Skip to main content

Full text of "Diplomatarium Islandicum: Íslenzkt Fornbréfasafn, sem hefir inni a halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og arar skrár, er snerta Ísland ea íslenzka Menn;"

See other formats


I BINDING LIST JUL !? ^^''^ 







'í^^^^ 



f- 




DIPLOMATARIUM ISLANDICUM. 



ÍSLENZKT FORNRÉFASAFN, 

SEM HEFIE INNI AÐ HALDA 

BRÉF OG GJÖRNINGA, DÓMA OG MÁLDAGA, 
OG AÐRAR SKRÁR, 

ER SNERTA 

ÍSLAND EÐA ÍSLENZKA MENN. 



GEFIÐ UT AF 



HINU ÍSLENZKA BÓKMENTAFÉLAGI. ^,j.<^ 




DIPLOMATARIUM ISLANDICUM. 



1. 1169. 

Skýrslugrein úr reikningsbókum ármanns Engla konungs, 
að Hamelin Dekanus skuldi Heinreki konungi II. einn nor- 
rænan hauk og einn íslenzkan geirfálka. 

Magnus rotulus pipœ (reikningsbók nm konungstekjur), frá 1.^. 
ári Heinreks II. Prentað i The Great Roll of the Pipe (frá 15. rikis- 
ári Heinr. 11.) bls. 16 og endrtekið á 16. ríkis ári (1169—1170) bls. 
146, 18. ári (1171— 1172), 19. ári(l 172— 1173) bls. 137, 20. ári (1173— 1174), 
bls. 99 og 21. ári (1174—1175) bls. 147. - Dipl. Norv. XIX, Nr. 50. 

Nicholescira.^) 
Hamelinus Decanus debet. i. accipitrem Norrensem. et. 
.i. Girfalconem Islandensem ut loquela sua differatur. 



3. 1177. 

Skýrsugrein úr reikningsbók ármanns Englakonungs, að 
Hamelin Dekanus í Linkolnarskíri gerir skil fyrir einum nor- 
rænum hauki og einum íslenzkum geirfálka. 

Magnus rotulus pipæ frá 23. ríkisári Heinreks II. og prentað í 
The Great Roll of the Pipe fré sama rikisári bls. 107. — Ennfrem' 

1) Svo. 

Ðipl. Isl. X. B. 1 



2 FÁLKAVEIÖAR. 1177. 

ur stendr grein þessi undir sama rikisári i Compotus Roll. — Dipl. 
Norv. XIX, Nr. 58. 

Lincolnscire. 

De placitis Widonis decani et sociorum eius. 

Hamelinus decanus reddit comp. de. j. accipitri Nor- 

rensi et .j. girfalcone Ysland' ut loquela sua difFeratur. Regi 

liberavit. j. girfalconem Ysland' per breve suum. Et debet 

.j. accipitrem Norrensem. 



3. Tetriim 1228-1334. 

Hákon Noregskonungr (gamli) Hákonarson ritar Heinreki 
Englakonungi III. og kveðst vilja, að sama vinátta haldist 
þeirra á milli, sem jafnan hefði verið með forverurum sín- 
um og Jóhanni konungi (Jóni landlausa) föður Heinreks kon- 
ungs, sendir því trúnaðarmenn sína á hans fund og Andre- 
as erkidjákna í Björgvin klerk sinn með sex geirfáika og 
gáshauka nokkura, og lofar fleirum, þegar menn sínir komi 
með fugla frá Íslandi, auk annara greina, er bréfið hermir. 

Royal Letters of Henry III. ed. W. Shirley, I, 216-217 (Nr. CXCIII) 
eptir frumriti á skinni (Ancient Correspondence vol 4, Nr. 11 4-). — 
Dipl. Norv. XIX, Nr. 1.53. 

H[enrico], Dei gratia illustrissimo Anglorum regi, H[aco] 
eadem gratia rex Norwegie, salutem, et sincere dilectionis 
affectum. 

Quoniam serenissimus rex Anglie Johannes pater ves- 
ter antecessores nostros semper sincere dilexit indissolu- 
bili dilectionis vinculo, celsitudini vestre cupimus astringi; 
sperantes quod dilectio que jn juventute nostra esse ceperit 
cum etatis augmento semper crescet et multiplicabitur; et 
sicut patribus nostris succedimus in regno, ita etiam in di- 
lectione quam se habuerunt diebus suis. Nunc autem fide- 
les nostrosi), et dilectum clericum nostrum A[ndream] Ber- 
gensem archidiaconum ad uos transmittimus, quibus fidem 
habeatis indu[bitanter] super his que ex parte nostra uobis 
proponent. Mittimus etiam excellentie vestre per eosdem gi- 

1) Hér mun eitthvað til fallið. 



1224. FÁLKAVEIÐAR. § 

rofalcones .vj osturos in signum dilectionis, 

largius celsitudinem uestram visitaturi, cum nuncii nostri 
cum auibus ad uos de Islandia redierint. Rogamus autem 
excelientiam vestram quatenus mercatores nostros in reg- 
num vestrum venientes manuteneatis, et ab omni injusta vexa- 
tione defendi precipiatis; et nos mercatoribus vestris qui in 
terram veniunt nostram easdem vices rependemus. Sup- 
plicamus etiam regie dignitati vestre quod, si quid in par- 
tibus nostris vobis placens fuerit, id nobis coníidenter signi- 
íicetis; quia ea cum promptissima deuocione parati sumus 
efficere, que serenitati vestre nouerimus complacere. Et de 
terra nobis assignanda, sicut in prioribus literis a celsitudine 
vestra postulavimus : si placet cogitate. 



4. 23. Augiist 1334. í Liindúnum. 

Heinbekb Englakonungr hinn III. skipar ármönnum sínum 
í Járnamóðu að láta skip frá Skotlandi, Noregi, Islandi, 
Fríslandi, Kolni, Danmörku og Eystrasalts löndum faraburt 
með frelsi, hvaðan sem vera skal, en skip frá Frakklandi 
og Poitou skuli enn í haldi um sinn. 

Rotuli literarum clausarum Henr. III. fra 8. rikisári, i útg. I, 
462b. — Dipl. Norv. XIX, Nr. 163 Sbr. bréf frá 29. Dec 1224, sem 
þó nefnir ekki ísland (Dipl. Norv. XIX, Nr. 163). 

De navibus j{ex BaiIIivis portus de Jerne[muth'] salutem. 

e 1 eran is Maudamus vobis, quod omnes naves venientes in 
portu Gernem[uth'] cum mercandisis de Scottia et Norwegia et 
Islandia et Frislandia et de Golonia et de terra Regis Dacie et de 
partibus illis orientalibus sine impedimento abire permittatis, 
et similiter naves piscatorias de quacumque terra sint. Na- 
ues uero alias iUuc venientes de terra Regis Francie et de 
Pictavia arestari faciatis donec aliud inde preceperimus. Teste 
ut supra (o: me ipso apud Londinum, xxiij. die Augusti, 
anno regni nostri viij.). 



!• 



4, FÁLKAVEÍÐAR. 1224—1225. 

5. 1224-1225. 

Hákon Noregskonungr (ganili) ritar Heinreki III. Englakon- 
ungi og skýrir honum frá jivi, að hann hafi sent fálkafang- 
ara sina til íslands fyrir tveimur árum, og að þeir væri nú 
komnir aptr fyrir skömmu ; sendir hann honum því nú 13 
geirfálka, prjá hvíta og liu gráa, einnig rostungstennr og elgs- 
horn, og væntir þess að vinátta |)eirra haldist. 

Royal Letters of Henry IIL ed. W. Shirley L 4S6 (Nr. CCCII) 
eptir frumriti á skinni (Ancient Correspondence IV, Nr, 116). — Dipl. 
Norv. XIX, Nr. 167. 

Reverendis.simo domino et amico karissimo, H[enrico] 
Dei gratia regi Anglie, H[aquinus] eadem gratia rex Nor- 
uegie, salutem et sincere dilectionis [affectum]. 

