorum £ternitatem in coe- 
Its quater in memoriam renjocabo , quaterque lespertinis repro- 
borum in inferis atermtatem : addamqne mane quatuor dctus a- 
moris Dei , ac uespsre totidem doloris actus pro peccatis . . . Exa~ 
men parttculare usque ad alia Exercitia erit de ehciendis acttbus 
amorts Det , et sanctissimis. Humanitatis ejus , quottes e cubtcu~ 
io egredtor , aut reuertor in tllud . . . . Fr&parattonem quam ac- 
curattssimam postim orationi prxmittam , tllamque postmodum 
examtnabo : et quanquam id hactenus agere studut , idem tamen 
u 2 hoc 



i$6 De Viris lllustribus Cast. Vet* V.h. II. 

hoc anno diligentius ejficiavn . Multa his- valde afnnia ex com- 
mentario illo posscm depromere : sed hacc saris erunt , opi» 
nor, ad Eugcnii assiduitatem in orationis studio comproban- 
dam . 

Frequentis , et stfenta: mcditationis prarsidio illud tandem 
fuit assecutus , ut alius ab eo , qui a natura effictus fuerat , 
videretur. Ab hac enim habuit biliosam , et ardentem corpo* 
ris constitutionem , o.ux proinde facilis erat ad iracundix flam- 
mam concipiendam . Sed proclivitatem iiiam, casterosque tur- 
bulentos motus animi cum divina ope ita devicerat, ut de- 
mum ad optatissimum tranquilla: mentis statum devenerit , qui 
et in illius sereno vuitu , et in moderatissimis ejus actionibus 
elucebat. Eam tamen obtinere pacem non potuit sine multo- 
rum labore certaminum , in quibus ne vinceretur , strenuc ac 
viriliter decertavit . Cum fiorentem adhuc aetatem ageret , ne- 
scio quid contumeliosum ei quidam objecerat, quod nimium 
quantum valeret , ad commovendam Eugenii bilem . Is vero 
concitatum irx motum , et vindicandi honoris larsi cupidinem 
tanta contentione cohibuit, ut usque ad animi deliquium ve- 
nerit: quippe violentam adeo refrenationem cum natura fer- 
re non posset, prius devicta concidit, quam in aliquid inde- 
corum contra imperium voluntatis erumperet . Hujus autem 
conatus , quem ad debeliandas cuptditates impigre adhibuit , 
ea demum fuir merces, ut deinde arTectiones suas sub potes- 
tate haberct, iiiasquc facile, quocunque ratio suadebat , un- 
pelleret . Salmanticx contendebat ab eo juvenis vacationem 
studii cunctis Theologi-e auditoribus obtinere : sed iilam ad 
exorandum afferehat causam , qux plane frivola erat , neque 
religiosas disciplinae admodum consentanea. Explosit eam Eu- 
genius , vultu ad severitatem ita composito , ut juvenis expa- 
vesceret, jamque ipsum petitionis puderet sux . I J satis Eu- 
genio fuit , ut ipse quoque aliam statim personam indueret: 
repenteque posito superciiio , mitissime arTatus est juvenem , 
et iliius agnita simplicitate , benigniter a se dimisit. Hanc sa- 
ne mirabiiem facilitatem , qua suorum arfectuum habenas qua- 
si ad arbitrium adduceret , vel remitteret , sspe alias notarunt 
aliqui , cum in ejus vuitu , prout varia exigebant tempora , 
nunc amabilem , jucundamque l&titiaro , ntsac severam ani- 

mad« 



Tiugenius Colmenares . 157 

madverterent gravitatem . Quamvis enjm rigorem , ut verum 
Christi decet discipulum , sibi potius assumeret, quam in ali- 
os exerceret; quotiescunque tamen pro tuenda legum obser» 
vantia opus erat , nullo personarum. respectu , nulla cujuslibet 
auctoritate deterritus , austeriorem adhibere medicinam non 
dubitabat . 

Sed frequenter in aliorum erroribus corrigendis ita sibi 
moderabatur, ut multum benignitati concederet , vel cum a- 
criori locus erat objurgationi . Tirocinii Magister designatus , 
pomeridianse intererat recreationi , sub cujus finem aiiqui No« 
vitiorum procidebanr in genua , ut siquid in aliorum oculis 
deliquissent, ab iisdem coram Magistro fraterne commoneren- 
tur: quod erat et exercendx humilitati, et reformandis tiro- 
num moribus, sane quam opportunum . Quidam ergo jam an* 
nis grandior culpam admiserat, levem illam quidem, sed qux 
rironem Societatis non leviter dedeceret. De hac in consessu 
illo cum publice accusaretur, vehementer extimuit , ne Rector 
in se graviter animadverteret , aut fortasse etiam res suas sibi 
habere deccrneret. Sed Eugenius, accusatione audita, sitis ha- 
buit hacc dicere : Jam diu cst, cum frater hic excessit a pue- 
ris , proindeque facile agnoscet , in eo , quod ipsi objicitur , nec 
cateris bono exemplo esse , nec sibi quiJquam utihtatis acqr/ire- 
re . Mtatem habct , jud/cioque non deficitur : spero itaque nul- 
lam iterum offtnsionis causam suis fratribus praibitnrum . Hic 
suavis corrigendi modus tantum apud Novitium valuit, ut ei 
vires addiderit ad inceptum vita: cursum diiigentius persequen* 
dum , magnamque de Superiore suo ingesserit opinionem , qui 
subditorum animos , vel cum d linnuerent, tam apposite sibi 
noverat conciliare. Eadem usus benigniute , juvenem alium , 
quifcedius prolapsurus erat, ad saniorem mentem reduxit . Hic 
studiorum tempore , remissa paulatim animi sui custodia , mul- 
tum a se ipso discesserat: et cum esset semialibus importunus, 
ac majoribus parum obsequens , randem dimissionem petiit , 
hujusque arrcpti consilii certiorem fecit Eugenium , qui pro- 
vinciam eo tempore administrabat . Non magna pietate dignus 
primo quidem aspectu poterat existimari , qui sua sponre ad 
eam processerat temeritatem . Et tamen Eugenius , nulia indx- 
gnatione commotus , sed potius paterna tactus miseratione, 

sua- 



158 De Viris ilhistrihus Cast. Vet. Lih. II. 

suavissimis et amorem spirantibus verbis illi respondit , arque 
ita scite depinxit periculum ruinar , cui se ultro committebat, 
si datam Deo fidem violarct , ac respiceret retro , postquam 
manum miserat ad aratrum , ut juvenis, factorum pcenitens, 
novos induere mores promiserit , cmninoque conquieverit . Sa> 
pe alias , cum asperioribus pctuisset uti remediis , facilem se 
pnebuit , et clementiam prxtulit severitati , ne forte , dum 
aliorum imbecillitatibus mederetur , ipsejnterim vel ira , vel 
indignatione , vel alio quovis animi morbo corriperetur . Hanc 
assiduam continendi sui curam multis confirmare possem , si 
proposita illa transcriberem ,1 quibus ipse aditum praxlude- 
bat cogitationibus quibuslibet inutilibus; actionibus , et oc- 
cupationibus , quse minus apte caderent in religiosum virum ; 
recreationibus , et oblectamentis , quibus abstinere se posset si- 
ne cariratis , aut obedicntia: , aut alterius transgrcssione virtutis, 
atque etiam sine ulla nota singularitatis , a qua semper longis- 
sime abfuit : omni denique verbo, quod aliorum posset hono» 
rem deterere, vel famam etiam levissime maculare. Sed hzc 
summatim artigisse sufficiat, ut ad iilius externam , quam di- 
cunt , mortificationem deveniam . 

Perpetuum suo corpori bcllum indixerat, illudque flagel- 
lis, ac ciliciis , aliisque servilibus modis ad xtatem usque seni- 
lem asperrime divexavit . Per annos undecim , quos in tiroci- 
nio vixit, vcl Rectoris socius, vel ejusdem tirocinii Rector , 
sese fere quotidie, beneque prolixe flagellabat. Atque hoc sup- 
plicii genus bis eriam assumebat in pervigiliis festivitatum orr- 
nium B. Marix Virginis , Apostolorum , aliorumque Sancto- 
rum , et quoties Novitii ad Eucharistias mensam accessuri es- 
senr , quod in Dominicis , et m plerisque diebus festis efli- 
ciebant . In frequentibus per Hispaniam itineribus, quae ad in- 
spectandam provinciam m longo Przfecturse tempore susce- 
pit,secum insrrumenta poenalia circumferebat , quibus afflige- 
ret corpus, quamvis multis ex itinere laboribus defatjgatum . 
Neque iiia militise spirifalis arma deponenda censuit , cum in 
exilium missus , innumeras ubique molestias tolerare debuit , 
qux voluntarias afflictariones non modo compensare poterant , 
sed mukis etiam partibus superabant. Crespelani prcpe Bono- 
niam aiiquandiu cornmoratus , cum intra domum , propter in- 

habi- 



Eugentut Colwenares . 155 

habitantium Sociorum multitudfnem , locum cscdendi se flagris 
non inveniret , hiberno tempore in domesticum hortum per 
mediam irrumpens nivem , ante diluculum procedebat : ibiquc 
in remoto loco corpus suum et crebro verbere, et rigidissi- 
mo frigore macerabat . Tantus in Jongacvo sene vigebat ardor 
spiritus ! nam cum hxc faceret, annos jam excesserat septua- 
ginta quatuor. Paulo oost Bononiam rngregsus , ubi reliquam vi- 
tam duxit, cum jam fere octogenarius esset, nihilo secum a- 
gebat mitius. Hora tertia post noctis medium consurgens, 
quando czteros altum dormire poterat existimare, in se adeo 
acriter deszviebat , ut curiosior aliquis, quem cupido semel 
incessit explorandi plagarum numerum , quibus se ipsum cz« 
deret , tercentas illa vice dinumeravcrit . Neque id satis ha» 
bens, bis etiam quibusdam diebus, in aliis ter sese flagellfs 
percutiebat. Ciliciis etiam et plurimis, et nimium horridis in 
HisDania utebatur . In his unum erat in thoracis similitudinem 
conformatum , quod illius corpus circumundique complecteba- 
tur: aliud ad instar zonz , quo Iumbi przcingi poterant : et 
quoties hoc adhiberet , devexo et incurvo corpore procede- 
bat . Pcdes quoque nonnullis diebus torquebat udonibus cili- 
cinis, ut fama erat, dum Collegio przerat Viltagarsiensi . Ibi« 
dem tirones aliquando ducens per clivum Torozii montis, de- 
fectionem animi passui est: diloricatisque vestibus , ut liberio- 
rem spiritum duceret , ciliciis inventus est coopertus. His ta- 
men frcquentius uti consueverat a primo tmne usque ad pran- 
dium : multisque diebus ita eorum aculeis constringebatur , 
ut non nisi scgre posset incedere , manusque tumentes,et fa- 
ciem libidam exhiberet, cum tamen a prandio et expeditius 
graderetur , et nativum colorem ostenderet. Denique instru* 
menta illa , qux cruciando corpori excogitaverat, talia erant , 
ut qui ea fortuito quondam potuit inspicere , deinde vel sola 
eorum recordatione inhorresceret . Hxc autem , vel iis similia 
frequenter exercere non cessavit Eugenius, donec in decrepi- 
ta senectute jussus est austeritati pristinz modum imponere . 

Ut austerus erat in plectendo corpore , sic erat in eo- 
dem cibando moderatissimus . Prandium ejus, dum viveret 
in Hispania , levioribus ut plurimum constabat escis , qux vel 
prxludia erant caenx , vel secundis mensis apponebantur . 

Por- 



i6o De Viru lllustrihus Cast. Vet. Lih. IL 

Fortionern vero carnis, quod przcipuum erit ferculum , pe- 
ne integram relinquebat : solum tenuissimam gustabar micam, 
ita illam versans in b.nce,ut assidentium oculos facilc Iude- 
ret , eisque large prandere videretur , nisi attentius animad- 
verterent . Postquam in Italiam venit , ut imperantium cederet 
voluntati , de his vesci non recusabat , qux cxteris in com- 
mune ministrabantur; parce tamen semper , ac moderate. Cu- 
jus parsimonix id esse poterit testimonio ,quod ipse Bononise 
in commentariolo scribebat , quando jam annos duodeocto- 
ginta numerabat : Coenam ita deinceps moderahor , ut dimidium 
panis , et ohsonii , attt eo etiam amplius relinauam , Qusecun- 
que iili apponerentur , nullo discrimine habebat , neque hoc 
magis , quam aliud edulii genus arridere palato si^nificabat: 
nunquam etiam de cibo conqueri auditus , quod frigidus , vel 
durus esset ; modico, vel nimio sale respersus . Nihilo indul- 
gentior erat in aliis commoditatibus suo corpori concedendis, 
aut in eo ab ingruentibus temporum injuriis defensando . Per 
hiemem , quamvis gb.cie, ac nivibus algerent omnia , nun- 
quam sedere voluit ad focum : et vix tandem adduci potuit 
in ultima senectute , ut igniferum admitteret vasculum ad ma- 
nus calefaciendas , quas ei vis frigoris miserabiliter exuicera- 
bat. Similiter sstivo teropore nuHam calori declinando , vel 
aurae captandse adhibebat diligentiam; s?d longas in cubicu- 
lo ducebat horas , longamque cum Dco habcbat consuetu- 
dinem , cujus amore curam sui commodi negligebat . Quoties 
vero in templum , vel in alicujus segroti domum prodiret , 
lanco amictus ibat paliio grandi pondere , quod nunquam 
cum leviore aiio , sibi liberaiiter obiato , commutare voluit . 
Denique in ipso lecto , qui recreandis mortalium membris ex 
diurno labore defatigatis inventus est , duritiem , et incommo- 
ditatem studiose consectabatur . Illa erat multorum , quibus- 
cum vixit in Hispania , pervulgata opinio, neque sindones, 
neque ullum aliud stragulum ad dormiendum , per annos piu- 
rimos adhibuisse ; sed in simplici culcita , neque detractis ve- 
stibus, solitum fuisse decumbere . Cacterum asperitates aliquas, 
quaccumque iHae fuerint, intra lectum usurpare consuevisse, 
compertum habemus ex ipsius Eugenii verbis, qui annos na- 
tus septuaginta septem , in adversariis suis scripsit: Exercere 

per* 



jEtigenittf Colmcndref . 



pcrgSm asperitdtes in lecto, ciliciif , et fla^ellif nti omnihttf die~ 
htti , exceptis dithns festis ftth pr&cepto , ttt hactenus feci . Tam 
consrantem in rebus arduis perseverantiam retinuif ! Quot ho 
ras somno concederet , liquido exnlorare non potui . Sed ex 
multorum testimonio habeo , modicum semper in dormiendo 
fuisse : nunquam extfa lectum inventum non esse ab eo,qui 
Socios in Collegio excitabft: quod si is interdum suo dees- 
set muneri , ab ipso Eugenio , dum Rector esset , subito ex» 
pergefactum , vel signum editum ad surgendum : ac demum in 
Italia quoque Iongas egisse vigilias . Et vero, qui lectum ha- 
bebat incommodum , qui ccenabat parce, qui orandi , et af- 
fligendi corporis adeo studiosus erat , is quidem multum dor- 
mire non poterat . 

Longe tamen Eugenius aberat a quorumdam spiritua- 
lium hominum conditione, qui graves sibi pcenas infligunt; 
sed quse aliunde adversa contigerint , non aeque patienter 
ferre didicerunt. Imo vero studium vincendi sui, et cupidi- 
tatibus obsistendi, nulla in re magis evidenter manifestabat, 
quam in tolerandis Jaboribus , et molestiis , quibus a Deo , 
vel ab hominibus exerceretur. Dum Auriae Collegium rege- 
ret , morbo correptus est molestissimo : in eoque tam exi- 
mium patiemiae dedit exemplum , ut primarius quidam civis, 
qui pariter aegrotabat , cum Medicum narrantem audiret , quo 
pacto Societatis Rector in infirmitate se gereret : O me fe/i- 
cem^ exclamaverit, si consimilem patientiam haherem! Calvii quo« 
que , ubi Medici , medicamentaque deerant , cum graviter a> 
grotasset, tum alia inccmmoda , tum etiam acerrimum ar- 
dorem , quo interne urebatur , cum admirabili pace , insi- 
gnique patientia toleravit . In posterioribus vitas annis , in- 
gravescente jam xtate , diu jacuit in lecto , neque propterea 
de veteri tranquilhtate quidquam amisit . R;dJis ad arbitrium 
eorum regi , qui meritissimi senis vitam sedulo fovere stu- 
debant , quidquid illi decernerent , quamvis molestum sibi 
esset , dicto citius exequebatur . Sive multi eum inviserent , 
sive solus reJinqueretur , arquo vultu ferebat omnia , nullum- 
que fastidii signum , nullam querelx vocem , quomodocun- 
que haberetur , emittebat. Rogantibus , quomodo valeret ? bc- 
ne sibi esse , ajebat semper: tandemque postremum diem ob» 
Ltb, II, x iit, 



i6i De Viris lllustribus Cast, Vet* Lib. II. 

iit, quin aliquis ab ejus ore cognoverit, num aliquo dolo- 
re conflictaretur . Labores alios, quos in longioris vitx cur- 
su sxpe illi occurrisse necesse fuit , magna animi xquabilita* 
te sustinuit . Itinerum molestias , et hospitiorum incommo- 
da , quze non raro perpessus est per annos fere quinoue , qui* 
bus Provinciam administravit , hilari semper vultu excipiebat. 
Quamvis multa illi deessent ( ut is anirmat, qui Eugenium 
eo tempore comitabatur ) nihil unquam desiderabat : sed cum 
omnia providentissime a Deo disponi recogitaret, nullum erat 
incommodum , quod Isetanti animo non sustineret . Nonnun- 
quam in diversoriis exceptus fuit , in quibus magna erat rerum 
omnium inopia; et in eorum aliquo tria tantum inventa fue- 
re ova , quibus ccenarent viri quatuor , qui simul agebant iter; 
deindeque super pavimentum noctem illam ducere necesse fuit . 
His tamen incommodis adeo non offendebatur Eugenius , ut 
potius Deo perinde ageret gratias, quasi liberalissime tracta- 
retur» Quin etiam inter adversa gaudere , facile ab ejus so» 
ciis deprehendebatur; cum eos hilari vultu allocutus: Vatien» 
ter sustineamus , ajebat , et qu& Deus nobis offert ,1'tbenti ani* 
mo recipiamus ; quandoquidem nox tma , njel meridies cito per 
transit , etsi pro <votis non omnia contmgant . 

Verum h&c levia poterunt existimari , ut quibus tantum 
vis inerat affligendi corporis , quod ipse nunquam indulgenter 
habere consuevisset . Graviora procul dubio fuere , quac ipsius 
animurn pervaserunt, ac, nisi Deo intime conjunctus esset , 
insanabiii mcerore confecissent . Labores inquam , et calami- 
tates,quibus ab initio sui magistratus afrlictam in variis locis 
vidit Societatem Jesu . Hanc iile amabat ardenter , bonumque 
illius nomen , ad promovendam salutem animarum , ubique 
florere desiderabat . Dum vires habuit , nervos omnes con- 
tendit , ut eidem fideliter inserviret , seque filium ejus mini- 
me degenerem exhiberet . Postquam ita consenuit , ut mini- 
steria exercere vix posset, quam primum ex hoc mundo abi- 
re desiderabat: quoniam Soctetati ( sic i!ie in commentario suo 
scribebat anno 1771 ) par*m 9 aut nihil ^rodesse jam possnm, 
nisi nt eam diltgam , magnoque in pretio habeam , quod hacte- 
nus , Deo sit gratta , semper effeci . Cum igitur Societatem ll- 
iam , quam tanto amore prosequebatur , variis in regnis acri- 

ter 



Engenius Calmenares . x6% 

ter impugnari videret , dubitarinullo modo porest, quin concer> 
tus inde doJor altissime in ejus visceribus inhxreret . Non tamen 
propterea conquestus est, neque ullam unquam aversi animi si- 
gnificationem adversus quemquam hominum visus est edidisse . 
Sedconversain Deum mente , sine cujus nutu nihil adversi con- 
tingere cogitabat, pacificesoJebatdicere : Deus hac <videt , Deus 
h&c patitur: patiamur ergo nos quoque ah ipsius hlandissimis 
manihus , quocunque >veltt , adduci ; ipse enim no^vit , quid maxi- 
me nohis expediat . Ac ne tum quidem , cum tandem eversa 
est Societas , Iamentum aliquod ab Eugenii Iabiis excidit,aut 
animi perturbationem aliquam indicavit: imo vero quosdam, 
in quorum contracto vuku dolor apparebat inflicti vulneris , 
prudentissima solatus est oratione . Talis denique patientia e- 
rat Eugenii, atque ita voluntatem propriam exuere, divinam- 
que sequi didicerat,ut nulli eum sinistri casus dejicerent , sed 
imperturbabili pace in adversis aeque frueretur, ac prosperis . 

Hic tantus cum Dei voluntate consensus, et tam x- 
quabilis inter acerba quxque tranquillitas, sine vera cordis hu- 
militate , acque humanarum despiciencia rerum constare utique 
non potuisset. Utrumque hoc decus assecurus erat Eugenius, 
qui paupertatem spiritus ita decrevit amplecti , ut et mentis 
elationem erTugeret, et tenui victu semper esset contentus . 
NuIIum in eo verbum , nullusque gestus deprehendebatur , 
qui fastum animi , vel arrogantiam aliquam redolcret . Ad oc- 
cultandam virtutem diligenter intentus, quidquid in aliorum 
oculis sgeret , ita semper efricere conabatur, ut speciem no- 
vitatis effugeret, neque ullam singuiaritatis notam incurreret. 
Quamquam, ut erat in communi servanda lege exactissimus , 
quanto diligentius assimilari cxteris studebat , tanto magis illius 
perfecta vitse ratio ab omnibus notabatur . JDe praeclaris , quas 
sxpe obierat, prsfecturis nunquam serrronem ingerebat, nisi 
aliqua necessitate compulsus: multoque minus ea commemo- 
rabat , qux sibi apud audientes possent opinioncm virtutis in* 
generare . Ut immitem illam dissimularet austeritatem , qua 
sese jugiter excruciabat, in quotidiano congressu , et famjiia- 
ri cum cxteris consuetudine non solum affabilis omnibus, sed 
jucundus, ac festivus erat; nec jocis Jiberaiibus uti , aut etiam, 
si ab aliquo rogaretur , lusum honestum ludere detrectabat : 
x 2 pror- 



t^4 De Vtris Illustribus Cast. Vet. Lib. II. 

prorsus ut nullam iis, quibus ienotus esset , austerioris viri 
suspicionem injiceret . Dum familiariter cum aliquo ageret , si- 
quid novurn , aut insolens occurrisset , solitus erat femur si- 
bi dextra percutere , illudque refricare frequenter; quasi vel- 
let eo gestu conceptam inde admirationem exprimere. Id ta- 
men , ut constanti vulgatum erat fama , ideo efficere credeba- 
tur , ut catellarum acumina , quibus femora perstringebat , 
altius comprimeret , ac tum maxime dolorem irritaret , cum se 
ridentem coram caeteris exhibebat . Sed qui erat in familiari 
colloquio hilaris, ut virtutis erTu^eret ostentationem ; postquam 
inde recesserat in conclave , demississime coram Deo proster- 
nebatur, ejusque misericordiam et clementiam magnis gemiti- 
bus implorabat. Breves aliquot gravissimasque sententias des- 
cripserat in adversariis , ut earum frequenti recordatione ad 
operandam salutem suam cum timore debito incitaretur . Non- 
nullas hic exhibebo, plurimis prattermissis , quarum alias aliis 
niensibus consueverat ruminare . Horrendum est incidere in 
rncinus Dei 'vi^ventis . Ite maledicti in ignem aternum. Si poeniten* 
tiam non egeritis, omnes similiter peribitis . Mon intres in ju~ 
dicium cum ser<vo tuo , Domine . Tatientiam habe in me , e t o- 
mnia reddam Procul quidem aberat ab elatione,qui fre- 
quenter his verbis , aliisque similibus indicabat, quanto Dei 
timore concuteretur . 

Ex cadem animi demissione ad amplectendam pauperta- 
tem , et moderationem in omnibus retinendam excitabatur. 
Non in vestitu solum, et cubiculi ornatu, qui simplicissimus 
erat,sed in caeteris etiam rebus indicabat , quantum ab omni 
superfluitate abhorreret. NonnuIIis commoditatibus , quae re- 
ligiosum virum non dedecent , si modo vellet, frui potuisset 
facile; sed illis sese privabat protinus , ut inter alios libera- 
liter dispertiret . Dum agcbat iter ad lustrandas Provinciae do- 
mos, librum tantum divinarum precum , flagellaque cum ci- 
liciis mittebat in manticam , de caetero comrneatu nihil pla- 
ne solicitus: ac ne teruncium quidem ferebat secum , neque 
curiosius inquirebat, anne aliquid superesset de modico ilio 
subsidio, quod in itinerum sumptus Collegia singula submi- 
nistrabant : hanc enim curam , ut id genus alia, in viae comi- 
tern rejiciebat . In his profectiombus difficile adducebatur, ut 

con- 



Engenius Colmenares , \6% 

conviviis adesset virorum principum , ac nobilium , qui eum 
in domos suas instanti prece invitabant . Unde , nisi gravior 
aliqua urgeret causa , frugaliorem cum comitibus in diverso- 
rio mensam semper lautitiis divitum praeferebat. Et cum ad- 
eo esset in declinandis propriis commodis studiosus , erat ta- 
men in elargiendis rebus suis liberalissimus . Quod si eorum 
aliquem , qui sub ejus potestate rem domesticam administra* 
bat, sordide parcum animadverteret , non poterat, quin vi- 
tium hoc improbaret , et merita reprehensione corrigeret. Exi- 
lii tempore , vel cum sui juris erat , nihil de paupertatis a- 
more remisit. In domibus , quas Bononise incoluit , habitatio- 
nem minus commodam eligebat ,ac semel tantum propter o- 
bitum cujusdam contubernalis ad aliam commodiorem per- 
transiit . Modici peculii curam apud amicum reliquit , qui si- 
bi , quae opus essent, subministraret . Siqua illi vestis subti- 
lior, aut elegantior adduceretur, eam constantissime recusa- 
bat, aliamque crassiorem, et vulgarem tanta contentione deposce- 
bat, quanta hi solent,qui voluntariam in deliciis habent pau- 
pertatem . Fibulas nectendis calceis adhibere non voluit,eos- 
que quibusdam e corio Iigulis semper adstrinxit . Cum vel- 
lent aliqui quemdam Eugenii benevolum admonere, ut seni 
benemerentissimo largius succurrere dignaretur ; simul hoc il- 
le sensit , literas ad eundem misit , ac nequid pristinx superad- 
deret liberalitati , cum id sibi satis superque esset, admonuit. 
Nil demum efficere prsetermisit , ut se paupertatis amantem , 
atque in omnibus vere pauperem exhiberet. 

Nec minorem adhibuit curam in aliis virtutibus ,quas vo« 
ti religione promiserat , excolendis . Pulcherrimum castimonirc 
florem , ut ab hostium incursione defenderet , horribili spina- 
rum sepe circumdedit , modesta animi demissione , tanquarn 
altissima munivit fossa , eidemque vigilem orationis custo- 
diam apposuit . Erat inde perspicax in periculis prxvidendis , 
cautus in declinandis , in actione decon tenax , in sermone 
vero eximie circumspectus . Ab omni verborum levitate sic 
abhorrebat, ut eam vel in alterius ore ferre non posset.A- 
dolescentem , qui recens venerat in Societatem , et ab ea tan- 
dem discessit, cum scurriliter coram paucis jocantem audis- 
set ; quamvis id puerili potius inconsiderantiae , quam mali- 

tiae 



i66 



De Viris lllnstribus Cast. Vet. Lib. 1L 



tix posset adscribi ; tamen coram Novitiis omnibus tam acri, 
ac vehemenri reprehensione coarguit , ut consuetum corripi^ 
endi modum excessisse videretur , et quotquot prxsentes ade- 
rant,ingenti terrore perculerit . In obedientix virtute ad eum 
perfectionis gradum ascendit , ut non solum majoribus , et 
quibus conscientix committebat arcana, fideHter obtempera» 
ret,- sed inferioribus etiam,in quibus vel modica tantum au- 
ctoritatis residebat species . Qui ejus curandx valetudini longo 
tempore incubuit , cum insigni Eugenii laude testificatur , ad 
omnes suos nutus perinde illum sequacem habuisse , ac si puer 
esset parvulus, qui parentis arbitrio , quocumque ipsa velit, 
facillime ducitur, ac reducitur . Videlicet , quod ab infantia 
religiosx vitac didicerat ,idem ad extremam usque senectutem 
retinuit . 

Excelsam moralium virtutum molem firmissimo fldei su« 
perstruxerat fundamento . Ut eam foveret assidue, multus e- 
rat in sanctissimis religionis nostrx veritatibus meditandis. Nam 
et inevitabilem moriendi semel necessitatem 5 et extremi ter- 
rorem judicii, et scelerum fceditatem ac pestem, et scelera- 
tis decreta supplicia ; et his contraria bona, virtutis honesta- 
tem, ac prxmia frequenter secum ipse recogitabat, ut ad im- 
plendam omnem justitiam vehementius accenderetur . Sa*pe e- 
tiam volvebat animo acterni Nurriinis immensitatem , cujus oculis 
patere omnia considerabat, ut se ubique ad Dei reverentiam ex- 
ciraret. In commentariis ejus passim videre licet, quam diligenter 
proponeret intentam habere mentem , sive rem divinam ageret , 
sive preces funderet Sacerdotales , quas propterea flexis plerum- 
que genibus exsolvebat , sive alia pietatis opera exequeretur. 
Prodebatque sese in iliius facie , totaque corporis habitudine in- 
timae venerationis affectus , quo Dei majestatem reverebatur. 
Spem quoque habebat firmam obtinendi promissam recte fa- 
ctis retributionem : atque ut illam aleret , sxpissime revoca- 
bat in mentem suavissima Christi verba , quibus olim in ma- 
gna josapharx Valiis panegyri justos evocabit ad palmam : 
Venite benedicti Tatris mei , possirfete paratum r cobis regnum a 
constitutione mundi. Inde autem fiebat ,ut ad obtinendam co- 
ronam incorrupran? , quam sperabat, viriliter ac legitime de- 
certaret, ct tamquam pugil strenuus ab iis abstineret, qua: 

ipsum 



Eugenius Colmenares . i6-j 

ipsum in agone smpedire possent , aut remorari . Hinc etiam 
inter labores , et srumnas , quas frequenter passus est in exi- 
lio, vires desurnebat ad sustinendum; propositoque sibi aeter- 
nae mercedis prarmio, duriora quseque constanter , jucunde- 
que perferebat. Antequam e litore Hispanix solveret , hanc 
animi comparationem ad toleranda libenter incommoda intui- 
tu supernx remunerationis ostendit. Detentis Sanctanderi So< 
ciis , dum naves ad profectionem apparabantur, eorum pleri- 
que propter loci angustias , et hospitum multitudinem in pro- 
tensa super pavimento culcita decumbebant . Eadem Eugenio 
sors obtigit , aut eam potius sibi ipse delegit , quippe cui no- 
vum non erat incommodiore in lecto dormire : alioqui enim 
maximis honoribus perfuncto seni , eui etiam provincias Pra> 
ses vicem suam detulerat , dum eodem veniret ipse , fulcrum 
aliquod , quod strato supponeret , non defuisset. Igitur qua- 
dam die prope chorum templi sternendo super terram Iectu- 
lo adlaborabat , cum prseteriens quidam Socius haec ait : Par- 
ce, quaeso, laborem istum assumere , benigniusque tecum a- 
gas, amabo j non enim deerit aliquis fratrum , qui te hcc 
onere levatum velit. Cui Eugenius respondit placide •* Sola- 
tium •verum , laborumque le^vamen in ccelesti tantum expectan» 
dum est patria. Scilicet beatam illam requiem sic anhelabat,' 
ut inter vulgares etiam occupationes eam facile recogiraret . 

Sed in nobili Eugenii pectore primas tenebat caritas , 
quae ipsius animum cum Deo,et hominibus ita conjunxerat, 
ut illum pene jugiter amplexari videretur iis autem pro sua- 
rum facultate virium iargiter benefaceret. In superioribus ncn 
pauca dedimus, quae amorem ejus in Deum satis clare de- 
monstrant. Nam impensa longis meditationibus tempora, in- 
defessa repugnandi voluptati , atque etiam volunrati sux con- 
stantia , ut divinse quam aptissime conveniret , aliaque his mul- 
tum consentanea , virum indicant summo bono adhxrentem, 
eidemque placendi studiosissimum . Quasdam iis modo subne- 
ctam , quse pnesentis materiam argumenti propius attingunt . 
Incomprehensam Dei bonitatem , et errusam erga homines be- 
neficentiam contemplatus , magnis incitabatur stimulis , ut eum 
toto corde dihgeret , et quae illi grata esse cognosceret, ope- 
ratione compieret . inter innumerabilia Dei beneficia , iila frc- 

quen» 



i58 De Viris illustribus Cdst. Vet. Lib.II. 



quenti consideratione tractabat , qux ad reparationem humani 
generis , et animorum sancdflcationem spectant. Hinc vero 
in auctorem , et assertorem salutis nostrx Chrrrum Jesum 
quanto amore inardesceret , non facile verbis expresserim . Ip- 
semet in illo diario, quod sarpe commemorsvimus , nonnullum 
ardoris hujus indicium satis reliquit expressum. In autumna- 
libus feriis anni 1716, cum exercitia S. Ignatii de more exe- 
gisset ; ut eximiam Domini caritatem , quam forte per eos dies 
consideraverat , altius in sua mente reponeret ; inter alia,qua: 
deinceps agenda sibi esse decrevit , hanc Pauli sententiam oc- 
ties per dies singulos iterare constituit: Cbrtstus factus est no» 
bis sapentia a Deo , e t justitta , et sancttficatio , e t redemptio. 
Quod gratissimo cum animi sensu dum sxpius ingeminabat , 
vicem etiam rcddebat amori , quo Dominus tam pretiosa no- 
bis dona promeruit . 

Huc etiam pertinet , nec in postremis Eugenii Iaudibus 
reponendum , quod sacratissimi Cordis Jesu cultor non indi- 
ligens fuerit . Prxter iteratas in templo , beneque prolixas a- 
dorationes, nullum abire sinebat mensem , quin illi tributum 
novendialium precum exsolveret. In ItaJia , dum felicissimam 
obtinuit sortem , ut Eucharistiam domesticos inter parietes ha- 
beret, eam opporrunitatem tam avide arripuit , ut xgre abeo 
loco discederet , in quo thesaurum invenerat inajstimabilem . 
In ipso Saceili aditu his verbis , quae in suo Ieguntur diario, 
ad reverentiam , et amorem Domini excitabatur : Cor menm^ 
dtlige , et inflammare in amore dnlcissimi Cordts fesu : et in 
drdoribus sacris immergere , qut purificandts animis ab eodem c 
rumpunt Qui hac ammi prxparatione ad rogum illum divi- 
num tam saspe accedebat , quantum inde retuiisse oportet in- 
cendium / Nulla unquam occupatione , nullius incommodi , 
vel molestise causa , qua: plane non csset insuperabilis , a quo- 
tidiana Sacriflcii oblatione cessavit . Huic autem peragcndo lon- 
gam prsemitfebat meditationtm , quotidie animam ad pctniten- 
tise tribunal tanta compunctione repurgabat, ut gemitus et 
iuspiria , qui prcpe aderant, exaudirent. Jamvero, cum ad 
perennem sanctitatis fontem tam frequens recurreret ac siti- 
bundus, superefluentem ab eo donorum copiam reportabat, 
quibus in diem ejus animus refkiebatur . inde enim hausit 

man- 



1 / 1 

Uugenhts Colmsndres . 1 5p 

mansuetudinem , et modestiam , quae illum valde amabilem , 
vereque humilem reddiderunt : inde ipsius caritas novum con- 
cipiebat ardorem: inde laetitiam, et pacem traxit , quac inter 
gravissimos advenantium rerum concursus immot* consisteret: 
inde etiam , quod fere majus cst , atque omnes in Eugenio 
maxime suspiciebant, constantiam illam desumpsit, qua per- 
fectionis semitam ita percurrit, ut neque progredi cessaverit 
unquam , neque ab ea in opposita extrema deilexerit . Nun- 
quam enim aut multiplices negotiorum occupationes , aut fre- 
quentes incommoditates itinerum , aut infirma salus, provec- 
taque senectus; non item honori^aut despectionis vicissitu- 
do , quam expertus est coetus iiie, in quo ipse conspicuum 
adeo locum obtinebat, et quem supra vitam amabat suam; 
non denique alia quxlibet prospera, vel adversa virilem ejus 
animum frangere , constantemque in persequendo bono cona- 
tum debilitare potuerunt . Postquam Italiam attigit , innume» 
ris terra marique laboribus exantiatis ; quando et perpessx 
serumnx , et xtas jam devexa jure quodam exigere videbantur, 
ut arma iiia suspenderet, quibus suo corpori vim inferebat, 
vel saltem ut ea rarius tractaret ac mitius; nihil indulgendum 
sibi esse duxit , et quod pridem contra sc certamen inierat , 
novo cum ardorc redintegravit . In caeteris religiosac perfec- 
tionis numeris adimplendis contentiontm nihilo minorem ad« 
hibuit. Quidquid in Dei cultum , et animi profectum susce* 
perat exequendum , admirabili explebat fidelitate. Cum diem 
integrum in quolibet mense sacris meditationibus ^estinasser , 
et aliquando morbo impeditus,id efficcre non potuisset ; se« 
quenti mensc biduum dedit illi secessui , ut pltne, qucd se- 
mel promiserat , adimpleret. Quicunque demum in ejus bre- 
viculo inspiceret, quam diligenter se ipse excitaret ad precan- 
dum attente ac devote,atque ad perfectionis apicem in om- 
nibus operibus attigendum ; proculdubio Eugenium in studio 
virtutis negotiatori simillimum rcputarct , qui lucris diu , noc- 
tuque intcntus , nullam augendac rei occasionem omitteret, 
vel potius ingenuo filio , qui per omnia placcrc patri stude- 
ret . Tantum ex assidua vitat , ac passionis Domini , et affli- 
ctissimi zque,atque amantissimi Ccrdis ejus meditationc pro- 
fecit! 

Ub, IL y . Ia 



170 D<? Viris Mustnbus Cast. Vet. Lib. IL 

In eadem divini Oordis schola mansuetudinem , et mise- 
ricordiam erga homines didicic . Illius gravitas ita erat tempe- 
rata comitate , et sermonis aifabilitate condita, ut sibi aliorum 
animos facile conciliaret: neque longa opus erat cum eodem 
consuetudine , ut, Eugenium diligere omnes,et ab omnibus 
diiigi , agnosceretur . Ut autem verbis et vultu benevolentiam 
indicabat , sic etiam beneflcentiam , dum cccasio ct facultas 
ferret , liberaliter exercebat . Nihil ei gratius , nihil erat ju« 
cundius , quam de tenuitatc sua benerlcium aliquod in cacte- 
ros contulisse. Erga illos vero,quos indigentia rcrum preme- 
ret , ita erat misericors ac benignus, ut eorum inopiam de- 
tractis etiam sibi necessariis aHquando sublcvaverit. In Segovien- 
si urbe pauperem discipulum per triennium aluit , misso ad 
eum quotidic quidquid fere sihi apponebatur ad prandium. 
Sed insignis ejus caritas in egenos nusquam magis , quam in 
regione Vaccseorum eluxit,dum ibi Collegium regeret Vilk* 
garsiense. Annus inciderat tanta caiamitate funestus, ut mul- 
ti divitum ad tolerandam vitam scgre frumenta reperirent , in- 
opes autem miserabili egestate laborarcnt. Eugenius , ut ur- 
genti succurreret necessitati, primum quibusdam prsediorum 
dominis tantum frumenti commodavit, quanto vel alendie fa- 
mil»ae, vel seminandis agris indigebant, ea solum lege , ut tan- 
tundem redderent post novam mcssem . Deinde mukorum in- 
digentiam, qui honesnt conditionis erant, ideoque mendica- 
re erubescebant, submissis noctu panibus relevavit .Postremo 
statuit, ut mendicorum nemini , qui ad Collegii januam ac- 
cederet , consueta panis ct pulmenti eleemosyna denegaretur. 
Non defuit, qui hxc decernenti proponeret , non ita uberem 
CoIIegii proventum esse , ut subveniendis sulKceret egcnis o- 
mnibus , qui in tam universali annonx diiStuitate ad peten- 
dam stipem c vicinis populis convcnircnt : satisque proindc 
fore, si elcemosyna Viilicgarsiae tanturn pauperibus erogare- 
tur . Sed pius Rectoris am'mus,qui erga miseros paterna ge- 
rebat viscera , non ideo potuit a proposito dimoveri : divi- 
nzque providentiac fidissime innixus , quidquid in apotheca 
frumentaria repositum erat tritici , mensurari jussit ac dividi, 
partemquc unam Sociis ct CoIIegii scrvis, aiiam paupcribus 
partem designarit . 

Cum 



Ertgenins Calmenares • I71 

Cam brevi per omnem circum regionem Eugerm caritas 
innotuisset, numerosa; adeo confluebant pauperum turmx, ut 
plerumque unoquoque die festo medimna tritici vigintiqua- 
tuor , in profcstis autem diebus quatuordecim absumerentur . 
Tritici medimnum in illis locis pondus habet ut plurimurn lf- 
brarum centum , libra vero continet uncias sexdecim . Cum 
igitur tam notabiiis quotidie impensa ficret, Collegii Procu- 
rator , et agrarix rei Prsefectus denuo Rcctorem conveniunt, 
eique timores suos indicant , ne Sociis annona deficeret , si 
deinceps in paupercs tanta esset frumenti copia expendenda. 
Audivit eos benigne Rector , simulque admonuit,ut meliora 
de Dei bonitate sperarent : quidquid in pauperum alimoniam 
insumitur , quxstum esse , non sumptum: nec vero unquam 
pertimescendum , ne illos divina largitas deserat , qui libera- 
lcs fuerint in egenos . Perrexit ergo decretam nihilominus ex- 
ercerc misericordiam , quamvis frequentissimus accursus pau- 
perum nihil per duos menses fucrit imminutus. Sed cum sci- 
rc vellet , quantum tritici esset reliquum , iisdem administris 
injunxit , ut iliud iterum dimetirentur . Atquc hic manifestc 
ccepit agnosci , quanto jurc Rector assereret, Deum ab ho- 
minibus Jiberalitate sc superari non sinere : quam etiam vo 
rum sit illud Christi Domini verbum : Date , et dabitur 
bis . Etenim ille ipse Curator agrorum , qni primum metien- 
do tritico intcrfuit,ct quidquid expendendum tradebatur Pis- 
tori , in rationum librum referebat exacte; cum eidem reme- 
tiendo adesset, tantam frumenti accrctioncm invenit, ut eam 
singulari Dei bencficentia: crediderit attribucndam : tum quia 
consuctum excedebat natura: modum , tum maxime quia in 
acervo iilo tritici , qui pro elcemosynis assignatus erat, in- 
crementum fuit duplo majus , quam in altero , qui pro dc- 
mesticis fuerat reservatus . Ut pnmum hxc rescivir Eugenius, 
Procuratori domus , et agriculturae Prsefecto vehementer com- 
mendavit , uteam rem altissimo silentio involverent . Sed post- 
quam illc neccssitati conccssit , ab istorum aitero nos ipsi ac- 
cepimus, qusc dicta sunt , et quae dicenda supersunt . Ncn 
enim unam , sed multipliccm etiam in prxsenti a Deo habuit 
Eugenius egregix suac caritatis rctributionem . 

Eodem anno ferc omncs Villagarsicnsium vineas acris 
y 3 cuae- 



172 Di Viris Uhistribus Cast. Vst. Lib. II. 

quardam prutna decoxit . Sed in Collegii vineN rarx admo* 
dum exarucrunc vites , et copiosa per autumnum vindemii 
provenit. Ovium insuper , ec equarum foetura triplo numero* 
sior fuit eo anno,quam in superioribus fuisset . Nempe iliud 
Eugenio Rectori concessit Deus , quod olim Magnus ille 
Basilius promiscrjC p^pulo, si misericordiam adversus paupe- 
res exhiberet: 5V duo i&i tmt panes , inquit, ad fores autem 
rogator adsit , prome illi alteram. Dans ^vero , manus in coe> 
lum tolle , dicque pia htc , et benigna <verba \ Unum panem , 
qucm uides , Domine , do meo periculo ; sed ego tuo mandato 
meum commodum posthabeo . . . NoTt tuam bonitatem , tudt poten* 
ti& confido , quod non diu tuttm gratiam difftres ; sed brenji , 
atm tihi placuerit , affatim tuA magnificentiz dona patebunt . 
Ouod si feceris , ac dixeris \ non dubium , quin panis hic , quem 
ei hac dabis angustia , agricultur& semen , ac copiam suppedita- 
bit , multumque tibi ex terra foenoris reddet dtnjina gratiis, con « 
tiliator. Hxc Basiiius docuit: hxc fecit Eugenius : eo fere tan- 
tum discrimine, quod non panem unum , sed unum tritici 
acervum cum periculo familix sux , ut credebant aiiqui, in- 
ter catervas pauperum liberalissime dispertivit. Et cum Dei 
bonitatem optime nosset , ejusdemque potentix fideret indubi- 
tanter; dum oculos in ccelum tollit , et manus protendit ad 
pauperem , meruit flduciam , et largitatem suam a Deo mita- 
biii aug'7iento tritici , atque abundantioribus vini, ac pccorum 
proventibus compensari . Ipsi etiam homines ad rependeniam 
Eugenii cariratem prxclaro grati animi exemplo properarunr. 
Albescebant maturx jam ad falcern hordeacex segetes , qua- 
rum crat in Collegio Vilkgarsiensi copia non modica : sed 
messoribus , qui peregre expectabantur , tempori non adve- 
nientibus , gravis incesserat timor , ne tam lxta spes frugum 
maxima deperir^t ex parte . Id cum adverterent agricolx Vil- 
iagarsienses , in quibus aliqui erant honestissimx conditionis, 
iilius beneficentix memores , qua u^us erga eosEugenius fue- 
rat per hiemem , ad metendum Coliegii hordeum sponte sua 
per xstatern convolarunt. Atque hoc dihicile opus tanta sus- 
ceperunt contentione , tit ab incepto non destiterint , donec 
illud posc dies ampiius quindecim absolverunt. Frustra cum 
eis actum est sxpe^ut meritam roercedem scciperent : neque 

enim 



Engtniut ColmenZrct , 17] 

enim aiiud opera pretium quxrere prorltebantur , nisi ut *-■> 
ceptis a Reaare beneficns alfqu* ex parte rcsponderent . 
gre nuoque ab eis ohtineri potuit , ut terna per diem .pran* 
dia , qux illis jussu Rectoris apponebantur , admitterent; cum 
ea tantum esca cibari contenderent , qux pauperibus ad ja- 
nuam quotidie ministrabatur . Sed in eo certamine vicit Eu* 
genius , qui omncs eodem ciborum gcnere , quo vescebantur 
Socii , majore licet quantitate, dum tenuit messis, excepit . 
Tantum illius ardens caritas novit efficere : tantasque hsbet 
Hla vires ad Dei pariter, atque hominum gratiam demeren- 
dam . 

H.ec autem , ut pracclara sint valde , mca tamen senten« 
tia inferiora sunt aliis, qure non semel tantum, sed frequen- 
ter fecit Eugenius. Etenim generosi animi virum , cui facul- 
tates non desint, erga miseros liberalem esse , non adeo in- 
suctum , atque admirandum est, ut munificentise hujus exem- 
pla , si minus quotidiana , frequentia tamen non suppetant . 
Sed beneficum erga iilos esse , qui tibi molesti fuerint, hoc 
enimvero rarum est , peneque divinum . Eum pneterea , qui 
divime contemplationi multum sit deditus, et austerioris vitsc 
rationem inierit , illius otii jucunditatem abrumpere , et ab 
instituta severitate decedere , ut aliorum inserviat commodis, 
prxcipuam habet in caritatis exercitio commendationem . In 
his ergo Eugenius praestantiam amoris sui quam maxime de- 
monstravit . Quanquarn erat ab studio partium abhorrens,et 
in conferendis bonoribus non pcrsonam , sed virtutis et sequi- 
tatis jura respiceree; tamcn magistratus sui tempore nonnul- 
lum , quantum potuir, ai altiora promovere curavit , quem 
sciebant aliqui , nihil tale ab Eugenio fuisse promeritum . In« 
ter multa , qurc saepe in alios contulit beneficia ; dum Bono- 
niac degeret , quemdam , qui sibi olim abunde molestus fue- 
rat, tanta est liberalitate prosecutus , ut is Eugenii benigni- 
tatem suspiceret , eamque apud amicos pracdicaret . Ad hacc, 
quamvis in austeritate vit.e sectanda ita esset diligens ,ut pro. 
pterea sibi non pauca interdiceret , quae virtuti minime repu- 
gnabant ; ea tamen non recusabat efficere , ut aliorum cede- 
ret voluntati . Cum decrevisset scrupis non luderc , exceptio- 
nem iiiam adhibuit , quae in ejus legitur commentario : nisi 



1 74 De Viris lllustrihus Cast. Vet. Lih, II. 



rogattis ab aliquo fuerim . Malebat enim nonnihil de proposi- 
to rigore remittere, quam aliquid in rebus licitis aliorum pre- 
cibus denegare.Si quando Sociis minutal aliquod recreationis 
tempore apponerctur, aderat ipse incunctanter , omnique se- 
veritate deposita , convivium illud , quod fovendx caritati ser« 
viebat, placidissimo vultu , jueundisque sermonibus exhilara- 
bat . Jam is , qui mutua: conciliandae unioni adeo studcbat , 
in prxcavendis quae posscnt eandem Ixderc , vcl dissuere, 
multo erat studiosior. Piurima in adversariis reliquit, qux 
solicitam ejus curam ostendunt , ut nc quid diceret , vel ef- 
flceret , quod offensionem aliis , aut molestiam afferrct : quo- 
rum hic ad aliorum exemplum pauca quxdam cxhibeo: De 
rebus nostris qutd no<vi afferatur , non quxram. Siquis ultro 
wihi aliquid enarranjerit , de hoc ulterius , nisi forte rogattts , 
tyerba non faciam : idque simpheiter , ae sine additamentis ex- 
ponam ,prasertim cum aliquid intervenerit , quod possit aliorur» 
famam deterere . . . Hoc erit peculinrc pmsentis anni examen , 
nullum ut uerbum scienter proferam , quod aliquem possit pra- 
sentem , njel absentem ojfendere . . . Sermonem de ahornm mendis 
ipse non inferaml si fuerit ab alio tllatus , *vel silebo , njel po- 
tius ea , utcunque fossim , excusabo . Denique , ut przsenti ar- 
gumento finem imponam , vir quidam integerrimus , magnx- 
que fidei , qui supra decennii spatium cum Eugenio vixit , 
cique diligenter in extremis adfuit , hxc inter alia testi- 
ficatur: Innocentissimus erat Eugenius, deqtte cateris ne cogita- 
re qptidem sintstre no<verat. Ab illius ore neminem imprtbum 
deprehendisses , cum nollet unqtiam ahquem uerbo Iddere . 

Immutabilcm hanc tenens in decurrenda perfectionis via 
constantiam , quanto magis ad metam appropinquabat , eo 
illustriera dabat virtutum excmpla. Gravioribus afflictus in- 
commodis valetudinis , et annorum oppressus pondere , dies 
agere cogebatur vel affixus lectulo , vel intra cubiculi fines 
inclusus. Ad eas tamen redactus angustias, vitam iliam vivc- 
bat, quse abscondita est cum Christo in Deo , quxquc tan» 
to pretiosior in divino conspectu est,quanto minus humanis 
obtutibui splendere videtur . In diuturna iiia commorans so- 
litudine , placidissimos ducebat dies , ut ab humanarum re- 
rum cupidine alienus , ita divinis contemplandis , ac desidc- 

ran« 



Eugenius Colmenfires . 175 

randis fntentus . Ecquis vero satis digne possit exequi ver- 
bis amabilem mansuetudinem , et animi tranquilJitatcm , quae 
serena ex facie , dulcissimis verbis , et compositis ejus actio- 
nibus emicabat ? Nuilus mceror in vultu , nuIJa frontis con* 
tractio , nullum apparcbat in eo supercilium . Inter illos e- 
nim , qui ad Eugenium per id tempus conveniebant , quis 
eum subtristem aiiquando vidit, aut ab ejus ore lamentum 
aliquod , vel asperiorem aliquam vocem excepit ? aut quis il- 
la notavit morositatis indicia , quac senioribus inculpatac ca> 
teroqui vitac non raro adhacrescunt ? Profecto , si non alia 
virtutum ejus argumenta supercssent; ad eminentem perfec- 
tionis gradum , quem attigit, agnoscendum , satis debcret es- 
se imperturbata illa , sanctaque Ia:titia,ct inconcussa pax ani- 
mi, qua frucbatur, quasque sine assidua honesti ac decori 
contentione , sinc diuturno repugandi sibi laborc , dcnfque 
sine cunctarum stipatione virtutum in hoc arrumnarum Joco 
non obtinetur. Sed humanac fragilitatem vitac, quam sa:pe 
recogitaverat , in psciflco illo reccssu attente meditabatur , 
diJigentemquc operam dabat,ut in transitu , quem proximum 
judicabat, bene instructus inveniretur . Sic patet ex iis Iite- 
ris , quas undecimo KaJ. Octobris anni 1781 dedit ad nepo- 
tem suum Josephum Vincentium Lamadridium , in Abulensi 
Canonicorum ccctu Doctorali, quam vocant , dignitate fun- 
gentem : Qvam<vis annos natus sim octogwta septem , quos jpro' 
ximo No<vembri complebo , mehus tamen quam pro atatc mea 
<valeo . Sano sum adhuc , satisque robusto capite , ut preces ad 
Deum pro me fundam , proque piropmquis meis , quoi ejficere 
quotidte non desino , et ut me ipse comparcm ad moriendum • 
cum prscul jam abesse noa possit magnus hie discessus a tem- 
pore ad &tcrnitatcm . Et quoniam ob altissima Dei judicia non 
aliud modo instat agendum * squum est , ut buic negotio , quod 
tanti interest , curam meam omnem tmpendam . Hoc crat Eu- 
genii studium in actate iJla , in qua plerique hominum , qui 
ad eam venerint , de fovcnda valetudinc , deque prctr*hendis 
vitse fmibus , soJicite, ut plurimum, agere consueverunt . 

Placuit tsndem vitac , mortisquc auctori Dco repetita ser- 
vi sui vota exaudire , illumque ad promeritam laborum mer- 
cedem evocare . Paucis admodum dicbus postquam nonagc- 

si- 



i fS De Virh lllustribus Cdst. Vet. Lib. IL 

simum setatis annum attigerat , qiixdam in eo apparuerunt vi- 
cinae mortis praenuntia, quse longa potius senectus , quam al» 
terius vis morbi excitaverat . Demumque in postrema luce 
snni 17^3 , sub ipsum noctis crepusculum, perceptis rite Sa- 
cramentii, inter Saccrdotunv, allorumque adstantium preces, 
magna animi tranquillitate spiritum Creatori suo reddidir, cui 
tot annos tanta cum fidelitate servierat . Hic fuit pretiosus vi- 
tx finis Eugenii Colmenaris , cujus in cbitu ea nonnuili edi- 
derunt venerationis signa, qux solent viris sancritate conspi- 
cuis exhiberi , retentis sibi religionis causa , quae ipse , dum 
viveret , frequenti usu pertractaverat . Sepultus est in xde sa* 
cra S. Nicolai ad viam S. Felicis, intra arcam inclusus li- 
gneam , qux in eminenti loco, ut cupiebant multi , colloca» 
ri non potuit. In eadem arca repositum est elogium , quod 
hic subjicio , triplici ccclusum tubo , quorum intimus erat 
vitreus, meflius ex fsrri lamina , extimus autem plumbeus, 

D. O. M. 

EVGENIO . FRANCISCO . DE . COLMENARIBVS 
ELAPSl . PROXIME . SECVLI 
ANNO . NONAGESIMO . QVARTO 
IN.HISPANIA 
AD . BALM/EVM . OPPIDVM . VALLIS . LIEBANENSIS 
IN . LEGIONENSI . DISCESI . NATO 
LABENTIS . DECIMOQVARTO 
CASTELLAN^: . PROVINCLffi 
IN . SOCIETATEM . ADSCRIPTO 
TIRONIBVS . AD . EIVS . INSTITVTA . COMPONENDIS 

COLLEGIIS . QVAMPLVRIMIS . GVBERNANDIS 
IPSI.DENIQVE.PROVINCLE NON.SEMEL. REGENDiE 
PRVDENTIA . EXEMPLIS . OPERA . JEDIFICANDJE 
ANNOS . MVLTOS . ADSCITO 
VIRO . DEI . ECCLESIiE . RELIGIONIS 
OBSERVANTISSIMO 
JVGI . ORANDI . DEVM . STVDIO 
CRVCIANDI . SVI . 1NEXPLEBILI . DESIDERIO 
HVMILITATE. OBEDIENTIA. SINGVLARI 

DE- 



Etigcnius Colmcndrcs • 177 

DEVOTIONE . AC . PIETATE . SEMPER . ALACRI 
HVMANARVM . CONTEMTIONE . RERVM 
MIRA. SVAVITATE. MORVM . AD .OMNES . PRiEDITO 
QVI • POST . INGENTES . TERRA . MARIQVE 
EXANTLATOS . LABORES 
AC.FIRMA.PACE 
NEDVM . CONSTANTIA . TOLERATOS 
PRIMVM . CORSICAM . HINC . BONONIAM . EXVL 

SECVNDIS . iEQVE 
ET . ADVERSIS . REBVS . SIBI . CONSTANS 
VNAMQVE . DEI . VOLVNTATEM . INCLAMANS 
ANNO . AB . EMISSA . PROFESSIONE 
QVINQVAGESIMO . SECVNDO 
AB . ABOLITA . SOCIETATE . AMPLIVS . DECIMO 
VIRTVTIBVS.CLARVS . OPiNIONE . SANCTVS 
IN . EADEM . VRBE . VITA CESSIT 
PRIDIE.KAL. JAN. ANNI . MDCCLXXXIV. 
PROVINCI& . CASTELLANiE . SACERDOTES 

MOERENTES 
P. P. 



Lih. II. 



z 



GAS« 



i~lS 



De Virit Illuttribut Cast. Vet. Lib. II. 
G A S P A R CASTILLUS. 



G 



Jaspar , innocentis vitse juvenis , ortum habuit Bernardis , 
Segoviensis dioccesis oppido , reparatx humanae salutis anno 
millesimo septingentesimo quadragesimo sexto , die vero de- 
cima quinta Februarii. Parentes ejus , quibus non deerant 
facultates, et pietas suppetebat, filium , ut divinis legibus , 
humanisque literis melius imbueretur , in Collegio quodam 
Segoviensi collocarunt, cujus alumni Societatis gymnasia fre- 
quentabant. Ibi educationis, quam domi habuerat optimam , 
promptum dedit specimen,et cum inter sequales arfabilis , at- 
que urbanus esset , morigerusque Magistris , brevi cunctorum 
sibi animos conciliavit. Sed illa erat laus pueri prsccipua , 
quod in scholx pariter , ac templi functionibus obeundis tan* 
tam , et tam constantem exhibebat diligentiam , ut czteris 
condiscipulis , teste Magistro suo,magno esset exempIo.His 
autem literarum , et pietatis occupationibus sedulo intentus, 
divini vocem Spiritus, ad perfectiora illum invitantis , liben- 
ter auscultavit , et sine cunctatione sequi constituit . Reiigio- 
sam in Societate Jesu vitam cum vehementer cuperet profi- 
teri , multis apud Deum, et homines precibus institit , ut vo- 
ti compos efficeretur. Quod cum obtinuisset decimo quarto 
Kal. Aprilis, decurrentis seculi anno sexagesimo quarto , di- 
em illum faustissimum semper habuit , et castissimum Deipa- 
rx Sponsum prsccipua religione perpetuo coluit , quod in e- 
jus festa luce Sociis fuisset annumeratus . 

Magnam tirocinii partem adversa usus est valetudine . 
Initio tertianis febribus laboravit, qux longo eum tempore 
affiixerunt: deinde molesto xgrotavit pustularum morbo,qui 
gravioris in adolescentia solet esse periculi . Sed his diu con- 
fiictatus incommodis, non propterea in percipienda religios«e 
vits disciplina fuit tardior , neque inde commune iilud mul- 
torum detrimentum contraxit, ut ex languore corporis lan- 

gui- 



Ga.rpar CastUlns . i-jg 

guidior etiam evad.it animus ad pietatem . Quod minus po« 
terat in aliis tirocinii laboribus exercendis , dum jacebat in 
lecto , id patientia , et mansuetudine , promptaque in exe- 
quendis mandatis obedientia compensabat . Cum deinde pri- 
stinsc redditus est valetudini , nihil efficere prsetermisit , ut ad 
institutae vitse leges se totum accommodaret . Quamvis esset 
ingenio acer , et vehemens, idem tamen dulcis erat, ac le- 
nis : cohibito namque natune impetu , ne quemquam lscderet, 
eodem , ad impigre aggrediendum quse agenda occurrerent, 
utebatur . Et in explendis quidem majorum jussis non modo 
crat promptus , et consrans; sed et simplici rnentis assensu , 
et sincera vultus hilaritate multam obsequiis addebat commen- 
dationem. In familiari vero cum scqualibus consuetudine fa- 
cile sibi benevolentiam aliorum adjungebat propter morum 
ingenuitatem , et sermonis gratiam , qua ssepe de rebus san- 
ctis jucundissime loquebatur. Quoties autem cum Deo collo- 
queretur , apparebat ex ejus vultu ,et externa supplicis reve- 
rentia, quanta cum animi contentione , ac fervore spiritusdi- 
vina pervolveret . Ab eoque attentse meditationis studio , cui 
valde addictus erat, vires desumebat ampliores ad compri- 
mendos animi motus , et conterendam contumaciam corporis, 
quod frequenti asperitatum usu excruciabat. His,aliisque ti- 
rocinii exercitationibus edolatus , ad offerenda Deo vota pn> 
cessit , quse sicut exuberanti gaudio concepit , diligenti quo- 
que fide servavit : eademque usus est diligentia in praeceptis, 
et consiliis illius primse institutionis per omne vit£ spatium 
retinendis. 

Sub aestatem anni 1766 missus est Compostellam , ut 
operam Philosophise daret . Sed vix studia illa inchoaverat, 
cum longe peregrinandum illi fuit , antequam eadem posset 
absolvere. Captus III Non. Apriles insequentis anni , ut in 
exilium cum caeteris amandaretur, majorern habuit exercen- 
dse patientise , constantiseque perhibends opportunitatem , quam 
arcana philosophica speculandi . Pridie ejus diei multus to- 
ta urbe rumor increbuerat , ex insperato adventu militum ex- 
ortus, quorum profectionem alii alio pro sua quisquc opi» 
nione referebant. Plerique tamen expeditionem illam adver- 
sus Coilegiuni Soeietatis susceptam fuisse suspicabantur , id* 

z 2 que 



1S0 DeViris lllustribns Cart. Vct. Lib. IL 

que non pauci arnicorum Sociis eodcm die persuadere cona- 
ti sunt . Sed quem securum innocentia reddit , neque ulla de- 
licti conscientia premit , imminentium comminatione malo- 
rum non facile perterrefeceris . Nemo unus fuit, quem itera- 
ta certi periculi denuntiatio commoveret , omnesque diem il- 
lum suis intenti officiis , ut consueverant , exegerunt. Nullus 
occultandis libris, aut comburendis scriptis impensus labor : 
nulia condendis aliis quibusque rebus adhibita diligentia , ut 
impense suadebat externorum aliquis , nequid forte inter scru- 
tandam domum inveniretur , quod justam haberc possct cri- 
minationem . Vcrum , cum nihil ejusmodi lateret domi , neque 
aliud quidquam Socii , attente omnia circumspicientes , ani- 
madverterent , quare militares illx copiae in ipsos directac fuis- 
sent; nulli* trepidantium amicorum obtestationibus adduci po< 
terant , ut timerent, ne illa cuderetur in se faba ; nisi si cui- 
quam per summam injuriam insontes ealumniari libuisset. II- 
lo igitur die sine perturbatione transacto , cum tempus noc- 
turnac quietis advenit , in sua cubicula tranquille singuli dis- 
cesserunt . Sed milices eadem nocte CoIIegium ante dilucu- 
lum obsident , et appetente jam hora, qua surrccturi erant 
Socii , janux tintinabulum crebris pulsationibus quatiunt . Ja- 
nitor , antequam aperiret , de militari strepitu , quem obser* 
vaverat, Rectorem monuit.Is cum Ministro domus ad janu- 
am venit , eamque pandi jubet. Sublatis repagulis , subito ir- 
rumpunt armati milites , cum eisque primarius urbis Magis- 
tratus , quem ibi Assistentem vocant, et Scribac aliquot , fo- 
rensesque ministri , Rector , dum Assistentem deducit in cubi- 
culum y paucis ab eodem didicit-, quo tandem rcspiceret ad- 
ventus ejus , et inusitatus ille militum apparatus . Interea ex- 
citantur Socii , et , in Rectoris cubiculum quamprimum ve- 
niant , admonentur . Dum eo properant , per medios incedunt 
milites , qui ballistas suas cuspidibus przfixas habentes , om- 
nes Coilegii aditus , omniaque occupaverant ambuiacra . Nu- 
mcrabat eo tempore Coliegium Compostellanum Socios qua- 
draginta tres : sexdecim Saccrdotes erant , quorum duo tunc 
aberant , Scholastici quindccim,ac duodecim Adjutorcs . Om- 
nes c cubiculo Rectoris in Saccllum domesticum processcrunt: 
quo cum ingressi essent Prxfccti militum , ct Notarii ; Assis* 

tens 9 



Gaspar Castillus . 1 8 1 

tens, qui medius seclebat omnium, proptcrea venisse se dixit, 
ut Patribus decretum regium indiceret , quod , in reverentiac 
signum , xquum erat , ut stantes cuncti auscultarent . Surgit ip- 
se ; consurgunt omnes : recitatur decretum , cujus hxc erat sum* 
ma : Decrevisse Regem ab omnibus suse ditionis finibus So 
cietatis homines amandare , ut populorum tranquillitati pros- 
piceret , aliisque de causis , quas in regio suo pectorc reser- 
vabat . 

Ad terribilem , nec opinatam hujus fulminis explosio- 
ncm , nullus fuit intcr Socios , qui plcne sui potens non fue- 
rit : nullum cuiquam excidit verbum ,quod debitam Regi ob- 
servantiam , et promptam mandatis ejus obedientiam non in- 
dicaret . Videbant illi quidem inflictx poenx durissimam con- 
ditionem , et annexam eidem gravissimam ignominiam . Sed 
exiln acerbitatem ea maxime cogitatio deliniebat , quod homi- 
num Societatis ( ut vel in ipso suarum institutionum limine 
habebant ) proprium essct , diversa loca peragrare, et vitam 
agere in quavis mundi plaga, ubi majus Dei obsequium , et 
animarum auxilium speraretur. Quod si modo divinam glo- 
riam , et animarum salutem agendo , et operando promo- 
vere non xque possent , patiendo certe , ac sustinendo, non- 
nihil effecturos esse sperabant . Ut vero infamix notam a> 
quiore animo ferrent , cx intimo conscientix testimonio non 
parum erigebantur , cum nihil sibi essent conscii s quod tan- 
tam in se potuisset arcessere calamitatem . Gauderc quinimo 
poterant de pracclara , quam prx manibus habebant , oppor- 
tunitate summum ilium christianx perfectionis apicem attin- 
gcndi, ad quem cniti S. Ignatius cunctos disciplinx sux alu- 
mnos his gravissimis verbis adhortabatur : Ddigenter animad- 
uertant oportct ( magni faciendo , summiafue momenti id esse 
ducendo in conspectu Creatoris ac Domini nostri ) quantopere 
jwvet ac conferat ad uita spiritualis profectum ; omnino , et 
non ex farte abhorrere ab omnibus , qu& mundus amat et am~ 
plectitur ; et admittere et concupscere totis njiribus quidquid 
Christus Dominus noster ama^vit , et amplexus est . Quemadmo- 
dum enim mundani homines , qui ea , qu& mundi sunt , scquun- 
tur diligunt et qu&runt magna cum diligentia honores ,famam> 
magni nominis existimationem in terra , sicut mundits eos edo- 

cet ; 



i g 2 Ds Viris Illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 

cef ; sic qui procedunt in spritu^ et serio Christum Dominum 
nostrum sequuntur , amant, et ardenter exoptant , q»A iis om- 
nio contraria sunt ; indui nimirum eadem ueste , ac insigni- 
bus Domini sui , pro ipsius amore, ac reverentia: adeo ut , si 
sine offensione ulla divina Majestatis , et ahsque proximi pec- 
cato foret , uellent contumelias , falsa testimonia , et injurias 
pati , ac stulti baheri et existimari ( nulla tamen ad id per 
eos data occasione ) eo quod exoptant assimilari , ac imitari a- 
liquo modo Creatorem , ac Domtnum nostrum Jesum Christum , 
ejusque <vestihuf et insignihus indui \ quandoquidem illa ipse prop- 
ter majorem profectum nostrum spiritualem induit , nohisque ex- 
emplum dedit , ut in omnihus , quoad ejus fieri poterit , diuina 
gratia aspirante , eum imitari et sequi , cum njera sit via , 
qua ducit homines ad 'vitam ^welimus . His erudiri sublimis sa- 
pientiae documentis , qux saepissime legerant in earum sum- 
mario Constitutionum , quse ab omnibus erant observandae, 
facilius potuerunt Socii Compostellani constantiam , et man- 
suetudinem in durissimo illo conflictu retinere . 

Quo flrmiores autem in eodem animi sensu persevera- 
rent , et ampliores a Deo vires obtinerent ad insurgentium 
jaborum pondus arquabiliter sustinendum , statim post denun- 
tiatum exilium de altaris Sacrificio cogitarunt. Sed Assistens, 
qui multam casteroquin humanitatem , et clementiam erga So- 
cios exhibuit, iisdem ut Sacrum eo die facerent, permittere 
non posse , respondit . Longam deindc ab Aula missam pro- 
tulit instructionem , in qua Sacrarium occupare jubebatur, et 
Bibliothecam , et Tabularium , et alias officinas , quarum pro» 
inde claves postulavit, et Excubitores apposuit. Interea quam* 
dam Scribx formulam confecerunt , ex qua legem exilii Sociis 
indictam , ab eisque acceptatam fuissc constaret , illamque on> 
nes ad unum Socii suo quisquc nominc subscripserunt . Nemo 
erat in tot adversis,qui animum arrumnis immersabilem non 
exhiberct , aut divinx voluntati non sese submitteret . Gaspar 
Castillus , cxterique adolescentes , qui philosophica studia pau- 
lo ante inchoaverant ; de relinquenda patria , de amittendis pa- 
rentibus et cognatis nihil soliciti , ca tantum de causa com- 
movebantur, quod suis spoliati libris , inceptum studiorum 
cursum non possent pcrsequi . Edixerat cnim Judex , ne quis 

li- 



Gdspar Cattillut. 183 

• 

librum ullum extraheret prxter codices precum Sacerdotalium , 
et libellum aliquem, qui de rebus ageret spiritalibus . Quod 
si eis philosophicum Ludovici Losadsc Gursum , quo uteban- 
tur in scholis , secum asportare licuisset, maximi beneficii lo 
co habituros esse confirmabant . Hxc ipsorum vota cum Bm- 
manueli Luengo Magistro suo significassent , non dubitavit is 
de ardenti desiderio discipulorum ad Assistentem referre.Hic 
autem,audita juvenum laudabili petitione , lacrymas contine- 
re vix potuit: et cum cognovisset , eorum neminem ad sol- 
vendas divinas preces teneri , xquum esse duxit , innocuis an- 
nuere optatis , et, quos ferre avebant , libros benigne conces- 
sit : Hi enim , dixit , Breuiaria sunt juuenum stadiosorum . 
Hac accepta gratia , incredibiliter lztati sunt omnes, et ad 
reliquos exilii sui labores ita erant animis comparati, ut in- 
commoda omnia susquedeque habituros esse sperarent . Tam 
paucis contenti erant , ut lacti viverent inter multarum rerum 
inopiam . 

Dum haec domi fierent , magna erat tota urbe animorum 
commotio . Archiepiscopus Barthoiomjcus Rajoius , quem vir 
quidam de Sociorum expulsione certiorem reddidit , hoc ac- 
cepto nuntio, semianimis corruit. Et quanquam linquentem 
animum paulo post revocavit , mcerore tamen ita confectus 
erat , ac perturbatus, ut quos eo die decreverat initiare, in 
diem alium rejecerit. Deinde duos e ccetu Canonicorum al- 
legavit ad Patres, qui verbis suis dolorem, quem ex eorum 
infortunio ceperat, testarentur : simulque per eosdem centurn 
aureos duplos illis dono misit . Innocentes pueri , qui litera- 
rium ludum frequentabant , inter primos fuerunt, qui Socio- 
rum cxilium suis Iacrymis prodiderunt . Cum enim multo ma- 
ne ad Scholam de more convenirent , illamque occlusam , ac 
pro foribus excubantes milites offendisscnt , inde in domos su- 
as conterriti , plorantesque remearunt. Subito innumera Civi- 
um , ac populi multitudo Collegii vicinix arFusa est circumun- 
dique, quorum alii rei novitate obstupentes , alii valde soii- 
citi , ac pene furore conciti videbantur. Ne quid gravius ac* 
cideret , quod in tanta multorum agitatione timendum erat 
vchementer, inductus videtur Judex ad concedendam civibus 
facultatem, ut Socios alioquercntur , iisdemque valedicerent. 

At- 



i§4 



De Viris lllustribus Cast. Vet. Lib, IL 



Atque initio quidem non sine delectu aliquo primores admit- 
tebantur; procedente vero die,omnes fere Compostellanx no- 
bilitatis familiae ad salutandos Socios vel per se ipsse , vcl per 
amicos , aut familiares suos accesserunt . Nec postremi fuerunt 
in hoc humanitatis officio adimplendo , qui CoIIegii terere li- 
mina non erant soliti , neque Sociorum amicissimi putabantur. 
Quam vero profusis lacrymis , et quanta cum Societatis com- 
mendatione vim doloris sui , ac desiderii acerbitatem expres- 
serint univcrsi , non facile illud exequi verbis possim , neque 
id cnarrare modestise patiuntur leges . Sed ab illorum certe 
animis, qui tum prsesentes fuerunt , gratam prolixae adeo be- 
nevolentix recordationem nulla unquam delebit oblivio. 

Pridie Non. Aprilis cum albescebat jam dies, parati om- 
nes erant ad profectionem . Antequam domo discederent, quo- 
niam templi aditu prohibebantur , ad cancelios , unde pros- 
pectus erat in tcmplum, acciderunt cuncti , Deumque suppli- 
citer adorantcs, largiorem ab ipso rogarunt benedictionem , 
ut calamitates , quss animo prsecipiebant , constanu virtute sus- 
tinerent . Hinc egredientibus obviam occurrit Philippus Dic- 
zius , Coilegii Janitor,qui baculo inmxus xgrc senile trahe- 
bat corpus , ideoque ab exilii lege fuerat absolutus ; quanquam 
postmodum magno cum ipsius gaudio cxteris obtinuit aggre- 
gari.Nunc abeuntes Socios tenerrime complexatus , tanto ma- 
debat fletu, suamque ita dolebat vicem, ut planctum omni- 
bus excitaverit: et qui pridie multorum lacrymas civium sic- 
cis oculis spectaverant , ad illius modo senis lamentationes , 
quod in exilium ire prohiberetur , a ploratu abstinere non va- 
Juerunt . Adeo est ad ciendos animos opportunum in pul- 
chriora generoso studio contendere ! Cum paratx jam essent 
mula: in cavxdio Collegii , sine mora in cas ascendunt: ct 
pnecedentc militum manu , a tergo sequcnte alia , et ad late- 
ra duobus etiam ordinibus militum collocatis, ac perstrc- 
pentibus tympanis , iter in Corunniensem urbem instituunt. 
Sed quas practerituri erant vias confertissimus populus ita oc- 
cupaverat, ut milites scquc , ac Socii lcnto gradu procederent, 
atque ab ingruente undique multitudinc prcmerentur. Pridia- 
nse illx doloris intimi significationes passim exaudiebantur , 
multiquc non solum lacrymis,sed clamoribus ctiam incondi» 

tis 



Gaspar Cdstillus. 185 

tis tristissimam suam sortem , Sociis abeumibus, deplorabant. 
Non pauci per medios militum ordines irrumpentes , neque 
illorum mucronibus perterrefacti , ad Socios usque penetrave- 
runt, ut eis ultimum vale dicerent , et manus suffusi lacry- 
mis oscularentur . Ipsi adeo milites in illa tam frequentis po- 
puli commotione vehementi nihil severius agendum sibi esse 
duxerunt , ne acrius fortasse concifatam plebem exagitarent. 
Fortunateque Deo placuit , ut ne quid luctuosius fieret, quod 
et Sociis ingratissimum fuisset , et ipsi populo perniciosum . 
Nec modicum ad continendos animos juvit tranquillus, et hi- 
laris Sociorum vultus,quem patriis expulsi flnibus prx se fe- 
rebant , quique ad imminuendum mcerorem intuentium facie- 
bat plurimum : circumspectus item loquendi modus, quo su- 
am ipsi calamitatem omnibus , qui ad se accederent , patien- 
ter ferre siguificabant: dcnique indignationis plena objurga- 
tio , qua unum, et alterum represserunt , qui , velut ebrii do* 
loris impetu , seditiosa quatdam verba coram ipsis proferre 
ausi fuerant . Hoc modo Sociorum ab urbe discessus sine tu- 
multuationc peragi potuit , et inter publicam ignominise no- 
tam multam ctiam habuit honoris, et amoris pubiici testifica- 
tionem . 