Exenniis nobis anno preterito a uestra serenitate trans- 
misssis, Regium fastigium uestrum multiplici gratiarum ac- 

tione prosequimur, promptum anim et par- 

atum, omnia que animo uestro sedere perceperimus, pro 
omni posse nostro executioni demandare. Misimus quidem 
ante biennium aucupes nostros in Islandiam, ad querendum 
aues ad opus uestrum, qui glacialis occeani famem et fri- 
gora incredibiiiter ibidem sustinentes, ad nos cum avibus 
quas habere poterant nuper redierunt. Illas igitur ad pre* 
sens regie serenitati ueslre transmittentes, scilicet .xiij. giro- 
falcones, tres albas et decem [griseos?] .... regiam 
nobiiitatem uestram exoramus, quatenus eodem a vobis af- 
fectu, et eadem benignitate recipiantur, qua a nobis trans- 
mittuntur. Et si aUquam hujusmodi curam habueritis, sicut 
pater vester et predecessores vestri habuerunt, qui aves Is- 
landicas carius quam aurum et argentum amplexari dice- 
bantur, nobis per latores presentium significari non omitta- 
tis, et nos, cum qualicumque labore seu diffícultate, ad eas 
obtinendas summam diHgentiam, ut prius, adhibemus. Aves 
etiam, dentes cetinas . . . . et unam furcatu[ram] vo- 
bis transmisimus, Rogantes ut dilectio inter nos, continuata 
per crebra mandata innouetur, et ut velle vestrum seruire et 
absque omni scrupulo, nobis aperire dignemini. 



1262. gizurarsattmAli. 5 

*6. 1263. á Alþingi. 

GlZUEARSÁTTMÁLI. 

Á. 

Landsbókasaín 789. 4to bls. 426—427. skriíað c. 1620— 1G30. Sýn- 
ist vera sama handrit og B í DI, l, bls. 621 — 622. 

Þad er sammæle bonda fýrir nordan land oc sunaii ad 
þeir jata œfiiiligum skatt herra | » | konge. og magnuse konge 
land og þegfia. med suðrdum eijdum viij alner huor sa 
madur er þijngfararkaupe a ad giegiia. þetta fie skulu til 
samans færa hreppstiorar oc til skips flýtia. og fd i hendur 
vmbodsmðnnum kongs. oc vera þa vr abjrgd vm þad fie. 

hier a molj skal kongur lata oss nd frijdj og jslendsk- 
um Iðgum. 

skulu vj skip [ganga af Noreigi til Jslandz. ij. sumur 
enu nœstu^). efi þadan i fra sem kongi og hinum bestum 
lan[dzins] bændum þiker landinu hentast vera. 

Erfder skuki vpp giefast fyrir jslendskum mðnnura i 
Noreige huorsu leinge sem þær standa. þegar rietter £rfing- 
iar koma til eda vmbvdzmenn þeirra. 

landaurar skulu vpp giefast. 

.slijkaii riett skulu jslendskir menn hafa i noreige sem 
þa er þeir hafa best hafft. og þier hafid sialfer bodid a yd- 
ar briefum. og ad hallda frijdj ýfer oss. sem gud giefur oss^) 
framast afl til. 

jarfin vilium vier ýfer oss hafa a medafi hann helldur 
tru vid ýdur. 

medan þier oc ydrer arfar og ££fterkomendur halldid 
vid oss þessa sættargiðrd. þa skukmi vier og vorer arfar 
hallda allaii trunad vid ýdur þa stund. efi lau.ser ef hun 
rýffst. ad bestu manna ýfersýn. 

Til þess legg eg hðnd a helga bok. og þuj' skil eg til 
guds. ad eg suer hdkonj kongj og magnuse konge land og 
þegíia. og æfinligaii skatt rned slijkrj skipaii. sem nu erum 
vier a satter ordner. og maldagabref vortt vottar. gud sie 
mier so hollur sem eg satt seige. gramur ef eg lýgur. Vale. 

1) [Hér er ein lína fúin ofan af blaðinu. 2) Svo. 



6 GIZURARSÁTTMÁLI 1262. 

B. 

Bók í 8vo skrifuð 1706 eða nokkru síðar, korain til Landsskjala- 
safnsins 27. Júlí 1909 úr dánarbái Daníels prófasts Haldórssonar. Þó 
að afskript þessi sé nokkuð misrituð í smáatriðum, er hún þó merki- 
leg og sjálfstæð, og ekki bein afskript af neinu handriti, er nú þekk- 
ist. Páll lögmaðr Vidalin hefir hafl þetta handrit undir höndum. 

Sa ffrste Sattmale Jslendinga vid Hakon Ha- 
konarson. 

Þad var Sam(m)æle bænda fýrir nordan land og sunn- 
afi. ad þeir jatudu æfinliga skatt. herra Hakone konge [og 
Magnuse^) land og þegna med svordum £ide xx al(ner) hver 
sa mann^) sem þingfararkaupe a ad gegna. Þetta fe skulu 
samafi færa Reppstiorar. og til skips (flytia) og fa i hendur 
kongs umbodzmonnum. og vera þa úr dbýrgd um þad fie. 

Hier i mot skal kongur lata (oss) nd fride og Jsslendsk- 
um logum. 

skulu 6 skip ganga af Norege til Jisslandz ij sumur 
hin nærstu. ^nr* þadan i fra sem konge og hinum bestu 
monnum landsins þikir^) hentast landinu. 

([rfder skulu upp giefast i Norege fýrir Jsslendskum 
monnum hversu leinge sem þær hafa stadid. þegar riettir 
arfar koma til edur þeirra umbodsmenn. 

Landaurar skulu uppgiefast. 

Slikafi Rett skulu Jsslendskir menn hafa i Norege sem 
þa er þeir hafa bestan att^). og þier^) hafid sialfir bodid i*^) 
ýdar brefum. og ad hallda fridi yfir'') oss so sem gud gief- 
ur ydur framast afl til. 

Jarl vilium vier ýfir oss hafa. medan hann helldur trun- 
ad vid vid ydur. enn frid vid oss. 

skulum vier og varir arfar halda trunad vid ýdur med- 
an þier ng ýdrir arfar hallda vid oss þessa sattargiðrd. enn 
lausir ef hun rýfst ad bestu manna ýfirsion. 



1) [leiðrétt; Magnússyne, handr. 2) Svo. 3) þikia, hdr. 4) Svo. 
5) leiðrétt; hier, handr. 6) leiðrétt; ad, hdr. 7) leiðrétt; fyrir handr. 



1263. GAMD SÁTTMÁLI. 7 

*7. [1263 og síðar]. 

€}aMLI SÁTTMÁIiI. 

Bók í 8vo, skrifuð 1706 eða nokkru síðar, komin til Landsskjala. 
safnsins 27. Júlí 1909 úr dánarbúi Daniels prófasts Haldórssonar. Þó 
að þessi afskript sé ekki forn, er liún merkileg í sinni röð, sjálfstæð, 
og sýnir vel, hvernig orðalag sáttmálans hefir smátt og smátt tekið 
breytingum i raeðförunum hjá þeim, sem skrifuðu. Eiðstafrinn fylgir 
hér og tvímælalaust, sem er sjaldséð. Páll Iðgmaðr Vidalín hefir haft 
þetta handrit undir höndum. 

Gamle Sáttmale mille Hakonar Hakonarsonar 
og Jslendinga pa allt landid sðr. 
J nafne fodur og sonar og h(eilags) anda. 

var þetta jatad og samþickt af ollum almuga a Jsslande 
med lofatake. 

Vier biodum virdugligum herra Hakone konge hinum 
Coronada vora þionustu under þa grein laganna sem sam- 
þickt er millj kongdomsins og pegnanna er landid bjggia. 

J fyrstu grein ad vier vilium giallda konge skatt. og 
þingfararkaup sem logbok vottar. og alla þegnskylidu so 
framt þad er haldid vid oss. sem moti er jatad skattinum. 

J fýrstu ad utaustefningar skyldum vær aungvar hafa. 
utan þeir menn sem dæmder verda af vorum monnum a 
alþinge burt af landinu. 

Jtem ad Jisslendskir menn sieu logmenn og sýslumenn 
hier a landinu. af þeirra ætt sem at fornu hafa godordiu 
upp giefid. 

Jtem ad vj hafskip gange til landsins a hveriu dre for- 
fallalaust. 

Erfdir skulu upp giefast fyrir Jisslendskum monnum i 
Norege. hversu leinge sem stadid hafa. þegar rieltir arfar 
koma til edur þeirra umbodzmenn. 

landaurar skulu og upp giefast. 