Postquam mille amplius extra urbcm passus processe- 
rant,et plerique de populo , aut plorando et incedendo de- 
fessi,aut Sociorum adhortaticnibus inducti , rcgressi fucrant; 
milites , qui haud parum erant soliciti, respirare coeperunt . 
Tunc Centurio , casterique Prefecti militares , cessante jam 
tympano, comiter accesserunt ad Patres , quibus non aliam 
habuisse causam illius bellici apparatus ostentandi confirma- 
runt, nisi ut populo terrorem incuterent , quem sciebant ita 
fuisse proclivem ad in^urgendum , ut proxima nocte nonni- 
hil turbarum excitaverit , sed feliciter esse cohibitum . Post 
hsc Prsefecti militum perhumaniter habuerunt Socios , quod 
ct alibi, pro generosa ipsorum indole , alios ctiam novimus 
effecisse . Cum venissent ante meridiem in vicum Poulum , 
ibidem eo die constiterunt . Postridie > antequam vi;e se da- 
rent , Sacro interfuerunt , faciente Rectore Laurentio Uriar- 
te , qui omnes Christi Corpore communicavit . Inde proccs- 
serunt in vicum alium ( Corralcm vocant incolse ) ubi cis ad- 
Lib, IL a a juncti 



i85 De Viris Illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 

juncti sunt duo illi Sacerdotes , quos abesse Composteila di- 
ximus . Hi erant Theodorus Cascagedus , et Franciscus Sale- 
sius Morchonius , qui dicecesim illam ad Archiepiscopi nu- 
tum , cujus alebantur expensis , sacris Missionibus excolebant . 
Quo die capti erant Socii , miserat ad eos Rector certum ho« 
minem cum literis,ut in Collegium e vestigio reverterentur . 
Has illi literas , cum de loco , in quem missae fuerant, dis» 
cessissent, nusquam acceperunt. De iis tamen,qu<e Compos- 
telbc , atque alibi fierent , certiores aliunde redditi , abruptis 
ministerii sui functionibus , in eam urbem subito convolarunt . 
Cum abiissent jam inde Socii , recta illi ad Assistentem ac- 
cedunt, ab eoque petunt, ut de se libere pro arbitrio suo 
decernat . Noctem ibi commorati , sub novx lucis ortum Co- 
runniensem viam arripiunt , cupidique suorum subeundi sor- 
tem Sodalium , ad eos Corrali \xti perveniunt , et cum iis- 
dem Corunniam illa nocte ingrediuntur . Multi alii per His- 
paniam, qui forte domo aberant , cum Societas proscribere- 
tur , parem animi constantiam exhibuerunt: mirabanturque 
ubique populi 'novum illud reorum genus , qui , cognita suo- 
rum clade , non fugam arripere , non latebras quaerere , sed 
Judicibus seipsos sistere , atque in exilium abire festinabant . 
Ex iis ego , ut alios praetermittam , Sacerdotem commemora- 
re non desjnam , cujus fuit in adoriendis periculis, licet ea 
majora essent veris , fortitudo animi valde singularis . Valliso- 
leti , dum in Collegio S. Ignatii exilium Sociis indicebatur , 
deerat inter alios Hieronymus Obesus, qui CoIIegii ejus ne- 
gotia procurabat , quorum causa paulo ante extra urbem pro» 
fectus fuerat . Sed eo die revertentem , et qux domi suae ac- 
ciderant ignorantem , amici a suscepto itinere retrahere cona- 
bantur, exposita lamentabili suorum calamitate, oblataque ope, 
ut eam tutissirne declinaret. Id ille indignum reputans , ad 
omnem potius subeundam aleam paratum esse , respondit . 
Tum quidam de intimis , cui aut vulgi error , aut imaginan- 
di vis propria imposuerat, ad S. Ignatii omnes ad unum So- 
cios capitc plecti, indubitanter asseruit . Cui Hieronymus : 
Ego etiam , inquit, cum fratrihus msts desidero jugulari: sub- 
ditisque calcanbus mula: , gressum accelerat in Collegium , ut 
cervicem orTerat cultro , quem amicus imminerc sibi , falso 

qui- 



Gaspar Casullus , 



quidem , sed omnino asseveranter affirmaverat . Hujus tam in- 
trepidi animi exemplum apud illos non facile inveneris , qui 
testimonio conscientix suae , atque honestati causae diffidunt. 

Compostellani , cxterique per Gallseciam Socii detenti sunt 
in Collfgio Corunniensi, dum reliqui ex aliis provincia; Cas« 
tellanae domiciliis in proximum Ferrolii portum convenirent. 
Sesquimensem intra custodiam illam inclusi , eam tenuerunt 
rationem vhx, qux religiosos decebat viros , ne intertotad- 
versa deficerent. Primo mane surgentibus prima erat cura di- 
vinam implorare opem,et animos ad viriliter sustinendum u« 
nius horx meditatione firmare . Deinde incruento aderant Sa- 
crificio , quod initio paucioribus , postea vero ad iteratas ip- 
sorum preces pluribus conficere permittebatur. Sed in tanto 
Sacerdotum numero cum sacrificare omnes quotidie non pos- 
sent , horum non pauci salutarem Hostiam de celebrantis ma- 
nu accipiebant : quod Scholastici etiam , et laici frequentius 
solito factitabant. His omnia illa accedebant pietatis exerci- 
tamenta , quas in Collegiis de more peragebantur : et cum gra- 
viores modo essent, qux urgebant undique difficultates, ma« 
jora quoque , ad eas superandas, quaerebantur ab omnibus 
adjumenta. Vix unquam deerant in superioribus templi cho- 
ris , qui mane , ac vesperi Christum Dominum adorarent, ab 
eoque profusis iacrymis , ardentisbusque suspiriis auxiliurn pe- 
terent prsesentibus necessitatibus opportunum . Frequentes c» 
rant novem dierum deprecationes ad Coelites, ut cunctis po- 
tenti ope succurrerent , et ea cuique dona impetrarent , qui- 
bus maxime noverant indigere . Illa enim tam szva , quam 
improvisa tempestas id universim interSocios visa est effecis- 
se , ut in se ipsi descenderent , et ferventiori studio ad asy- 
lum confugerent orationis. Gaspari Castillo , dum ibi mansit, 
consuetum et jucundum erat saepe ad templi foros accedere, 
ubi mente , et corpore supplici suam in conspectu Dei ani- 
mam eifundebat : indeque redibat alacer ad literarias occupa- 
tiones , vel quascunque alias fideliter obeundas . In ea quip- 
pe tot hospiturn, et militum multitudine , quamvis perexigua 
esset colendis Jiteris opportunitas , tamen adolescemes ij]i,qui 
Philosophix initium dederant Compostelia: , intra concJave 
quoddam remotum,quod eis ad dormiendum obtigerat , cer- 
a a 2 tas 



i 8 S De Viris illMStribus Cast* Vet. Lih, II. 



tas dabant horas studiis, et ibidem Magistri sui prxlcctiones 
audiebint . Ab eodem etiam in sermonis Italici rudimentis e- 
rudiebantur , ut,juxta regulas S. Ignatii , regionis ejus lin- 
guam addiscerent , ad quam erant propediem , ut vitam in ea 
degerent, deportandi . His dediti occupationibus , inter iliius 
custodix angustias Iztos ducebant dies , et quam ostenderant 
in aggrediendo exilii itinere alacritatem , in cadem ad prose- 
quendum illud perseverabant . 

Undevigesima die Maii , cum czteri provinciae Socii ex 
variis Cantabrici maris portubus Ferrolium appulissent, illi e- 
tiam qui Corunnix manserant, ad eundem portum adnaviga- 
runt . Congregatis ibi omnibus , de his inter se quaerebant a« 
vide , qu5£ in CoIIegiis, ct in itinere contigissent . Et quan- 
quam muita narrabant multi de Ministrorum divcrsa rationc 
operandi , quorum alii mitius,alii severius rem gesserant; de 
prxclara militum , qui eos deduxerant , humanitate , de po- 
pulorum lacrymis , et insigni benevolentia ; illud tamen ju- 
cundissimum fuit agnovisse , omnes ubique Socios submisso , 
promptoque ad obscquendum animo regium exilii decrctum 
auscultasse , ac neminem eorum ob alicujus imputationem cri« 
minis uspiam fuisse retentum . Paratis lgitur animis ad sc- 
quendum Dei nutum per infamiam, et bonam famam , no- 
no Kal. Junias Hispania; relinquunt oras , provectique secun- 
dis ventis , litora Tyrrheni maris post dies viginti duos attin- 
gunt . Sed Prxfecti navium , acceptis Roma novis mandatis 
ab Hispano Ministro,in Corsicam obvertunt proras , Socios- 
que in ea insuia , ut alibi demonstratum est, ad Calvii iitus 
exponunt . 

Castillus noster, qui per instabiles maris undas constan- 
tem , et pacificum retinuit animum , cum ad eam venisset ur- 
bem , inter beiii tumultus phiiosophica mstauravit studia : quac 
tamen, nova deinde peregrinatione suscepta , nec in co qui- 
dem loco confecit . Sequenti anno a Galiis , qui Corsicam 
occupaverant , in Liguriam devectus, inde in Pontificiam di- 
tionem transiit , ubi Phiiosophiam absoivit, et Theologiam 
Bononis didicit . Per id tempus Sacerdos consecratus est ab 
Episcopo Britonoriensi : deincepsque per annos circiter quin- 
decim , quos Bononias degit , ab exactac vitx norma, quam hac- 

tenus 



Gaspetr Castillus . i Sp 

tenus secutus fuerat , nulla vel temporum , vel eventorum va* 
rietate discessit . In perficiendi spiritus curam intentus , con- 
suetas meditationes , binamque conscientix discussionem at* 
tente per dies singulos exequebatur: quorum illud ad inse- 
rendas virtutes animo , alterum ei proderat ad vitiosa , qux in 
se deprehenderet , resecanda . Inter libros , quibus ad perfec- 
tionis incitamentum utebatur , nullum fere terebat frequentius, 
quam Ven. Berchmansii Vitam , Hispano sermone composi- 
tam a P. Joanne Lojola , qui eidem appendicem adjunxit, in 
qua Bernardum Hoyos, insignis innocenti^ juvenem, tamquam 
geminum Berchrnansii txemplar depingit . Castillus utriusque 
gesta legebat assidue , atque ut eorum mores exprimeret tam 
in externa corporis, quam interna mentis compositione , ma- 
gno connitebatur studio . Hinc eiucebat in eo ad res divinas 
propensio singularis , quas , cum frequenter exerceret , reve- 
renti semper animo pertractabat . Latentem in Eucharistia De- 
um , et intemeratam Virginem ejus Matrem multis quotidie 
salutationibus , ac devotx servitutis officiis reverebatur . San- 
cto Aioysio Patrono suo , aliisque ccelestis Curise civibus mui- 
ta quoque cum multo pietatis sensu deferebatobsequia. Quo- 
tannis, etiam post abolitam Societatem , commentationibus S. 
Ignatii prascipuo quodam fervore per octonos vacabat dies , 
in quibus animum generali confessione repurgabat : parique 
"diligentia easdem per triduum iterabat meditationes in mensi- 
bus Januario , et Junio. Singulis prseterea mensibus , omni 
aiia cura seposita , diem unum spirituaiibus destinabat exerci* 
tiis , ut se ad bene moriendum prapararet : quem diem cul- 
parum exactissima confessione claudebat . In his prsesertim die- 
bus praeclaras concipiebat deliberationes , quas consignatas li- 
teris , et a ductore suo probatas , vel interdum etiam correc» 
tas , deinde diligenter exequebatur cum notabili progressionc 
in exercitatione virtutum . 

Dum Societatis suberat disciplinac , quxcunque ageret , 
quaccunque item cuperet, aut cogitaret , ad Superiorum pla- 
citum , atque ad instituti regulas omnia exigere conabatur : 
eximiamque reputabat religiosi hominis felicitatem , cui Deus 
certissimam agnoscendx voluntatis sux viam per imperantium 
vocem ostendit . Proptcrea cuin , defkiente deinde Societate , 

sua- 



190 De Viris Illustribus Cdst. Vet. Lib. II, 

suavissimum obedientiae jugum deponere coactus est , non mo- 
dicum inde moerorem contraxit , quod jam sibi relictus , tutis- 
simam illam ad perfectionem semitam premere ultra non pos- 
set . Neque ante aegritudinem illam abstersit, quam ex ami- 
ci consilio statuisset moderatorem animi eligere , cui sponte 
sua in omnibus , quae ad progressum in virtute pertinent , obe- 
diret . Hoc accepto consilio , studia sua omnia ex illius sen- 
tentia moderabatur , quem consiliarium sibi delegerat , nequid 
in re aliqua nimis , vel nequid etiam minus efficeret, quam 
rationis, et prudentiae leges exigerent: eademque via ex ani- 
mi evadebat angustiis , ad quas prz desiderio emendatissimar 
vitae nonnunquam adigebatur .In cuku corporis,et habitaculi 
ornatu munditiem,ac decentiam sic adamabat,ut simul pau- 
pertatis amorem ostenderet , pretiosa quxque , ac minus ne- 
cessaria rejiciens . Sed quamvis ab omni superfluo sumptu ab- 
horreret , erat tamen in his , quae conditionem decerent su- 
am , minime sordidus : ac mendicis etiam , pro facultatum te- 
nuitate, liberaliter subveniebat. Caetera austerus erat , atque 
ab obsequio corporis , indulgentiaque remotus . Eam tenuit in 
cibo , et potu moderationem , ut vinum gustaret nunquam, ci- 
bum autem ita desumeret, ut quamvis mensx accumberet Jar- 
gioribus instructae dapibus,suum ille servaret modum , Iautio- 
ribusque relictis, vulgaria tantum , et qux palato minus ar- 
riderent , attingeret. Jejunus veniebat ad prandium , et pro 
cccna solum intybum , aut simile aliud olusculum assumebat. 
Chocolato , tabacoque abstinuit: et ultra praecepta jejunia , 
alia etiam ex devotione observabat . Addebat his omnibus gra- 
viores corporis macerationes ex Confessani permissu , qui ni- 
mium ejus fervorcm continebat , ne id genus asperitatibus pro 
eo , quantum ipse cuperet, uteretur. Sed quod ab illo im- 
petrare non poterat , majore utique fcenore redimebat , supe- 
randis voluptatibus , atque etiam voluntate frangenda . Inex- 
piabili suscepto bello contra inordinatas animi appetitiones , 
multam ad eas debellandas diligentiam adhibuit. Prarter occa» 
siones , qua: ultro sibi cccurrerent , alias de industria quasre- 
bat ipse, in quibus sibi vim inferret , devictis adversitatibus , 
atque omni proclivitate naturx superata . Ad hanc vincendi 
sui curam particulare dirigebat examen , ex quo praeclaros ca- 

pie- 



Gaspar Castillus 



piebat fructus aliarum etiam virtutum , quas ab illa propria: 
voluntatis, ac judicii expugnatione nascuntur . Quapropter 
eminebat in eo animi modestia non afFectata , promptum ad 
aliorum commoda obsequium , aperta quxdam simplicitas , et 
mira in familiari consuetudine arTabilitas , qua unus delicia: 
omnium et amor erat. 

Singuiari dignum est nota laudabile illud studium , quod 
in referenda beneficiis gratia collocabat . Multorum longo or- 
dine habebat descripta nomina,qui de se aliquando bene es« 
sent meriti . Pro his multa ipse offerebat Sacra , multaque ab 
aliis , persoluto stipendio , curabat offerri ; ut eorum singu- 
Iis, si vitalibus adhuc fungerentur auris , perseverantiam in 
justitia precaretur ; si vero defuncti jam essent , perpetuam 
pacem . Miserat in album illum avos,et genitores suos, alios- 
que consanguineos , et affines : multos item , qui sibi peculia- 
re aliquod contulerant beneficium , in quibus censebat eos, 
quorum opera Societatem adire obtinuerat : nec omittebat il- 
los , qui erga se male erant animati , quorum proinde offen- 
siones videtur inter beneficia computasse . Alium etiam con- 
fecerat catalogum personarum , quas Deo speciali cura decre- 
verat commendare. Tales erant Superiores ejus , et Confes- 
sarius , Magistri omnes,quos aliquo habuisset tempore,Con- 
discipuli etiam , et quotquot contubernales sui fuerant intra 
Societatem , et extra illam . Horum omnium cum ingenti amc- 
ris, et grati animi affectu meminerat tum aliis in precibus , 
tum in Missac sacrificio, quod plerumque ad meridiem per- 
agebat. Ad offerendum illud accuratissime parabatur , deinde- 
que in gratiarum actione, cohibitis sensuum evagationibus, 
diu perstabat . Etenim cum mundo corde , ac decenti virtutum 
ornatu ad convivium sacrum accederet , suavioribus utique pas- 
cebatur deliciis, et fructum inde trahebat uberiorem . Quoti» 
die ad poenitentiae Sacramentum accedens , tantam adhibebat 
inquirendis , aperiendisque defcctibus diligentiam , quanta pos- 
set in exactissimo tirone desiderari . Talis denique iliius erat 
vitx innocentia , ut qui annos sexdecim familianssime cum eo 
egit , atque omnia ejus arcana cognoverat , certum sibi esse 
affirmaverit , Gasparem nunquam eo processurum , ut pecca- 
tum non modo leve , sed ne ullum quidem ex levioribus sci- 

en- 



igi De Viris Illustribus Cdst, Vet. Lib. 1L 

enter , ac plena cum deliberatione committeret . 

Eam porro instituerat rationem v\tx,qux illum a multis 
impingendi periculis liberaret. Postquam longum , et Iaborio- 
sum studiorum cursum absolverat; cum eodem fere tempore 
Societas desiisset , neque prioris disciplinse Iegibus teneretur ; 
non eam occasionem arripuit, ut indulgentius secum ageret , 
atque aliquid de veteri studendi contentione detraheret. Quac 
in Scholis per superiores novem annos audierat, ita modo re- 
tractanda suscepit , ut , facta distributione tcmporis , partem 
humanioribus literis , partem philosophicis , ac theologicis quo- 
tidie daret . Sed in ea Theologiae parte , qux ad mores attinet , 
diiigentius immorabatur : et qux privato studio didicerat , co- 
ram aliis deinde proponere, agitareque consueverat, ut peni- 
tius eadem caperet , ac firmius retineret. Hxc omnia studia 
in eum referebat scopum , ut instruendac juventutis , et ani- 
marum salutis procurandac , si quando ferret occasio , habilem 
se redderet administrum • Et quanquam ea ministeria propter 
adversam temporum conditionem exercere non potuit , ipse 
tamen copioso assiduitatis suac fructu non caruit . Nam et oti- 
um, vitiorum fomitem , constantissime declinabat, et , cum 
studii laborem ad honestissimum placendi Deo , juvandique 
homines finem erigeret , quotidianis virtutum accessionibus or- 
nabatur. His itaque literarum deditus occupationibus , et ad 
perficiendi spiritus curam seiriper intentus, vitam in exilio 
agebat non modo innoxiam , sed aliis etiam amabiiem , et ju- 
cundam ; cum vitx mortisque arbiter Deus in ipso xtatis ro- 
bore ad se illum evocavit . Annos quadraginta natus,et quin- 
que menses , diem suprcmum obiit Bononix, magno sui de= 
siderio , nec minori virtutum exemplo relicto» 

Dum in lecto jacuit , solitsc pietatis , aliarumque virtu- 
tum actus , quibus per vitac cursum assueverat , ferventius exer- 
cuit. Quotidie labes animi confessione sacra expiabat, ma- 
gnumque inde solatium , ed ad dolores tolerandos vigorem 
eruebat. Contubernaiium officia , qui ei diligenter aderant , 
multis rependebat grati animi significationibus ; cum se indi- 
gnum duceret, cui vellent tam exquisita caritate inservire . Et 
quamvis omnes, qui ad se accederent , comiter , gratequc ac- 
tiperet; gaudebat tamen vel so!us,veI cum solo Confessario 

relin- 



Gaspdr Cdstillut . 19$ 

relinqui , ut diutius cum Deo ageret, et in his, qux adbe- 
ne moriendum juvant , intentius exerceretur . In medicamen- 
tis, ac potionibus recipiendis , cxterisque morbi molestiis nec 
levissimum edidit perturbationis indicium : nam qui afflictiones 
per anteriorem vitse decursum patienter ferre didicerat , pos- 
trema susc virtutis tentamenta constanti sustinuit animo ,atquc 
omnibus patientise singularis exempla reliquit . Cum invaluis- 
set vis morbi ,facillimum fuit eum de imminenti periculo com* 
monere: ipseque admonitionem illam pacifice , ac Ixtanter ex- 
cepit , quippe qui vitam ad felicem obtinendam mortem or- 
dinaverat. Communitus igitur ultimis Sacramentorum auxiliis, 
seque integre , ac plena cum fiducia in Dei manus conjiciens , 
cogitationes suas , studiaque omnia in ccelo defixit . Ferventes 
iterabat virtutum actus , et suavissima Jesu , ac Marix nomt- 
na sxpius cum tenernmo arTectu repetebat . Crucifixi tenens 
imaginem , in illius aspectu , quem vivens sequi studuerat, jam 
moriturus dulcissime recreabatur . Dominum adorabat, amplec- 
tebatur , osculabatur : et in sanctissimis ejus plagis delicias suas, 
et spes omnes repositas habere protestabatur . His diu inhx* 
rens arTectibus, et ardenti videndi Deum inflammatus desidc* 
rio, tandem deliquium mentis incurrit; donec viribus , ac sen- 
sibus destitutus , dum ejus anima solemni prece commendaba- 
tur , illam auctori suo placide tradidit VI Kalend. August. 
MDCCLXXXVI. Gasparis exuviac terrse mandatse sunt in Bo- 
noniensi templo SS. Gervasii et Protasii : sed memoriam vir- 
tutum ejus nulla unquam apud eos obruet oblivio , qui ju- 
cundissima illius usi sunt consuetudine . 



Ltb. II. b b JO» 



194 Viris IllfiStrihus Cast. Vet. Lib. II. 

JOSEPHUS TURRIANUS. 



Josephus a Turre, sive Turrianus, natus est in Navarrae Ur» 
be Cascante VIII Idus Majas, anno miliesimo septingentesimo . 
Cum adhuc materno gestaretur in utero , Patrem amisit : ec 
Mater cum prole ipsa in ejusdem partu grave vitac periculum 
subiit: unde filio deproperanda fuit gratia Baptismi , quam 
ipse mature acceptam magnis deinde accessionibus cumulavit. 
Accessit huic alterum divinse providentiae beneficium . Post- 
quam puero rationis lumen affulserat, conscientiae labeculas 
prima vice confessus est P. Hieronymo Dutario , qui solitus 
erat in Turrianorum domum divertere , dum iter ad expedi- 
tiones sacras per iliam urbem haberet . Prarstantis hujus viri 
consiliis in timore Dei , et amore pietatis instructus , ccepit a 
tenera xtate praebere religionis , et aliarum virtutum exempia: 
et quo iinbutus initio fuerat sapore virtutis, eundem in Ion« 
gos vitas annos servavit semper . Eodem tempore ad studia li- 
terarum admotus,in latinis ita profecit,ut quidam ipsius Pa« 
truus de promovendo illo ad Sacerdotalem statum cogitaverit. 
Possidebat is pingue Sacerdotium , quod abdicare in nepotis 
gratiam statuit,et Roma facultatem jam obtinuerat pro abdi- 
catione illa exequenda . Sed Mater alia omnia meditabatur , 
fiiiumque ad tractanda negotia domus , et promovendum fa* 
milix decus destinabat. 

Josephus vero , inter opposita Matris , et Patrui vota , 
neurri adduci potuit ut consentiret : relictisque omnibus , quas 
offerebat ei mundus , commoditatibus , ad Societatem Jesu con* 
fugit, in qua receptus est V Kal. Octobris anni millesimi sep- 
tingentesimi decimi octavi. Probationum , et studiorum cursu 
laud\ibi!;ter emenso , Sacerdos consecratus fuit ab Episcopo 
Salmantino , annos jam natus viginti septem . Ea dignitate 
auctus m -gis incaluit ad procurandam salutem animarum , et 
earum pi£iertioi , quae in remotioribus mundi plagis ccelestis 

pabuii 



Joscphut Turrianus , 195 

pabuli misera egestate laborant. Hunc animi ardorem Prsepo- 
sito Societatis exposuit , ab eoque petiit ad transmarin? r re- 
giones mitti , ut inter illas gentes aliquam industrix partem 
collocaret , et auxilio maxime destitutis manum porrigeret ad- 
jutricem . Facile potitus esset optatis , nisi aliorum precesapud 
Generalem intercessissent , ne Turrianus extra provinciam am« 
andaretur , in qua necessariam iliius operam judicabant. Tan- 
ta erat inter Superiores provincix sux de Turriani virtutibus 
existimatio. Nec multo post aliud quiddam non valde dissi* 
mile contigit, quod prxclaram hujus viri opinionem apud eos , 
quibus intime notus erat, ostendit . Postquam Abulx lireras tra- 
diderat humaniores , Segoviam missus est,ut Philosophiam in 
urbe illa explicaret . Quod per triennii spatium tanta omnium 
approbatione perfecit , ut cum inde Pompelonem ad iterandum 
Philosophix cursum adire juberetur ; Segovienses Socii suppii- 
ces ad Provincialem Hteras miserint , ut Josephum ab eo loco 
non removeret , ubi discipulorum auxerat numerum , et multam 
Collegii Scholis addiderat commendationem . Annuente Pro- 
vinciali , docere perrexit in eadem urbe , in qua etiam profes- 
sionem Votorum quatuor emisit in festo Purifkatx Virginis 
die millesimi septingentesimi trigesimi sexti . Post hxc Socius 
datus est Magistro Novitiorum : in eoque munere non minus 
sux , quam illorum augendx perfectioni sedulo incubuit . De- 
inde Theologiam docuit Methymnx , Burgis, et Legione: sem- 
perque ad ingenii, et doctrinx laudem , constantem assidui- 
tatem adjunxit in explcndis omnibus officii partibus , et in 
cxteris Societatis ministeriis naviter exequendis. Cum idoneus 
ad omnia esset , post magisterium cum plausu exercitum , Le- 
gionensi CoIIegio cum vicaria porestate al.quandiu prxfuit . 
Postmodum renuntiatus fuit Rector Collegii Portevedrensis , 
postremoque Auriensis, in quo administrando diutissime per- 
severavit, donec tandem obnnuir anno hujus seculi sexagesi- 
mo quinto ab onere regendi alios exonerari . Dum munus il- 
lud sustinuit , sicut ipse tenax erat domesticas disciplinx , ira 
illam a cseteris exigebat . Apud externos vcro propter dcctri- 
rx , ac virtutis famam magno sempe* in h< nore fuit habitus. 
Aurix prxsertim, ubi longos permansit anncs, muitam inter 
cives inivit gratiam : ct ejusdtrn urbii Amistes Atgustinus dc 



De Virts lllustrlbus Cast. VetlLtk. IL 



Eura , ex sacro Augustinianorum Ordine , tanto eum habe* 
Dat i* 1 . V Tet] ° 5 ut nihil fere alicujus momcnti nisi de Turriani 
consilio in dioecesi sua decerneret . In eadem urbe novam 
domestici templi aggressus est molitionem , in qua promoven- 
da multis adjutus fuit largitionibus amicorum . 

In communi Sociorum expulsione , cum et senio , et mor- 
bo impeditus esset ad abeundum , translatus est in quamdam 
ejusdem urbis religiosam domum , et intra Valetudinarii celam 
inclusus , ad quam nulli civium , aut Fratrum permittebatur 
accessus, nisi laico tantum , cui demandata erat cura aegroto- 
rum.Sed illud Josepho nostro fuit longe acerbissimum , quod 
nullis unquam precibus Ccenobii Prxsidem potuit inflectere, 
ut se sineret ad sacram Eucharistiac mensam accumbere . Enim- 
vero quorumdam religiosorum hominum nescio quis error in- 
vaserat mentem , ut Socios a Rege in exilium actos perinde ha- 
bendos esse censerent , ac si Vaticano quodam fulmine , sive 
anathemate perculsi fuissent . Verum hxc paucorum fuit absur- 
dissima opinandi ratio, multique alii commissos sibi Socios re- 
ligiose , ac benigniter exceperunt . Josephus , recuperata poss 
menses aliquot valetudine , in exilium cum suis fratribus abire 
contendit: conscensaque Corunniac navi , Adjacii portum te- 
nuit in Corsica. Quos ibi dies egit , in templo magis habita- 
bat, quam domi: nam mane fere integrum, magnamque po- 
meridiani temporis partem in eo perseverabat , auscultandis Sa- 
cris, fundendisque precibus , et piis intentus meditationibus . 
Transmisit inde in Liguriam , navigio impositus Gallico, in quo 
cibandus fuit pane nautico , et carne salita . Id inter cseteras na- 
vigationis molesdas , quac in multos protrahenda fuit dies , non 
leve incommodum afferebat seni jam edentulo , neque admo- 
dum firma gaudenti valetudine. In continentem demum expo- 
situs , ingenti labore ad Bononix suburbia pervenit : ac pri- 
mum Crespelani habitavit , deinde in Castro S. Petri , postre- 
moque Medicinx . Profectis vero in longinqua sociis , quibus- 
cum ibi aliquandiu vixit, Mexicani , qui sedem in eo loco fi« 
xerant, cercatim Josephum invitarunt, ut in aliquam ipsorum 
domum divercerec . In hoc laudando certamine caritatis palmam 
tulic Antonius Frenerus,qui paulo ante,dum Societas mane- 
bat adhuc , Socios ibi rexerat Mexicanos . Modo autem , ut 

in 



Joscphus Turri&nus. jg~j 

in excipiendo Turriano cxteris praeferretur , omnes eloquentix 
viresexplicuit , cujus olim praeclarum specimen dederat in mul- 
tii per novum Orbem extursionibus Apostolicis . Is ergo Tur- 
rianum , quem omnes propter amabilissimos ejus mores hospi* 
tem habere cupiebant , intra domum suam octogenario majorem 
acceoit , eumque dum vitalem spiritum duxit, omnibus prose- 
curus est humanitatis officiis. Josephus ipse , qui multis jam af- 
flictus erat incommodis senectutis , et gravioribus deinde fuit 
oppressus , Freneri caritatem , qualem filius a matre sua spe- 
rare vix posset , ultra quadriennii spatium expertus, perpetuis 
eam laudibus extollebat. 

In quotidiana cum sene optimo consuetudine virtutum e- 
jus pretium manifestius novit Frenerus,qui Josephum propter 
ordinatissimae tenorem vitac , in eodemque servando constanti- 
am , cum viris sanctitate conspicuis, ac nominatim cum Ven. 
J-anne Berchmansio comparandum existimabat . Et postquam 
illum composuit in tumulo , literas ad amicos Bononiam misit , 
quibus eos de Josephi obitu,deque pracclaris ejus virtutibus, 
quas ipse propius inspexerat ,et ex adversariis a Josepho relictis 
cognoverat , certiores reddidit. Fecit ergo Antonius Frenerus 
curn sene Turriano , quod magnus olim Antonius cum seniore 
fecerat Paulo , cujus vitae sanctitas ignota latuisset mundo ,nisi 
eam ille vulgasset. Neque ulla hic a nobis de Josepho Turria» 
no facta esset roentio, nisi Freneri literas haberemus, e quibus 
ea mutuati sumus , qux ad Josephi vitam , et mores spectant. 
Is igitur div-narum rerum meditationi sesquihoram quotidie da- 
bat : eamque comuetudinem , a primis initam religiosac vitae in» 
cunabuiis , inconcusse adeo tenuit , ut ab ea nunquam neque per 
maris undas , ntque per irinerum molestias ,neque etiam per de- 
crepitx senectutis incommoda dimoveretur . Constanter etiam 
semihoram vel in provecta aetate ponebat in legendis Thoma 
Kempensi, Alphonsoque Rodericio : quod cum efficere in ex- 
tremis vitx annis non potuit , per alterius ministerium hanc a- 
niro: dc- umebat alimoniam : eodemque modo Psalterium B. Vir» 
girns ab aittrius ore ^uscultabat . Erga Passionem Domini miri- 
fi :e aiicaus , assidue illam meditabatur , semperque animum ad 
eam meditationem pridiana Villacastini lectione pntparabat . Pa« 
ri devotionis arrectu prosequebatur divinum Eucharistiae myste, 

rium , 



198 De Virls Illustribut Catt. Vet. Lih. II. 



rium , in quo jucundissime delectari videbatur . Dum Medicinx 
potuit extra domum efferre pedes, coram augustissimo altaris 
Sacramento fiexis genibus , vultuque modestissimo cernebatur 
in templo , a quo non ante meridiem discedebat . Nunquam il« 
lud omisit explere, quod pridem flrma inductione animi sta- 
tuerat, et in commentario reliquit scriptum , ut diem unum 
per singulos menses sacris impenderet meditationibus . Has pa« 
riter per dies octo quotannis exequebatur , vel cum eversa jam 
crat Societas , et ipse annos excesserat octoginta . In extrema se- 
nectuce continuum dici potest in Turriano fuisse orationis stu- 
dium . Nam totos fere dies tractandis ducebat sphaerulis pre- 
catoriis, et mysteriis Redemptionis nostr.e contemplandis . Per 
duos circiter annos , quibus affixus fuit lecto , nihil majori cu- 
rabat solicitudine , quam ne unquam ab ipsius abesset latere 
icuncula , quam habebat, Christi pendentis e Cruce , et Rosa- 
rium Maris Virginis . In eo recitando tam assidue versatus fue- 
rat , ut cum jam mentis usum mali vis imminuisset, sindonis 
oram prehenderet inter digitos , tanquam Rosarii globulos ad 
preces percurreret numerandas. Nihil ei gratius , quam de Ma- 
rise laudibus audire , atque inferre sermones; cujus etiam festi- 
viutibus celebrandis novendialia prxmittebat obsequia: quod 
pariter efficiebat in solemnitatibus Christi Domini , sanctissimi 
Patriarchx Josephi , ac S. Ignatii , aliorumque Sanctorum , et 
Angelorum . 

Affligendo corpori semper erat intentus,ut qui hostem 
illud crederet infensissimum , cui perpetuum bellum indixer&r, 
et nunquam indulgenter habere decreverst . A primo ti rocinii 
tempore ad aetatem usque senilem indefessus fuit in ciliciorum 
usu , quorum acuminibus per maximam diei partem excruciaba- 
tur : et qusc Frenerus post illius obitum reperit, nimis erant hor- 
rida, pungcndoque corpori sane quam opportuna . Tribus per 
hebdomadam diebus fiagellis se caedebat immitibus vel in pos- 
tremis vitse annis, ut testes erant, qui vicinam incolebant do- 
mum , ad quorum aures verberum strepitus adveniebat . Gus- 
tandi sensum propter assiduum eidem repugnandi studium pe- 
ne jam amiserat , delicatioremque cibum , siquando ilium su- 
mere cogeretur , perinde sibi ajebat sapere , ac si paleas man- 
deret, vei stupam . Quamvis aita nix caderet , geluque rige- 

rent 



Josephus Turriantts . 



rent omnia , non ideo appropinquabat ad ignem : neque lee» 
tum calefieri sibi permisit , nisi admodum raro , ut aliorura 
judicio cederet , qui necessarium id esse contendebant . Patien- 
tiam in tolerandis adversis , et infirmitatibus perferendis admi- 
rabilem habuit* Ulceribus affUctus in dorso , per trimestre spa- 
tium dolores inde pertulit acerbissimos , practer illos , quos ad- 
debat Chirurgi manus,qui nonnunquam ad vivum resecabat: 
nec magis propterea lamentabatur , quam si truncus caedere- 
tur, aut lapis. Novendecim menses, jubente Medico, jacuit 
in Jecto , in quo dici vix potest , quam gravibus exercitus sit 
incommodis. Et tamen inter dolorum acuieos tranquillus sem« 
per , et placidus , atque ab omni alienus lmpatientiae significa* 
tione permansit . Nec solum a querelis abstinuit , sed neque 
ullum petebat mitigandis doloribus delinimentum : ac ne cibum 
quidem ipsum , ut Frenerus credit ,si forte illi defuisset , pos- 
tulasset. Hoc modo celebratum illud axioma , Sustine , et ahsti" 
ve , quod melius in meditatione Christi patientis, quam in E« 
picteti schola perdiscitur, numeris omnibus adimplevit . 

Inde paratior erat ad insidias Daemonis, et carnis illece- 
bras superandas. Quanquam in hoc belli genere non admodum 
decertandum sibi fuisse videtur . Ipse enim ingenuc fassus est 
aliquando , naturae quodam instinctu feminas aversari , neque 
ull am circa illas cogitationem minus puram habuisse . Quod non 
tam naruras donum , quam Dei credendum est beneficium , aut 
illius constantiae prarmium in austeritate vitac sectanda . Nec ve- 
ro securror factus ea quasi immunitate discriminis , minorem 
in avertendis periculis cautionem adhibebat . Feminarum collo- 
quia , nisi omnino necessaria essent , declinabat: ac tum de- 
missis in terram oculis , nec plura , quam res exigeret , loque- 
batur.Cum easdem erat in tribunali sacro auditurus , asperum 
circumdabat corpori cilicium . Quae omnia ex codice illo con- 
stant, in quo leges, quas ipse sibi indixerat, scribebat. Reli- 
giosam quoque paup^rtatem servavit exacte . Vilioribus gaude- 
bat indui vestibus , et qux jam essent aliorum usu derritas : ca- 
Hg^s^ ut vere pauper , gestavit interdum panni centonibus in« 
terpoiatas . Numorum in ltalia pretium vix creditur agnovis- 
se : sohtus enim erat aerosam monetam cum argentea permis- 
cere, dum pecuiium curabat ipse , quod brevi post tempore 

aiteri 



209 ftrts illustrihus Cast. Yet> Lib. II. 

alteri tradidit administrandum . Vir denique fuit Turrianus ? 
in quo virtus egregia cum excellente doctrina , profunda hu* 
militas cum ingenti multorum honore , incensus pietatis arTec- 
tus cum diuturna negotiorum occupatione, simplicissima mc- 
rum innocentia cum ingenio perspicaci certasse videatur . Lon- 
gum vitx cursum religiosissimo fine conclusit , receptis ma- 
gna cum devotione Sacramentis , atque iis omnibus adjutus au- 
xiliis , quac possunt ad felicem obtinendum exitum desiderarf. 
Ingravescente jam morbo , divina Hostia publice fuit exposita 
apud Carmelitanos Patres , et in Parochiali oppidi templo , mul- 
taque celebrata sunt Sacra pro felici xgrotantis morte. Post- 
quam cjus anima commendata fuit Deo , adstantibus pluribus 
Sacerdotibus , quorum unus convenientes tempori arTectus sug- 
gerebat , illam Creatori suo tradidit in die festo S. Xaverii 
1785, hora tertia matutina cum quadrante , annos natus oc- 
toginta sex , et menses fcre septem . Defuncti corpus amabi- 
lem retinuit vultum , multique intuentium S. Philippi Nerii 
expressam referre imaginem affirmabant . Pro illiu.s anima quot- 
quot erant Medicinse Sacerdotes rogati sunt eodem die orTer- 
re Sacrificium . Postridie vero , convocatis etiam circumvici- 
nis Parochis ,et Sacerdotibus ,solemnes celebratac fuerunt exe- 
quix . Josephi cadaver ( quanquam ipse ccemeterium optaverac 
pauperum ) in sepulcralem illatum est arcam , quac in Parce- 
cia constructa est pro illius oppidi Sacerdotibus . Hxc omnia 
Frenerus diligentissime curavit, qui suam erga Turrianum be« 
neficam amicitiam usque ad sepulcrum , et ulterius extendic . 



FRAN- 



201 



FRANCISCUS XAVERIUS IDIAQJJEZIUS. 



N. 



ullam huic qualicunque operi aptiorem coronidem impo» 
siturum existimavi, quam si ejus viri res gestas postremo loco 
exponerem , qui me, quamvis multa reluctantem , ad illud im« 
pulit aggrediendum . Etenim , cujus hortatu aliorum scripsi fa~ 
cta, illum prasterire non debui: cum is prarsertim fuerit Idia- 
quezius , qui , etsi moriendi conditione posteriorem locum oc- 
cupet; vivendi tamen , agendique prsestaniia vel inter primos 
possit non immerito connumerari . Quoniam vero czteris ali- 
quanto harc longior futura erit narratio , placuit illam ( immu- 
tata paululum , quam adhuc tenui , scribendi ratione ) certis 
quibusdam sectionibus distinguere, ut et meliori rerum ordi* 
ni , et majori legentium inserviam commoditati . 

C A P U T I. 

Francisci ortus , et prima educatio* 

T^ranciscus Xaverius , illius magni Indiarum Apostoli et co« 
JL gnominis , et consanguineus , Parentes habuit Antonium 
Idiaquezium de Corduba , et Elisabetham de Garro et Xa» 
verio , Duces Granatae ad Egam , Lojolae Dominos , Xaverii 
Comites, Hispaniacque Magnates ex primo ordine . De cia« 
rissima nobilissimorum conjugum prosapia si tantum dixero, 
a Peruviae Imperatoribus , et a Regibus Navarrae originem suam 
ducere , nihil opus est eam pluribus commendare . Fuse il- 
lam explicant P. Petrus Caiatayudius in epistola nuncupato- 
ria, qua primum Doctrinarum tomum eidem Granats Duci 
dfcdicavit , eruditusque Trincadus in genealogia Regum , et Prin- 
cipum Europas . Propius ad rem nostram accederet de prx- 
claris utriusque virtutibus nonnihii comrnemorare ,ut ( quod 
Ambrosius ait ) >veluti transmissa tmmaculat<& puntatis here* 
Lib, II, c c di+ 



20 2 



Dj Viris lllustribusCast. Vet» Lib. i/. 



ditas in iis , quos molumus laudare , fracellat • Sed hunc etiam 
laborem nobis Calatayudius idem praeripuit , qui Vitam Du- 
cis Antonii . aceurate perscripsit: eamque typis editam, Proce- 
ribus imitandam proposuit, ut ab eo discerent , quid Deo , 
quid sibi ac suis , quid item aliis tam in civili administra- 
tione , quam in professione- militari deberent. In eadem Eli- 
sabethae virtutes identidem indicantur, qux se fidam Marito 
sociam addebat ad multa religionis opera pariter exercenda : 
et insignem domesticae curx navabat operam , tum educandis 
inscruendisque liberis , dum tenelii essent;tum etiam matro- 
nis , puellisque et ancillis moderandis , quas illustri suae pie- 
tatis exemplo ad frequentanda divina excitabat, et in labo- 
re manuum. pro cultu 3 et ornatu templorum augendo , una 
secum exercebat. 

Per aliquot a conjugio annos Pompelone in primaria Na« 
varrae urbe commorati sunt Duces.Ibi Franciscum Xaverium, 
primum foecundae sobolis gernien , et amplissimae ditionis he- 
redem susceperunt vigesima quarta Februarii , anno millesimo 
septingentesimo undecimo : ibidemque solemni ritu vitalibus 
ablutus est undis in Parochiali aede S. Laurentii . Erga tem- 
plum illud piam animi propensionem retinuit semper Francis* 
cus , qui deinde jam grandior,in variis ad eam urbem pro- 
fectionibus solitus erat religiose illud invisere : eaque occasio- 
ne notarunt aliqui , post adoratam Eucharistiam , ad Baptis- 
mi accessisse foutem, muitaque cum ardenti pietatis sensu im» 
pressisse crateri oscula , in quo regenerationis accepit gra- 
tiam , quam prudenter existimamus iiiaesam usque ad obitum 
conservasse . Hoc idem ex illius vitae decursu , quem descri- 
bendum suscipimus , comprobabitur . Non diu post infantis 
ortum Parentes ejus ad urbem pertransierunt Steilam , in ea- 
que posuerunt sedem , intra cujus fines Granata est , quam 
fiuvius Ega cireumluit , et a qua praecipuum familix decus de- 
nominationem accepit . Hic prima fuit Ducis cura Sacerdotem 
probatissimae vitae perquirere , cui tuto institutionem fiiii com- 
mitteret , Quem cum invenisset ad voturn , sub iiiius discipli- 
na puerulus divinae rudimenta doctrinae , primasque literas tan- 
ta contentione didicit, quanta posset ab adulto, eoque valde 
diligenti adhiben . Absolutis quippe scholis , et a Praecepto- 



/ 



Frahcitcus Xdwerjf/s Tdiaqueztkt % 20* 

re dimissus , non ille statim ad ludicra , non ad pueriles ne- 
nias , quod plerique solent , revertebatur : sed sporite sua in 
aliquem discedens angulum , ubi non posset ab aliis interpel- 
lari , qusecunque a Magistro didicerat , secum ipse recolebat 
«ttente . Id Elisabethae Duci gratissimum erat,qux tantam in 
ea aetatula diligentiam multis etiam post annis non sine admi» 
ratione commemorabat . Verum ut in hominibus ad prxclara 
natis , quo quemque ingenium ferat,vel prima solet aetas non 
obscure portendere , jam tum illa pusionis assiduitas indica- 
bat , suam olim mentem in literis habitaturam , et viri curas 
inter libros esse consumendas . Eodem tempore altioris imbi- 
bit initia sapientiae , qua Deum agnoscere , diligereque ccepit , 
ac revereri . Ab ipso enim grandaevo accepimus, dum puer 
esset , edoctum a Matre fuisse rationem elicicndi fidei, spei , 
et caritatis actus ; illosque frequentissime , praceunte Matre , 
iterasse . Quantum vero in coelesti hac scientia deinde profe- 
cerit, ex iis, quae dicenda sunt , apparebit. 

Cum jam ferebat astas, Pater ejus Vicecomitem Zolinx 
( hoc titulo filius primcr genitus Granatensium Ducum distin- 
guebatur ) ad CoIIegium nobilium Burdigalense misit, ut in 
eo sub disciplina Patrum Societatis Jesn Jiteris humanioribus, 
aliisque bonis artibus erudiretur . Ibi Latinam iinguam , et 
Gallicam perfecte didicit , earumque notitia ma^no illi usui 
fuit semper ad plurimorum conscientias cum Deo reconci- 
liandas . In illis vero liberalibus ludis, quibus eo loci gene- 
rosi adolescentes ad militarem , et urbanum usum exerceban- 
tur, quantum quidem profecerit , non xque constat , cum de 
his nec loqui amaret ipse , neque maximo haberet in pretio. 
Id tantum ab eo audivimus aliquando, in juveniii aetate iiben- 
ter in equitatione fuisse versatum , magnamque in flecrendis e* 
quis habuisse animi recreationem . Nec voiuptatem solum , sed 
peritiam quoque in hac arte habuit : quarn deinde ita retinuir, 
ut vel senex expedite in equum ascenderet , eidemque dex~ 
terrime imperitaret. Verum in his multo fuit eminentior , quai 
ad intimam hominis culturam spectant. Rhetoricam , et poe- 
sim studiosissime coluit , egregiosque in utraque progressus ef- 
fecit. De illius in oratoria facultate praestantia opportunior 
ahas incidet sermo . De poe« autem hic ea dicam , qux ab 

c c 2 ejus 



:o4 De Viris Illnstrihus Cast. Vet. Lih. II. 

ejus Magistris, aliisque coxvis accepta , ad nos usque per ido- 
neos testes pervenerunt. Dum Burdigalx mansir , his ornatus 
honorum insignibus incedebat , quze victoribus in literaria pake- 
stra concedebantur : et quoties tentandi ingenii causa Convi- 
ctoribus argumentum scrihendrcarminis proponeretur , prx- 
cipuae semper laudes , et prima plerumque prxmia Vicecomi- 
ti Zolinx deferebantur : e quibus praemiis librariam supellec- 
tilem non modicam , lectissimam certe , ab ipso reportatam 
novimus , atque assiduo usu satis tritam . Sed enim ad poe- 
ticum ejus cornprobandum cestrum , aiiorum testimoniis non 
admodum indigemus, quando nos ipsi non pauca vidimus, 
qux divitem iiiius venam , et perenni rivo duicissime fluen- 
tem demonstrabant . Multi sunt hodie superstites , quibus li- 
cuit varia ejusdem poemata inspicere , in quibus venustissimos, 
et nunquam non urbanos. sales suspexerunt . Ex iis quidam , 
cujus est istarum rerum gravissimum judicium , de Francisco 
nostro sic loquitur: Illahorata quadam facilitate fundebat car~ 
mma , cum et latine sciret optime , et foecunda polleret <vena , 
qualem adhuc ego non <vidi ',. quamvis multos in Hispania , Gal- 
lia , et Italia egregios Poetas agnouerim : eademque facilitate 
tn poesi Castellana feliciter utehatur . Hxc tamen nihiii pen- 
debat ipsc : suaque celebrantibus carmina iepide opponebat 
facetum Gnlli cujusdam dictum , qui Poetas cum baciliorum 
lusoribus comparabat. Non ille propterea Musas in juveniii- 
bus prarsertim annis non coiebat impense ; cum et Magistris, 
ita volentibus ac jubentibus , in omnibus esset obsequens , et 
ab ea exercitatione , qua jucundissime tenebatur, fructum etiam 
caperet multo prxstantiorem . Intentus quippe amcenioribus 
studiis , qux semper sine uiia pudoris cfTensione tractabat , 
ab aiiis Jonge aberat oblectamentis,, qux nata sunt ad inno- 
ccntiam juvenum corrumpendam . Et cum aliunde divina fre- 
quentaret mysteria , variisque insisteret juxta Collegii ieges 
Christianae vitx exercitiis , augebatur in dies sux pietatis ar« 
dor: crescenteque supernarum amore rerum , ccepit jam tum 
terrena omnia fastidire vehementer . Anrequam inde discede» 
ret, prima sensit ad amplectendam Societatem incitamenta , 
n uitisque apud Magistrcs institit,ut suae veilent annuere pe- 
tJtioni. Negarunt Uli sine libero Parentum ccnsensu foreun- 

quam 



Frdnchcttf Xawcrius Idiaquczius , 205 

qinm Sociis annumerandum . Nec vero, si consensum obti- 
nuisset , apud se illum retinere , arquum existimabant . Quam- 
vis enim propter eximias ingenii , et naturae dotes, moresque 
amabilissimos eum mire diligeren y magnumque allaturum si- 
bi esse decus agnoscerent; tamen Societati , si quidem ad eam 
aliquando accederet , utiliorem in Hispania fore judicabant. 

Ab optatis eo tempore his de causis exclusus, cum de- 
inde ad paternam domum reverteretur , Sociis Burdigalensf- 
bus , quos ipse vici^sim amabat plurimum,pro accepta. ab eis 
institutione gratias egit amplissimas: et spem intus alens , fa- 
cilius in Hispania votorum summam assecuturum , minus xgre 
a Magistris discessit , et Stellam ad suos Ixtior advenit . Sed 
inde Matritum a parentibus paulo post mittitur, ut eorum , 
qux jam noverat, inter xquales suos specimen daret , et ab 
iisdem mores , atque usus condisceret Aulicorum . Digna enim- 
vero nobilissimi juvenis exercitatio : sed qux recenter a tran- 
quilliore vitx ratione divulso non modicum poterat facessere 
penculum innocenti . Agebat tum annos circiter duodeviginti , 
prxclarissimx domus heres , egregia oris ac totius corpons for- 
ma , quam semper debita proportione retinuit, atque his ani- 
ffii ornamentis excultus , quibus in urbanissimo congressu fa- 
cile posset eloquentiae , pocseosque floribus eminere . His ma~ 
jora llla accedebant . Propatruum Matriti habebat Joannem 
Idiaquezium , Comitem Salazaris , quem Philippus Rex V, cui 
gratiosus erat in primis , postquam illum in diuturni belli p: 
riculis Legati munere apud se habuit, nunc Ferdinando fl- 
lio , Asturum Principi , Magistrum morum , et cubiculi Prx- 
fectum dederat . Per illum Franciscus facilem ad Regiam ac- 
cessum habuit , et cum frequenter inter ephebos Principem 
salutaret , brevi apud ipsum singularem obtinuit gratiam . Op- 
timates etiam pronepotem Comitis Salazarii , quem sciebant 
in intimis esse Regis , honorifice habebant , atque omni offi 
ciorum genere prosequebantur . Haec ornnia , si humanis tan- 
tum obtunbus inspiciantur , praenobilem , ac divitem juvenem, 
inter mundi hujus illecebras , velut auratis compedibus irreti- 
tum , prorsusque a religiosae vitac consiliis abductum habitura 
fuisse videbuntur . Sed clementissimus , immensxque potentia 
Deus,qui olim Hebrxorum juvenum vincula iisdem rlammis, 

qui- 



io6 De Viris Illustrihus Cast. Vet. Lib. II. 

quibus devorandi credebantur, absumpsit, et fornacis arden- 
tis ignem lenissima temperavit aura ; nunc quoque Francisci 
laqueos , quibus non ille adstrictus , sed circumdatus tantum 
erat, mirabili dissolvit modo, et in majorem libertatis occa- 
sionem convertit . 

Dum Matriti degeret , quamvis ad eas urbanitatis Jeges , 
qux conditionem suam- decebant , esset attentus, tamen ab 
ineundx Societatis proposito ita non recessit , ut potius ratio- 
nem vitx instituerit, qux proxime ad religiosam accederet . 
Divina , quod adhuc fecerat , reverenter ac pie frequentabat, 
indeque trahebat vires ad exercenda virtutis opcra , et inno- 
centix pericula declinanda. Ab illis animi recreationibus sem- 
per abhorruit , qux manifestam plerumque ruinam juvenibus 
attulerunt . Nunquam , ut ab eo jam sene audivimus, aut 
auscultandis comoediis , aut aliis theatri spectaculis interfuit . 
Pro his aliam mentis usurpabat a gravioribus curis avocatio- 
nem . Prxstantissimos quosque Poetas Latinos , et quosdam 
etiam Hispanos legebat domi,veI ruri : et qux legeret , adeo 
feliciter retinebat , ut familiarem deinde sermonem opporru- 
nis Poetarum dictis exhilararet . Non tamen indiscriminatim 
legebat quoslibet , cum ab eis cane pejus et angue refugeret, 
qui vel prxtextata erTutiunt verba , vel , servato sermonis de- 
core, profanos nihilominus amores ex professo persequuntur . 
Hispanorum eos versabat maxime , qui de rebus agunt belli- 
cis , ut Gerardum Lupum , et qui utilia , vel certe innocua 
tractaverant argumenta , et in primis affinem suum , Principem 
Scylacxum, in Castellana poesi tum natura , tum arte nemi- 
ni secundum . Venationi quoque , et equorum palxstrx ali- 
quam dabat operam , ut eis morem gereret , quorum regeba- 
tur imperio. Sed inter venandum , vestigia S. Francisci Bor- 
gix , cui etiam sanguine conjunctus erat ( Joannes enim S. Fran- 
cisci fiiius Laurentiam de Lojola duxit, filiam Beltramni , qui 
nepos ex fratre fuit S. Ignatii ) magna sequebatur ex parte. 
Contra exundantem malitiam secuii ut animum obfirmaret, 
pios legebat libros, quorum doctrinam perniciosis vitiosorum 
hominum principiis opponeret tanquam antidotum prxsentis- 
simum . Inter alios frequentissime voivebat libelium inscriptum 
Cogitationes Christiana Dominici Bchursi Soc. Jes. 3 cujus vi- 

ri 



Franciscus Xa^verius Idiaquezius . 207 

ri nomen propter scripta ope ra , stilique proprietatem , et eie- 
gantiam , qua ea scripta sunt, celebratissimum erat in Gai- 
iia . Hoc autem ejus opusculum Vicecomiti Zolinx sic placu- 
it , ur illud inter Aulx occupationes latinis Eiegis susceperit 
convertendum : et, quod mirere magis , dum venatum prodi- 
re cogeretur, bonam hujus carminis partem inter silvas, ac 
dumeta composuit. Relictis quippe non raro venationis comi- 
tibus, dum hi persequendis feris insistunt , ipse condendis ver- 
sibus, quibus impiorum configeret dogroata, subter aliquam 
arborem occupabatur. Opus hoc, Auctoris manu pulcherrime 
conscriptum , vidk olim Josephus Petiscus , illudque ad pcr- 
fecti Elegiaci carminis leges exactum esse asserit, ac tot fere 
in eo Elegos contineri , quot Ovidius in libris de Ponto , ac 
de Tristibus complexus est . 

Quantum vero Xaverius ex hac pia lectione , et scriptio- 
ne profecerit ad superandas Aula: blanditias , atque hominum 
benevolentiam parvi prae divina pendendam , non semei excel- 
sa animi magnitudine demonstravit . Cum frequenter adessec 
Principi , cui propter ingenuos mores, et amceniorem iiteratu- 
ram acceptissimus erat , non pauca blandissimi amoris indicia 
ab eodem accepit. Recurrente S. Xaverii solemnitate , Fran- 
ciscus cum aliis aderat coram Principe, qui hutnanissime ad 
eum conversus dixit: Diem festum S. Xauerli feltcem tihi de- 
frecor , Idtaquezi . Hononficam adeo saiutationem debitis iile 
grati animi significationibus , ut arquum erat, rependit . Con~ 
tinuo reliqui certatim Aulici eandem illi f-licitatem optare , 
singuiaremque gratuiari benevolentiam , quam ei exhibuerat 
Princeps : nonnuili deinde , nominatimque Dux Albanus , ten- 
tare multa , ut sese in ejus intimam amicitiam insinuarent . 
Ipse vero ab hac ridentis fortunas prosperitate nulium animi 
fastum , nuliam aut superbiam , aut arrogantiam contraxit : 
quin potius inter frequentes aliorum plausus hsec secum taci- 
tus reputabat: Misi apud Principem ahquanttda ^valerem gra- 
tta , tot mihi hencvolentia signa cateri non exhtberent\ At non 
ideo ego alius ah eo sum , qui paulo ante eram . Aiias in ipso 
Epiphanix Domini die sacro sedebat ad mensam Ptinceps , 
quem nobilissima circumstabat corona Juvenum , et Optima- 
tum, in quibus etiam Zoiinae Vicecomes intererat . Huic Prm« 

ceps 



2c8 T)e Viris lllustribus Cast. Vet. Lib. II. 

ceps gustandum dedit pretiosi calicem vini , quod appositum 
sibi fuerat in secunda mensa . Multis gratiarum actionibus Vi- 
cecomes excepit singularem hanc humanissimi Principis dignatio- 
nem . Sed statim, u ipse post cuidam ex intimis affirmavit, 
hsec ilii subiit altissima cogitatio : Immensum quanto major /7- 
la sit gratia , qua me safe dignatus est Deus , qui suum prc- 
tiosissimum sanguinem toties mihi prabuit in Eucharistia . Vel 
inter ipsas Aulae delicias adeo ingeniosus erat , ut mentem in 
Deum tolleret, eamque a mundanis , quas -tractabat, rebus 
converteret in ccelestia . 

Interea multis urgebat Patrem , ut adeundx Societatis fa- 
cultatem sibi concederet ab*quando . Sed quanto instabat ille 
vehementius . tanto dulcioribus blandimentis mundus eum ii- 
licere conabatur. Ab ipso Comite Salazario , quo nemini Ma- 
triti erat carior, non malitiosam quidem , sed fortissimam sus- 
tinere debuit oppugnationem . Is jam a Philippo Rege , pro 
singularibus in eum meritis , Ducis Granatre ad Egam deno- 
minationem acceperat, et inter primos Hispanise Proceres fue» 
rat annumeratus : et quoniam aetate jam provectus nullam sus. 
ceperat prolem , potestatem illi Rex fecerat,ut utramque il- 
lam dignitatem ad aliquem agnatorum pro arbitrio suo trans* 
ferret . Quodam igftur mane Vicecomitem ad se vocat , eum- 
que leniter apprehensum manu , ac prope Iectum sedere ju$« 
sum , in quo ipse propter senectam manebat adhuc , multis do* 
cere incipit , Idiaqueziorum famiii^ quanta essent decora . Quas 
cum eloquenrer non minus , quam veraciter exposuisset : 
His , inquit , •vehribus tuse domus insignibus novum ego glo- 
„ riae splendorem adjungam. Decrevi enim , si modo aiiqua 
„ tui generis te tangit cura , duplicem illum spectatissimum 
„ honons gradum , quo me Rex pro inssgni sua hberaiitate 
„honestavit, tibi,dilecte fili, relinquere . Neque his tantum 
,, ornamentis , sed aliis etiam , fortasse majoribus , augendus 
„ eris. Nam si animum vel leviter ad bentvolentiam illam 
„adverteris, qua te Princeps Ferdinandus amplectitur , vides 
„ kb herede Regni quanta tibi sint , et quarn non inaniter spe- 
„ randa . Noli ergo , flli , noli tuis commodis adversari . Imo 
„ vero noii Deo ingratus esse , qui te ad hunc fortuna: api- 
„ cem non sine causa perduxit : sed iis te humanis , divinis 

„ quc 



Franciscus Xwverius Idiaquezixr* 2oo 

„ que cumulavit donis,quibus possis et tueri qux parta sunt 
„ tuis , et qux tibi advenient denuo , prudenter christiane- 
„ que administrare , ac sine salutis tusc discrimine multorum 
„ profectibus insernjire . Hxc gravissimi senis oratio quem- 
cunque alium non modice permovisset : Vicecomitem vero a 
suscepto proposito dimovere non potuit. Itaque , cum egisset 
Propatruo gratias , aliosque dixisset sibi esse fratres , in quos 
prolixam adeo beneficentiam poterat exercere,- altissime de bene- 
flcio illo disseruit , quod jam tum aDeo acceperat, cum ampiec- 
tendi religiosi status primam sibi mentem injecit : deinde obliga- 
tionem exposuit , qua tenetur homo Deum ad perfectiora vo- 
cantem sequi. Utrumque autem multo rationum pcndere ita 
perspicue demonstravit , ut prudenrissimus senex, nmjl ausus 
ultra contendere , negotium illud ad Vicecomitis remiserit ge* 
nitorem . Is filio scripsit , ut dorr.um , relicta Curia , repere- 
ret ; non tamen existimaret , factam ei propterea renuntiandi 
scculo potestatem • 

C A P U T I r. 

Societati fost tnaturam deliberationem adjungitur . Tirocinium 
in ea ftonit , et literis informatur . 

Non ea mens erat optimo Francisci genitori, cum illum 
revocavit ab Aula , ut consilium ejus jure , vel injuria 
disjiceret , quamvis aperte cognosceret , quantus domtai susc 
tccessurus esset splendor a primogenito filio , qurm sciebat 
plurimum in eadem Aula valere . Volebat tamen diligenti con- 
sideratione perpendere , illane deserendi seculi cogitatio ab in- 
stinctu divino flueret, an potius a puerili aiiqua levitate or- 
tum haberet in fibo . Sed cum esset pectoris pleni rtcto, be- 
neque nosset neminem in propria causa judicem esse incor- 
ruptum , noluit ejus rei judicium sibi desumere . Filium ita- 
que per viros aliquot tentari voluit extra Societatem , et in- 
tra lllam , quorum probitati , ac scientise fidebat ipse quam- 
plurimum . lnter externos praecipuus erat Cl. Firminus Lu« 
bianus , m Cathedrali xde Pompeicnensi Prior,cujus respon* 
Ltb. II. d d fa 



2io DtViris lllustrihm Cast>Vet. Lih.IJ. 

sa propter integritatem morum , et cToctrinx copiam , velut 
oracula in Navarrx regno , atque alibi per Hispaniam exci* 
piebantur : imo usque ad exteras etiam gentes ejus fama per- 
vaserat , ut videre licet in Hagiographis Bollandianis ad vi- 
gesimam quintam diem Septembris, ubi prxstantissfmum eru- 
ditione virum collaudanr. Ex domesticis autem primus fuit P. 
Petrus Calatayudius , qui regionem ilhrn per id tempus sa- 
cris excursionibus peragrabat, de cujus etiam virtutibus prx- 
claram Dux , nec immeritam conceperat opinionem. Is an- 
te omnia Vicecomitis animum diligenter exploravit , illiusque 
desideria , omni partium studio seposito , ad christianx pru- 
dentix leges expendit . Deinde , ut periculum ejus faceret in 
his ministeriis , qux , in Societatem adlectus , aliquando esset 
obiturus , ad aliquas eum expeditiones comitem secum addu» 
xit. Jubebat illum interdum cum erecta Crucifixi effigiesup- 
plicantium ducere agmen , nunc prxesse puerorum gregi , nunc 
secum ad convocandos cives per vias urbis incedere : qux o- 
rnnia prompte, submisseque aggrediens, cum magno quoquc 
salutis animarum studio persgebat. Nonnunquam ejus opera 
in gravioris momenti rebus usus est Petrus . Nam interpres 
illc, quem is adhibuit in itinere Pompelonensi, ut peregrini 
hominis confessionem exciperet ( quod in illius Vita diximus ) 
Vicecomes Zolinx fuit. In his autem experimentis , et in col- 
loquiis maxime , qux sxpe cum illo privatim habuit , cogno- 
vit Petrus vocationem adolescentis legitimam , atque a Deo 
profectam esse . In eandemque sententiam Consultores reli- 
qui unanimi suffragio convenerunt . 

Dux ergo , cum manifestam Dei voluntatem aspiceret, 
desideratam filio concessit veniam , eumque liberali ac gene* 
roso animo Domino consecravit . Neque segnius propterea il- 
lum amare perrexit,sed propensiore deinceps affectu , et qua- 
dam pene veneratione ob ipsius virtutes est prosecutus . Idem 
in Matre contigit , quae semper de primogeniti filii rebus o- 
mnibus et sublimiter sentiebat , et honorifice loquebatur . Hac 
superata prxcipua difficultate , levioris negotii fuit cxteras su- 
perare . Vicecomes , qux jam sibi ut majori natu obtigerant, 
ct quse in posterum sperabat, servatis legum formulis , Igna« 
tio fratri suo cessit ,qui post eum proxime natus erat.Inea 

re- 



Frtiticiscus Xauerrus Tdidqiiezius * 221 

renuntiatione contendebat Prior Lubianus , ut Franciscus qua> 
dam exciperet , vel certe pensionem aliquam designare? , quac 
sibi per annos singulos, dum vitam viveret , solveretur » At 
ille constanter conditionem omnera rejecit, nullam ssserens 
curam de temporariis rebus velle suscipere . Quibus ad neces- 
sitatem vitae indigeret , a Societate subministranda sibi esse 
sperare . Quod si aliquid deesset interdum, velut sequelam re- 
ligiosi status reputaturum , quem propter Deum amplecreba» 
tur. Post hxc litteras misit ad provincix Castellanx Prxpo- 
situm Emmanuelem de Prado , cujus responsum post Franei- 
sci mortem inter alia ejus scripta repertum est. Illudque prop- 
terea tam diligenter servasse credimus, ut sxpe consolationem 
animi regustarct , quam inde perceperat, quod jam in fliio- 
rum ejus numero censeretur; sic enim illum Pnepositus ap- 
pellabat: sirnulque ut identidem incitaretur ad rependendum 
sanctitate vitae beneficium illud insigne , quod ipsi Deus con- 
cesserat , ut obsistentes vocationi susc tam mukas superaret 
difficultates ; de quo etiam ab eodem Prsposito admoneba- 
tur . His habitis literis , et Parentum benedictione suscepta , 
iter in tirocinium , comitante Petro Calatayudio , lartus ingre- 
ditur . Cum autem Palentiam devenisset , vel quia Provinc/a- 
lem ibidem reperit, vel quia is Palentino Rectori suam de- 
tulerat vicem, in eo Collegio annumeratus est Sociis decima 
nona Fcbruarii millesimi septingentesimi trigesimi secundi, 
quinque admodum dies antequam xtatis annum vigesimum pri- 
mum expleret. 

Pretiosas libenter exutus vestes , indutusque Iibentius vul- 
garem habitum Societatis , ad tirocmium Villagarsiense proces- 
sit eodem comite Calatayudio , cujus virtutes et in hoc itinere, 
et ahbi perspectas , semper ille suspexit. Ut se tironibus vidit 
immixtum , laetitiis incessit omnibus , et exuberantem animi 
voluptatem cum pectus non caperet , eadem per oculos exun- 
dabat et vultum, ut quidam iilorum ait , qui tum ibi dege- 
bant simul . Ad omnia ejus ioci onera subito submisit humercs, 
nuliaquc cupiens immunitate fungi , perinde haberi gaudebar, 
ac caeteri . Motus animi , et corporis ad modestis ncrmam 
componere diiigenter studuit. Promptus erat ad fundendas 
preccs 5 ahasque [ironum exercitauoucs ob^unclas : ioquendi 

d d 2 aaco 



2 1 1 f)e Viris lllustrihus Cart. Vet. Lib. II. 



adeo parcus , ut in his ctiam horis , quse honestx concessac 
erant recreationi, audire alios , et interrogare mallet , quip- 
pe humilitatis ubique studiosus , quam eosdem suis tenerecol- 
loquiis. Quctiescumque ramen de mundana vanitate oppor- 
tunus sermo incidisset, tunc enimvero , parce loquendi mo- 
rem oblitus , disertissimus erat in ea despicienda , et variis mo- 
dis exsibilanda; contraque solidissimis religiosae vine bonis ma- 
gnifice prxdicandis. Hunc mundi conremptum ab initio tiro- 
cinii sic animo insevit, procedenteque tempore adeo studio- 
se coluir, ut is proprius vitsc sux color , et peculiaris quz- 
dam nota fuerit, qua facile inter cseteros dignoscerctur . Ni- 
hil jam tum amabat ardentius , quam quae essent cum abjec- 
tione aliqua,er paupertare conjuncra . Cum ad vestiariam mit- 
tebatur , ut tunicam , aut aliud quodhbet mutaret indumen- 
tum , quod vilius et ineleganrius esset , hoc sibi aptissime o- 
mnium cadere, illudque obtinere a Prxfecto vestium enixe 
contendebat. Hodiedum quidam e co^vis memorar , Francis- 
cum in tirocinio saepissime ralarem gestasse tunicam , qusc bre- 
vior justo erat , multo jam detrita usu , ad eamque prcxime 
accedens, quam laici tirones induebant. Eadem contentione 
abjectissima qurque ambiebat officia , in quibus ille , tanquarn 
ad ea natus csset , jucundissime versabarur. 

Ut in hoc humiliraris studio majores progressus faceret , 
non parum illum Josephus Sartolus Collegii Recror, et riro- 
cinii Magister adjuvit. Imponebat ei conremptibilia ministe- 
ria , qux servorum propria sunr , ur fasrum omnem extingue- 
ret , siquis ei forte adhxsisset ; neque unquam deinde erube* 
sceret , quoties ad aliorum prodesset commodum , viliora quae- 
libet in luce publica, atque in oculis mortalium amplecti. 
Prxterea , ut insitum cuique excellendi desiderium faciliussu- 
peraret , variis eum depnmebar modis , et quandoque aspe- 
rioribus in speciem verbis coram ciereris alloquebarur . Ade- 
rar cum novitiis Rector pomeridiansc recreationi , in qua eo- 
rum aliquis, indicto silentio cxteris , narrabat exemplum ali« 
quod e Sanctorum Vitis depromptum . Deinde alii , prout 
cuique a Superiore data esset venia, breves aliquot sententiai 
prorerebant, quae essent er recitato exemplo , et perfectioni 
moru.n accomodatx . Kic ergo Idiaquezius aliquando dixit , 

de- 



Franciscus Xaverius Idiaquezius • 213 

clebere nos juxta Spiritus Sancti monitum omnia opera nos- 
tra cum excellentia facere . Sed Rector, quasi arguere Hldtn 
vellet, quod ad honoris titulos allusisset , quos manens inter 
suos haberet , non sine pungenti verborum tono : Heus tu ! 
inquit : Vide , quxso , anne satis esset , si ea cnm Dominatio' 
ne faciamus . Percalluit tiro,quippe nihil ingenio tardus, Ma- 
gistri verba quorsum respicerent : suaque illum persuasit hu 
militas , ad conterendam superbiam hujusmodi correptionibus 
indigere . Sxpe alias in consimilem modum probabat eum Ma- 
gister , ut in sui despectione cresceret , et ab inanis glori.e 
cupiditate abhorreret . Hanc Magistri sui peritiam in tironibus 
edolandis laudabat ssepe Franciscus , eumque singulari amore 
semper est prosecutus,a quo sibi tot obvenisse comrnoda pro- 
fitebatur. Nec minori habebat in pretio Joachimum Iturrium, 
qui tum socius erat Magistri novitiorum , et quem vix un- 
quam Franciscus sine commendatione nominabat. Utriusque 
industria florebat in tirocinio Villagarsiensi religiosae perfec- 
tionis studium ; cum prior ill e ad subigendos animos , et ju- 
veniles frangendos spiritus pnecipuam curam intenderet; alter 
vero austerioris vitae exemplis omnes ad edomanda corpora 
provocaret, ac ferventioribus larga manu concederet , ut com- 
munibus tirocinii rigoribus alios etiam adjungerent ultra de- 
bitum . Hos inter Idiaquezius erat,qui biandissimis adhuc de- 
liciis innutritus , implacabile modo bellum suo intulit corpo- 
ri , quod ciliciis , ac flagellis cruciabat fere quotidianis , ma» 
gna cibi parsimonia, frtquentibusque jejuniis , incommoda su» 
per nudos asseres cubaticne in his praesertim noctibus, quse 
sumptioni praecederent Eucharistiae , immissis qucque lapiiiis 
intra calceos, aut id genus offendiculis , quae plantas punge- 
rent incedenti . Quid autem illi asperitates hujusmodi, cxte- 
rique labores effecerint , paucis explicat Julianus Fonseca , qui 
tirocinium eodem ponebat tempore : Franciscum Xa<verium > 
ait , cum tirocinium ingrederetur , nitidum , elegantem , pul 
thrum , et pingui decenter corpore 'vidisse me , memini : sed idem 
denjenit hre<vi macilentus , pallidus , et exilis propter ardorem 
insolitnm, quo suum statim cursum arripuit , assiduumque cona- 
tum , quem in macerando corpore , in orandi studio , et in ex 
citanda pmsentis Dsi memona , quantum Superiores sinerent , 
(ollotabat • Pri- 



2 14 Vms Illustrihus Cdst. Vet. LP*. II. 



Primo anno probationis eo, quem diximus , mcdo per- 
acto , in altero ad Seminarium pertransiir , quod situm erat 
intra tirocinii septa : in eoque novitii latirie Jirguat prxceptis 
recolendis , addiscendxque rhetoricae ita incumbebant, utprop- 
terea spiritualium rerum curam non intermitterent . Novum 
hoc onus Francisco nostro leve admodum , imo etiam jucun- 
dum videri posset , ut qui. pridem fuerat ad omnem humani- 
tatem affatim eruditus, et in ea cum ingenti voluptate ver- 
satus.Et tamen gravissimum illi fuit , eoque pondere viderur 
uti voluisse Deus , ut ejus animum altius in christiana humi- 
litate fundaret. Qui ei Magister obtigit , nimius erat in exi- 
gendis Grammaticorum regulis , ad quas essent latina: voces 
singulse referendx . Franciscus prxceptiones iilas non ignora- 
bat, sed cum eas extra H spaniam didicisset , ubi alia erat 
docendi ratio , non facile pcterat praecepta reddere ( iisdern 
saltem concepta verbis ) quz Magister a discipulis reposce- 
bat . Non raro , praecepti loco , Auctorum allegabat usum , 
Qitem ^enes arbitrtum est , et jus , et normct loqnendi , ut re- 
ctissime ait Koratius. Sed Magister,cum ea in discipulis suis 
vellet , quas dcinde ipsi pueros docturi erant in CoIIegiis , Fran- 
ciscum praeceptiones ilias jussit addiscere , qux tunc e ra nt in 
usu pro inferionbus Stholis, et scriptionum themata illi pro- 
ponebat , qux solebant incipientibus assignari. fta qui saepe 
mter primos fuerat in Seminario Burdigalensi , nunc idem ira 
Villagarsiensi coactus est esse in postremis . Iilud etiam ad 
augendam abjectionem accessit . Cum jam grandior esset ,no- 
va illa rudimenta non xque prompre memoris commendubar, 
ac reliqui condiscipuli , qui eadem antea didicerant , et mo- 
do faciiius recolebant. Fiebat inde,ut non tam expedite , at- 
que apposite responderet interroganti Magistro , qui propte- 
rea sinistram de ingenio novi discipuii op;nionem concepit, 
eumque ineptiorem ad Hteras judicavit. id cum Rectori si- 
gnifkasset , multis hic apud Magistrum institit , nuiiam ut in- 
dustnam praetermitteret , sed patienter in insnrutione sui dis- 
cipuli peculiarem etiam diiigentiamadhiberet.Francii.cum hasc 
omnia pro ipsius sagacitate penitus iateie non pcterant : scd 
inustaiii sibi rudions mgenii notam cum insigu; humilitate sus- 
tinujt , donec Deus , cujus est humilts txaltare, ab hac eum 
ignommia libeiavit . Posf 



Wr&nclstut Xa*uenus Idiaqnezius . 2 1 j 

Po?t alfquot demum menses , quibus patienter tulerat 
dejeetionem , inexpectatus quidam eventus errorem ftfagistrb 
eripuit , spemque Rectori auxit, ad Societatis ministeria Fran- 
ciscum maxime idoneum fore , si ad prudentise , atque aliarum 
virtutum laudem , quarum dabat jam specimen singulare , sub- 
sidium adjungeret Iiterarum . Adveniente quadam earum sc- 
lemnitatum , in quibus rhetoricae auditcribus latina oratio , vel 
carmen aliauod indicebatur , Magister in eum diem scribendi 
carminis proposuit argumentum . Sed cum Francisco nihil prf- 
vatim , ut solebat alias, imperasset; qusesivit is , dum ab scho- 
la dimittebatur , num ipse qnoque injunctum illud poema es- 
set cum cxteris compositurus . Ut libeat , respondit ille subri- 
dens : vel poema , vel quodcumque aliud efEcias licet. Hac 
usus facultate Franciscus, Elegiam bene longam brevi compo» 
suit tempore , eamque Magistro tradidit corrigendam. Vidit 
hic , aptissime constare omnia,neque invenire aliquid potuit, 
quod ad puritatem stili , et metri leges non esset exactum . 
Dubitabat propterea vehementer , anne illud Francisci opus 
esset , an potius ex Auctore aliquo desumpsisset , quem ad ma- 
num haberet modo , vel fortasse olim fideli memoriae com- 
mendasset . Affirmante vero Francisco omnia se proprio mar- 
te fecisse ; M3gister,qui de ingenua probitate discipuli prses- 
tantius multo sentiebat , quam de iliius literatura , nullius jam 
plagii metuens, neque plura percontatus, ad Rectorem pro- 
perat Lxtabundus , ac rem pene miraculo adscribens : En , ait, 
pulcherrim&m Elegiam , quam Idiaquezius noster valde prseter 
opinionem meam composuit . Ex consilio Rectoris jussit eum 
deinde rhetoricam orationem scribere, quam in triclinio c!c 
more ccram omnibus pronuntiaret . Hanc etiam pari faciiitate 
composuit , ac tot elcquentise luminibus adornavit , ut postea 
Magistri jussu piures id genus fecerit , quamvis eas non es- 
set ipse habiturus . Quin etiam , cum eo tempore Magister li* 
teras annuas provincise scripturus esset , qux tertio quoque 
anno Romam mittebantur , magis fldens stilo discipuli , quam 
suo, id negotii Xaverio delegavit: quod ille accuratissime , 
atque opinione cicius expedivit . Hoc modo in literis non mi 
nus,quam in virtutibus bene probatus , expleto jam tirocinn 
biennio 3 tria simphria vota,quae Religiosum eum reddebant, 

ma- 



nS De Viris Illustribus Cast. Vet. Lib. II. 



magna animi exultatione concepit. Eadem paulo post solemm" 
ritu nuncupavit , emissa Professione ratione , ut ajunt, Majo- 
ratus : quo tcmpore , ut aliquam lscti , et grati animi ederet 
significationem , pretiosa quaedam vasa , lancesque argenteas 
dono dedit Sacello maximo tirocinii , qux in solemnioribus 
fesris ornandse arae , et Sacrificio cum majori apparatu cele* 
brando deserviebant . 

Medio Octobri anni 1754 Philosophiae cursum inchoa* 
vit Methymnac , ubi parum initic^ abfuit, quin eandem tardio- 
ris Higenii notam inourreret , quam pau'o ante subierat . Ex 
condiscipulis nonnulli partem aliquam illius facultatis jam an- 
tc attigerant , quam Societatem ingressi fuissent : ct hos qui- 
dem minime mirandum est promptiores Franciseo fuisse , qui 
novitius m arte illa erat. Alii cum ipso Dialecticam tum in- 
cipiebant, in quibus erant quidam adojescentuli , quos arden- 
tior ipsorum indoles vehementius incitabat ad dispurandum . 
Hos inter apparebat inferior , cum aetatis, ac judicii maturitas 
cunctatiorem illum redderet , nec de his vellet importune dis- 
screre , quae nondum pemtus introspexisset . Hinc aurcm in 
scholarum repetitionibus , et collationibus , cum non xque in« 
trepile , ut caeteri , disceptaret , inertior aliquibus videbatur , 
ac tantum non apud cos hos mutus , ut olim Div. Thomas , 
audiebat.Sed non muki abierunt menses, cum tandem mugi- 
re ccepit : tantumque ingenii acumen , et soljdkatem ostendit , 
ut facile cacteris antecelleret . Magister ejus, qui prarclare dc 
Francisci habilitate sentiebat , aperte fassus est aliquando , ne* 
minem auditorum tantum sibi negotium exhibuisse pro dis- 
soivendis objectionibus , quse ab eo contra dictara sua vel pu- 
blice , vel privatim proponebantur . Propterea sub triennii fi- 
nem, cum ex more designandus erat , qui Philosophia: cerra- 
men maximum susrineret , partes illx Francisco demandarac 
sunt, qui cas cum externorum Doctorurq plausu , ac domes* 
ticorum egit approbatione . Atque ut pieratem cum doctrinac 
eruditione conjungeret 9 prolusionem co die habuit ad sanctis- 
simum Cor Jesu , pro cujus tuendo cultu muita deinde scrip* 
sit vei in uitima senectute . 

Post hxc venit Salmanticam, ubi quadriennii spatio sa» 
cris «ddiscendis scienuis toto pectore incubuit . Bicnnium dc« 

inde 



Tranchfttf Xtfverittf Idiaqrtcziu? • 217 

indc posuit in iisdem recolendis : quo etism 'tempore Theo« 
logicas theses in iftius Academix Iuce,magna omnium accla^ 
matione propter doctrinz ac modestiae specimen , bis propu- 
gnavit . In eadem urbe Sacerdos consecratus est ab Fpiscopo 
Sancio Granado , qui potestatem ei fecit confessfones sacras 
audiendi , verbique divini prxdicandi . Utrumque hoc munus 
ibidem exercere coepit anno 1741,1'n eoque deinde infatiga» 
bili contentione , ac magno cum animorum fructu laboravit . Sub 
idem ferme tempus , vel certe antequam studiorum curricu- 
lum absolvisset, ingentes sensit srimulos ad petendam missio« 
nem Indicam , ut vestigiis insiscens ma^ni Avunculi sui *B» 
Francisci Xaverii Christum barbaris gentibus annuntiaret . Su« 
per his ad Pracpesitum Generaiem scripeit , suum transmit» 
tendi ad Indos exponens desiderium , iiliusque adimpiendi fa« 
cultatem postulans ; certus interea id incunctanter amplecti t 
quod Deus per Vicarii sui vocem indicaret . Dum respon» 
sum Roma expectabat, orandi materiam ab illis Petri ad Chris* 
tum verbis desumpsit : Dominc , si tu es , juhe me ad te t/- 
nire suyer aquas . Id ipse cuidam aperuit , qui eandem profe« 
ctionem medicabatur , et illius consiiium erquirebat . Kis au» 
tem verbis orabat Deum , ut, si ab eo descenderent inflam- 
mata illa desideria , per Superiores suos efficerct , ut ipse ad 0« 
ricntis , vei occidentis Solis plagas super immensi maris aquas 
adveniret 9 ubi sanctissimum ejus Nomen , et fidem Catholi- 
cam promulgaret . Nec dubitare utique licet , quin accepti 
Deo fuerint illius vota , quamvis ea perficiendi potestatem non 
obtinuerit . Voluit enim Dominus ut in hoc veteri mundo 
alia sibi exniberet obsequia . 



C A P U T II I, 

Hftmaniorer docet literas , Thilosophiam , et Theclogiam^ 
in e[ua Doctoris detrectat lanrcam . 

mensis jam scholarum spatiis , Vallisoletum mittenc^us eraE 
j j;jxta receptum provina* morem , ur tertiam in Collegio 
S. fgfidn: probanonem haberet . Sed quoniam interdum eo- 
Lfb* iJ. € e runj 



i i B De Vrris lltustrihus Cast. Vet. Lib. 77. 

nim aiiquis, qui studendi nnerri fecerant , ViUagarsiam desti- 
nabatur,ut novitios y inter quos et ipse tertium erat proban- 
dus, hurnanitatem , ac rhetoricam edoceret ; id negotii Fran- 
cisco deJarum est , oui eidem cumulate satisfecit . In besta 
illa solitudine , a qua procui aberat mundanarum rerum stre- 
pitus , ad propriam animi perfectionem , et accuraram insti- 
tutionem discipulorurn peculiari quodam incuhuit studio . Et 
hinc quidem pristini fervoris mcmoriam repetens, quo ipsc 
olim in eadem domo religiosx tramites vitae aggressus fue- 
rat , ad intendendum iliurn incitabarur . Aliunde vero tironum 
contemplatus exempla , qua: suis quotidie oculis obversaban- 
tur, minime decorum existimabat, si ab eis superari se sine- 
ret, quos et aetate , et spirirali culrura tam Ionge superarec. 
Cum iis ergo aderat meditationibus sacris , et animi discus- 
sionibus a cxterisque piis cxercitanentis , qux pro novitiis se* 
cundi anni , quorum Magister fucrat designarus, sic co Jo* 
ci ordinata eranr , ur sine pieraris dispendio tempus eis sup* 
p-rteret ad humaniores literas rccolendas. Intererat ctiam cum 
noviciis omnibus pomeridianse , ac nocturnx rccreationi ubi 
Qunc suos ipse defectus coram Superiore , cztcris ausculran» 
tibus , accusabat; nunc eriam , siquid ab aliis notarum in co 
fuisset, palamsibi objici auditbat . Similiter cum tironibus mul- 
ta aha exe-rcebat humiiitatis . officia , scu verrenda csset do- 
tnus , seu purgandae patinsc , seu foret sedentibus ad men- 
sam ministrandum , vel eorundem pedes deosculandi . Quz 
omnia non perfunctorie , vel cscitanter , multoque minus gra* 
Vdte peragebat; sed ut qui. nosset illarum actionum pretium, 
et Christum vel in minimis suis fratribus intueretur . Concio- 
n.s etiam interdum habuit in templo : et in festis quibusque 
ditbus multus erat in cxcipiendis puerorum confessionibus , 
qui Coilegii Scholas frequentabam , et in ouorum tractandis 
animis praecipuam habebat dexteritatem . 

In suorum autem instructicne discipulorum sic adlabora- 
vit , ut eos non solam proprietatem singularum vocum, scd 
venustatem etiam , et clegantiam latinx orationis, latinaequc 
poestcs edoceret: ut ipsi pcstmodum cadem docererit alios , 
et in tractandis gravicribus disciplinis emendate loqui disce- 
rent , atque ttiam , dum res pcsceret, ornaticrem, ct amae- 

nio- 



Franciscus Xa^verius Tdiaquexitir. 113 

niorem adhibete sermonem . Quoniam vero adolescerites i!Jr. 
quos susceperat informandos , non tam in forensibus causisj 
quas nunquam essent acturi , quam in sublimioribus erudien- 
di erant argumentis , qus ad Dei obsequium , et animorum 
commodum pertinerent : huc prxsertim in tradendis rhetorica: 
praeceptis collineavit. Dissertationem scripsit , quam discipu» 
iis suis vulgari sermone dictavit, ut eam ipsi per partes Jati- 
nam redderent,ac dum stiii exercendi causa diutius in eadem 
versanda detinerentur , altius quoque in ipsorum animis ins> 
deret. In ea legitimam exponebit sacri suggestus elocutionern, 
et Cratoris Christiani quaenam sint partes: quid is in dicen- 
do tenere debeat , quid item fugere , si cum dignitate, atquc 
auditorum fructu suum velit munus impiere . Propterea per 
versum quorumdam morem exagirabat , qui floscuiis inanibus 
intenti , virilem , et unice illius Ioci dignam deserunt eloquen ■ 
tiam . Nec minus reprehendebat eos , qui sublimiorem con- 
sectantur dicendi modum , quem ingeniosi vix capiant , et qui 
communem populi captum excedat: quibus proinde merito 
tritum iilud accommodaveris : Ni pateant anirni sensa , tacere 
potes , Ulos pari arguebat jure, qui futiles ac putidas argutias 
adhibent , quae potius ad aucupandum imperitorum plausum , 
et cordatorum movendum stomachum , quam ad animos in 
bonum permovendos erliciunt. Denique in eos acriter inve- 
hcbatur , qui pro coniirmandis, quas tractaverint , rebus , aut 
Virgilium, aut Plautum , aut alium quemlibet e profanis ai- 
iegare malunt, quam gravissima Scripturz sanctae testimonia. 
Dissertationem iiiam non pauci cum fructu periegerunt . Quem- 
dam ego commemorare possem , qui floriiegus initio fu :rat 
in concionando. Sed cum fortuito deinde in eum tractatum 
incidisset, errorem agnovit suum , seque ipse ita retexuit,ut 
aiiam m dicendo viam sit aggressus . Neque propterea adep« 
tam Oratoris iaudem imminuit , sed muitis adauxit partibus; 
cum jam non fucatam , sed veram 5 et solidam cicqucntiam 
muori cum auditorum profectu exhiberet. Alii etiam vel cx 
lecnone opuscuii, vei ex Francisci colloquiis , quae frequenrer 
d; his rebu.s infereb*t , Orationes suas recudere , atque in me- 
liorern r^djgcre formam studuerunt . Ciemens iile Recius , cu- 
jus vux compendium paulo ante dedimus , quamvis muirum 

e e 2 m 



220 De Vlrts Ilhistrib&s Cast. Vet* Lih, II, 

in hac dicendi facultate prxstaret Francisci tamen judicio ita 
suum deferebat , ufc per triennii sptatium , quo illum sub po« 
testatc habuit , quas publice drrfiirus erat Orationes , eidem 
lEaderet eorrigendas . In quo nescias utrum mirari magis o- 
porteat: Rectoris ne, modestiam , qui.se Francisci , tunc ju- 
venis , sententiac submitteret ; an hujus sinceram integritatem, 
qua tanto viro , corrige , s&&si, hoe , ajebat , et hoc , 

Id Compostelia; accidit,quo Franciscus anno 1745 pn> 
fectus est cum juvenibus , quos habuerat in rhetorica discipu- 
ios 5 ut iisdem Philosophiam in ea urbe traderet . His qua- 
draginta circiter externorum accessere , quorum profectibus 
in literis, et virtutibus magna semper invigilavit industria . 
Ut doceret eos, praecipuas diei actiones in quem deberent 
figem referre, scholis omnibus brevem ad Deum orationem 
prxmittebat.: et in earum decursu , dum opportunim ferret , 
ea obiter insinuabat, quas ad vitia detestanda , colendasque 
virtutes jiivehe Christiano dignas poteranr adjuvare . Qaolibet 
•:saj>hato -lectionis quadrante-m ultimum ( de hoc ab uno disci- 
pulorum admonebatur, cum ipse nunquam horologvum ha- 
bueric ) destinabat narrando exemplo , quod excitandx devo- 
sioni erga B. Vtrginem esset idoneum . Inde arripiebat ansam , 
ut hortaretur cunctos ad patrocinium excelsx Reginse prome- 
rendum , tum debitis eidem pr#stah<§?s honoribus , tum ma« 
sime probitate morum, et frequenrf Saeramentorum percep* 
tione . His adhortationibus cum adjungeret sanctioris exem» 
pia vitx , prxciarum inter auditores suos nomen - obtinuit : 
23ec minus inter cives cxteros, apud quos vir sapiens , et 
sanccus frequenter audiebat . Ex dtsuioulis muiti eum in con- 
scientiac arbitru.-n deiegerunt, nec piuci deinde ad varia Re- 
Hgiosorum claustra convolarunt . Duo saltem adjuncti sunt 
So.cietati , quorum unus deprecabatur enixe Deum , ne un- 
cjuam sibi adeunds -Societatis mentem injieeret : Credebam e* 
mm certistime ( sic ille , superstes adhuc , datis ad nos literis 
confirmat) tiullo unqu4m ^acto fieri posse , ut <vel minimum e< 
go mtnisterium obirem ex iis , qua a Compostellarias Sociis e- 
,t$rcer*. vidsbam . Is ergo ad Carthusiensem Ordinem curn a- 
rsimum ad/e.cissct , Franciscum quodam die , peraeta confessio- 
n&» certiorera ccnsiiii sui .reddidit ? eumque de . ratione iliiui 

exer 



Francifcus Xaverius Idiaquezius , 221 

exequcndi consulebat . Cui Franciscus incunctanter respondit: 
Non ad Carthusiam , fili mi , sed ad Societatem n&stram D?ue 
*vult 9 ut accedas . His verbis ardentissimum illi juveni deside- 
rium incessit petendx Societatis , in qua jam ct saiutem suam, 
et aliorum etiam per ipsius ministera operaturum esse spera- 
bat . Accessit insuper 9 ur"idem ait, animus ingenset genero* 
sus ( cum antea pnsillanimis essem ac timidus ) ad superandos 
conatus A<vunculi , qui me miserat in Academiam illam , Fa- 
rentumqne meorutn , qui hcet essent cptimi 9 longe tamen di<ver* 
sa eogitabant • Cra<vissimas ergo pugnas sustinere debui , ante^ 
quam Societatem adirem , nec ienjiores per biennium in tirocU 
wo susttnni . Ouas ego pttgnas neutiquam superassem , nisi alte 
repvsuissem > in corde <verba illa Idiaquszii , qux semper tanquam 
a Deo profecta considera<vi . H&c enim , opltulante Deo , adde* 
hant animos ad resistendum , et amorem meum in Societatem , 
quem excita<vsrant dum ea primum audinji , per consequentia de- 
inde ts-npora semper aluerunt . Itaque quod Societatem ingres» 
sus sum , quod tn ea permansi , Magistro, Confessarioqne meo 9 
secundum Deum , acceptum refsro . Hxc paulo fusius exponen- 
da fuerunt , ut discipulorum de Magistro suo praestantissima 
opinio,et verborum hujus efficacitas agnoscatur . Neque enim 
aliunde , quam a divino spiritu , quocum ipse conjunctus s». 
rat intitne , ortum fuisse creciderim rcsponsum iilud tam prom=» ■ 
ptum , ?.c tam firmiter in discipuli mente conrlxum . Quod 
etiam erTectu ipso comprobatum esse novimus . Hic enim 
Francisci discipulus multis saluti fuit in- Hispania , ubi docen- 
di. labores susceptis per scstatem expeditionibus sacris suble- 
vabat. In Icalia vero magno fuit, et esse pengit exulibus ad- 
jumento: eundemque Itali nonnuili religiosi viri p ac feminsr 
ccnscientix moderacorem adhibuerunt. Ne plura dicam , vi- 
ventis adhuc viri modestia prohibet , 

Quanto diJigentior Franciscus erat in promovenda pie* 
{ate diicipuiorum , tanto hi promptiores schoiis aderant , et 
lapientiaE , qux in maie<volam animam non introibit , ccpic- 
siores captebant fructus. Ule quidem nuilam pnstermitreba: 
induitriam, ut prxlecnones suas assidue, attenttque excipe^ 
rent, et qaoi in eis dinicilius occurreret , quam maxime pos- 
set ? diiacidaret . a omnesqae privatim &c -psbiice frequennbus 



22 1 



De Viris lllustrihus Cast. Vet. Lik II. 



certaminibus exerceret. Inde habuit prxstantes doctrina dfsci- 
puios , quorum muiti prxclara deinde obierunt munera. In 
omnibus Philosophix partibus explicandis Aristctelem non solo 
Platoni , sed recentibus quibuscunque Philosophis prseferebat • 
Ut enim ab his effecta quaedam experimentorum ope fuerint 
explorata , vix tamen super illorum causis quidquam inventum 
est ab iisdem , quod anteferri mcreatur principiis Stagirif£ . 
Non ideo ille quxstiones aliquot ab hodierna Philosophia mu- 
tuatus non esset libenter, quae jucundiorem studentibus labo- 
rem redderent, et aliquam in posterum,pro diversa ipsorum 
professione , utilitatem arTerrent . Sed et illas juxta Peripateti- 
corum placifa pierumque tractari , deflnirique cupiebat , ut 
q jx magis accommoiata crederet explicandis , ac tuendis al- 
tissimis catholicse reiigionis mysteriis . 

Ad hacc pertractanda missus iile cst ad Pi:ifi?nam pri* 
mum , deindc ad Salmanticensem Academiam , in qiibus The- 
ologix magisterium exercuit ab anno exeuntis seculi quadra- 
gesimo octavo ad quinquagesimurn secundum . Ut autem in 
philosophicis Aristoteiem , ita etiam in Theologicis secutus est 
Divum Thomam , interprete ac duce Eximio Doctore, quem 
Hle Thomistarum optimum reputabat. In utroque iaudubat 
piurimum et fundatam docfrinac soliditatem , et admirabiiem 
methodum in proponendis , explicandis , confirmandisque sen- 
tentiis propriis , atque in alienis refutandis modestiam singu- 
larem , quam tenuit ipse , dum versatus est in scholis, dein- 
deque cxteris commcndare nunquam prxtermisit . Antequam 
primum Theoiogia: curriculum absolvisset , laetissimum accepit 
nuntium , concessam sibi esse a Gencrali Praeposito soiemnem 
quatuor vctorum professionem . Hanc Vailisolcti emisit anno 
1749, in templo S. Ambro^ii XVIII Kal. Septemb., qui di« 
es Assumptz in ccelum Virgini sacer est . Eidem pnemiserat 
consuetas S. Ignatii medifationes , ac per triduum ostiatim ex 
more Societati9 emcndicaverat. Fuit autem plcrisque civibus, 
quibus affatim notus erat , spsctaculum admirandum, atquc 
cptimi pienum exempli, primcgeniturn Granatensium Ducum 
intueri , suspensa ex humeris mantica , vicatim stipem m ea 
urbe qussritantem , in qua propmquos aitissima: ccnditionis ha- 
' ; vbjst . Sed qui spcntc voiuit fieri pro Chnsto pauper , ta- 

iem 



Frduciscus Xfcoenus Ididquizjus . li% 

lem sese exhibere , neque modo in amplissimae civicatis con* 
spectu, ncque unquam alias in oculis cujusquam erubuit . 

Post hxc alacrior ad inceptum docendi munus regreditur. 
Hoc autem brevioris fuisse rnorx idcirco existimo y quod ali- 
qui diurius iliud protrahere conabantur. Notum erat Granat.c 
Duci , fllium suum non vacuum gerere Magistri ncmen , sed 
post explicatas cum laude universx Philosophiae quxstiones, 
designatum fuisse publicum Theologis Professorem , et cathe- 
dram cum ingenti honcrc occupare. Voluisset ergo , ut Sal- 
rnantica: Doctoris insignibus ornaretur , ubi jam alii Sociorum, 
eK primariis orti familiis , ad eundem dlgnitatis apicem evc- 
cti fuerant . Id equidem per semetipsum filio significasse , com- 
pertum non habeo . Sed de his cgit cum Priore Pornpelonen- 
si Lubiano, qui literas ad Fr.meiscum misit, in quibus elo- 
quentix suae vim omnem exprompsit , ut eum induceret sd 
laurearn in Thcoiogisc facultatc accfpiendam . Verum surdo 
narrabat fabulam , et quamvis ingenio , et eloquio praesraret 
multum , nihil tamcn pctuit hac vice apud Franciscum effice- 
re . Is argumenta omnia , quibus Priori adstringendns esse vi« 
debatur, facillime argurnentis aliis dissolvit ex christiana hu*. 
militate desumptis , in qua erat apprime peritus. Et quoniam. 
ajebat Prior , nullum indc oriturum gravamen vel Saimanti- 
no Collegio , vel Casteltenas provinciac , cum ejus Pater vel- 
let omnem prarstare sumptum , ut in Doctoris gradum assu«* 
meretur, id xquo animo vix fcrre potuit , ac fere cumindi- 
gnatioae respondit: nulio unquam pacto permissurum , ut in 
se perversum illud ederetur exemplum , posse Sociorum ali- 
quem in Doctorum referri album , eoquod ex opulenta esset 
domo , quac sumptus in eam pompam offerret . Deinde cui- 
dam famiharissimo suo , qui rem omnem noverat , asseveran- 
ter dixit , quanta posset contentione obnisurum , ne hunc ho- 
noris titulum acceptaret , nisi si forte a Superioribus cogere- 
tur. Hi autem invitum noluerunt cogere . Perspecta illis qui- 
dem erat profunda viri sapientia , et mens altissima, qux o- 
beundis digne Academix rouneribus aptissimum eurn redde- 
rent , prsrer egregium decus, quod eidem ab ejus illustri ge- 
nere aceederet . N^verjnt etiam , in explicando perspicuum 
csse , solidum in defendendo , subtikm et acrem sine offen~. 



224 Dc Viris lllustrihus Cast. Vct. Lik 77. 



sione adversariorum in oppugnando. Sed cum scirent pariter 
pracclaras ejusdem dotes ad gubernandum , videbant illi , si 
Lyceum ad regendam Cathpdram ingrederetur , Iongo nimis 
annorum spatio ibidem ex Lycei legibus perrransurum . Igitur 
reluctantem cogere non voluerunt , ut eum citius pcssent ad 
Collegiorum regimen admovere . Quam vero prudens eorum 
consilium fuerit , planum brevi fiet , si qusedam prius attin- 
gam,quac in spiritale mukorum commodum per eosdcm annof 
elfecit . 



CAPUT I V 

Dc mintsttriis ab eo cxcrtitis aa animorum salutcm 

procurandam . 

"\ yfagisterii sui tempore non solum erudiendis in scientia 
J\jL discipuiis , ac bonis moribus informandis intentus erat, 
sed multa ctiam aggressus est , quac propius ad aliorum rti 
spiritu profcctum spectabant. Dum retolenda: Theologix na«*> 
vabat operam , prxter strenuam in excipiendis confessionibuf 
diligentiam, majus quoddam suscepit opus, in quo suum ad 
promovendam saiutem hominum smdtum vel inter labores non 
minimz difficultatis ostendft . Magna erat ab antiquis enam 
£emporibus Salmantini Coliegii cura pro instruendis in officio 
Christjana; vitx Batuecis , qui pascendis capns dediti , alvea- 
ribusque curandis , scabros montes habitant et incultos . Djin- 
cilem iilam provinciam ea tempestatc susceperat Emmanuel 
Diezius , in eodem CoIIegio infatigabilis opersrius , et vir 
simplicitatis antiqux , propter quam, ct sparsos in Batueco- 
rum institutione sudorcs acceptissimus erat Cauriesisi Episco- 
po , cujus ditioni ilk subsunt . Etenim per annos fere trigin- 
ta cum juniore aiiquo Sacerdote ad eos montes in xstate pro- 
fectus , concionibus, et catechesibus , et privatis adhortationi- 
bus gentem illam ad timorem , c: amorem Domini permo- 
. vebat. Octogesimum xtatis agebat annum, cum uiumam ad 
Batuecos cxpedit:onem suscepk: ab eaque Salmanticam per 
tutumnum regres*us > morbum cootraxit , qucni cum suptra- 

rc 



'Ernnchcns Xrtnertuf Idiaqueteitit . 22$ 

re non posset , ut pacifice semper vixerat , ibidem qudque paP 
cifice obiit 21 Janusrii 1767 . Inter alias ejus virtutes man- 
suetudo , et virginitas eminebant : quarum illa nota erat om- 
nibus , hanc autem illibatam intulisse tumulo , qui omnia e* 
jus intima noverat , post illius obitum testatus est . Cerverac 
natus fuerat anno 1687 die 25 Martii . Hunc ergo mkis* 
simum senem Franciscus Xaverius , recenter a Sacerdotio su- 
scepto , ad iaboriosam illam comitatus est excursionem : sub 
illiusque ductu egregiam inter montanos illos operam posuir, 
ut eos ad pcenitentiam , et pietatem adduceret . Non pauca 
sustinenda ei fuerunt incommoda per confragosa montium iti- 
nera , qux pedibus agenda erant, et in quibus aliquando to- 
tum juvenile robur debuit exerere , ut ulterius progrederetur» 
In trajectu fluminis , quem socius superare non poterat, hu« 
meros supposuit sandapilae , intra quam senex inclusus erat j 
€t sic eum , oppidanorum adjutus ope , in adversam ripam 
transvexit - Cibus utrique frugali^simus , ve) ex agrestibus fru- 
ctibus , radicibus , et silvestribus herbis; vel , si quando lau- 
tius reficiebanrur , ex lacte caprino . Lectus autem vel nudi 
asseres , vel stramen . Et tamen inter pastores illos jucunde 
Xaverius diversabatur , quod ex ejus sermonibus conjicieba* 
mus , quibus suam ad Batuecos missionem ita ccmmemorabat 5 

ut qui iibenter eam susccperat , ac sscpius , si iicuisset , ite- 

rasset . 

Aiias non xque difficiles missiones habuit in his Schola- 
rum interstitionibus , qux proflciscendi cfrerebant opportunira- 
tem : multoque habuisset plures , si negotia , quae demandata 
sibi fuerunt, permisissent . Sed quidquid in iis minus pote- 
rat , aliis supplere studuit utiiissimis ministcriis . Nam et exer- 
citia S. Ignafii multis meditanda proposuit , et conciones aut 
pubtecas in templis, aut privatas in Ccenobris ad Virgines , 
in carcenbus ad custodias , aliisque in locis ad Si holasticos , et 
Milites frequenter habuit . Inde autem longa confessionum 
series exoriebatur , quibus audicndis prornpras semper, er pa- 
tientes pr^cbebat aurcs. In hoc exercendo munere , quantum 
assequi per erfecca possumus , periciam ac dexteritatem habuit 
singuiarein . Ubique enim plurnni ad eum eonnuebant , et 
cum lin^uam ejus aci animi sananda vuinera saiutiferam tx» 
Lib. iL f f , pcr- 



2-2 6 Df Viris lllustrihas Cast. Vst. LW. U. 



perti fuissent, avidius deinde revertebantur . ComposteHse , Sal- 
rnanticx, Vallisoleti , Burgis ad illum summi , et infimi ma- 
gno accedebant numero: et quamvis hos libentius exciperet 
et audiret , m ilhs tamen consiliorum suorum fructus Iucu- 
lentius apparebat . Salmanticx nobiles aliquot adolescentes , 
qui Collegiis majoribus adscripti eranr, et Franc iscum animi 
ductorem elegerant, multam ei laudem pepererunt , cum ab ali- 
is passim ob perspectas ipsorum virtutes digito monsrraren- 
tur. In aliis quoque urbibus et primarii cives , et conspicui 
templi forique Ministri , et militares Prjefecti , qui eodem 
consciemiz moderatore utebantur, optimum ejus ductum in- 
fegritate morum , et pneclane virsc exemplis comprobabant. 
Neque tantummodo extranei , scd domestici etiam , et con- 
junctissimi non semel eum propter opinioncm virtutis suac in 
conscientise arbirrum adhibuerunt. Viilamfrancam Guipuzcox 
oppidum conflanandie v;detudinis causa profectus , ad soro- 
rem suam Mfchaelam Idi^queziam divertit . Nunserat hs:c Mar* 
chioni de Valmediano Joachimo de Arteaga , qui deinde in- 
ter Hispaniae Magnates relatus est.Ki crgo nobiles xque , ac 
pii conjuges , quod aiias occa-sione simili fecerant , arcana sua 
Francisco in confessione aperuerunt-, Idem Marchionum filii 
quatuor erlrcvrunt, quibus idonea jam erat fcfisV idem pri- 
mogenita ipsorum filia Anna Joachima , tunc Basurti Domi- 
na , postraodum autem , ditione iil« rclicta, et quidquid ei 
mundus ij'ustrissima stime , ac smgularibas naturx dotibus 
pollkcbatur , Sarictimonwiiis in Tudelensi domo Virginum So- 
cietatis Marianae, qux pubiicac pueliarum incumbunt educatio- 
ni , ubi paulo post vitam cum ; suavissimo virtutum odore ri» 
nivit. Enimvero in Arteagarum famiiia ita erant otnnia rec- 
tissime constituta , Ghristianacque discipKnae- ira vigebat stu* 
dium , ut siriguli sine rubore possent animi sinus Sacerdotibus 
aperire : scd ut eosdem et fratri , et leviro , et avunculo ma- 
nifrit&verint , fleri nequaquam potuit-, prout sunt hominum 
ingenia,nisi prarclaram de sanctitate illius existimatioriem ha- 
buissent. Ipsa etiam Franeisci mater confessionern apud niium 
instituere aiiquando desideravit ? sed hunc debka reverentit 
continuit , ne vctis ejus annuerot , illfusque sermonern pru- 
denter ad alia convertit. Denique Ffanchca de Saneto 3gn** 

tio> 



Franciscus X/PVeriut IJjaguezmf* ?2i 

tfo «altera Francisci soror, quz in Azcoithiensi S.^CrudsCoe- 
nobio rcligiosissimam vitam duxrt ( eam deinde imitata est so- 
ror ejus Elisabetha , sacrum pariter induta velum in celebri 
Parthenone Matritensi 9 ab Incarnstione nuncupato ) poeniten- 
tise Sacramentum sxpe a fratre suo recepit : sxpiusque ab eo- 
dem absente,vel cum relegatus in Itaiiam venerat, consiiium 
in rcbus animi per literas petiit. 

Neque propterea tam multi ad eum reciirrebant, quod 
Dei orTensas facile dissimularet. Ut de his intime dolebat ip« 
se , sic etiam eas vindicare curabat,et impedire . Variam pro 
variis animi morbis prudentcr adhibens medicinam , protervos 
et contumaces acriter objurgabat : przfidentibus frangebat spi- 
ritus : spem diffidentibus injiciebat : timidis ac pusillanimis ad- 
debat animos: omnesque ita dimittcre conabatur, ut ad se 
non invite rcverterentur . Patientiam in primis , et longanimi- 
tatem prx se ferebat,, ut nunquam illorum desperaret cmen- 
dationem , qui vcl fragiliorcs csse viderentur, vel in perver- 
sis moribus obstinatiores . Etenim , cum audiret ab omnibuj, 
qui suis pedibus accidebant , in ipso statim confessionis initio 
Patris se nomine compeilari , rquissimum utique judicabnt , 
eos pariter in fjhorum habere loco , et paternum erga illos 
animum exhibere. Inciderat de his aliquando sermo in fami- 
liari coliocutione , cui Franciscus jam senior adcrat : et cum 
is aliqua pro temporis opportunitfc dixissct , conversus ad 
eum alius : Existim&^ inquit , neminem a te fuisse sine abs*~ 
lutione dtmissum . Id iilc neque negare voluit , ncque ilem 
concedere , solumquc rcspondit : Hoc tihi canfirmare fossum , 
dijfictlcm me stmftr ad desferanium fuisse . Innuebat sciiicer , 
nihil non tentandum ad peccatorutn salutem obtinendam , ne- 
quc committendum , ut deseratur acger,si pnmj conatus irri- 
ti fortasse ceciderint . Sed iterum , ac saepius adh.benda rc 
media , Deumque ferventius interim obsecrandum , ut operi per- 
fectionem adjiciat, quod ipse inchoavit: eaque via suluberri- 
mos erfectus expertum se essc affirmabat. Cum audisset olim, 
qucmdam e Societate famosam feminam ad peragenda S. Igna- 
tii exercifia reciperc non voiuisse, nisi prius ab eo Joco dis- 
cederet, ubi obscoenis amoribus cum magna Cbristiani orbis 
^ffensione virum principcm iliaqueaverat ; bwnc iiie agendi ra« 

f f 2 tio» 



2iS De Vtitt Illustrtbus Cart. Vet. Llh. tl. 



tionem adduci non potuit ut probaret . Imo etiam ajebar,ex« 
cetram il!am ad commentandas fiiei veritates se facile fuisse 
admissurum ; cum fieri profecto posset,ut per eas ad bonam 
rediret frugem; aut si secus contingeret, integrum sibi esset 
reliquam officii sui partem explere . 

In orationibus , quas ad populum , vel ad privatos coe- 
tus habebat , quamvis excellens in oratoria esset facultate ; 
quod inter docendum eam , et sacpe alias ostendit; non tamen 
sublimi dicendi genere ut plurimum utebatur. Iilam plerum- 
que tenebat orationis formam , quam omnes facillime cape- 
rent, licet gravis semper esset, ac sententiosa . Hoc etiam ad 
faciliorem captum haud modicum efficiebat, quod non festi- 
nanter, ac propere , sed pauiatim , cunctanterque loqueretur. 
Inde autem aiiqui existimabant , pro ingenii sui fcecunditate 
orationem plcrumque fundere extemporaneam . Sed enim a 
veritate tantum ii aberrabant, quantum ille ab quorumdam 
aberat opinione , qui sacrum Oratorem in suggestum ita vel- 
lent ascendere , ut ea soium paratus sit dicere, quac ibidem 
a Domini spiriru sugger.inrur . Id valde improbabat ipse , pro- 
ptereaque longa commentatione parabat omnia, et quatenus 
alia negotia smerent, et argumenti exigeret gravitas, omnia 
etiam, vel pleraque commendabat scripns.Dum Theologiam 
docebat Vailisoleti , multis auditorum plausibus exceprae fue- 
runt orationes duae , quas ibidem dixit : alreram de S. Am- 
brosio in ejus templo , alteram in S. Albani de Maria Vir« 
gine Vulnerata . Hanc ibi denominationem habet religiosissi- 
ma Dd Matris imago , quam Gadibus hxretici Angli sacrile- 
go furore vulneribus appetiverunt : indeque Valiisoletum trans» 
lata est ad Seminarium Anglorurn S. Aibani , ut ab eis co» 
leretur impensius , quorum a conterraneis sceleratius violata 
fuerat. Utrique ilii orationi quamplures adfuerunt viri doc- 
trina, dignitateque ins^gnes: quibus admiranda fuit et propo- 
sitioms jucunda novitas , er argumentorum ad eam comproban- 
dam efficacitas , et apta cuncrarum partium disposino . e t sin* 
gularum eiegans exoinatio.In domestias adhortationibus quae- 
cunque susciperet pertractanda , iucuienter adeo e: • - c , e' 
tatn vividis coioribus depingebat, ut ea non mbdo animi. 
3iuditorum , std prope ocuiis obversan vidcrentur : unae pci 

mui- 



Eranciscns Xa<veritts Idiaqttezius , 22 9 

multos consequentes dies frequens er.it et fructuosa dbmesti- 
corum de his , qux ab ipso audierant , sermocinatio . 

Sed vis verboru n ejns ad animos permovendos non so- 
lum in concionibus, sed in privatis etiam colloquiis emicuit. 
Attentus ad omnem juvandi homines occasionem , multis pro 
loci ac temporis opportunitate consilia dabat , qux sal jbres 
ferebant fructus post longam etiam annorum seriem . Virum 
cgo novi septu*genarium , qui dum puer esset, Franciscum 
co tempore convenire ccepit , cum is Saimanticx alterum theo- 
logici stuiii cursum absolverat. Et jam inde , inquit, a pri- 
ma quam habtti cum ipso allocutione , njihhar mihi agsre cum 
homine sanctitate <vittt commendabili . Taha illtns erant ^verba , 
sanctaque consilia. Ingresstts ad eum qttodam die , legentem re- 
pert sacrum Codicem , dataque inter nos salute : Ecce , ait , qno* 
modo uocanti Deo sit ohaudiendum . Hic enim legebam modo , 
uocatum a Deo Abrahamum , statim respondisse: Adsum . Co- 
gitabat tunc puer de religiosa: vitse statu deligendo : eaque 
verba sic illi adh^serunt , ut non solum brevi Societatem ad- 
ierit , sed nuncetiam asjerat, nullo unquam tempore memo» 
riai» eorum abjecisse . Idem adjungit , tunc primum cogno- 
visse de cultu Cordis Jesu , et Marise, acceptis ab Idiaquezio 
imaginibus aliquot e muitis , quas ad eum mittebat prxclarus 
ille Sacerdos Franciscus Nunnius , qui promovendac pietati 
verbis, et cxempiis Navae regiac insigniter adlaborabat , et Fran- 
cisci nostri studium in eodem opere urgendo bene perspexe* 
rat . 

Is Iibenter ad ea , qux diximus , lntendebat anfmutn , 
nullumque detrectabat ministerii genus, quod esset augendis 
ani.narum lucris opportunum . Sed interea majus ei paraba- 
tur onus,quod fere in omne vit.s tempus laturus erat , quam- 
vis non ita iibenter ob profundam humilitatem , qua de se 
demisse sentiebat semper . Aiia tamen de illo Pratpositorum 
opinio erat, longeque diversa sententia . Viderant in deman- 
datis ei munenbus , quam recte,ac diligenter eadcm admini- 
strasset . Perspexerant prudentiam ejus in muitis agendarum 
lerum consuitationibas, quibus pro sui ratione officu sxpe in* 
mfuerat . Qbservaverant in eo benig.iitatem cum fortitudine, 
modvstiam cu.u raagnanimitate, patientiam cum caritate con- 

junc- 



• 2 3 a F/r/V lllustrihus Cast. Vet.-Lih. H. 

j-unetam , aliaque przclara dona , quz illum przfecruris aptis- 
simum efficiebant . Et quanquam idoneum etiam regendis Ca- 
thedris judicabant, de illius tamen conatu ne Doctor inaugu» 
raretur, minime doluerunt , cum possent eum diutius regen- 
dis hominibus adhibere . Jam inde ab ipso tirocinii tempore 
■Magister ejus Sartolus , qualis , quantusque futuras esset Fran- 
ciscus , non obscure significaverat . Cum enim prudentiorem in 
eo agendi , cogitandique rationem animadverteret , hanc de illo 
coram aliquot veteranis Patribus admirabilem pronuntiavit sen- 
tentiam ; si ad ea pertinuisset tempora , cum S. Ignatius , non 
tam ztatis, ac religionis computatis annis , quam zstimato vit- 
• futis, et prudentix pondere , juniorem aliquem multis pro- 
vectioribus imponebat; dignum -urique habendum fuisse, cui 
non solum alicujus CoIIegii , vel Provinciz , sed univcrsac com- 
■ mitteretur regimen Societatis. Quod licct per hyperbolem & 
tam prudente viro dictum esse non dubitern ; is tamen prz- 
nuntiasse videri posset honoriflcum iliud judicium , quod de 
Francisco deinde gravissimi tulerunt viri , qui Congreg&tLoni 
"XVIII, ut infra dicam 3 adfuerunt» 

€ A P U T V. 

Bnrgensis Collsgii Rtctor dtsigftapur . 

A nno volventis seculi quinqua^esimo secundo quzstioses 
■l \ Theologicas iterum explicabat Val lrsoleti ,cum literz ai* 
"iatx sunt Roma, quibus ei Prxpositus Generalis Collegii Bur- 
gcnsis curam demandabat. Expavit ad inexpectatum nuntium 
Jiiumilis Francisci animus, initioque literas de arfrrentis manu 
recipere recusavit. Deinde aliis , aui &d accipiendas vehemen- 
ter illum urgebant, neuriquam per eas litcras impediri se a- 
j?bat, quommus rem pnus attenta considera r ione perpende- 
ret, et quz objieienda sibi occurrerent , juxta Ignatii leges , 
curh debita submissione proponeret . Postquam iilud impcnsc 
Domino commendavit , quosdam etiam in consiimm adrr.huir, 
quorum erat perspecta virtus , et nota prudentia . Horum au- 
i. n responsis, qui , saka ofiicii rciigionc, repugnare non 

pos- 



Tranciscus Xanferws Idiaqueuttt . 1 3 1 

posse afrirmarunt , adductus tandem est ,ut literas acceptaret: - 
cum ea tamen animi reluctatione , quam ipse cuidam e clisci- 
pulis signiflcavit. Huic enim ajenti sibi , nullum janr evaden- 
di aditum superesse , sed omnino caput oneri subjiciendum ; 
Recte ais , respondit ille: njerumtamen res ardua est , mihi crc« 
de , nimiumque dijficilis gubematio^ si ad omnes instituti nu* 
tneros sit exigenda. Qra pro me Dominum . Sic ille solicitum, 
suique diffidentem animum indicabat. Sed nemo ad imperan- 
dum est aptior , quam qui detrectat imperium , illudque ma* 
jorum auctoritate compulsus assumit . 

Vertente jam vere Burgos prcfectus est, ubi prima ejus 
cura fuit de CoIIegii statu diligenter cognoscere tam in his , 
quse ad spiritualia spectabant, quam ad temporaria . Ut autem-, 
boni plurimum , quod in prioribus reperit , promovere faci** 
lius posset , ad reparanda plurima , qusc in posterioribus de- ; 
eranr, cogitationes suas eonvertit . Notum- erat omnibus pro- 
vincix Sociis quam exigua res Burgensis Collegii esset.Tem- 
plum quidem , et Sacra:ium bene erant instructa : quanquam 
et iis novus Rector novum etiam ornatum adjunxit. Sed in 
Vestiario repositum ir.venit thcracem unicum , qui suffici aliis 
posset , quibus induti erant Socii , cum lavandi essent illi y 
vel reficiendi . Muka quoque desiderabantur in cseteris apothe- 
cis : ac practerea rimosum erat Collegii tecium , proindeque 
sarciendum imbricibus , ne graviora damna ex frequenti stil- 
licidio provenirent . Postquam attente omnia inspexerat , surr> 
mam earum rerum confecit, qux parato opus erant , eamqus 
Procuratori tradidit expediendam . Is erat Michael Sanctiste- 
phani ex Adjutorum numero , vir sane ' humilis , et pius , tan- 
tsque in seipsuni austeritatis , quantam in alios benignitatern 
perhibebat : quanquarn ne largioi* erga omnes esset , ex do- 
mesticae rei angustiis prohibebatur » Nunc ergo , cum iongis- 
simum percurrisset indicem , in quo tam muita sibi compa- 
randa jubebantur, vis , quo sc vertcret, inveniebat: nam et 
scrinia pene erant vacua, e? mutuari difficile judicabat , cum 
jim scre aiieno gravatus esset non modico. Tandem ex con- 
siiio alterius , quocurn de his privatim egerat, difficultates ex,- 
ponere dtcrcvit, qc<e hujus rei obstare videbanrur executio- 
ni: easque brevi scnpco compi-ehensas , Pvectori modeste cfct- 

tulit 



2 3 i D f Viris lllustrilus Cast. Vet. Lib. II. 

tolit considerandas . Laudavit is factum , cjuod Procuratoris 
consentaneum erat regulis : sed nihilo minus in incepto per« 
stitit, eidemque ad bene sperandum confirmato dixit , ut il- 
la omnia emeret , qure indicata jam fuerant ; se autem de ra- 
tione solvendi , ut re vera fecit, omnino provisurum . 

Alia etiam prasstitit, quae vei prorsus necessaria , vel ad- 
modum erant utilia . Inter Collegii creditores civis quidam 
erat, qui pecuniae vim ingentem dederat mutuarn, et alia in- 
super contulerat beneficia, Sed cum ob eam causarn nimium 
sibi arrogaret , et in administrationis partem vellet se ingere- 
re,curavit Rector , ut debitum illud quamprimum exstingue- 
retur , et sic hominem a domesticis negotiis ex lusir. Post h<£C 
magnificam aram, quas jam ibi erecta fuerat Divo Xaveiio, 
propriis expensis contexit auro : multumque industria sua con« 
tulit ad maurandam aram maximam tjusdem tempii . Pnsgran- 
dem etiam argenti summam impendit in reparandis Svhoiis 
tum puerorum , qui primas literas, et Grammaticam addisce- 
bant, tum juvenum , qui PhilesophiiEj Tbeologisecue operam 
dabant . Unde mento Idiaquezii nomen , ob effusam adeo be- 
neficentiam , ex Superiorum decreto inter insignes Burgensis 
Collegii Benefactores relatum est . Scd cum gravioribus in- 
tentus esset, non ideo cxtera, quae levioris erant ponderis , 
nesilisrebat . Piftern?? cavebat solicitudine , r.e quid eorum de- 
es^et Sociis,qux communis ferebat vivendi ratio : quo in ge- 
nere multum ei fuit enitendum , ut immodei\.tam Promi cu- 
jusdam, optimi cxteroqui viri , parsimoniam coetceret. Nul- 
lum tameE ex inferioribus administris in suo munere volebat 
diligentiorem , quarn Valetudinarii prxfectum , ut is segiocan- 
tibus non modo necessaria , sed jucundiora quoque , quantum 
fieri posset, subministraret . Adibat ipse nequenter infirmos, 
ab eisque distincte inquircbat , numquid in ubo , aut poru , 
aut medicamemis tempori adhibendis a prxfecto peceatum es- 
set ? num etiam rn curanda commoditite lecti , cubicuiique 
munditie debitam solertiam exhiberet ■? Et cum is in evacuan- 
do scaphio negligentior aliquando fuis^et , Rector illud in la- 
trinam ea via portavir , qua prxfectum habiturus erat obvi- 
utn, ut Ucto ipso negiigentiam ejus acrius , et tfficacius co- 
argueret * 

Ad 



Uratcisetis Xamerins Idiaqueziits . 2$j 

Ad studia vero virtutum , ct Societatis ministeria promo- 
venda conatum nihilo remissiorem adhibuit . Ad utrumque 
Socios et efficacibus verbis, et suo maxime incttabat exem- 
plo . Nam ut exactus erat in domestica discipiina servanda , 
sic erat strenuus in laboribus aggrediendis , qui vel publicje 
cunctorum civium , vel privatac muitorum saluti deservirent . 
Ipse aderat in templo primus ad pcenitentium confessiOnes 
audiendas : accurrebatque promptus ad aegrotos , et moribun- 
dos , qui ejus opem in extremis implorabant. Tam sscpe , 
quam cseteri, vel frequentius etiam , e superiori dicebat lo- 
co nunc domi, nunc in Ccenobiis sacrarum Virginum , nunc 
in primario urbis templo , ubi Canonicorum expectationem su- 
peravit . Nonnunquam , recurrentibus esurialibus fetiis , per 
multos continentes dics binas quotidie conciones habuit . Ma- 
ne dicebat ad milites in eorum urbanis castris , postquam lon- 
gam dederat operam confessionibus excipiendis . Post meridi- 
cm autem extra urbem ad duo fere miilia prodibat in oppi- 
duium , quod regio Huelgarum Monasterio subjacet . Jn eo 
missionem sacram agere instituit , obtenta facultate ab Antis- 
tita Monasterii , quse in locis amplissimae suse ditionis potes- 
tate fungitur fere Pontificia. Id autem , quod novum mukis 
videri poterit , quam vere dictum sit , intelligere licet ex li- 
teris ejusdem Antistitse , quas apud nos habemus , et quarum 
cxemplum hic juvat apponere-c 

NOS DOMNA MARIA HOZES 

„Dei, et Apostoltcac Sanctse Sedis gratia , Antistita Re- 
„ galis Monasterii Huelgarum prope Burgensem urbem , Or- 
„ dinis Cisterciensis , et Habitus P. N. S. Bernardi , Domina 
,, Superior , Praelata Mater , et Jegitima Administra in spiri- 
„ tualibus et temporaiibus praedicti Regalis Monasterii , ejus« 
,, que Hospitalis domus , quam appeiiant Regis ; Coenobio- 
„ rum quoque, Templorum , et Sacellorum sux filiatioms , 
„Oppidorum, et Casteilorum suse Jurisdictionis , Ditionis , 
„et Clientelar ; ex vi Buliarum , et Concessionum Apostoii- 
„ carum , cum junsdictione omnimoda, privativa , quasi Epis*» 
„ copaii nuliius Dicecesis; et ex vi Regaiiurn Priviiegiorums 
Z/£. LL g g utram- 



2^4 & e ^' tris Itiwribus Cast, Vet. Lib. II - 

„ utramque enim jurisdictionem tranquille , pacificeque exer- 
n cemus , ut publicum est , ac notorium . „ 

Tr&sentinm tenore literarum , attenta virtute ', et scientia 
N. N. potestatem ei facimus , ut pro tempore nostra D^lunta- 
tis administrare possit sanctum Pcenitentia Sacramentum ( ex- 
ceptis Religiosis feminis sine spedali nostra facultate ) quibus» 
cunque personis apud ipsum confiteri nolentibus , &que in hoc dic* 
to Monasterio , atque in Hospitali nostra domo t qu& Regis ap- 
pellatur , et in c&teris Coenobiis , Temflis , et Sacellis nostrd 
filiationis , sine prAjudicio juris Parocbialis ; ahsofoendo eos ab 
%mnibns peccatis , iis exeeptis , que Sanctitati sn& , et ex jure 
sunt reseruata , procedendo in omnibus multa cnm prudentia , 
maturitate , et attentione ; observatisque omnibus Decretis Jlpos- 
toltcis , et Sacri Tribunalis SanctdL Inqnisitionis . Ad quorum ef- 
fectum pr.dtsentes dari jussimus , ac dedimus , nostro subscriptas 
Nomine , stgnatasque Sigtllo Abbatiali nostra Dignitatis , et a 
pr&senti Notario roboratas &c. 

Possit etiam Monialium confessienes audire , et Sanctum 2> 
uangelinm prxdicare in omni nostra ditione , ac jurisdictione cbV. 

Igitur iteratis Idiaquezii catechesibus , et concionibus po- 
pulus ille , qui nunquam post incolarum memoriam eo pra> 
dicationis genere fuerat excultus , pcenitentis concepit sensus , 
ct ad pietatis recaluit studia . Multum ad id genus expeditio» 
jies afficiebatur ipse propter uberes justitix fructus , qui ple- 
rumque inde proveniunt , aliosque pariter ad easdem adhor- 
tabatur. Sed quoniam Burgensibus Sociis tanta messis copia 
intra urbem erat, ut longius excurrere non vacaret , a pro» 
vinciae Prxposito Sacerdotes duos obtinuit, qui tertio pro^a- 
tior.is anno exercebantur . Hos misit in disjuncta septem op« 
pida ( Beliimar in eis fuit , ubi Societas habuerat olim domi- 
cilium ) in quibus illi strenue adlaborarunt, ut indigenas ad 
vitia dttestanda, et ad novas vitae propositum permoverent. Ne- 
que inde aut populis , aut Coilegio ipsi major aliquis sump- 
tus accrevit , cum aliunde Rector sacris illis Praeconibus de 
necessano sumptu providerit . Certam pecunias summam lega~ 
verat quid2m Burgensi nosocomio, quod ibidc-m Barrantes 
vocant: eo tamen pacto , ut Collegio Societatis quinquageni 
d^narcntt^ aurei , quoties Socii per dies totidem quinquage- 

nos 



Vranclscus X&verhs ld'taque*iw . 1 

nos missionem aliquam intra diaecesim illam suscipefent . Curi: 
id norum Rectori esset , a Curionibus , et Magistratibus cu- 
jusque oppidi literas petiit , quibus publicam faciebant fidem , 
par illud Sacerdotum quinquaginta dies in ea sacra expeditio- 
ne posuisse . Exhibitisque nosocomii Administratori literis , 
prxdictam ille numorum summam Rectori misit , qui eam sol- 
vendis profectionis ejus expensis adjudicavit. 

Multam quoque operam contulit ad animos hominum 
piis meditationibus ex disciplina S. Ignatii exercendos . Inter 
plurimos, quos eo commentationum genere instruxit, dignus 
est memorari Joannes Franciscus Guillenius , in Academia pri° 
mum Carsaraugustana Sacrx Theologix Doctor, deinde Ca- 
nariis Insulis ( Fortunatas dixerunt veteres ) datus Episcopus, 
ac demum ad Burgensem Archidicecesim evectus. Is in Rec- 
tore Idiaquezio cum eximiam prudentiam , spectatamque doc- 
trinam , et mcrum probitatem animadverteret , illum a confes- 
sionibus habere voluit , et in gravioribus Pastoraiis curse ne» 
gotiis frequenter ejusdem consilium exquirebat. Eidem aliquan- 
do dixit , optare se aliquam cxteris occupationibus particulam 
temporis surTurari , ut eam inspiciendis animi sui rebus in> 
penderet: proptereaque in Collegium secedere decrevisse, ut 
ab aliorum interventu remotus , sub illius ductu divinis in- 
cumberet meditationibus . Tam laudabili optimi Prsesulis desi- 
derio non potuit Rector obsistere . Advenienti deinde per 
quadragesimam jejuniorum eam designavit temporis partitio- 
nem , qux personae congruebat , et actati : quarum hxc erat 
valde inclinata , illa vero ad pietatis opera sua sponte pro- 
pensa . Cunctis autem domestic]s admiranda fuit singularis in 
tali viro docilitas , qua descriptas commentationum vices ita 
observabat exacte , ut ab eis nollet vel transversum unguem 
arbitrio suo discedere . Per eos dies quidam Sociorum verba 
facturus in templo , dum in suggestum pergit , ad Archiepis- 
copum ingreditur-, ab eoque rogat, ui auditoribus suis qua» 
draginta dierum Indulgentiam concessam velit. Petitioni li- 
benter annuit : simul tamen inquirit , num ipse interesse con- 
cioni possit ? Quidni possis? ajebat Socius : si modo id tibi 
placeat, nil obstat omnino. Sed Rector, opponebat Amistes, 
nihil super hoc mihi dixit: et aliud quiddam agendum rao- 

g g 2 do 



2 3 <5 De Tiris Illustrilus Cast. Vct. Lib. IL 



do erat ex illius pracscripto. Instabat nihilominus Socius,ut } 
quod libitum esset, ipse decerneret. Sed cum id obtinere non 
posset, Rectorem monuit, quem protinus accurrentem sic af- 
fatus est Archiepiscopus : Paratus sum in condoncm prodire , 
si jusseris ; anthic remancre , si *vclis . Deduxit eum Rector 
in superiorem chorum,unde Concionatorem commode audi- 
re poterat : omnesque in Ecclesias Principe ilkm adversus 
animi ductorem observantiam suspexerunt , qu& foret vel in 
religioso viro summe laudanda. Rector vero, qui plures ali- 
as , et pracstantes aeque virtutes in egregio Pastore agnosce- 
bat; multaque noverat benevolentiae signa , quz idem in Ca- 
nariis, et Burgis, et alibi erga Societatem exhibuerat; jam 
pridem Romam scripserat ad Prsepositum Generalem , ut fra- 
ternitatis jura , et spiritualium bonorum participationem , quam 
amplissime fieri posset, benemerenti Praesuli largiretur. Com- 
modum Praepositi literae , quibus ea Guillenio germanitas con- 
cedebatur cum is adhuc sacris insisteret exercitiis , Burgos 
perlatse sunt ad Rectorem . Hic autem opportunitatem iilam 
arripiens , literas pretioso circumornatas margine, qui Recto- 
ris jussu Romae fuerat elaboratus , coram Sociis obtulit Ar- 
chiepiscopo , brevi ad eum habita oratione eucharistica , in 
qua illius erga Societatem praeclara merita commemorabat , 
atque hujus aliquam grati animi significationem in pracsenti 
dono exhibebat . Laetissimo vultu , magnisque gratiarum actio- 
nibus beneficium iiiud Praesui accepit : suamque regressus do- 
mum , literas in patenti loco decentissime collocavit, et ad- 
venientibus cstendebat, ut se Societatis fratrem esse , quod 
piurimi faciebat ipse, caeteri agnoscerent. 

Hunc autem fraternae dilectionis affectum ,quo Socios hu- 
manissimus Pontifex compiectebatur , ampliori deinde testatus 
est benerlcio . Burgense Collegium , ubi olim et graecae iiterae, et 
severiores iloruerant disciplinae , tanta premebatur modo facul- 
tatum inopia, ut paucos aleret Sacerdotcs , quorum unus mo- 
raJem Theologlam , terni Gramrnaticam edocebant , reliquis ad 
varia intentis pro animarum salute ministeria . Archiepiscopus 
de augendo Magistrorum numero cogitavie , ut in metropo- 
litana urbe, qux sedes Reguni fuerat, et Castellae primatum 
obtioet 9 faciliorem juventuti aditum ad studia literarum ape- 

riret * 



Iraxdscns Xauerius Idiaquezius . 2 3 - 

riret. Reetorr ergo syngrapham dedit. undecim mille aureo» 
rum , sive ducatuum , ut Hispani loquuntur, viginti millium 5 
ex quorum fructibus bini saltem aierentur Socii , quorum al- 
ter Philosophiam , alter vero Theologiam traderet Scholasti- 
cam: disertisque declaravit verbis , per donationem illam nul- 
lum se onus Collegio imponere , quod ex justitia subire te« 
neretur. Huic tanto beneflcio ut aliquam Rector referret gra- 
tiam , Guillenium inter insignes Collegii benefactores recen» 
sendum curavit , misso ejus nomine in album , quod appen- 
sum in Sacrario erat, ut et illius beneficemia nota esset omnibus s 
et ipse particeps fleret. Sacrinciorum , et precum,qux singu- 
lis annis, et mensibus, et hebdomadis peragebantur a Sociis 
pro ipsorum benefactoribus ■. Deinde in studiorum proxima 
instauratione novi designati sunt Professores 9 qui Cathedras 
occuparent , quas erexerat Archiepiscopus, habita in ejus iau*> 
dem Otatione latina 3 muidsque diversi generis , et vario idio 
mate carminibus evulgatis'* Aliud etiam benevolentise/ monu- 
mentum Burgensibus Sociis Guillenius reliquit, quod silentio 
involvendurn esse non duxi . Tractatus ii!os ,quos in Scholis 
dictaverat auditoribus , dum esset Cxsaraugustae Doctor, do- 
no dedit Collegii Magistris , quibus magno esse potcrant u- 
sui, cum Guillenius in Scholx quaestionibus pertractandis mul- 
ta ingenii laudc floruisset . Pulchre illi compacti erant , sed cum 
nullo inscripti essent titulo , Rector, currente. calamo, hoc . 
eis apposu it epigrammatium : 

Qui qjictum dedtrat , d»nat sua scripta Magistris \ 

Quos pius Antistes sic alit , atque docet . 
Nimius fortasse , justoque prolixsor in exponenda Guil- 
lenii liberalitate quibusdam vidtbor fuisse . Sed longus de be- 
neficiis- sernro , quanto. magis conferentem dedecet , tanto est 
in accipientibus laudabilior i Nec vero hasc ipsa largitas Ar« 
chiepiscopi ad commendationem Idiaquezii , cujus gesta exe- 
quimur, parum credenda est pertinerc . Hujus enim virtuti , 
ac sapientiac tantum tribuebat Prxsul , ut in expediendis dif- 
ficillimis rebus r - atque his maxime , quae Theoiogicam requi- 
rebant scientiam , vix. quidquam sine illius. consilio statueret. 
Inde amabaceum plurimum ,et pro susceptis in suarum ovium 
commodum labonbus: eidejB-g.t4tifican studebat . Haud mino" 

rem 



23 8 De Viris illustfibus Cast. Vet.Lih.lL 



rem apud cives inivit grariam , quos in primo fere ad eorum 
urbem accessu sibi obstrinxerat inxstirrabili beneficio. Inter 
multas nobiliorum familias graves insurrexerant dissensicnes, 
quae veterem eliminaverant amicitiam . Rectcr ad eam revo- 
candam aggressus , urbanissime convenire singulos , alios sub- 
misse rogare , deprecari, alios prudenti coarguere severitate, 
omnes ad condonandas et reparandas injurias gravissimis ra» 
tionibus adhortari : donec pacem in illis constituit domibus , 
qusc antea,ut affirmabat Sacerdos quidam , infernarum sedium 
speciem referebant . Exinde Burgensibus magno in honore fuit 
Idiaquezius, quem multi Rectorem illustrem , Rectorem doc- 
tum , et sanctum frequenter denominabant . 



C A P TJ T V I- 

"Renunitatus tirocinii Rector , Romam mittitur 

ad comltta . 

Post triennium in Burgensi administrando Collegio magna 
cum approbatione peractum , IV Nonas Majas 175$ 
missus est Villamgarsiam , ut Collegium illud regeret , ac tiro- 
num susciperet magisterium . Hoc enimvero majus erat onus, 
longeque difficilius 5 quam Burgensis administratio: nec tameii 
aliquid molitus est, quod sciam , ut eam gravissimam effuge- 
ret occupationem .Tnde autem colligendum est manifeste ,con« 
tentionem illam , qua saspe alias honorifica detrectare conatus 
estmunera, non ex abjectione animi , aut fugiendi laborisde- 
siderio,sed ex Cbristianae humilitatis studio provenisse , quod 
eum constanter induxit ad honores , et plausus hominum de- 
clinandos. Neque hos admodum timere poterat in solitudine 
Viliagar*iensi,ubifere tantum domesticos intra parietes tota ejus 
exercenda , et versanda erat industria . jucunda quoque reme- 
moratio fervoris antiqui , quem oiim in illis conceperat religio- 
sx vitae incunabulis , multum potuit eum allicere , ut libenter 
munus iilud amplecteretur , a quo novum ad studia virtutum 
ardorem faciie accessurum sibi esse sperabat . Sed , ut insta- 
hilis est humanarum rerum conditio, pacificam iiiam sexkm, 



Trancisctts Xa^verius Idiaquezius • t^g 

ih qua diutius jucundissime permansisset ,aliis nec opinato su- 
pervenientibus causis , nonnisi parumper in prxsentia tenere 
potu it . 

Quo die Burgis excesserat , ut iter ageret Villagarsiense, 
vivere desierat Romx R. P. Ignatius Vicecomes, Prxpositus 
Generalis Societatis. Pro successore diligendo , bini per sin- 
gulas Provincias designandi erant Socii , qui simul cum Provin- 
ciali Romam ad electionem faciendam profkiscerentur . Ad 
hoc ergo munus in Castellanx Provinciae conventu propter 
insignes illius dores electus est Idiaquezius, qui multa tenta- 
vit,ut ab illo onere,cui se imparem reputabat , eximeretur • 
Neque verba tantum , et preces ? sed lacrymas etiam largiter 
fudit, ut elecrionem illam , quantum se penes erat, impedi- 
ret.Cum enim fama vulgasset , expeti se Romx , et super hoc 
literas ad Provincix Pfaepositum fuisse directas , incredibile dic- 
tu est , quantum is rumor lllius animum exterruerit. Etenim- 
illud est sincera: humilitatis ingeniurn , ut quo quisque a cx- 
teris habetur dignior , tanto se ipse judicet indigniorem . Xa* 
verius certe longissime aberat a quorumdam misera conditio- 
ne, qui claris natalibus orti, fumosis majorum imaginibus in* 
folescunt : et cum nuila ipsi laude nitantur exceliere , omnia 
sibi arrogant, nihilque deberi sibi non existimant propter e- 
gregia progenitorum facinora , a quibus iili turpissime desci- 
verunt. Contra h*c Franciscus noster, cum splendida fami- 
lix suse decora probro sibi futura esse cognosceret , nisi eis 
aliquid de suo ipse adderet, ad persequendam virtutis viam, 
quse vera demum est gloria , toto pectore incubuit. Et quo- 
niam inter cseeeras ejus virtutes solida eminebat humilitas , quid- 
quid honoris sibi deferebatur ab aliis , non tam suis , quanr 
suorum meritis adjudicabat . Illa vero pracclara munia , qux- 
sscpe jussus est txercere , vix adducebatur, ut crederet , prop- 
terea sibi demandari, quod esset eorum dignus ; sed potius 
propter sui generis splendorem , et clarissimam sux gentis stir- 
pem, quk Societati eximios sanctitate viros dederat Ignatium, 
Xaverium, tt Bofgiam . Is eum angebat timor , eodemque 
vehementms incitabatur ad conspicua detrectanda munera , ne» 
quid suo vino Societas detrimenti caperet , quam ipse sum- 
mopere diijgebat . Nunc igitur iegationem illam Romanam uc 

veri- 



2 4» Be Ytrh lllustrihif ttn. Ytu Lil. U. 



verissimam calamitatem deprecabatur , ex qua nonnihil hono- 
ris imminere sibi pertimescebat , prout rumores ferebant spar- 
si , quo nihil ingratius eidem poterat evenire. Suamquc in 
renitendo constantiam apud amicum excusaturus, qui cum ip- 
so intererat Provinciali conventui , dolenter eidem dixit . Auer* 
tat Deus tam perniciosum exempium , ut honorijica Societatis 
tnuncra propter sanguinis claritudinem aut mihi , aut alteri de- 
ferantur , qui proprio sit merito destitutus . Sed quamvis mul- 
tum pro revocanda electione sua contenderit , aliorum tamen 
ccderc sententiae debuit , qui longe diversam de illius meritis 
induerant opinionem . 

Dum Romam pergeret , multis in locis perhonorifice fu« 
it exceptm. Burgis, ubi recentissima crat rcrum ab eo bc- 
nc gestarum memoria, tota pene civitas ad salutandum iJIum 
confluxit ♦ Galli etiam Socii , qui suum quodammodo Xave« 
rium reputabant, quem a pueritia boms artibus erudierant , 
ct apud ipsos voluisse Societati dare nomen sciebant , magnif 
modo benevolentix signis 3 ct praccipuis honoribus proseque- 
bantur. Sed ex illorum obsequiis non potuit ipse , quin mul» 
tum bauriret amantudinis : cum prxsertim unum , aut alterum 
post tergum suum incaute cum aliis ita mussitantem audierit : 
En ^vobis Hifjpania Mugnatem ex Xa<veriana stirpe , qui mod§ 
Societatis Tr&positus eligetur . Nihil esse poterat efficientius ad 
Francisci animum , quem timores jam diu solicitabant , peni- 
tus eonturbandum . Gonceptus inde mceror vires etiam afflixit 
corporis , contractoque tandem morbo , coactus est Augustx 
Taurinorum subsistere. Provincialis, quoniam comitiorum ur- 
gebat tempus , commendata Taurinis Patribus Francisci cura , 
qui omnibus erga ilium usi sunt caritatis officiis., eum Eiec- 
tore aitero Romam ire perrexit . Ibi peringratum fuit nuntium 
de adversa Idiaquezii vaietudine . Multi enim Electorum ocu- 
los in eum conjecerant , ct aliorum animi , prout affirmabat 
deinde quidam ipsorum , ita comparati erant , ut Idiaquezius 
in Generalem assumptu» esset , si Congregationi ad condictam 
clectioni diem adfuisset. Postmodum acceptis Taurino iiteris, 
quibus lastiora de salute iliius afferebantur , ab iisdem Eiec- 
fforibus renuntiatus est Assistens Hispanix . Quac quidem elec- 
%\o multis eo visa cst xespexisse, ut Jdiaquezius , si forte R. P. 

Aloy- 



Frdnciscns Xduerius Jdiaqueziut , 241 

sio Centuriono superviveret , qui devexa in aetate Praeposfrus 
creatus fuerat , et ante biennium ab electione decessit , sliK- 
ci eidem posset : atque interim Romae degens , in his , qux 
ad regimen Societatis proxime pertinebant, exerceretur . 

Sed si huc aspexerunt aliqui , Franciscus ab scopo recu- 
sandi honores nunquam deflexit oculos . De munere delato 
sibi certior effectus , cum primum ex infirmitate convaluit , 
sine mora contendit Romam , antequam Electorum coetus dis* 
solveretur . Die vigesima sexta Decembris in Urbem ingres- 
sus , ad congregatos Patres recta perrexit: ibique multa ex- 
cusavit , quominus parem se fore arbitraretur labori ejus mu- 
neris : multa etiam deprecatus est , ac flevit mulra, ut ejus 
abdicationem Congregatio comprofcaret . Re in deliberationem 
adducta , rogatisque , eo excluso , Patrum surTragiis , nonnul- 
li ad acceptandum munus cogendum esse censebant , nec ra- 
tionibus cedendum esse , quas eidem prcfunda suggerebat hu- 
militas. Alii vero non tam rationibus aoducti , quam permo- 
ti deprecationibus , ac suspiriis, annuendum iliius petitioni 
judicabant . Inter cseteros quidam e Germania Socius Franci- 
sci angorem tanta est miseratione prosecutus , ut elata voce 
clamaverit : Fiat semel et iterum Fro^vinc^alis , et fruatur eo 
Societas , nec certA moHi addtcetur . Cum in eam sententiam 
reiiqui adiissent , tandem abdicationem ratam habendam csse 
censuerunt . Tum demum Franciscus respiravit , abstersisque 
lacrymis , et moerore, sessionibus ,qu2c deinceps habiras fue- 
runt, laetissime interfuit . Romanos etiam Socios , pisesertim- 
que illos, qui in Professorum domo habitabant, jucundissi- 
ma consuetudme , moribusque faciiJimis sibi stiicte conjun- 
xit : ut dolerent deinde, cum ab eis discessurus erat, quod 
opportunitatem habendi eum diutius armsisseut . 

Quos in Urbe dies egit, his domesricorum colloquiis 
multo ubentius detinebatur , quam externorum saiutatiombus, 
quorum non pauci e primarns ad eum convenerunt, n ultis- 
que benevoJentiar , atque observantia: signiflcationibus sunt pro- 
secuti . Quod ego non solum antiquissimo suae domus stem- 
mati tnbuendum puto , sed recenti etiam exemplo modestix, 
qua munus sibi sponte delatum abdicaverat . Ncque enim ma- 
gis ad devmciendos animos hominum ea facu vaJent , quibus 
L$b. II. h h pa- 



24- Vitu liln-stribvs Cast. Vet, Lib* II. 

pariuntur honores , qusrn valeant illa , q-uibus honores pro» 
meriti recusantur. Pontifex Maximus Benedictus XIV, quo 
die Congregationis Patres ad pedum admisit osculum , de Pri- 
mogenito Ducis Granatae nominatim interrogavit : qui cum 
indicatus ei fuisset , in iilius conspectu singularem ostendit a- 
nimi voluptatem. Inter viros principes , qui favere illi studue- 
runt , quidam e Collegio Purpuratorum , cum de contentio- 
ne agnovisset , qua demandatam occupationem repudiare ni- 
tebatur , per epistolium hortatus est,ut Assistentis munusac- 
ciperet: atque ut majorem vim verbis adderet, suum ipsius 
allegabat exemplum , qui purpureum Galerum minime recu- 
saverat . llespondit ei Fran.ciscus , de prxstantibus Emincntissi- 
mi viri dotibus altissimam sibi esse opinionem : sed in eo, quod 
de Galeri admissione adjungebat ,. quamvis hoc ipse non re- 
probaret, tamen laudabilius multo sua quidem sententia fuis- 
se faccurum, si dignitatem illam non admisisset . Is erat de 
honoribus Francisci sensus , quern ipse perpetuo tenuit,utse 
Ulis eripere conaretur, quantum religiosx jura sinerent obe- 
dientiae . Ad abjecta quseque ac viliora promptus aderat ani- 
mo , et manu , quamvis dura essent, et laboriosa : ad ea ve- 
ro , qua: decoris speuem ahquarn exhiberent , nonnisi eorum 
coactus imperio , qui Dei tenebant locum , adducebatur . De- 
mum pastquam solutus est coetus,et pia qusedam loca lustra- 
vit Sanctorum nobiiiuta cineribus , relicta libentcr Urbe,ia 
Provinciam suam ixcior , quam venerat , remcavit . 

G A P U T VI l\ 

Ad Hispaniaw regressus , pergit in Collegio regendo 

Vtllagarsiensi . 