Jtem skulu Jisslendskir menn slikafi riett hafa i Norege 
sem þeir hafa bestan haft. 

Jtem ad kongur iate oss fride na og Jslendskum Iðg- 
um eftir þvi sem logbok vor^) vottar. og hann hefur bodid 
i sinum brefum. sem gud giefur honum framast vit til. 
j) Svo. 



g VERNDARBREF. 1346. 

Jtem ]arl uilium vier og hafa yíir oss medan hann 
heldur trunad vid ýdur. og frid vid oss, 

Halda skulum vær og vorir arfar allan trunad vid yd- 
ur medan þer og ydrer arfar halda trunad vid oss. 

Þessar sattargiordir fýrr skrifadar eru lausar. ef roíin 
verdur af ýdvarre alfu ad bestu manna ýfirsýn. 

Eijdur Jslendinga.i 

Til pess legg eg hond a helga bok. og þvi skýt eg til 
gudz. ad eg sver herra Hakone konge og Magnuse konge 
syne hans. land og þegna. og æfinligaii skatt. med slikre 
skipan. og maldaga. sem nu erum vier á satter ordnir. og 
skildagabref vort utvisar. 

gud sie mier hoUur et cetera. 



*8. 10. Marts 1346. í Osló. 

Verndarbréf, er Magnús konungr Eiríksson gefr Ormi 
biskupi Aslákssyni og dómkirkjunni á Hólum. 

MSteph. 57. 8yo bls. 33 — 40, afskript gerð fyrir Árna Magnús* 
son ineð hendi síra Snorra Jónssonar á Helgafelli stafvétt eptir frum- 
ritinu, sem þá var á Hólum: „Originallen af þessu Brefe liggur i 
Stiíftkistunne & Holum a Pergamente". — Bréf þetta er áðr prentað 
í DI, II, Nr. 517 eptir transscripto frá 30. Júní 1542. 

Magnus med guðs naad noregs swia oc skane konongr 
sendir œllum monnom þeim sem þetta bref sea edr heýra 
Q(uediu) G(uds) oc sina. ver vilium at |)ér vitir at gudi alz 
voldughum till heidrs oc hans signnadu modr moiu mariu 
oc allum guds helghum monRom. ])a tokum ver heilagha 
hola kirkiu oc virdulighan herra oc andlighan faður og vin 
varn hin kœra Herra Orm med guds miskunn biskup at 
holum aa islande sweina hans þaa sem hann heldr dagligha 
aa sin kost oc landbola. jarder garda. skip. kaupeyri. skogha. 
fiski. fugluer. reka. oc allan varnad oc goðz })at sem kirki- 

1) Eiðrinn er 6fastr þessum sáttmálu í handritinu. 2) Svo = nodz. 



1346. VERNDARBREF. 9 

an oc hann eigha edr eighande verda j lande oc lausum eýri 
huart sem þat er j minna lut edr meira logligha j guðs 
vald vaara vernd oc konongligt traust till aUra rettra maala. 
fullkomligha firirbiodande huerium manne huerrar stettar edr 
tighundar sem huer er. kirkiunni. edr honom edr hans swein- 
um fýrnefndum edr varnnade oc godz kirkiunnar oc hans 
nokkorar rangligar agonggur at veita. nema huer sem þat 
gerir viH sæta af oss reidi refssinggum oc hardum afuarkost- 
um oc a ofuan swara oss þrettan markum j brefuabrot oc 
þeim fullretti sitt eftir loghum er brotet er vidr oc halfuu 
aukit saker þerssa vars varnnadarbrefs. Swa vilium vier oc 
at allir menn viti at ver hafum paa skipan aa gort at herra 
Ormr fýrnemfndr skall sealfuer hafua oc taka einfaldan sak- 
0ýri af sinum daghhgum sveinum. vttan aleigumaal vaar 
þegngillde brefuabrot oc fridkaupp. Biodum wer allum monn- 
om. einkanligha syslumonnom. loghmonnom. handgengnum 
monnom varum oc vmbodzmonnom varum at þer stýrkir 
kirkiuna fyrnemfnda oc herra orm biskup godz hans oc varn- 
ad oc sweina hans fýrsaghda þui œllu framar tiU lagha oc 
rettýnda bæde vm loglighar skuUdaheimttinggar oc adra lute 
vit huat manna sem þat er at skipta at ver hafum gefuit 
kirkiunne oc honom. þeirra varnade oc godz þetta vart bref 
tiil stýrkss ok verndar oc latir peim þess swa niotande verda 
sem þer uiUr hafua þak oc ofuusu af oss. £r þat fulkom- 
et bod vart at þer lukir med greidskap optnefndum herra 
ormi biskupi allar retgorfuar skuldir till tiu marka edr tiu 
morkum storre oc hafuir loket innan manaðar fra þui sem 
þer verdit krafðer swa framt sem þer vilir ei oss swara 
fiorum markum j brefuabrot ok þo ret gera at siðar see. 
Þetta bref var gort j oslo freadaghen næsta firir gregoríj 
messu. aa. seaunda aare oc tuttugta rikis vars. herra arne 
aslaksson canceler vaar insiglade oss sealfum hiauerandum. 



*9. 30. Oktober 1354. í BjörgTÍn. 

Bb&f Magnúss konungs Eiríkssonar um tíundagreiðslur til 



10 TÍUNDIR OG KRISTINRÉTTR. 1354. 

Hólabiskups og að sami kristinréttr skuli ganga um alt 
landið, sem geingr sunnanlands. 

MSteph. 57. 8vo bls. 65—71, raeð hendi sira Snorra Jónssonar á 
Helgafelli stafrétt eptir frumritinu, sem þá var á HóUim : „Origina- 
len af delte Brev ligger udi Stiftkisten paa Holum paa Perganient, 
er nu meget slet at læse". Er afskript sira Snorra gerð fyrir Árna 
Magnússon. Bréf þetfa er áðr prentað í Dí, III, Nr. 60 eptir miðr 
góðri pappírsafskripl frá siðara hluta 18. aldar, þvi að þá var þessi 
afskript ókunn, sem er igildi frumritsins, er nú er glatað. 

Magnus med guds naad Noreghs svija oc skane kon- 
ongr Sændir ollom monnom j holabiscupsdðme þæim sæm 
þetta bref sea ædr hóyra Q. G. oc sina. 

Ver vileum at þer viter at hæidarleghar herra oc var 
andaleghar fader herra ormr med guds naad biscup at hol- 
om kom oc kærde fyrir oss at ýmser CDæn j hans biscups- 
dðme vilea æighe gera sinær tighiunder æftir þui sem þæir 
ero gude skjlldugher oc heilaghre kirkiu bæde af hælghra 
dagha væidum oc adrum lutum. Sua oc at þæir vilea æighe 
lata hann hafua visitacionem æftir kristnom lagha retth. Og 
af þui at ver vileum æinkes manz rett krænkkia alrasidæst 
heilagra kirkiu oc hennar formanna hældar styrkea oc stad- 
fæsta til alra godra luta þui er þat vart fulkomet bod oc 
sannar vile at þer gerer ýdrar tighiunder a huæriu aare 
œftir landzens loghom oc kristens domsens reth æftir þui 
sœm þer viler suara fyrir gude oc oss. ok halder biscupen- 
oCD visitacionem oc ræidskiota æftir þui sem loghbok vattar. 
Sua vileum ver oc at sa kristensdoms rettr sæm gængar 
sunanlandz at hann gange vm alth landet ok fyrirbiodom 
ver huærium CDanne æftir adrum retth at sðkea næma huær 
sæm fyrirnæmst oc æighe gerer æftir þui sem nu hafuum 
ver bodet æder nokot vnadar hola biscup mote frealse oc 
rette hæilagra kirkiu vile suara oss atta œrtoghum oc þræt- 
tan morkum j brefuabrot oc honom fulrette sith tuæauket 
œftir laghadome æftir þui sem hans varnadabref vottar sæm 
ver hafuum honum gefuet. 

Þetta bref var gort j biorghuin CDanadagheni) fýrsta j 

1) sunnudaginn, yngri afskriptirnar =^ 19. okt, 



1389—1393. BRÉFSÁGRIP. — LÖGMANNSÚRSKURÐR. H 

vœttre a setta aare oc þreatughta rikes vors. herra ormr ðý- 
steinsson drozete var j noreghe jnsighlade. 



10. [30. Mai 1389. í Björgvin]. 

Bréfságbip. 

De ældste Danske Archivregistraturer udg. ved T. A. Becker, I, 
Kh. 1854- bls. 74 (Skrá um skjalasafnið á Kallundborg 1476). — Þetta 
er efniságrip af því bréfi, sem pventað er í DI, III, Nr. 307. Það bréf 
er einnig prentað 1 C. Molbech og N. M. Petersen: Udvalg af hidfil 
utrykte Danske Diplomer og Breve fra det XlVde, XVde og XVÍ^ 
Aarh. Kh. 1842-1858, bls. 19-20. 

Jtem eth breft huilkelunde Hogen Jonssðn han talede til 
them som haffde warith paa Grönland oc skyllede them ther 
í'ore oc huilke lunde the aarsagede them at the war aff nadzi) 
weigne the tiidh komme oc ey aff foragt. Dat. mccclxxx nono. 



*11. 8. Maí 1393. í Miklalbæ. 

ÞoESTEiNN lögmaðr Eyjólfsson úrskurðar verndarbréf það, 
er Magnús konungr Eiríksson gaf Ormi biskupi og Hóla- 
dómkirkju stöðugt í öllum greinum. (Sjá Nr. 8). 

MSteph. 57. 8XP bls 41—43, afskript gerð fyrir Árna Magnússon 
með hendi sira Snorra Jónssonar á Helgafelli stafrétt eptir frurarit- 
inu, sem þá var á Hólum: „Originalen her af er vid Domkirkiuna a 
Holum". — Bréfið er áðr prentað DI, III, Nr. 401 eptir transscripto 
frá 30. Júni 1542. 

Þeim goðum monnum sem þetta bref sea eðr heyra 
sender þorsteinn eyiulfsson Iðghmaðr norðan ok westan a 
islandi Q(uediu) G(uds) oc sina kunnigt giorandæ. at a íiorða 
ari EÍkis wars virdoligs herra herra œiriks meðr guds nað 
noreghs oc swiasikis kongs. jn festo beati iohannis 
bauerlacensis episcopi a miklabæ j skagafirðe a almenni- 
ligre prestastefnu. birti virdoh'gr herra herra petr med guds 
nad biskup a holum mer bref heidrh'gs herra herra magn- 

1) Svo = nodz. 



12 tANDAMERKJABRÉF. 1397. 

usar med samri nað noregs oc suÍEBÍkis kongs vnder hans 
hanganda jnzciglæ. huert her er med fest þessu minu brefui 
suo latanda ath hefdi tekit hæilaga hola kirkiu allt hennar 
goðz oc warnað j kongligt traust oc sina wernd. Sua æi 
sidr kræfde biskupinn mik orskurdar a huort kirkian a hol- 
um atte þessarra nada niotande werda eðr æigi j þíj sel- 
farar male sem þa war kiært tii jons geirssonar. þíj j guds 
nafne amen sagda ek med þeirra beztu manna Eaðe sem i 
hia mer woro. med fullum laga orskurðe jon geirsson skjlld- 
ugan wera at luka kirkiunni a holum halfuaukinn Bett sinn 
fyrir þetta kongsins warnadarbref med slikum peninga wexti 
oc solum sem sira jon magnusson hola kirkiu officialis hafðe 
aðr dæmt æinfaldan oc konungs brefuet stodugl oc obrigdi- 
ligt halldanða j ollum þeim grœinum oc articulis sem hrœra 
er^) fasta æign hæilagrar kirkiu vid huern mann sem at skipta 
er. allt þar til sem Rettr noregs kongr þath aptr kallar 
med sinu opnu brefui. ok til sanninda her vm setta ek mitt 
jnzcigle fyrir þetta bref skrifuat j sðgdum stad oc are deghi 
sidarr en fyrr segher. 



13. 3. Ápríl 1397. í Hrísiim. 

Ageip af kaupbréfi um jörðina Borg í Miklaholtshreppi með 
tilgreindum landamerkjum. 

Máldagabók Arnarslapa umboðs í Landsskjalasafniuu hin eldri 
bls. 93, og er þetta ritað c. 1800 á að gizka. Sbr. Dipl. Isl. IV, Nr. 
660; VI, Nr. 32. Þar er eingra landamerkja getið, á hvorugum staðn- 
um, Framar í bókinni (bls. 63) með gömlu hendinni (frá c. 1680) 
stendr égrip af þessu bréfi alveg samhljóða DI, IV, 660. Annaðhvort 
hafa verið gerð tvö frumrit af þessu bréfi í öndverðu, á þann hátt, 
að landamerkin hafa gleymzt úr því frumritinu, er fyrst var skrifað, 
og hafi þá verið ritað annað bréf um sama far, nema landamerkjum 
Borgar aukið inn, og frá því frumriti vœri þau svo komin i þetta 
ágrip, ellcgar ágrip þetta er að Oðrum kosti falsbréf yngra en 1680, 

Anno 1440 selde Herra Þorsteirn abote d Helgafelle 
Olafe Þorarinssyne med samþicke konu hans jðrdena alla 
1) Svo. 



1B97. ÍIOLTAStAÐABREF. Í3 

Borg i Miklahollts Repp med hálfum Borgardal. med þess5- 
um Landamerkium. Ad austaiiverdu rædur Klofá ad Pund- 
arastapa. Þadafi fyrer ofaii Reidgotur d LangahoUte. sión- 
hending i Sorthöl. þadail i Krosdíj [vid Faskrudi). pá effter 
þvi sem Fáskrud rædur til þess votnum hallar. þa so sem 
fiðll og hæder halda til Klofar. Keifft(e) hann fyrer þetta 
Ulfvarsfell. og 3 parta i Hnjsum i Helgafellssveit. 



*13. 1. NoTember 1397. á Holtastöðum. 

EiNAR prestr Þorvarðsson selr hústrú Ingiríði Þórðardóttur 
jörðina alla Holtastaði í Langadai, er Pétr biskup (á Hól- 
um) hafði selt honum, og lýsir hann því meðal annars, að 
Holtastaðakirkja eigi „hálfan viðreka" („allan reka") út á 
Depli „á móts við Gunnsteinsstaðakirkju" („skógarhögg í 
Kolahvammi í Blöndugili"). Falsbréf. 

Ðisk. Hol. Fasc. II, 2, frumrit á skinni, ef frumrit skal kalla. 
Sex innsiglaför eru á faldi bréfsins, og f 4 götunum eru enn innsigla- 
þveingir, en öll innsigli eru nú frá bréfinu glötuð. Aptan á bréfið 
er ritað með eiginhendi : 

„Upplesed fyrer Riettenum a Eingehlidarþinge þann 29 Apri- 
Hs 1745 

testr_ Biarne Haldorson'*. 

Bréf þetta er áðr prentað i safni þessu (III, Nr. 518) eftir af- 
skript frá Hannesi alþingismanni Þorsteinssyni, en frumritið hafði eg 
þá ekki séð sjálfr, og þótti bréfið þá strax tortryggilegt af ýmsum 
rökum. Þá var og ekkert um þetta bréf kunnugt að öðru leyti og 
eingin afskript af þvi fram komin. Þá hafði og ekki tekizt að lesa 
það til fullnustu, því að það er sumstaðar afarílt aflestrar. Nú hefir 
það tekizl og nú er alt miklu Ijósara um bréfið enn þá var og nú er 
fundin af því gömul afskript, sera styðr mann mikið i þvi að meta 
gildi þess eins og það liggr fyrir. Er hana að finna i sýsluskjala- 
safni Húnavatnsþings i Landsskjalasafninu meðal þess, sem kallast 
„Doctttnenía og Ada publica framlögð á manntalsþingum vorið 
1745'*, og er með kendi Jóns Ólafssonar frá Grunnavík, þvi að hann 
var um þessi ár með Bjarna sýslumanni á Þingeyrum Haldórssyni. 
Neðan við afskriptina ritar Bjarni sýslumaðr með eiginhendi: „Vid 

1) [Undirslrykað í hdr. 