Non lcvis erat ponderis,nec leve reputabat ipse , Colle- 
g um iiiud administrare , in quo tirones septuaginta , 
vel octoginta, nonruncuam iis etiamplureseducc.bantur.lbi- 
dem triginta fere degebant veterani Socii , quorum alii Saccr- 
dctes trtnt, divcrsis aut docendi , aut ccnciorandi, au.t ex- 
eipiendi confessicnes intenti ministeriis : aiii vcro Coadjuto- 

rts , 



Franciscu! XdiertM Xlitdque%ius » 243 

res,quibuset domestica demandara erant cfficia , et agrctun*!, 
ac villarum cura committebatur . Pro his necessarius erat op« 
portunus servorum numerus , pastorum,et agricolarum , quo 
rum multi domesticos intra muros habitabant . His accedebant 
non pauci Ministri ternpli , Sacerdotes , Cantores , et Sym- 
phoniaci , qui quotidie divinas ibi cantabant laudes , et Mis- 
sam quotidie cum cantu celebrabant : ad ecsque proinde Re- 
ctoris intendenda erat cura , ut suo muneri diligenter , ac de- 
core satisfacerent . Hxc multiplex , ac tam varia hominum rc- 
rumque conditio difficile reddebat munus,quod Fr?ncisco ex 
Italia reduci deferebatur . Id tamen multo illi tolerabilius erat, 
addo etiam jucundius, quam in Urbis conspectu vivere , at« 
que in amplissimo totius orbis theatro permanere . Ut autem 
expediendis negotiis, qua: suis incumbebant humeris , Iongio- 
rem haberet usuram temporis , multo ante cxteros Jinquebat 
lectulum : diuque divina contemplatus , quo tempore surge- 
bant reliqui, ipse ad Confessarium accedebat,ut animum ex- 
piaret , quod solemne illi erat quotidie /acere . Pergebat de- 
inde orare cum omnibus , donec sacrificandi tempus adfuisset, 
quod plerurrque in tirocinii Sacello maximo, aditantibus ti« 
ronibus , efficiebat. Postmodum admittendis , audiendisque vel 
domesticis , vel externis operam d*bat . Rectoris cubiculum in 
superiori domus contignatione , intra quam tirones etiam ab 
aliis sejuncti Sociis manebant, ita erat ad tirocinii angulum 
constitutum, ut duas haberet januas. Altera spectabat m ti- 
rocinium, per eamque tironibus ad Rectorem facilis patcbat 
accessus . Aitera extra tirocinii septum erat , pcr quam reli- 
qui Socii , qui mediam , et infimam habitabant domum , ac« 
que externi ctism ad Rectorem ingrediebantur . Is autem , cum 
auscuitandis novitiis diu noctuque esset intentus , non propte- 
rca caetc-ros , qui ad extcriorem januam aecederent, cxclude- 
bat . Fi\quenter potius ad eum conveniebant et Coilegii Mi- 
nister , ct Procurator , et studiorum Prxfectus, et templi (E- 
conomus, aiiique aliis piapositi negotiis, ut rationem de in- 
junctis rcddtrert, et ab lpso nova mandata recipertnt . Et 
cum tam multi quotidie , ac tam variis de causjs ad tum de« 
venirtnt, uuun:quemque tamen . quasi vacuus ab omm alia 
cura esset, excipi^cratx 

hh 2 Su« 



3 44 Viris lllustribus Cdst. Yet. Lib. 1L 

Supra sexennium in occupatione ilfa perseveravir, qux 
inter gravissimas totius provincix computabatur . Sed ea ca- 
pacissimum Francisci animum prrpedire adeo non pctuit,ut 
is potius novum eidem pondus addiderit , substructiones quas* 
dam aggressus,, qu^ in subditorum omnium , sed novitiorum 
maxime , cederent utilitatem . Nullum pro his erectum erat 
peculiare Valetudinarium : proindeque , dum xgrotarent, in 
alia quasdam cubicula extra tirocinii ambirum descendebant . 
Aliunde vero Bibliotheca , in superiore Collcgii parte ab ini- 
tio constituta , nonnisi per r'rocinium adiri poterat : quod et 
Sacerdotibus satis erat incommodum , et tironibus nullam pror- 
sus addebat commoditatem . Hi enim duas habebart Biblio- 
thecas, quarum alis iibris abundabat asceticis, alia opcimis 
instructa erat. Jatinis , graecisque Auctoribus pro illorum tan- 
tum usu , qui literis humanioribus studebant» Rector igitur , 
translatis a!io Bibliothecx primarise voluminibus ct armariis , 
jn eodem Icco Valetudinarium tircnibus posuit . Separatas ibi 
struxit cameras , aramque in medio constituit, ad quam pros- 
peaus. erat ab omnibus infirmorum lectulis, ut Sacerdotem , 
ad eamdem operantem , vel decumbentes videre possent: alia» 
que ibidem adjunxit in asgrotorum commodum valde oppor- 
tuna . Vestiarium quoque ad aliam sedem transtulit spatiosio- 
rem , in qua novitiorum vestes , quag prius in angusto con- 
clavi reponebantur , laxius, et accuratius haberi possent, ut 
non adeo facile contagione pediculorum inficerentur ., Sensc- 
rat molestiam illam Franciscus, dum esset tiro , eamque pa- 
tienter prse fervore spiritus toieraverat . Sei modo,ut eadem 
novitios iiberaret , quorum villosse vestes hujusmodi bestiolis 
erant obnoxiae , prster. alia , qux ex Medici consilio tentavit, 
novum illud Vestiarium ita disposuit,ut in eo distinctis quac- 
que cellis separatius asservarentur « Quas novitii drponebant 
vestes-, postquam lotac , refectxque fuiisent, in superius tecti 
cavuin deportsbantur : suspensaeque ibi , tandiu ventis ac fri- 
gari manebant expositac , donec Iendibus expurgatac , ad eum 
locum referebantur , unde ilias novirii , cum vestimenta mu- 
tare vellent , desumebant . Hac usus industria , munditix no- 
vitiorum consu!uit,et Bibhotecham in antiqua Vestiani sede, 
qux commodior erat Patribus 5 modico sutnptu coiloeavit. 

Almd 



Trancischs Xa. r vtrius>ldfaqueziux. 245 

A'iud quoddam molitus est opus majoris impensx , cui 
sunicere soius potuisset Idiaquezius . Vetus erat multorum que- 
rela , tardiores a discipulis in studiis humanioribus progressus 
fieri propter lihrorum penuriam , et mendosas nimium editio- 
nes. Sed cum hoc multi lamentarentur , nemo tamen huic 
malo remedium afferre conabatur. Ut ei Franciscus occurre° 
ret ,Typogranhiam in Collegio Villagarsiensi posuir ad usum 
illius Sermnarii , obtenta facultate Regis , et Praepositi Gene- 
ralis. Obtinuit etiam a Patre suo bis mille ducentos aureos , 
quibus officinam opportuno loco prope alteram Collegii janu- 
am xdificavit: prxla emit : characteres optima: formae , quibus 
latini , aut vulgares libri , atque etiam gracci excudi possent, 
Matriti, et inHollandia comparavit . Collocandis vero typis, 
prielisque versandis habiles quxsivit opifices , intcr quos egre- 
gium nactus est iuvenem , qui per id tempus Societatis Adju- 
toribus voluit adscribi, postquam Salmanticas , ac Matriti ex- 
cellentem egerat Typothetam . Is Adjutorem alium instruxit , 
qui deinde grxce quoque componere didicit accuratissime . 
Paratis jam instrumemis , et qui eadem tractarent perife , quos- 
dam Sociorum designavit Rector , qui typographica err-ata cor- 
rigerenr diligenter. Alios etiam induxit , ut Auctorum libros , 
quos edere pro Scholarum usu cogitabat , brevibus commen- 
tariis dilucidarent . Ipsemet inter gravissimas sui muneris oc- 
cupationes, quippe animum gerens nuliis negotiorom molibus 
opprimendum, Cornelium Nepotem notis ad puerorum cap- 
tum accommodatis illustravit . Ad exemplum ejus alii Cice- 
ronis Orationes selectas , Virgiiium , Ovidium , Q_ Curtium 
opportunis annoutionibus explicarunt : aiii expurgatas Ana- 
creontis odas, et iEsopi Fabulas vulgari donarunt interpreta- 
tione , indicatis passim regulis Grammatica: gr&cas: , quae lbi- 
dem excusa fuerat , Auctore Josepho Petisco . His editis li- 
bris , et praeceptorum compendiis , qux paulo ante Burgis e- 
denda curaverat, puens aperuit viam ad latini 9 . grxcique ser- 
monis no.titiam facilius adipiscendam . In alio quodarn opus- 
culo , quod jussu Provincialis scripserat 5 Magistris etiam ex- 
peditum et uciiem proposuit doccndi rnodum juxta ea , qux 
priiem conscituta fuerant in Ratione Studiorum Societatis . 
Hoc modo sublatis , quat sensim irrepseram , impedimentis 9 

no- 



2 $6 De Viris Jllustrilus Cast. Vet. Lih. II. 

novisqtie adciiris adminiculis , ljtina pan'ier,et gracca reflorue- 
runt studia. Quoniam vero in Socictatis Seholis haud minor 
pietatis ^ quam eruditionis discipulorum habenda erat cura , pi- 
os aliquot vulgavit libros , qui promovendx religioni deservi- 
rent.Inter alios edidit libellum aureum Thomx a Kempis de 
Imitatione Chisti cum versione grxca Patris Georgii Mayr , 
qui pridem illum ediderat Augusne Vindelicorum anno 1615. 
Sed versionis hujus exempla ita crant rara , ut Franciscus uni- 
cum cjus cxemplum in Collegio Pontevedrensi repererit. Hoc 
autem invento thesauro, decrevit illurn statim cum multis com- 
municare , pulcherrima cditione facta , quam Societatis adole- 
scentibus nuncupavit , qui iitctis dabant operam ; ut pietatis, 
atque humamtatis semina , quse dudum in Seminario Villagar- 
siensi receperant, lectione asw.lua prctiosi hujus libelli con- 
foverent . Idem cum plausu excrptus fuit in Hispania , ut e- 
tiam a quibu^dam ftalis, qui eum ab Hispanis exulibus ob- 
tinere potuerunt. Rehqui Villagasienses hbri propter correc- 
tionem exactam , et papyri nitorem , elegantiamque typorum 
magno ctiam hcbebantur in pretio : nec solum in Sccietatis 
lcgebantur Scholis , sed inter ipsos Prxceptores externos non 
deerat , qui avide illos ccnquireret ut auditores suos ad earn 
eonformaret normam , quam ostenderat Idkquezius . 

Is inter adeo multiplices occupationes mhii de vigilan» 
tia super administratione domestica detrahebat : non quod in- 
feriorum offkiis sese importunus ingereret , sed cuia erat m 
exigenda ratione diligentissimus , in eoque plurimum repone- 
bat momenti. Nec semper admmistr.itoribus rerum , quaccun- 
que agenda essent , singillatim prxcipiebat omnia : sed cum 
negotium generali quadam admonitione injunxisset , cxtera re- 
hnquebat gerentium arbicrio, ut ip-i pro re nata consiiium 
caperent , quod sxpe ad negotiorum juvat expeditionem , Sic 
etiam administrorum animos sibi adjur^gebat, quorum mdus- 
triz , ac diiigentise multum sc tnbuere dtmonstrabat . Ht quse 
ilii orudenter in suo cjuisque munere decrev issent , tueri,ac 
defendere conabatur; aut eosdtm , si quanuo errassent , ad 
-corrigenda sua decrcta sic mckicebat, ut lpsorum consulcret 
auctoriran. Nonnunquam tamen eam curam ipsemct sibj desum* 
psit , De Coliegti Procuratore conquestus cst Paientinui; Canoni" 

co» 



Fr&ncimts Xifveriur Tdiaquezitts . 24.7 

corum coetus , quori pecudum copiosiores haberet greges , quam 
ex antiqua circa Decimas conventione permissum eidem es» 
set.Nihil de conventione illa noverat Rector: sed facta mo- 
do super his diligenti vestigatione , Palentiam ad Canonicum 
venit y qui pro negotio illo fuerat designatus . Is de pecorum 
excedente numcro ( quem compertum esse ajebat, et coram 
Rectore determinavit V ofTensos esse dixit Collegas suos, si- 
bique demandasse , ut excessum illum,etiam intenta lite f in> 
pediret . Tum Rector: Excessum , inquit , pecorum non be- 
ne exploratum habes; est enim hiud parum illo major s quem 
ipse statuisti . Sed hoc sine fraude cujusquam , et me inscio 
cffectum est . Propterea huc ipse venio , ut Canonicis satis- 
faciam , novamque cum eis pactionem ineam , qux accom- 
modata sit diversx conditioni temporum,et mjjori Sociorum 
numero, qui moio Collegium incolunt Villagirsiense . Dele» 
gatas ad eam viri sinceritatem obmutuit; et cum de his ad 
Canonicorum Senatum retulisset , illi etiam , collaudata Rec- 
toris ingenuitate , ab instruendx lltis consilio recesserunt : no- 
vumque constitutum est pactum , quod et Canonicis erat uti- 
le 5 et Collegio VilJagarsiensi congruentius. 

Ut hic Procuratoris sui causam ingenua veritatis raanife- 
statione defcndit, sic etiam alibi contra mendacii fabricatores 
acri decertavit studio. Quidam ex Adjutoribus sibi subditis 
Colleggi prsedium vicino in oppido administrabat . Huic op- 
pidi ejusdem incola , vel acceptam prxtcxens injuriam , vel 
propria inductus malevolentia, gravissimum impo'suit crimen, 
quo nihil religioso viro invidiosius . Ut criminationi majorem 
fidem adderet, tres aliios contribules suos ad eam testifican- 
dam induxit : eorumque innixus testimoniis , delationem coram 
Episcopo fecit , qui diaecesis lustranda: causa prope aberatab 
eo loco . Non defuit , qui de tota iila machinatione Recto- 
rem admonuit . Is accitum ad se Fratrem de rumoribus edocet ? 
qui contra ipsum spargebantur : et quam benignissime potest 5 
hortatur, ut siquid hominum more commisent, aperte sibi 3 
ac simpliciter fateri non dubitet : se autem pro paterno amo- 
re , quo illum prosequebatur , et pro gratia , qua valebat a* 
pud Episcopum , ad quem nomen ejus delatum fuerat , rem 
omncm sine strepitu , et cum minimo dedecore transacturum. 

Ad 



\ 



248 Dff Virit Wuttribut Catt. Vet. Lib, II. 

Ad hxc Frater ille totus inhorruit: seque immunem penitus 
ab irnputato scelere protestatus , Rectorem enixe deprecatur, 
ut in rnores suos diiigenter inquirat , rogatis incolis , quos- 
cunque velit , ejusdem oppidi,quoTum testimoniis malitiosi qua- 
druplatoris fraudem aperiendam esse sperabat . Cum veridica 
existimaret Rector , quse Frater attestabatur , nulium pro il- 
lius defensioue laborem prsetermisit , aut sumptum . Qtnestio- 
nem juridicam institui fecit, ex qua inter alia compertum est 
evidenter , e testibusyqui delationem subscripsisse ferfbantur, 
unum nescire literas , neque unquam subsignare didicisse . In- 
de calumniatoris infamia patuit, et Adjutori restitutus est ho- 
nor , qui tam inique violatus fuerat • 

Solicitam Rectoris industriam non solum in gravioribus 
hisce rebus, sed in aliis etiam videre iicuit , quae dihgentem 
illms cursm erga omnes sibi commissos aperte manifestabant. 
Muiri erant in Coliegio servi 3 quorum alii coiendis agris,ali{ 
pascendis grjgibus incumbebant. Pro his designatus erat So- 
cius,qui certis anni ten.ponhus, starisque diebus, cunctos in 
doctrina Christiana , et boms n oribus erudiret . Rector, qui 
ad omnes « .fficii sui partes erat intentus ; cum obser*asset , 
pastores ssepe ab mstructionibus illis abesse , vel quia pecus 
m remotis pascebant montibus , vel quia nusquam iliud de- 
serere posse causafoantur: promptum buic enam malo reme- 
dium adhibuit. Cuidam e Sacerdodbus injunxit, ut instruen- 
dis servis invigiiaret : ac ne tmquam pastores deessent aliqui, 
juberet eos akernis custodias agere , ut omnts efiam per vi- 
ces catechesibus interessent . Nonnunquam ipsemet in desti- 
natum catechesi locum descendens, mocio ab iis, modo ab 
aliis exquirebat , quid tandem in explicanone ductrinse didi- 
cissent : quod ommbus,ut intento essent animo, profLiebat . 
Quse autem ipse circa servorum curam stutuit, deinctps ser- 
.yata sunt usque ad Sociorum exiiium . 



CA- 



Franciscus Xdwrius Ididquezius . 



C A P U T VIII. 

De ratione , quam habuit , in tironibus educandis . 

ectoris Villagarsiensis prxcipua vertebatur cura in insti- 
J\ tuendis tironibus , qui per id tempus fere octogeni 
censebantur ; convenientibus eo non paucis, qui postmodom 
in Americam erant , aut in Asiam transmissuri . Omnes hi, 
utpote a tam variis genitoribus orti , atque in diversis nati 
regionibus , diversam etiam habebant indolem , magnaque o» 
pus erat industria , ut unumquemque ad novse vitje formam 
accommodares . Muln adhuc teneri , qui tum primum e pa- 
tcrna domo discesserant : grandiores alii , qui prius in publi* 
cis Scholis, et Academiis aliquandiu versati fuerant: universi 
autem ab hujus mundi blanditiis , ad amplectendam Christi 
crucem , et ineundam perfectionis viam , recenter evocati . Qui- 
bus proinde opus erat experto duce , sapienteque Magistro , 
ne in praerupta, vel devia discederent, et ut frequentes hos* 
tium insidias detegerent , ac superarent . Non enim mirandum 
est, si humani generis implacabilis adversarius adolescentes il- 
los variis modis impeteret , qui , relictis omnibus, ad perfec- 
tionem connitebantur , ut deinde alios per Instituti sui mini- 
steria ex Dzmonum ereptos imperio, in Dei libertatem as- 
sererent . Franciscus ergo , cui Diaboli nots erant mille no- 
cendi artes , ut contra illas alumnos suos instrueret , nihil eis 
commendabat impensius , quam ut omnes animi sinus expan- 
derent , nihiique celarent penitus , nisi vellent ab inimico 
vaferrimo superari. Deinde ad se accedentes maternis visce- 
ribus recipiebat , auditisque patienter singulis , opportunum 
cuique conferebat auxilium . Moerentibus abstergebat lacrymas: 
languidis subjiciebat stimulos : currentibus , ne usquam impin- 
gerent , offendicula demonstrabat : dubitantibus quo pedem 
ferrent , viam securissimam cstendebat. Cum autem viderent 
singuli , quam amanter ab eo susciperentur , quantusque ad 
virtutem vigor ex consiliis ejus accederet unicuique , cresce- 
bat in omnibus erga Franciscum arror, et facilitas ad eum 
iterum cum fiducia revertendi . Et sane recursus illiadeofre- 
Lib. 1L i i qucn- 



* 5 ° De Vlrh Illustrih*$ Cast. Vet. Lih. IL 



quentes erant , ut , quamvis nullum aliud negotium superes-» 
set , solus hic labor audiendi , dirigendique novitios , distinen- 
do , atque defatigando Rectori sufficere posse videretut . Sed 
iile nullis occupationum fluctibus impediebatur , quominus prac~ 
cipuam adeo sui muneris partem diligenter obiret , quam e- 
tiam utilissimam videbat esse ad tirones in spiritu promoven- 
dos . Non enim minores inde capiebat fructus , quam cx ad* 
liortationibus publicis, quas saepe habebat ad omnes, etex col- 
lationibus, quac frequentes etiam erant, de spiritualibus re- 
bus , et qux ad tirocinii disciplinam spectabant . Ex hac au- 
tem communi , privataque institutione , ac praesertim ex imo» 
re illo mutuo , qui Magistrum inter et discipulos intercedeba?, 
screnuus ille ardor effluxit , quo tirones Villagarsienses ad stu- 
dia virtutum sub Francisci magisterio contenderunt . 

Non propterea caetera praetermittebat rehgiosa: perfectio- 
nis adjumenta . In promovenda corporis mortificatione , quan- 
tum quidem ad inediam pertinet , satis moderatus erat ; cum 
expertus jam olim fuisset, perniciosam esse robustis adole* 
scentibus nimiam ciborum parsimoniam . Facilius iisdem per« 
mittebat , ut dulciora quacdam edulia relinquerent , quae irri- 
tandx potius gulae , quam sustentando corpori deserviebant • 
In asperioribus aliis macerationibus, qux B^gellis , ciliciis , 
Icctique duritie peragebantur , receptum tirocinii morem ob- 
servari curabat , nisi forte aliquid interdum esset ex prudec- 
tix legibus immutandum . Ad cohibendos vero naturx impe- 
tus , ct perturbationes animi moderandas , sagaci quadam u« 
tebatur industria , iis sarpe injunctis, quae cujusque ingenio 
maxime repugnarent . Ecs , exempli causa , qui vivaciores e- 
rant, et irrequieti, certo quodam loco immotos jubebat es- 
se , donec inde discedere admoneret ipse : quod aliquando 
durissimum cuidam accidit , qui diu in eodem loco perman- 
sit, dum eum Rector alio evocavit . Sed non omnes uno mo- 
do cxercebat. Quemdam , qui epistolam a Patre suo avidissi- 
me expectabat, in hunc modum probare voluit. Postquam 
allatae sunt literac» resignavit eas Rector ex jure, moreque 
Societatis : viditque de his agere , quae novitius vehementer 
adeo desiderabat . Huic ergo non starim literas , quas apud 
se retinuit , sed literarum integumcntum tradidit , dicens : 

Agno- 



frdnciscus Xti*veri#s Iditiquezitis . 251 

Agnoscisne manum istam ? Agnosco , ait ille, literas Patris 
mei , quas habere tantopere optabam . Tum Rector : Perge , 
inquit, protinus in culinam , easque in ignem conjice com- 
burendas . Perrexit ille incunctanter , nec dubitavit Patris , ut 
putabat, epistolam , simulque ardentissimum legendi eam desi- 
derium flammis dare voracibus, ut Superioris sui jussa per- 
ficeret. Verum is paulo post literas tironi reddidit, ut eas le- 
geret , et responsum ad Patrem daret . Alias ctiam adhibebat 
artes ad comprimendum judicium proprium, obterendamque 
superbiam . Et cum tam variis ab eo modis novitii frequen- 
ter exercerentur , mirandum tamen erat, quam illi assidue , 
fidenterque recurrerent ad eundcm , ut qui tentamenta illa 
omnia , quamvis dura , et acerba essent, non aliunde oriri 
cognoscerent , quam ex amore intimo , quo ipsos proseque- 
batur . 

In decernendis delinquentium poenis ita severitatem ex- 
hibuit , ut amoris etiam paterni merrinisset . Transgressiones 
illas non facile dissimulabat , quae caeteris pernicioso esse pos» 
sent exemplo . Sed in earum reprehensione , quamvis seve- 
riorem vultum indueret, verba tamen amorem ejus manifes- 
tabant , quo unice inductus fuerat , ut virgam assumeret cor- 
reptionis . Siquis publice ob graviorem aliquem defectum co- 
arguendus esset, in hunc ferme modum fieri consueverat a- 
nimadversio. Convenientibus ad prandium , vel cccnam So- 
ciis, reus in triclinii medio ante parvulam mensam procum- 
bebar in genua: deinde alius e suggestu contenta, gravique 
voce admissam ab eo culpam enuntiabat de scripto , quod a 
Superiore acceperat, in quo etiam justa culpz objurgatio , et 
subeunda poena continebatur . Hoc autem supplicii genus Fran- 
ciscus nocturno tempore nemini volebat infligere,ne cuiquam 
somnum eriperet, quem juvenibus maxime necessarium esse 
jfudicabat, ut postridie solitas tirocinii functiones expeditius 
obire possent : aut fortasse etiam , ne aliquis per ofFusas no- 
ctium tenebras locum daret tristioribus imaginibus, quse il- 
lum ad consilia devolverent deteriora . Si quando suspicaba- 
tur , nonnullum ex reprehensione illa publica vehementius ex- 
acerbandum , opportune submirtebat aliquem , qui benigne 
filli occurreret , ac dolorem inde contractum mitigarct . Cum 

i i 2 de- 



2 5 2 Ds Virls lllustrihus Cast. Vet. Lih. II. 

decrevkset pnedicto modo punire novitios duos laicos , qui 
solito gravius deliquerant, admonuit eum , qui sibi datcs e- 
rat in Socium, ut dum illi reprehendebantur , maneret ipse 
in cubiculo prxter morem : ac de ratione item docuit , qua 
eos excepturus erat , cum e triclinio post indictam pcenam 
regrederentur . Regressi quidem fuerunt admodum perturba- 
ti , multaque de austeriore severitate conquerentes , qua in 
conspecru omnium tam acriter fuerant objurgati : quare de- 
liberatum sibi esse affirmabant , a Societate discedere , in qua 
leves etiam culpae gravi adeo reprehensione castigarentur . Ma- 
gistri Socius, ut ab eodem praemonitus fuerat, leniter illos 
excepit , paulatimque ad eam animi tranquiliitatem adduxit , 
ut jam ipsi erubescerent tulisse impatienter correptionem il- 
lam , quam vel insontes aequiore animo ferre debuissent; quip- 
pe qui versarentur in schola virtutis, in qua nonnunquam 
innoxii etiam soliti sunt pari modo exerceri. Ambo deinde 
in susccpto vitae cursu perseverarunt , et lxtanter experti sunt, 
postquam suam ipsi culpam agnoveranr, et emendaverant , a 
tirocinii Magistro aeque benevole haberi , ac si nihil deliquis- 
sent . Nunquam ille , quantumvis acriter increparet aiiquem, 
dimissionem a Societate comminabatur . Hoc enim officium 
relinquendum ajebat Satanae, cujus est noviorum praesertim 
animos ab incepta virtutis via mille artibus deterrere: suurn 
autem esse , adoiescentes illos in arrepto vitse proposito con- 
firmare : siquis vero ad Instituti formam aptari nollet , post- 
quam alia cmnia tentasset frustra, eum in donium suam , 
ut aliquando fecit, civilissime dimktere » 

Aliquando vero in tirombus gubernandis ita se gessit,ut 
potius ductum superni luminis, quam humanx prudentiac leges 
observare videretur. Patuit hoc maxime, ut de caeteris taceam , 
in Joanne Baptista Barcena . Is ad Societatc m venerat per su- 
peratas parentum , et propinquorum gravissimas oppugnatio- 
nes : et cum esset egregia indole , atque honesris moribus a- 
dolescens , in tirocinio sub Francisci magisterio positus, ad 
omnem ejus Ioci disciplinam se facile inflexit. Uitra annum 
fbi processerat alacri semper animo , tantaque ad virtutes ccn- 
tentione , ut inter spectatissimos tirones recenseretur : cum re- 
pente gravi tzdio correptus , omnia jam fastidire incepit , qux 



Irdnciseus Xa<verius Idiaquezius. 253 

adhuc in deliciis habuerar. Non distulit de his ad tirocin ?i 
referre Magistrum , qui animos illi addidit , securasque indi- 
cavit vias , quibus manifestam Diaboli eluderet tentationem . 
Hxc tamen adeo invalescebat in dies , ut tironem aspicere re» 
tro , et missionem a Societate coegerit postulare. Noluit pe- 
tionem illam exaudire Franciscus : sed partim benevolentiae 
signis , partim contemptu suarum precum , aliisque artibus 
conatus est perturbatam novitii mentem ad tranquiilitatem ad« 
ducere . Parebat is Idiaquezii monitis , et quamvis optatam 
inde non traheret pacem , in obeundis tamen publicis et pri- 
vatis tirocinii muniis nihilo segnior erat , quam antea . Exa- 
cto jam biennio , quando sacramentum de more dicturus e- 
rat, vehementius institit , ut in paternam domum remittere- 
tur . Sed Franciscus divino potius, quam humano consilio 
reluctantem induxit juvenem, ut religiosa vota conciperet . 
Post aliquot demum menses , cum ad Philosophiam mitten- 
dus erat, apud Franciscum conquestus est , quod jugum si- 
bi imposuisset, quod portare diffideret, ac tandem cum igno- 
minia excutere pertimesceret . Cui iile : Ne tlmeas , inquit; 
neque enim longum abihit tempis , cum mihi de his , qu& te- 
cum egi, plurimas persolues gratias : et ipse ad saniorem resm 
tJtutus mentem , tuam hanc fateberis, et improbabis insaxiam . 
Hxc Octobri fere medio contigerant: et Joannes ante duos 
menses Francisci prssdictionem cumulate „ ac Ixtanter vidit ex- 
pletam. Nam quo die S. Xaverii festum eodem anno cele- 
brabatur , repente mutatus est: et quasi velum ex ejus ocu- 
lis reduceretur, insidias agnovit Satanx ; deceptionisque pe- 
riculum , a quo proxime abfuerat , cum horrore prospexitj 
ac divinam erga se laudavit misericordiam . Memor simul eo- 
rura , quae Franciscus sibi dixerat in discessu , sine mora de 
his omnibus certiorem reddidit , maximasque illi egit gratias 
pro insigni caritate ,et patientia , qua se penitus immerentem 
sustinuerat . Et quoniam beneficium illud S. Xaverii meritis 
adscribebat, quem ipse pio cuku venerabatur, statuit ejus- 
dem vestigia premere, profectionemque ad Indos petere , si 
modo consilium hoc ab eodem Francisco probaretur. Is ju- 
veni de felici mutatione plurimum gratulatus, profectionem 
dissuasit Indicam: non quod eurn tanto operi judicaret inep- 

tum , 



2 j 4 2> F/>// lllustrtlcus €dst. Vtt* Lib. 1L 



tum , cum jam vel in tirocinii velitationibus magnum pro a* 
nimarum salute zelum ostendisset ,* sed quoniam Indiam , ut 
expresse illi ajebat, reperturus intra Hispaniam esse t . Et ve- 
ro Joannes per annos quinque , quos duntaxat deinde vixit, 
prctiosiores auro , et gemmis Indicis thesauros meritorum in- 
venit in diuturnis , et gravissimis morbis , quos invicta pati- 
entia , et invidenda iaetitia pertulit , gratias Deo indesinenter 
agens pro singulari providentia , qua se in Societate serva- 
verat , simulque laudans coelestem Idiaquezii prudentiam , cui 
suam post Deum tribuebat felicitatem . Narravit hzc Joannes 
ipse fidissimo amico , et condiscipulo suo Josepho Gallardo , 
a quo eadem ego totidem fere verbis accepi . 

Qui prudens , et industrius erat in medendis tironum ani- 
rnis , maternam ostendebat solicitudinem , cum iidem corpore 
inrirmarentur . Saepissime invisebat illos , non modo interdiu, 
sed intempesta quoque nocte, postquam cxteri discesserant ad 
clormiendum . Cuidam negotium dederat,ut se moneret pro- 
tinus , quotiescunque Medicus adveniret : et quac is decerne- 
ret medicamenta , curabat a prxfecto Valetudinarii perscribi, 
ut exacte omnia , tempestiveque adhiberentur . Si periculosior 
esset morbus, peritiorem aliquem Medicum advocabat aliun- 
de , nullisque parcebat sumptibus , ut acgrotantium consuleret 
valetudini . Chirurgum quemdam experientissimum , qui Iegio- 
nem militum sequebatur, et aliquot inde aberat leucas, in 
CoIIegium venire fecit , missis adTribunum htteris , ut novi- 
tium inviseret , qui gravibus ex tuberculo doloribus angtbatur. 
Unum , aut alterum , cui Medicus nativum ccelum profuturum 
esse censebat , iti patriam suam misit cum Socio , qui curam 
illius ageret . Vigilabat ipse attentissime , ne quid infirmorum 
Curatores omitterent , quod posset eorum levamini, recreatio- 
nique deservire: iisdemque amplam faciebat pctestatem , ut e 
penu, aiiisve cellis illa omnia peterent, quac parando xgrotis 
deiicatiori cibo necessaria essent, aut opportuna . In ColJegiis 
omnibus, quibus prasfuit, eadem usus est vigiiantia , ut infir- 
morum Prxfecti suo muneri accuratissime satisfacerent . Inter 
alios quidam erat diiigentissimus , quem tamen Rector aiiquan- 
do ita coarguit , quasi esset in procurandis aegrorum commo- 
dis negligentior . Contristatus est iile objurgatione Rectoris: 

et 



Franciseut Xa<Verius Idiaquezius . 



255 



et ad Sacerdotem quemdam ingressus; Nescio , inquit , quid 
ultra prxstare debeam , ut Rectori nostro plane complaceam . 
Tu ipse nosti , noruntque, opinor , alii, omnes officii mei par- 
tes quam non oscitanter implere contendam.Et tamen hodie, 
postquam certiorem illum reddidi de infirmorum statu , deque 
applicitis unicuique medicinis , vehementer suspicari se dixit , 
me meo muneri non debite satisfacere . Neque defectum ali- 
quem singularem mihi exprobravit, sed hoc unice objecit : nul» 
lam adhuc adversum me querelam delatam ad se fuisse vel a 
Procuratore Collegii, vei a Coquo, vel Promo : quod ipse 
tanquam certum negligentise meae interpretatur indicium . Ad 
hacc Sacerdos ille subridens : Nihil est , ait , quod inde dole- 
re debeas : Rector enim non serio tibi succensuit , sed incitare 
currentem voluit, et contra difficultates obfirmare validius, 
quas Procurator , et qui cibariis przsunt , obtendere nonnun- 
quam solent , ne tam prompte , ac liberaliter ea tibi conce- 
dant , quae ab ipsis pro ratione tui muneris debes exigere. 

Practer diligenriam , quam adhibebat Rector, et ab aliis 
adhiberi curabat , ut xgrotantes benignissime tractarentur ; su- 
peraddebat ipse ferventes ad Deum preces , ut illis valetudi- 
nem impetraret . In gravi cujusdam tironis infirmitate frequen- 
ter, et instanter iterabat illam Reguli ad Christum depreca- 
tionem : Domine , descende , priusqnam moriatur filius meus . Nec 
minus orasse credendus est pro csteris , qui bene valerent, 
cum ad rectam tirocinii administrationem ea potissimum ad- 
hihuerit adjumenta, qua: ab oratione ferventi , et profunda 
humilitate nascuntur . Inde autem fructum illum percepit , 
quem ipse , vel nolens , indicavit. Commentarium scripsit > 
in quo nonnulla pro tirocinii regimine adnotavit , quar longo 
usu didicerat : eaque deinde successori suo Juliano Fonsecae 
reliquit , quem inter aiia his verbis alloquitur , quibus suam 
cum tironibus agendi rationem summatim videtur expressisse: 
Jntime fersuasum habeas , te prorsus inutilem , et tanquam ni* 
hilum esse , ut hmc tanto muneri satisfacias : imo njero indi- 
gnum te rej?utes , cui Deus tot , et tam caros sibi filios commi* 
sent educundos . Expcrieris autem hoc pacto , Dommum tibi u- 
hera distenta lacte concedere , ut enutrias eos cum sua^itate , 
i^ctrina sancta a et copa dinjinarum consolationum 3 ut illi ti- 

cum , 



2^6 De Viris Ilhstrihtts Cast. Vet. Lih, II, 

cum et tu cnm illis pariter cnrras per r viam mandatorum suo* 
rnm , et semitam consiltorum . Quod ipse fecerat, et senserat 
utilissimum , hoc videlicet alteri velut optimum commendabat. 
Iiiam autcm doctrinx sanctas alimoniam , qua ipse tironum 
animos enutrivit, magna ex parte proposuit in libello quo- 
dam edito , cui titulum fecit : Praxes spritnales ad usum ti- 
rocimi Vtllagarsiensis . In eo quotidianas percurrens tironum 
occupationes , et quaecunque iis peragenda erant certis anni 
temporibus exercitia , de ratione disserit exequendi singula 
cum perfectione ; propositis plerumque nonnullis Christi Do- 
mini actionibus analogis , vel sententiis , ad quas inter ope- 
randum respicerent , ac se illis,divina juvante gratia , confor- 
marent. Muita etiam armorum genera subministrat , variaque 
subsidia perhibet opportuna, tum ad tentationes Dzmonum 
superandas , tum etiam ad virtutes , qux religiosum virum de- 
cent, assequendas . Propterea librum illum , quem Auctor pro 
tironibus tantum ediderat , multi etiam provectiores conqui- 
rebant, ut ipsi prxclaris ejus monicis uterentur, et alienis quo- 
que profectibus inservirent , cum viderent in eo religiosae per- 
fectionis medullam contineri . Antequam Gallise regnum con- 
vellererur , Sacerdos quidam GalJus , qui familiariter Francis- 
co nostro utebatur, prxdictum libellum ab eo petiit , ut Gal- 
lice redditus et excusus , per sacrarum Coenobia Virginum di« 
riberetur, ad pietatis, et perfectionis studium inter easdem 
promovendum . In eundem libeilum cum incidisset alter Sa- 
cerdos Italus , qui selecta quaedam Hispanorum Opera itali- 
ce reddidit, et excudit ad hominum mentes solida pietate im- 
buendas , illum etiam in patriam linguam convertit , cum mul- 
tam inde sibi promitteret utilitatem » 

C A P U T IX. 

Collegio prdtficitur Sahnantino . 

Tucundam tirocinii sedem non sine dolore reliquit , ut mo- 
I rem gereret Prarposito Generali , qui eum Salmanticam ad- 
irejussitjUt Collegium iliud maximum administrarct . Co* 

pio- 



Tranciscus XttDeriur iJiaquexius . 257 

piosus ibi etiam erat , et varius Sociorum numerus : Juvenum, 
qui sacras discebant, aut recolebant literas : Magistrorum ,a- 
liorumque Sacerdotum , qui domi ac foris juvandis omni ope 
animis incumbebant : et Adjutorum, qui domestica exercebant 
munia , et Collegii curabant prxdia . Franciscus ad omnes pari* 
ter vigilantiae suac curam extendit , ut et disciplina vigeret domf, 
et externorum commodis omni officiorum genere inserviretur. 
Id autem feliciter urgere potuit , cum Operarios nactus esset 
strenuos , quibus ipse , quantum graviora negotia sinerent , 
praeibat exemplo suo in confessionibus prsesertim excipiendis. 
Magistris honorem debitum deferebat , neque propterea cum 
iisdem facile dissimulabat , si quid in eis reprehensione dignum 
animadverteret : unde quemdam ipsorum libere admonuit,ut in 
scholarum expiicatione a quibusdam locutionibus abstineret , 
quae teneris auditorum animis aliquam afferre poterant orTensio- 
nem . Juvenibus , quorum plerique sub ipso posuerant tiroci» 
nium , reverentiam atque obedientiam commendabat erga Ma- 
gistros , et indefessam in studiis assiduitatem , ut otium in 
pra:sentia fugerent, quo nihil juventuti funestius , deindeque 
alios solide docere possent , quae diligenter modo didicissent. 
Sic tamen illos ad studia literarum volebat intentos, ut ma- 
jorem ab eis curam exigeret in perfectione vitae sectanda,et 
Societatis legibus observandis . Hoc etiam a Jaicis , casteris- 
que subditis tanto potiori exigebat jure , quanto diligentior 
erat ipse in omnibus officii sui partibus adimplendis . 

Haec domi agebat sedulus , cum iiteras quasdam accepit, 
quae illum extra domum , atque adeo extra urbem prodire 
coegerunt. Bletissae , nobili Vettonum oppido,quod Salman- 
tica disjunctum est millibus viginti quatuor , stationem habe- 
bat Helvetiorum militum legio . Tribunus legionis hujus lite- 
ras ad Salmantinum Societatis Rectorem misit , quibus enixe 
ab eo petebat Sacerdotem peritum linguae Gailicae , ut gre- 
garium militem Gallum , qui morte plectendus erat , confes- 
sione sacra expiaret , et ad locum usque supplicii comitare- 
tur. Rector, acceptis literis, profectionem illam voluit ipse 
suscipere, adhibito in vix cornitem Jcannc Joseph Carriilo , 
qui etiam sciebat Gallice , et Theologiam eo tempore audie- 
bac. Bletissam ingressus , statim ad reum deducf petiit , qui 
Lib. U. k k vin- 



i i S Dx Vsrh, llUumhvs Cast. Yet. Lib. II, 

vinctus jara erat in ergastulo , unde propediem ecmcendus e- 
rat ad necem . Initio comiter ilium afTatus, dolere se vicem 
suam ostendit , simulque de qualitate cognovit criminis , prop- 
ter quod capite damnatus esset . Deinde quasdam opportune 
suggessit, ut sententiam illam non tam ab hominibus, quam 
a Deo latam extstimaret, qui sibi per corruptibiJis vitae jac- 
turam aditum ad immortalitatem aperiret . Postremo de his 
eum monuit , quac prxstanda sibi erant, ut confessionem ri- 
te institueret , ad quam excipien-dam post brevem aliquam 
moram rediturum se dixit. 

His in tenebricosa illa custodia peractis, inde ad Pazen- 
si-um divertit domum , quorum nota ibi erat pietas , et sin- 
gularis erga Societatem benevolentia . Dum eo pergit , ju- 
venem illum , quem secum Blctissam duxerat,in hunc ferme 
modum alloquitur : Vehementer incitari me sentio , ut mili- 
tem. istum ab extremo supplicio , quantum me penes fuerit, 
irberare contendam Ego quidem neque trtbunum , nequealium 
quempiam ex prefectis militaribus novi , quibus pariter me 
ignotum esse crediderim . Sed cum adventus noster eos diu 
latere non possit , factu prociive est, ut ipsorum aliquis ad 
nos salutandos accedat. Proinde utamur salf^m hac vie« iit 
rebus,quas mundus in nretio habet,ut caritatem facilius ex- 
ercere possimus . Tu ergo, postquam ego intro discessero ,il- 
la de me, deque meis fratribus poteris dicere,quz visa tibi 
fuerint opportuna . Fortasse ha<* v?a rrnV.^dum hunc homi- 
siem ab imminenti vitae periculo eripi^T.ns. Inter hxc Pazen- 
sem intrarunt clomum ; nec multo post milites ventfunt duo, 
ab ipsorum tiibuno missi,ut Salmantinum Patrem inviserent, 
eique gratias agerent , quod iter iJJud ad preccs suss tam 
prcmpte suscepisset . Tunc juvenis, Francisci socius, egregie 
partes iJJas sustinuit 5 qux sibi fuerant- demandata: . Milir.es 
humanissime exceptos tantisper stdere jussit , dum ad eos pro- 
direr Rector, quem intus breve quoddam negofium distine» 
bar. Rogantibus vero , quid noroinis haberet ■ Rector ? Hic est, 
reposuit liie, Pater Franciscus Xaverius Idiaquezius , Grana- 
tensiutn Ducum primogenitus fiiius , et frater pra:sentis Gra- 
ttx Ducis, qui rebu* bene gcstis in brlio multum apud Re- 
-cmet gratiam , a quo jam dudum est Legati munere 

dc- 



Franchcus XLauerius 259 

decoratus : alii etiam ejusdem fratres pr&ciarcs occupant in mi- 
litia gradus. Piura volentem dicere milites interpellarunt: se- 
quc ad tribunum reverti velle dixerunt , ut de iis , quac co» 
gnoverant , certiorem eundem redderent . Ille autem , cum 
hzc audisset , subito ad Rectorem venit ,centurionibus , aliis- 
que legionis sux prasfectis stipatus . Obviam eis processit Re- 
ctor , atque omnes summa cum humanitate recepit . Post com- 
munes inter se habitas salutationes , varia de variis rebus mis- 
cuerunt verba , donec tandem , ut pronum erat 3 de reo mi- 
lite opportunus incidit sermo, 

Hic vero ad tribunum conversus Rector : Fateor equi- 
dem , dixit , me in privato legionum vestrarum jure non ad- 
modum esse versatum . Sed si vera iila sint , qux mihi reus 
coram exposuit , non omnem arbitror implorandze misericor- 
dise aditum esse prxclusum . Postquam enim vestra deseruit 
signa ; qucd sane gravissimurn est crimen , meritaque rnorte 
ulciscendum in Lusitaniam aufugisse ait , ibique tandiu per- 
severasse $ donec de Catholici Regis decreto quodam audivir, 
quo veniam concedebat transfugis , si modo ante certam diem 
ad castra reverterentur . Se autem ad dictam diem ideo non 
rediisse , quod nihil ad aures eius de hujusmodi decreto pei> 
venerit : sed cum primum de illo cognovit, statim arripuis- 
se viam., ut in legionem, a qua defecerat , sine mora reme- 
aret : in eoque reditu > velut transfugii reum,fuisse compre- 
hensum . Si hxc , inquam , verum habent , nonnullum indul- 
gentiae locum erga reum istum existimo superesse . Etenim bo- 
na fides , qua decrevit se ultro sistcre , atque in reiicta cas- 
tra regrediebatur, non parum favere illi videtur, ut possit 
statutse pcenac remissionem aiiquam obtinere. Hoc iterum in- 
genue fateor , mihtise vestrx ieges non bene habere perspe- 
ctas, nec me quidquam petere ,quod iisdem Iegibus adverse- 
tur . Si tamen , iiixso miiitari jure , aiiquis sit gratisc iocus , 
et irrogata mortis poena in aliam possit commutari mitiorem, 
id ego enixe deprecor, singuiarique beneficio me vobis ob- 
strictum reputabo , si vitam huic homini meis precibus con- 
cedatis. Tribunus ad hanc Rectoris orationem initio tantisper 
hxiit. Deinde, coiiaudata pietate viri , quidquid pro rto acj- 
duxerat , ita sibi probari aflirmavit y ut iibenter postuktis t^tis 

k k 2 an* 



\ 



2 OD 



De Viris lllustribus Cast. Vct. Lih. IL 



annueret, nisi aliorum etiam exquirendum esset judfciurn. 
Scis enim , addidit, deliberationem hujusmodi ab iliorum pen- 
dere sententia , qui bellico interesse solent consilio ._Tum Re- 
ctor: Video , inquit, in hanc domum , honorandi mei cau- 
sa, tot advenisse duces, ut omnes consilii judices, vel ple- 
rosque certe hic adesse crediderim: quorum ego clementiam 
similiter imploro , neque illam a tam generosis viris impetra- 
turum me esse diffido . Ad haec verba consurgunt duces,om- 
ncsque una voce tribuni sententiam probant , et reo poenam 
remitti posse decernunt . Hic Rector amplissimas omnibus per- 
solvit gratias : eosque admonens , ut reo concessam veniam cau- 
te , paulatimque indicarent, ne forte repentina opprimeretur 
laetitia , ipse cum ingenti animi consolatione ab iisdem dis* 
cessit . 

Sed militibus majora his praestitit caritatis officia non diu 
post ipsius reditum in Collegium . Exarserat Hispanos inter , 
et Lusitanos bellum , in quo Rex Gallix auxiliares copias mi- 
sit Hispanis sub ductu Principis de Bob6.Is Salmajiticac per 
dies amplius viginti substitit, ut militem ex confecto Jongo 
itinere recrearet . Aliis in alia Religiosorum cJau;tra digres' 
sis , Franciscus in Collegio suo tria GaUorum miJJia cum ip- 
sorum ducibus recepit hospitio. Non facile dictu est , quan- 
tum eo tempore adlaboraverit , ut hospites illos , antequam 
in aciem cum hoste conflicturi prodirent , ad stabiliendam cum 
Deo pacem . et conscientias confesssione criminum expurgan- 
das induceret . Affari omnes comiter , et humaniter : modo hos, 
modo ilios de instabiiitate vitae, deque incerta Martis alea 
commonere : prxsentem opportunitstem , qua: fortasse nunquam 
alias reditura esset, tanquam singulare Dei beneficum expo- 
nere : suam denique operam polliceri Jibenter , siquis ad au- 
res ejus pro quxrenda animi medicina vellet accedere. Cum 
haec ilie , aliaque salutis monita opportune incukaret, et mi- 
lites nativa ipsorum lingua scite adeo loquentem audirent» 
facile adducti sunt multi, ut eidem arcana sua manifestarent. 
Quorum exemplis subinde permoti alii,jam non solum Col- 
legii hospites , sed illi etiam , qui diversa subierant per ur- 
bem tecta , Societatis Rectorem frequenter ad exonerandas 
ccnsciemias perquirebant . Saepe etiam ad Ncscccmium mili- 

tum 



Franciscus Xaverius Idiaauezius . 261 

tum vocabatur, ut aegrotantium confessiones audiret , vel de- 
cessuris suprema ferret auxilia. Cum vero unus jam impar es- 
set tanto oneri sustinendo , Vallisoleto duos obtinuit Socios, 
Joannem Baptistam Iriartem , et Josephum Petiscum , qui 
Gallice bene noverant, et utilissimo promovendo operi ma« 
gno illi auxilio fuerunt . Primas tamen laboris ubique ferebat 
Rector , ad quem milites , praesertim nobiles, magno. semper 
numero concurrebant . In eis insignes animorum conversio- 
nes effecit : multosque ad exspuenda venena induxit , quibus 
eos infecerat Haeresis , falsaque Philosophia , quarum utraque 
per id tempus nimis jam serpebar in Gallia. Non semel ob 
eam causam ad sacros r£currit Judices , ac tandem supremus 
Quatsitor fidei potestatem ei fecit amplissimam , ut in recon- 
ciliandis qui lapsi fuerant , iis tantum cautionibus uteretur, 
quac prudenti ejus arbitrio necessariae viderentur , aut oppor- 
tunsc . Alii , quos a corruptissimis moribus revocaverat , in 
pcenitentiac testimonium 5 magnam ei pestilentium librorum 
copiam , et peccandi nefanda instrumenta tradiderunt. Hac 
ille animarum praeda lactissimus , notitiam sermonis Gallici , 
quo tanquam hamo tam multos e coeno vitiorum extraxerat, 
inter Dei beneficia grato animo commemorabat : eamque ali- 
quando totius mundi divitiis anteferre se dixit , cum toties 
sibi usui fuisset ad alienigenarum salutem procurandam . Et« 
enim in quibuscunque fere urbibus habitavit , tanto frequen- 
tius ea caritatis exercuit officia , quanto promptiorem illum et 
Superiores , et Parochi reperiebant , ut peregrinos. spiritali o» 
pe adjuvaret . Salmanticac vero non solum Gallis , sed His- 
panis quoque militibus profuit , quorum multi per id tempus 
in eadem urbe diversabantur . Nonnulli e primariis ducibus 
ad expiandas confessione noxas illum adhibere voluerunt : 
quorum aliqui meditationibus sacris ab eodem fuerunt exer- 
citi : omnesque deinde singulari eum amore , ac prxcipua ve- 
neratione prosequebantur . 

Di uturna Gallorum militum in religiosis xdibus commo- 
ratio domesticam disciplinam , et tranquillitatem Sociorum ni- 
hilo interturbavit Rector enim , conspirantibus cum eo du- 
cibus , eorumque Imperatore, prudenter adeo disposuit om- 
nia , ut nuila esset domi perturbatio , atque omnis abesset 

pro- 



i&2 Dj! Virh HUstr&us Cdst. Vet. LJL II. 

procui iicentia mijitaris . A secunda vigilia noctis altissimur» 
ubique silentium observabatur, quod non ante licebat abrum- 
pere , nisi post peraetum sequenti mane primum Sacrum in 
templo : tunc enim permissum erat militibus , ut ab suo pro* 
dire possent diversorio . Imperator Gallus, qui prudentem vi- 
ri suspiciebat industriam, csterasque virtutes ejus tacitus ob« 
servaverat , mirifice atfectus est erga illum . Pro susceptis ve« 
ro Iaboribus in copiarum suarum commodum plurimas eidem 
persolvit gratias, seque beneficii hujus memorem in poste- 
rum etiam exhibuit. Nam paucis post annis , cum Hispani 
Socii relegati essent in Corsicam ille Chauvelino Prsefecto , 
ad eam Insulam proiiciscenri , nihil commendavit impensius , 
quam ut Idiaquezium , insignem olirn sui agminis benefac- 
torem , quibuscunque posset rebus protegeret , et adjuvaret . 
Nunc vero Salmantica profecturus, infirmorum hospitium ei- 
dem committere desiderabat: sed ab incepto destitit,cum re^ 
poneret illi Rector 9 posse inde detrimentum capere annonam 
Hispani exercitus^ cujus pars magna reposita erat in Collegio. 
Quod sane prudentissimi fuit consilii; nam paulo post,con~ 
tagioso gUscente morbo , multi e Gallis pariter , et Hispanis 
periculosius aegrotare coeperunt . Tunc Rector, quos domi 
suae rccipere, suadente prudentia., recusaverat, in valetudina- 
rio jacentes publico , stimulante caritate , diligentcr adjuvit . 
Ad nosocomia duo , quorum in altero Hispani, in sltero 2- 
grotantes manebant Gaili , omnes Coliegii Socii per vices suas 
aderant incunctanter ,et qua; cuique ad infirmorum subsidium 
partes demandarentur, eas singuli adimplebant strenue . Sed 
stetk non parvo Sociis prxclarum hoc caritatis officium . Non- 
nulli cum Rectore ipso , qui plus csteris iaboraba: , gravirer 
aegronrunt. Hunc Deus ad graviora certamina reservavit : quos- 
dam alios, ct inter eos eximix indolis juvenem Stephanum 
Zaldum , cui Diaconatum attigerat 5 sibi pigneratum est cce- 
lum . Taiis denique fuit Sociorum in subveniendis miiitibus 
•diligentia , ut Minister ^rarii regii Marchio Scyiaca:us ad Re- 
ctorem scripserit, quam exhibuerit erga miiitcs beneficen- 
tiam, Regi notam , et gratam esse 5 cujus proinde nomine 
gratiss eidem ageba: cumulatissimas . 

Dum iile in juyandis miiicanbus copiis tam strenuam po- 

ne- 



Vrdncitfns Xa^vzrtvs Yitfoptez>i#$ » 26% 

nebat op-eram , nullam-erga domesticos curam praetermittebat, 
ut ad privata munera , et communia Societatis ministeria sin* 
guli pro conditione sua diligenter incumberent . Sed in trac- 
tandis animarum causis , sicut indefessam ab unoquoque re- 
quirebat industriam , sic etiam a quavis vel orfensionis , vel 
novitatis specie abesse omnes desiderabat , neque in eo faci- 
le connivebat, quod minus ad prudentix leges exactum de- 
prehendisset. Antequam ad eam veniret urbem , audierat de 
pia quadam femina Salmanticensi , cujus erat apud quosdam 
opinio sanctitatis eximia,* aliis longe aliter opinantibus, ac 
fumum tandem ex fulgore daturam pertimescentibus . Dirigebat 
eam hoc tempore quidam Societatis Sacerdos , minime quidem 
isevus , neque destitutus ingenii dotibus , quarum nobile spe- 
cimen dederat, vulgatis prsdo libris , qui cum iaude legeban- 
tur,et fructu : sed idem aliquanto credulus, et qui pro suo 
candore animi non facile in aliis fraudem suspicaretur . Is Vi- 
tam devotse feminae scribere aggressus, multas jam illeverat 
paginas, cum eo Franciscus- advenit, qui rem illam seria dis- 
cussione dignam existimavit . Vocatum ad se Socium , de ra- 
tione primum interrogat , quam haberet in ea femina dirigen-* 
da : deinde, quam adornabat historiam , afferri sibi jubet , ut 
eam ad trutinam revocaret. Paruit ille incunctanter , cum om- 
nino esset ad religiosas vita: leges exactus . Rector spissum- 
illud opus evolvit , in quo longissima erat visionum series , 
multaque divinitus revelata , quic multa etiam indigebant spon- 
gia , nec facile poterant sine discrimine divulgari. Quasdam 
obiter notavit ipse, quse inter aiia sibi maxime displicebant : 
eaquc aeinde cum scripto libro discutienda tradidrt duobus 
Gollegii Patribus, quorum nota erat sagacitas , et scientia . 
Cum imperata illi fecissent, eorum animadversionibus alias 
adjunxit Rector, easque ad Provincialem misit, cujus inter- 
posita auctoritate , Sacerdotem iiium et a persequenda histo- 
ria , et a regenda conscientia feminx prorsus inhibuit . Quse 
non ideo dicta sunto, ut feminx, dc cujus exitu non liquet 
nobis, detractum velimus quidquam; sed ut Rectoris provi- 
dentiam vigilem ostendamus, ne quisquam suorum in devia , 
ct periculis obnoxia declinaret . Sacerdos autera ille, de quo 
loquimur , Supenorum jussa prompte, submisseque explevit 5 

ne* 



264 T)? Vtrh Illtntribflr Cast. VeU Ljb. II. 



neque de femina deinceps 5 neque de hujus interrupta histo- 
ria ullum unquam auditus fuit inferre sermonem : quod non 
vulgare est solidx virtutis argumentum . 

In temporariis Coilegii rebus vix quidquam Rector re- 
formatione dignum invenit. Nam et fabrica, quam Philippus 
Rex III ad carissimse conjugis Margaritx Austriacae supremas 
preces erexerat , perpetuoque dotaverat censu , omnibus erat 
absoluta numeris , et in domesticis apothecis illa suppetebant 
abunde , quse pro Sociorum usibus requirebantur , seu benc 
valerent ipsi, sive contra valetudine uterentur adversa . Circa 
illa tamen , unde annui proveniebant reditus , quiddam im- 
mutandum censuit, quod sibi minime probabatur. Habebat 
inter alia Collegium illud numerosum taurorum gregem , qui 
pascebantur ad Villam , cujus opportuna erant pascua id ge- 
nus armentis , qux certis deinde temporibus divendebantur . 
Sed ferociores illse bestise non raro viatoribus terrorem , et 
periculum inferebant : sxpe etiam in vicinos agros, delusa 
pastorum solertia, cum strage satorum , ac messium dilabe- 
bantur : et quanquam id semper pro damni sestimatione re- 
sarciebatur, querelis tamen occasionem dabat, et offensionibus 
vicinorum . Ut his penitus occurreret incommodis , cogitavit 
Rector de universo taurorum armento divendendo . Non pau- 
ca oppenebant ilii , quibus demandata erat rei familiaris ad« 
ministratio: nec deerant aliqui graviores viri , qui Rectorem 
ab eo consilio removere contenderent . Ipse vero , pcstquam 
attente omnia perpenderat , tandem Superiorum consensu 9 
atque approbatione munitus , et tauros , et pascua vendidit: 
reductamque inde pecuniam alibi collocavit , unde pares , aut 
majores etiam proventus sine aliorum offensione poterat spe- 
rare . 



CAPUT X. 

£ro<vincia Castellana prirnum Jlli iecernitur . 

TQraesagus quodammodo haberi posset Germanus ilie Socius, 
X qui Romae olim in Eiectorum consessu dixerat , ut Fran- 

cis- 



rranchcns Kdmeti&s Is?iaque*itt* . 265 

ciscus nok-r , cfuoniam delaturn sibi Assistehtis munus t?nta 
cohtcntione recusabat , fieret semel, et iterum Provincialjs . 
Bis ehim prxfecturam Provincix gessk , quamvis ille ne semei 
quidem eam exercere voluisset . Nunc igitur , posrquam Sal- 
mantinum CoIIegium vicenos fere menses administraverar, in- 
eunte anno 17^4, jussus est Provinciam suscipere guber- 
nandam . Hoc illi dolorem attulit acerbissi mum , et cum ad 
eum mulri grarulandi causa convenissent, mirari satis non po* 
terant incredibiiem hominis commotionem , qui delatum sibi 
honorem tanquam gravissimum infortunium deplorabat : unde 
aliqui ab eo drgressi , continere se non poterant , quin ad 
tantac humilitatis exemplum exclamarent : Vere sanctns est ho" 
mo iste . Dolenti ergo , et afflicto animo suscepit ittradVal- 
lisoletanum Collegium S. Jgnatii, qua: solita erat provincias 
Prjepositis commoratio. In eo irinere, cum venisset sd tor- 
rentem , qui Guarenna nomen habet , ancipites hacrcbant co- 
mites , pracstoretne referre pedem , anne rrajicere torrentem, 
qui tumidus , et rapidus eo tempore prxterfluebat : et cum sa> 
pe Franciscum sententiam rogassrnt suam, hoc tantum ab eo 
elicere potuerunt responsum : Non magvi frofecto interest , s.r 
mediis ego suhmergar aquis . Adeo iHi coliata dignitas dispii- 
cebat , ut morti potius,quam eidem subjacere voluhset . Sed 
cum nulla jam declinandi honoris superesset via , constsntcr 
induxic animum ad annexa ilii onera sustinenda. Hoc enim 
peculiare fuit ei semper, ut quanto xgrius munera suscipere* 
honorifica, tanto deinde acrius contenderet , atque omnes no» 
feilissimi animi dotes expromeret, ad ea pro viriii parte adim- 
pienda . 

Cum primum Vallisoletum venit, tit melius de Provin- 
cias rebus cognosceret , longas cum senioribus iilis consulta- 
tiones habuit , qui designati erant , ut eorum consiliis in So- 
ciorum regimine adjuvaretur . Appetente deinde vere , pro- 
fectus est incunctanter ad Provinciac domicilia recognoscenda. 
In his profectiombus j quibus dabat maximam anni parteni , 
hunc fere tenebat agendi morem. Multo surgebat mane r ut 
Sacrum mature faceret , quod vix unquam praetermisit, su° 
peratis vesperi difKcuiratibus , quar non raro in tanta locorurn 
▼arietate occurrebant . Quotidie itmerarium Ciericorum , ante- 
Lib. II, 1 1 quam 



2 66 De Viris lllHstrthns Cctst. Vet. Lih. IL 

quam domo exiret , cum Socio recitabat . Viam ingressus , 
Mariac: Vtrglnis opem Lauretana deprecatione implorabat , An- 
geiorum item , et Sanctorum Societatis auxilium singularibus 
precibus deposcebat. Post hxc horam circiter dabat medita- 
tioni ccelestium ,. deindeque Psalraodiae partem aliquam exsol* 
vebat . Si tempus , et locus sineret , Socium auscultabat , qui 
frequenter inter eundum legebat aliquem librum ; vel cum eo 
de Collegii tractabat rebus, in quod habebat iter , aut de his 
etiam , qu.ac ad totius Provincix regimen spectarent. Ante 
meridiem conscientiam diligenti examine discutiebat, quod 
noctu pariter , antequam iret cubitum , iterabat. In diverso» 
riis , dum se occasio ferret, solitus erat pueros de mvst^riig 
fidei, et christianx doctrinac rudimentis interrogare : neque un- 
quam alienum a se duxit , inter gravissima negotia in eam 
descendere puerorum institutjonem . Post meridiem , cum Ves- 
pertinas soivisset preces , denuo arripiebat irer , in q 10 s?mi« 
iem ob.servabat procedendi modum Vergente autem in oc« 
casum Sole, recitabat cum Socio Rosarium B. Virginis : et 
cum venisset in locum, ubi pernoctandum erat , Matunnum 
officium pro insequenti die dicebat, et lectioni vacabat spi- 
rituaii . In spatiosis Castellae , ac Legionis campis faciliorei 
erant hujusmodi profectiones, quocunque demum tempore 
susciperentur . Sed cum ad Cantabros , et Gallaicos , ad As- 
tures, et Pxsicos. iturus erat, non leves ei sustinendi labores 
fueruntj vel propter hosp tiorum incommoda, in quibus ali- 
quando lectus illi ad dormiendum defuit ; vel propter saie« 
brosos viarum anfractus , et frequentes cceli injurias, quibus 
crat inter equitandu.n facile obnoxius . Non ideo indictum 
dirTcrebat iter, aut intermittebat incepmm ,quamvis ipse non 
raro comractis ab equitatione plagis mis?rabiliter cruciaretur: 
habebat enim tenuissimaii cutem, qux diuturnac vectationis 
attntu sxpe illi discindebatur . Cum angustam aiiquando val- 
lem sub acdenti Soie pertransiret , auduus fuit ex abrupto 
dicere : Subit awmnvn inexplicabths afi/ctto Domint , aum ajfixus 
Cruct ^nullum doloribns in<ventre poterat Iwumentum . Quae ver- 
ba idco protuhsse credebant soc>i , ut ipse araorem sestuantis 
aem , et pungentes plagarum morsus , quos mulx impositus 
nuiio modo poterat mitigare , proposita Christi nece , patien- 

ti 



Fravcifcuf XaTerrur ldraqne%ius . 167 

xi animo sustineret . Ac multum quidem ex tsm supiimi pro- 
ficiebat exemplo , cum inter graves itineris rnolestias hiiaris 
semper , et festivus incederet , ut viac comites incitaret ad e- 
asdem xquanimiter perferendas. 

Postquam venerat in Collegium aliquod , adorata primura 
suppliciter Eucharistia , complexisque amantissime omnibus 
ad unum Sociis , ad salutandum Episcopum , si quidem in ea 
urbe degeret , sine cunctatione prodibat. Deinde , cum Ad- 
jutori qui eum comitabatur , discussionem commisisset Jibro- 
rum , quibus accepti et expensi rationes continebantur; ipse 
in his totus versabatur , quse ad domesticam disciplinam , et 
subditorum spirituale bonum pertinebant . Singulos Sacerdo- 
tum , a Superiore incipiens , in eorum cubiculis alloquebatur: 
Fratres ad se vocabat : unumquemque juxta ea , quas ab ipso 
audiret, vel aliunde cognovisset , opportune instruebat, mo- 
nebat , corrigebat , adhortabatur : omnes ad renovationem in 
spiritu , et perfectionis studium excitabat . Quac omnia tam 
suaviter , et benigniter efficiebat , ut Parentis potius, quam 
Superioris personam sustinere videretur . Collegiorum Recto- 
ribus solitus erat inculcare, S. Ignatio gratissimum erTecturcs, 
si Magistros benevole haberent, quo libentius , et alacrius 
suo muneri satisfacerent . Id erga illos maxime commendabat, 
qui laboriosam docendx Grammaticx susceperant occupatio- 
nem . In his aliqui erant , qui vel sponte sua , vel hortatu 
Provincialis inducti , quamvis idonei ad majora essent , se to- 
tos in tam utiie opus impendere constituerant . Hos semper 
in honore habuit , et intra religiosac moderationis fines prs- 
cipua studuit liberalitate fovere . Cum enim tanti ad Dei ob- 
sequium et Reipub. utilitatem intersit , pueros humanioribus 
literis , et optimis moribus informari ; qui se huic excrcitatio* 
ni perpetuo addixerant, singulari aliquo praemio munerandos 
esse judicabat . 

In tradendis severioribus disciplinis probare ron poterat 
nimiam quorumdam Theologise Doctorum proiixitatem , qui 
nonnunquam in eadem versanda rnateria biennium integrum 
consumebant . Ex quo fieri necesse erat,ut ipsorum dilcipu- 
li per quadriennii spatium modicam admodum Theologicarum 
rerum notitiam compararent . Ad eam prxeidendam lmmo-de- 

i 1 2 ra- 



Di Vtrh Jthiftribus Cns?. Vet* Lib. IL 



iarionem , Theoiogisc Professoribus injunxir , nequis ultra an- 
»11 m excurreret in eodem tractatu pradegendo : atque ut fir- 
mius in posterum ab omnibus servaretur , idera deinde fecit 
a Prxposito Generali confirmari . Quod si per adversa Jicuis- 
set tempora , opcime de his meruisset omnibus,_qui deinceps 
sd theologica studia suam coaferre operam decrevissent . Uti« 
lissimum movebat opus , quod Magistris pariter, arque audi- 
toribus ad sacras docendas , discendasve literas faciliorem adi- 
tum aperuisset. Virum designaverat in theoJogicis bene versa- 
tum , ingenio item , ac prudentia preditum. , utdelectu habi- 
io inter scripta Msgistrorum veterum Societatis , quorum fue- 
rat nomen in Academiis Saimanticensi , et Pintiana celebra- 
tissimum , potiora quxque redigeret in convenientem facultati 
ordinem , juxta methodum D. Thoma: , completamque The- 
ologi* summam quatuor mediocribus tomis complecteretur . 
Ex lis primus rantum prodierat in Jucem , quando Socii mis- 
si sunt in exiiium : et approbatio, quam apud muitos obti- 
nuit , vehementius dolorem auxit, quod tam utile opus per- 
fiei non potu isset. 

Optabat etiam Franciscus, ut in Philosophia , detractii 
ftonnuliis, qox parum uriJia , vei minus certe necessana cre* 
dcbantur , aiia qu^dam subrogarentur ad pr^sentem phiioso» 
phandi morem accommodata. Cum enim mter eos, qui Ly- 
ceum in Societate frequentabanr , non omnes inde gradum 
facerent ad Theologiam , sed Jonge aliam studiorum rationerm. 
sequi meditarentur ; pro his quidem opportunum , ac fere ne- 
cessarium existimabat, aiiquam in Phiiosophia mutationem fa- 
cere , ee amceniores quasdam eidem superaddere tractationes . 
Eo rlne nonnulios Socieeatis Auctores, qui paucis ante annis 
phiiosophica scripserant , et cum laudc recepti fuerant , Roma 
sibi mitti curavit , ut eorum inhaerendo vestigiis , novus ahquis 
in Hispania Philosophiae cursus institueretur , qui esset et io* 
co , et tempori maxime accomodatus . Id iiie pro virili urgere 
non destitit; sed iniqua, quae supervenerunt, tempora prxclaris 
conatibus ejus obstiterunt. Sic tamen novum Philosophix ni* 
tjrem addere cogitabat , ut fundamenta , quibus ad eam us* 
que diem innixa perpetuo fuerat, immota reiinquerentur . Nam 
vei in phy>ici$ , quac innovanda pracsertim erant , nihil & prin- 

ci- 



Trattetscxt X&uftms fcfkraue&iwi » i€f 

ctpiis ATistotelicis recedendum esse eensebat ; cum iisdem rm- 
fiime adversaretur major quidam ornatus eruditionis ad in- 
signiora naturac arcana illustranda; et aliunde principia illa 
in Societatis Constitutionibus , et decretis magnopere commen- 
darentur. H*c eadem opportuniora reputabat ipse ad Catho- 
licx religionis dogmata propugnanda : seque illud observasse 
ajebat , ex impiorum numero, qui nostrum hoc seculum pro« 
brosis inundarunt scriptis , plerosque aut ex Mathematicis pro- 
diisse , qui falcem in alienam miserunt messem , aut ex Phi- 
losophis Peripaterica: sectae adversariis , aut ex Theolo |is de» 
nique , qui Theoiogiam Scholasticam , eidem sect&.addictam, 
sspernarentur. 

Ncn eadem a Mathematicis timebat incommoda , qui suoi 
imra fines continerentur : eorumque nobiJissimas disciplinas 
et commendabat ipse quam plurimum , et easdem in Provin- 
cia sua , non sine fructu , conatus est instaurare . Confugerant 
ad Hispaniam eo tempore non pauci ex Gallia Socii , qui 
Senarorum iliius regni decretis in alias migrare sedes compul* 
si fuerant. Horum plerique inrra Castellanx Pcovinciae fines, 
cui tum Franciscus prze rat , consederunr : et is occasione u- 
tendum ratus , Petrum de Lacaze , qui Tolosx M-thematicarn 
expiicabat , Sa-lmanricam misit , ut eam lbidem traderet» Sub 
ejus disciplina nonnulli Societatis juvenes studia illa lta ptr- 
ceperunt,ut ab eis deinde in Italia , quo tandem relegati fue* 
runr , plures alii didicerint.. In his fuit Franciscus Azpurui , 
qui paucis abhinc annis a Serenissimo Parmensi Duce Placen- 
iiam c um aliis ad erudiendam juvenrutem evocatus, . Mathe- 
nm ibi publice profitetur , eamque magna civium acclamatio- 
ne , dum hacc scnbimus, coram discipulis quinquaginta qua- 
tuor txponit . 

Circa reliqua Societatis ministeria parem Xaverius noster 
diligentiam adhibuit , ut ea magistratus sui tempore promove- 
ret. Ad iu^endam eloquentiac sacrac dignitatem quosdam huic 
kloneos muneri designavit ex eorum numero, qui triennium 
in docenii posuerant Philosophia , cum antea soliti es^ent 
ad iterandum denuo cursum destinari . Nonnullos etiam The- 
oiogi* Professores hortatus est>, ut gymnasii Cathedram cum 
tempii suggesru corn mutarenj » Et quamciuam hoc aliquis mi- 

nus 



2 7© Bs Viris lllitstribus Ga*t. Vtt. TJh. IL 

nus libenter audht, hortantique Prxposito non ca , qua par 
esset, submissione respondir ; is tamen cogere reluctantem 
noluit, cum ab invitis vix quidquam boni crederet spcran- 
dum . Illorum vero industriam , qui templis addicti erant,ut 
pcenitentium confessiones audirent , vel solo exemplo suo ex« 
acuebat . Quoties iter lustrandx Provinciae causa susciperet , 
missis ad Episcopos iiteris , quorum in dicecesibus degebant 
Socii , de profectione sua singulos admonebat , promptumque 
ad ipsorum imperia pollicitus obsequium , facultatem insuper 
cxcipiendi confessiones ( nisi jam alias obtinuisset) et sibi, 
et qui ei a secretis aderat , postulabat. Neque otiosa potes- 
tas erat , quam illi amplissimam deferebant Anristites . Cum 
enim in Collegium aliquod devenisset , ad sacram Pcenitentiae 
sellam et prompte accedebat, et constanter in eadem perse- 
verabat . Non ideo tamen inter multiplices cfficii sui partes 
aut prseteribat aliquam,aut perfunctorie tantum exequebatur. 
Sedulo inspiciebat omnia,deque praesenti rerum omnium sta- 
tu , de Collegiorum reditibus, de creditis, ac debitis per se 
ipse agnoscebat attente , ac siquid emendandum esset , pru- 
denti consilio decernebat. His adde multorum civium saluta- 
tiones, quse solito frequentiores erant et propter excelsam sui 
generis conditionem , et propter pubJicam doctrinx , ac virtutis 
famam . Sed harc ipsa humanitatis officia in aliquam vertebat 
Collegiorum utilitatem , vel augendo amicorum numero , vel 
iis denuo reconciliandis , qui falsis rumoribus , aut alia quavis 
de causa fuerant abalienati . Aliquando Prxsulem , quem im- 
prudenter Rector quidam offenderat , insigni edito demissionis 
exemplo , veniamque humi prostratus implorans , ad benevolen- 
tiam pristinam revocavit. 

In statuendis ordinationibus parcus erat , et maxime cir- 
cumspectus . Qusecunque autem in commune przcepturus es- 
set , ca simpjicibas verbis , valdeque perspicuis edicebat , ne- 
que ullam priecipiendi formulam usurpabat, qusc aliquam af- 
ferre posset orfensionem . Siquid autem vitiosum in privatis a- 
gnosceret, quod ad omnem Sociorum ccetum minime perti» 
neret, id plerumque non publice , sed remotis arbitris coar- 
guebat: et cum persuadendi , flectendique animos vim habe- 
rec mcomparabilem , privatam hujusmodi correptionem opta- 

tus 



Franciscus Xaverius Idiaquezius . 271 

tus emendationis fructus cons£quebatur. Errata vero illa,quae 
in aliorum oculos incidissent , in eorum quidem conspectu , nc 
latius serperent , corrigebat , sed adhibita etiam tum conve- 
nienti moderatione . Cum jam a Collegio quodam abituruf 
esset , Sociique omnes prxcedenti nocte ad recipiendam Indul- 
gentiam convenissenr , quam Provinciales , absoluta visitatione s 
impertiri solebant ; quemdam illorum severa reprehensione ccr- 
ripuit propter iteratos in eadem culpa lapsus , quibus fastidi- 
um aliis creabat , et offensionem . Sed antequam cbjurgare il- 
lum inciperet , excedere de loco jussit et Sacerdotem , quem 
a secretis habebat , et laicum , qui utrumque comitabatur , ut 
ruborem minueret reo, qui reprehensiorte illa omnino- resi- 
puit» impensiusque deinde Prxpositum amare perrex^t . Idem- 
que universim in caeteris domibus eveniebat , ut Socii cmnes 
vehementius erga illum afficerentur, cujus prudentiam , et ca- 
xitatem experti publice fuerant , et privatim . Inse autem , post- 
quam aliquem Provincise tractum obierat,. Vallisoletum regre- 
diebarur , non ut labori parceret, sed ut alias officii sui par- 
tes expleret . Ibi enim cum designatis Consiliariis de negotiis 
octurentibus conferebat, ac de his ad Generalem Prxpositum 
referens, acceptisque ab eo responsis , diversos Sociorum gra- 
dus , variasque iilorum occupdfiones aptissima dispositione or- 
dinabdt. Haec sane communia Francisco fuerunt cum cstteris 
deces^oribus, qui Provinciam administraverart , neoue ilia pe- 
nitus amplitudinem animi ejus manifestassent , nisi alia prorsus 
insoiita , quac scorsum exponenda sunt , occuni sent. 

C A P U T XI. 

Quid tgerit , exortts in Societattm gra<vissimis 

tewpestat/lfus * 

Adoranda semper acterni Muminis providentia ,cum Societa- 
tem Jesu decrevisset extremis laboribus cxencre, intf- 
fabiii ettam benignitate disposuit, ut in eadem multi essent 
prjestantts virtute,ac prudentia vir , quorum exemplis, ad- 
horutionibus , et consiiiis jmbeciliicres aiu ad sustinendum eri- 



gerentur; alii vero m magnts vivac imgustn? per soiidfam eo- 
rumdem caritatem opportunum renerirent aux ; lium . Tnrer eos 
haud postremum obtinuit locum Franciscus Xaverius Hfaque- 
zius, quem Deus ad calamitosa illa tempora reservavit, ut 
exemplo , et solatio esset non modo suac Provinciar Sociis , sed 
aliis etiam quam plurimis , qui procellis inhorrescenribu* , <uis» 
que repente convulsi sedibus, tandem ejecti sunt in exilium. 
Id ego rnodo aliqua ostendam ex parte , quanquam eviden- 
tius hoc idem posteris appart bir , quando conver?a condino» 
ne temporum , alia multa dignoscere poterunt , qux in prx- 
senria palam divulgare non hret . 

Primi contra Societatem imperus facfi sunt in Lu^itanis, 
ubi multi Sociorum in teterrima detrusi fuerunt Crgastura , 
quorum aiiqua denuo Carvaiiius consrrnxit , qux mortuorurrs 
potius sepulcra, quam vivorum habitacuia videb^ntur . Cxte- 
ri longissimam , et asperrimam intra Collegia passi sunt obsi*> 
dionem, in qua non pauci egestate consurnpti fuissent , nisi 
eos aiiorum pietas vel cum proprio discrimine sublevasset. 
Franciscus eo tempore titocinium regebar VrHagarsiense ': co- 
gnitaque suorum fratrum calamitate , adeo fuit diiigens , et 
indusrrius ,ut in eorum subsidium ter mille quingmtos aureos, 
hinc inde coliecros , intra ILyssiponensem P ofessorum dc- 
mum fecerit importari , superatis feliciter difficultatibus , quse 
minus solertem virum , ac suorum non a:que amant-em deter- 
ruissent. Cum tiefftde plerique Lusjtanorum , post diuturnam 
ac durissimam in suis domibus inciusionem , reiegati sunt m 
Italiam, puri eos amore compiexus est, parique beneficenria 
prosecutus. Corrogara enim sripe inrer propinquos, et ami- 
cos,non semei iliorum subievavit inopiam , quibus nulla fue- 
rat pensio ad sustentationem vitx attributa . Juvenibu; autem, 
qui , spreris Carvaliii terroribus , et promissis , irrvictum ani- 
mi robur pro retinenda veste Societaris ostenderant; posrquam 
Romam adventasse cognovit, cpistolam cultissimis scriptam e- 
lcgis misit , in qua illorum collaudata constantia , ad eandcm 
invioiabiii fide servandam adhortabatur . Huic episrolac, qux 
muitum inter Romanos plausum obtinuit, pari stiio juventux 
Lusitana rescripsit , maximasque Francisco egit gratias et pro 
saluoerrimis ejus raonms , et pro singulari erga omncs exru> 



Travtistw Xawrfos Idiaq#?&i*f. 27$ 

bita beneficentia . Hanc ille per insequentes annos , dum tran- 
quillr res in^ Hispania fuerunt , exercere non intcrmisit, quan- 
quam brevi post tempore caritatem suam in alios ctiam cx- 
ten dit . 

Expulsis e Lusitania Sociis , cum Carvallius , ad invidiam 
tam insoliti facinoris imminuendam , famosis Europam libellis 
inundasset , in quibus ca recudi fecerat , quse duobus retro se- 
culis malitiose contra Societatem conficta fuerant ab Hsereticis , 
et malevolis ; non pauci ansam inde arripuerunt , ad illam va- 
xiis in locis , novisque calumniis exagitandam . In Gallia Se- 
xiatus Parisiensis , multique alii , Societatis Institutum , quod 
ne Carvallius quidem improbare ausus fuerat , perniciosum , 
et impium declararunt , Sociosque ad illud ejurandum , et obe- 
dientiam Prseposito Generali denegandam, vel, si secus face- 
rent,ad emigrandum ex Gallia coegerunt . His Senatorum de- 
cretis cum in varias Socii regiones discessissent , sexaginta cir- 
citer in Guipuzcoam, et Navarram advenerunt anno 1764, 
quo Idiaquezius tempore praefecturam gerebat Provincia: Cas- 
tellanx . Scripsit ille continuo ad Collegiorum Rectores , ut 
benigne advenientes Gallos reciperent , eisque in omnibus, 
quse opus essent , perinde atque aliis adessent subditis . Et quo- 
niam inter Superiores inveniri aliquis poterat,qui novum II- 
lud onus propter facultatum angustias parum libenter, gene- 
roseque sustineret ,* vehementi omnes adhortatione inciubat , 
ut divinse fiderent providentise , cui suam ipse operam diligen- 
ter esse adjuncturum spondebat . Id quidem strenue prsestitit, 
ut postmodum demonstrabo , si prius ea paucis attingam , quar, 
ad extricandam graviorem aliam difficultatem , effecit . Dubius 
et incertus erat , quid Aula sentiret de Gallorum in Hispani- 
am ingressu , et concessum illis hospitium in quam demum par- 
tem acciperet . Ut hoc penitus exploraret , literas misit ad P. 
Stephanum Bramierium , qui erat a confessionibus Elisabethse 
Farnesiac Reginx Viduse , Caroli III Matris . Fecit accurate 
Bramierius qusecunque a Francisco rogatus fuerat: et cum de 
iis omnibus,quse solicitum illum habebant , Reginam allocu- 
tus esset , ejusdem jussu his fere verbis scripsit : ,, Notum Re- 
,,gi esse Gailorum adventum , nctamque Francisci cantotem, 
„ qua illos in Sociorum tectis curaverat excipiendos . Proin- 
Ltb. II. m m » de- 



274 T)e Viris lllustrilns Cdst. Vet. Lik 1L 

deque tranquillus esset, nec porro pergere dubitaret , dum 
„ Rex aliud non statuisstt . ,, Hoc habito responso , resedit 
Francisci timor . Et quanquam denuo illum incessit , cum paulo 
post regii Procurator fisci de Gallis in Hispania receptis ad 
Castelh-e Senatum retulit ,longamque ibidem orationem habuit 
ad eorum recepturn improbandum ; id tamen non diu Fran- 
ciscum soiicitavit. Etenim eodem fere tempore agnovit, gra- 
vissimum illum Senatum exercitam in peregrinos hospitalita- 
tem ex Evangelii Jege probasse, suisque confirmasse sententiis. 
Kex quidem nihil tum contra Galios statuit, neque unquam 
Francisci nostri , cujus virtutes noverat, ac suspiciebat, ope- 
randi rationem improbavit. 

Is ab ea jam graviore cura expeditus, ad alteram de pro- 
curando Gallis victu, quam ipse pro firmissima in Deum fi- 
ducia minimam omnium appellabat , cogitationes et indusrmra 
omnem convertit. Ac primum , superato rubore,quem natu- 
ra omnibus, sed excelsis pracsertim viris infudit,ad petendarn 
elemosynam sese sponte demisit . Brevem quand^m scnpsit epis* 
tolam , cujus exemplum cum Salmanticam ad Collegium Con- 
chense pervenisset, nobiles illi ColJegae tenere se non potu» 
erunt , quin invicem exclamarent: Deus bonei quanta hici et 
quam sincera resplendet h:;militas\ Qujedam eju c dem exempla* 
manu sua subscripta , misit Franciscus ad Episcopos sibi no" 
tos , aliosque dignitefe , vcl genere ccnspicucs viros, a qui" 
bus , exposita sine fuco r rscser ti necessiiate , simpliciter cleemo"" 
synam prcpter amcrcm Dei precabatur . Hanc vero flexanimam 
ccprecationem r.fmo fuit, qui rejiceret. Subsidium , quod in 
prsesentia pcterart ,alii e vestigio sunt elargiti , alii vero etiam 
in posterum daturos esse promiserunt . Nonnulli , ut Compcs- 
tellanus pontifex , et Ovetensis , quotquot GalJos in ecrum 
diocceses Franciscus mitteret , suis expensis alere receperunt . 
Sed Galli tam procul a patriis finibus, quos revisere prope- 
cliem sperabant, vix adduci potcrsnt, ut recederent , unusque 
tantummodo CompostelJam proficisci voluit . PompeJonem ve- 
nerunt multi, ibique Prior Lubianus, cujus alibi mentionem 
fvcin us , unciales argehteos septuaginta quinque ( nec plures 
efFusa ejus in paupcres liberalitas reliquos sibi fecerat ) Rec- 
toii tradidit Sccietatis , ut Galiis hcspitium disponeret adven« 

tuiie. 



Tranciscttt Xauertut Idiaqttczfot , 175 

turi*. D^inde vero, cum parem donasset summam , hoc ad« 
dHit,qu">d nullo vel ar^ento,vel auro rependi potest . Qntt- 
cumq-ie , Rectnri dixit, adwenientes exules Collegium uestrum 
non capiqt % ne duhites a l me mittere'. ego emm illos domi me<z 
recipiam, e^o illos alam ,et famiham menm , si opus fuerit , in 
khenat dimittam domos . Quo racto vir prxstantissimus eminen- 
ti snpientias sux caritatem suoparem esse demonstravit . His 
autem piorum hominum largitionibus Gallorum necessitatibus 
abunde «mbvenire Franciscus potuit : et cum deinde permissurn 
iisdem fuisset a Ludovico XV , ut in Galliam , non quidem 
ad Collegia Societaris, a quibus ptidem extrusi fuerant , sed 
ad privatas domos redire possent , si vellent ( voluerunt au- 
tem plerique ) quinquagenos philippeos numos singulis in via- 
ticum impertivit. 

Interea tamen dum incertus erat Gallorum ad patriarn 
reditus, neque omnino , quantum augendx forent impensx , 
poterat definiri; ne benevolis importunior esset, alias ctiam 
Franciscus inivit vias , ut illorum sustentationi sine alieno gra- 
vamine provideret . In primis nonnullos Provincia: Socios,qui 
Pompelone, Lojolarque degebant, ad alia jussit Collegia pro- 
ficisci , ut hospitibus Iocum suum cederent . Suborta dein- 
de inter Gallos dubitatione circa privilegii cujusdam usum , 
quod sublevandac prxsentis inopiac causa concessum iisdem fue- 
rat , nihil praetermisit, ut omnem dubitationis xstum ex jus« 
titiae legibus componeret , ac prudentia; . Oninibus Gallia: So- 
ciis , cum propriis ejecti essent ardibus, permiserat Clemens 
Xill, ut expulsionis illius tempore,non obstantibus Societa- 
tis Constitutionibus, stipendia possent accipere pro Missaruri 
celebratione . Nunc vero , cum intra Collegia Societatis recepti 
fuissent , in eisque propter Hispanorum caritatem egregiara 
de religioso victu sufficienter sibi provideretur , dubitare cce* 
perunt ahqui , possentne diutius concessione ilia uti Pontificia. 
Super his Idiaquezii sententiam exquirebant , qui noluit arbi- 
trio suo decernere controversiam : sed Romam scripsit , expo- 
sitis et Gallorum dubitandi rationibus , et eleemosynis, quas 
ipse pro illorum subsidio acceperat , et ih posterum sperabat. 
Rescriptum est ab Urbe , Pontificem Maximum , quam prius 
pottstatem Gallis fecerat recipiendi pro Missis stipendia , ean- 

m m 2 der» 



2 7$ Dt Viris Illustrihus Cdst. Vet. Lii. II. 

dem confirmare denuo , etiamsi aiias undelibet haberent elcemo- 
synas. Tunc Idiaquezius, ut erat foecundo ad aliorum procu- 
randa commoda ingenio , novam augendx in Gallos liberalita- 
tis rationcm invenit . Adhibitis in consiiium prxstantioribus 
Theologis , quxsivit ab eis , liceretne Hispanix Sociis , qui 
nullam, ut Galli, solutionem legis habebant , Sacrum facere 
pro adimplenda Sacerdotum aliorum obligatione , relicto his 
in integrum stipendio? Quod cum omnes licitum esse aflfir- 
massent, certam pecunix summam , quam Galli pro celebran- 
dis Missis in discessu suo ab amicis acceperant , iisdem haben- 
dam perrnisit , et Missarum onera inter quosdam Provincix 
Socios distribuit , ut expeditiores essent Galli ad alia stipendia 
recipienda . Prxterea nonnullis aperuit viam , ut in privatis 
quorumdam domibus decentissime vitam degerent , honestis oc- 
eupationibus dediti . Quidam enim ex Optimatibus rogarunt 
Franciscum , ut Saccrdotem aliquem Gallum ad se mitteret , 
qui liberorum incumbcre posset educationi , vel Capcilani mu- 
nus exercere . Quorum precibus in ea rerum , ac temporum 
difiicultate facilius annuendum censuit: habitoque inter Gailos 
delectu , quosdam apud Duces Granatx ad Egam , Uzedx , ac 
Montisphni collccavit, aiios apud Marchiones dc Valmediano, ct 
S. Joannii- , aliosque apud Comites Cerveliionis, et Petrxfloridx . 

Posrquam exulibus dc habitatione , et victu tam deccnter 
accomodaverat , de his etiam diligenter statuit, qux religiosx 
congruerent discipiina; . Venerant Galli omnes communi Cle- 
ricorum habitu induti , quem jam tum assumerc coacti fue- 
rant, cum ex dccreto Senatus Gallici jussi sunt Collegia de- 
serere, privatisque in xdibus habitare . JEquum erat, ut qui 
jam inter Hispanos recepti crar;t Socios , sicut iisdem vivebant 
icgibus, panbus etiam vestibus utt rentur . Neque id diu cun- 
ctati sunt facere , qui SebasmnopoHm appuierunt : partim 
exemplo inducti Provincialis Aquitamx , qui cum eis venerat, 
et ut promptus erat semper sd obei ■ ■'U omria religionis mu- 
nera, ita etiam fuit primus ad S< cie atis vestem induendam : 
partim adjuti liberalitate , atque in ustria Joannis Alustizx , 
impigri, srrenuique in paucis viri, qui Cciiegio illi prxerat, 
et nulium caritatis officium pixterm^t , ut veniennbus ad se 
GalIos,juxta Idiaquezii desideriura , humanissime habtrtt.In- 

ter 



franciseut Xa^veriut Idiaqueziut • 277 

ter eo» , qui venerant Pompelonem, quidam inopiam, alii ti- 
morem obtendebant, ne Christianissimum Regem offenderent, 
assumpta modo veste , quam exuere jussi fuerant in Gallia, 
indeque pensionem amitterent , quam Rex nonnullis eorum 
assignaverat . Sed eos tandem Franciscus induxit , ut , omni 
diffiientia , timoreque deposito , religiosas induerent vestes , 
quas aliis donavit ipse ,aliis Episcopus Pompelonensis Gaspar 
de Miranda, qui multam exhibuit adversus exules beneficen» 
tiam . Ut alia quacdam decerneret discipiina: capita , quae Gal- 
lis observanda erant,dum inter Hispanos immorarentur, ro- 
gaverat Carolum Nectusium Aquitanix Pracpositum , ut Villa- 
garsiam usque procederet, quo ipse profecturus erat lustran- 
di tirocinii causa: sed impeditus valetudine Nectusius eo mi- 
$it , qui vicem suam gereret , Patrem Dulimbertum , cujus erat 
perspecta vitac integritas , et prudentia . Cum eo Franciscus 
consultationes multas habuit , ac tandem communi consilio 
statuerunt, quac ad rectam Collegiorum , in quibus manebant 
GallL disciplinam , et oeconomiam spectabant . Statuta illa , ty- 
pis cdita Villagarsiensibus, communicata cum Gallis fuerunt, 
qui ea probarunt valde , opusque prudentia plenum denomi- 
nabant- Omnia etiam probata sunt Romae , atque is maxime 
articulus , in quo Gallorum regimen ex jure Societatis adjudir 
eatum fuit Idiaquezio • 



C A P U T XII. 



De bit , qtta feeit , cum Societas in Hitfania 
incefta est ferturbari , 

Non pauca per Hispaniam eodem fere tempore aliqui mo- 
liebantur , quae viam gravioribus sterncbant maiis , et 
indicendi post paulo Soeiis pradudia fuerunt exilii, Multi con- 
tra Societatem libri ex Gallia , Lusitaniaque advecti , per va- 
rias Regni partes spargebantur , qui deterendac Sociorum fa- 
mac , conrlandarque iilis invidise fuerant editi . Et quamvis cor- 
ruptac illac merces clanculum importarentur , aut jam olim ab 
incorruptis morum Censoribus proscriptse fuissent; tamen ut 

natu- 



2 7 S VirU lUustrthns Cast. Vet. LtL IL 

naturac quodam vitio nitimur in vetitum , non deeranr, qui 
avide illas conquirerent , et quovis pretio comparirent. Inter 
alios Pompelone venali? prostrabat liber , quem anonymus Au- 
ctor inscribere non erubuit dtinales Jesuhartim . cum potius De- 
clamatio esset in Jesuitas fere perpetua , falsis quibusdam nar- 
ratiunculis interpolata . Ibi enim congesta erant, quac olim 
Carolus Molinxus, et Stephanus Pasquierus , aliique Societa* 
tis adversarii contra illam,ne pedem in Gallia figeret , obje- 
cerunt. Molinarus , quam susceperat, Parisiensis Academiae de- 
fensionem , inde orsus est , quod Jesuitac novam quamdam 
Religionem inducerent contra canones Conciliorum , quibus 
vetitum erat novam ullam Religionem erigere . Quasi vero ca- 
nones illos ignorasset Summus Pontifex Paulus III , qui Socie- 
tatem confirmaverat ante annos viginti quaraor, quam Molinac- 
us hacc diceret . Pasquierus autem eo prorupit insaniac , ut So» 
cietatem hacreticam Sectam diceret , et Ignatium non minus , 
quam Lutherum , Ecclesix perturbatorem fuisse contenderet • 
Intolerandam hominis impudentiam ! quam ut modo cohibe- 
rent Sacri Judices, ad quos liber delatus fuerat , illum per 
Ministrum , quem Pompelone habebant, intercipi fecerunt , et 
ad Inquisitionis tribunal deportari . Tulit hoc indignanter vir 
potens, qui Bjbliopoiac protectione suscepta, multa movere 
ccepit, ut eidem Annales restituerentur . Sed , jubente Rege , 
quem supremus Quacsitor fidei de iis omnibus coram edocuit , 
verendi tribunalis jura servata fuerunt illacsa , et pracpotentis 
viri conatus ea vice repressi. 

Verumtamen in tanta ingruentium undique libellorum 
colluvie fieri nequaquam poterat, ut omnes supprimerentur ; 
atque eo vel maxime,quod intra ipsam etiam Hispaniam quac* 
dam ejusdem farinac procudebantur . Publici nuntii , qui per 
menses singulos sub titulo edebantur Mercurii, multa passim 
evulgabant , quae Jesuitis concihare odium poterant , et infa- 
rhiarri* Videb.it Franciscus noster quantum inde malum pos- 
set exurgere , nisi mature remedium aiiquod apponeretur . In- 
stitit ergo apud virum principem, cui suberat is , qui Mer- 
curium compilabat , ut hujus obloquendi licentiam coargutret, 
neque bonum Societatis nomen caiumniosis narratiunculjs ob- 
scuraret . Ahi etiam cordati vin , cum graviora inde ominaren- 

tur 



Trancisctts XcWsriur Idiaque%iur , 279 

rur incommoda , iis omni ope occurrendum esse censebsnr. 
Inter cxteros Conchensis Episcopus Isidorus Carbsjalis, etLan" 
caster , Apostoiici vir pectoris , multa tentavit , ut perniciosam 
illam maledicentiam cchiberet. Et quanquam ob injuriam tem- 
porum neque ille,neque item Franciscus conata sua pro eo, 
quantum optandum erat , obtinere potuerunt , malum tamen 
illud videbatur aliunde fuisse compressum . Mercurii enim au- 
ctor paulo post in regnantem Pontificem Ckmentem XIII in- 
vectus est , atque adeo integritatem S. Gregorii VII ausus est 
improbare. Sed cum religiosissima Hispanorum pectora tam 
procacem aud^ciam ferre non possent, muki contra ejusau- 
ctorem insurrexerunt , quorum opera,post recancatas injurias, 
amotus fuit a munere , quod gercbat. Sperandum erat pro- 
inde , ut insectariones quoque cessarent in Jesuitas . Verum 
is , qui priori suecessit , quamvis de Romana siieret Sede , in 
traducenda tamen Societate simili modo perrexit . Tunc Fran- 
ciscus binas Matritum misit epistolas. Alteram ad Magnatem , 
qui multam apud Generalem fldei Quxsitorem habebatgratiam , 
ut eum ad tuendam Societatis causam impelleret , ct obtrec- 
tationes, quibus passim lacerabatur , impediendas. Akeram 
ad provincix Toiecanx Prxposirum , quem rogabat , ut , si ten- 
tare aliquid ex communi duorum consilio ad asserendam So- 
cietatis famam crederet opportunum , suum interponere no- 
men non dubicaret. Forte per eos dies Matritenses Socii li- 
tem vicerant , qux pridem cuidam ex iliorum Domibus in- 
tenta ruerat . Inde autcm Prxpositus cor jiciebat , res Societa- 
tis non adeo abscissas esse , ut meliora sperari non possent. 
De rumoribus vero , qui spargerentur in vulgus , non admo- 
dum curandum existimabat . Atque his conatus est solicitum 
Francisci animum aiiqua ex parte subievare . A Magnate vero 
tale responsum habuit, quale is a supremo receperat Quatsitore: 
h en omnia , qu* in wetis essent , pro iwtjs posse obtinert . Nihil 
ergo tum temporis ad avertendam , quam timebat, calamita- 
tem , efflcere Franciscus potuit. 

MuJta interim ad eum per aucrores minime ineptos arTe* 
rebantur, qu:e augendis suspicionibus , ac timoribu; occasionem 
quam maximarn subministrabant . Noverat, consultationes Ma- 
triti hiberi super qusestionibus, quz , li:er ad omnes religiosac 

vitx 



2$o De Viris lllustribus Cetst. Vet. Lih. 11, 



vitae Assechs pertinere possent, ex aliis tamen adjunctis Jesui- 
tas singillatim respicere videbantur . Quxrebatur interalia,et 
responsum a vins doctis sub inviolabihs secreti fide postula- 
batur : An sententia contra Feligiofos in Supremo tribunali 
laico pronuntiata , effectum sornri debeat,etiam contradicen- 
te Romana Curia ? Utrum aliauis Rt ligiosorum ccetus , incon* 
sulto PontihVe , a Regni finibus posset expelli? Essetne Ro- 
manus Pontifex in Religionum approbatione infallibilis? No- 
verat , in diversis Regni partibus Tabularia jussa fuisse dili- 
genter excuti , excitatas olim contra Societatem lites recognos- 
ci , et veteres quorumdam adversus eam querelas explorari. 
Imo etiam Civitatem quandam , qux paucis ante annis reci- 
piendo Societatis Collegio accerrime , sed frustra repugnave- 
rat , solicitatam modo fuisse ad causam instaurandam . Quod 
cum tfficere illa renuisset, quippe jam fundationis ejus lxtis- 
simum fructum experra ; unum aliquem civem , qui vehemen- 
tius cacteris obstiterar fundationi , per literas admonitum fuis* 
se , ut ea omnia , ouaE: populus , et Cierus , et Religiosorum 
ordines contra Jesuitas, pendente Iite , objiciebant, accurate 
colligeret, ac perscriberet . Noverat insuper, exploratores quos- 
dam esse designatos , qui Socios in verbis caperent , si fortc 
in concionibus publicis, aut in privatis Congregationibus ali- 
quid eis elaberetur, quod in partem posset accipi detenorem . 
Et ab iisdem curiose cbservari , quinam Sociorum Jimina fre- 
quentarent , et familiariter cum eis agerent: quod cum sensirn 
emanasset in publicum , familiarissimi quique a Sociorum con- 
suetudine discedebant . Denique per dignas fide literas agno- 
verat , in Gallia pro comperto haberi , Societatem everten- 
damdemumfore in Hispania , solumque deliberari , an id exe- 
quendum esset, ut in Lusitania factum crat , an potius ut iu 
Gallia , anne tantumodo prohibita Novitiorum receptione . 

Cum tam multa Francisci animum solicitarent , alia ta- 
men non deerant,quas illum erigerent ad sperandum . Atque 
iliud prxcipue , quod missis ab Aula literis aliqui confirma- 
bant : Catholici Regis animum non facile fore inflectendum , 
ut exemplum imitaretur , quod in Jesuiras Lusitania ediderat , 
ct Gailia . Nec vcro dubia erat Rtgis erga Sctietattm per il- 
]a etiam tempora benevolentia . Cum decrevisset Scholam in 

arce 



Frdncisctis Xdverius Idia^ne%iuf » 2S1 

arce Segoviensi constitui , ut adolescentes nobiles tractandis in 
acie tormenris bellicis erudirentur , ad eam recte instituendam 
duos e Societate viros designari voluit.Et Franciscus noster , 
de his a Gazzolse Con ite admonitus, duos sine mora Socios 
▼enire Segoviam fecit , quorum alter Mathematicam adoles» 
centibus explicaret , alter Christianac illorum institutioni , quac 
voluntas erat Regis, incumberet. Sub idem fere tempus Pro- 
curatores quidam Americani , supplementum pro Missionibus 
Indicis scripturi , Matritum venerant. Gblatisque Regi preci- 
bus pro conscribendis aliquot Sociis , qui secum in Americam 
navigarent , Rex adeo superavit eorum vota , ut octoginta de- 
ligere benignissime concesserit . Sed ad propensam in Socies 
Caroli III voluntatem demonstrandam , nihil eo evidentius , 
quod ipse cuidam de his secum disserenti respondit . Quo 
tempore probrosa multa contra Jesuitas et scriptis libellis , et 
obtrectatorum linguis undique jactabantur , interHispaniae Ma- 
gnates nonnullus ausus est , quid de illis sentiret , Regem ip- 
sum interrogare. Cui Rex : Nullam ego , inquit, de Jesuita- 
rum fidelitate , optimisque offictis suspiaonem habeo . Cujus hoc 
tihi , et cuicunque alteri maniftstissirnum esse debet argumentum^ 
quod filios meos etiamnum constitutos habeam suh illorum disci" 
flina. Enimvero a prudenti, atque amantissimo Patre ,simul- 
que Rege potentissimo , de pracclara Jesuitarum opinione nul- 
lum hoc majus testimonium poterat exhiberi . Non deterius 
de illis opinabatur Marchio Scylacasus, Minister regius, Re- 
gique acceptus in primis. Pneter alia notissima ejus benevo- 
lentiar signa , fama erat , cum aliqui veterem coram ipso re- 
cinerent cantilenam de superbis Jesuitarum opibus , quibus haud 
modica xrario fleri posset accessio , incignanter ecs a se re- 
jecisse , ineptias illas ajens, ignaro popeilo venditarent ; cum 
ipse nosset optime quaenam Jesuitarum essent facultates , quan- 
taque inde imminerent incommoda , si modo illae ad serarium 
regium devolverentur . 

Franciscus igitur spem inter et metum censtitutus , cum 
decerni vix posset,utri potius adhxrendum esset parti;neque 
iila , qua: privatim ipse noverat , palam cum ahis ccmmunica- 
ri oporteret ; in adiriinisrratione Provincia: sux quaedam effi- 
cere cogtbatur, quacdarn item dissimulare , quae nonnullis for- 
Lib 11, n n tasse 



2$i De Viris Illustribus Cdst. Vet. Lib. II. 



tasse displicerent , nedum ab omnibus probarentur. Qiioniam 
notum ilJi erat, ex insidiis observari Socios , num aliqua in 
Orationibus ad populum dicerent , qux malignam admittere 
possent interpretationem ; taliaque a quibusdam improbis re- - 
putari quae nonnunquam Oratores sacri adversus choreas , et 
spectacula proferre consueverunt ; Concionatores admonendos 
censuit , ut auditores suos ad evitanda irritamenta omnia pec- 
candi universim adhortarentur , ad eas tamen individuas peri* 
culorum species minime descenderent • Sed cum aliunde sci- 
ret, Sociorum literas aliquibus in Jocis resignari , admonitio- 
nem ilJam , conducto fideli viro , ad viciniorem Rectorem mi- 
sit,ut is pari modo mitteret ad propinquum , atque ita dein- 
ceps in caeteros veniens, ad extremum usque perveniret. Quae 
quidem Iiteras mittendi ratio , ed admonitio ipsa , quas mitte- 
batur, satis erat insoJita, sed , attenta conditione temporum, 
necessaria . Ob id etiam binos , aut ternos Rectores a litibus 
eo tempore abstinere jussit , quas adversarii contra quxdam 
ColJegiorum bcna comminabantur , et quibus nulla tunc erat 
opportunitas . Quemdam item Sociorum , qui rem aggressus 
fuerat ad speciem sane utilissimam , sed aliquorum cffensioni- 
bus obnoxiam , non sine ccmmerifa reprehensione ab incepto 
resilire fecit , in quo jam longe prccesserat. Is , inconsulto 
Provinciali, libellum supplicem scripserat , quem Guipuzcoanis 
cfferre meditabatur . In eo auctcritatis , et elcqucnti* suae , 
quarum utraque valebat plurimum , nervcs crrnes imenderat, 
ut ostenderet prarstantissimae iJIi Provincia: honoriflcum fore, 
atque utile , si Lcjolae Seminarium quoddam erigeretur , in 
quo nobiles pueri Guipuzcoani , aliique flnitimi bonis literis, 
ct liberahbus artibus informarentur . Id effici sine magno dis- 
pendio posse, dummodo incultus quidam Jocus, ac derelic- 
tus ea iege LojoJensibus Sociis concederetur , ut illum arbo- 
ribus consitum retinerent, carsisque veteribus novas semper 
si.fficere tenerentur . Inde magna in utramque partem com- 
mcda proventura. Nam Guipuzcoanis ea silva carbonem po- 
terat subministrare , cujus penuria laborabant , ad officinas fer- 
rarias promovendas; et Sociis tantundem reddere, quantum 
pro Seminarii sumptibus opus esset . Haec ille ingeniose ma- 
gis , quam prudenter pro raticne temporis exccgitavit . Nam 

con- 



frdnchcus Xanjcrins Idiaquezins . 283 

consilium istud nonnulli quidem ex nobiliorum ordine, qui 
promovere illud poterant , probaverunt : et cum ejus auctor 
non minus esset acer ac vehemens , quam eloquens et inge- 
niosus, sine mora libellum supplicem edidit, cui etiam ausus 
est Francisci nomen , eo penitus inscio , subscribere , atque 
ita ValJisoletum ad eum remisit . Sed nondum libellus vene- 
rat ad Franciscum , quando is quasdam accepit literas, qufbus 
admonebatur , libelli argumentum non xque placere omnibus, 
et a quibusdam Guipuzcose primoribus non facile recipiendum . 
Franciscus , Iecto illo , similiter improbavit , et auctorem gra- 
viter pro meritis castigatum , quod libellum suo nomine subsi- 
gnasset,a negotio illo jussi: penitus abstfnere . Id fuse prop- 
terea fuit exponendum , ne quis forte Francisco nostro libei- 
lum illum adjudicet , qui nomen ejus ferebat in calce. 

Haec inter annus incesserat pr&terlabentis seculi sexage- 
simus sextus , qui ,frequentibus per Hispaniam tumukibus ex- 
citatis, pervigilium expulsionis Jesuitarum visus est fuisse . De 
Matritensi tumultu , qui Marchionem Scylacaeum ab Hispa- 
nia expulit , quem etiam paulo post secuti sunt Jesuitae , ut 
ipse praedixerat navem Carthagine conscensurus , ab eis multo 
plura, qui propius erant , poterunt dici . Nobis hic ea tan- 
tum attingenda erunt,quae facta sunt in Guipuzcoa , quippe 
intra iliius Provinciae terminos constituta , quam regebat Fran- 
ciscus , cui proinde multae occasiones fuerunt prudentiae, pa- 
tientiaeque perhibendae . Lojolense Collegium, S. Ignatii na- 
tale solum , duos inter populos aequo fere discrimine interja- 
cet , quorum alteri Azpeithiae , alteri Azcoithiae nomen est in- 
ditum . Cum igitur aliqui de Azcoithiensium plebe , nescio 
quam annonae caritatem obtendentes, tumultuari ccepissent , 
ad eorum sedandos animos plurimum juvit quinque Sociorum 
industria, qui eodem in oppido residebant . Sed perse"veran- 
te querelarum causa , verebantur Guipuzcoae Magistratus , ne 
turbulenti aiiqui Azpeithiam usque pertransirent , et illiusin- 
colas concitarent . Propterea eorum princeps , quem Delega* 
tum ibi vocant, Lojolae Rectorem , Joanncm Baptistam Men- 
dizabalem rogavit, ut structores , et Japicidas , qui magno nu« 
mero in Collegio illo laborabant , de ipsorum officio commo- 
neret, ne unquam seditiosis adjungerentur >si forte novi ali- \ 

n n 2 quid 



2 $4 Dirts Ilhtstrthus Cdst. Vet. Lih. II. 



quid adversus Azpeithfenses tentare vellent . Fgit Mendizabal 
accuratissime auascumque rogatus fuerat; sed iliins verba non 
omnes operae libenti animo susceperunt, qufnimo aliquisela- 
ta voce respondit , tumukuantium partes sibi potius esse am- 
plectendas. De his Rector sine mora Delegatum admonuit . 
Nec diu post seditiosi denuo insurgunt, adjutique a nonnul- 
lis opificum , tumultum praebent Azpeithix , qui nonnisi mul- 
tis Curionum , ac Sociorum Lojolensium precibus, et obtes- 
tationibus sedari potuit.Atque ita demum sedatus fuerat,ut 
artifices illi ad sua quisque opera reversi fuerint .Pauci tamen 
abierant dies , cum Guipuzcox Prxtor , qui sedem tunc habe- 
bat Azpeithiae , manipulo militum stipatus , Lojolam venit,et 
eorum multos , qui levigandis marmoribus , dolandisve lignis 
intenti erant, alios in templi atrio , alios vero intra Collegii 
septa comprehendi , et in custodiam deduci jussit.Ut rescivit 
hoc Parochus Azpeithise, cujus intra fines situm est Colle* 
gium,de violata immunitate loci apud Pnetorem conquestus 
est. Sed brevi ab ea querela recesut, et Lojolac Rectorem 
monuit , ut ipse causam illam susciperet defendendam. Is viam 
arripuit, quse minuendae offensioni , et invidiae . declinandae 
commodissima videbatur. Socium cum literis Pompelonem mi- 
sit, ut Episcopus dioeeesanus de his edcctus , quae Lojolae con- 
tigerant, quid opus facto esset, ipse decerneret . Episcopus 
peritum eo legavit Judicem , qui , perspecto locorum situ , 
asyli jus Isesum fuisse , ac proinde vinctos in libertatem asse- 
rendos , pronuntiavit ; quanquam ejus deinde sententia Ma» 
triti fuit improbata. 

Djjm haec Lojolas fierent , longe inde Franciscus aberat, 
qui Vallisolero profectus Villamgarsiam , in Torozii montis op- 
pidulo, cui Mudarra nomen , fasciculum literarum accepit , 
quibus eum Lojolensis Rector de operariis in CoIIegio captis 
admonebat. Ex eodem oppido responsum dedit : Capturac ]o* 
cum non ita sibi esse cognitum , ut statuere inde posset , vio- 
Jatane fuisset imrnunitas : id ab aliquo potius externorum diju- 
dicandum , cujus sententias standum erat ab utraque partium . 
Post non multos dies aliae sane quam prolixa: afferuntur ei 
UicrZy in quibus Guipuzcox Magistratus conquerebantur , va« 
no quodam immunitatis obtentu suspensam esse reorum cau- 

sam } 



Tranciscus Xaverius Idiaqnezius . 2 S 5 

sam , qui tumultum excitaverant Azpeithix : id cuidam Sodo- 
rum prsesertim imputandum, qui Pompelonem ad Episcopum 
adierat, ut eum ad inhibendum justitiac cursum induceret: non- 
nullos opificum adhuc in Collegii sub^tructionibus renneri , 
quorum fuerat in conflanda seditione audacior impudentia : se 
denique ad Matritense Consilium querelas suas non detulisse 
propter debitam Francisco ipsi , et sanctx Lojolae domui reve- 
rentiam . Ob eam observantiae significationem multas Francis- 
cus egit gratias. Caetera querelarum capita non aliis querelis, 
quod citra injuriam efficere potuisset, refutanda credidit; sed 
patienti potius animo perferenda censuit , et , quoniam in lu- 
brico versabatur , prudenti ac miti responsione delinienda . 
Igitur ad Magistratus respondit: Quidquid perperam gestum 
esset a Sociis , se penitus improbare , neque ullam errati pur- 
gationem recusaturum: Socium illum , cujus ipsi acriorem in« 
dolern incusabant , in aliud Collegium , imo etiam in dicece- 
sim aliam protinus amandandum : Rectori vero prasscribere , 
ut quoscumque opifices Delegatus designaret , sine mora di- 
mitteret e Collegio . Responsum hoc ita Magistratuum animos 
mitigavit , ut eorum primus , iterum ad Franciscum scribens, 
nihil ultra deposcere , ac plene sibi satisfactum fuisse , respon- 
derit. Verumtamen Societatis acmuli,cum tota illa controver- 
sia citius opinione sua, sedatiusque quam vellent , dirempta 
fuisset , novam inde ordiri stropham decreverunt . Post men- 
ses aliquot , quando nullus jam de Guipuzcoanis turbis ser- 
mo erat , vir quidam ( quem latendi studium non ita potuit 
obnubere , quin satis agnosceretur ) primam illam Magistratus 
epistolam ad Franciscum typis edidit , ac per omnes fere His- 
panias provincias divulgavit . In furtiva illa editione, qua: duo* 
bus in locis longissime distantibus effecta est, ut conjectura 
non levis indicabat, variationes erant aliquae non magni mo- 
menti ; sed de Francisci epistola, qua ipse querelis omnibus 
satisfecerat , nullum in ea verbum , nullaque omnino mentio. 
Id Delegato ipsi , et Assessoribus ejus ita visum est iniquum , 
ut ille rem prorsus incredibilem judicaverit, donec excusam 
epistolam ab ignota manu recepit: hi autem Francisco pro- 
miserint , in generali Provinciac conventu , qui proxime fieret, 
de frauduienta literarum editione diligenter inquirendum , in 

€QS- 



2?5 



D<? Viris lllustribus Cast. Vet, Lih, II, 



eosque severissime animadvertendum , qui suam ad hoc operam 
contulissent . Sed oblatam injurix vindicationem Franciscus pro 
rnitissimo ipsius animo non admisit. 

Gliscebat interea rumor , et varius de Jesuitarum rebus 
opinandi roodus majores addebat animos adversariis . Matriti 
pra;sertim , quo multr prxdictx epistolac missa fuerant exem- 
pla , invidiosi adeo sermones habebantur , ut Franciscus de 
his admonitus ab amicis, animum tandem induxerit ad regiam 
S. Ildefonsi Villam , in quam Rex tum diverterat , proficisci . 
Convenerant eodem per iilos dies Procerum multi, aliique pri- 
marii viri , ut in solemniis S. Ludovici, qusc in diem incidunt 
vigesimam quintam Augusti , Regem salutarent , et osculationi 
rranuum de more interessent. Postridie ejus diei venit eo Fran» 
ciscus , secum afferens et literas , quas a Guipuzcoanis acce- 
perat cum varistionum annotatione , qux in earum editione 
factse erant , et quas ipse rescripserat ad eosdem . De iis om* 
nibus singillatim locutus est ad Ministros: eorumque singuli 
et vultu , et verbis significarunr , injustam cpistolas Guipuzcoa- 
nx divulgationem quanta cum indignatione improbarent, nec 
Francisci causam coram Rege tueri , dum se occasio ferret , 
praetermissuros . Confessarium etiam B.egis convenire voluit , 
qui ostendit ei literarum exemplum editum, quod a tabella* 
no Baetico allatum sibi fuisse suspicabatur . Auditis deinde cum 
admiratione Francisci responsis , effrontem illorum impuden» 
tiam vituperavit , qui subdolam epistolae curaverant editionem: 
et quantam ipse apud Regem habebat auctoritatem et grati- 
am, ad Francisci , ac Sociorum ejus defensionem conferre 
promisit. Inter Optimates ad eos praesertim adivit , qui ali- 
quo in Aula munere fungebantur , ut et ipsi de totius rei se« 
rie melius instructi , de illa solidius possent ante Regem in« 
ferre sermonem . Neque ullus fuit inter eos , quin promp- 
te suum pro tam justa petitione obtulerit patrocinium. Post 
hxc accessit ad Regem,cui manum osculatus est reverenter, 
nec minores ab eo accepit benevoli, ac reverentis animi si- 
gnifkationes . Nam postmodum Rex ipse cubiculario suo Pi- 
nio dixit : Religiosus hic panper , qui paulo ante ad me njenit , 
Ducatum Granata ad Egam repudtawt , ut Societati Jesu no- 
msndaret^zc, semel deinde per Confessarii sui literasFran- 

ci- 



'Frdnciscus Xdnjerius I/Hdquezius , 587 



cisci precibus Deo commendari petivit. 

Biduum , neque illud integrum , in ea Villa permansit , 
in qua multi eum magnis sunt honoribus prosecuti.A Minis- 
tris , et Proceribus ad prandium invitatus, accumbere dele- 
git apud popularem suum Michaelem Muzquium , Ministrum 
xrarii regii . Idemque pridie fecerat apud Arcorum Ducem, 
qui Praefectus erat prsetorio. Hic multi aderant Optimates , 
qui Franciscum non tanquam sibi aequalem , sed longe supe- 
riorem aspiciebant propter opinionem virtutum ejus , et ani- 
mum generosum , quo fluxi honoris tituiis humilitatem prae- 
tulerat Socieratis . Et vero ille inter Hispaniae Magnates non 
ut eorum aliquis , sed ut magnus inter Christi pauperes ap- 
parebat: quod et mode^to vuitu , et morum ac verborum sim- 
plicitate, atque insuper vestimentorum vilitate demonstravit » 
Quocirca Marchionis Grimaldi , qui erat secrerioris scrinii 
Custos , facetum quoddam dictum fuit eo tempore celebra- 
tum . Dum Regem Aulici mensx jamjam accubiturum oppe- 
riebantur , inter illos Franciscus aderat : et Grimaldus , inten- 
to digito in Francisci vestem, qux fortuito disrupta fuerat^ 
coram aliis audientibus dixit: ldiaquezius , ut njideo , de stir* 
pe Gironum 'venit. Ludebat in ambiguo vocis Gironum^ quac 
cognomentum est Oxunensium Ducum , et vulgi sermone 
vestem indicat dilaceratam. Riserunt ad Grimaldi jocum non 
pauci , quamvis ex neglecto Francisci cultu cognoscerent , 
quantum ille a mundano fastu abhorreret . Ab honoribus pari- 
ter , qui sibi deferebantur , sic abhorrebat, ut altero post- 
quam venerat in Villam die , sub vesperum ad Collegium re- 
cesserit Segoviense . Voluisset frater ejus Ignatius , Granatac 
Dux , qui cum aiiis eodem venerat , ut secum Franciscus Ma- 
tritum usque procederet : non tantum ut Ducem uxorem 
suam inviseret , filiosque agnosceret parvulos , quod gratissi- 
mum sibi fuisset; sed ut Matriti, ubi prascipuum erat robur 
adversariorum , idem efficeret , quod fecerat ad S. Iidephon- 
si. Atque utinam fratri , multis eum roganti , Franciscus ob* 
secundasset / fortasse teterrimum illum nimbum , unde tem- 
pestas horribili fragore tandem increpuit , prudentia et indu- 
stria sua dissipare , quod deinde tentavit frustra , mitioribus. 
adhuc re.bus , obtinuisset . Sed ille modo, cum Regis , et re- 

gio- 



2 De Viris lilustrihns Cast. Yet. Lih. II. 

giorum animos ad protegcndam justitix causam tam bene cer- 
neret animatos , Matriti vero Praepositus resideret Toletanac 
provinciar , aliique viri gravissimi , qui se melius obviam ire 
periculis poterant , siquid aliqui machinarentur ; suam ibi prac» 
sentiam minus credidit necessariam . Vallisoletum igitur recta 
contendit,ut inde alia provinciac sux negotia expediret. 

Sed ne ibi quidem diu potuit optata quiete potiri . Cum jam 
undique Societas impeteretur, alia ex aliis oriebantur incommo- 
da , quibos difficile admodum erat occurrere tempestive. Mul- 
ti amicorum apud Socios conquerebantur, quod ingeminatas 
in eos plagas plusquam Harpocratico silentio ferrent, neque 
auderent mutire quidquam contra volitantes satyras , infames- 
que libellos, quibus carpebantur illorum mores , et Institutum 
ipsurn impie , ac probrose sugillabatur . Inde insectatorum nu« 
merum , et audaciam crescere ; cum ii praesertim , qui longe 
ab Jesuitarum consortio aberant, vera esse crederent, qur 
illis objiciebantur, utpote nullis eorum impugnata responsis, 
sed potius taciturnitate ipsa quodammodo confirmata . Hxc 
apud Sociorum quosdam vim tantam habuerunt , ut pene re- 
ligioni ducerent diuturniori indulgere silentio . Tnter iilos , qui 
Francisco suberant , quidam Instituti Societatis defensfonem , 
quac paulo ante prodierat in Gallia , Hispanice convertendam , 
ac typis etiam vulgandam curavit . Quod ut legitime , ac tu- 
to efficeret, a Typographiarum Judice facultatem petiit , qui 
tamen propter durissima tempora eam expresse concedere non 
est ausus , sed petenti respondit : Multa esse , ad qu& prastaH* 
da , si potestas rogetur , deneganda sit , qu& tamen , // fiant , 
tmnino debeant dissimulari . Responsum hoc Socius ille ita est 
interpretatus, ut sibi permissum esse crediderit , quod pete- 
bat . kaque librum edidit, inscio penitus Provinciali , qui de 
his nihii ante cognovit , quam Vaiiisoletum regressus fuisset. 
Hic primum , acceptis Matrito literis , factus est certior , e- 
dicionem iliam,et alias ejusdem argumenti non ad Typorum 
Judicem , sed ad severiores alios fuisse delatas , n ultamque 
inde obloquendi materiam , et criminandi ansam Societatis 
acmulos arripuisse . Uc rescivit haec Franciscus , graviter in Sa- 
cerdotem illum animadvertit , qui , se inscio, curaverat edi- 
Sionem : nec soium a Rettons munere amovit > quo fung< ba- 

tur, 



Fra»ciscns Xwverius Idiaquezius . 2?p 

tur, sed ab illa etiam urbe , in qua multos ducebat anrcs 
cum magna civium approbaticne , in aliam non s:que sibi 
commodam relegavit. 

Cum literas per eos dies ad Castrum S. Ildephonsi mis- 
surus esset, ut iis gratias ageret , qui se ibi liberaliter exce- 
perant , eadem usus est occasione , ut aliquam de inopinato 
illo eventu mentionem faceret. Super hoc ad Grimaldum,et 
Confessarium Regis scripsit , quorum benevolentiam , dum a- 
pud eos mansit , expertus fuerat singularem . Utrique dolo* 
rem intimum exponebat , quem rediens senserat , ccgnita sub- 
diti Sacerdotis imprudentia , qui librum ausus erat excudere, 
neque obtenta facultate sua,nec regni legibus 5 quse circa rem 
erant typographicam , satis religiose observatis . Huic se con« 
tinuo promeritam irrogasse pcenam , et gubernandi privatum 
munere , in remotum aliud Collegium amandasse . Rogabat 
eos propterea , ut apud Regem excusatam vellent Societstem 
Jesu , quse delicta in alumnis suis minime dissimularet, sed 
eos ad exactam cogeret obedientiam , quam cmnes erga de- 
creta Regis , ac Domini sui fldeliter exhibere tenebantur. His 
Francisci literis rescribens Confessarius , post consuetas urba- 
nitatis forrnulas ajebat : „ Asseruisse sibi Regem , cui accep* 
„ tam ab eo recitaverat epistolam , de Francisci rectitudine 
„ plene esse persuasum : nunquam de illo credidisse quid- 
„quam,nec in posterum crediturum, quod virtuti ejus dis- 
,,sentiret, et a nobilitate sui sanguinis abhorreret. Cseterum 
„ de negotio illo , post auditas eorum sententias , quos admi- 
„ nistrandx justitiae constituerat , id tandem decreturum , quod 
„xquitati congruentius existimaret. ,, Idem fere ajebat Gri- 
maldus, cujus responsum , ut alterum etiam Confessarii, sx- 
pe vidit Franciscus Gonzalius , qui tunc Idiaquezio a secretis 
erat, et a quo nos haec omnia accepirrms , ut pleraque alia , 
qux de ilio diximus. Gonzalius enim , qui multos cum Idia- 
quezio vixit annos,- postquam is fato concessit, praeclara illi- 
us collegit facta ; nobisque latine vertenda tradidit. Idemque 
asserit , super controversia illa librorum nihil novi accidisse, 
dum Franciscus provinciam tenuit . Eam susceperat initio men- 
fis Januarii millesimi septingentesimi sexagesimi quarti . Ut 
autem prxfecturam , quanto citius posset dimitteret , de his 
Lib. IL o o ma» 



190 Df Virls lllnstrtlus Cdst. VeU Lfh. 1T. 

mature providerat, qux ad successorem deligendum specta- 
bant . Acceptisque Roma literis , quibus Ignatio 0>'orio pro- 
vincia deferebatur, illum Salmantica , ubi Rectorem agebat , 
Vallisoletum arcessivit : et in ipsis Januarii Nonis 1767, quam- 
vis multa reluctantem , et excusantem multa, successorem si- 
bi datum declaravit , ac sese illi humillime subjecit . Eodem 
tempore renuntiabatur ipse Salmantini Collegii Rector : sed 
antequam eo accederet , Matritum, jubente Praeposito Generali, 
proficisci debuit,ut Societatis rebus, quae vehementius in dies 
singulos oppugnabantur, quanta posset virium contentione suc- 
curreret . 

Rigebant gelu omnia, et militaris via per eos dies alta 
erat nive impedita. Incensus tamen obediendi studio , subve- 
niendique Societati, pro qua vitam ipsarn prodigere non dw 
bitasset, postridie festum Epiphaniorum difficile suscepit iter; 
superatoque non sine periculo Guadarramas jugo , ubi currum 
reperit in altissima harrentem nive , Matritum ante Januarii 
medium pervenit: relictoque Imperiali Collegio , in quo reci- 
pi solebant hospites , ad tirocinium divertit , cujus Rectorem 
de his curaverat praemonendum . Iji Magnates quosdam,Con- 
siliariosque regios convenire coepit, initio urbanitatis, ac ve- 
teris amicirix nomine , deinde ut Societatis causam iisdem com« 
mendaret. Hanc omnes j jstissimam agnoscebant , et pro illa 
plerique quidquid possent, naviter effecturos profitebantur . 
NonnuIIi tarnen impjexam negotii hujus difficulfatem non obs- 
cure significabint: cum vix nosse dicerent, quinam essent 
constituti Judices ad ccgnoscendas peculiares aliquot causas , 
pro quibus , ab excitata Matriti seditione , novum quoddam 
erectum erat tnbunai , quod nova etiam appeilationeConsilium 
vocabant Extraordinarium . Ut de his certior Franciscus fie- 
ret, ad Prsesidem accessit Consilii , a quo rem obtinere tan- 
to sperabar firmius, quanto is hactenus Idiaqueziorum genti 
plura dederat intimse familiaritatis indicia . In primo tamen 
&d eum ingressu , in quo solum urbanis utrinque officiis cer- 
tatum est, ad inexspectatum Francisci adventum conturbatus 
fuit Prxses , ut ab iis ego audivi , qui congressui illi adfue- 
runt , et quotidiana fere consuetudine perspectum illum ha- 
bebant ad unguem . Dtinde saepe ad eundem rediit, et indi- 

ca- 



Trdnciscns Xdwrius Idiaautzius . 2£i 

eari sibi Judices postulavit , quibuscum agere de his rebus 
posset, quarum causa tam incommodam susceperat profectio- 
nem . Sed nunquam hoc liquido explorare potuit , cum ser- 
monem alio traheret Prxses ; vel , propositum urgente Fran- 
cisco , solum dixerit, non semper eosdem , sed hos modo , 
modoque illos ad Regis arbitrium designari . Fortasse Francis* 
co voluit laborem eripere supervacaneum , cum jam de So« 
ciorum sorte decisum esset : vel forte ab imperterrito illius 
animo timuit, ne Judices, aut Regem adiens, ad perficienda 
suscepta consilia moram aliquam , atque etiam obicem inter- 
poneret . Nam licet Rivadaviae Corrtes , qui Matrito venerat 
Vallisoletum , cum Franciscus inde Matritum moverat, cogni- 
tO hujus discessu dixexit;sero illutn profecturn fuisse , cum jam 
iecrcta esset ruina Jesuitarum ; tamen deinde constitit , non 
smte vigesimam nonam Januarii diem induci potuisse Regem, 
ut consultum Extraordinarii Consilii approbaret ad exilium 
Sociis omnibus indicendum . Suppetebat ergo Francisco tem- 
pus , ut exitialem illam plagam avertere conaretur , nisi alia 
suis conatibus obstitissent . Neque id ab eo frustra tentandum 
fuisse , persuadebat tum Regis erga illum propensus animus , 
et eximia de virtutibus ejus prxconcepta opinio; tum Fran- 
cisci flagrantissimus in Societatem amor , pro qua se dimica- 
tioni capitis libenter objecisset, ut ipse Provinciali Toletano 
asseruit ; tum etiam postulatorum ejus acquitas manifesta , cum 
id unice intenderet , ne Societas indicta causa condemnare- 
tur, eidemque potestas fieret ad objecta sibi crimina respon- 
dendi: quod sperari profecto poterat a justissimo Rege fuis- 
se obtenturum . 

Sed hinc adversariorum artibus, inde amicorum nimia 
^redulitate remoratus , ac denique Sociorum etiam consiliis 
impeditus, quos recti conscientia securos reddidit; non ea , 
quae volvebat animo, et quas maxime opportuna fuissent , ef- 
fecit. Enimvero , dum Matriti restitit , tanta fuit in quibusdam 
dissimulandi cura ,tantumque in aliis simulationis studium , ut 
quamvis tirnor alicujus impendentis mali non penitus resedis- 
set, haud levia tamen essent indicia , quas procellam excita- 
tam in Socios paulatim remittere , ac demum omnino sedan- 
dara ostendebant. Post ilium-etiarn diem, quo Rex tandem 



2£2 De Viris Illustribut Cast. Vet. VI. II. 



Societatem ab omni ditione sua decreverat expellendam 9 quar« 
dam ab auctoribus non ineptis asserebantur , quas spem ma« 
gnam facerent proxime secuturx tranquillitatis . Magnates a- 
liquij Sociorum benevolentissimi , cum reverterentur ex Re* 
gia , qux tunc erat in Pardo ( nemus est Matrito proximum, 
in quod Reges interdum secedere consueverunt ) Iactissimis eos 
nuntiis consolabantur . Ex iis quidam et emunctae naris , et 
fidei non ambiguas Franciscum certiorem reddidit , circa Je« 
suitas aliam esse rerum faciem in Aula : desiisse jam suspec* 
tos, odiososque sermones illos, qui prius adversum eos con* 
serebantur , omniaque tranquillam innuere serenitatem . Nec 
verba tantum , sed facta quoque laetioris fortunx fiduciam 
conferebant . Prodierat ante menses aliquot Extraordinarii 
Consilii decretum, ne Socii per Cantabriam expeditiones sa« 
cras susciperent , neve in regione illa cuiquam hominum ex- 
ternorum meditanda proponerent spiritualia S. Ignatii exerci- 
tia. Id adeo fideliter a Sociis servatum est , ut incunctanter 
in domos suas Lojola dimissi fuerint, interruptis commenta- 
tionibus , quotquot iisdem inCoilegio illo exercebantur . Mul- 
tis deinde literis apud Consilii Praesidem Franciscus mstitit , 
ut inhibitionem illam tollere dignarerur . Hic autem spem bo- 
nam facere , propensam ad obsequia voluntatem ostendere s 
Francisci orationibus se valde commendare ,diem tandem ex 
die ducere: donec modo ad iteratas Francisci preces, in ip- 
sis fcre Novendialibus S. Xaverii , et imminente jam Socio- 
rum omnium ab Hispanix finibus expulsione , liberam Can- 
tabriac Sociis facultatem concessit ineundi Missiones sacras , 
et meditationes S. fgnatii privatim , ac publice proponendi. 
Quaedam alia per idem tempus acciderunt, quae vel perspica- 
eissimi cujusquam oculos facile perstrinxissent . Antonius Mou- 
rinus provincix Toletanae Pracpositus, cujus eminenti sapien» 
tix par prudentia erat , et utramque morurn integritas cox- 
quabat , propter invalescentes obloquiorum turbines longio- 
rem Matriti moram fecerat , ut iis promptius occurreret, quae 
usus postulasset . Sed cum videret Matntensi Professorum do- 
mui causam fuisse adjudicatam , quae pridem in supremo Se* 
Ratu disceptabatur j ac pro domo illa quemdam summa ora- 
tionis contentione dixisse , qui vulgo inter acerrimos Jesuita- 

rum 



Franciscus Xdnertus Ididquezius . 293 

rum adversarios recensebatur ; aliaque fieri animadverteret , 
qux nulium prudenti viro relinquerent suspicandi locum , 
diutius Matriti morandum sibi esse non censuit . Quapropter 
ad iaspectionem provinciae discessurus, nulJo se timore soli- 
citari Francisco nostro dixit , neque ulterius movendum quid- 
quam , cum jam omnia tranquille fluere viderentur. Sed vix 
Murgim venerat , quac non longe Matrito abest, cum Socii 
omnes , quamvis nullus eorum in judicium vocatus fuisset, 
abire jussi sunt ab Hispania . 

C A P U T XIII. 

Cuto cateris Hispania Sociis Franciscus ejicitur 

in exilium «, 

Negotium Rex dederat Arandae Comiti , Supremi Senatus 
Praesidi , ut decretum illud exequeretur, quo Societa- 
tis homines justis de causis , quas in regio animo reservabat, 
ab omni ditione sua in perpetuum expellere constituerat. Ut 
hoc uniformi ubique locorum tenore fieret, a vigesima die 
Martii opportuna monita direxit Comes ad Prxtores, et Judi- 
ces urbium , atque oppidorum , in quibus degebant Socii , 
quos ab omnibus civiliter , decenter , ac liberaliter haberi prx- 
cipiebat; cum haec esset voluntas Regis , cujus sub patroci- 
nio , quamvis exilii poena damnati , considerari debebant, dum 
exacte iili regiis mandatis obtemperarent. Monita illa cum 
decreto Regis inclusa erant fasciculo literarum , qui non an* 
te quartum Nonas Apriles resignari jubebatur , ut in ea no- 
cte , vel certe aibescente sequenti die Sociis omnibus exiiium 
indiceretur . Matriti vero et in propinquis eidem locis , vel 
quia jam aliquid emanabat, vel aha quadam de causa , in ipsa 
nocte , quac prxcessit primam lucem Aprilis Socii omnes com- 
prehensi fuerunt:et Matritenses , pro quibus Comes peculia» 
res ediderat ordinationes , ante auroram educti fuerunt Geta- 
fium , inde in duas divisi turmas Carthaginem deducendi . 

Franciscus in tristissima illa nocte , practer communem 
omnium calamitatcm , aliud quiddam imminere sibi subtimuir, 

quod 



2 94 Viris lllustrihus Cast. Vet. Hh. IL 



quod exilio ipso sine comparatione tulisset acerbius . Postquam 
Judex decretum Regis omnibus denuntiaverat ,seorsum ilium 
accepit , eique in aurem insusurravit , probabile sibi esse , non- 
nullos ab Arandae Comite in Hispania fore retinendos . Qux 
Judicis verba in eo rerum articulo non alio respicere vide- 
bantur, nisi ut Francisco spem injiceret infortunium suorum 
fratrum feliciter evadendi: in quo ego, non quidem voluis- 
se fallere , sed falsum esse Judicem , affirmabo . Dum tamen 
spes illa verisimilis haberi potuit , molestissima solicitudinc 
Francisci vexavit animum , nihil impensius veriti , quam ne 
disjungeretur a Sociis , et ne in eo discrimine , ut Nazianze- 
nus de Machabseis ajebat ,periculis ereptus , mala victoria su- 
peraret . Ut autem labores constanter ferret,qui durissimi sa- 
ne fuerunt in hac ultima vitae sux periodo, jam inde ab ini- 
tio exilii se ipse in hunc modum interrogabat : Ecquidnam pra* 
stantius erit ? adversis me njinci ? an f/otius tadetn a me supe- 
rari ? Et cum postremum hoc tenendum esse sine ulla haesi- 
tatione decerneret , omnes generosi animi vires adversus ir- 
ruentium malorum impetus sic exerebat, et excelsx mentis a- 
cicm ad superna , permansuraque bona adeo irretorto diri- 
gebat obtutu , ut numquam ( quod ab eo sacpe audivimus ) 
melancholicum fuisse , nunquam correptum esse tristitia me- 
minisset. Tanti est in rebus turbidis animum non abjicere , 
sed illum attenta rneditatione , et fiducia divini Numinis con« 
iirmare ! 

Carthaginem cum Matritensibus deportatus , quindenos fe- 
rc dies in Hospitali domo regia consedit , dum cacteri adven- 
tabant Socii , et classis ad Tyrrheni maris litora instruebatur • 
Hic nihil de pristina tranquillitate decedens , placido vultu e- 
rigcbat omnes , eosque jucundo et amoeno sermone recrea- 
bat . Extremo Aprili navem conscendit, quae brevissimo die- 
rum spatio Centumcellas appuiit, quo Socii omnes initio e- 
rant destinati . Sed Clemente XIII, cujus notus erat in So- 
cietatem amor,justis alioqui de causis descensionem in ditio- 
ne sua non permittente , dirigendus fuit alio cursus , et in 
Corsicam secedendum , donec ulteriora Matrito jussa recipe- 
rentur . Ob eam causam Franciscus super maris undas , ab u- 
no in alterum delatus portum , quinque integros nienses per- 

^eve- 



Trdnchcus XcPveriut Ididquczinr • 195 

severavit: quantum satis utique fuiVet, ut in ultimam Ame- 
ricam navigaret. Duos circiter menses in portu S. Florentii 
constitit , qui sinus Ntbiensis dicitur ab antiquo Nebio , cu- 
jus nihil jam superest , praeter ruinas , et nomen Episcopatus. 
Inde Adjacium Urcinium , deinde Genuam , rursumque Ad- 
jacium contendit , ubi tandem expositi fuerunt Toletani So» 
cii . Hic debitas rependit grates illius classis Prxfecto Fran- 
cisco Verae , qui , ut omnes honorati viri , et strenui militis 
explevit numeros, ita etiam nullam erga Socios humanitatis, 
ac beneficentise partem praetermisit . Idem fecit primariis mi- 
litibus Prxtorias navis, in quam ipse cum itineris comite pau- 
cisque aliis receptus , semper ab urbanissimis viris liberaliter 
fuerat habitus. Sed et ipsi , perspectis in longa navigatione 
Francisci moribus , multum erga illum afFecti fuerant. Mira- 
bantur enim ing?nuam hominis facilitatem , qua se cxteris , 
quasi neminem dignitate praecederet, in rebus etiam incon> 
modis a^uiparabat : lauiabant studium juvandi animos , quo 
promptas classiariis pracbebat aures, qui suam ad expianda pec- 
cata operam expetebant : sarpe illum , inter nautas considentem, 
suspexcrunt longa cum iisdem colloquia serere vel de myste- 
nis fiJei , vel de vitiorum fuga , vel dje Sanctorum , ac Ma« 
riae Virginis veneratione . Jam ergo redjturus ad suos , quos 
noverat consedisse Galvii, Toletanis Patribus valedixit, quo- 
rum jucunda consuetudine , fraternaque caritate novem fere 
mensibus usus fuerat: et litus in conducto lembo radens, 
Calviensem portum brevi trajectu tenuit die 28 Septembris, 
quinto scilicet mense postquam se mari commiserat in Hispa- 
nia . 

Adventus ejus laetitiam Sociorum auxit , qui post labo- 
res inenarrabiles in illius urbis ingressu , deindeque in obsi- 
dione molestissima toleratos, nonnullam habere inceperant , 
ibeuntibus obsessoribus , tranquillitatem . Sed quanquam ces- 
sarat clamor et timor bellicus , quorum ab utroque procul 
Franciscus fuerat , haud pauca tamen , nec levia supererant 
incommoda, quorum multa subeunda illi ex acquo fuerunt 
cum caeteris, nonnulla ipse caritate, et industria sua quam 
piurimis delinivit . Conticente jam armorum strepitu ,de cons- 
ticuendis convenienti ordinc Sociorum domibus ( cum in pri- 

BIO 



ig6 De Viris Illustrihus Cast. Vet. Lih. II. 



mo ad urbem accessu , et in repentina Corsorum irruptione 
multi se , ubicunque aliquis pateret aditus , indiscriminatim con- 
jecissent ) Ignatius Oscrius,qui universis prxerat , cogitavit . 
Francisco gubernandam domum attribuit , in qua omnes ado- 
lescentes , qui sacras audituri erant literas , collocaverat, ei- 
demoue propterea S. Aloysii nomen imposuit. Hxc inter am- 
pliores illius urbis domos numerabatur,- si tamen domorum 
amplitudini locus esse poterat intra brevissimum totius urbis 
spatium . Sed receptis in ea Sociis octoginta septem , quibus 
et sacellum , et gymnasium , et triclinium , et aliac commu- 
nes erant officinse designandae , ad privatam incolentium ha- 
bitationem adeo modicum unicuique relinquebatur , ut jamdo- 
mus omnium angustissima videretur. Rectoris habitaculum a- 
pothecse mercatorix speciem referebat : in eoquc tres simul 
alii, vel quatuor degebant Socii ,quorum lectuli , et unica pro 
Rectore mensa , totius extensionem cubiculi vix non undeli- 
bet occupabant . Cxteris intra domum illam neque laxior , 
neque commodior obtigit habitatio . Sed tamen mter cas lo- 
ci angustias nulla erat animorum contractio,* cum omnes vi- 
gilanti Rectoris cura et frequentem haberent cum Deo con- 
suetudinem, unde vera descendunt animi gaudia,et constan- 
tem in tractandis literis assiduitatem , quae aditum inerti prae- 
chidebat otio , unde mceror , et luctus , et sexcenta alia gi- 
gnuntur incommoda . 

Qusecunque ad religiosje disciplinam vitse conferunt , ap^ 
tissimo erant ordine constituta . Certa omnibus decumbendi , 
surgendique hora : designata meditationi, et conscientix discus» 
sionibus tempora , illa per horam integram statim a somno , 
hsec per quadrantem ante prandium , et cubationem : definita 
spatia temporum pro celebrando, vei spectando altaris Sacri- 
ficio : quotidiana ex litaniarum ordine Sanctorum invocatio, 
et piorum lectio librorum ad semihoram : frequens Sacramcn- 
torum usus in Dominicis saltem ,ac festis diebus , et frequen» 
tes item macerationes corporis vel in ccenaculo coram aliis , 
vel privatim ad Superioris , aut Confessarii singulorum arbi- 
trium . His accedebant anniversarius dierum octo secessus ad 
commentanda S. Ignatii exercitia, aliique triduani ante dupli- 
ccm votorum instaurauonem 5 qu*e a junionbus peragebantur, 

ez 



F 



JrAnciscm Xaverit/r lJiaqne%istf . 297 

cx quibus maximam partcm Francisci familia coalescebat . &t- 
que in his praesertim diebus frequentiores erant adhortationes 
de religiosac perfectionis studio ( quanquam id sacpe alias fic* 
bat ) et collationes de rebus sacris . Eorum demum nihil ibi 
desiderasses , qusc usui esse solent ad pictatem , et profectum 
spiritus prcmovendum . Et cum cacteros Rector suis provo- 
caret exemplis , aut si quem tardiorem adverteret , verborum 
etiam urgeret stimulis , vigebat in ea domo strenuus ad per- 
fectionem conatus , et inter graves durissimi exilii scrurnnas 
promptus ad labores animus , atque innocentiac testis rm- 
nirae fucata lactitia . Non minor Rectoris erat cura , ut in 
studia literarum adolescenres illi toto pectore incumberent . 
Frustra necessaria tractandis scientiis adminicula in ea tunc 
urbe requireres , qux diuturni calamitatibus afflicta belJi , 
assueta potius erat armis , quam libris . Scd Franciscus Ro 
mam scripsit , indeque et ex aliis continentis urbibus suffici- 
entem librorum copiam obtinuit , quibus instructi Magistri 
pariter , et Discipuli , quaternas quotidie habcbant schoias , 
unam de Scriptura sacra , de Theologia morali alteram , du- 
plicem de scholastica, ut Salmanticae, ac Pintiac fiebat. Quo» 
tidianis lectionum repetitionibus , ct collationibus addebantur 
interdum concertationes publicac, ad easque Franciscus , prz- 
ter veteranos provinciae suac Magistros, spectatissimos quos- 
dam e Bxtica, qui Calvii remanserant, invitabat: ipse etiam, 
quippe in eo certandi genere strenuus , propositas disputatio- 
ni theses nonnunquam oppugnavit . Tantusque aderat So- 
ciorum numerus, quantum in ejusmodi ludis ncmo unquam 
alibi conspexisse meminerat : quod , ut honorem literario spec- 
taculo, dignitatemque augebat , sic etiam concertatorum exa- 
cucbat industriam , ut in his facultatibus diligentius exerce» 
rentur , quarum eranr sub tam frequenti ct erudito consessu 
specimen edituri . 

Ut suaviorem laborem illum , aliosque passim occurren- 
tcs efficeret, liberalis erat in recreatiombus concedendis , et 
iis , quac ad quotidianum victum pertment , subministrandis. 
Postquam rebelles Corsi , pactis induciis , ab obsidione reces- 
serant, locum prope urbem in sphacristerii formam accommo- 
dare fecit , ubi juvenes pila nonnunquam luderent ( quod in 
Lib, IL p p His- 



2$B De Virif lllustribtis Cdst. Vet. Lib. H* 



Hispania vel apud religiosos viros erat in usu ) ut et animum 
ab studiis severiorihus rebxarent , et corporis valetudini ex- 
ercitatione iila consulerent . In eo loco Franciscus spectaculum 
pracoere voluit , quod risum , an teneras moverit lacrymas , du- 
bitares. Inter spectatores alios ibi aderat quodam die , cum 
repente in arenam descendens, ternos ex ordine Rectorum ad 
se vocat : ac totidem conditionis ejusdem ex adversa parte desi- 
gnatis , contra ipsos lusionem ipse cum suis instituit , cxteris 
inspectantibus , et stupentibus. Nam , ut olim ludendi peri- 
tus esset , in ea tamen obessi jam corporis gravitate, si minus 
mittendae pilae , retorquendae saltem , atque sistendae satis erat 
ineptus: proptereaque in medium prodiisse videbatur , non 
tam ut luderet, quam ut ab aliis illuderetur. Neque collu- 
sorum omnium erat ipse ineptissimus j cum eorum aliqui nun- 
quam ex professo in eo ludendi genere fuissent exerciti. Et 
tamen ille lusus perjucundus fuit omnibus,atque ad intentum 
a Francisco finem peropportunus . Neque enim is alio spec- 
tabat , quam ut sui despicientia nonnullam adstantibus exhi- 
larandi animi occasionem offerret inter gravissimas, quibus 
undique impetebantur , afflictiones . Unde Sionad Regis aemu- 
latus exemplum , qui ante Dominum totis saltare viribus non 
erubuit, quamvis rionnemini pro deridiculo fuerit habitus ; 
ipse etiam coram fratribus suis ludere , subsilireque vo!uit,ut 
eos inter multiplices doiendi causas innocuo illo recrearet ob- 
lectamento. Quod si actionem iilam voluisset aliquis austerio» 
ris ingenii tanquam aetati viri , vel ejusdem dignitati minus 
congruentem vituperare, poterat utique Rector cum eodem 
prudentissimo Rege reponere: Propter Dominum et ludam , 
et njilior fiam plusquam factus sum : et ero humilis in oculis 
msis : et . . gloriosior apparebo . 2 . Reg. 6. 22. 

Sed qui jocari opportune voluit, serio quoque noverat 
exigere , ut quam quisque officii partem domi suac suscepe- 
rat, in eadem tuenda totis unguibus adlaboraret. Ac ne ul- 
lus praetextus esset laboris subterfugiendi , de rebus ad vitam 
necessariis nihil deesse cuiquam , quantum calamitosa ferebant 
tcmpora , permittebat. At vero in egentissima omnium urbe 
qui tandem poterat numerosam adeo familiam sustentare . ? Id 
quidem nunquam intra Calvium obtinuisset* nisi multa* ten- 

tas« 



1 



Frdnciscus Xwverius Ididquezius • '2 99 

tasset vias, ut aliunde subsidia compararet . Nam Genua non 
modo Iibros,sed alia etiam vestiendis , alendisque Sociis corn- 
portare fecit. Deinde portitores aliquot , qui Labrone , ac 
Neapoli , soluta obsidione , ad Calviense litus adverterant, 
spe lucri allexit , ut in advehendis pergerent commeatibus, quo- 
rum ipse vim magnam, nullo unquam sumptu deterritus , 
coemebat. Missis prseterea in ulteriora Corsorum oppida do- 
mesticarum rerum administris, non pauca inde alimenta con- 
quisivit : et inter alia coegit arietum gregem, quem pastori- 
bus custodiendum tradidit, indeque suorum,ac nonnunquain 
aliorum etiam necessitati subvenit . Ad eas in vicina oppida 
profecriones inter alios designaverat Augustinum Cuestam, vi- 
rum sane industrium et officiosum , expediti corporis et in- 
genii , nec minoris ad pietatis studia diligentix , qui tum Cal" 
vii, tum etiam in Italico itinere multa libenter devoravit in- 
commoda , ut suorum fratrum , quos intime diligebat , leva- 
mini deserviret. Is ante paucos annos Bononix decessit,ma- 
gnumque sui reliquit desiderium incer Hispanos,et Bononien» 
ses, quorum plurimos sibi obstrinxerat ingenuitate morum , et 
officiorum multigena exhibitione . Hujus igitur, aliorumque 
usus opera diligenti, potuit Franciscus in ea temporum diffi- 
cultate frequentissimam illam domum ita sustinere , ut singu- 
lis, aut valentibus , aut xgrotantibus , quantum opus habe* 
bant , subministraret . Inde autem conjecturam licebit cape- 
re , nunquam ab illa pactione recessisse , de qua ipse duobus 
postannis, cum adhuc Bononiae juventutem regeret , ad His- 
pania: Assistentem , Franciscum de Montibus , sic Romam scri- 
bebat XV KaJ. Feb. 1770 . Quid ego sensenm , qmd<ve tenuerim 
in hac jwvenum multitudine gubernanda , paucts ttbi possim ex- 
ponere . Ld enim in cowventtone quadam vertttur , quam ipse 
cum Domino jam inde a commoratione Corstca inivt , Nemjpe 
ut eos ego a tentattone famis , alttsque id genus indtgentiis 9 ju- 
r vante Deo , liberare contenderem : Deusque "vtcissim a reliquis 
tentationthtis eosdem enpere dtgnaretur . Huic hactenus instste- 
rc conatus sum wiiz , eandemque premam in posterum . 

Ad ea jam rediens, qux Caivii perferenda fuerunt in- 
commoda, hsec sane circa domorum angustias maxime per- 
crebuerunt, postquam eo regressi sunt Galli , ut rebellantes 

p p 2 Cor- 



3 oo T>e Vtrts lllustrthns Cttst, Vet. Lib, II, 



Corsos subjugarent. Cum enim certx pro militibus nullse ibi 
essent stationes, plerique Socicrum vel suis ejecti sunt sedi- 
bus , ut eas Pnefectis reJinouerent militaribus , vel in arctissi- 
mam redacti fuerunt habitcitionem , ut locum darent ejectis . 
Quid tum Francisco acciderit, ipsius literx ostendent , quas 
dedit eo tempore ad quemdam Societatis virum in continen- 
ti commorantem Italia, cujus industria bonam inde obtinue- 
rat librorum copiam. Htc erat P. Aloysius Mozzius , qui de- 
inde Bergomi ob egregias ipsius dotes inter Canonicos pri- 
mum , modo autem inter Prxlatos adscriprus , suum ibi otium 
optime collocavit, prseclaris opusculis adversus protervam Jan- 
senistarum hxresim, atque in piam Philosophorum acvi nostri 
sectam evulgatis , qua: multam apud sapienrts,et apud ipsum 
Pontificem Max. Pium VI commendaticnem promeruerufit . 
Huic ergo Franciscus nc ster ita Calvio scribebat . De nos- 
j, trorum accessione laborum , quos omnino negare non pos- 
,,sumus, quanrum tibi doleat , ex tuis iiteris manifeste per- 
„ spicio. Sed tamen aliquam spero dolori tuo arTerre conso- 
, s lationem, iisdem laboribus exponendis , et fortitudine com» 
„ memoranda , qua ilii (divirse Majestati sint laudes) perferun- 
,,tur. Nusquam alio per Dei misericordiam laborum pondus 
„ gravius incubuit, quam in hanc domum nostram , quae S. 