14 HOLTASTAÐABRÉF. Í397 

þetta bref eru sex hangande innsigle". Innsiglin hafa þvi öll dottið 
frá siðan 1745. 

Frumrit þetta, því að frumrit þykist það vera, er svo á sig kom- 
ið á allan hátt, að það geti' með eingii móti verið frá 1397; bæði 
skinnlitrinn og áferðin, blekið, stafsetning og skriptarlag voltar alt 
eindregið á móti því, og eptir öllu útliti getr bréfið ekki verið eldra 
en frá fyrra hluta 18 aldar. Að öllum likindum er það ekki gert 
fyrri en eptir daga Arna Magnússonar, þvi að ekki finst það meðal 
afskripta hans af Holtastaðabréfum, og hafði hann mörg bréf þaðan. 
Bréfið er efunarlaust falsbréf, og er næstum óskiljanlegt, að Grunna- 
vikr-Jón og Bjarni sýslumaðr Haldórsson skyldu taka það fyrir góða 
vöru, því að þeir höfðu báðir gott vit á þeim sökum, og Jón hlaut 
beint að vera lærðr maðr á slika hluti, þó að hann væri nokkuð 
auðtrúa. Bjarni var hins vegar maðr vitr og tortryggr. En hvor- 
ugr þeirra gerir neina athugasemd um það, að bréf þetta sé grun- 
samlegt. Alt er þó sama skinnblaðið, það, sem i þeirra hendr kom, 
og skinnbréf það, er hér er nú farið eptir. En við samanburð á af- 
skript þeirra og skinnbréfinu kemr það einkennilega fram, að þeim 
ber ekki saman í nokkrum höfuðatriðum. I afskript Grunnavikr-Jóns 
stendr, að Holtastaðakirkja eigi „hálfan viðreka út á Depli á móts 
við Gunnsteinsstaða') kirkju". Þetta hefir því staðið svo i sjálfu 
skinnbréfinu 1745, og er það i samræmi við fjölmörg ósvikin Holta- 
staðabréf frá 17. og 18. öld, og meðal annars stendr svo i afhend- 
ingarbréfi Jóns Björnssonar frá 1606 fyrir Holtastöðum til Helgu 
dóttur sinnar biskupsfrúar í Skálholti. En i skinnbréfiuu stendr nú: 
„Jtem allan reka út á Depli, skógarhögg i Kolahvammi í Blöndu- 
giW^, sem ekki kemr heim við nein rétt og góð Holtastaðabréf, enda 
má sjá á skinnbréfinu að það hefir verið skafíð, þar sem þessi orð 
nú standa, sem hér eru með skáletri, og skrifuð hafa verið ofan i 
sköfuna. Skinnbréf þetta er því ekki einungis fals frá upphafi, 
heldr hefir það einnig verið falsað siðan 1746. Á skinnbréfinu má 
nú lesa efst á spássiu: „J. B. J. ad Nr. 102 — 13". Má af því merkja, 
að bréfið hafi verið sent til biskupsins yfir Islandi 1813, og vist er um 
það, að ekki hefir bréfið fylgt skjalasafni Hólabiskupa, enda kemr 
bað fram, þegar að er gáð, að bréfið er komið frá Holtastöðum. A 
árunum 1811 — 1813 varð ágreiningr milli Gunnsteinsstaðamanna, 
vegna Gunnsteinsstaðakirkju, sem þá var lögð niðr fyrir laungu, og 
Holtastaðamanna, vegna Holtastaðakirkju, um rekann á Depli, og i 
þeim málum kemr þetta bréf fram. Þá bjó á Holtastöðum Erlendr 
hreppstjóri Guðmundsson, nafnkendr maðr, sá er lenti í skip- 
hrakningnum mikla 1796, og frá honum er bréfið komið til biskups. 
Segir Erlendr í einu af bréfum sinum til biskups um þetta leyti, sem 
er ártaJslaust og ódagsett, að Holtastaðamenn hafi 1 meir en 30 ér 

1) misskrifað i afskriptinni „Húnsteinsstaða". 



1397. HOLTASTAÐABREF. 15 

haldið og notað rekann á Depli. Segir hann Gunnsteinsstaðamenn 
„rakna nú úr meir en 30 ára roti, sem þeir hafa í legið, svo langa 
tið, að ei hafa með einu orði gefið um að áfrýja brúkun Holtastaða- 
nianna á rekanum, svo, þólt einhvei'n tíma hefði Gunnsteinsstaða- 
skemma — fyrrum kirkja — átt tilkall íil rekans, sýnist mér þeir 
nú ekki kunna með réltu að eigna sér hann". I bréfi til Geirs bisk- 
ups, dagseltu á Holtastöðum 7. Febr. 1813 getr Erlendr makaskipta- 
bréfs þess milli Pélrs biskups og síra Einars Þorvarðarsonar, sem 
þetta bréf vitnar til, og fer hann um það svo feldum orðum: „Nokkru 
síðar fékk eg boð frá herra sýslumanninum S(igurði) Snorrasyni, að 
eg vildi senda sér eð gamla makaskiptabréfið biskups Pétrs Nico- 
laussonar af 1394, sem Ijóslega greinir um reka á Depli m. m. Heyri 
eg sagt síðan, að sýslumaðr finni að því, að það sé ei undirskrifað 
af þeim, sem það hafa skrifað eptir pergamentsbréfinu. En svo sem 
það nú er, var það, þegar eg meðtók það með öðrum documentum, 
sem Holtastöðum fylgdu, sem eg vil sanna með mínum sáluhjálpar- 
eiði". Með þessu bréfi sýnist Erlendr hafa sent biskupi afskript af 
þessu skjali með hendi sírs Jónatans Sigurðssonar, átamt fleiri gögn- 
um, sem biskup sendi alt aptr með bréfi 12. Mai 1813, og er nú 
ekki fyrir hendi nein afskript af „makaskiptahréfi'* þessu, sem lik- 
lega hefir verið falsbréf lika, og ekki var hún meðal þeirra bréfa, er 
eg fékk léð frá Holtastöðum í Oktober 1909. 

Með bréfi dagsettu á Holtastöðum 2fi. Júní 1813 sendir Erlendr 
Geir biskupi skinnbréf það, sem nú er hér prentað eptir, og mœlir 
hann i þvi bréfi svo: „ . . . Eitt makaskiptabréf af 1397 hefi eg 
hjá raér fundið, millum síra EinarsÞorvar(ð)ssonar og hústrú Ingiríðar 
Þórðardóttur, siðan í vetr, sera eg lœt nú fara með þessum miða yð- 
ar háeðlaheitum til eptirsjónar. Þetta makaskiptabréf þykir mér 
nokkuð sanna garala transskriptarbréfið millum herra Pétrs N(ikulas)- 
s(onar) og sira Einars Þorv(arðs)sonar af ISÐi, utan hvað fleira er 
innfært i þetta bréf en hitt, er eg veit ei hvaðan leomið er, og þetta 
er nú þá sú siðasta upplýsing, sem eg gert get i þessu rekamáli 
Holtastaðakirkju og Gunnsteinsstaðakirkju (réttara feðga)", — Þetta 
skjal hefir biskup aldrei sent Erlendi á Holtastöðum aptr, og því er 
það enn geymt i skjalasafni biskupanna. 

Mjög göraul rök eru fyrir því, að Gunnsteinsstaðakirkja hafi átt 
hálfan reka hvals og viðar á Depli á Skaga. Þeim ber öllum sam- 
an um það, Auðunarmáldaga 1318, Jóns máldaga skalla 1360 og 
Pétrsraáldaga 1394 (Fornbréfasafn II, 485; III, 169, 545). En hinn 
helming rekans á Depli átti HóIastóII 1374 á móts við Gunnsteins- 
staðakirkju (rekaskrá Hólastóls, Fornbréfasafn III, 280, 284). Hins 
vegar finnast engin óyggjandi deili þess, að Holtastaðakirkja hafi átt 
reka á Depli fyrri en ura 1600, og er henni þó að eins talinn rekinn 
í heimabréfum Holtastaða, en ekki eignar máldagabók Guðbrands 



16 HOLTASTAÐABRÉF. 139*7. 

biskups Holtastaðakirkju neinn reka þar, og er Holtaslaðamáldagi i 
þeirri bók með vissu gerðr eptir 1596. 