Aloysii Gonzagx nomine distinguitur a rehquis . Nactus e- 
„ go eram , ut universi juvenes , qui Theologiam discunt, eo- 
j, rumque Magistri sub eodem tecto reciperentur : et quod 
„ unice ad aliquam ipsorum deerat ccmmoditatem , id tandem 
„ pcrfectum fuerat in matutiro diei 26. Maii. Sed ecce tibi 

post meridiem ejusdem diei primae GaJlorum copiac repentt 
„ huc appelluntur , duabusque paulo amplius horis ab earum 
,,adventu, dimidia nobis domus eripitur: et qui adhuc sztis 
„ degebamus anguste, nocte illa imra reliquam conpacti do- 
„ mum , angustissime pernoctavimus . Postridie vero coacti 
„ sumus totam vacuare domum , ab eaque dejecti, nullum , 
„quem subiremus, locum habebamus. Eodem die Julianus 
,,Fonseca cum tironibus, et Rhetoricae auditoribus , quibus 
,,prxerat, jussus fuit aedibus suis excedere. Cum ii tenerio- 
„ res essent , de constituendo iliis domicilio agi cccptum est 
„ante omnis; eductisque ab una domo, ut in alias commi- 



Tranciscut Xawcriut Idiaqnezius » 



5,gfarent, pluribus antiquiorum , prima illa juventutis portio 
,, eodem die fuit collocata , ut etiam Philosophi omnes, quo- 
„rum domum Galli reliquerunt intactam . Erat autem , dile- 
„cte P iter , dolendumne dicam ? an potius jucundissimum ? 

incanos videre senes , variisque oppressos valetudinum incom- 
,,modis, qui suam libentissime deserebant habitationem , ut 
„eam cederent adolescentulis . Ego cerre in transmigratione 
,,illa, qua: brevi peracta est horarum spatio, duos eminere 
affectus animadverti : singularem in senioribus voiuptatem , 
qua de veteri decedebant hospitio : et laudabilem in ju- 
„nioribus verecundiam , quod illorum occupare locum coge- 
,,rentur. Omnia ad amussim exacta sunt obedientiac , et sic 
„omnia cesserunt pulchre . Interea manebam ipse sub dio cum 
„ Sociis circiter nonaginta , in quibus illi omnes erant, qui 
,, theologicis vacant studiis: neque ullum pro iis erat recep- 
„taculum, in quo cibum ,aut somnum caperent eo die . Sed 
,, primum illud incommodum facile aliorum caritas , cumulateque 
„superavit: nec mihi tot licuit hospites concedere, quot se- 
,,niores provincise Socii deposcebant , qui certatim omnes vo- 
„carunt ad prandium . Noctu pariter ad eosdem diverterunr, 
„ practer nonnullos , quos retinui mecum in domo , quam eo 
,,die contra spem omnem inveni , tantique conduxi, quanti 
„eam locare voluerunt Corsi : quanquam , pensione jam pac- 
„ta,propius nihil est factum,quam ut hanc etiam Galli sibi 
,,desumerent . Alias subinde , atque alias in vicinia conduxi 
,,domos, quas rejecerant Galli : et sic tandem sub diversis 
„ tectis , sed proxime inter se dissitis, omnes iterum congre- 
„ gati fuimus . Eodem modo ad hanc usque diem,quamvis non 
„ sine incommodis , habitamus . Nam primum extra tecta pro- 
,,dire omnes debent , ut meridie, ac vesperi veniant in cce- 
„ naculum , quod longum cst ulnas septem cum dimidia , la- 
„ tum autem sex , ut alias tibi , credo , indicavi. Aditum ad 
,,illud praebent atriola duo , pariete divisa intermcdio , cujus 
„ partem demoliti sumus, appositisque ibi scalis Iigneis,quas 
„ nos ipsi fecimus,per cas descendimus in ccenaculum . Hoc 
„ sane adeo aestuosum est , atque fcrvidum , ut confirmare ti- 
„ bi possim, a furni similitudinc non abhorrcre . Et tamcn in 
eo tcrnx quotidie scholx de rc thcologica juvenibus ex- 



3 o 2 De liris Illustrihns Cdst. Vet. Lib. IL 

„ plicatx fuerunt, et quarta de libris sacris . Deinde non mi- 
3 , nus molestum est ( quod non nisi pnefatus honorem dixe- 
„ rim ) exonerandi alvi causa foras semper etiam per noctem 
9> ire ; cum nulla sit in hac domo, neque omnino esse pos- 
„sit, ad requisita naturae opportunitas , sed tantum in alia 
„ proxima , ex qua tamen immunditise quotidie efferendas sunt 
„ in mare . Jam illud dici vix potest , quam operosum sit ap« 
,, tum studiis locum reperire ; non quod abacorum deficiat co- 
,,pia, quam in prima comparavimus domo; sed quia nus- 
„ quam collocari sic possunt , ut necessarium lumen accipi- 
,, ant . Proinde juvenum alii super Jectum operantur studiis , 
,,alii super scalas , nonnulli circum ipsam domum sedentes 
„ ad umbram , quam mane fundit in hoc latus, post meri- 
„ diem vero in adversum . Prxterea quotidianse spiritus exerci- 
35 tationes non eo, qui nostri moris est , ordine haberi pos- 
„sunt;sed alii eas aliis in locis peragunt, prout cuique per- 
3, missum fuerit . Etenim quamvis xdium domina conclave 
3, quoddam ad constituendam aram benevole nobis concesse- 
„ rit,id tamen ut plurimum frumenti acervis contractu m est, 
et impeditum': unde ad audiendum Sacrum , divinamque 
percipiendam synaxim , necesse est , ut alii post alios in- 
3 , grediantur . His accedit , quod eadem femina , ejusque an- 
3, cillae nonnunquam rei sacrae nobiscum adesse volunt.Con- 
. tlnsrit etiam interdum , ut, cum nos eo venimus ad discu- 
,,tiendum animum, ad litanias , vel novenarias fundendas pre- 
,, ces , illse nihilominus in cribrando tritico prope nos ip- 
,,sos pergant . Neque ab hoc eas opere deterrere contendi- 
„mus, sed potius habemus gratiam , quod in his rerum an- 
3, gustiis loci hujus quamvis incommodi liberum nobis usum 
„ permittant. Id tandem haud in minimis laboribus reponen- 
„ dum , nullam hic esse collocandis infirmis commoditatem • 
„ Sed Deus huic malo ita providit, ut ab eo tempore , cum 
3, a Gallis ejecti sumus , nemo nostrum graviter aegrotaverit • 
„In prxsenti quidem plures quadraginta fluxu ventris Jabo- 
„ ramus ; nulius tamen propterea grave quid patitur.,, Hac- 
tenus Francisci literx: cujus humiiitati tribuendum est, iJJud 
praeteriisse silentio , quod reliquis magno fuit exemplo , sibi 
autem, ut ego quidem existimo , jucundissimae consolationi • 

Quo 



Franciscus Xawerius Idiaquezius • 303 



Quo die mutanda fuit sedes , ipse nobilibus humeris sellsm 
imposuit, et manu peram apprehendit : eaque supellectili onus- 
tus , coram Gallorum ducibus , quibus non erat ignotus, in 
publicam processit viam , ut aliquid de labore suorum par- 
ticiparet , Illud etiam , quippe mitis erat et humilis corde , 
adjungere prxtermisit: a militibus Gallis non adrnodum hu< 
maniter extra tecta se modo ejectum , qui ante illos sex an- 
nos tria Gallorum millia domi sux liberalissime receperat . 

Sed inter multas , nimiumque difficiles curas providendi 
tot Sociis de habitatione , de libris, dequ? omnis generis con> 
meatu , nihil unquam fuit ei potius , quam ut omnes suae 
traditos potestati, ac praesertim juvenes intra religiosi fines 
officii sedulo contineret. Curabat ipse in primis, aliosque fi* 
dissimos adhibebat, ut Scholastiei ab iis longe abstracti , qux 
ipsorum animos male possent afficere , in divinarum rerum , 
et scientiarum tractatione diligenter exercerentur . Quaecunque 
spatia temporum aut pietatis officiis, aut Scholas exercitatib' 
nibus , aut honestas non darent recreationi , omnes intenti e- 
rane literario solvendo penso, quod Magistri singulis desi- 
gnassent. Idque inter graves molestias , et locorum angustias 
non modo constanter , sed libenter etiam , et alacriter pera- 
gebant; cum sincerum Rectoris animum animadverterent , quo 
ipsorum commodis paterno semper invigilabat afFectu . Habe- 
bantur etiam statis temporibus adhortationes , quarum ab ip- 
so Rectore, dum commoratus est Calvii , fere omnes habitse 
fuerunt. Agebat in his plerumque de constantia in adversis, 
de servanda Deo fide , de amore vocationis vel inter succre- 
scentes xrumnas retinendo, deque aliis illi maxime tempori 
convenientibus: quac omnia magno eloquentiac robore , ac pa- 
ri fervore spiritus pertractabat . Disserebat aliquando contra 
quorumdam opinandi modum , qui per eos prassertim dies, 
cum urbs hostibus invadenda credebatur , licitum esse affir- 
roabant, fuga salutem quacrere , neque in notabili adeo re- 
rum omnium perturbatione crimini vertendum esse , si quis» 
quam a Societate deficeret. Hanc opinionem, vel errorem 
potius, dissimulandx obtentum ignavias , dum acriter ac so- 
lide refutaret , in hxc verba cum vehementi animi commo* 
tione prorupit : Si quando ( quod auertat Deus ) meditari 

me 



Be Viris Illustrihus Cast* Vet. Lih. II. 



fne fugam Audieritis , crura mihi , oro mos , ante confringi* 
te , quam gressum unum ad Societatem deserendam conficum • 
Nec vero sine fructu fuit ejus in adhortandis ad perseveran- 
tiam subditis diligentia. Etenim inter laborum invicem sibi 
succedentium incursus, et, quod majorem ad pervertendum 
vim habet , inter prava quorumdam exempla ( quatuordecirn 
co tempore Calvio aufugerunt : Sacerdotes decem , quorum 
aliqui magisteriis , aliisque honoribus decorati fuerant ; duo 
tamen ad relicta rcdierunt signa : Logicsc auditor unus , ct 
laici tres ) omnes qui Francisco suberant , in quibus juvenum 
pars erat maxima , constanter in stationc illa difficiii persti- 
terunt . 

Ad externorum profectum spiritalem vix quidquam po* 
terant Socii , quippe nondum vernaculas periti linguac, nisi 
ecs vitx cxemplis , ac precibus adjuvarent . Francisco tamen 
ron defuit occasio perhibendi amoris intimi, quo religiosis* 
simum Capuccinorum Ordinem semper fuerat prosecutus . 
Quidam eorum laicus , jubente Prxtore Calvii , missus crat 
in vicina Corsorum oppida , ut literas ad Magistratus ferret, 
quibus Rex Christianissimus habitatores Insulac ad obedien- 
riam sibi debitam hortabatur . Sed primum ingressus oppidum , 
ne longius ad ingratam procederet legationem , in arctissimam 
custodiam traditur . Prsetor,ut vicem redderet , Ccenobii Prx- 
sidem, qui natus erat eodem loco, in vinculis retinendum 
statuit, donec propinqui ejus et populares Jibertatem laico 
concessissent . Dimisit ergo milites in Ccenobium , non Jon- 
ge ab urbe dissitum , qui Custodem ad se adducerent , quem 
simul cum ejus socio detrusit in carcerem . Hispani Jacrymai 
tenere vix poterant , cum tales viros nuilo suo merito tam 
indecore haberi conspicerent . Franciscus duos statim misit % 
qui vinctos suis verbis inviserent , et in afflictione consolaren- 
tur : cibum etiam , quo vires reficerent , suppeditavit : egres* 
susque domo nihil non apud Gallorum prxfectos eiTecit , ut 
c custodia venerabilem senem eriperet ,qui paulo post in Coe* 
uobium cum socio rediit. 



CA 



Franciscus Xaverius Idiaquezius • 305 



C A P U T XIV. 

Relicta Corsica 5 in continentem ^ertransit Italiam» 

Qui dies sanctissimo Galliarum Regi Ludovico NTono sacer 
est , idem felix , faustusque fuit Hispanis , qui rertium- 
decimum jam mensem in urbe Ca'vio exulabant. Sub 
vesperum illius diei certus affertur nunrius , Christianissimum 
Regem (cui Genuenses vel ad certum tempus,vel in perpe- 
tuum cessisse Corsicam dicebantur ) Jesuftas,; in ea manen- 
tes Insula,omnes inde exportari decrevisse . Non aeque certus 
erat nec profectionis dies , nec terminus deportstionis . Qui- 
dam enim , inter quos ipse Prxtectus rei bellics , propediem 
discedendum esse affirmabant: et sane postera die conspectac 
sunt naves Gallicas viginti quatuor, quae cursum ad eam In- 
sulam dirigebant, e quibus tredecim intrarunt Calvium . In- 
de autem effectum est , utHispani non pauca , quae in quotidia- 
num sumptum comparaverant, vili prerio vendiderint : eadem- 
que postmodum , dilata per vicenos dies conscensione , carius 
emere coacti fuerint . I^notum pariter erat iis Jem , quonam 
essent devehendi . Nam Praefectus navium,a quo id Ignatius 
Osorius , qui Sociis praerat , curaverat exquirendum, ad Li- 
guriam transvehendos esse respondit: sed ibi aderuut , adjun- 
xit , qui locum 'vobis indicent , in quo sedsm constituatis . Res- 
ponsum hoc ancipites reddebat Socios super his , quae paran- 
da essent ad profectionem . Nam si Ligustica in ora consis- 
terent, multa secum in navibus afferre poterant , quae pro in- 
struenda ibi domo deservirent. Si vero longius progcedien- 
dum esset , frustra supellectilem illam assumerent, quam iti- 
nere terrestri nec tuto possent, nec sine majore dispendio 
deportare . Verum his , aliisque gravioribus practermissis , quae 
cunctis fere communia erant Sociis , ad ea , qux Francisci 
magis sunt propria, deveniamus . 

Conscensis medio Septembri navibus , et advenientibus 
qui Argajolae , Adjacii , Bonifaciique consederant , omnes a 
Caesiae litore ad oram Ligurias secundis solverunt ventis : quan- 
quam mare propter exortam paulo ante procellam ita con- 
Ltb. IL q q vul- 



go5 Bt Viris illustrihus Cdst. Vet. Zii. II. 



vulsum erat ac tumidum, ut in prxcedentis anni multo lon- 
giore navigatione nunquam adeo violenter jactati fuerint ► 
Francisco navis obtigit, quae Virgo de Gratia nominabatur, 
in eamque illati fuerunt centum sexaginta Socii. His victum 
subministrare per dies decem ab incepta navigatione, ita in 
se Galli receperant , ut omnes nautarum more habendi essent 
ex Trugueti decreto , qui Telone per id tempus rem maritimam 
administrabat . Propterea Franciscus convenientem commeatus 
copiam , quantum quidem obtineri Calvii poterat, intra na- 
vem immitti fecit , ut suorum commodis aliqua ex parte pro» 
videret . Ulud tamen cavere nullo modo potuit , ne plerique 
vectorum satis incommode pernoctarent . Navis enim , quam- 
vis omnium esset maxima , postquam arculae , aliaque imposi- 
ta fuerunt impedimenta , nonnisi collocandis septuaginta lec- 
tulis locum dabat: nec latius palmorum trium spatium sin- 
jgulis relinquebatur culcitis, quae sine fulcro super ipsos na- 
vfgii asseres sternebantur . Ne autem Sociorum pars major 
noctem extra lectum ducere cogeretur , Franciscus certas 
servari vices statuit , ut alii ad mediam usque noctem , alii 
reliquas horas lectulos occuparent . NonnuIIi vero , qui suam 
aliis conccdebant vicem , super navis foros integram agebant 
noctem , lodice obvoluti , vel pallio , donec omnes sub tabu- 
lato manere coacti sunt a Navarcho pertimescente , ne quis 
m mare vehementi agitatione detruderetur . Sed inter moles- 
lias ilias , et nautaTum fraudes , qui reposita in Sociorum u* 
sum non semel expilarunt , constanti omnes procedebant ani- 
mo , Rectoris impulsi exemplo, nullum aut lecti , aut men- 
sae incommodum recusantis , et adversa omnia laeto vultu ex- 
cipientis, tanquam a Deo profecta, in cujus laudes cum gra- 
tiarum actione frequenter erumpebat . 

Post quartum molestst navigationis diem Genuensem te- 
nuerunt porturn , in quo longiorem fecerunt moram , ventis 
obnoxii et imbribus , sed habitaculi prxsertim angustiis maxi* 
me coarctati. Rector , quoniam alia non poterat , hoc saltem 
arcere incommodum deiiberavit : conductaque ceioce capacio- 
ris alvei , qux illuc Epidauro venerat , transvectos in eam So- 
cios, quos Calvio secum duxerat, latius ibi , ac decentius 
coliocavit. Hic etiam locum designavit in puppi , quo Magi- 

stri 



V 



Frdncifctit Xdwriut Wdqueziut * 307 

stri aliquor, et seniores accederent ad prandendum ; cum jp- 
se interim aut in latere navis recubans , aut insidens tabulato, 
cibum juvenibus immistus sumeret . Multa per eos viginti dies , 
quibus ad Genuam constiterunt , habenda fuerunt colloquia 
inter Sociorum Praspositos , et Gallicae classis Pn-efecros : ad 
quae plerumque Franciscus non modo ut peritus Interpres, 
sed tanquam praHpuae auctoritaris Consiliarius adhibebatur . 
Suadebant initio GUli , ut novis ibi conductis navibus , Cen- 
tumcellas Socii contenderent , inde Romam brevissimo itine- 
re perventuri . Quod Praepos'tis cum persuadere nuilo modo 
possent, ab eis deinde petierunt, ut unciales argenteos quin- 
que pro singulis Sociorum penderent ad necessarios itineris 
sumptus , donec Reipub. fines excessissent . Verum ne id qui- 
dem obtinere potuerunt , quippe inter Socios ipsos non de- 
erant, qui profectionem illam procurarent . Postremo Galli 
multas repetendi Telonis causas adducere , Sociosque urgere 
vehementer , ut in alia navigia pertransirent . His annuendum 
censuerunt Socii , relictisque Gallorum navibus , quae novas 
in Corsicam advecturae erant copias , Castellani in alias sex 
insiluerunt, pro quarum binis naulum solverunt Galli . 

E navibus , decernente Reipub. Senatu , qui tantam ho- 
roinum muttitudinem ad eas redactam angustias contagioni ju- 
dicabat obnoxiam , receptis humaniter xgrotis intra urbem , 
Citteri ad proximum Lcemocomium transiati sunt . Inde Fran« 
ciscus post dies decem missus est ab Osorio Segestam Tigul- 
liorum , ut tercentis , qui cum ipso adnavigabant , et aliis , 
qui subinde erant adventuri , hospitium ibi quaereret, ac de 
ratione ageret terrestris itineris ineundi . Utrumque ille , Be- 
lengerio Praetore amicam ei opem conferente , brevissime con- 
fecit . Segestam vigesima prima Octobris appulsus , ipse cum 
juvenibus , aliisque subditis in pubiicum Nosocomium diver* 
tit: aliorum plerosque ad Ccenobia S. Dominici, S. Franci- 
sci, Capuccinorumque Patrum destinavit , quorum omnium 
singularis fuit caritas erga Socios: nonnullos in Mercatorum 
quadam domo , aliisque privatis scdibus collocavit. Ut lem- 
bi , quibus Socii advehebantur , litori propinquabant, proce- 
debat ipse ad molem , indeque omnes ad designata diverso- 
ria dirigebat. Interea cum agasonibus, et jumentorum loca- 

q q 2 to- 



308 DeViris Illnstrihus Cttst. Vet. Lih. II. 

toribus egit : datisque et acceptis syngraphis , de vecturac 'pre- 
tio usque ad Parmensium fines cum iisdem convenit. Post 
triduum , peractis jam qux ad profectionem Sociorum omni- 
um requirebantur , ipse ante alios cum bono suorum agmine 
iter arrripuit . Sed quoniam hoc per salebrosos Apennini an- 
fractus habendum erat , divinam prius implorandam opem sta- 
tuit . Agebantur per eos dies magno populi accursu Noven- 
diales in templo Segestx preces ad S. Aloysii aram , pii cu- 
jusdam civis impensis, ut Sociis , quos amabat intime , faus- 
ta omnia comprecaretur . Huc ergo , pridie quam discederet, 
cum Theologiae candidatis omnibus venit : peractoque in ea- 
dem ara Sacrificio, singulos ccelesti Viatico contra imminen- 
tia periculosae vias discrimina communivit : quod jucundissi- 
mum frequenti populo fuit spectaculum . Postera die , quac 
Octobris erat vigesima quarta, cum iisdem Theologix studio- 
sis , aliisque ad septuaginta, Varesium , salvis omnibus, ve- 
rnt . Aderat ibi Genuensium Antistes ,qui Franciscum , et ali- 
quot Sacerdotes ad eum salutandum ingressos, benigniisime 
accepit,et magna laborum commiseratione , quos mari terra- 
que jactati patiebantur, prosecutus est« 

Sub auroram sequentis diei rem sacram fecit ad Virgi* 
nes Augustinianas , et nonnullos comitum incruenta Hostia 
communicavit . Inde per altissimum S. Crucis montem pro» 
gressi , et millia passuum emensi tredecim , Burgotarum inco* 
lumes pervenerunt. Hoc primum est Genua per viam iJIam 
egressis Parmensis ditionis oppidum . Ut eo ventum est , Fran- 
ciscus Doctorem Nolam convenit, quem delegaverat DuxPar- 
mx Ferdinandus I, ut advenientes Hispanos exules decenti hos- 
pitio reciperet , et qua posset benignitate prosequeretur . Is 
autem votis piissimi Ducis obsecutus , tres bene spatiosas do- 
mos excipiendis hospitibus designavit. Ad eas Franciscus et 
viae comites cum divertissent , paratos ibi lectulos, mensasque 
instructas , et reliquam supellectilem necessariam invenerunt: 
culinae quoque ministras, et famulos , qui ccenantibus inservi- 
rent. Praecesserant eadem via plerique Americanorum , qui 
nondum uncias acceperant argenti signati quindecim ,quas Rex 
CathoJicus singulis Socns ad prottctiontm illam pracceperat 
erogari . Propterea eorum muiti,po&t calcatas ab extremisno- 

vi 



Trttnciscus Xdvcrius Wdquezlus ♦ 309 

vi Orbis partibus undas immensurabiles ,breve illud , sed as- 
perrimum iter pedibus confecerunt. Horum vicem miseratus 
Dux Parmx , prxter victum,et hospitium per diem integrum 
gratis eis concessum , jumenta etiam , quibus ad Forum us- 
que novum deveherentur , atque insuper octo argenti uncias 
liberalissime donavit. Eximiam hanc benignissimi Principis lar- 
gitatem , quantum poterant, imitati Burgotarenses , insignem 
et ipsi misericordiam erga prxtereuntes Socios exhibuerunt . 
Nam cum plures interdum convenirent , quam quos designa- 
ta hospitia commode caperent , Sacerdotes, et primores po- 
puli certatim eos in suas ducebant domos,et humanissime ha- 
bebant. Eminuit inter cxteros Dominici Tardiani , ejusque pias 
conjugis caritas incomparabilis . Hi enim , dum illac pertran- 
6ierunt Socii, octo plerumque suae assidere faciebant mensx: 
sub finemque mensae mittebant, qui vias oppidi concursaret, 
ct quoscunque reperiret .impransos, ad se advenire compelle» 
ret. Fiebatque non raro,ut nonnulli denuo accederent, quos 
▼el inopia , vel pudor,ne cibum quxrerent, detinuerat: eos- 
que optimi Conjuges pari amore , parique liberalitate tracta- 
bant. Iidem infirmos aliquot domi sux curandos susceperunt, 
donec restituta omni fomentorum genere valetudine , incep- 
tum iter possent pergere sine periculo . Apud eosdem diutis» 
sime hospitati fuerunt Petrus Diazius , Joannes Lucas Guz- 
manus, et Augustinus Cuesta: quorum ille a Peruvias Sociis, 
alter a Paraquariis ,tertius a Castelianis, et Mexicanisdesigna- 
ti fuerant ad sarcinas custodiendas: earum enim pars maxima, 
quod alibi diximus, deficiente jumentorum copia , detinenda 
fuit ibi , permissa unicuique manticuia , qux posset in ephip- 
piis accommodari . Quid illis Tardianus fecerit , ab hoc uno 
illius facto , quod ex Augustino ego accepi , faciie agnoveris. 
Renuebat is in frigidissimis Januarii diebus foculum , qui ei- 
dem instanter ofFerebatur ,intrasuum habere cubiculum . Prop- 
terea Dominicus , ejusque uxor vehementer illum urgebant, 
ut saltem ad caminum frequenter accederet , ad quem ipsi se- 
dere consueverant . Quoties autem iteratis eorum cedebat pre- 
cibus , Dominicus linteo , quod igni applicitum excalfecerat , in- 
volutas Augustini manus , ut prompnus undique calefierent , 
suis ipse manibus leniter comprimebat. Enitnvero cum par- 



3 1 o De Vms lllustnhus Cdst. Vet. Lih. //• 



vulo dilecto filio quid amplius, quaeso 3 aut quid potuisset 
blandius efficere? Nec solum nobiIes,et opulenti , sed vulgares 
etiam homines , pauperesque feroinx pietatem in Socios pro suis 
quisque viribus exercuerunt . Alii enim aut panem , aut caseurn 
prxtereuntibus offerebant: alii vero aut unum , aut bina ovorum 
paria , aut minuta quaedam asra donabant, qux tanto erant 
pretiosiora , quanto magis dissimuJanter intra galerum , dum 
audiendo Sacro intenti erant Sorii, conjicit bantur . Tam pro- 
lixam et Principis , et sui populi beneficentiam , cum id suade- 
ret locus , non potui , quin aliqua ex parte commemorarem : 
ut inter eos, qui nostra kgerint, hoc saltem ccnstet animi 
gratissimi testimonium . 

Cum Franciscus Burgotari diem unum , sicut cseteri , re- 
stitisset, conductis ibi equis in biduum , profectionem addiem 
VI Kai. Novemb. paraverat, et indixerat . Sed effuso irobre 
superveniente , non nisi V Kal. ejusdem mensis profecti sunt, 
qui dies Apostolorum Simonis , et Judae memoriae consecra- 
tur: indeque progressi, Forum novum duobus itineribus ad- 
venerunt . Tocus iile tractus frequentioribus clivis , quos emi- 
nentes asperant cautes, et horrore vallis altissimse , per quam 
fluvius Tarus rapide volvitur, ineptam ac deterrimam viam 
prarbet itinerantibus . Accedebat per eos dies ex pracceden- 
tium imbrium copia lubncitas major , quae per salebrosam cre- 
pidinem incedentibus et pavorem augebat, et periculum : cce« 
nosi quoque lacus occurrebant , quos praetervehi sine discri- 
mine pauci admodum poterant in ea praesertim vel equorum 
apparatione nimis incommoda , vel equitum dexteritate non 
magna . In eo itinere Francisci labor fuit maximus ; cum so- 
licita illius caritas ad aliorum cavenda pericula redderet in- 
tentissimum . Ubicumque difficiliores aditus occurrissent , prae- 
sto ipse aderat , aut etiam ad eosdem explorandos praecurre- 
bat : ibique manens , donec pmeriisset iongissimus comira- 
tus , admonebat omnes paulatim , cauteque incedere , conti- 
nereque jumenta , ne duo simul, quod assueta erant facere , 
progrederentur . Saepe aiias huc illuc discurrens , modoque ad 
primos veniens , modo regressus ad uitimos , unumquemque 
consilio , aut ope, qua forte indigeret , adjuvabat . Neque 
wllus erat in toto agmine , quamvis hoc ex juvenibus maxi* 

marn 



frdnciscus Xa^uertus Idlciquezius , 211 

mam constaret partem , qui dexterius illo vel desiKret ab equo, 
vel in eum rursus inscenderet . Equitandi peritia , quam ado- 
lescens adeptus erat , ut diximus, magno illi fuit usui ,ut nune 
suae , atque aliorum prospiceret incolumitati . Ipse enirn per 
declivia , et ardua regebat equum ex arte, minusque proinde 
obnoxius periculo decidendi , facilius poterat , promptiusauc 
caeteris subvenire . Quanquam nullus fuit , Deo bene juvan- 
te , in difficillimo itinere casus admodum periculosus . In tra- 
jectu quidem fluminis adolescens , et Sacerdos , qui pone se- 
quebatur, in coeca saxa impingentes , prolapsi sunt : sed inde, 
nisi quod merque bene madidus emersit , sine ulla Jsesione 
corporis evaserunt . In his autem , carterisque laboribus nulia 
major erat viatoribus consolatio , quara paternus sui ducto- 
ris amor , quo laborantium miserebatur , et auxilium , unde 
unde posset , afferebat . Postquam vero in diversoria perve- 
nissent , ille omnes humanissime accipere, singilJatimque sa« 
lutare : de vario itinerum eventu sermonem inferre: aJiosque 
de perite moderatis equis, ne in prxcipiti Ioco ruerent,coI- 
laudare ; alios de susceptis etiam levibus ofFensionibus conso- 
lari : sed praecipue Deo , et tutelaribus Angelis immortales gra- 
tias agere, quod fortunassent iter, atque omnes tandem , ut 
indesinenter ipse deprecabatur , de tantis periculis eruissent . 

Forum novum ingressis , cum jam inde omnia pJana et 
amoena essent , fere omnis est periculorum timor ereptus . ln 
conductis itaque curribus, ac rhedis Parmam prartervecti , pri* 
mum Regii , deinde Mutinse pernoctarunt . Regiensium tam 
erTusa fuit erga omnes Hispanos exules benevolentia, ut nun» 
quam interitura sit apud eos grata humanissimorum civium 
recordatio . In utraque illa urbe Itali degebant Socii, quo- 
rum conspectu coeperunt Franciscus , et ejusdem comites re- 
creari . Collegium Mutinense regebat ea tempestate Joannes 
Granellius, Atestinas Bibiiothecae Prxfectus , editis Lectionibus 
sacris snper historicis veteris Testamenti libris , aliisque po- 
litioris literaturx operibus celebris inter nostri temporis eru- 
ditos . Is , cum audisset adventare Franciscum , magno sti- 
patum juvenum comitatu, duos in antecessum miserat Adju- 
tores ad diversorium , in quo recipiendi erant , ut eorum sar- 
cinulas colligerent s in tutoque collocarent : Franciscum au» 

te m , 



1 1 2 De Viris lllustrihus Cdst. Vet. Lih. II. 

tem , ut in CoIIegium diverteret , invitavir. Sed excusavit il« 
le suorum juvenum curam 3 ne oblatum hospitium admittere 
cogererur . Postera tamen die , qux Sanctorum universitati di- 
cata erat, cum iisdem mature veniens in CoIIegii templum , 
ibi operatus est sacris , atque omnes coelesti mensa communi- 
cavit . Postmodum Graneilius, missis in triclinium adolescenti- 
bus,ubi eis copiosum jentaculum apposuit , Franciscum , alios- 
que Sacerdotes secum duxit in cubiculum , ut eos p-,rione 
reficeret chocolati. Deinde quemdam e Collegii Patnbus de» 
signavit,qui peregrinos ad Estensem deduceret Bibliothecam : 
multaque alia praestitit fraternae caritatis ofrlcia , quibus Fran- 
ciscum, et qui cum eo venerant, rmre sibi devinxit . Hi pau- 
lo post in CoIIegium regressi, Orationem sacram audierunt, 
quac de more habita fuit eo die in laudem Sanctorum om- 
nium. Eidem interfuit Pontifex Mutinensis J >sephus Maria 
Foglianus : cui discedenti obviam cum suis occurrit Francis- 
cus, ut debitum ei reverenrise obsequium exhiberet . Non po- 
tuit Antistes optimus eorum aspectu majorern in modum non 
commoven; genua quippe ante illum rLx rant, ut moris est 
in Hispania coratn Episcopis facere . Ccepit eos suavissime am- 
plecti , saepeque illi obort^ sunt lacrvmo: , dum oculos prae- 
sertim conjiceret in adolescentes , quc rum placidam modestam- 
que laetitiam in tantis labonbus admirabatur . Beatos identi- 
dem appellabat, quibus talia pati contigerat : Deumque aje- 
bat , praedestinationem ipsorum ad gionam sempittrnam iis- 
dem laboribus confirmasse . Inter haec , aliaque dulcissirna ver- 
ba , et iteratas benedictiones ab eis t. ndem discessit . Quid- 
dam huic simile accidit Regii , ubi etiam Episcopus ejus ur- 
bis Joannes Maria Castelvetrus nonnullos eorum videre vo- 
luit, qui tirocinium paulo ante absolverant . Tres ad eum 
missi cum Sacerdote, quos Praesul humanissimus paterna in- 
dulgentia diu secum , familiariterque detinuit, multa super e- 
xilio , et vario itinerum eventu rogitans : quae omnia inten- 
tis auribus , partimque libenti , partim miseranti auscultavit 
animOj donec ? eorum collaudata constantia , et munusculis 
in singulos distributis , urbanissime illos dimisit . 

Graneilius post meridiem ad Idiaquezium veniens , pri- 
mum iilum perduxit ad salutandum Episcopum ; deinde ad 

Fe- 



jFranciscus Xtfverins lc-iaqtiezius . .3 13 

Felicem Antonium Biancum , qui Francisco I JI Muttncnsium 
Duci a sanctioribus consiliis erat : postremo ad Principem 
Marianam Herculanam de Martiano , qux Sorietatis erat stu* 
diosissima . Ubique autem magna cum benevolentia , et prse« 
cinui honoris significationibus exceptus est : deindeque urba- 
ni hujus officii fructum , quem mox videbimus , repdrtavit . 
In eadem urbe literas accepit a provinciac Pracposito Ignatio 
Osorio, qui Bononiam processerat, ut inde Sociorum Recto- 
ribus certas in Bononiensi territorio sedes designaret , in qui- 
bus singuli cum attributis unicuique Sociis Commorarentur . 
Scripsit ergo ad Franciscum , ut Panzanum ciim omnibus , 
quos e Ligu r ia secum duxerat , adveniret : his denuo adjun- 
cti fuerunt alicmi , unde in eum locum quinque supra cen- 
tum convenerunt . Est autem Panzanum in Mutinensis , 13 o- 
noniensi<que dirionis corftnio, non longe a Scultenna flumi- 
ne , pagus exiguus , qui 6o"n'oniz in temporalibus subest, in 
spiritualibus Abbari paret Nonantulano. Ad australem pla- 
gam in conspectu habet arcem Ur_banam, paucisque inde ad 
orientem passibus Castrum Frareum occurrit , quod aliis Fo 
rum Gatlorum ipnellarur. Malvasiac Comites, qui Bononix 
tunc irirer Senatorias familias recensebar tur , prierer alia , quae 
Panzani pc ssidenr, Villam ibidem habent prope ParothicIeYn 
itdem ejusdem pagi ,Sancti$ Phihppo et Jacobo ApostoJis dedica- 
tam. Franciscus ad eam Viiiam,ad quarri pridie Sacerdotem unum, 
et laicos duos pr&miserat , cum manipulo suorum venit secun- 
da die Novembris 1 76? : duobusque inseque nribus diebus ca> 
teri sosp;tes , er incoJumes advcnerunt . Nulius erat , quin de 
contacto Pontificio solo , quod ahqui desiiienres e curru ve- 
nerabundi sunt osculan , vehementer sibi gratuhretur: omnes- 
que sub communi populi Cbristiani Parente , Ckmente XIII, 
sedem pacrfkam, et tranquiilam sibi vitam promittebant » 



JM. II. t t CA- 



De Viris Ilhtstribut Cast. Vet. Lib. II 



C A P U T XV. 

De illius in Tanzanensi Villa^ commordtiene ». 

Post labores, et errores. varios , quos Franciscus per unde- 
viginti rnenses terra, marique subierat, ad eam modo re- 
gionem deportatus , quam et salubritas cceli , et soli ubertas, 
et incolarum humanitas exteris commendabilem reddit et ap- 
petendarn ,* optatam demum quietem , et felicem rerum co« 
piam pro suorum sustentatione sodalium facile assecuturus e»- 
se videbatur. Et tamen per menses non amplius undecim , 
quos in eo loco vixit , tam grave negotiorum pondus susti- 
nuit , ut multorum frangendis viribus suffecisset : solam Fran- 
cisci, mentem tantsc molis capacem debilitare non potuit. In 
conquirenda vero supellectili , cxterisque domesticis rebus con- 
stituendis multas initio reperit difficultates , quas tandem Ia- 
bore , et industria superavit . Domus, quam intraverat inha- 
bitandam , licet ampla et spatiosa esset , modicam tamen prx- 
bebat hospitibus commoditatem . Facta enim pro xstivis prx- 
sertim ardoribus declinandis , longa constabat aularum seriet 
in quibus seni , vel octoni collocandi eranr,nu!io contra in m 
gruentia. jam frigora munimento . Cubicula vero , in quibus 
singuli hdbitare possent , aut bini , pauca erant, et ex iis 
quacdam sibi dominus reservaverat . Nulla insuper utensilia pro 
sternendis lectulis , nulia vel cuiinae instrumenta , vel tnclinii. 
His accedebat vestimentorum inopia , cum muiti ea tamum 
haberent , quae gestabant Calvii , ubi sub aestuoso ccelo leviter 
incedebant induti : egressique inde , viatorias arculas ,. in qui- 
bus reliquam vestem incluserant , relinquere coacti sunt in iti- 
nere , neque illas ante quintam Februarii diem receperunt. 

Cum tam multis simul esset occurrendum necessitatibus, 
Franciscus ita omnibus providere studebat , ut gravioribus po- 
tiorem curam impenderet . Et quoniam ex difficili profectio- 
ne defatigatis nihil magis necessarium erat, quam defessa cu- 
rare corpora , nullam prxtermisit industriam , ut suum uni- 
cuique stratum citissime_ appararetur. Tantamque in eo vo* 
luit adhiberi diJigentiam ^ ut quinta nocte postquam primi 

Pan- 



Iranciscus Xaverius- Idiaquezius . j i J 



Panzanum venerant, omnes aut laneam , aut stramineam ha- 
buerintculcitam ad recumbendum , quanquam nondum fulcro 
suspensam. His deinde fulcris elaborandis quemdam ab Oso- 
rio Adjutorem obtinuit in fabrilibus peritissimum : quacdam 
etiam alibi compacta coemit , ut rem totam promptius expe- 
diret . Interea ipse nullum lecti fulcimentum admisit , donec 
omnes ad unum subditi, ne Coquo quidem excepto , quale- 
cunque illud levamen obtinuissent. Quin etiam culcitam,qua 
farta solo stramine utebatur, dum aliquis ob contractam in- 
valetudinem molliore indigeret lectulo, eidem jubebat appo- 
ni , atque ipse interim in sella ducebat noctes, quod jam pri- 
dem in Collegiis inter meridiandum assuetus erat efficere . Ut 
facilius de lecto Sociis omnibus provideret , multum ei Gra- 
nellius , multum Mariana contulit Herculana . Haec cnim stra- 
rr/entarias culcitas viginti quatuor , ac totidem pro eis fulcra 
dono misit : ille commodavit aliquas lana confertas,et Fratrem 
Benedictum Corradinum per dies aliquot Panzanum misit , ut 
Hispanos in disponendis iecrulis-, aliisque domesticis officiis ad- 
juvaret . Quantum porro strenua illius bpera sint adjuti : Fran- 
ciscus in his ad Granellium literis die quinta Novembris in- 
dicavit. ,, Hodie prcficiscitur Mutinam noster BentdictusCor- 
9i radinus , quem multis nominibus nostrum appello . Noster 
,,enim dux fuit , rcster hcspitator, noster oeconomus , nos- 
„ ter in comparanda supellectiJe, nect ssariisque rebus procu- 

randis, dignoscendisque monetis Doctor eximius, et ca- 
9i rissimus. Hodie , inquam , prcficiscitur , data tamen fide 
a , quamprimum revertendi ; iliius enim opera , et adjumento 

per dies adhuc paucos mdigemus . Etenim revera in hac 
3, rtgione vivendi tirocinium ponirrus: indigent ergo tirones 
„ suo Magistro . bat, superque ( qux Reverentix vestrae fa- 
„ ciiitas , et humanitas est ) his omnibus significavi , quam vel- 
„ lemus omnes,ut per te Benedicto nostro quantocius rever- 
„ tendi fdCuJtas fiat . „ Facta quidem illi fuit a Graneilio , qui 
beneficium hoc aiiis etiam cumuiavit • Vestes aliquot Sacer- 
dotaies , et vasa quaedam sacra Francisco deditutenda, donec 
aiia pro domo sua conparasset. lilum etiam egregie juvit a- 
pud Episcopum Mutintnsem , quoties initiandi fuerunt juve- 
nes, quos stmper in Coiiegio suo iiberali recepit hospitio , 

r r i ne- 



1 1 5 De Viris Iliustribus Cast. Vet. Lib. II. 

neque unquam de Francisco , et illius familia benemereri pr;e- 
eermisit . 

Dum is ea, qux ad lectum pertinent , diligenter expe- 
dire conabatur , omnem interea movebat lapidem , ut rem a- 
iiam , quae sibi maxime cordi erat, deproperaret .Inter Socios, 
quos secum Panzanum duxerat , amplius sexaginta juvenes nu- 
merabantur, quos utilibus intentos studiis , quam primum fie- 
ri posset , desiderabat . Sed retentis Burgotari primum , de- 
indeque in Foro novo plerisque libris , quos pro illorum usu 
Caivii comparaverat , novas modo tenravit vias , ne tandiu 
cessarent juvenes , dum ea volumina reeiperentur . Propterea 
jarn inde ab altero adventus sui die literas misit Bononiam , 
et Mutiaam, ac postmodum Ferrariam , et in Germaniam , 
ut libros conquireret-undecunque . Hac usus industria,et nul- 
lo unquam pondere deterritus impensarum , decentissimam Bi- 
bliochecam instruxit , quam deinde advectis Parma libris lo- 
cupletavit. Sic potuit et literarium juvenibus aperire ludum , 
et extra ludutn illos cum caeteris convenienti lectionis pabu- 
lo distinere . Nam et sacros, et profanos, et historicos , et 
asceticos, et varix vario idiomate iiteratune coiiegit Iitros , 
ut omnes opportunam haberent mentis pro singulorum con- 
ditione, ac pro temporum diversitate alimoniam . Sub idem 
tempus reiigiosx vitx actiones ita in ea domo ad usitatx di* 
scipimse formam revocavit, ut omnia ibi perinde , atque oiim 
in Collegiis, observarentur . Ut autem literarum , et vircu- 
tum studia majori omnes conatu , ac debita cum intentione 
susciperent , post aliquam requiem a laboriosa peregrinatione 
concesiam , cunctis exercitium spiritus ex S. Ignatii formuia 
per octo dies indixit . Inter caeteros Panzanum venerat Pe- 
trus Calatayudius , quem Franciscus per confragosos Apenni* 
ni sakus iectica deponari, et in toto ilio itinere mitius ha- 
beri curaverat , ut pretiosam ejus vitam produceret , quantum 
posset ; eumque deinde usque ad obitum domi su* retinuit. 
Nunc ergo illius uti opera statuit , ut juvenibus meditationum 
capita exponeret, atque omnes ad instaurandum fervorern a- 
nimi suis adhorrationibus incitarct . Qui cum esset in. eo di- 
cendi genere versatissimus , et nihil ab eo quisquam audircf, 
quod factis non vufcrec expressum , mirurn quam acrcs ad per- 



Fraaciscus XfimtftMfi. I$aquewur* 317 

fectionem. stimulos subdiderit universis, Postquam hxc jacra 
fuerant virtutum fundamenta, tum demum Franciscus disci- 
pulos , et Magistros ad doctrinarum studia, scholasque con- 
vertit. Omnia denique in eum modum disposuit, quem ipse 
in literis indicavit , quas dedit ad Pnepositum G^neralem pos- 
tridie Idus Decembris ejusdem anni . Inter alia suaj domus 
negotia , de quibus ad Praepositum referebat ,hsec ibi adjun- 
xit : S. Jgnatti exereitia omnes una peregimur : constitutus est 
domesticarum acttonum ordo : et consueto <\am more Uterarum 
haoentur exercitat/ones . Videor autem mihi sine nlla <verborum 
exavveratione dicturus , in hac domo tta omnta procedere , sicut 
fosset in prjisenti rerxw statu desiderari . 

Sed spiritalis ille recessus, cui P^nzani vacarunt Socii , 
fabulx occasionem dedit, cujus origo paulo altius repetenda 
est , ut his , qux modo dicam , majus quoddam lumen acce- 
dat .. Non diu post expulsos ab Hispania Socios , multa ten- 
tirunt Societatis aemuli,ut persuaderent populis , ad quosven- 
turi erant exuks , et exilium illud , et reliquas suorum fra« 
trum calamitates non alia de causa in Jesuitarum capita re- 
cidisse, nisi propter intemperantes ipsorum mores , et auda- 
cem dominandi cupidinem , qua potiri omnibus , atque om- 
nia perturbare conabartur . His quidem coloribus accedentes 
ad Corsicam depinxerunt, deindeque in Italiam pertranseun- 
tes similibus pigmentis adumbrarunt . Sed et paucis ante His" 
panoru.m expulsionem annis vir quidam nobilis , Qu* morcf 
bomtnum multorum ^vtd/t , et urhes , cum Roma in patnam suam 
reverteretur , famosum libellum per varias Italix urbes disse- 
minavit, in quo Monira qua&dam ad Principes continebantur, 
ut caverent sibi ab arubus Jesuitarum . Neque apud Princi- 
pes tantum , sed apud vulgares etiam homines Jesuitarum no- 
men , et mores proscindebantur . Tanta crat , ac tam fceda li- 
brorum coUuvies , quae contra Societatem ea tempestate pro- 
dibat! Nempe illuc non pauci respicere videbantur, ut id a- 
liqua ex parte perficerent , quod suadebat olim Jesuitarum, 
et bonorum omnium infensissimus inimicus . Jesuita 'vero^/fui 
se maxtme nobis tpponunt , aut necandt , aut si hoc commode 
fiert non potest , ejtctendt , aut certe msndacits , et calumniis 
Qffrtmendt sunt . ( Culvinus Aphor. 15.de modo fropagandi 

Cal- 



3 i S Dff Viris lllustribuf Cast. Vet. Lib. JL 

Cal<vinismum . ) Et quoniam ex persevcranti calumniarurn itera* 
tione semper aliquid hxret , ut vere ajebat protcrvus idem 
divinae contemptor veritatis, multi de Jesuitis , quos nunquam 
introspexerant , ex calumniatorum sentcntia judicabant . 

Inde autem erTectum est , ut Panzanenses , apud quos 
Hispani Socii turpissime descripti fuerant,de illorum adven- 
tu perindc soliciti essent , ac timidi, quasi ad cos prcfl>ga- 
torum tutma militum adventaret : preccsque in ipsorum tem- 
plo indictae sunt publice , ut Deus pagum illum ab in minen- 
ti contagionis periculo liberaret. Tribus deinde ab adventu 
hcbdomadis , cum Hispanos animadvcrterent diem unum , al- 
terum,plures intra domum contineri , neque in agros,utini- 
tio fecerant , prodire deambulatum ; vehementer illi admira- 
ri, et curiosius in tam diuturni recessus causam inquirere .Cum 
autem audisscnt , fesuitas htetitos esse exercitiis , bcni illi 
agricolx , qui vix alia exercitia noverant , nisi quz milites in 
proxima Urbana arce agitabart , firmissime persuasi su nr, a- 
liosque in eandem adduxerunt sententiam , Jesuitas Hfsp?nos 
in spaticso ilio Palatio, quod arcis specitm aliquam nfere- 
bat , militari peragcndo exercitio per dies aliquot incubuisse» 
Sed hic error , quem rustKcrum simplicitas peperit , apud eos- 
dem non adolevit . Qu^m enormiter falsi fuissent , ipsimet 
cito agnoverunt , cum Jesuitas alia omnia , quam militarern 
artem , exercere perspicerent : cum viderent eos frequenter in 
templo divinis operantes , et ministrantes , longasque funden- 
tes preces cum animi , et corporis modestia singulari ; cura 
sxpe illos aspicerent, dum prodibant in agrum , non plumbeos, 
sed precatorios tractare globulos , et Coronam Marisc Virgi- 
nis alternis recitare : nonnullos etiam colioquia secum miscen- 
tes audirent , qua: meram pietatem , et religionis studium rc« 
dolebant. Duo tamen inter caetera valuerunt maxime ^ ut rus« 
ticani homines praeposteram exuerent opinionem , quam de Je- 
suitis ob disseminatas prseceperant detracriones . Primum , quod 
ii mendicorum catervx ncn modicae , qui quc.tidie ad peten- 
dam stipem accedebant, panem , et jusculum sub meridiem 
elargicbanrur . Alterum erat exemplum Pastons sui Josephi 
Beiietti , rectissimi viri , et ln cuianco suo grege diligentissi- 
mi. Is pro candore animi^quem gerelat, fasuis cst wgenue, 

dc 



Irantiscur Xaveriur Idiaquezius . 319 

dc adventuris hospitibus injectum fuisse sibi timorem , cum 
multa contra illos audisset , quibus ad creandam invidiam ni- 
hil esse poterat efficientius . Sed idem ,. simul eos agnovit , 
dilexit impense , atque intima cum illis conjunctus est amici- 
tia . Sic autem eorum consuetudine capiebatur, ut apud suos, 
et apud exteros Hispanorum laudator esset perpetuus : mul- 
tas enim ad amicos mittebat literas , in quibus de Jesuitarum 
moribus, et doctrina prxclaram aliquam adjungebat commen- 
dationem . Inde vero Panzanenses incolx , qui verbis Archi- 
presbyteri sui multum ex merito deferebant , timorem cum 
Jesuitis agendi penitus deposuerunt , atque illos tanto amore 
prosequebantur , ut eorum discessum non minus acerbe tule- 
rint , quam adventurrr •.. , 

Interea rumorem illum , qui Panzani ortus erat demili- 
tari Jesuitarum exercitatione , grandioribus deformatum men- 
daciis vulgaverat fama , quac semper Mobilitate viget, 'virei' 
quc adqmrit eundo . Nonnulli Bononix , atque alibi affirma- 
bant, qui. Panzani constiterant , Jesuitas beilica tractare ins- 
trumenta, igniferas hibere cannas , et glandes aeneas fabrica- 
ri . His, credo , rumoribus permotus vulgaris quidam homo 
( nisi forte submissus fuerat ab alio, qui rem clanculum ex- 
plorare percuperet ) Castrum Francum venit , ubi tum mul* 
ti consedvrant Hispanorum : et quemdam ex Rectoribus re- 
motis arbitris allocutus , confkiendique nitrati pulveris artem se 
callere praefatus, multis iJlum deprecabatur , ut aliquam sibi 
commendationem ad Panzani Rectorem daret , qua is ad con- 
ducendam in ministerium illud operam suam permoveretur . 
Tantam hominis aut fatuitatem , aut impudentiam Rector il- 
le ferre non potuit : itaque severioribus acceptum verbis a se 
dimisit, ac de stuitissima illius petitione Idiaquezium admo- 
nuir. Nihil hunc movit maligna susurratio , quae Bononix la- 
tius serpebat m dies,etin aures etiam honcratissimas insilie- 
bat. Almum Hispanorum Collegium regebat in ea urbe Joa- 
chimus Quintanus , qui multam apud Bononienses inivit gra- 
liam , et multorum sibi junxerat amicitias. Venit is quodam 
die ad primarium. civem , cujus eminebat dignitas inter cae- 
teros , eu:nque de prolusionibus bellicis joquentem audiit , 
quas Jesuiu mstituisse Panzaai dicebantur. Rcnuebat iis ha- 

be- 



3*o I) ff Ytris ttlmftbus Cast. Vct. Iw. II. 

bere fidem Quintanus , cum sexcenta alia corftra Jesuifas/a» 
ctata fuissent, quas tandem inter calumnias enurrersnda esse , 
dies ipsa -prodicUrat . Id tamen , reposuit flli vir prfiMgps , ex- 
pioratum equidem , ac iicuido compertum habeo. &d eam 
fortasse dirimendam ccntroverskm , qux Porcnienses in di- 
versa distrahebat studia , inducri sunt Sertatores aHqui Panza- 
num cum Malvasia Comite proficisci, ut Rectori , cujus il- 
lustre genus noverant,de adventu gratuiarertur , simulque de 
his ceniores fierent , quse multorum sermonibus spargebantut. 
Excepit eos Rector quanra potuit humamtate , nonnuilisque 
scrmombus ultro cirrooue habitis, cubicula , et dormitoria , 
totamque perlustrarunt domum . Nihil in ea , quod rebgiosos 
dedeceret viros , magnam imo vrro multarum rerum inopiam 
observarunt . ISlam pltraque (amerx vei storeis, vel crassio- 
ribus linteis arrendo utcumque frigon distinguebafftur : lee- 
tuli vel solo hxrenres adhuc, vfcl stragulis maie contecti.Pro 
ferreis fistulis mukas Christi confixj aeneas imagines suspexe- 
runt: quod si voluissent xurioslus invesrigare otr.nia , pro gla- 
diis , proque falcatis ensibus non pauca fep^ rissent inter So- 
cios macerandi sui ccrpcris instrumenta . Pc^rquam domum 
undique insptxerant , ac rubiratulum Comitis recesserunt : et 
cum advenit prander-di tempus , descendit ad eos Rector,qui 
farmJiare cum ipsis CollOquium ru buit . Tunc vcro nobilissimi 
Senatores de sern untuiis per urbem sparsis, quibus nullam 
ipn fldem adjunxerant , rracno cum risu , ac pene cum in- 
di^n^tione fecerunt verba . Mirari satis non pote ran t , qui tan- 
dem commentum iilud ^utabaliquo f ngi , aut a quoquan pro 
certo reputari potuisset . txinde mahgnus ilie rUmor Bono- 
nia: salt. m,ac per omnem circa regionem omniro conticuit. 
Franciscus dt hac fabula, quae Matntum usoue pervasit, sic 
postu.cdun: scfibebat: "Trvpus mhti tsp f#cit%> , ciiuw ut me 
Tawzam Regem appellaretjt , sicut Nicoiaum *ltm hegem appel* 
lanjerant Tarstquari&. 

Vtrum ipse majorem gerebat animum , quam ut calumniis 
drjici, aur uHis pcsstt ntgcticrum molibus perturbari . Ad 
expcdurdas occurrentes neccssitatts , q u se m prionbus prstser- 
tm n fnsibus per e eranr innun erabiits , tanta hinc mdusrria, 
tania inde tranquiiiiutt lncunibtbst , ut aliis cessart nunquam, 

aliis 



Frauciscus Xa<verius Idiaquezias , 3 2 I 

aliis nihil moiiri , videri posset . Cum Italice nondum perfe- 
cte nosset , satis prolixas , beneque digestas fere quctidiemit- 
tebat hteras Latinas , Hispanas , Gallicas pro personarum con- 
ditior,« diversa , ad quas illsc dimittebantur . In eis publi- 
ca suac domus , et aliarum , atque etiam privata multorum ne- 
gotia pertractabat : nec solum de comparanda supellectile , con- 
quirendisque agebat libris , sed etiam de Sanctorum imaginibus, 
de ciliciis , ac flagellis,et aliis , quae ad pietatem faciunt , ob- 
tinendis . Mon pauca super conditionibus locatac domus ad Co- 
mitem Malvasiam scripsit: quem etiam deprecatorem apud Se« 
natum adhibuit , ut liceret sibi boves caedere , vel arietes pro 
solo H?spanorum usu , qui Panzani commorabantur . Mulra 
etiam scribere Burgotarum debuit, ut eos in operandi modo 
instrueret , qui remanseTant ad sarcinas : et postquam , rese- 
ratis arculis , scripta omnia sublata fuerunt , nihil intentatum 
reliquit , ut ea recuperare niteretur . Osorius quoque multa 
illi per id tempus demandabar, ut habitationem Sociis quse- 
reret , qui substiterant ad Castrumfrancum , donec sedes iis- 
dem certx designarentur : ad quas ipse nonnunquam profec- 
tus est inspicundas; de aliis per locorum peritos cognosce- 
bat. His accedebant salutationes non infrequentes , quarum a- 
liquot suadebat urbanitas , alias vero domesticorum cariras exi- 
gebat . Cum prope arcem habitaret Urbanam , officii sui du- 
xit Pracfectum , et Centuriones invisere , quos deinde propen- 
sos expertus est ad obsequium . Adveniente postmodum ad 
lustrandum prassidium illud Ignatio Boncompagno Ludovisio 
cx Plumbini Pnncipibus , qui Bonomae Proltgati munere fun- 
gebatur , ad eum qucque salutandum acressit cum plerisque 
Rectoribus , qui remanserant Castrifranchi . Perhumaniter eos 
accepit generosus Juvenis ,multaque grati animi dedit mdicia 
ob eam delati sibi honoris significationem . Sed multo fre- 
quentior erat Sociorum ex aliis provinciis, et maxime trans- 
mannis, ad Panzani Villam adventus , ut Franciscum revise- 
rent , quo Magistro in tirocmio , vel alibi usi fuerant , aut 
etiam ut eum de facie nossent , cujus erat inter ipsos fama 
celebratis^irna . Multi quoque ad Petrum veniebant Calatayu- 
dium , cujus scnpta Iegerant, et facta modo suspicere, con- 
ttmpianque ora desiderabant . Liberaiiter excipiebat omnes 
Lib. 11, s s Fran- 



322 T>t Vtris Illustribus Ctist. Vct. Lih. II 



Franciscus, ac ne quid inde detrimenti caperet domus illa, 
omnibus acre suo aiimenta subministrabat . Nihil tamen mira- 
biiius erat, quam hominem innumeris intentum rebus , nulli 
non diligenter insistere , ac simul cum hospitibus ita familiari- 
ter, atque humaniter agere , quasi nihil aliud instaret agendum. 

In primo post adventum mense quiddam aggressus est, quod 
Osorius praematurum existimavit: ideoque conatum ejus tan- 
tisper inhibendurn censuit,unde nobile quoddam obedientiac, 
quamvis Francisco minime inusitatum , eluxit exempium . Non- 
nulli erant juvenes , quibus in Hispania propter xtatem ad Sa- 
cerdotium aspirare non licuit : iis multo plures accesserant 
Calvii , ubi theologica studia non pauci absolverant ,et nul- 
lus erat, a quo promoveri possent ,Sacrorum Minister. His 
omnibus aCorsica discessuris spem fecerant Osorius , et Idia- 
quezius obtinendi Sacerdotii , cum ad continentem devenis- 
sent.° quod iisdem incitamento fuit maximo , ut gravissimas 
profectionis hujus molestias majori cum alacritate perferrent. 
Indicto postmodum in ditionem Pontifickm itinere, quibus- 
dam lllorum dixit Osorius , sperare se ad proximum Natalem 
Domini sacris eorum primitiis esse adfuturum : et Francis- 
cuin , quem prxcedere cum juvenibus jussit,hujus etiam ge- 
rendi negotii opportunx occasioni jusserat imminere.Is ergo, 
perspecta benevolentia, quam erga juvenes ostenderat Episco- 
pus Mutinensis, cum eodem rem illam feliciter conficiendam 
esse sperabat : et quanquam nihil tum Antistiti significavit , 
cum ad eum ingressus est alloquendum , de his tamen cum 
Granellio egit, qui de obtinenda petitione certissimum illum 
reddidit. Post non multos dies Panzanum venit Osorius, ab 
eoque Franciscus interrogavit , possetne Mutinensis Prxsulii 
animum explorare circa juvenes ad sacros Ordines promoven- 
dos? Quod cum probasset Osorius, ille sub Novembris finem 
ad Episcopum scripsit^ et epistolam secunda Decembris die 
Casmfranchi reliquit, ut inde Mutinam mitteretur . Sed non- 
dum perlata erat , cum novas ipse accepit literas a Granellio, 
qui Episcopum alloqui praeoccupaverat , eumque ad obsequium 
ita promptum invenit , ut proximum decimi mensis jejuniorum 
triduurn pro conferendis Ordinibus designaverit . His acceptis 
litens , Franciscus juyenibus suis diem indixit, intra quam pe- 



Franciscus Xaverius Idiaquezius • 313 

riculum subituri cssent de re morali : et Rectorem illuttiySub 
quo alii juvenes initiandi tertiam probationem agcbant Castri- 
franchi, ut idem ipse faceret, admcnuit : ac sine moradehis 
omnibus ad Prsepositum Osorium scripsit . Huic prarpropera vi- 
sa est Francisci diligentia ,et in prsesenti rerum cursunonad» 
roodum opportuna . Nam iidem ilii juvenes , qui Castrum- 
francum venerant ante mensem , propter immodicum locatio- 
nis pretium in eadem manere domo non poterant,ac pereos 
dies in aliud erant oppidum migraturi ; quod inopportunum 
erat , ut se legirime ad recipiendos Ordines pracpararent . Prop- 
terea Osorius Idiaquezio rescripsit , ut quantum posset eni- 
teretur pro ditferenda sacrorum Ordinum celebratione : simul- 
que illi significavit, ne plus justo suis juvenibus indulgeret , 
qui nimis avide Sacerdotii apicem desiderabant . 

Responsum hoc Francisco nonnullum doloris sensum in- 
jecit , ut ipse in literis ad Osorium ingenue testatus est . Id 
tamen , ajebat , nihdo me segniorem effciet ad obediendum . Quod 
si aliquid , nut nero aliqua singtllatim nosti , dc mea nimia er» 
ga jwvenes indulgentia , scis profecto , jposse te de his me Itbere 
cor> rroterc : et ego commonitionem tuam hhenter accipam . Hic 
erat Francisci nostri erga majores suos animi candor, et in- 
genuitas . Ut aurem Osorii mandatum exequeretur , hanc de- 
nuo dedit epistolam ad Episcopum Mutinensem . Iilustrissi- 
,,me Prxsul : Explicare scribendo minime possum , quot gr2ti 
3 , animi significationibus , et quo lxtitix sensu ex literis Pa- 
„ tris Rectoris ad me datis cognovimus ruam illam eximiam 
„ bemgnitatem , caritatemque insignem , qua dignatus es res- 
„ pondere , paratissimum te esse ad sacros Ordines juvenibus 
,,nostris confercndos. Pro hoc bencficio magnas tibi,etim- 

mortales gratias et agimus , et habemus. Sed tua ipsa hu« 

manissima caritas, quae iiiis imtiandis dies 17. ifc. et 21. 

designat, in difficuitatem non levem nos conjecit . Certio» 
,,rem feci de tua adversus nos benignitate Patrem Provincia- 
„ lem, qui prope Bononiam degit , et quem justissime urget diffi- 

cultas tam cito beneficium tuum accipiendi . In eo videli- 
„cet difficuitas sita est,quod sat tempons non intercedit ante 
„ statas dies , quo possint prxmitti examina , et ea omnia, 

quas pro more , et mstituto nostro prxmitti debent ante- 

8 s 2 3, quam 



V 



1 2 4 Dt VtrU lllustribus Cast. Vet, Ltb. IL 

,,quam candidati ad sacros Ordines accedant . Imo pars ini- 
„tiandorum, quas in hac domo degit, exercitia quidem spi* 
„ ritualia jam peregerat : sed pars altera eorum , qui Theo- 
„logia: curriculum absolverant, non potuere exercitia incho- 
,,are. Collecti fuerant interim in quandam Castrifranchi do- 
„ mum prope Panzanum; sed hodiedum domo carent , et in 
,, quodam diversorio publico versantur , hodie , vel crastina 
„ die profecturi , et recepturi se in Castrum S. Joannis , ubi 
„pro illis quacdam domus nuperrime conducta est. In tanta 
„ sane rerum , et itineris perturbatione vix , aut ne vix qui- 
„dem sperari poterat, ut se ad sacros Ordines tam paucos 
„intradies rite companurent.Quapropter, Illme Pracsu] , a tc 
„etiam atque etiam efflagito , ut sequi bonique habeas con- 
,,cedere inducias , quas postulare cogimur . Erit tempus op- 
„portunum, quo tanta ista tua benevolentia uti possimus. 
„ Interim non solum meo , sed praesertim Reverendi Patris 
,,Provincialis, et totius Provinciae nomine gratias iterum at- 
„ que iterum ago pro singulari tua caritate , qua exules pe- 
„ regrinos , et afflictos recreas , atque erigis . Deus O. M. 
„ te quam diutissime incolumem tueatur . Panzano 8 Dcccm- 
„ bris 1768 . 

Ex hujus narratione facti, qux pluribus exequenda fuit, 
ut manifestius paterent omnia, videre hinc licet integritatem 
Osorii , qui notam inurbani non timuit in retardando bene- 
ficii usu , quod ei conferebatur , ut ne aliquid eorum praeter» 
mitreret , quibus ex Societatis lege probandi erant juvenes, 
antequam ad Sacerdotalem gradum ascenderent : inde vero 
perfectum obedientiae studium , quod hic Franciscus noster, 
ut sxpe alias , ostendit . Cum enim purgare se potuisset a« 
pud Episcopum Mutinensem , exposita simpliciter Osorii res- 
ponsione , qui tam promptam celebrationem Ordinum non pro- 
babat , nullam in eum voluit offensionis partem rejicere,quam 
subvereri poterat ex recusato Prxsulis beneficio . Imo vero 
sententiam Praepositi sui justissimam duxit , eamque tueri co- 
natus est, et efficacium rationum pondere confirmare.Itaquc 
oinnes obedientiae fideliter explevit numeros , cum et impe- 
rata prompte sit executus , et ad illa exequenda voluntans et 
inteliectus firraa adhxsione incubuerit. Hinc etiam promissam 

obe« 



Franciscus Xauerius Idiaquezius . 325 

obcdienti viro victoriam reportavit . Nam Episcopus Fogiia- 
nus allatas a Francisco rationes aequissimas reputavit , eiden> 
que humanissime respondit: Quod efficere Decembri mense 
promiserat , quovis alio tempore , quod ipse,ac Reverendus 
P- Provincialis opportunius existimassent, xque libenti animo 
pracstiturum . Datam fidem exsolvit proximo Februario 1 769, 
benevolentissime receptis juvenibus quotquot ad eum missi 
fuerunt pro Sacerdotali dignitate cbtinenda, quos deinceps in 
filiorum loco habiturum se esse promisit. 

Franciscus in illa Panzani solitudine multa meditabatur , 
ac tentabat multa , ut aliorum exulum commodis inserviret ; 
ied eorum maxime , qui tirones in exilium ea conditione vc- 
nerant, ut nihil essent a Catholico Rege pro annua susten- 
tatione percepturi . Nondum tertium egerat in eo loco men- 
sem,cum has dedit literas ad P. Jacobum Andream , qui Ro- 
mac negotia Societatis Hispaniensis procurabat, et tunc in JE- 
miliam missus fuerat , ut de constituenda exulibus sede cum 
Pracpositis ageret provinciarum . ,,Procul, inquit, a Panzani 
„finibus (cum Panzanensis ager hujusmodi non ferat fructus ) 
„ quaedam mihi venit aureorum summa , in eorum praesertim 
„ missa subsidium , qui carent pensione regia . Et quanquam 
3 ,tota meo reiinquebatur arbitrio, tamen et donatoris menti 
3> congruentius ,et Deo acceptius fore existimavi , si ea disper- 
9 ,tiretur . Propterea commodam nactus opporrunitatem , id mi- 
„ si ad B<£ticos, quod ipsorum olim tironibus respondere ju- 
„dicavi. Ex Toletanis nemo erat , cui non solveretur pensio. 
3 , Quot vero essent inter Aragonienses , quibus ea non pende- 
„ retur , jam diu est , cum a Josepho Pignatelio per literas 
„ exquisieram: ab eoque tandem intellexi , esse viginti septem. 
,,Pro his mitto tibi aureos itidem viginti septem,quos puto 
esse Mcdiolanenses , neque illorum agnosco pretium , nam 
haec ipsa moneta est , in qua ego donationem accepi . Ef- 
,,fice, precor-,utad Pignatelii manus perveniant ,in eorum, 
5 ,quos dixi , opem aliquam impendendi . Veli< m equidem am- 
„piius iisd<m mittere: sed quanto pluribus subveniendum fuir, 
„ tanto minus potuit ad singulos pertinere . Hoc tibi certo 
„ confirmare possum, bentficii auctorem ad id elargiendum 
, 5 fuisse permotum ex amore Societatis , et miseratione filiorum 

„ ejus 



De Virh Hlustr&us €ast. Vst. Zik 11. 



„ejus , quorum precibus commendari Deo vehementer cupit . w 
Noluit Franciscus benefactorem in his iiteris indicare , vel quia 
latere volebat ipse , vel alia forte de causa , qux in ea tem- 
pestate silentio illum prxterire suadebat. Nunc autem nihil 
prohibet dicere , munus illud , ut ex ephemeride apparet , quam 
Franciscus Panzani scripsit , profectum fuisse ab Aloysio Moz- 
zio , qui Theologiam eo tempore Mediolani audiebat,deinde- 
que ob indefessum tuendx avitx religionis studium clarissi- 
mum assecutus est nomen , ut alibi significavimus. 

Quanquam omnibus sine ullo provinciarum discrfmine 
subvenire Franciscus pro viribus studebat, prxcipuam tamen 
industrix sux partem ad eos sublevandos convertit, qui sine 
pensione venerant ex provincia Castellana . His multa eroga- 
bat ipse,de summa illa detrahens ,quam pro privatis suis ne- 
cessitatibus liberalirer a propmquis recipiebat . Sed cum hxc 
satis esse non possent, ut omnium occurreret indigentiis , dif- 
ficile dictu est, quam ing.niosa ejus caritas fuerit , ut alio- 
rum animcs ad rmsericordiam excitaret . Ab eo jam tempore 
cum Romam profectus fuerat ad corritia Societatis , nonnulla 
intercedebat ipsi cum Bristoliensi Comire necessitudo , quera 
Taurini noverat Oratorem Regis Anglici , ubi cum illo sermo» 
nes aliquot habuit familiares. Missus deinde Comes ad Jega- 
tionem Hispanam , de Francisco nonnunquam colloquebatue 
cum ejus fratre Granatensi Duce, quem rogabat etiam , ut mul- 
tam iiii salutem,cum ad eum scnberet, suis verbis imperti- 
rerur : et aliquando Franciscus ad Comitem ipsum scripsit . 
Veterem hanc recolens amicitidm , non dubiravit lireras modo 
ad Bristoliensem mittere,in quibus largitatem ejus commemo- 
rans, quam Taurini erga rniseros exercebat , ac prxsertim er- 
ga religiosas Virgines Capuccinas, orabat eum , ut aliquam be- 
ntficentix partem in eos vellet adolescentes ostendere , qui 
perpetuam exilium amplexi fuerant sponte , ut constantes m 
religiosx vitx genere permanerent, quod matura deJiberatio- 
ne susceperant . Ego qmdem , acidebat ^nullius egeo ^cum frater 
meus Granata Dux , consentiente Kege , tta miht succurrat .,ut 
ahqi.orum egestatem ie^vare possim , non tamen omnium . Hoc idem 
in ains iterabat epiStohs , in quibus coiJ,iudata constantia juve- 
num,et exposita llios aiendi difficuitate , supplicitei opem ali- 

quam 



Fraxciscus Xa^verifts Idiaqueziur, 327 

quam implorabat. Cum per id tempus publici afTerrent nuh- 
tii , Cardinales de Corduba , et de Solis ad electionem Ro- 
mani Pontificis adventuros , literas disposuit , quas tradere u- 
trique cogitabat , cum illi Mutinam , aut Bononiam devenis- 
sent .Inofiam subiisse ( ajebit eorum alteri ) non eruhesco : sed 
inde valde conturbor , quod eidem subjectos njiderim meos in Chris' 
to fratres . Neque ideo aliqutd pro hac domo peto, in qua me- 
dtocriter ex pensione regia sustentamur . Hoc unum deprecor , ut 
in substdtum jwvenum <viginti sex , qui nulla pensione gaudent, 
nonnihtl <velis pro liberali pietate tua concedere . Has tamen li- 
teras ad Cardinalem non misit , cum is Romam profectus sit 
alia via . Ad alios etiam scripsit , ut opem his juvenibus im- 
petraret , quos gravissimx tentationes , et labores asperrimi nun- 
quam a vitae proposito deterruerant , proindeque digniores c- 
rant, ut aliorum sublevarentur auxilio . 

Cum deinde Prxpositus Generalis ex indulto Pontifieio 
facultatem fecit exulibus Sociis, ut stipendium pro dicenda 
Missa possent accipere,non segnis fuit iir ea captanda occa- 
sione , ut juvenibus , aliisque indigentibus opitularetur . Et 
quoniam Bononiensis regio , aliarque Pontificiae ditionis urbes 
plenae tunc erant Jesuitis non solum Siculis , Parmensibus , 
Neapolitanis, et Hispanis, sed etiam Lusitanis , quibus quo- 
tidianum Missae stipendium unicus fundus , et unica erat 
pensio ; ne his forte detrimento esset, longius procedendum 
sibi esse duxit , ut Missarum quscreret stipendia . Uno die li- 
teras sub eodem exemplo dedit ad Praepositos provinciar Me- 
diolanensis, et Sardiniae, et ad Rectorem Collegii Taurinen- 
sis . Quarum literarum haec erat clausula , quae diligentem Fran- 
cisci curam in his tractandis rebus ostendit. Quod si inte- 
„ grum tibi fuerit aliqua stipendia mittere , vellem primum, 
, ,ut mihi mitterentur per epistolam , quam vocant Cambialem , 
„ alicui negotiatori Bononiensi datam • Deinde , ut per privaram 
„ alteram epistolam mihi indicetur numerus dicendarum Mis- 
sarutn, et stipendium pro unaquaque . Insuper an Missae ce- 
3 ,lebrandae sint pro defunctis, vel propter alios fines . Hae e* 

nim cautelae mihi proderunt , ne in scrupulos aliquos, vel 
„ dubitationes incidam , atque ut melius obligationibus satisfa- 

ciain. • „ Nonnullas etiam misit epistoJas ad quosdsm Ger- 

ma- 



328 



De Viris lllustribus Cast. Vct. Lih. 77. 



rnaniae Socios ,pr£sertim ad Antonium Bozizium Collegii Ter- 
gestini Rectorem , a quo stipendia qusedam pro Missis accepit, 
et eleemosynas aliquot sine ullo concessas onere : quas ramen 
ille certo Sacrificiorum numero rependendas curavit . In his 
autem Francisci ad Bozizium litens , practer sinceram et in- 
nocuam ejus festivitatem , videre licet illius grati animi ma- 
gnitudinem , quam semper ad Ignatii exemplum , quod sxpe 
ipse commemorabat , erga bene de se meritos exhibuit . Quod 
unam , aut alteram ejus epistolam proferentes , abunde pos- 
sumus confirmare . 

Septima Augusti die 1769 ita Bozizio scribebat. „ Vix Io* 
„cum concedis gratiis agendis,cum ecce iterum gratias age- 
,> re cogis. Certas mecum , tecum certo . Sed cum ego gra- 
„tiarum actione , et memori animo certo, certas tu benefi- 
„ciis, et pecuniis certas . Do manus, et non solum perho- 
,,nonfice, sed etiam utilissime succumbo, dum tu palmam , 
„ ego pecuniam tuli . Accipio nempe tuam epistolam die 26 
„Julii datam , summasque collatas a Patribus Angerero, et 
„ Foreggero , quibus per literas grati animi testificationem si- 
„gnifico.Cum te in hoc caritatis certamine victorem appel- 
„laverim , fidus profecto armiger non tam honoris, quarr grati 
„ animi causa , nominandus mihi est iste tui Collegii Minis- 
„ter, qui tam impigram operam , tantamque diligentiam adhi- 
j, buit in levatione nostra procuranda . Vale plurimum . ,, In 
altera, quam paulo post ad eundem misit ,sic interalia loquitur. 
„Quanquamin alia i(5Augusti data , mihi auctor sis, etauctor 
,,profecto miquus , ut obsequio accepro, gratiarum actionis 
„ ne meminisse quidem deberem ; tamen probe noveris , fore me 
„ omnino nedum pietatis, sed etiam humanitatis sensu abhorren- 
„tem,si id mihi culpx adhacreret , ut tuorum me caperet obli- 
j, vio beneficiorum , qux a te per injuriam, et per modestiam 
5, obsequia appellantur . Neque minor et mjuria , et modestia 
„tua est, cum me erroris insimulas inde, quod nolltm deposi- 
„ta nostrorum eleemosynae causa imminurum iri . Parcoqui* 
„dem injuriac , modestiat parcere non possum . Rea illa est, 
5, et rea ent , quando ita fuerit mecum locura . Ptcfiteris te 
„ in tua admonitione jocari: non negabo in mea me nugari 
„ objurgatione . Cum adducar ut credam , accepturum me ali- 

quas 



^rdnciscus Xa<verlus Idiaquezittt ♦ 329 

g f}ua<! literas a Patre Angerero , tunc iterum scribam isri Pa- 
3, trifamilias, qui te teste , et me experto , profert de thesau- 
3 , ro suo nova , et vetera . Tu vero , optime Pater , ne prac- 
„ termitras amplissimas ei agere gratiaspro novissimis snpendiis. 
3 , Missae autem sratim celebrabuntur , nam ut Sacerdotes His- 
5 , pam in proverbio habent , cum carenr stipendiis, Coronas 
s , vacuas habemus .,, Es iis agnosci etiam potest egregia pie- 
tas Terjestinoru m Pitrum, et illorum caritas vere germana , 
qui de raudusculo peculii sui detrahere non dubitarunt , ut 
inopiam suorum fratrum sublevarent. His autem , aliorumque 
«ubsidiis necessitati subventum est indigentium , donec Fran* 
ciscus , et literis , et rogatoribus interpositis , a Catholico Re- 
ge tandem obtinutt, ut omnibus , qui de tirocinio venerant 
iu exilium p annua pensio pennde, ac cxteris, solveretur. 

CAPUT XVI. 
Bononix sedem sihi , snisque constituit » 

Quanquam Panzani recte omnia procedere videbantur, 
cum et interius discrplinae vigeret ordo , magnu^que es- 
set ad literarum studium ardor, er exterius benevo- 
lentia incolarum accederet , qui novos hospites mirifice dili- 
gebant; Francisco tamen justis de causis solitudo illa non ad- 
modum probabatur . Oolcbat illi muJtorum non leve incom- 
modum , quod ex ipsa domus comtirutione capiebant: multi 
enim hiberno tempore aut nullum poterant contra frigora mu- 
nimentum objicere , aut convenienti erant ad legendum, et 
icr.bendum luce privandi . Pro comparando necessario victu, 
Castru nfrancum ad duo fere miilia quotidie procedendum e- 
rat obsonatoribus , semeJque per hebdomadem Bononiam agen- 
dum erat iter quindecim niiilium : quod in illa domestici tc- 
nuitate census non modicum addebat quotidianis sumptibus in« 
crementum . Alia his non levioris rnomenti accedebant , prop- 
ter qux Franciscus in animum mduxit sedem illam relinquere, 
aliamque conquirere, ubi suos ante futurae hiemis frigora col- 
locaret . Postquarn W Centensi urbe , ad quam ipse profectus 
Lib. IL t t cst, 



3$© De Vtris Vtuttrihns Cdst. Vet> Lih. JT» 



est, frustra egerat de conducencla quilam domo, qux recl* 
pienlis Panzani Sociis opportuna ju iicabatur , co^itationes suas 
ad quaerendum Bononix domicilium tota contentione redegir. 
Sed antequam illud obtinere potuisset , quasi Deus in exer- 
cen^a ejus obedienria, probandaque parienria , et humiiitate 
gauderet, graves adeo superandse fuerunt difficult -tes , ut et 
virtutum illarum ope , et inexsuperabili constantia sua opus 
fuerit, ut res tandem ad exitum perduceretur . 

Noverat ex iiteris Pracpasiti Societatis ad Osorium , qui 
eas cum Francisco ipso communicaverar , commorationem So- 
ciorum in Bononiae urbe a Generaii non improbari; quan- 
quam nulia erat jn h;s literis de Scholasticis expressa mentio. 
O.orius idem , cum Panzani domum inspiceret , gratissimum 
sioi fore indicaverat , si pro Theoiogiat auditoribus obrineri 
posset Exercitiorum domus , quam habebant Bononienses So» 
cii tirocinio S. Ignatii continentem . Franciscus , qui de pe- 
tendo Asceterio liio jam antea ccgitaverat, his maxime inci- 
tatus , consiiium suum omni ope promovere perrexit . Sed 
cum hoc , postquam muita tentaverat, nulia via succederet, 
nihilo remissius conversus est ad aiiam ibi domum perquiren* 
dam . Eam industrii cujusdam discipuji sui opera , qui Bono 
nix degebat , tandem invenit, et ducentis aureis Romanis con- 
duxit . Vix tamen transacta erat pactio , cum literas accepit 
Roma, quibus admonebatur , non piacere Praeposito Genera- 
li , ut studiosi Theoiogiae juvenes Bononiam deducerentur . 
His iiteris , qus minus constantem virum non modice per- 
turbassent , nihii ipse visus est commoveri ; sed statim animum 
ad indicatam Praepositi voluntatem exequendam tota intentio* 
ne virium induxit . Proinde ad discipuium , qui Boncniensem 
domum conduxerat , sine cunctatione scripsit , ut quocumque 
honesto modo posset, ab inito contractu resiliret . Si melior 
est , ajebat ilh , obedientia , quam r vict,m£ , pro comperto te* 
nendum est , fotiorem etiam esse , qnam aureos . Videte igitur 
( aiioquebatur simui Panzani Procuratorem , quem ea de cau- 
sa Bononiam miserat ) qu&nam iniri <via possit , ut a contra- 
stu recedavms , oblata etiam altqua pecuntx summa pro his , 
qu& bactenus confecta fuerunt . Meque <vos angi ueltm , aut ni* 
mium su£er iis , qua gromittenda sunt 3 Ittigare .... Qsculemur 

Ue* 



frdnctsent Xdverltf Idiatfnezhs • 3 3 1 

mdnum , jjw uor incolumes seruet . Talis erat illius 
tranquillitas in adversis, ct tam submissa erga Deum reve- 
rentia ! 

Discipulus mandata Magistri sui non continuo credfdit 
exequenda .• sed prius ad eum scripsit, et quanta potuit elo» 
quentiae vi , persuadere conatus est, ut Prxpositum Genera- 
lem certiorem redderet , quem in locum adducta res fuisset; 
cum sperari prudenter posset , ut , his cognitis , sententiam 
mutaret suam , ne ipse cum tanto dispendio, et, quod prx- 
cipuum erat , cum ingenti dedecore tam ciro a fide data dis- 
cederet . Haec sane minime conremnenda videbantur , et quem- 
cunque alium , non scque solida virture praeditum , maximc 
permovtssent . Quantum vero apud Franciscum effecerint , ex 
ejus literis agnosci poterit, quas decima octava Julii ad di- 
icipulum misit . Praeerat is cuidam Sociorum domui , quam vo« 
cabsnt Martyrum Japonensium : arque huc alludens Francis- 
cus , ita suam epistoJam auspicabatur : ,, Noli, quxso , con- 
„ tendere , ut in |aponia tantum sint Marryres : sine , ama« 
t , bo te , ut Panzani quoque invenianrur - Hic jam ex me ha- 
„ bes , de sinistro conductae domus evtntu nonnihil humani- 
# , rus doluisse ; sed cruorem rruh' flaere nondum aspicio . /- 
3 , gnoscite mibi , Patres : quid *nthi expediat , ipse no<vi . Non 
t , equidem diffitebor , vecus hoc Anachoretarum axioma non 
t , raro velamen esse , quo fraudulenter judicium proprium ob* 
9i tegitur . In praesentia tamen ib ea fraude videor mihi pror- 
9y sus lmmunis . ,, Post hxc rationes addunt efficacissirras , ex 
doctrina S. ignatii super electione rerum d»sumpras, propter 
cjuas ostendit , nihil movendum esse ulterius, neque oporte- 
re se rursus ad Generalem scribere ( ad eum paulo ante scri- 
pserat , cum agebarur de obrinenda Exercir?oru m domo) sed 
illius vuluntati se plene, perfecteque submirrere. Deinde sic 
pergit : ,, Animus , qui fidus esse solet,nescio quid mihi prae- 
sagire , ac pro certo spondere videtur , hanc obedjenrise 
„ ca: x occasionem inrer iilas annumerandam tsse, quas so- 
„ let Deus (t:lici exitu secundare. Denique benigne feres , o- 
„pinor, quod in hoc tibi morem non geram . Erenim , ut 
t ,tibi vel mtima manifest-em , super his , quae ad consulen- 
9> durn honori meo pertinent , quaedam habeo curn S. Paren* 

t t 2 te 



fie ^trts lllustrtbus Ca?t. Vet. Lib. It. 



„te Ignano fiedera constituta, que violare nullo modo ve-> 
„ lim . 5 , H»s innixus erat humiiitatis, et obedientiae firmis* 
simis fundamentis. 

Nec vana fuit spes illa felicis exirus, quam animo prse- 
sentiebat . Quasi enim unice voluisset Deus Francisci nostn , 
ut Abrahami olim , tent^re obedientiam ; postquam illum ad 
obsequendum in re diflicili p^ratissimum vidit , magna facta 
est , et insperata rerum conversio . In ipso S. Ignatii natali 
die , cujus ob reverentiam decreverat de tuendo honore nun» 
quam contendere , cum Procuraror , et discipulus a conduc- 
tione domus nondum abiissent, liberam habuit a Prarposito Ge- 
nerali facultatem cum suis omnibus Bononiam commigrandi. 
Hoc accepto nuntio, nonnullos eo misit , qui de accommo- 
danda , et instruenda curarent domo, antequam ad eam ve- 
nirent cssteri . Sita erat in S. Felicis via , ex adversum fere 
Parochialem adem S. Nicolai: et quanquam tunc spectabat 
ad Comitem Franciscum Aldobrandum , tamen a Fontanello 
quodam nobili Mutinensi viro , qui eam olim habuerat 5 Fon- 
tanelli domus appellabatur . Ad eam Septembri mense Panza- 
no venerunt Socii , exceptis juvenibus , qui tertium Theolo- 
giac cursum absolverant ; hi enim recta profecti sunt Brito» 
norium , ut Sacris initiarentur , indeque sub initium Octobris 
ad Fontanelli redierunt domum . Nullum Francisco erat du- 
bium , quin Episcopus Foglianus juvenes illos , si ad eum 
missi fuissent , libenter promovisset ad Sacerdotium , ut jam 
antea cum aliis fecerat . Sed cum certo aliunde nosset, hanc 
ejus humanitatem in Aula quadam fuisse improbatam , noluit 
benemerentem Prxsulem immeritis exponere querimoniis . An- 
nuente igitur, probanteque Osorio , Sacerdotem quendam mi- 
sit cum literis ad Episcopos Romandiola: , inter quos facile in- 
ventus est, qui ad humillimas ejus preces inflecteretur . Fran- 
ciscus Episcopus Britonoriensis de Comitibus Columbanis 
prompto , libentique animo recepturum esse respondit, quot* 
quot ad eum pro suscipiendis Ordinibus mitterentur . Nunc 
ergo duodecim juvenes, qui ad eum missi fuerant , ad Pres- 
byteratum evexit: deincepsque omnes, qui ad Sacerdotiura 
promovendi fuerunt , pari benignitate consecravit . 

Interea Franciscus noster, qui nullam de aliis benemeren- 

di 



Trdncheaf Xa^verws fcttaquezhs . $$3 

di occasionem praetermittebat, profectionem suorum ad Borso» 
niensem domum acceleravit, ut Panzani locum daret nonnuliis , 
qui eo venire valetudinis causa desiderabant . Rogatus fuerat 
a Laurentio Uriarte ^ is familiam ducebat adolescentium , qui 
Philosophiam discebant in Lavinis ) possetne aliquos tantispet 
domi suae recipere , dum afrlictas vires cceli mutatione refice- 
rent. Cui Franciscus incunctanter respondit, non solum ae« 
grotantibus , sed cunctis etiam , qui ad Lavinum habitabant, 
libenter se domum illam concessurum, quam propediem re- 
linquere cogitabat; et ex conventionis jure usque ad ultimam 
Octobris lurem poterat retinere . Cum igitur plerosque suo- 
rum Bononiam praemisisset , et qui Theologica studia confe- 
cerant, in urbem Centi, ubi tertium probandi erant , desti- 
nasset ; antequam ipse inde discederet, Mutinam profectus 
est , ut Amistiti Fogliano, Rectori Granellio, aliisque bene- 
volis valediceret. Ad Vicarum etiam Nonantulas adivit, et 
Praefectum Urbanas arcis, et alios , quorum benevolentiam 
expertus fuerat, dum in sede illa permansit , debitisque illo- 
rum humanitati gratiis persolutis , eam memori semper animo 
colere repromisit . Demum trigesima die Septembris 17^9 
Panzano Bononiam venit, moerentibus , ac dolentibus illius 
Parochiae incolis, qui Francisci beneficentia , ejusque ac So» 
ciorum moribus ita fuerant capti , ut perpetuam in eo loco 
mansionem illorum essse desiderassent . Prae cxteris Archipres- 
byter Bellettus doluit, qui se £elicem tales adeptus hospites 
reputabat, proindeque ipsorum modo ferebat asgrius deside- 
rium , et abeuntes multis est lacrymis prosecutus . Ad memo- 
riam vero facti hujus in subsecutura tempora transmittendam, 
inscriptionem in templo posuit, qux Sociorum adventum , 
commorationem in pago illo , et discedentium vota pro feli* 
citate Panzanensium indicabat • 



CA 



£34 &e Viris lllustrilus Catt. Vet, Vtl. JL 



CAPUT XVII. 

Df his , qust Bononi& gessie : uhi pro^vinciam tterum 
suscipit gubernandam . 

Quam hactenus secutus fuerat in adminfstratione sui vcm> 
neris viam , eandem Bononiae tenu:t , eique perseveran- 
k ter insistens , aequalem industnae sua: fructum reporta- 
vit. Frga potestatem Ecclesiasticam , et Civilem , quod effice- 
fe solitus fuerat ubique, debitum observanrise officium prom- 
ptus exsoJvir. Nam primo post adventum die ad Archiepis- 
copum, et Prolegatum adiit, ut illis reverenriarn , et conve- 
nientem urrique submissionem exhiberet . Domi vero , in quara 
prxter aliorum competentem numerum , juvenes convenerant 
sexaginta novem , haud minorem , quam alibi , adhibuit cu- 
ram , ut religiosarum vigeret legum observantia. Sacellum e- 
rexit , in eoque aliquot aras constituit , quarum una sedes ai- 
sidua erat augusrissimi Sacramenri . Huc Socii quotidie recur- 
rebant, ut meditationibus sacris insisterent , ut divina participa- 
rent , vel celebrartnr , ur preces Mariar Virgini , cuncrisque 
Coelicolis funderenr , ut animum iterata examinatione discute- 
renr , ut lumen pro rebus dubiis , solatium ac robur pro ad* 
versis impetrarent . Huc etiam conveniebant statis diebus ad 
audiendas adhortationes , in quibus de religiosi viri officiis cum 
perfecrione adimplendis agebarur . Neque his conrenrus ad pro- 
tnovendam virtutem adjumenris, alia quaedam privatim Fran- 
ciscus usurpabat, quae non minus ad domestici decorem or- 
dinis effiacbant- Nam hos modo alloquens , modoque iJJos , 
nunc oosecrans „ nunc eriam arguens , unumquemque ad pracs- 
criptum servandum, atque ad explenda dihgenter munera sti- 
mulabat. Mukam etiam operam dabat, ut inter juvenes flo- 
rerent studia Jirerarum , quar non segnius in illa domo , quam 
Salmanntac olim , urgebantur : nisi quod ad ea certamina , quae 
ineunda erant more academico,ab externorum concursu jus- 
tis de causis abstinendum censuit ; soiun que provincae sux 
Magistros , ut cum propugnatoribus manus conserertnt , ad- 
vocabat. In his vero, qux ad sustentand«tm honeste vitara 

spe- 



Trancifcut Xaveriuf lctiaqueiius . $35 

specranr , memor illius picti , quod in Corsica inivisse cum 
Deo d.ximus nunquam departus erat in subministrindo vic- 
tui necessana , neque in iis animi relaxitionibus pcrmittendis, 
quac ^ iros non dedecent religiosos. Sed dum ipse aliorum 
commodo, vel sui negiig^ns , benigniter studebat, fervenribus 
interea votis Dominum obsecrabat ,ut supernis eos adjuvaret 
auxiliis , quibus et Diabolicas suoerarent insidias, et ad des- 
tinatum perfectionis culmen studio nunquam intermisso con» 
tenderent. 

Uc expeditior esset ad curam domesticorum , quantum 
ipsi prudentia permirteret , et urbanitas, ab externorum fami- 
liaritate abstinebat. Quoniam vero inter multos, qui ejus 
consuetudinem expetebant, non omnes excludere decenter po- 
terat , ita nonnuliorum salutationibus , et collocutionibus in« 
dulgebat , ut neque frequenter , neque diu cum illis ageret, 
opportuneque misceret inter loquendum monita , quae animum 
ad coelestia revocarent . Et quam obtinebat apud eos gratiam, 
ad patrocinandos convertir exules , quos non semel eorum 
auctoritate defendit , quibus ipse famihariter utebatur . Pecu> 
liaria patrocinii hujus commemorari possent exempla , nisi 
praestaret , recenti adhuc rerum memoria , nihil super h<s di- 
cere singiljatim . Non tamen eodem pede , quo cives , Socie- 
tatis homines metiebatur, quibus et facilem ad se aditum da- 
bat , et frequentius hanc officiorum vicissitudinem exhfoebat. 
A primo in urbem adventu Rectores omnes invisit , qui Col- 
legiis praeerant Italorum : deincepsque omnes ad unam adivit 
domos, quas Hispani , cujuscunque provinciae forent, aut in* 
tra urbem,aut in ejus suburbiis incolebant . Omnes enim pa- 
ri amplectebatur affectu, atque omnibus facto ipso significa- 
bat , inter Ignatii filios , quamvis regionum , aut provinciarum 
diversitate discretos , quanta esse deberet animorum consensio 
conjunctioque voluntatum . Diligentissimus etiam erat in ade- 
undis, et consolandis aegrotis : quod si omnes , propter exce- 
dentem eorum numerum , adire ipse non posset , mittebat ali- 
quem , qui verbis suis inviseret , et subsidia , quae ab eo spe- 
rari poterant , offerret . Adeo nota erat illius circa aegrotan- 
tes cura , ut qui minimo labore veilent de infirmoruni nu- 
oero , deque iliorum valetudine agnoscere , satis haberent u- 

nam 



33<9 wirts Vdustribus Cdst. Vet. Lib. IL 

liam Francisci doroum adire, in qua certa de his erat , exae- 
taque notitia. Muiti etiam, antequam eum quavis alia de 
caiisa convenirent ,diligenter inquirebant de infirmorum statu, 
qui in ipsorum vicinia erant, ut interrogationibus satisfacerent, 
quas super his facturum esse minime dubitabant. Sed dum 
se^rotos omni ope fovere studebat ,nullum erat auxilii genus, 
quod non hbenter cxteris exhiberet . Hic etiarn per literas ad 
pios amicos sub^idia perrexit quxrere , quibus indigentium oc- 
curreret necessitati . Ab eis non pauca pro cekbrandis Missis 
recepit stipendia , inrer quae jure quodam praecipuo memoran- 
da sunt plurima diversis accepta temporibus ab illustri Con- 
fessore Christi P. Nolhaco , qui Avenione , dum Parochi mu- 
nus ad S. Symphoriani cum insigni animorum fructu pera- 
geret, a sicariis Jacobinis de Valleclausa impie cum multi» 
aiiis Catholicis fuit trucidatus medio fere Octobri 1791. 

Dum his Franciscus , aliisque caritatis operibus , ac pr*« 
sertim debilioribus conflrmandis erat intentus, novum subire 
onus debuit,quod illi propter adversam temporis conditionem, 
et aversum maxime ab honoribus animum non poterat non 
esse gravissimum. Februario extremo anni 1773 designatus 
est a Praeposito Generali , ut iterum provinciae suae assumeret 
prsfecturam . Et quoniam perspecta illi erat hominis indolef 
modestissima , in privatis ad eum litens: Spero r<?, ajebat , e- 
lectionem hanc , quam^vis molesta tibi sit , fore admtssnrum , 
que omnem reluctantis animi oppositionem esse a te pro bono tux 
fro^uincia superandam . Haec tamen satis non fuerunt , ut Fran« 
ciscus sine ulteriore deliberatione delatum sibi munus admif» 
teret . Voluit prius Petri Calatayudii sententiam exquirere , 
quem rubebat domi , semperque suspexerat ob ejus vitae san- 
cnmoniam. Sed quia is eo tempore , receptis jam Ecclesix 
Sacramentis, ad supremam horam appropinquabat ( eodem die 
vivere desiit ) per Emmanuelem Ibarzabalem , qui Petro erae 
a confessionibus , quaesivit ab eo , quid sibi consuleret efficien- 
dum . Cum hxc audisset Petrus , ad imaginem Christi cruci- 
fixi convertit oculos, diuque tacitus in ilbus obrutu perseve- 
ravit. Emmanuelem deinde compellans , hoc ei responsum 
dedit : ilic dices p atri Fectori Francisco Xaverio : orasse me 
DomtttHm , ab eoque petiisse lnmen , ut recte ad mterrogata rcs* 

fotf 



TrdncitCMt Xawriut Idiasueziuf • 337 

fonlettm . Dent antem mihi si^nificanjit , debsr* iptum deman* 
datam prwnciam tuscipere sine tergi^versatione , perfc 
tta ijudicii , <fr njiluntattt obedientia . Et quontam non ignorat, 
Dcum tibi materna dedtste 'Vtscera , ut tuorum facile fniserea- 
$ur , dtlatet animt tinut , laboretfue ad Dei gloriam , nihit 
tx calawtosa prasentium temporum conditione deterritus , sed 
gonfidens potiut , efuod Deut tua cauta protptciet . Quando ^ver» 
Fovt fer, et Rer Catholicu? conati fuertnt . . . . Hic eum inter- 
rupit Fmmanuel , cum deliquio proximum animadverterer , 
quod frequens illi erar per eos dies . IJlam autem abruptam pro- 
positionem non dubitabar Emmanuel , ad ulteriores respi- 
cere calamitates , quae postmodum Societdti supervenerunt ,et 
quas superna luce prxvidisse Petrum existimabat . Quod ne- 
cjuis temere a se dici suspicaretur , hanc arTerebat opinionis suzc 
confi; mationem . Loquebatur ipse cum Petro , paulo antequam 
is aegrotaret, de labonbus , et moJestiis, qusc Sociis co tempo- 
re inferebantur. Tum Petrus , curv/ato prarrer solitum corpore, 
dolenter in hacc verba prorupit. Jlltus adhuc superest haustus 
nmarior. „ Obi>tupui ego , inquit Emmanuel , totusque ad eam 

Pctri vcctm exh rrui . Neque assequi ccgirando poteram , 
„ quisnam amarior haustus imminene adhuc posstt , cum ama- 
f , roris cahcem u<que ad faces tbibisse nos crederem . Sed qua: 

ncbis evenerunt dtinceps , vim on ru m tt stn^um iJJjus ver- 
„ bi manifestissime rrihi aperuerunt . NuJJa deinde fuir oppor- 
„ tunitas Pttrum suptr his , quae n onturus dixerat , ampiiui 
„ interrog^ndi . , Haec cmnia Emmanuei ibarzabal , qui Petri 
socius fuit in missionibus per H^pamam , deifiCeque runquam 
ab eo disjunctus est in txiiio , ccmmtndata hteris, et propria 
manu subscripta reiiquit . 

Ad ea jam,quae Francisci propria sunt , revertentes ; cum 
is de voJuntate Dei prudenrer dubjtare non posset, humeros 
subjecit oneri ,quod laturus non erat diu » sed ntque sine do- 
lore acerbissimo depositurus . Sub idem rere ttn pus, quo ipse 
provinciam administrandam suscepit , a CJemente XiV designa* 
tus fuerat Vincentius CardinaJis MaJverius , ArchiepiscopusBo- 
noniensts , ur erg^ Socios ItaJos,qui B )nonia; , Centique de« 
gebant , Apostoiici Visitatoris munere tungerttur . Nostrum 
non est , hic ea persequi , qux Bononix aua sunt eo tempo- 

JLtb. IL u u re ; 



3 3 S De Vlris lUuttribv* Cast. Vet. Lih. II. 

re : illa tantum obiter atringemus, in quibus Franciscu? eafi- 
tatis,et prudmtije suae nonnullum specinen d^dit . Cum de- 
crevisset Malvetius ut Novitii omnes,qui ad S Ignatiiedll* 
cabantur, relijta Societaris veste , in domos sjas q i mprimum. 
dimitterentur , ven^t eo Franciscus, ut afflictos a iolescentes , 
q io poterat no io , consolaretur . Longum cum eis colloquium 
hcibuit , libentissimeque obtuht domos illas, quas Hispani vi- 
cinis in oppid s hibitabant, ut ad eas ditferterent ex itinere. 
Opportunam jiberalit :tem omnes grato animo collauiarunt : 
et cum ea uti statuissent , qui profecturi erant Murinam,sta- 
tim ille Castrumfrancum scripsit ad Franciscum Gonzalium , 
qui Sociorum ibi erat Rector, ut advenientes juvenes ex~ipe- 
ret perhumaniter . Misit is quosdam , qui venientibus obviam, 
procederent , et in domum suam deducerenr, in eaque ab o* 
mnibus habiti sunt humanissime . Postquam tirones in patriam 
quemque suam remiserat Cardinalis , de juvenibus egit exauc- 
torandis, qui Rhetoricam discebant, et Philosophiam . Con- 
tendebat initio, ut Jacobus Belgradus , qui Rector illorum e- 
rat in Collegio Sanctse Luciae , rehgiosa spoJiatos veste in pa- 
rentum domos cogeret proficisci. Sed negabat is , licitum sibi 
esse quemquam suorum nulhus cuJpae reum , e religionis claus- 
tro propellere: proindeque nunquam ad rem adeo insolitam 
inducendum , nisi ex Apostolicis literis , quas exhiberi sibi 
frustra petierat, eam esse Pontifi.is voluntatem , agnosceret. 
Perseverantem in sententia Belgradum Cardinalis in publi- 
cum detrusit carcerem : indeque posc aJiquot horas eductum, 
extra urbem , ac dicecesim Bononiensem relegavit . Deinde ju- 
venes intra Viilam quamdam prope urbem inclusit, ad ean> 
que nonnullos ire jussic religiosos viros , qui curam illorum 
agerent, et ad Societatem inducerent deserendam . 

In tam gravi Sociorum Juctu, qui communis erat omni- 
um ordinum civibus , Franciscus noster , quanquam et ipse ve- 
hementi dolore pressus, nullum , quod in praesentia praestare 
posset , fraternae cantatis officium praetermisit . Statim ad Col- 
legium S. Lucix quosd*m suorum misit,qui moerentibus Pa- 
tnbus consoiationem aliquam adhiberent . Nec multo post ip- 
semet ad eos venit , prudentique oratione conatus est eorum- 
dem x. gritudinem delinire : opem etiam , atque operam prom- 

pto 



Trdndscus Xaueriuf Idiaqnezius • 339 

pto ammo collaturum promisit , siquid fleri a se posse cre- 
dercnt , ad eam tristitiam temporum mitigandam . Juvenes 
adire non poruit , qui detenti erant in Villa , cujus in aditu 
cxcubabant tmlites, et satellites , nequis ad interiora penetra* 
ret: neque ideo auxilium aliquod iisdem non contulit oppor- 
tunum Romanus quidam Praesul , cui nota crant , qux So" 
ciis Bononix fiebant , juvenibus scripsit literas , quibus eos ad 
perseverantiam adhorrabatur . Has Iiteras ad Franciscum nos- 
trum nescio quis Roma direxir , ut securius ad juvenes per- 
venirent : illeque industria sua perfecit , ut eis rutissime red- 
derentur Sed vero llli juvenes non multis incitandi erant, 
Ut in officio permanerent , cum jam inde a primo certamine 
demonstrassent , non facile a religionis proposito dimovendos. 
Qiio die captus, ct in exilium missus erat Belgradus , lon- 
gam ad eos orationem habuit Archiepiscopi Vicarius, ut re- 
licta Societate , ad propna reverterentur . Nemo tamen fuit 
inter eos , quem Vicani verba permoverint , omnesque una 
voce dixerunt: nisi certo , legitimeque nossent , id a Pontifice 
Summo decerni , nunquam a Societate,in qira Sacrarnentum 
Deo dixerant, recessuros. Cum deinde ad Villam pertrahe- 
rentur, nonnulli aderant Hispani Socii , qui abeuntibus inter 
lacrymas , et amplexus ftrlicem exitum precabantur. Tunc u- 
nus adolescentmm non sine Hispanorum ingenti gaudio res- 
pondit : hiouimus ,quid Yalentitz gesserint tirones Villagarsien* 
ses : Deoque bene propitio , eosdem imttart sptramus Neque 
horum quisquam in decertando fuit ilhs impar , cunctique pre- 
cibus,ec suasionibus cujusdam viri fortiter obstiterunt , donec 
tandem armata miiitum manu religiosis spohati sunt vestibus, 
ct nolentes m paternas abire domos compuisi. 

Timendum erat nec immcnto Hispams Sociis , ne suis 
etiam adolescentibus idem,quod Italis, eveniret. Propterea Fran- 
ciscus , ut ln tantis periculis nuilum prudenrix officium non 
adimpleret, omnibus provincix sux juveoibus breviculum hoc 
tradidit de>>cnbendum , quod a singu'is propria manu signa- 
tum servari jussit , ut lllud, siquando usus posceret , exhtbe- 
re possent : ,, Cum Eminentissim js et Rc:v^rendis.simus Do- 
„ minus Cardinaiis Archiepiscopu. ftjnoniensis mihi infra scrip» 
M to inu.nan pro parte sua jusscnt, ut deponam vestem So- 

u u 2 5>cie- 



3 4<s Vtrh Vlustrilus Cast, Vet. Lib. 77. 



„ ciet^tis psu , itemcue mihi concedi dispensationem voforutft 
„ religiosorum , quibus secundum ejusdtm Societatis Consti- 
tutiones obligarus sum ; peto humillime , et cum dcbiratanto 
Prtncipi reverentia legitimam exhibirionem alicujus Chirogra- 
„phi P>ntiftcii, vel similis documenti , quo En intnrissin us 
„ sit munitus, tt quo marure considerato , consci ntia mea aJ 
respondendum coram Deo conquiescat , et sit secura . De 
„c<£tero,si praedkta mihi exhibitio non concedatur , reveren- 
„ter protestor , inrimationi me non consentire , sed omnino 
,5 repugnare . Eminentissimumque precor etiam , atque etiam , 
hanc meam protestationem xqni bonique ducere non dedi- 
gnetur . ,, Quanquam vero Malvetius contra Hispanos ju- 
venes nihil a^ressus est eo tempore , non ideo quiescebant 
Sociorum animi , quibus suspecta erant omnia , et gravissimi 
undique timores incutiebantur . Multi non ievibus, ut puta- 
bant , rationibus inducti , vehementer suspicabantur , omnes His- 
panix Socios eo esse adigendos , ut tan dem aut Societatem de- 
serere, aut pensionem regiam amittere cogerentur . Franciscus, 
ut contra timores illos suorum animos obfirmaret , brevi quo- 
dam scripto demonstravit, non nisi imprudenter, et cum in- 
juria Cixtholici Kegis timeri posse , ne is exulibus Sociis a>si- 
gnatam pensionem detraheret , dum illi Sanctionis legibus ob- 
temperarent , in quibus nulla erat ejurandae Societatis adjun- 
cta conditio . Si tamen , eam apponi aliquando posse, quis 
fingeret , non ideo , ajebat, debere aliquem de statione recede- 
re , sed in ea constanter perseverare . Id mamfestis probabat 
Constitutionum verbis , in quarum sexra parte cap. 2. num. 
10. sic ait S. Ignatius : Turati sint ad mendicandum ostiatim , 
quando *vel ohedientta , iel necessitas id exiget . Et in Exam. 
cap. 4. num. 26, Cum entm , qui yrimi in Societatem conmene- 
runt , per hujusmodi indtgevtiam , et fenuriam majorem rerum 
corpori necessanarum frohatt faertnt; quipost cos accedent ^curarc 
dehent , ut quoad fotcrunt , eo perttzgaxt, qno tlli perienerunt , 
<vel ulterius ettam in Dimino pogrediantur . His rationibus , et 
exemplis tam generosos spiritus inter provincise Socios exci- 
tavit, ut hi parati essent mendicitatem potius ampJecti , quam 
Societatem relinquere , si quando ad alterutrum impelleren- 
tur. Ac de his certior factus Praepositus Generalis non po* 

tuit, 



MtaqneTittt • 



54» 



t iSit , qmn egregiam Fr-nci^ci curam in promovendo voca- 
tionis srudio meritis Ludibus celebrarer. 

A'ia insuper Franciscus prarsritit, ut Socios contra non- 
nullorum conarus prarnuniret , par.nus interim ad ea , quae 
Chrisri Vicarius decerneret , exequenda. Sic ipse testatus est 
Cardinali M Ivcrio , cui negorum datum esse credebitur Je* 
; ■ iras suae dioecesis ad alios R<?!'Vosorum ordines pelliciendi. 
FHemque asseruit , parcm submissionem ad Pontificis jussa 
exhibrndam esse ab omnibus sibi subditis , pro quibus se n> 
dejussorem constituebar . Id omnes effectu comprobarunt ,cum 
se dolenter quide-m , sed prompte Pontificio decreto submise- 
runt,quo tandem suppre^sa cst Societas a Clemente XIV. 
D.cretum iliud indictum Bononiar fuit Sociis 25 Augusti : et 
Franciscus post quartum diem , secularibus indutus vestibus 
modestissimis , ad Malvetium venit,eique fideliter , juxta de« 
creti formula*?, obtemperaturum esse promisit . Hac tam promp- 
ta obedienria, aliisque submissionis exemplis , quae per eos 
dies ediderat , Cardinalis animum ita sibi devinxit , ut deinde 
propitium , ac benevolum expertus fuerit. Pridie quam abo 
litionis decretum promulgaretur , per literas admonuit Socios, 
ne se deinceps Superiorem agnoscerent ,sed fidum reputarent 
amicum , qualem se omnibus , et singulis ex animo exhibere 
spondtbat . Statimque officium illud , nec rogatus ab aliquo , 
diligenter obire ccepit. Quippe usus benevolentiae significa- 
tiombus, quibus eum Maivetius prosequebatur ( aJiquando in 
amicitiae signum oscuium ori ejus impressit ) facultates ali- 
quot,et priviiegia quaedam ab eodem obtinuit pro Hispanis 
omnibus , qui Bononiensem intra dicecesim exulabant . In his 
prxcipua fuerunt, ut Oratoria conservarent , quac in ipsorum 
domibus erecta fuerant: ut pcenitentiac Sacramemum inter se 
possent administrare : ut in esuriaiibus , aliisque ditbus excep- 
tis vesci ovis possent , et lacticiniis , et ad condiendos cibos 
liquatum laridum adhibere. Quac deinde Cardinalis Joannet* 
tus,Malvetii successor, rogatu Fcancisci confirmavit. 



CA. 



34* De Viris Il/ustrihis Cdst. VeU Lib. 1L 



CAPUT XVII r. 

De iilius n>it£ ratione post aholitam Societdtem* 

Religiosis vestibus incredibili cum dolore depositis, neque 
ideo religiosos exutus mores,in eadem Fontanelli domo 
cum mulris aliis , tanquam nnus eorum , aliquandiu permansir. 
Deinde cum sufficienti sociorum numero in alias pertransiit 
xdes. Hoc sane consentaneum credebatur menti Pontificis , 
qui txstinctac Societatis individuis vel in antiquis ipsorum do- 
mibus convivere permittebat, dum ab earum administratione 
abstinerenr , nec solita cum proximis exercerent rr inisteria . Is 
autem vivendi modus,ut plures sub eodem tecto habitarent, 
H spanis exubbus maxime erat necessarius ; cum ad patrias re- 
verti don os prchiberentur , et tenuitas proventus annui non 
facile sumprus aquare posset,quos aJias facturi essent in con- 
ducendis novis aedibus , ac servis , tt in domestica supellectile 
comparanda . Verurrtamen exeunte Junio 1775 , jussi sunt om« 
nes antiqua dissolvere ecnrubernia , severeque interdictum, ne 
plures, quam terni , eardem domum incclerent. Franciscus 
eodem die per amicos h;bitationem aliam fecit inquirere, cer* 
tus noctem illam extra domum suam traducere , vel si ad cau- 
ponam divertere necessarium esset . Sed inventa , conductaque 
rova domo , ad eam ipso die pertransiit cum duobus sociis, 
quibus deinde, consentientibus Ministris regiis, adjuncti sunt 
alii duo- Cum eis in Bononiae urbe , quamvis interdum aedes 
mutare coactus fuerit , usque ad felicem obitum perseveravit • 
Ubicunque autem degeret , nunquam a diligenti cessavit 
perfectioms studio,et in aliorum curanda salute pro ratione 
tempons adlaboravit- Ad promovendum animi sui profectum 
hac plerumque occupationum sene uttbatur. Mature de lecto 
surgens , pnmitias cujusque diei Regi seculorum < fTVrtbar, e- 
jusque perfrctionibus contemplandis , etbemficiis grato animo 
recolendis longa mora insistebat . Postmodum , abstersis cc n- 
fessione sacra conscientiae maculis, ad aras operabarur : et in- 
ter agendas gratias, Sacnfieium alterum ausculrabat . Post hxc 9 
brevi sumpto jentacuio, reutabac cum socio diutnsc Psalmo» 

diae 



Vrdvciscur Xdveriuf Ididqueziuf* 343 

dia: parrem , quse tpmpori conveniebat. Reliquas ad meriJiem 
horas lectioni plerumque dabat,vel scriotioni , nisi quid aiiud 
su id ret caritas , aut prudentia . QjotiJie tamen , dum ei per 
vires licuit,anre meriJiem proiibat in templum maximum , 
ut Djminum suppliciter ad^rarer . Quod cum deinJe nropter 
pedum imbecillitatem non po>set efficere , consuetas nihilomi» 
nus domi fundebat preces ,et intra cubiculum manens, Deum 
suum Danielis more adorabat. Post meridiem dsambulationem 
aliquam ad ruendam valetudinem usurpabat, vel invisebat ac» 
grotos , aut alios etiam , qjibus debitum esset illud urbanita* 
tis officium, Per^olutis jam cseteris precibus Sacerdotahbus , 
iterum studiis dabat operam usque ad caenam . Sed in prima 
noctis hora non pauci ad eum conveniebant amici , quos ex- 
cipiebat humaniter, ac libenter: quanquam ssepe , facta illis 
inter se loquendi libera potestate, pergebat ipse legere , vel 
scribere, nihil interea propter amplitudinem mentis a collo- 
quentium rumore perturbatus . Post coenam, in qua multis an- 
nis solo pane, et potu modico reficiebatur , disserebat cum 
domesticis familiariter : et antequam somnum caperet , discutie- 
bat animum , et matutinse meditationis argumentum ex pio a- 
liquo libro desumebat . Prseter quotidiana pietatis opera,quo« 
tannis Novendialia quatuor cum suis contubernalibus celebra- 
bat , et cum iisdem per dies octo peragebat S. Ignatii exer» 
citia : aliosque ut idem facerent , consilio et exemplo suo per« 
movit . 

In quotidiana cum cseteris consuetudine facilis ,et hurna* 
nus erat,nullo diuturni imperii sapore retento , multoque mi- 
nus mundanum redolens faustum , aut aliquam ex natalium 
dignitate jactantiam . Nunquam passus est Ducis, vel Excel- 
lentiae titulo denominari. Quod siquis eum his vocibus ali- 
quando compeJlasset , non facile illas iterum usurpabat , ut 
molestix nimirum parceret , quam inde ipsi creari ex ejus vul- 
tu, et verbis fere indignantibus agnoscebat . Nam quae semel 
pro Christo abjecerat , noluit ea rursus propter hominum res- 
pectum assumere : et quam hactenus Jibentissime professusc* 
rat humilitatem , in eadem usque ad mortem perseverare cons- 
tituit. Hac etiam de causa neque pretiosam aliquam vestem, 
neque ullam elegantioris formse voluit unquam admittere . Sive 

domi , 



344 & e Viris lllustrilus Cast. Vct. Lih. 1t. 

dorrn> siVe extra illam esset, pullo se.nper , rahriqu'? ificide» 
bat habitu laneo , qualem gestare solent modestissimi Sacerdo- 
tum . Hoc tamen recentes illius vestes a veteribus discrepibant, 
quod neque obsoletse , nimiumve detritae , neque alicubi di- 
scissz, ut olim; sed aptae , ac decentes erant propter illorum, 
qui deg-rbant cum ipso, diligentiam . Nunquam adductus est, 
tit argenteam in mensa supellectilem adhiberet , quanquamid 
aliqui decorem ejus exigere contendebant , cum aliquan do 
convivio exciperet viros, quorum dignitati major quacdam ur* 
banitas debebatur . Sed non ideo ille a rettnenda mediocri- 
tate discessit , neque inde offensionem apud convivas incur- 
rit, qui moderationem illam non ex avaritiae sordibus , sed 
ex altiori principio noverant provenire . Fn cubiculo mensam 
sme tapeto habebat, vulgaria quacdam sedilia , et imagines a- 
Jiquot sacras : inter quas una sanctissimi Cordis Jesu , quod 
adorabant Coelites Sccietatis : altera Maria: Virginis , quae So- 
cietatem sub augustissimo pallio contegebat, ut oJim ostensa 
fuit P. Martino Gutcierrio . His deinde linteum adjunxit, in 
quo pulcherrimis iconibus descriptum erat acerbissimum iter 
Christi ad Calvarium : quod ex adversum eum Jocum suspen- 
dit , in quo sedebat ipse , ut faciiius ilJud intueri posset , ac 
meditari . 

Paulo ante frequentes illos ,et horribiles terrx motus, qui- 
bus concussa Bononia fuit arno hujus seculi undeoctogesimo, 
copioso et iterato sanguinis fluxu debilitari Franciscus coepit. 
Inter alia , quac mulri ad occurrendum huic maio excogita- 
tunt , cen<u?t Paschalis Antinorus egregius Mtdicinx Doctor, 
opus esse Francisco vitam ruri agere per acstatem , ut mtermis- 
sis scudiorum laboribus , mutatoque coelo, afflictam rcficeree 
valetudinem . ExinJe cum sociis suis discedebat quotannisper 
menses aiiquot in suburbanam Bertahae domum , quam illi 
Marchio Jacobus Manscottus Bersellius iiberaiissime utendam 
conctssit. Muitum ex iila rusticatione ad reparandas vires pro- 
fecH : eamque iibtntius ideo suscipitbat , quod proxime ad 
urbem manens ( passus aberat MD ) frequentem habere po- 
terat cum antiquis sodaiibus consuetudmem . Quotidit , Oum 
fempus siner:t, ad eum veniebant ahqui , quo* rtcipitbar lpse 
btnignuer, per eosque de caetens ccgnusceDat, qui a«.£tbi.nc 

VA 



^tdnciscas Xatserint ldiaquez.iut . 34$ 

in urbe , ac praesertim de iilorum bona , vel adversa valetu- 
dine. Quod si aliquid fortasse cccurreret, quod opem ejus 
exposceret, nort secusferebat illam , quarn si viveret intramoe» 
nia . Propter frequentem adventum hospitum largioribus ali- 
quanto dapibus instruebatur ibi mensa , cjuam pBorioniac fieret 
per reliquos anni menses . Ipse tamen a frugaliore Victu , cui 
erat assuetus , non facile recedebat: semperque ab exquisitis 
liquoribus abstinuit, et generosiore vino , quod interdum se» 
cundis mensis prdpter hospites inferebatur. 

In posrerioribus virx annis ex nervorum relaxatione ita 
debilirarus est pedibus , ut non nisi difficillime posset incede- 
re, quamvis caetera bene valeret. Inde gravius aliquid time- 
bat Medicus , si Franciscus, ob eam ■gradiendi difficultatem , 
vitam ageret sedentanam , quam ejus habitudini maxime no- 
xi^m fore credebat. Jussit ergo parari currum , in quo ve- 
hi frequenrer posset, ut vectaricne ilJa valerudinem rueretur. 
Multa cenrra haec cbjiciebat Frtfricisxus , cujus amrrus ab o- 
mni semper ostentatione abhorruerat , neque aliquid , quod 
fasrum saperet, vel in prrsenti vitac statu vellet adnittere. 
Std tandem amicorum suasu, et constanria prarsertim Medici, 
qui exercitarionem illam necessariam ej esse affirmabat, rhe- 
dam aliquam emi permisit , qux ab unico veheretur equo , 
et polirioris nihil haberet ornamenti . Post aliquot annos co- 
acrus est bijugum cUrrum admittere undique occlusum , ne 
vento , et frigore Jxdererur , cfuibus in aperta rheda erat ex« 
positus . Sedisetiam ad Francisci votum ita erat accommodatus, 
ut a Bononiensi quodam cive , dum sermo de illo incideret , non 
improprie Currus huwtlitatir appellaretur . Hoc modo commo- 
ditarem illam , qua ex Medici praescripto utebatur , novitipse 
cum paupertans, et humiliratis sfudio rr.ire corijuhgere . In- 
gr^vescenre deinde crurum imbecilhtate , gressum facere , nisi 
aliorum adjutus ope, non poterat.Et quanquam nemo esset, 
quin iibenter illi ferret auxiiium , lpse tamen molesriam , quam 
iisdem exhibere putabat , multo ferebat Xgnus , quam doio- 
res , quibus interdum actiter urgebatur. Hos enim patienter, 
constunierque sustmebat , sa:pe jiiud ti pttthS , quod de S. I- 
gnario scnbit Rjbadentira : Cotfons %r}fintt<,.terr> avint robtf 
rc sustentsbst % ct mf.gr.a pattenttt* , constnnttaqut ^ercgrmatfo- 
Lih. LU x x ms 



3 4* T>s V*m* lUustrlhuz Catt. Vct. Lib. II. 

nh su& m&hstias prfercbtt . Saepe etiam cum co colloquens, 
quem habebat a confessionibus, afRrmabat, quse senescenti si- 
bi supervenerant incommoda valetudinis , tanquam a divina 
voluntate profecta , xquo ac libenti animo tolerare. 

Non proprerea otiosam agebat inertemque senectutem , 
fleque sui tantum solicitus, nullam in aliorum spiritale com- 
modum operam conferebat . Ab Archiepiscopis Malvetio , et 
Joannetto facultatera obtinuit indefinitam ad audiendas confes- 
iiones peregrinorum , et advenarum , qui vellent apud ipsum 
conscientiam deponere delictorum , cum potestate substiruendi 
pro se alium ,quem probaret ipse.Gum autem Bononiam tre« 
quentissimi adveniant exteri , multas ibi confessiones excepir, 
Gallorum maxime , et Hispanorum , quorum ahqui studiorum 
causa sedem ibi fixerant aliquandiu . Qaieunque autem ad me« 
delam. animi opem ejus exquirerent , promptum , et affabilem 
inveniebanr , neque ipse unquam laborem iilum subire recusa- 
vit. Hoc etiam tempore opuscula quaedam scripsit , quorum 
Unum edirum deinde fu-ic ln H*spania . In eo pro Ecclesiae 
honore contendit , institutas ab eadem fuisse Academias ,et Se- 
minana , sive Gollegia, in quibus juvenes ad scientias religioni 
maxime convenientes informarentur : neque id egisse ductu, et 
exemplis Arabum Mahumetanorum , ut asserebat quidam nostri 
xvi Scriptor eru iitus. in altero contra eundem Aactorem agit 
de digmtjte , ac pr^stantia TneologicC Scholasticx , deque uti- 
litace Aristotelicx PhtJosophiae., a qua illa rectam ratiocinandi 
formam desumit . Scnpsit etiam dissertationem de antiquitate 
cuStus sacri Gordis Js j , ex tradirione seculorum ab ip>isEc- 
clcii^ incunabulis comprobata , contra Gamiilum Blasium. As- 
servatur hec , cu n aius quibusdam ,in Bibliotheca , quam Fran- 
ciscus siot comp. raverat , et usque ad ultimos vit<c menses di- 
ligvnccr excutere nun omisit : eandemque moriens concuber» 
luiihus suis aliisque IL.paus, qui BononiJC degunt , uccb* 
dftOI ctliquit. 



CA 



franciscut Xa*uerins Xiiaqut%ius • 



347 



C A P U T XIX. 
QugJam de Wrancisci *virtuttbut singillatim. 

De his quidcm multa jam diximus , qux religiosissimoshu- 
juscc viri mores ostendunt , et constantem in scrvando 
recto pcrseverantiam demonstrant . Sed quoniam aliqua vel so- 
lum indicanda ,vel penitus omittenda fuerunt ,ne nimium his- 
torix series abrumperetur, aequum fuerit de Francisci virtuti- 
bus separatim , et conrinenter agere, ut illarum pretium , et 
frequens earumdem exercitium magis lectoribus innotescat . In 
fide ( ut ab ea sumarr us initium , quac radix , et principium 
est caeterarum ) ita fundatus erat , ut ex eadem vivere dici 
posset . Hxc a puero frequenter exercita , per lubricam ado- 
lescentix viam gressus ejus constanter dirtxit , ne prxceps ad 
dtxteram defiecteret, vei sinistram . Haec inter delicias Aulse, 
et summam regii Principis gratiam , sublimes suggerebat liJi 
cogitationes , ne facile caperetur illecebris, quibus eum ad se 
mundus allicere conabatur. Ab ea lumen , ct robur accepit, 
ut amplissunis honoribus , ae divitiis , qua: illum hereditario 
jure manebant, humilem , et pauperem pro Christo vitarr. prae- 
ferret in Societate . Id a-utem tanta animi generositate per- 
fecit , ut vel in ultima senectute affirmaret : si centies posset 
relinqucre , quae semel rebquerat propter Deum , magna cum 
voluptate facturum , his ductum principiis , qux divina fides 
dos docet. TJt ad eam operationes , et cogitationes suas ma- 
xime conformaret , praeter attentam Scripturx sacrae medttatio- 
nem , frequenter alios interrogabat super genuino alicujusloci 
sensu , adhibms etiam Interpretibus , quorum selectam habe- 
bat copiam . Sed hoc praecipuo quodam studio mquirebat , cum 
agebatur de consuetudine aliqua , vel operandi modo,quijam 
inter homines receptus esset, vel quem veller ipse adhibere: 
tunc enim diligentius investigabat, nunquid huic sinile sacris 
in iitens mveniretur, ut juxta lllud suum agendi mortm vel 
in minunis ordinaret. 

Hinc etiam piuriini faciebat ipse , arque aliis frequenter 
comniendibat prudemi^imas illas reguias , quas S.Ignatiusad 

x x 2 cal- 



34$ Bt Viris lllustrihus Cast. Vct* Lih. II. 

calcem Exercitiorum scripsit, ut cum pnhodoxa Ecclesia vc- 
re sentiamus . Inter cxteras eam saepe iterabat , magnopere- 
que laudabat, quae sic ait: Dcnique y ut ipsi EcclesiA Catbo» 
licdt omnino unantmes , tonformesque simus , siquid , quod ocu- 
Yts nostris apparct alhum , ntgrum illa esse definterit , dehcmtts 
itidcm , qttod nigrum sit , fronuntiare . Nec solas fidei decisio- 
nes tota contentioae animi reverebatur , sed illa etiam pieta- 
tis , ac devotionis adminicula , quss, ab Ecclesia probata sunt, 
et recepta , ipse quoque verbis comprobabat , et factis . In 
frequentibus per Hispaniam itineribus dum crucem aliquam, 
vel xdiculam sacram aspiceret , quamvis jam pene dirutam ve- 
tustate, reverenter ad eam conversus ajebat socio : En tihi 
monumcntum , quod majorum nostrorum fidem ostendit . Bono- 
niae, dum terra movit , supplicationibus adesse voluit , quac 
publice indictx fuerant ad Dei clementiam implorandam : quan- 
quam ita erat defectus viribus ob copjosam sanguinis emissio- 
nem , ut inde domum regressus 9 semianimis corruerit in sca- 
lis, neque ad superipra conscendere sine aliena.ope jam pos- 
set . in eadem urbe , quoties augustissimum altaris Sacramen- 
tum , aut simulacra Deiparae , vel Sanctorum , solemni pom- 
pa circumferri contingeret, domum suam decenter apparari 
curabat : emeratque in eum finem peristromata serica trede- 
cim pro numero fenestrarum , qux ad viam publicam specta- 
bant. His hodi.edum utuntur Hispani , quibus ea relicta sunt 
a Frincisco , cujus proinde religipsa pietas adhuc Bononix vi- 
get: cum nulia fere sit Urbis regio, in qua peristromata il- 
la , occurrcnte supplicationum celebritate , modo in hac,mo- 
d> in iik domo suspensa non inspiciantur .Sumptus etiam fa* 
ciebat non modicos in conquirendis sacris reliquiis , et irna- 
ginsbus , quas deinde hberaiiter elargiebatur, ut Sanctorum 
cukum inter plurimos promoveret . Sed his majora cogitabat 
tfficere s curn ad Indos transmittere desiderayit , ut fidem in- 
ter lilos vei induceret, vel excoleret. Et quoniam hoc impe- 
trare non.potuit, ad eam inter populares suos excitandam, 
et ptomovendam , omnes animi vires , atque omnem intendit 
industnam . ldeo enim txpedidones sacras aiiquandiu ita su- 
scepit , ut diutius, si liberum fuisset , in iisdem perseverasset: 
ideo in eiudiendis doaiina Chnsciana pueris per vicos et pla- 

Ceai 



frauciscus Xanjtrius IdiaqueziuS. 34^ 

tcas congregatis frequens/erar in diebus festis : ideo gravissi* 
ma fidei documenta variis hominum ccetibus sxpissime propo- 
suit ad meditandum : ideo in auscultandis, confessionibus pce- 
nitentium in toto diuturnx vitae decursu adeofuit indefessus, 
ut nullis aut laboribus , aut negotiis ab utilissimo illo n^une- 
re retardaretur . 

Ex contemplatione perfectionum Dei , qux perfidem edo- 
cemur, in spem certam erigebatur obtinendi beatam xterni- 
tatem,atque illa insuper temporaria bona ,qux necessaria si- 
bi essent, aut conveoientia . Huic innixus providentix divinx 
fundamenro , quando paternam abdicaturus erat hereditatem, 
nihil sibi reservare voluit , ne quid de fiducia illa detraheret, 
qua dependere a Deo semper desiderabat . Deusque vicissim 
erga illum ita se prxbuit, ut non modo privatis ejus occur- 
reret necessitatibus , sed multa etiam subministraret , quibus 
posset aliorum indigentix subvenire . Propterea inter angus- 
tias , ad.quas sxpissime redactus esse videbatur, et a quibus 
evai^n ii viam non ficile reperturum credtbant alii , miram 
ipse retinebat animi tranquillitatem , nullumque diffidentix pro- 
debat indicium . Pulsabat quidem juxta consilium Domini,ut 
aperietur sibi: quxrebat, ut inveniret : petebat, ut aliquid ac- 
ciperet. Sed ad hxc non alia inducebatur ex causa , nisi ut 
obediret Deo , qui suam exigebat cooperationem: tam certus 
interea de felici negotiorum exitu , ut propter facultatum ino- 
piam nihil aggredi prxtermiserit , quod in.majus Dei obse- 
quium, vei in aliorum subsidium cessurum esse judicaret . 
Hoc modo Burgis ornatum et nitorem addidit templo , gym- 
riasia refecit omnia , cathedras et Sociorum numerum . auxit , 
iisque de necessariis ad vitam decentissime providit.. Mulu 
quqque molitus est Villxgarsix , qux non, solum ad tironum 
commodum , sed in totius etiam rtgni vergerent. utilitatem . 
Nam inter. alia typographiam ibi ccnstituit, ex qua emenda» 
ti, et illustrati notis prodibant libri, qui pueris ad humani- 
tatis studia taciliorem aditum aperiebant . Palentino Collegio 
tna aureorum millia donavit semej , quibus potuit ex angus- 
tiis emergere , propter. quas de ilio dissoivendo , vel certe un- 
minuendo , a Supenonbus agebatur. Gallos etiam ,qui ad eum 
in Cdsttil* provmciam confugerunt , liberaliter exccpit , de- 

inde- 



25© 



DtViris llltistr%ns -Catt. V?t. Vh. II. 



indeque in patriam reduccs copioso viatico instruxit . Nccmi- 
nores pecunix surr mas expendit in Lu«irams primum , ac de- 
rnde in Hispanis exulibus subltvardis . Qucd si reliqua omnit 
iis velis adjungere , qux in divtnum cultum , et alierum ege- 
norum subsidium insumpsit , non temere de Francisco nostro 
credideris , per spem firmam in Dei providentia copiosiores 
ad exercendam misericordiam invenisse thesauros , quam quos 
domi suz, retenta primatus dignitate, habere potuisset* 

Sed spes ejus in his elucebat maxime , qux ad superna 
dona pertinent obtinenda . Harc sibi primum a Deo sperabat 
indubitanter . Circa caeteros vero , quos Deus custodise sujc 
commiserat, vel directioni, nm facile despondebat animum, 
si ab eis non on.nia statim obrinere posset, oux vellet. Re- 
cogitabat , nullum esse animi mcrbum , qui diligenti et op- 
portuna medicaticne sanari ncn pos^it : ideocue , si priora mi- 
nus succederent , ad ulteriora prccedebat medicarrenta , ne* 
que ante medendi facif bat finem , quam indusrriam on nem 
ex eanraris, et prudennx Ieg-bus exhausisset. Et quia Domi- 
ni est saltif , nullum remedium frequentius adhibebat , quam 
ferventes ad Deum preces , a quo debiliorum saiurpm , et de» 
lmquentium ccrrecticnem pctius, quam ab industria sua spe- 
rabat . Quantum vero deprecationes ejus valerent , nonnun» 
quam Dcus msolito quodam n odo , et porternto simili visus 
est ostt ndisse. Dum provinciam in Hispama regerer , Socius 
quidam laicus , remisso paulatim spintalium rtrum studio , 
neglectisque Supericrum admcmticnibus , et correptiombus , 
eo tandem devenit , ut dimissionem a Societare minacibus ver« 
bis a Rectore suo contenderet obtmere . De his Rector Pro- 
vincialem admonuit,qui statim literas misit , in quibus oppor> 
tunum suggerebat ei consihum,ut audatiam illius subditi co- 
ercertt . Sed interea lpse ad orationem confugit , Deumque 
magnis germtibus precabatur , ut lilam mistrando Fratri cul- 
pam ignosceret , eumque reduceret ad saniorem mentem . Qua- 
rum preeum mox patuit effectus. Nam vix Rector epistoiam 
Provinciaiis acceperat , cum barc iterum ad tum scripsit : Eo 
ipso mane , quo literas dabat , Fratrem iilum subito pavore 
ccrreptum , et sufTusum iacrymis ad se vemsse: mhii jam «xe- 
qui recusare, quod sibi vclltnt injungere ; qum etiam rogassc 

sup- 



Vranctsc/it Xavtr/at IcTtafuezwr. 351 

suppliciter , ut vel abjectissimo Collegii ministerio , et maxime 
laborioso addiceretur. AfHrmabat enim , visum sibi per noc- 
temjuisse S. Franciscum Xaverium , extento brachio, et ter- 
ribili vultu minitantem ei multa, nisi, relicto deserendx So- 
cietatis proposito , ad perfectx obedientix normam se penitus 
accommodaret. In his ego, ajebat Rector, fictioni locum es- 
se non suspicor, qui ferociorem hominis indolem , et duriti- 
am cordis ante perspexeram ; et modo illum tam mitem , et 
morig^rum, ad omniaque paratum inveni: propterea qux mi- 
hi agenda scripseras , suspendenda duxi, dum te de his ces> 
tiorem racere n , quae denuo contigerunt . Probavit hxcPrxpo- 
situs Provincialis , qui Fratrem illuoi ad humiliora destinavit 
officia , in quibas experimenti causa libenter aliquandiu per- 
mansit . 

Ue insfgnis erat Franriscus in contemnenda mundi hujus 
gloria , ita etiam przsrabat in xterno , summoque Bcno di- 
ligendo . Solitus erat frequenter in hxc verba erumpere : 
hlihrt me in b/c m::ndo delectat : et frequentius etiam in 
hxc alia : Qnam bonum , et mlgnficum hibemus Deum ! qui- 
bus et muadanarum contemptum rerum , et altissimum de 
Deo sensum exprimebat . Huic autem sennendi modo xqualis 
erat dilectionis afFectus , quo Deum ipsum prosequebatur ♦ 
Super hoc Julianus Fonseca , qui diuturnam cum Francis- 
co habuit , familiaremque consuetudinem , sic inter alia te- 
ftificatur : Cum ab omni singularitatc abhorreret , commw 
nem tenebat operandi modum . Sed operationes suas omner in* 
tcntionts puritate ad cmwen*em perftctiows gradum eleuabat : 
tt cum propriam odisset gloriam , totus crat in Det glo- 
ria promouenda : Et alibi : Pro certo babeo , inquit , intimam 
juisse unonem ejus cum Deo,ct pmptsr fiduciam , et amorem 9 
quo tantfiam filius recurrebat aJ Dommum nostrum Jesum Cbrtt- 
sum , irvpetrasse ab eo multa , qu& postulabat . H*c sane testi* 
monia , a taii prxsertim viro prorecta , prxclaram ingerunt 
opinionem de Francisci erga Deum caritate , qux aliundc per 
erficta ipsa dignoscebatur. Ir» iis censeri meriro debet imper* 
turbata pax animt, quam inter vitx tam varios casus , quorum 
fuerunt aliqui difficillimi , consranter visus esr retinuisse . Cum 
«nifli oculos in Deum conveiteret * a quo noverat duice pa- 

iiter, 



352 De Viris Illustribas Cast. Vet< II. 

riter, et amarum sapientissima dispensatione prcfluere; ut fn 
prosperis moderatibnem , ita etiam constafttiam servabat in ad- 
versis : et in utrisque incitamenta , ut se magis divinx volun- 
tati conjuhgeret, inveniebat . Index 'Ctiam amoris erat acerbus 
ille dolor , quem dissimulare non poterat , cum injurias Deo 
illatas vel secum ipse recogitaret , vel ab aliis audiret comme- 
morari. Olim cum amico suo Foftlseca colloquens , asseveran- 
ter illi affirmavit, valde se iratum esse huic mundo. RogatuJ» 
que ab eo causam : Tnferisus illi sum , dixit , quoniam ipse ini- 
quissime bahuit Domirium meum Jesum Christum . Et munduf 
eum non cognovit . Yide , quAso^ num hoc satis super/fue sit , 
mt ego illum oSerim y et fastum ejus , et lanitatem , et insanias 
omnes abominer Dum ahqui coram ipso sermonem inferebant 
de Phi'csophorum hujus aevi , et jansenistarum artibus perni- 
ciosis , qa .'hus impictatem et Trreligionem longe lateque spar> 
gcre cOnabsntur; aut etiam de populis Americanis , qui re- 
center ad fidem conversi , post ejeCtos inde sacrorum Minis- 
tros, ad montes et latibula regressi fuerant ; inde illius ani- 
mus inconsolabili mcerore conficiebatur , oborrisque lacrymi* 
rogabat adstantes, ut serrnonem llium vellent abrumpere. 

Inter divina peragenda nysreria vehementiori amoris 
scstu corripiebarur , cum ssepe illius vuJfus , dum ad aram con- 
sisteret , visus fuerit pritter rriorem accensus . iPropterea non 
facile , ntsi si peftitus insuperabilis causa iritercederet, a quo- 
tidiana sacrificatione abstinebat . In profectionibus , quas sxpe 
suscepit, cum provinciam administrabat , prima erat cura , 
postquam vesperi venerat in diversoria , Parochos alloqui , ut 
postndie liceret sibi rem sacram fact re ; quamvis interdum au- 
roram prfcvertere cogeretur,ut posset ittr eonficere denina- 
tum. Si quando auttm ad facultatem illam obtinendam gravi- 
or aJiqua occurreret drffiuilras » faciie patiebaTur , quis iile», et 
a quibus ortus esset , per vifc comitem tnaYufestari ; adhibitis 
in spintale iucrum secularibus tirulis , quos alioqui neXitiquam 
volebat commemorari . Postquam vires Jta liium defrterant , 
ut pedibus not) t/osset irsisttre, n uita terstavit , multuique 
habuit consultarior.es ad cxpicTandum , an baculc adjutus , aut 
alio quovis decenti rrocc pcsset ptragere Sacnficium , quip- 
pe quo nihil cptatius sibi esset lnmunao.Aipe illa dejectus» 

divi- 



Vrancitcut Xa*veri»t Tdiaqneiiut . 3 5 g 

&Wmx voluntati se plene submisit , et habitationem suam ita 
disDOsuit, ut quoties e cubili non posset surgere , in eodem 
residens , Sacerdotem intueri posset ad aras opcrsntem . Hoc 
modo du-s per dies sing;ulos audiebat Missas , m quarum ptt- 
rna cceJesfem quotidie dapem accipiebat , in altera pro tanto 
dono debitc S agf bar gratias : et ex hac divini frequentatione 
mysterii vires desumeb t ampliores , ad tolerandos cum gaudio 
exilii sui labores, donec Deum , quem unice amabat, sine ve- 
Jamine contueretur. 

Secundum Deum , Beatissimim ejus M'.trem, utpote Deo 
conjunctissimam , prxcipuo dilectionis affectu prosequrbatur . 
Iilius imaginem in tela pulchre depicram secum ferebat sem- 
per , cum ad lu<trandam provinciam pergeret: eamque in Col- 
legiis e regione mensas collocabat, ad quam diutius manebat 
ipse pro Sociorum animis inspiciendis , et totius domus nego- 
tiis pertracrandis . Quam ardentes ad eam funderet preces * 
quibus amoris jaculis dulcissimum Cor ejus pcteret! novit ip- 
sa Virgo San nssima , cujus benigno, potentique patrocinio 
tribuendi sunt felices rerum eventus , quos iile in administra- 
tionis suae tempore obtinuit . In eadem tela sub extento au- 
gustissimae Reginae pallio expressae ad vivum erant imagines 
Sanctorum Societatis Jesu . H)s etia n Franciscus et coJebat 
impense , et deprecatores ad Virginem aJiegabat , ut faciJius 
votorum sum nam consequeretur . Erga S. Ignatium , ut in 
Parentem utique , singularem reverentiam exhibebat, eumque 
pJerumque nornisi demisso capite norrirabat. ln colJigendis 
ejus dictis , et factis peculiare posuit sruiium, ut ea deinde 
pro temporum opportunitate ad suam , tt aliorum instructio- 
nem accommodiret . Sed inter action-rs Ignatii quasdam ille 
Tatriarchalet appellabat , easque non farile in exemplum ad- 
ducendas esse censebat ; cum Societatis Institutorem decerent 
aliqua, quae non aeque caeteris Superionbus convenirent . Ad 
S. Franciscum Xaverium , cujus ger^bat noTifn, et genus, 
magna semper cum fiiucia in rebus enam d'fficiilimis recur- 
rebat , eunque demereri curabat frequentandis obsequiis , et 
monbus imitandis . In Burgensi tempJo amplissimam ejus a- 
ram ex proptnquorum 1 irginonibus vestivit auro ; deindeque 
ad fratrem suum Granat* Uucem jrcripsit, ut Sacelium , quod 
Ith. IL y y pri- 



T)s Vtris lllustrlhns Cast, Vet. Lib. IL 



pridem illi erectum fuerat in arce Xiverhna , ubi natus erat 
Indorum Apostolus , magnificentius exornaret. Insigni quo- 
que pietate S. Aloysium revereba^ur , ejusque colendi studium 
juvenibus prassertim inculcabat . Noverat enim ex quorumdam 
ipsorum testimoniis, ut narrabat ipse, si vel solum Angelici 
juvenis intuerentur imaginem , ad amorem puritatis vehemen- 
ter accendi : si quando vero prolapsi fuissent , in ea rursum 
aspicienda tanto pudore surTundi , ut demittere in terram o« 
culos cogerentur: quod erat illis ad detestanda crimina , ne- 
que iterum perpetranda , saluberrimum incitamentum . Omnes 
denique honorabat ccelestis patria: beatos cives , et siquis de- 
nuo coram ipso nominaretur , soiitus erat eum inclinato pro- 
funde capite venerari : quod si antea de illius gestis nondum 
audisset , interrogabat alios , qui noverant, indeque ad lau- 
dandum Deum , qui mirabilis est in Sanctis suis , incitabatur. 

Erga cxteros homines ita caritatem exercuit, ut in eis 
juvandis totam fere vitam impenderit . Nondum enim Socie» 
tati nomen dederat, cum jam exarserat ad animarum quxren- 
da lucra ex consuetudine cum Apostolico viro Petro Calata- 
yudio, quem ad sacras expeditiones secutus est aliquandiu • 
Et ardorem spiritus ad curandam salutem hominum , quem 
ex colloquiis , et exemplis talis viri concepit , potius deinde 
auxit, quam aliquatenus imminuerit . Ad permovendos in bo- 
num animos nativa ejus suavitas , et jucunditas vim ma« 
gnam addebat verbis, ut facilius ab ejus ore salutaria mo 
nita recipsrentur . Cum simplicibus , et pusillis agebat ip« 
se quoque simpliciter : cum iis vero , qui dignitate praesta» 
bant , noverat etiam gravitatem quamdam sermonis , dum res 
posceret, adhibere. Quanquam interdum primarios etiam vi- 
ros ita tractabat, ut, applicita leviter manu ad illorum pec- 
tus , vel caput, brevi quadam sententia commoneret de his , 
quse ipsorum conditio ab eis maxime requirebat: neque in- 
grata illis erat, nec infructuosa familiaritas Idiaquezii , cujus 
integritatem morum , et studium proficiendi omnibus suspi» 
ciebant . Quxdam etiam pro concione dicebat , quar , licet 
communia essent et vulgaria , tamen propter fervorem spiri- 
tus , quo loquebatur, mirabiles in auditoribus motus excita- 
bsnt . Dum Burgis Rectoris munere fungebatur , eonvenerant 



Frdnetscttt XamertKt Tdittfffezixs « 255 

ad Exercitfa S. I gnatn" juvenes , qui Philosophiam , et Theolo- 
giam disceb*nt in Collegio Societatis , quibus mulci etiam ac- 
cesserant de Schola Patrum Dominicanorum . Franciscus ad 
cos quodam die descendens , postquam de his disseruerat, 
qux cunsideranda illo die erant , orationi mentali cum iisdem 
interfuif. Inter orandum quasdam ex intervallo proferebat 
jententias , quz prxsenti meditationi maxime essent accommo- 
darac . ld autem fervenrer adeo , et tam apposite ad moven- 
dum fecir,ut unus juvenum inde repente digressus , ad quem- 
dam Collegii Sarerdotem accesserit , ab eoque multis cum ]a- 
crymis, suspiriisque petierir , ut se de totius vitae peccatis con- 
fiteri cupientem auscultaret : talia enim a Rectore audisse af- 
firmabat , ut nisi statim cum Deo rediret in gratiam , irrepa* 
rabilem animx ruinam pertimesceret . Rogavit eum Sacerdos, 
quid tandem audisset a Rectore,ut tantopere commoveretur? 
fieque enim lacrvmas tantum , et gemitus , verum etiam san- 
guinem e nanbus profundebat. Cui respondit juvenis : sxpe 
liobis hoc dixit : Ex hoc mundo tecum feres emcrtualem tuni* 
tam , et non amfhus . Alia multa sine dubio dixerat in ex- 
hortatione, quam ad juvenes hsbuif : et hxc ipsa postrema 
verba probabiliter ab aliis jam audierat ille juvenis . Sed ea 
tunc a Francisco inter orandum prolata , per efficaciam , ut 
credi potest , orationis ejusdem, salutariter juvenem exterrue- 
runt,qui conscientiam delicrorum sequenti mane, quando jam 
tranquillior erat, apui Sacerdotem illum dtposuit . 

Si tantum valebat verbis ad animarum commoda promo- 
venda , non minus efticax , er industrius erat in opere ad cor- 
porales multorum sublevandas necessitates Quamvis enim ni- 
hil haberet proprii , neque aliquid ex opulentissimo patrimo- 
tiio retinere sibi voluent; per auxilium tamen humilitatis , 
qua meniicare pro Christo nunquam erubuit, Iatissimam e- 
xercendae caritatis viam invenit. Hoc modo in Hispania, ac« 
que etiarn in Italia quampiurimos adjuvisse , jam alias vidi- 
mus. Sed praeter iila,quae precanio coliegerat ab aliis , mul- 
ta quoque largiebatur ipse de his , quae pro suo quaiicun- 
que usu a propinquis liberaliter acupiebit . lilius frater Igna- 
tius , qui successerat in omnia Fruicisci jura , cum meinor 
seaiper essec quanca per eum dmciarum, tt honoris sibi fac- 

y y a ta 



356 Le Viris lllustribus Cast. Vet. Lib. TL 

ta fuisset accessio, Iibenter eidem , conioseque subveniebat • 
Alii etiam ex propinquis non piuca subminisrrabant, quibus 
ipse, cum parvo semper contenrus e*set, Jargiorem erga cx- 
teros exercere potuit misericordiam . His enim subsidiis et ti- 
rones provincias sux magna ex parte aluit , donec omnibus 
industna sua pensionem a Rege obtinuit,et aliorum inopiam 
sxpissime sublevavit. Inter alios singulari prosecutus est cari- 
tate adolescentes duos , qui Socios ab Hispania ejectos sponte 
sequi voluerunt , ut in eorum numero , si fieri posset , vel 
in exilio conscriberentur . Id alteri eorum, cui nomen Igna- 
tio Dorronsoro , concessum fuit Calvii,ubi receptus est inter 
Societatis Adjutores , quorurn mini<;teria libenrer, ac laudabi- 
liter egit , dum Societas mansit . Ea vero deficiente, cum ad- 
huc nulla pensione donatus esset,quam ne tum quidem ob« 
tinuit, quando caeteris concessa est, qui novitii venerant ab 
Hispania ; Franciscus omni ope destitutum intra domum suam 
recepit , eumque veluti filium semper apud se habuit , dum 
vixit : et morti jam proximus , eidem de ratione victus , quo po» 
terat modo , etiam in posterum providit . Gum altero multam 
quoque beneficentiam exercuit: nam et ilium ad persequen- 
da juvit Iiterarum studia, et quae uaque necessar/a essent ad 
vitam , longo ei tempore subministravit .* et tandem post So- 
cietatem exstinctam, quam et ipse adire cupiebat , viatico et 
commendatiriis instructum literis in patriam suam remisit . 

Sed infimtus propemodum essem , si eorum inire nume- 
rum vellem, quibus Franciscus Jiberaiitatem suam impendit , 
cum aliquando vel unica Jargitione multorum necessitatibus 
subveniret. Postquam Bononiam venerat , nonnulli ex iis,qui 
Sociorum domibus in ea urbe praeerant , cum ad angustias 
redacti essent, haud modicam ab illo impetrarunt opem, ut 
commissas sibi famiiias sustentarent . Quxdam Hispanorum do- 
mus propter impensas in curandis segrotis, aliisque in rebus 
factas , magnum xs alienum contraxerat, cui solvendo non e- 
rat Rector , qui eam administrabat . Is quodam die. cum Fran- 
cisco de numaria sux domus difficultate colloquebatur; nec 
tamen ausus est quidquam ab eo petere, cum sciret, quam 
multa in aliorum subsidium expendisset. Ipse vero post non 
multos dies Rectorem illum convenit, eique nec opinanti cru- 

me- 



Fraxriscus Xaveriuf Idiaqftezittt • 357 



menam in manus tradidit quingentis foetam uncialibu" srgen- 
teis, quibus et debita exsolvit omnia , et suorum commodis 
melius potuit in posterum providere . Postquam autem Socie- 
tas esse desierat , frequentiores fere occasiones habuit perhi- 
bendae beneficentiae . Initio enim multi, ex iunionbus praeser- 
tim , ne arculas quidem habebant , quibus modicam conderent 
supellectilem : alii male fulti erant vestibus, cxterisque uten- 
silibus,qux ad novum vitae genus requirebantur . Deinde non 
pauci vel ex diuturno morbo,vel aliis etiam de causis , eges- 
tate misere oppressi , nec Medico mercedem soJvere, neque 
vitam nisi segre poterant tolerare , nec dernum aliquid , cum 
occubuissent , pro celebrando funere relinquebant . fiis OiuSh 
bus necessitatibus Ftancisci caritas occurrebat , quam tanto con- 
fidentius implorabant plurimi , quanto notior erat illa univer- 
sis . Nec ideo indigentibus benefacere recusabat, quod molesti 
sibi olim fuissent, aut beneficiorum immemores, quae pridem ab 
ipso acceperant. Imo vero vulgatum inter omnes erat , libe- 
raliorem in eos esse Franciscum , qui offensam ei aliquam in- 
tulissent. Unde quidam ex illius intimis,de hac ejus patien* 
ti , benignaqus caritate disserens ita Joquitur : Non raro ab 
amicis interrogatus , fecissetne mihi Franciscus , quod huic, 
aut alteri fecerat? Nequaquam , ajebam illis . Notum quippe 
erat, majora solitum esse beneficia conferre ingratis et aver- 
sis , quam sibi adhxrentibus et addictis. Nec tamen propte- 
rea dubitabam , quin statim collaturus mihi esset opem , si- 
quando illa indigerem . Quod si ego , aut alius quisquam ex 
familiarissimis ejus, de his apud eum conqueri voluissemus, 
certissimum mihi habeo , idem utique responsurum fuisse, 
quod benignus ille pater , de quo sermo est in Evangelio : 
Jili , tu semper mecum es , et omnia mea tna sunt : epulari 
autem , et gaudere ofortehat , quia frater tuus hic caet . Enim- 
vero Franciscus in beneficiis conferendis , sicut in reliquis o- 
peribus suis, Deum potius , quam homines respiciebat. 