Þeim. sem sett hafa saman „makaskiptabréfið" frá 1394, milli 
Pétrs biskups og síra Einars Þorvarðssonar, og þeim, sem búið hafa 
til þetta bréf frá 1397, hefir án efa verið kunnugt um það, að Hóla- 
stóll hafi á 14. öld átt hálfan reka á Depli móts við Gunnsteinsstaða- 
kirkju. Til þess að Holtastaðamenn gæti eignað sér rekahlutann 
móti Gunnsteinsstaðamönnum var nauðsynlegt, að það kæmi fram, 
að einhver Hólabiskupa hefði selt þennan reka undan stólnum og 
undir Holtastaði. Og til þess að sanna þetta hefir svo „makaskipta 
bréfið" 1394 verið samið, og hefir það að eins eignað Holtastaðakirkju 
hálfan viðreka út á Depli, sem skynja má af þvi, að Erlendr á Holta- 
stöðum segir 1813, að bréfið frá 1397, sem hér er prentað, haldi 
„fleira" en biéfið frá 1394. Bréfurum þessum hefir og verið kunnugt 
um það, að Pétr Nikulásson var biskup á Hólum og sira Einar Þor- 
varðsson var uppi um þessi ár (^1394 — 1397). Faðir síra Einars gæti 
verið sá Þorvarðr prestr á Gunnsteinsstöðum, sem nefndr er 1360 i 
Jóns máldaga skalla (Fornbréfasafn III, 169). 

Kaup Brief sira Einars Þorvarssonar oc Hustru 
Jngenjdar Þordardotter vm Holtastade 
Anno 1397.1) 
Þeim godum monum sem þetta brief sia edur heira 
sender £inar prestur snorrason þorgeir Boduarson þorsteirn 
Berson^) petur palsson jon þorgeirson og þorariu gudmund- 
son. leikmen. kuediu guds og sijna. kunnugt giðrandi. ad þa 
er lided var fra hingad burde vors herra jesu christi [m 3^ 
9^ og sio ar^) o holtastodum i langa dal a allra heilagra 
messu vorum vier hia og heirdum og saum a handaband 
þeirra ^inars Þorvarsonar*) af eine alfu eii hustrur jngenjd- 
ar Þordardotter^) af anare ad so íirir skilldu. ad sira ^inar 
sellde jngenjde jordina alla a holtastodum i langadal. med 
ðllum þeim gognum og giædum sem jordune íilt hafa ad 
fornu og nyu hann hafd[e]'') fremst eigande ad orded og 
petur biskup hafe^) sier selt. en kirk(i)unar eign sieu þessar 

1) Þessi fyrirsögn stendr á fremri hlið skinnbréfsins uppi yfir 
sjálfum texta bréfsins. En aptan á skinnbréfinu stendr: „Kaupa Brief 
firer holtastodum 1397". 2) Bergsson b. 3) [(y^. ccc. xc. og vij aa' ^- 
4) I skinnbréfinu má bæði hér og i fyrirsðgninni eins vel lesa „Þordar- 
son"; b les hér „Þördarsonar". 5. — 6) hafd, stendr við linulok í 
skinnbréfinu, og er skýrt; b les: hafe. 7) Svo bœði. 



lgÖ7. hoLTASTAÐABRÉF. 17 

jarder huamur kirk(i)uskard hamra land og halfur kagara- 
holl. eirneii íilge Holtastodum og hennar eignum alt land 
íirir suiian Holsdæld^) sudur i þann gard sem liggur næst 
gunfrijdarstodum og vpp i tind og þadaii vt a torfhola. og 
so i blondu. eirneu halfa selueide i blonduos a mots vid 
Hialtabacka kirkiu. og veidesijke i blondu firir vtaii Hniuka- 
kot. [jtem allaii reka^) vt a deple [skogarhogg i kolahvaini 
i Blondugili^). hier i mot gaf jngerijdur sira ^nare nijutiju 
hundrud med þessum fridleika. íimtan kyr fimtan asaudar 
kugillde. tiju gielldfiar kugilldi. halft huort i nautum og saud- 
um. þrettan hundrud i voru. tolf hundrud i hafnarvodum 
og tolf hundrud i hrossum og [til þrettan hundrada*) i slatr- 
um og skillde þetta vt lukast a þremur arum nema jnge- 
rijdur vilie skiotara vt luka. en þad sem eckj likist ut skillde 
standa med tolf alna abata huort hundrad. fritt af frijdu. eii 
ofrijtt af ofrijdu. jtem skillde jngerijdur a sira ^inar ad hann 
skillde lata giora vpp kirk(i)una a holtastodum a sialfs sijns 
peninga kost. og hafa þar íirir þaug fimtan hundrud sem 
giord voru a kirk(i)una og henar ornament sijdan sira ^in- 
ar keipte ad herra petre biskupe. efi ef nockud kifle a ad 
bresta vpp a kirk(i)unar bigging. þa skillde sira ^inar edur 
hans eríing(i)ar luka jngerijde íirsogd íimtan hundrud sio 
kugillde atta hundrud j uoru. skillde sira ^inar abirg(i)ast 
lagariptingar^) a greindre jordu. eíi jngenjdur hallda til laga. 
Ogö) til saíiinda liier um setium vier íirgreinder men 
vor incigle íirer nedan þetta brief. 



1) Hallsdæld 6, 2) [Sýnist hafa verið skafið, og síðan skrifað of- 
an í, enda stendr í b fyrir þessi orð: nhálfan mtZreka". Er því 
skafan gerð eptir 1745, 3) [Þetta sýnist einnig vera skafið, og síðan 
skrifað ofan f. Er það einnig gert eptir 1745, þvi að í b stendr fyrir 
þessi orð: „ft möts vid Híinsteinsstada (rétt: Gunnsleinsstada)kirkiu". 
Alt þetta, sem ofan í hefir verið skrifað, er nú ilt aflestrar i skínn- 
bréfinu. Einkum er gili (í Blondugili) krullað og óljóst, því að rúm> 
leysi hefir krept að. Það, sem inn hefir verið skrifað, er leingra en 
það, sem út var skafið. 4) [þrettán hundrud b. 5) — ripting b. 6) 
Þessu (!) b. 

Ðipl. Isl. X. B. 3 



18 BRÉFSÁGRIP. - VERNDARBRÉF. 1409—1415. 

14. 1409. 

Bbéfságbif. 

De œldste Danske Archiveegistraturer udg. ved T- A. Becker I, 
Kh. 1854 bls. 74 og 75 (Skrá um skjalasafnið á Kallundborg 1476). 
Síðara bréfságripið á án efa við DI, III, Nr. 599 og 600. Um fyrra 
ágripið er óvissara. 

Jtem transscriptum aff nogle norskebreff the som lyde 
paa Ysland. Dat. mcdix, 

Jtem eth vidisse aff breff som ludhe paa then deel ther 
koningen skal haffue aff Yslandsfarer. Dat. mcdix. 



*15. 5. September 1415. í Slagleysu. 

Vebndab og umboðsbréf Eiríks konungs af Pommern handa 
Jóni biskupi á Hólum og heilagri Hóladómkirkju. 

MSteph. 57. 8vo bls. 81 — 87, afskript gerð fyrir Árna Magnússon 
með hendi sira Snorra Jónssonar á Helgafelli stafréft eptir frumrit- 
inu, sem þá var á Hólum: „Originalen heraf ligger udi Stiftkisten 
paa Holum og paa Pergament". — Bréf þetta er áðr prentað í DI, 
III, Nr. 639 eptir óskjallegri afskriptum. 

€ric med guds nadh noregs. Danmarks. swerigs. wænda 
oc gota konung oc hertugh j pomeren sændir allum mann- 
um them som thætta bref se ædr heyra quædia gudis oc 
sina. Sakir thæs at virdhelik herra oc andelik fadir oc vin 
var hin kæra herra jon med gutz miskund biscop at holum 
a yslande far nu heim til sit biscopsdeme. thy bedhium 
vir allan vorn althiud a sama yslande oc biudhum at ther 
se hanum til hialp oc til styrks i alla sina ærande til ræta 
swa ofta som han til sigher oc hanum thornast eijnkaiielika 
byggiande oc buande j hola biscopsdome veiten hanum 
heidir oc virdning oc alla the liudna som i æren a guds 
vægna oc vara skuldugha idhrum ræta ræta biscop at veita 
oc vilium vir at ther vitit at vir hauum takit andelikan fad- 



I4l5— 14l9. VERNÖARBRÉF. — BRÉFSÁGRIt*. 19 

hir oc herra biscop jon fornef(n)dan hola kirkiu oc alt henn- 
ar oc hans gotz badhe i lousu oc i fastu vardhnada oc sweina 
oc hion hans i guds vald vara vernd oc konunglika troust 
fulkomelika forbiudanda hwarium manne eijnkanehka alla 
vara vmbutzmæn oc loghmæn fornefndan biscop jon at v- 
nadha ælla yuer sweina ælla vardnadha. ælla hion hans doma. 
ælla theim stefna fore nockur sysluman edar laghman var- 
an. nema biscop skal sialuer ælla laghlikan vmbutzman tilsætia 
at doma æfte laghum al maal a vara væghna som a sina 
yuer alla sina sweina vardnadha oc hion. huer som i moot 
thæssu vare breue oc skipan gengir med triotsku oc vliudna 
haue vara reijde oc refsing æfte tolf manna dom oc fornæfnde 
biscop jons ælla hans loghlika vmbutzmanz owersægn æfte 
laghum. oc theijm fulræte sit som brutit ær vidr luke oc 
heliga hola kirkiu twegilt fulræte sit. Swa vilium vir ok at 
alla mæn vita at vir stadfestum mæth thæsse sama vare 
opna breue alla the priuilegia oc frelse som norighes kon- 
unga i fornum tima giuet haua oftnæfnda hola kirkiu oc 
biscopa a holum, vilium vir at the standa vbreidalika mæth 
allum sinum articulis oc greijnum i alla mata som the vt- 
gifna voru at fyrsta. Datum in villa nostra slaulosia anno 
dominj CDiIIesimo quadringentesimo quintodecimo die quinta 
mensis septembris nostro sub secreto presentibus appenso. 



16. 1419. 

Bréfságbip. 

De ældste Ðanske Archivregistraturer, udg. ved T. A. Becker, I, 
Kh. 1854 bls. 74 (Skrá um skjalasafnið á Kallundborg 1476.). Þetta 
er án efa ágrip af DI, III, Nr. 330 (1. Júli 1419). 

Jtem eth breff aff Ysland. met huilket the kennes at 
ganske landet haffuer hylleth koning Erik fore en herre oc 
en koning. Dat. mcdxix. 



20 BRÉFSÁGRIf. - LANÖAMÉRtCl. 142Ó— 1440. 

17. 10. Jiíní 1420. í Saxakaupangi. 

JóHANNES biskup í Hróarskeldu, Áslákr (Bolt) Björgynjar- 
biskup, Thomas Orkneyjabiskup, Arni SkálhoUsbiskup 
(„Arnerus Scaloltensis") og Andbjörn biskup í Hamri veita 
þeim mönnum úr biskupsdæmum sínum 40 daga aflát, sem 
heimsœkja fyrir guðræknis sökum og bænagerðar altari hins 
heilaga Ólafs konungs í Pálskirkjunni í Saxakaupangi á 
Lágalandi, eða hlýði þar messu eða færi þangað því til upp- 
heldis gjaíir og gagnsemdir. 

(Dipl. Norv. XVI, Nr. 75 eptir afskript Arna Magnússonar í safni 
háskólans i Khöfn, gerðri eptir frumritinu). 



18. 1431. 

Bkéfságbip. 

De ældste Danske Archivregistraturer, udg ved T. A. Becker, 
I, Kh. 18.54 bls. 75 (Skrá um skjalasafnið á Kallundborg 1476). Þetta 
bréfságrip er ekki fullvíst um. Helzt sýnist það muni eiga við DI, 
III, Nr. 340, sem er skuldabréf Árna biskups Ólafssonar frá 22. Júní 
1420 til Eiriks konungs af Pommern. Skuldarupphæðin er sú sama 
og hér. Nafn Margrétar drottningar, sem lézt 1412, og ártalið 1431 
getr ekki farið saman, og er annaðhvort eða hvorlttveggja hér rangt. 

Jtem eth breff at biscopen aff Skalolt widerkenner sigh 
at ware drotning Margrethe try m nobel skyldugh. Datura 
mcdxxx primo. 



19. [um 1440]. 

ViTNisBuRBR um lýsing Þorleifs Marteinssonar fyrir Snorra 
Þorlákssyni um landamerki jarðanna Arnarhóls, Þórdísar- 
staða og Bárar í Eyrarsveit. 

Add. British Museum 11,242. 4to (F. M. 206) bls. 68 og 67^ 
(neðst), og virðist þetta skrifað nálægt 1550 (Syrpa síra Gottskalks í 
Glaumbæ). Síra Gottskalk átti jarðeignir í Eyrarsveit. — Þorleifr 



1440. LANDAMERKI. 21 

Marteinsson, sem hér er nefndr er, án efa Þorleifr Marteinsson í 
Máfahlíð, bróðir Olafs staða. Þorleifr er dáinn fyrir 1427, og nokkru 
eplir lát hans er vilnisburðr þessi útgefinn, og vivðist sizt fjarri að 
heimfæra hann eins og hér er gert. 

landamerki um baR. 
Þat giore ec magnus biornzson godum monnum kunn- 
igt med þessu minu opnu brefi. at þorleifr marteinszou lysti 
firir snorra ])orlakssyni at þessi væri landamerki j millum 
arnarholz oc þordisarstada. at flangagil Eædr fram ai fiol 
oc sionhending vr flangagile oc j stapa þann er stendr synz 
aa hafamel. En j miUvm barar oc þordisarstada. at sion- 
hending skal vera vr stapanvm oc j stein þann er stendr 
nordaz j krokaskiere þa hann liggr j eyar endanum enum 
nordara. j millvm arnarholz oc barar. at sionhending rœdr 
vr grasteine oc ofan j ardalen hia gotvnvm oc onnur vr 
stein[in]um og ofan j ana þa sem ofan fellr vr vatnenu. en 
vr vatnenu Ra[di læjkiar skvrdren oc jnn j skalhollt. oc vr 
holltinu sionhending vpp i hellenn j he[lli]sgile j motz vid 
eyrar stad. Enn bar aa sionhending vr holltinv oc inn j 
uatzendan. 



30. Mai 1451. í BjörgYÍii. 

Kærur þjóðverskra kaupmanna í Björgvin til skóaranna })ar, 
og er |)ar íslands getið meðal annars. 

Hansisches Urkundenbuch VIIÍ, Nr, 42, bls. 26—27, (eptir sam- 
tíða bók um þessi kœrumál í bæjarskjalasafninu í Lúbeck). — Hér 
er einungis tekin sú grein, er getr Islands. 

Tosprake des copmans jegen de shomakere baven 

de ander puncte alzo nascreven steit. anno 

(14)51. 

Int erste do de irluchtigheste hochghebaren forste kon- 
ingk Crysterne in dem 50. jare to Berghen personlyken er- 
schen, wart rucbtbarich mank dem ghemenen copman unde 



22 VERZLUN. 1451. 

volke, wo 6 schomaker Hans Vermarke, Hans van Forsten 
unde Bernti) Swartehaver etc, hovetlude, weren up des ko- 
ninghes gharden vor des erbenomeden koninghes Crysternes 
jeghenwardicheit unde darsulvest van weghen erer gantzen 
kumpenyge unde selschop en schole wesen ghestavet en ed, 
dem koninghe, der kronen unde dem lande bystandich to 
wesende, dem heren koninghe ofte synen vogheden myt 
macht to volghende, dar des is to donde, uthghenomet Ins- 
lande^) unde buten landes, so dem copman dat is borich- 
tet^), darvar se nye breve unde confirmacien hebben vor- 
worven, de deme copman untjegben ghan, so in de naschre- 
ven articuien clarhken openbaret ; welke brev eto vorwerven- 
de en dock hochlyken van dem copman wart vorbaden. 
Unde darna des mandaghes 15. Februarii de hovetiude wor- 
den vor den copman gheesschet begherende sodane breve ho- 
ren to lesende. Des so deden sy uns weygerynghe*) unde 
wolden dem copman nichtes wytlyk don nock copye gheven, 
mer vor juwer ersamheyt wolden se dat toghen unde nene^) 
tiit uthsetten. Des wart en noch^) besprake ghesecht unde 
settet 14 daghe na paschen^) tokamende bynnen Lubeck se 
sik to vorantwerdende. Darto se antw^erdeden, se wolden 
dat don, wen id en boqueme were, jo er jo lever. To der- 
sulven tijt worden se beschuldighet, wo se unrecht ghedan 
hadden unde hadden ghegheven to dem lantschepe 5 Ar- 
nemshe gulden myn 2 s. Dar antwerdede Bartolt Woiborgh, 
wes se ghegheven hadden, des weren se quyt etc. Ersamen 
leven (heren)^), uth dosseme unde anderen puncten mach 
me de grunt vornemen. Hapen, gy wyllen dat wol dup- 
lyken averweghen, setten dat by jw (erbarheit)^). 