Aliis quoque pauperibus et urbanis , et peregrinis quoti- 
diana fere subsidia conferebat . Pierique Hispanorum > qui de- 
votionis , aut alicujus negotii causa Romam petebant peditej, 
ad Francisci veniebant domum, in qua semper stipem aliquam ac- 
cipiebant: quod cum alii ab aliis deinde audirent,frequentior erat 

pe- 



3 5$ &e Vlrls Vlzstribus €dst. Vet. Zil. 17. 

perc^rinorum in eam domum accursus. SxDe illo? adduci ad 
se intro prsecipiebat , quamvis sordidi , ac parinosi essent, re* 
pugnantibusque non raro domesticis , quibus ea facilitas peri- 
cuiosa quodammodo videbatur; cum posset ab ignotis, robu- 
Stisque mendicis contra grandxvum senem aliquid insolentius 
attentari . Sed caritas , quae foras mittit timorem, Franciscum 
ab omni suspicione reddebar liberum : et iDse occasionem il* 
lam arripiens, salutaria omnibus consilia dabat, ut eorum ani- 
mis non minus prodesset, quam corpori . Non paucos eo mo* 
do induxit ad peccatorum confessionem , quam vel audiebat 
ipse, ve! Hispinum aiiquem Sacerdotem subrogabat, qui e- 
am auiiret juxta facultatem , quam acceperat ab Archiepisco- 
po . His autem , qui longiorem petebant moram , ut se rite 
ad pcenitentiam compararent , de necessario providebat victu , 
donec animum exacta confessione expiassent . Duos etiam re- 
iigiosos viros , qui ab Hispania diversis temporibus advenerunr, 
in domo sua diu retinuit, liberaJjterque tractavit: et eorum 
alteri persuasit , ut animum , antequam inde abiret , per dies 
octo sacris meditationibus exerceret. Sed multo diutius cum 
puero caritatem exercuit , qui Romam cum parre suo , et al- 
tero fratre profectus , utrumque inter peregrinandum amisir , 
ac matrem quoque jam ante amiserat . Hanc pueri orbitatem 
cornmiseratus Franciscus , ad quem iiie regressus Roma con« 
fugit , benigniter in domum suam admisit , eumque sex f-re 
mensibus omni ope ad/uvit, atque in doctrina fidei , ac bo- 
ms moribus per Sacerdotem quemdam curavit erudiendum : 
tanaemque ilii d§ ne.cessario providu vjatico 9 ut in Hispaniani 
tuto reverteretur . 

Qui propter Deum liberalis erat in homines , erga Deunt 
ipsum , cui se penitus mancipaverat , multo fuir hberalior . 
ReJigiosae perfectionis viam magno animo aggressus , constan* 
tsam -sempcr, ac diiigentiam in eadem perstquenda servavit. 
Et quoniam permagni imerest ad eam affici disciplinam , quam 
quisque sequi decrevit, ut progressum in ea faciat notabilio- 
Ktiij iJle, quam amplexus erat , vivendi formam sic adama- 
vir, ut vita lpsa canorem haberet. Libenter enim pro tuen- 
dd Socjttate aedisset vitam , ut ipse testa^us est , si potuisset 
fauc pacco eam ab imminenii caiamitate iiberare. Alias etiam 



Wrdncttettt Xawerittt Tdiaqnezins, 359 

^im amoris hujus adeo vehemenrer expressit , ut admiratio* 
nem adstantibus excitaret. N.innunquam k de hoc argumento 
jucundissime dlsserpns , in hxc verbi coram multis,qui ade- 
rant , erupit : Si firce olim audteritit , Idiaquezium de potesta» 
te mentis exisse , id non aVa de causa cvenisse putetit , niti 
prtt Idttitia inexplicabili , qna cor meum exultat , quod in So- 
cietatem adtcitus fuerim . Enim vero exsuperantem gaudii vo« 
luptatem significantius indicare non potuit . Vir quidam no- 
bilis ex eorum numero, quos Hispani Collegis majores vo- 
cant , ad salutandum Franciscum ingressus , cum eo de con- 
ditione religiosi status, quem sequebacur, nimis familiariter 
ccepit agere , ne dicam imprudenter. Non enim , ajebat, tui 
generis claritatem, neque praeclaras quibus ornatus es dotes „ 
obscurior haec vita , quam amplexus es , admodum decet : 
hanc saltem induisses trabeam , quam ego gero ; sic enim ad 
honorum culmina facillimum aditum invenisses . Patienter , 
dum hssc erfunderet > auscultavit eum Franciscus. Deinde ve- 
ro consurgens, gravi , ac severo vultu respondic : Si traheam 
istam , quam tanti astimas , assumere <voluissem ego , njideov 
tnihi honorit aliquij eidem fuisse additurut , quod tu ipse , cre» 
do , non inficiaberis . Verum h&c Societatit tunica ( eam utra- 
que manu a pectore apprehendit ) me njalde honorcit , nequt 
a me quidquam tlli honorts accedit . Tu <vero consideratius lo- 
qui dtdiceris et de aliorum Ordinum , et de Societatis religia* 
sq statu , quo nihil honorabiliut mihi est , et pr&stantius . 

Ab hoc autem religiosae professionis amore vehementer in- 
citabatur, ut ea quoque diligeret, qua: professio ipsa requirit. 
Paupertas, quae cunctis pene mortalibus invisa est, semper ilii cara 
fuit , et jucunda . In ipso tirocinio sic eam amplecti ccepit , ut 
viliora quaeque indumenta deligeret , quantum posset , eaque ap- 
tissime sibi cadere judicaret . Ac fere idem in reliqua servavit vi- 
ta , cum plerumque vestibus indueretur, quas jam essent usu 
detritx , nisi ab eis , quorum imperio vel curac suberat , novas ali- 
quando sumere cogeretur. Nonnunquam fraude aliqua ,vel ar> 
tificio fuit impellendus , ut decentius aliquod reciperet indumen- 
tum . In Collegio , cui tum ipse praeerat , contendebant ab eo 
Socii , ut galero vetustissimo, quem gestabat , alium sufficerc 
vellet non xque obsoletum . Verum id assequi non potue- 

runt 3 



360 Dt Virit ilhftr&tts tatt. Vct. Lil. YI. 

runt, donec adveniennbus Marchionis de Valmediano filiis 
ad Avunculum invisendum , eorum obrinuerunt opera , quod 
diu frustra desideraverant . Cum enim ostendissent eis gale- 
rum Avunculi, dum is extra cubiculum nescio quid facturus 
cvaserar , unus eorum a summitate illum prehendens , qu£ 
jam pertusa erat, facillime totam evulsit , penitusque discidit. 
Doluit inde Franciscus, quasi gloriam sui capitis amisisset, 
et nepotem audaculum objurgavit : sed cedere necesse habuir, 
et galerum slium xgre tandem admisit . Cum deinde ad Au- 
lam venisset pro negotiis provincias suae , non erubuif in scis* 
sa veste coram Magnatibus apparere. Et quamvis inde aliquis 
cavillandi desumpserit occasionem ; plerique tamen , et Rex 
ipse ante alios , generosum animum , quo mundana omnia 
ccntempserat , ex neglecto ejus vestitu conjecerunt . 

Post Societatis abolirionem , quantum novi status ferebat 
conditio , in eodem colendae paupertatis studio perseveravit . 
Priusquam vestem deponeret religiosam , aderat quodam die 
Coram Vincentio Cardinali MaIvetio,ad ouem simui etiam ve* 
nerat Ferdinandus Coronelus, qui Bononias regius Adminis* 
ter erat pro solvenda exulibus pensione . Is in colloquio 1II0 
vehementer apud Majvetium insmir, ur Franciscum ad indu- 
endas vestes cogertt, quac deceb^nt Excellentissimum Grana* 
tx Ducem ; sic enim ilium in primo ad Cardmalem ingressu 
denominaverat . Franciscus denominationem iliam iniquissimo 
tulic animo : rertumque, ac deliberatum sibi esse dixit, pre- 
tiosas , et elegantes vestes, quas jam pridem repudiaverat , in 
posterum nunquam admittere : nec dubitavit caligas ,er femo- 
ralia , quibus erat indurus, ostendere Cardinah , qui tantam 
in tali viro simplititaTem vesrium admiratus , nc luit eum a 
proposito consectand^ moderationis dimovere . Ule quidem 
deinceps , etsi convenientem statui Sacerdctali gtstavit amic* 
tum , nunquam tamen ad iuci ullo modo potuit , ut eleganti- 
us aliquod , aut pretiosius indumenn genus assumertt Et 
quam ttnuit semper in cultu corpons moderationem , eandem 
in cxteris rebus omnibus observavit- Nunquam usus est ho« 
rologio , neque argenteis fioulis , nec scnco piieoio , vei muc* 
cinio . Nulla unquam voluit ornandis parietibus aulaea: nul- 
lum elaboratum stragulum in lecto, cjuem semper obtexit 

per- 



francisc&t Xawrfor Id/ayuezttts . 361 

pervetusta quadam lodice , Carthagine sibi tradira , cum inde» 
solveret in Italiam . Illas etiam commoditates , quibus uti ex 
Medici prxscripto aliquando debuit, ita cum paupertatis stu- 
dio temperavit , ut nullum in eis ostentationis specimen ap- 
parerct . Palam hoc demonstrabat et currus ille , de quo su- 
pra mentionem fecimus , et adscititia caesaries , quam extre- 
mis temporibus adhibere coactus est ad fluxiones capitis cohi- 
bendas. Hxc sane ab omni elegantix specie longissime abe- 
jrat, aperteque intuentibus indicabat, necessitati tantummodo 
deservire : illiusque usum noluit ipse ultra Missac tempus ex- 
tendere , aut cum Eucharistiam quotidie sumeret , quando 
Missam celebrare non potuit . 

Ex amore paupertatis propensiore quodam afFetu dilige- 
bat pauperes , in quibus Christi personam reverebatur , qui 
propter nos egenus factus est, cum esset dives. Humaniter 
ac benigne illos alloquebatur , et stipem propria manu dona- 
bat, recusato sarpe aliorum ministerio , qui suam ad id opc- 
ram offerebant. Hoc extra urbem frequenter eveniebat , cum 
acstivo tempore manebat in Villa, ex qua neminem , qui ad 
petendam opem accederet , sine illa dimitti patiebatur . Cum 
autem foras deambulandi causa prodiret, multi eum paupe- 
res in loco, ad quem accedere solitus erat , opperiebantur : 
quorum singulis^ decento curru , stipem aliquam impertiebat. 
Et quamvis in promendis numulis non modice interdum ex 
vestium volumine impediretur, non ideo precibus annuebat 
comitum,qui stipem etiam dare , ut molestiam illi minuerent, 
contendebant : sed omnino volebat ipse aliquid in singulos 
sua manu erogare . Id cum fere quotidie faceret, ipsi etiam 
cqui , cum ad praedictum venissent locum , prar consuetudi* 
ne sistebant gradum , immotique perseverabant, donec inde 
turba pauperum digrederetur. 

De illius modo castitate dicturus , paucis id agam verbis, 
ut Francisco ipsi consentiam , qui de hoc argumento parcissi* 
me loquebatur. Quanto enim lmpensius amabat illam , atque 
«b aliis pariter amari cupiebat, tanto accuratius ab iis sermo- 
nibus abstinebat, qui possent imagines contrarii vitii excitare. 
De hoc vitio ne in concionibus quidem ita volebat agi , ut 
oratio descenderet ad singularia : in privatis vero coiloquiis, 
Lth. II. z z quam- 



$6l DtVirif JtlnstribfiS. Ca.ft. Ke/, Lib. //.. 

quamvis reprehendendi causa fieret , multo minus sinebat il~ 
lud airingi , nec verebatur de his Ioquentem interpellare, Ji- 
cet importunus videri nonnunquam posset- Sed neque locu- 
tiones illas in famiiiari sermone usurpari probabat, quibus 
sacr*> literx, Doctoresque mystiei explicant unionem intimam, 
tt castissimos illos amplexus, ad quos Deus puriores aliquor 
animas dignatur admittere. Haec enim , dum opus esstr , pri- 
▼atim potius discutienda esse censebat , quam in collcquio 
multorum pertractanda ; cum ea pcssem interdum in alicujus 
vergere detrimentum . Sroiertiss-imus . nimirum erat in his om- 
nibus. avertendis, quse vei ieviter virtutem illam offcndercnr, 
cujus est indoles simillima lilio, qtiod tanto candidius emicar, 
quanto minus fuerit artrectarum» Ut eam serva re r ipse iJliba- 
tam , jam inde a primis annis , rejecta nuptiarum , er heredx- 
tatis amplissimx cogitatione ,.serio caeperat de ampJectendo re- 
ligiosae vitac iasrituto deiiberare : ab eaque mente , ranquim 
a Deo injecta , nuilis potuir illecebris , nullis rentationibu* 
di noveri . Hoc autem perfecrioris vitx desiderium vel inter 
ipsas- Aujx. delicias ita gressus ejus direxit ,,ut adolescentiam 
duxerit mnocentemj cum ipse interea , et honestis studiis , et? 
Cbriitianis op-cnbus dedirus , jlla constanrer erlugeret obkcra- 
riwnta , qux caniorem animi poterant offuscare . Intra reii- 
giosa deinde cJaustra receptus , quanquam in tutiore loco the- 
aaurum pretiosissimum collocaverat , non ideo securum credi- 
<Lt > , nisi custodiam adjungeret diligentem . Jfaque ad eum au- 
g^ idxicn» et conservandum , asperiratum .adhiouir. usum , ora- 
ttonis- et humilitatis studium , cibi . potu-que parsimoniam , 
qua n ad exiremam usque viram servavic . Hvs autem substdiis, 
ac diyina prxseitini ope sufFulrus, , puriratem mentis et.corpo» 
jis creditur ti jebter custodisse . Ad svudium ejusdem , virtutia 
in sacns pQenit;nti2e Ministris promovendum , hbruin m His- 
pama scr«ps-.r.u De castitate Confessarn , quem eleg^nri lati- 
nitate soiidxque doctrinac . copia compositum , Ctr.sores de- 
signart jam approbavtrant . Sed ilium , pruptcr ii dktatn eodem 
tempure Jegem exiJii , prxio mandare m potuit ;: ejus tamen 
autographum in tabuiario Ducis Gr* ,cui Fran» 

ciscus illud mistrat, verisirniie cst cum alns ejusdeia scnptis 
asservari » . 

Kt- 



'fmticifcus X-awi** Idiaqiteziui . $6% 

Etsi vitam in gerendis magistratibus maximam partem du- 
Kerit, non ideo pauca obedientix , nec parum iilustria dedit 
exempla . Nam in primis nullum obedientix genus gravius ii- 
ii erat , ac difficilius, quam imperandi munus, quoties ei de- 
ferebatur , admittere . Hinc sxpe profusx Iacrymx , et animi 
angores intimi., qui corporis etiam valetudinem nonfiunquam 
immutarunt. Sed postquam demandata munera nec iacrymis, 
nec precibus poterat declinare , perinde illis subjiciebat hu- 
meros , quasi grata sibi essent , aut levia: quod non modi- 
-cam in obediendo -perfectionem indicat , et requrrit. Deinde 
in imperio ipso exercendo singulorum vires , et indolem sic 
explorabat ; ne cui forte majus , aut non ita convcniens onus 
imponsret , sed omnes ad officium faciiiori via compelleret 
ut quodammodo subditis potius obsequi , quam ab eis obse- 
quium exigere videretur . Praeterea Superiores habebat ipse , quo- 
rum potestati subjectus erat,et quorum proinde jussa prom- 
pte , ac fideliter exequebatur . De hac ejus perfecta raticne pa- 
rendi , vel cum difficilia prxciperentur , prxclara quardam ar- 
gcmenta jam exhibuimus , dum ea , qux Panzani gessit , re- 
censeremus. Sed et alibi , quamvis nullo Superioris cogerefut 
imperio , ad illius sequendos nutus prompturn sc animo , et 
opere osrendit. 

Dum provincix prxerat in Hispania , ^cripserat ad eura 
aliquando Prxposuus Generalis , novum sibi videri , alienum- 
que ab aliarum consuetudine provinciarum , quod in Castet- 
lana fiebat , uttirones alterum probationis annum cum srudiis 
conjungerent humanitatis . Id cnimvero antiquissimum erat ibi, 
ac fortasse ab eo instituttim tempore , cum mos 4dem vigebat 
Romx , ut Sacchinus indicat Hist. Soc. P. 4 lib.^.num. 37. 
S; d quocunque demum tempore mos ille inductus fuerit,ad 
eum modo emendandum non leves lntercedebant diffkultatei» 
H's tamen Franciscus nulio modo deterntus , ad indicatam 
G;-ner»iis voluntatem explendam serio convertit ammum: sta- 
timque dc jratione suppeditandi necessarios reditus^ ac de ha- 
bitanone constittienda cogitare ccepit, in qua juvenes post 
completum tirocinii biennium , studiis j^cufiiberent hum&nio» 
ribus. Et quamvis consilium hoc , supervenieme postmodum 
Sociorum expuisione, petficerc non potucut, m eo umen 

z 2 a ag- 



3<*4 £^ ^«w UluiirihHs Cast. Tet. Lib. IL 



aggrediendo non modicam obedientisc laudem promeruit . Pa- 
rem etiam conatum adhibuit ad reformandas Philosophiae Scho* 
las , postquam ex literis ejusdem Generalis agnovit , gratum 
sibi facturum , si curaret , ut in eis aliquid de amceniore , et 
experimentali Physica tractaretur. Sine mora probatissimos a- 
liquot Scriptores conquiri jussit , quibus in explicanda natu- 
rali Philosophia juvari Magistri possent : ac , nisi adversa obsti» 
tissent tempora , novum aJiquem cudi fecisset Cursum philo- 
sophicum , quem sequi deberent omnes , ut plenius Prxposi- 
ti Generalis voto satisfaceret . Ad eundem de provincia; sux 
rebus tam exacte ac simpliciter scribebat, ut qui ejus aliquan- 
do dictanris excepit verba, dum morbo impeditus erat ad 
scribendum , magnopere miratus fuerit ingenuam sinceritatem 
in exponendis quac gesserat , aut gerere cogitabat,et absolu» 
tam submissionem judicii ad Pracpositi voluntatem , quippc 
qui nollet ab ea nec in minimis discordare 

Postquam Societatis Moderatoribus subesse desierat , er- 
ga ilium, cui ex communi jure subjiciebatur , promptam si» 
militer exhibuit obedientiam . Vix enim Pontificias literx , qui- 
bus suppressa est Societas , Bononiam allatx fuerant , cura 
ipse protmus ad Archiepiscopum ejusdem urbis Cardmalcm 
Mai^ecium venit, eique tanquam legitimo Superiori se plenc 
jubrriisit. Ab eodem facultatem pro deligendo sibi Confessa- 
lio , pro pecuniarum usu , proque aliis similibus tam sup» 
pliciter petut , quam si cum aliquo ageret veternm Superio- 
rum . Quod Malvttius ita probavit , ut eum deinde singulari be» 
nevoiencia prosequeretur : nec solum postulataomnia libenter il» 
li concessit , sed potestatem insuper fecit , ut eadem ipse curo 
Hispanis . xunbus pro arbitrio suo communicaret . De aliis Fran- 
cisci virtutious , ac praesertim de lliius m gubernando pruden- 
tia , de fortitu ime in . adversis , de honoris et gloriae munda* 
n* concempcu , atque indefesso humiiitatis studio tam muita 
in pixcedentibus dicta sunt , ut ad eas comprobandas minus 
Becessariuffl c«i»tirncjn Aectorem piuribus dcmoran . 



CA- 



JJretueiscus Xawrixs Idigfvezras . 



3*5 



C A P U T XX. 
De Irancisci $bitu , tt illitts funere . 

Ej 1 arum intenrus exercitationi virtutum , quas modo commc- 
j moravimus, laudabilem agebat vitam ,et inter molestias 
aegrx valetudinis cum tranquillitate migrationis suse diem ex- 
pectabat. Nonnullis antequam obiret mensibus , significaverat 
Medicus, qui eidem xgrotanti semper adfuit, et cui proinde 
nota erat illius corporis habitudo , Francisci vitam per anncs 
jam decem divina potius , quam humana ope sustineri . Tri- 
bucbat hoc ille precibus Hispanorum exulum , quibus nove- 
rat ex multorum colloquiis civium, quorum frequens intra- 
bat domos , vel solum Francisci notnen defensioni esse , po- 
tentique patrocinio . Sed et Franciscus ipse , cui semper alie- 
na commoda potiora fuerunt, quam sua , constantius adver- 
sam valetudinem tolerabat , ut facilius aliorum intenderet uti- 
litati.IIlud etiam in provecta , et affiicta xtate vigorem ei ali- 
quem addidisse crediderim , quod spem bonam aleret ,in de* 
siieratissimum Societatis gremium tandem aliquando reversu- 
rum . Itaque cum eam in Alba Russia incoiumem servatam 
esse cognovit, iter iliuc agere cogitavit, paratus ad experi- 
menta quxhbet subeunda , ut iterum in ipsa reciperetur. Sed 
cum timerent Russiani Patres , ne id Hispanix Cunac non pro« 
baretur, et graviora inde nascerentur incommoda, ab incep» 
to illo de^titit eo tempore» 

Deinde vero, cum mitiora esse tempora videbantur , et 
ipse jam octavum et septuagesimum agebdt annum , ad Pon- 
tificem Maximum libellum supplicem misit, his conceptum 
verbis : Beatissime Patcr : Franctscus Xa<verius de Idiaquez, 
filtus prtmogcnitus Ducum Granatm ad Mgam , Htspunts Ma* 
gnatum ex prtma elasse ( alia quxdam adjungebat gentiiitia 
decora, quoniam hoc ad obtinendam gratiam expedire liii di- 
xerit , qui hbellum erat Pontifici traditurus ) Orator humtlli* 
me aecedtt ad Solium Sanctttatts isttr* : et fost bumtle fedum 
$scuUm cxponit) se in Soaetate Jesu nnxtsse ab ann$ trtgcsi* 
rnt tttuud$ bujus ttcvlt 9 atfut scmfcr tn Seaetatc ferse^vcras" 

se 



Be YiriilltMttrtb.il t. €(ltt. Tet. Ltb. H. 



se usaue ad ' cxst;nctionem . Jam <vcro , cum sibi constct ^Soeie* 
tatem Jesu adhue tubtittere in Alba Russia , fetit etiam atque 
etiam , ut Vrateri seni , et laboribus fracto lcnimcn conccdat 9 
illum in Socictatcm restituendo , et proDincia Albit Russia au* 
ctoritatc Pontficia appUtando , ut tic mori tandem possit m 
Religione , in qua tandiu ttbentitsime wixcrat . Hanc gratiam 
a Sanctitate uestra fostulat Orator per uiscera Jcsu Christi 
Datnini nostri , ^ui c«t. Ut libellus opportuno tempore red- 
deretur , usus est opera cujusdam Bononiensis viri,qui mul- 
tam apud Pium VI. iniverat gratiam . Sed tamen verisimilc 
est , Francisci preces non fuisse exauditas, cum de his nun- 
quam ipse locutus fuerit , ac ne cum eo quidem, cjuem ad- 
hibuerat ad libellum supplicem scribendum . Hic etiam , viven- 
te Francisco,, silentio rem texit, eamque nonnisi post illius 
obitum cuiquam aperuit. 

Interea Franciscus ad vitx metam appropinquabat , et 
cjuamvis iecto non esset affixus, gressum tamen movere smc 
aliena ope vix poterat . Sed quunto debilior erat corpore, tan- 
to mens ejus a perituris abstraeta bonis ardentiu- ainhelabat 
xtcrna . Fr^qu?nter per id tempus verba illa iterabat : N/bti 
me m h c mnniQ dclectat: et alia , qux famfllaris^ima sfbi fue- 
rant: Qnam bonum habewus i>cumi Credi etiarn potest , ali« 
quam propi.nqua: mortis prJesensionem iiabuisse . Postquam e- 
nim de more in Bertaliat suburbanum venerat anno 1790, 
Notaiium illum acctvir, quocum Bononix ante aliquot snnos 
cum facultate Summi Pontificis condiderat testamentun. : il- 
ludque modo coram eodem Nwtario , ct teftibus reco^ncvrt, 
atque aliqua ejusdem capita reformavit . His peractis , contu- 
bcrnales etiam suos per insequentes dies ad se v<xavit,et «b 
eorum unoquoqiie qu.xsivit, quosnam Bibliothec* sua hbros 
habere sibi unusquique veliet , postqufem ipse decessissa : CjUbd 
potuit de imminente iliius morte suvpicionem irjicere , quan- 
quam hoc ipse nihil expresse significa-vit Peircxit demde 
cum domesticjs , et externis eodem mcdo agere, quem hac- 
tenus observaverat , donec post Augusti rnedium verrgint con- 
tactus est, dum mens^e c um cxteris accumbt b^t . Incie mter 
syorum brachia in proximum defertur cubicuium ,in quo per 
dsem manere consueverat , et collocatur in iecto . CupitbkC 



Franciscu: Xrfw/*/- lii'ia^ue^ 'tas : , $67 

ille transferri ad superiorem habitationem , in qua Sacellurn 
crat positum , ut et Missam audire posset, et divinum quo- 
tidie recipere Sacramentum . Sed Medico, qui statim adfuit, 
mutationem illam non approbante , Franciscus devotioni suar 
practulit obedientiam . Hanc etiam erga inservientes sibi pari- 
ter exhibuit , sive cibum illi orTerrent , aut potum ,, sive phar- 
maca ministrarent. Ad omnes eorum nutus facile rlectebatur,. 
nullamque vocem impatientiae , vel dbloris indicem edidif, quam- 
▼is paucofr intra dies , alicubi disrupta cute , fuerit exulceratus. 

Sed nihil in eo magis fuit admirandum , quam animus 
imperturbatus , quo morrem jam appetentem aspexit . Deficien- 
tibus paulatim viribus ,quo potissimum morbo Iaborare vide- 
butur ,spes nulla erat reliqua illius valetudinis relevandae . Quod 
cum ei denuntiatum esset , ut se ad seternitatis viam compa- 
raret,non animo,non vultu concidit , non timore aliquo vi- 
•us est corripi , sed gaudere porius , et exsultare , quod pere- 
jrinationis sux finis advenisset . Ea nempe in Deo fiducia , 
quam fovere ipse studuit divinis psrfectionibus contemplandis., 
ct virtutibus exercendis, vires ilU credenda est addidisse , ut 
cam denuntiationem sine ulla conturbatione reciperet : et qui 
generose mundum spreverat propter Dsum , gaudere utique 
potuir , quod tandem relicto mundo , ad Deum , quem unice 
amabat, appropinquaret . Qyos deinde dies vixit , eandem a- 
nimi pacero retinuit . De valetudine interrogantibus , Benc se* 
«um agi , placidissime respondebat : nihilque ab illius orepro* 
dibat , aut ex vultu deprehendebatur , quod tranquillum ho« 
minem , Deoque submissum non indicaret . Sacro jam praemu- 
niendus Viatico , quod magno pietatis sensu recepit, vcniam 
prius ab omnibus exoravit , quos verbis offendisset , aut fac* 
tis . Idemque postmodum erga famulos prxstitit , quos nomi- 
natim compellatos rogavit, ut quaccunque in eos deliquissetj 
benigne vellent ignoscere. Ssd illi profusis lacrymis, ac ge- 
mitibus demonstrarunt, quam nihil ab eo fuissent cffemi , • 
quo nonnisi optima morum exempla > et sana consilia , et as- 
•idua recepcrant beneficia . Post non multos dies inunctus est 
oleo sancto : et tanquam ipse alteri adesset , cui Sacramentum 
muiistraretur , perin.ie intentus erat omnibus , et ad singulai 
deprecationes distincte 3 seligioseque respondebat. Cwra sxpc 

roga- 



$53 De Vlrh lllnstrihus Catt. Vei. lik U. 

rogatus csset a Confessario, num quid illius animum solici- 
tarct , toties eidem asseruit , nihil esse per Dei misericordiam, 
quod eum angeret,ct affligeret .Cum hac imperturbabili tran- 
quillitate ad extrema devenit , Deoque solitis precibus corn- 
mendatus , placide tandem in Bertalix pago decessit Kal.Sep- 
tembris 1790 , hora circiter quinta post mcdiam noctem,x- 
tatis anno septuagesimo nono cum dimidio. Facies ejus venu- 
stior , et amabilior post mortem apparuit , quam viventi fue* 
rat: et venerationis affectus, quo multi eum propter opinio- 
nem virtutis prosequebantur , divulgato illius obitu, maxime 
increbuit . Bertaliensium aliqui ad videndum exanime corpuf 
ingressi , reverenter deosculati sunt manus ejus,ad easque Ro- 
saria devotionis ergo applicuerunt . Alii deinde non solum cx 
urbe Bononia , sed Mutina etiam , et Parma , et aliunde petc 
bant aliqua , qux Francisco usui fuissent , ut ea sibi pro sa* 
cris pignonbus asservarent. Nec defuerunt, qui brevi post 
tempcre beneficia quxdam commemorarent , qux a Deo per 
Francisci mcrita obtenta fuisse dfirmabant . Ego vero , ut alia , 
qux minus comperta sunt , prxtermittam , hoc unum referam t 
quod accepi a Sacerdote perspectx probitatis , et fidei Domi- 
nico Balestrio, cujus testimonium manu sua perscriptum , at- 
quc signatum subjicio. 

„ Testor ego infrascriptus, fidemque facio , Franciscum 
„ Xaverium Idiaquezium , qui fuerat olim e Societate Jesu § 
„ diem supremum obiisse anno millesimo septingentesimo no- 
„ nagesimo . Is per annos multos rusticatum venerat cum aiiif 
„ Sacerdotibus , qui pariter ex eadem Societate fuerunt , in sub- 
„urbanam domum , qux valde vicina est Parochiali Templo 
„ S. Mardni de Bertalia , in quo ipse ab annis jam octo et vi* 
„ ginti Capellani munus exerceo . Possum autem sincere, ve* 
„ rissimeque asserere , atque etiam testimoniis confirmare toti* 
f , us populi, cujus numerus superat septingentos, ct Francis- 
i, cum , et ejus socios ita hic fuisse versatos, ut caritatis, et 
,^ aliarum exerciratione virtutum optimo exemplo fuerint uni- 
„ versis incolis S. Martini de Bertalia , ct Rovoreto , qui si- 
„ mul sunt uniti . Hoc insuper,quod ipsemet expertus sum, 
„ et cos,qui me norunt, in admirationem adduxit , xque ve- 
w ridice affirmo. Quo die , post Francisci mortem, justa ilii 

pex- 



Trtivriscuf Xaverruf Mraquczrus $6$ 

„ persolvebantur in Parochia Bononiensi SS. Gervasii et Pro- 
tasn , ill jc e^o profectus sum , ut Sacrum pro illius anima 
o'T?Tsm. Sed irer i'lud nonnisi aegerrime , magnaque cum 
„ defatisjatione confeci: nam podagra laborabam , qux me mul- 
„ tis rerro annis usque ad prxdictum diem afflixit . Tunc ve- 
ro indesinenter rogabam Dominum,ut me veliet ab eo in« 
„ tolerabili incommodo non meis meritis, qui peccator sum 
„ indignus , sed per merita servi sui Francisci liberare . Deus- 
,, que preces meas benigniter exaudivit. Nondum enim ad me- 
,, dium perveneram Sacrificium , cum me penitus dolor ille 
„ pedum reliquit.Ab eoque tempore in hodiernam usque di- 
em perfectam obtinui sanitatem , iis valde mirantibus , qui 
},me podagra misere afflictum viderant, modoque perfecte sa- 
,, num vident , et agnoscunt. Prxterea, cum adessem in do- 
„ mo quadam,ubi amissa fuerat certa pecuniae summa , quam 
3 , surripuisse arguebatur virguncula annorum sedecim , hanc 
„ ego remotis arbitris interrogavi , esset ne furti rea ? illaque 
j, omnino innocentem esse affirmante , in semotum discessi lo- 
,, cum , Deumque per merita ejusdem servi sui Francisci de- 
3, precatus sum,ut rera. iliam domesticis aliqua ratione mani- 
„ festaret ad inculpatse, atque afflictissimae puellae consolatio- 
,,nem. Non multae abierunt horx,cum tota inventa est pe- 
„ cunia in eodem ipso contenta involucro, intra quod illam in- 
„ cluserat accusator. Denique multis ego variisque molestiis 
,,per maximam cujusdam noctis partem exagitatus, somnum 
„conci!iare non poteram ; cum venit mihi in mentem recur- 
„ sum ad Deum facere , interpositis viri hujus optimi meritis, 
,, ut quietem mihi aliquam concedere dignaretur. Quod cum 
„ ftcissem , continuo me somnus cepit : deindeque expergefac- 
„tus,nihil eorum memini , quas me noctu solicitaverant , nec 
nisi post horas multas animadverti , quod mihi nocte illa 
,, contigerat. Hasc omnia verissima esse , subscriptione mea con- 
,, firmo, apposito Sigillo Parochialis hujus Ecclesia: S. Martini 
„ de Bertalia, et Rovoreto. Septima die Martii , miilesimi 
„ septingentesimi nonagesimi quinti. 

„ Dominicus Balestrius Capellanus . ,, 
Quanquam Franciscus in testamento suo disposuit, ut fu* 
nus ejus perinde atque aliorum exulum Sacerdotum celebra- 
Lib. 1L a a a retur, £ 



3 7© Ds Vlris lllustrtlns Cast. Vet. Lih. II. 

retur , aequum tamen visum est mulris, non tam illiu? humj- 
Wuth , quam propinquorum digniratis haben iam esse rationem • 
Iraque corpus ejus, postquam unguentis conditum est Berta- 
Jix ( ubi sepulta sunt illius viscera prope aram Sanctissimi Cot> 
dis Jesu , quod ipse totis visceribus amavit, ut Inscriptio in- 
dicat, qux ibidem incisa fuit marmori ) Bononiam delatum 
est noctu ad Parochialem ardem SS. Gervasii , et Protasii , sub 
qua domus sita erat, quam incolebat in urbe . Postridie in ea- 
dem sede , quse magnifico funebrium velorum apparatu , et in- 
genti cereorum nuriero instructa erat, parentarum Francisco 
fuit,magno ex omni civium ordine facro concursu , mulrisque 
iilius vultum pleniorem , et gratiosiorem quam antea demiran- 
tibus. Eximius Francisci amor in Societatem eum impulit,ut 
sepeliri peteret ad S. Ignatii, ubi multa Sociorum , etiam His- 
panorum , quiescebant corpora : ut quibus tandiu professione 
vitx conjunctissimus fuerat , iisdem communione sepulchri co- 
pularetur . Reverendi autem Domini Congregationis Missionis 
S. Vincentii a Paulo, qui sedem illam tenent , Francisci co* 
gnita voluntate , tanquam se divites felicesque reputarent talis 
viri nactis exuviis; eidem libentissime consenserunt . Illuc er- 
go deportatum est solemni pompa cadaver , arcxque inclusum 
ligneae,in eodem collocatum fuit IocuIo,inquo sepultus erat 
Petrus Calatayudius, quem Franciscus , dum viveret , tanquam 
suum in Christo Patrem diiexit , eidemque post mortem con« 
sepeliri voiuit , ut simul cum ipso ad vitam inde resurgeret 
sempiternam. In arca illa lignea repositum fuit hocEIogium, 
a Josepho Petisco elaboratum , quo et vitx series, et prxci- 
pux Francisci laudes continentur; 



D. 



Tranchcns Xa*verius Idta^uetint . 



D. O. M. 

FR ANCrSCVS . XAVERIVS . DE. IDTAQVFZ 

PATERNO G^NF p f .TOP AF CHIffi . GFNTTS .LOJOLEJE 
MAl FRNO . COMITATVS . XAVERII 
HFRFS . NATVS 
RECTO . SANCATNE . A nTIOVOS . NA V ARRiE . REGES 
FT . I NC AS . TIVPFP ATORFS . CONTINGENS 
VJCFOMOFS .ZOTJN^ .MARCHIO.DF .CORTES 
INTER . PRIMARIOS . HISPANI^ MAGNATES 
DVX .GR AMAT7E . AD.FGAM 
INFANTl A . FT. PVERITIA 
CASTISSI MOR V M . INNOCFNTI \ . MORVM 
ET.LITFRARVM . PR^ESFRTIM . HVMANIOKUM 

INGENTI •LAVDE.FPLiClTFK . EXACTA 
JAM . ADOLFSCENS . IN . IPSO . iETATIS . FLORE 
ANNO . SCII ICFT . VIGESIMO 
HERFDITAl IS . NOBILISSIMiE 
ATQVE. OPVLENTlSSlMiE JVRE 
1N . FR A7 RFM . TRANSLATO 
SOCIET ATEM . JFSV 
QVAM • DIV. IN .VOTIS . A R DENTISSIMIS . H ABVERAT 
FOST . LONGA . ET . VARIA . CERTAMINA 
FORTITER . SVPERATA 
INGKFSSVS.EST 
MAGNA . HOMINVM . ADMIRATIONE 
AC . MAJORl . FXEMPLO 
IN . EA . S ANCTOR VM . IGN 4TII .ET. X AVERII 
CONSANGVINFoRVM . SVORVM 
VIVAS.IMAGINES. EXPRESSIT 
MAGISTEKIO . PRJEDIC ATIONF . PRVDENTIA 
bANCTITATE . MoRVM 
DIVINiE. GLORliE . PROMOVFNDA . TAM . AVIDVS 

VT . AR . HOMINJBVS XONTIWO. PR^PEDITVS 
KT . II I AM . AD . INLOS . PROPAGATVRVS . ABIRET 
Lj V b . iiLV D . EI V M . hiLC . ESaLT . JVGIS . OR ATIO 

a a a z DO* 



372 Ve Ttrh lllustrfttts Cast. Vet. lib. U. 

domine.st.tv.es 
jvbe. me. vfnire .ah.te . svper. aqvas 

HVMILITATE .TANTA 
VT .CVM . OMNIVM . SOCIORVM . SVFFRAGTIS 
AD . SVPREMAM . ORDfNTS . PRiEFECTVRAM 

EXPETERETVR 
IPSE . SIBI . SOLT . VILISSIMVS 
NIHIT. . NON . TFNTAVERTT 
SOT FRTISSTMO . QVO . PR^DITVS . ERAT . TNGHVIO 
DONFC. M.IO .FAM . DlGNlTATEM . AVFRTISSET 
NIHILOMINVS . ASSISTENS. HTSPANI& 
ABSENS . LICET . CREATVS 
HOC.ETIAM.MVNVS 
SVMMIS . IMISQVE . PRECIBVS 
APVD.PATRFS . CONGREGATOS . DEPRECATVS . EST 
VT .CARISS!MOS . SIRI . MQVITIOS 
IN. VILLiEGARSliE.SOLITVDlNE . REVISERET 
VOTI .COMPOS.FACTVS 
TNCREDIBILE . DICTV.FST 
QVANTVM . 1N . EORVM . ANIMIS . FXCOT FNDIS 
TVM . VIR IVTF . TVM . FRVDJTIONE 
ADLA BORAVER fT . AC. PROFECFRfT 
AD . PROVINCIA. C ASTFT LANiE. GVBFRNACVLA 
QV ftNTVMVIS . INVJTVS. ADMOTVS 
SCHOLARVM . OMNIVM . DOMES7 1( ARVM 
NON . Ni AGIS . QVAM . IX7ERNARVM 
VIA .tl . KAliONE. DOcENDI . ACC VRATISSIMA 
IN . INTEGRVM . REbTITVTA 
SPLENDORt M . pitTATEM .STVDlA . COMPENDIA 

MlRiFiCE . RLNOVAVIT 
RECIOR . REGaLIS . COL LEcil . SA LMANTICENSIS 
btCVNDVM . RLN \ M iAlVS 
ET. MADRil VM 
GRAVISSIM • NLCCl u .< „ VSA . MISSVS 
CVM . Cit/iLKio . SOCll^ . HISPANIS, RELEGATVR 

IN . ITAIIAM 
SED . DVX . O N i BVS . FVTT 
IN.LABOKIBV a . 1 1 JEKVi\aNa;> . ITINERIS . AC . FXTLII 

*RQ. 



franeiscnt Xaveriut TJiaqtieziat, 37$ 

PROPF .INFINITIS. PFRFERFNniS 
TFTFFIORA . QVJEQVE. SIRI . SFMPFR . SVMFNS 
1N . LECTO . VFSTITV. HARITACVLO . CIBO 
QVO . RFUQVI . MFL.fVS. HABERENT 
APOLITA .SOCIFTATF 
DVM.FSSFT . ITFRVM . PR OVINCIALIS 
MC RFS . NON. MVTAVIT 
P* R I I TVO . SVI . SIMILIS 
CCNTFMPT V . KL 1 VM . HVM AN ARVM . FGREGIO 
DEMISSIONE . AMMI . SINGVLARf 
NON . MINVS . QVAM . MAGMTVDINE 
ADVERSITATVM . TOLF.RANTIA . OBEDIENTIA 
MANSVETVDINE.RELIGfONF.CONSrANTiA 
FIDE . SPE . CA RITATE 
DFNTQVE . SPI ( TATTSSIMO . EXEMPIO 
VIT^E . VEL . IN . MEDIO . SECVLO . DVCENDiE 
AD.NORMAM. EVANGFLIf 
ET . EGCI ESIiE . CATHOLICTE 
CVJVS . SACRAMENTiS . DFPRECATIONIBVS 
INDV LGEN ri!S . RITE . SVSC EPTIS 
EXlMiO . DEVOTIQNIS . 1NT \MJL . SENSV 
AD . FXTRFMVM 
EHFV ! QVANTuPtRH . DFSiDERANDVS 
JETERNVM . ViCTVRVS . PAC ATISblME . OCCIDIT 

ANNOS . NATVS 

SEPTVAGINTANOVEM. MFNbES.SEX.DIES.SEX 

KALEND. SEPTEMB: 
ANN. A . ChRISTO . NATO . oc IOCCI XXXX 
PARI NTI.SVo . BtNEFICtNTISSIMO 
COMMVNI . MAGISTRO . VlRTVTVM 
ET. SCIEN riARVM 
POUTIORVM . ARTIVM 
CVM . PitTATE . C< NJVNof NDARVM 
AVCTORI . PR^ECIPV ) 
VERBO . SCRIPTIS . ET . OPERE 
BENEMERENTI 
PEFFNMS • OBSt KVANT '/£ . MCNVMFNTVM 
iObi^LES . HibPANI . OPPiDO . M&RENTES 

fcU&VERVNT. 



374 & f V" iri * THfittrifas Cdst. Vet. Lih. II. 

In inso pavirrento Templi mar^oreus collocatus esr !*■ 
fU , qui Sepulcreri loculo imminet, in quo Frann\ci Xivc* 
rii , et Petri Calatavu^ii corpora reconduntur . Eidemque la- 
pidi sequens insculpta cst Inscriptio : 

FRANCISCO.XAVERIO.fDIAQVEZ.HISPANO 

PRTMARIO . DYNAST/E 
ANTIQVIS . NAVARR/E . RFGIBVS . ORTO 
ET. MAGMO . PEGNI. M ARHSCALLO 
TOPARCHT^E . LOJOLEiE 
AC . "X A VFR II . COMITATVS . HFREDl 
DVCI . GR AMATAE . AD . FGAM 
HIS . ALIISQVF . DITIONTBVS 
AMORE. fE-V.SPRETIS 
QVAM . JURE . HABITIS . NOBILIOKT 
PRTMIS . 1N . SOCIFTATE . [FSV . MVNIIS 
VEL. HVMH ITER.RECVSATIS 
VFL . BEnE . GEsTiS . TNCOMPA R ABiLr 
IN . OMNI . iETATE . AC . VIT/E . GFNFRE. INSIGNI 
CVNCTARVM . VIRTVTVM . PXFMPI.O 
LITER ARVM . I v DVSTRK > . CVLTORI 
SAPIENTISSIMO. MAGISTRO .SCRIPTORI . ELEGANTI 

EXVLVM.H1SP4NOR VM 
SOLAT r O . ET . PR/EblDIO 
QVT.CVM . VIXISSET A . LXXIX . M. VT. D.VI 
FELICITEK . DFCFDENS . KAL.SEPT. A. MDCCXC 
HBIC. CONTVMVL ARI . OPTAVIT 
PATRI. SVO.lN.CHKlSTO 
PETRO . CALATAYVD. S. J. VIRO . SANCTISSIMO 
plrTATE . DOCTRINA.SCR1PII5 
EVANG. PR&DICATJONE . INCLITO 
IN . tXlLIO . 111 , KAL. MART. EXbTiNCTO 
A. MDCCLXXHI . iElAT. LXXXIV 
V 1 RiQVE. B. M. 
CGNl VUfcKN ALFS . DOLENTES 
£ . F. 



VrdncifCTtt Xefvcriut lcltaqutiiut • 



Hxc habui , qux de rebus Francisci Xaverii dicerem , 
non tam pro ipsius dignitate Viri , quam pro ingenii mei 
tenuitate conscripta . Aliorum autem Virorum facta , qux ini- 
tio mens fuerat in hoc etiam complecti libro , cujus rnoies ad 
sufficientem jam modum excrevit , alteri tractanda rehnquo, 
qui velit inceptum a me opus persequi. Fgo enim , ut vera 
loquar , cum jam diu et titubante pulsu , et caligantibus o« 
culis , et capite pneter morem defatigato, non nisi xgre in 
eodem promovendo adlaboraverim, ulterius illud urgere non 
ausim . Hoc etiam , quod hactenus utcunque feci , benigno 
illorum patrocinio adscribendum existimo , quorum laudabi- 
lia narravi gesta : prxsertimque acceptum refero meritis Idia- 
quezii , qui mihi hoc onus imposuit, idemque,ut spero , vi- 
res quoque impetravit , ut illud in hunc usque portaremlo- 
cum , ubi jam obligatam olim fidem scribendi duos de Viris 
illustribus libros surncienter puto exsoivisse . 

Utinam meus hic labor et in honorem Dei ,qui laudan- 
dus est in Servis suis , et eorum 3 ad quos pervenerit, in ali- 
quam cedat utilitatem. 



IM- 



I N D E X 

RERUM NOTABILIUM» 



A 



lava (Teresia) Rosarium au- 
reum S. Aloysio donat. Pag. tzz 
Alusciza ( Joannes ) expulsos e Gal- 
lia Socios humanissime recipic 
Sebastianopoli . 276 
Annahs Jesuitici , anonymuni et per- 
versura opus , a fidei Qussico- 
ribus in Hispania mtercipiun- 
tur . 27* 
Annona», pecudum , et armentorum 
augmentum post exercitarn erga 
pauperes misericordum. i7i.seq. 
Arteagarcm familia ex Chnstians 
vitse legibus optime consticu- 
ta . 22.6 
Avenione P. Nolhacus cum aliis 
Catholicis impie a Jacobinis oc- 
ciditur. 226 
B 

Bdgradus ( Jacobus ) primiSm in 
custodiam, deinde in exilium mit- 
titur. 32,8 

Bellettus ( Josephus ) de Jesuitis 
initio sinistre sentit , quos dein- 
de amat impense . 318. seq.323 

Benedictini Mouachi erga infir- 
mos Socios multaro Burgis exhi- 
bent caritatem . 44 

Bononiae praeclarum constantiae ex- 
c/cpium adolescentes perhibent 
Societatis . 339 

Bozizius ( Antonius ) aliiq. Ger- 
ni^iae Sosii inopiam sublevant 



H'spanorum. 328. seq- 

Bur^ocarensium erga praetereuntes 
Hispanos Socios humaniras sin- 
guiaris . 309. seq. 

C 

Calatayudii ( Petri ) jam morituri 
ad Idiaquezium verba. 33$. seq. 

Calvinus necandos Jesuitas , vel ca- 
lumniis opprimendos esse cense- 
bat. 3*7 

Castellana provincia quot haberet 
Socios , et quem quique adie- 
rint portum ex.Iii tempore . 7 

Castelvetrus ( J janoes Maria ) Re- 
giensis Episcopus quosdam Sooe- 
tatis juvenesad sc yocat , ac IIIU* 

nere donacos dimittit . 312 
Castillus (Gaspar) Societati gau- 
denter adjungitur . 178. Diurur- 
nis in tirccinio morbis exercitus, 
non inde contrahit Ianguorem a- 
nimi . 178. seq. Compostellam 
studiorura causa missus .longio' 
rem inde profectionem arripit in 
exiliura . 179. seqq. Dum Corun- 
niae detinetur , sedulo divinis re- 
bus , et literariis incumbit . 187. 
seq. Absolutis studiis , evehitur 
ad Sacerdotium . 188. Multam 
in perficlendo spiritu curam im» 
pendit . 189. Eximiam reputat 
felicitatemsubesse obedientiae ju- 
go . 189. seq. In externo cuku 
ita decentiam amat, ut simul 

auf- 



tertatem sectetirr . 190. Ad con- 

tinendos annDi motus egfegiucn 
conatum adhibe? . ib. Laudabi- 
lc Donit studium in reterenda 
bemfuiis grat a. 191. Olferen- 
do Sacr ficio diligenter se prae* 
parat , rnulrumque inde fructum 
ieport.it. ib. Suppressa Sccieta- 
te , nihilo segnius mcumbit stu- 
diis . 192. In exnemo m< rbo 
p ulta vututum edit exempla . 
Iy2- seq. Vrtam inter frequen- 
tes Chnsti amplexus B^noniae 
fimt. 19$. 

S. Chnstophoro (Joannes Tho- 
mas ) tironibus a jungitur Sc- 
Cietatis . 95. Copulandis litteris 
ac virtutibus Patronum sib) asci- 
9c;t S. Alry^ium . 95 stq. Do- 
cendis . rtget disque Socus n a- 
§mam virae partem impcndit 96. 
Jnter discipulos scitntiaro p omo- 
vet . et virtutem. 97. Ab tjus 
Schola multi ad Indos prcfic - 
scuntur. ib. Vallisoleti cum ma- 
gno studenttum fructu Cr>ngrega- 
t oni praeficitur Aloysianae . 98. 
teq. In orationibus habend) < ; ad 
populum non probat exquisiraro 
<ju->rumdam diligentiam . 100. 
seq. Sacerdotes , qu< tertiuro pro- 
bandi erant , diligcnter instru- 
it . ici, M^istenuro explican- 
dae doctrinae pueris studiose pro» 
movet . ib. In Rectoris munere 
vigilantiaro cum prudentia , se 
veritatero cum mJulgentia con» 
furg* . ioi seqq. Tenacirati 
Prncurator s r< medium adhibet 
efficacissimum . 105. Ipse in al- 
ios cartac m et largitatera e- 
xe-cet . ib Bentficiis gratum se 
perh;bet , idemque c^mmendat 
aliis 106. Corpus suuoi au^tere 
Itb. II bbb 



canigat . ib. Et anlmi mctus 
strenue cohibet . 107. seq. Hu- 
mihter } et constanter adversa 
tolerat . io^. seq. In morbis pa- 
tientiam retmet , et obedientiam . 
109. seq. In extremo morbo 
constantiam . et pjetatem exhi- 
bct sirgularero . 110. seq. Bo- 
noniae ouit 3 ibidemque sepelitur 

Colmenares ( Eugenius ) quolcco, 
ac tempore natus sit . 15 1. Post 
tirocinium , et studiorurn cursum, 
Grammaticam docet. 152. Et 
Philosophiam , aucto discipulo- 
rum , et pcenitentium numero* 
ib. Socius datur Magistro novi- 
tcrum : et Theologiam Palen- 
tia? docet . 15}. Pcstquam mul- 
ta Collegia Ttxerat, Provmckm 
saepe admimstrat . ib. Tota Eu- 
genii vita oratione praesertim , 
et mcrnfi. atione ccnstabat .153. 
seqq. Quaedam ex adversariis e- 
jus excerpta , qu.bus ejusdem 
cvandi studium comprobatur . 
155. 0;ationis ope concitatos 
irae motus viriliter superat . 156. 
In objurgando lenitatem rigori 
piaefert.ij^ Perpetuum corpo» 
ri bellum iniicit • 158. seq. 
Qijam largus in austentatibus , 
tam roodicus cibi erat , et som* 
ni . 159 seq. In laboribus aliis , 
unde unde advenienribus , patien 
tem et «Jubrms^um Deo animum 
gent. 161 seq. Ab elatione ac 
singulantare alienus^ hilarem se 
praehet in qurtidiano congres- 
su . 16^. Sed idem dernisse ab- 
jirirur coram Deo . 164. Pa» 
pertacem • et mcde rationt m te- 
ret in rmmr w- . 164 seq. Ca- 
stimoniae decus omm ope deten- 



dit . 165. Levitatem vel in al- 
terius ore ferre non potest. 165. 
seq. Obedientiam etiam minor:- 
bus exhibet . i65 Divinam fi- 
dem frequenti fovet meditatione. 
ib. Spem quoque promissis alit 

• a Deo factis . i65. seq. Caritas 
in Eugenii regnabat corde . 167. 
seq. Sacratissimum Cor Jesu fer- 
venti amore prosequitur . i6S. 
Inde mansuetudmem traxit , ec 
invictam in portanda cruce con- 
stantiam . i6g. Inde misericor- 
diam didicit etga pauperes . 170. 
seq. Quaro misericordiam roulti- 
piici mercede Deus repenriic . 
171. seq. Et homines hberali 
compensant officio. 172. seq. 
Beneficentiam ad immerentes quo- 
que j sibique molestos extendit . 
174. Nonnihil de rigore retuit* 
tit , ut aliorum voluntati consen- 
tiat. 17$. seq. Ne quem cfF.n- 
dat verbis , studiose cavet . 174. 
Quanto propinquior ad metam , 
iliustnora promit virtutum exem- 
pla . ib. In tranqudla pace pos- 
tremum dicm expectat , ad quem 
se praeparat diligenter . 175. Sa- 
cramentorum acj utus ope , Bo- 
noniae moritur , et ibidem cum 
honore tumulatur . 176. Euge- 
nii elogium sepulcrale . 176. seq. 

Coropostellani Socii , imminente 
jam proscriptione , nullis sussio- 
nibus inducuntur , ut sibi pros- 
piciant . 180. Decretum exilii 
constanti , et submisso animo 
excipiunt . 181. seq. Archiepis- 
copus doloris sui , et amoris in 
Socios non dubia prodit indicia . 
183. De Sociorum exilio dolet 
civitas universa . 183. seq. Quid 
in disccssu , quid item in pro- 



fectione contigerit . 1S4 seqf. 
Q^am rationem vitae Corunnisc 
iDStituerinc . 187. Ferrolii csete- 
n 5 adjuncti Sociis , laetanter ab 
eis discunt , generalem fuisse 
submissionem ad jussa Regis , et 
neminem propter affi?fa crimi- 
na fuisse detentum . 188. 
Cou>>ani Comitis , G.ulorum ducis^ 
insignis pietas in aegrotantes So- 
cios . 51« 

D 

Diezii ( Emmanuelis ) elogium • 

224. seq. 
D.ezius ( Philippus ) insolabiliter 

dolet , quod ab exihi pcena e- 

ximatur . 184. 
Dissidiis componendis nihil aptius 

est mansuetudine . 5 . 
E 

Episcopus Britcnoriensis multos So» 

ciorum promovet ad Sacerdoti- 

um. 3 3 2. 
Exercitioium spiritalium oceas one 

fabula corflatur in Jesuitas .317. 

seqq. 

F 

Ferdinandi I. Parmensium Ducis 

egregia in Hispanos exules li- 

berahtas . gcg. seqq. 
Foglianus ( Josepus Maria ) Epis- 

copus Mutinensis Socios ample- 

ctitur , eorumque constantiara 

laudat. 312. 
Frenerus ( Antoniu?) erga Josephum 

Turrianum eximiam perhibet ca- 

iitatem . 196. seqq. 
G 

Gonziliu*; ( Franciscus ) dum Theo- 
lo^iam Pompelone docet , Chris- 
tianam doctrinam pueris frequen- 
ter explicat . 101. seq. Idem Xa» 
verii Hiaquezii res gescas colii» 
git. 289. 

Cor- 



1 



GcrdaVza ( Marcu? ) Sociis inter 
A ijutores ads.nbitur. 86, De- 
mandatum in tirocinio munus 
y cum laude virtutum exercec. ib. 
R rn domesticaro , et alienam 
diligenter curat »7. Magno pue- 
rorum commodo ludimagistruoi 
agit 88. Exdium tanquam op- 
portunicacem ad sanctiorem vi- 
tam acceprat. lb. Et rnencem et 
corpus diligenti coercet scudio. 
89. Suum esse iucit caeteris mi- 
nistrare. 90. Erga senem infir- 
mum admirandam exhbet cari 
tarem. 90. seqq. Marcham . et 
Mariam refert. 91. seq. Mendi- 
cum , vel procul agens quotidie 
juvat. 93 Centi laudabihter o- 
bit. 93. seq. 

G yrii ( j ;sephi ) elogium. 87. seq. 

Granellius ( Joannes ) Mutinensis 
Rector omni officiorum genere 
Idiaquezio , ejusque S< ciis opi* 
tulatur . j ii. «eq et 315. 

Guillenii ( Joannis Francisa ) Bur» 
gensis Ai chiepiscopi singulans pie- 
tas « et in B jrgense Collegiuro. 
bentficentia 245 seqq. 
H 

Hispani exules ad contubernii dif- 
ficilem mutationero Bjnon.ae ad- 
iguntur. 17. 

Huelgaruro Antistita potestate fun- 
gitur fere Poncificia . 233. 
1 

Idiaquezii ( Francjsci Xaveri- ) or« 
tus , et pnroa educario, 201. bo- 
cietati post maturim deliberati- 
onem adjunccus , tirocinium in ea 
ponit , et literis informatur . 20^. 
Humaniores docet lireras Phi- 
losopbiam , et Tneolo^iam . in 
qua Doctr ns ^etrectat lauream. 
Z17. De miuisteriis ab eo exer- 

bbbz 



379 

citis ad animorum salutem pro» 
curandam . 224. Bur^ensis CoIIc- 
gii Rector designatur. 230. Re« 
nuntiatus tirocina Rector , Ro* 
mam mittitur ad comitia. 238. 
Ad Hispaniam regressus , per^ic 
in Collegio regendo Villagarsien- 
si . 242. De ratione , quaro ha- 
buic , ln tironibus educandis. 249. 
Collegio pisericitur Salroantino. 
256 Provincia Castdlina pri- 
mum ilh decernitur . 264. Quid 
egeric, exortis in Societacem gra- 
vissimis tempestatibus . 271. De 
his , quae fecic , cum Societas 
in Hispania incepta est pertur- 
bari. 277. Cum cxceris Hispanias 
Sociis tjicitur in ex I um . 293. 
Rehcta Corsica , in continenttoi 
pertransit Itaham . 305. De llli- 
us in Panzanensi Villa commo- 
ratione . 314. Bonomse sedem 
sibi, suisque constituit. 329. De 
his , qua? Bonoma? gessic ; ubi 
provinciam icerum suscipit guber- 
nandam. 334. De lllius vita? ra- 
tione post ab litam Societatem . 
342. Qua?d*m de Francisci vir- 
tucibus singillatim. 347 De Fran- 
cisci obitu et illius funere . ^tfj. 
Iraola ( Vincentius) sui nomims re- 
cordatione ad contmendos natu- 
ra; motus inc tatur. i\6, Prop- 
ter morum prcbitatem a Mar- 
chionibus de Valmeuiano in ip- 
sorum domum ad filiorum curam 
admitntur ib. In deligendo vitae 
statu prudenter , et Christ ane 
procedit ibid, Ex literis Inmcis 
ad petendam Societatem induci- 
tnr 137. In tirociflio imirandum 
sibi proponit S ' Aic y?ium . ib. 
Philo^ophi* Studrom quod Me- 
thymnae inchoavcrat , absolvic in 

Coi- 



3«* 

Corsica. 13S. Viliora quaeque roi- 

nisteria libeuter exe>cet. ib. Theo- 
logiam Panzani , et Bjnomae dis- 
cit. lb. Uoique ad aliorum excur- 
rit com.noda , et in legibus erai- 
net, observandts. 138. seq. Sacer- 
dot;o consecratus , Castrumfran- 
cum mittitur , ubi usque a J raoi- 
tem raanet. 139. Multa ibi agit, 
mulcaque tencat , uc animorum 
saluti serviat. 139. seq. Mortuura 
sepelire contendit. 140. Post So- 
cietatis excidium nihil omittit, 
ut se j jvandis animis habilemred* 
dat. 140. seq. Obtenta confes- 
siones audiendi potescace , munus 
hoc integerrirae , indefesseque o- 
bit. 141. seqq. Veteribus adjun- 
ctus sociis , multam eis opem af- 
fert , et solatium. 143. In juvan- 
dis infitmis , et morti proximis 
infatig;abilera operam ponit. 143. 
seq. Ecclesiasticum addiscit can- 
tum , et Curionis exercet mune- 
ra , ut missioni proludat Indicae , 
quam semper in votis habuit. 114. 
seq. Perficiendi sui curara caete- 
ris occupationibus anteponit. 146, 
ln cibo parcus , et in oratione 
prolixus , quamvis modicam inde 
caperet suavitatem. ib. Pauper- 
tatcm cum misericordia in ege- 
nos conjungit. 147. Modeitiam , 
et gravitarera in colloquiis exhi- 
bet ferainarum. ib. Erga omnes 
obedientiam , et submissionem 
observat. 147. seq. Eminebat in 
eo aequabilicas animi , ex assidua 
vincendi sui ccntentione profec- 
ta. 148. seq. In aegrotorura ob- 
sequio contracta Ine , vitam in* 
videndo fine concludit. 149. seq. 
Castrifranchi cum ingenti nmni- 
qcq luccu scoelitur . 250. 



de Iriarte ( Gregorius ) ab exiB* 
Sociorum excipitur. 44. 

Lacaze ( Petrus) mathesim docet 

Salmanticae . 39. 
de Losada ( Ludovicus ) laudatur* 

3». 

Lubianus ( Firminus ) consilium Idia» 
quezii probat de Societate am- 
plectenda. 210. Frustra illura de- 
inde hortatur , ut Doctoris Theo- 
logi gradun accipiat . 223. In- 
signis ejjsdem caritas erga Soci- 
os e Gi lia profugos. 274. seq. 

Lusitani aliquot Socii quanta in er- 
gastuiis passi fuerint . 9. seqq. 
M 

Mariae Leczin«kiae , Galliarum Regi- 
nae , parentalia fiunt Calvii. 50. 

Mariana Hirculani Princeps multaco 
erga Panzani degentes Socios 
perhibet caritatem. 315. 

Marchionis Jacobi Mariscotti libe- 
ralitas erga Idiaqueziura. 344. 

Mendiburi ( Petri ) elogium. 112» 
seq. 

Mendiburi ( Sebastiani ) natalis di- 
es , et locus. ri2. ingressus ad 
Societatem . 114. Diligentia in 
virtutibus , et Iiteris assequendis. 
ib-Pompelone Grammaticam.cuai 
fructu docet .115. Per aestatem 
ad montanos excurrit populos. ib. 
Varias Vasconicae linguae dialec- 
tos perfecte discit. ib. In ejus lin- 
guae usu peritiam , ct elegantiam 
obtinet. 116. Inter alias Orato- 
ris dotes praestantem actionem 
habuit. ib. Qualem teneret in ex- 
cursionibus agcndi morem. 117. 
Inter multorum plausus , multas 
etiam hominum , ac Daemonura 
pafitur impugnationes* 117. seq. 
Philosophiam > et Theologiam ex- 



plicat Pompelone. 1 1 8. In eanVtn 

uibe Congregat i >nem engit Ai y- 
sianam. 119. Quantus abea fru- 
ccus provenuec . 1 io. seq. S. A- 
Icy.ium impense coiit. ec ab alus 
s^ugiC ur coUcu*-. 111. seq. Con- 
grcgicio Sacerdorura ct Schola 
Mdnaoa sub illius luctu et uu- 
rotro augetur , et fer/orc pieta- 
tis. 122. seq. Muitos commeuta- 
tiombus sucns , ec concionibus 
excolir. ii^. *eq Quotannis \,et 
dicecesim excurric concionabnn- 
dus . 124. Obcreccationes mitio 
sustioet , quas major d.?inde con 
sequitur veneratio. 124. stq. hx- 
tra dioecesira Arnedum. Autoium, 
et Calcidam ministeriis excolit 
Apostolicis. 125-seqq. A profec- 
tionibus redux , nuliara in Col- 
legio requiem assumir. 127. Va« 
lios scribit libros , quorum ali- 
quos edit Vasconice. 127. seq. 
Modestiam , et parsirnoniam ubi- 
que servar. 128. Tuendae casti- 
tati duriores admbet castigaciones 
corporis. ib. Paupertatem exacte 
colit. 129. Multa pro augendo 
Dei cultu agit , multaque medi- 
tatur. 129. seqq. Congregationes 
mukaserigit in honorem SS.Cor- 
dis Jesu. ib. Hoc ipse frequenti- 
bus reveretur obsequiis. ib. Fe« 
lalem Passionis noctem pene du- 
cit insomnem. igo. Pompelone 
novam templi molitionera aggre- 
ditur. 131. Domum item Exerci- 
tiorum in ea maenium parte ,ubi 
S. Ignatius concidit. ib. Neutrum 
tamen absolvit propter indictum 
exiliura, quod ipse constanter ex- 
cipit. 132. In itinere militibus ti- 
morem eripit seditionis. lb. In du- 
rioribus exilii casibus alios crigit 



ad tHuciaai ib. Scribendis Iibris 
utiiibus temous impendit. 12,3. 
Bmon ae vicara agic a privacis 
commodis abhorrencem. ib. AcJ 
mortem in ancecessum se praepa* 
rat dil.igencer. 134. ln longo vi- 
tae cursu nullam gravem culpara 
credicur adnississe. ib. Pietatera, 
et conscantiam perhibet in mor- 
te ; in q>u S. F;rmini Martyris , 
et Miriae V. patrociniuro exper- 
tus fuisse vid:cur . 135. 
Mendizabal ( Jo<e?h J >achimus ) 
ante aditam Societatem roulca 
pacitur a domesticis . i\. Eorutn 
animos singulari consilio expu- 
gnat. 24 A tirocinio domandae 
naturae incurabic, 24. Divinae con- 
suetudinis studiosus. huraanae mi- 
nus indulget. 25. Ab honore mun» 
dano abhorrens , se ipse despi- 
cit. 25. Parvo seraper contentus, 
lautiora non curar. 16 Aliorura 
fama? , atque utilitati deservit. 

26. Patientiam in diuturno mor- 
bo cum msigni pietate corjungit. 

27. seq. Ut pudori scrviat , gra* 
vissimum celat incommodum. 28. 
Ejus in Foro Comelii obitus. lbid. 

Mozius ( Aloysius ) Hispanis exuli- 

bus hbros mittit , et pecuniam. 

200. 116. 
Muriel ( Dominicus ) Faventia? mo« 

ritur cnm opinione sanctitatis. 97. 
Mutiloa ( Vincentius ) statuam eri- 

git S. Aloysio , cujus aram aliis 

donis exornat . 122. 
N 

Novitiorum nomina, qui venerunt ia 
exilium : et aliorum facta quaedara 
fusius explicata . . . . in Prxfat. 
O 

Obesus ( Hieronymus ) ad necem , 
^uam certam credit > iavicto aru* 

i&o 



3*t 

mo prnperat . i&5. seq. 
sorii ( I^ratJi ) genus , et Paren- 
tum rrores indicantur. 29 Quali 
animi comparatsone Societatem 
adient. 30. In tirocinio spem n a- 
gnam lacit furutae probitatis. 31. 
In scientiarum curriculo CcTtcns 
antefertur. 31. Philosoph am Me- 
thy nnae docec. ib. Sed contracco 
e> Jabore morbojSalmanticam re- 
dit , ubi creatur Dcccor. 32 Ro- 
Diam Theolcgiae Magister evoca- 
tus, exspectationem <>uperat,)quam 
de se moverat. ^z.Ejus docendi 
ratio probatur a Cardmali Quiri* 
no j et ahis. 33 Qjaedam tjus 
scripta praelo evulganrur. ib. Ke- 
dux in Hispaniam , Salmanrica? 
docere perg't. 34. Ab Academiae 
Doccoribus Mamtum nrttitur, ut 
Carolo III de adventu ad regnum 
gratuletur. 34 Jam rude donatus, 
Dissertationes perficit . quas Ro- 
mae inchoaverat, ibid. Design^tus 
spirstalium rerum Praefectus , ac- 
Curatissiroe munus illud exercet. 
35, Conciones domi habet. et ex- 
tra rllam. ib. Collegium regit Sal* 
roantinum pari vigilantiar, ac pru- 
dentiae laude. 3^. Magistros ae- 
que ) ac discipulos diligenter ex- 
citat ad officium. 37 Erga om- 
nes reiigiosam exercct oencficen- 
tiam. ibid.Templum et Sacranura 
exornat. 38 B bli thecam auget. 
39. Villam amplifvat , et amce- 
ni^rem reddit. 39. seq. Post ue- 
ratam Sulmantmi Coll'.gii guber- 
nationem provirc ae Castellanae 
praeficnut 40 Tirocinium ante 
omnia lustrat. 41. Proscriptione 
Sociorum co^n ta, iter arripit Ma- 
tritense, ut Regem alloqueretur. 
$2. Hubita uer Aianaae Ccimtem 



eligendi portus facultare , San- 
ctanuerum ire decernit. 43. Ex 
icinere Jiteras ad Socios mictit. 
43. seq. Per viam tum alios pas- 
sim , tum maxime novitios conso- 
latur. 44. Sanctanden cum gaudio 
Sociorum excipitur. ib. Inde ad 
Comitem Aranda? rescnbit Iibere. 
45. Calviura appulsus, mulcam ibi 
prudentiam ; et caritatem exer- 
cer. a pag. 45 ad 52. Ad Ligu- 
riam ductus , in Januensi portu 
conanbus Gallorum obsistit. 52. 
Per B. nonicnsem agrum Socio- 
rum domicilia disponit. 53. Ab- 
sr luta prafectura Provinciae , do- 
mum Bmoniae regit. 54. Socie- 
taris extermimum patiemer fert, 
et hjmihcer. 55. In suburbanam 
domum sececm. 56. Erat m eo 
singulare rehgionis studium. 56. 
Precandi , meditandique frequen- 
tia .ib. Amor soiitudinis et pau- 
pertatis. 57. Ad retinendam cora- 
munis v tae rationem indefcssa 
cura . 53. «eq. In pudore servan- 
do solicitudo. 59. seq. Prompta } 
submissaque obedientia . 60. 6t. 
Humditas cum magnanimitate 
coi juncta . 42. Animus ab ela- 
tione ; fastuque abhorrens. 61. 
seqq Fx miae ad imperandum do- 
tes. 63. Prudentiam e jus Socii sus- 
piount et Societatis Praepositus 
laudat . 64. In extrtmo diuturno 
morbo patientiarm et pietarem ae- 
que demonstrat . 65. 60. Ad bal- 
neas Porrectae duotur . 66. seq. 
i^idem pie decedit , acsine pcm- 
pa ut petierat, tumulatur. 67. 68, 
P 

Pereirae ( Emmanuelis ) parr^a , et 
ir grc^sus in Societarem . 1. Ejus 
intcr studia devotio.2. Magi^teria. 

ibid. 



lbid. Diuturna praefectura socio- 
rum. 3. In ea vigilantiam adhibet, 
prudcntiamque reljgiosan>. 4. Ad 
irrogandam ; cenain ; discnmen in- 
ter culpas habec . lbid. Excernos 
paricer, ac domesticos mansuetu» 
dine sibi conciliat . 5. In exiliura 
abiturus . honori suorum prospi- 
cic imperterrite. 7. Calvii Socio- 
rum anirnos variis modis erigic ad 
constantiam . 9. seqq. AJ perqui- 
rendum subditis victum industri- 
am, et operam adhibet . 12. AL» 
grotantibus eximia caritate minis- 
trat. 13 Suam interim negligit 
valetudinem. 14. Ad Bononien- 
sem translatus agrum, familiara 
ibi ducit numerosiorem. 14. Ei- 
dem de necessariis providet , et 
optimam vivendi formam statuic. 
15. Hospiralitatem cum multisex- 
ercet. \0. Bononiam accitus, qui- 
busdam Sociorum domibus prae- 
est. 16. Soluta jam Sccietate ; vi- 
tam agic simiHimam religiosae. 17. 
Propinqoae mortis nuntium sere- 
no vultu excipit, 19. Ad eam 
mulcis religionis actibus compa- 
ratur. 19. Deiparae opem , cui se 
pridem mancipio dederat s suavis- 
sime implorat. 19. Placide Bono* 
niae obit. ib. Quaedam ejus virtu- 
tes indicantur . 20. seqq. 
R 

Recii ( Bernardi ) elogium , et 0- 
bitus . 6g. 

Recii ( Clementis ) ortus; et ingres- 
sus in Societatem . 6g. Magistri , 
et Oratons munus Iaudabiliter o- 
bit. 70. Segovienses et vitae exem- 
plo, et prudenti consilio juvat.71. 
Sociis sine inferiorum querela, et 
cum profectu juvenum praeesr.71. 
seq. Provinciae Prsepositus illurn 



3*3 

sibi adhibet ab epistolis. 72. Ubi- 
que censetur dignus , cui Provin- 
cia deferatur , lbid. Hanc ei de- 
cernit Praeposicu 1 - G^ncralts , prae- 
cluso ad recusancu idicu. 73. Post 
biennium , cogente valctudine , 
magiscratum abdicac . lb. Labores 
Sociecacis . quaro amabaC mcime^ 
recuperanda? saluti obsistunt. 74. 
Expulsis ab Hispania Sociis, Val- 
lisoleti manet . ;b. Inde in Corsi- 
cam, et Bonomam venit jinvicto 
semper animo sub extenuato cor- 
pore .75. Diligencer se praeparat 
ad extremam horam . 76. B .mo« 
nia? obit. ib. Elucebat in eo fid.es. 
76 seq. Familiam Sacram singula* 
riter veneratur. 77. Ad novum S. 
Jacobi fe^tum preces ordinat Sa- 
cerdctales . lb. £rga S. Joannem 
Cbiy^ostomum mir fice afficitur . 
qi. Joanni Nepomuceno aram 
statuit, celebrandoque illius festo 
dccem assignac. ib. Fiduciam in 
Deo collocac.78.seq. Ejus in De- 
um er homines caritas. 79. Libr- 
ralitas ejus in pauperes insperato 
dono rependitur . 80. Illius in gu- 
bernando prudentia. 80. seq.For- 
titudo in tuendo suorum jure . 81. 
seq. Patientia inter injurias . 82. 
Modestia , et temperantia. 83. 
Constantia in officio religioso ser- 
vando . 84. 
Religiosos inter viros officiura nul- 
lum est vile . 12. 

S 

Salazarii Comitis erga Philippum V 
in bello , et in pace merita . 205. 
Ejasdem oratio ad pronepocera 
suum Idiaquezium. 208. seq. 

Salgadi ( Jacobi ) elogium. 90. 

Sancciscephani ( Michaelis ) elogi- 
urn . 2ii. 

Si- 



3»4 

Silcntium mansuetudini adroixtum 
ad propulsandas lrjurias tutissi- 
mus cly : eus. 5. 

Socictas a Magstris suis non mi- 
nus tnodestiam , quam sapienti- 
am exigebat . icg. s- q. 

3ocn , qui Collegns abcrant , dum 
Societas proscnber-tur , sponte 
se sistunt Jjdici . isd. 
T 

T^rgestini Socii opem ferunt ex- 
uiibus Hi^anis .2,25. seq. 

Turriano ( Josepbo ) propter vitae 
penculum Bautisrot gratia prope- 
ratur. 194. Apud Hicron. Uutari- 
um primaro confessionem mstitu- 
it lb. Contra Matris et Patrui 
vota Societatem amplectitur. ib. 
Ad Indos m tri petit , neque iliud 
obtinet 195. Po<>t rosgisteria cum 
laude obita . regendis Sociis addi- 
citur. ib. Aunae cives , et £pisco- 
pum valde s:bi conciliat et Colle- 
gii templum instaurat. ig^.^q. 
In Sociorum exnulsione prc pter 
valetudint- rn in Cae^<b'0 qu< d. m 
detentus , raulta ibi patitur. 19$. 



Profectns deinde in Italiam , se» 
dcm tandem Medicinae constituit. 
ib. Perhumaniter a Mexicanis So- 
ciis hsbctur. 196. seq. In meditan- 
dis divinis se^qjihorara quotidie 
pomt. 197. Mysteria Christi pati- 
entis assiaue mcditatur.ib. Eucha- 
ristiam , et Mariam V. frequenti 
cultu prcsequitur. 198. Servilibus 
modis corpus suum excipit. ib. In- 
ter molestias morbi , et incisiones 
Chirurgi patitntiara invictam re- 
tinet. 199. Castimoniam et pau- 
pertatem diliger.ti colit studio. lb. 
Vitam religK So fine concludit , et 
honorifice sepelitur . 200. 
U 

Ugualde ( Franciscus ) apud Ma- 
taguaios votum obtinet funden- 
m pro Christo sanguinis 100. 

Vulnerata ^anctsc Mai x Virginii 
Imago q aedaro celebns,quae Val- 
lisolcti coiitur . 228. 
Z 

Z ldus ( Stcph?nus ) Salmantirae, 
cum alhs cccumbit in obsequio 
militum contagiosorum . 262. 



Errata 



Corri 



Pag. 


23. lin. 


ult. ccepit 


cepit 


196. 


8. 


celam 


ceilam 


245. 


'7- 


Villagasrenses 


Villagrsienscf 


247. 


28. 


aliios 


alios 


2 75. 


pen. 


vcnientibus 


venientes 


344- 


1. 


incidebat 


incedebat 


■!?«• 


S. m aliq. exemp. Vicecmoes Vicecomef 



- , U 4- ~* I V T T