1) al Hans. 2) Svo. 3) Sbr. vemdarbréf Kristjáns konungs I. 
fyrir þýzka skósmiði i Bjm-gvin fró 9. Sept. 1450, DN. I, 812. 4) wey- 
gerende, al., og deden endrtekið eptir weygeringhe. 5) ersamheit se 
dat toghen unde wolden nene, al. 6) ghenoch, al. 7) 9. Mai. 8) he- 
ren sl. al. 9) erbarheit, sl. al. 



1467. VÍÐIVALLABRÉF. 23 

*31. 33. Marts 1467. á VíðÍTÖllum. 

ViTNisBURBARBRÉF um landamerki, ítök og ítölur Viðivalla 
hinna ytri i Fljótsdal. 

Frumritað vidisse á skinni í Landsskjalasafninu, komið 16. Nóv. 
1909 í'rá Viðivöllum í Fljótsdal í'yrir milligaungu Guttorms umboð.s- 
manns Vigí'ússonar. Bréf þetta er áðr prentað hér í safninu V, Nr. 
4-19 eptir pappírsafskript frá 1701-. 

Witnersburdur vm holmana fyrir handan vijdiuelli 
sem oc adrar jtolur. 

Þad giorum vvid olafur teitzson. og biorn benedictzson. 
godum monnum kunnigt med (þessu) ockru opnu breíi. þa 
er lidit war fra gudz burd. m cd Ix og vij ar manudagin j 
helgu viku wm worit a wijdiwollum ytre j fliotzdal hand- 
festu vid hallsteine þorsteinssyni suofelldan witnisburd. ad wid 
vissvm fyrir full sannindi. og suo heyrdum vid ockur ellri 
menn lysa fyrir ockur ad wijdiweller ytri ætti allan hus- 
holma fyrir handan kelda oc alla þa holma sem þar eru 
yfer ad þeim argranda er geingur wt j jokulsa. fyrir hand- 
an husholma. og suo wissu wid ad wijdivellir ytri ættv 
skog vt vid gilsa j rana. og annaii skogarpart fram a stulla- 
flaut. og vpp a X hesta lietorf arliga j skridu jord. og fimm 
stodhrossa beit a vetrum og taka ecki fololld fra. og eingia 
teig med vmmerkivm fyrir framan skogargauturnar ofan fra 
skridu. og epter þessum jtaulum vilivm vid sveria fullan 
bokareid nær sem þurfa þiker. ad ockur ellri menn hafa 
þessar jtaulur haft og halldit og eignad vijdiwaullum ytri. 
Og til sanninda hier wm setium vid ockar jnsigli fyrir þetta 
bref skrifad j sama stad deigi sijdar en fyr seigir. 

Medkennu wid audun steingrimson og ^inar magnus- 
son med þessv ockar opnu brefi ad vid haufum sied og yf- 
er lesid suo latandi bref med insiglum sem hier fyrir ofan 
skrifad .stendvr. Og til sanninda hier wm setium vid ockar 
inn.sigli fyrir þetta bref skrifad a skridu mariumessu sijdarj 
vm haustid anno mdlxxxij. 



24 DRÁP BJÖRNS. 1468. 

2^. 20. Júní 1468. í Kaiipmaimahöfn. 

Beéf Kristjáns konungs I. til bæjarráðsins í Lynn á Eng- 
landi og stjórna annara staða þar í landi, þar sem hann 
kærir það, þótt enskum kaupmönnum sé samkvæmt samn- 
ingi miUi sín og Einglakonungs (frá 1465) bönnuð öll verzl- 
un á íslandi, að nokkrir menn frá Lynn hafi siglt til Is- 
lands nálægt Michaelsmessu síðast (1467), drepið þar á 
grimdarfuUan hátt hirðstjóra sinn (Björn Þorleifsson), og 
orpið líki hans á sæ, rænt konu hans, börn og fólk, gulli 
og silfri, klæðum, gripum og öðru, brent bæi og byggingar, 
tekið skatta konungs og farið sem logi yfir akr með rupU 
og ránum. 

Hansisches Urkundenbuch IX, Nr. 468, bls. 326-327 eptir gam- 
alli aískript i bœjarskjalasafninu í Köln (Acta Anglicana bl. 11 — 12). 

Certiíicatio missa per regem Dacie civitatibus 
regni AngUe. 
Christiernus, Dei gracia Dacie Swecie Norwegie Got- 
thprum Sclavorumque rex dux Sleswicensis comes Holsacie 
Stormarie Oldenburghie et Delmenhorste, universis civitat- 
um, viUarum et opidorum regni AngUe preter iUos de Lyn- 
dene majoribus et rectoribus, amicis nostris, benevolenciam 
regiam et salutem. Ad vestram notitiam deductum esse non 
ambigimus, quod inter serenissimum regem AngUe et nos 
ante annos tres fraterna conclusa fuit confederatio et in ea- 
dem exprimitur, ne sine nostra Ucencia mercatores AngUci 
sub amissione bonorum et vite ad Isslandiam vela fer[r]anti), 
hocque serenissimi regis AngUe preceptum in pluribus iUius 
regni civitatibus promulgatum extitit. Quod tamen quidam 
de Lyndene habuerunt contemptui, qui circa festum beati Mic- 
haeUs quidem jam preteritum^) in Islandiam navigabant, ubi 
nobilem prefectum nostrum crudeUler necaverunt conjugem- 
que ejus et U'beros ac famiUam auro, argento, vestibus, cle- 
nodiis omnique supeUectili nudaverunt redegeruntque in ci- 

1) Sjá samning fr6 3. Okt, 1465, Dipl. Isl, V, Nr, m 2) 1467 c, 
29. Sept. 



1468. DRAP BJÖRNS. - VERZLUxN. 25 

neres edes et ediíicia, tulerunt et tributa, que nostro fue- 
runt juri a longo reservata tempore, plurimam patrie partem 
predis vestaverunt et incendiis quidquid et in penetralibus, 
agris aut pascuis illorum placuit libidini abstulerunt, no- 
vissime ut de impietate nichil omitterent, secum ad naves 
corpus prefecti, queni necaverant, rapuerunt et in mare 
projecerunt. Nos autem per innocentium occisorum íilios et 
heredes, consanguineos et aílfines efflagitati naves quasdam 
de Lyndene, que nobis in manus collapse sunt, arestando 
detinuimus^), ut sic nobis et nostris pro illatis violenciis, 
dampnis et injuriis satisfaciant, ut tenentur, nec ob culpam 
illorum de Lyndene quoquo modo impedire vel arestare vo- 
lumus aut intendimus mercatores vestros aut naves, dum 
eas per mare nostrum Oresunde^) transire contigerit, sed 
salvum eis damus conductum et sub regia nostra protectione 
recipimus et ad omne bonum promovebimus, ubi se de ves- 
tris esse per scripta probent legittima, que civitatis aut ma- 
joris civitatis famose sigillo fuerint consignata. Etsi qui ves- 
trum propter flagicia seu societatem Lyndensium res quas- 
libet amiserant, dampni estimationem a Lindensibus, ut jus- 
tum est, repetant. Vos autem omnes et singulos rogamus 
attente, quatenus dignam nobis emendam pro offensa, sub- 
ditis vero nostris pro violenciis et injuriis justam satisfactio- 
nem velitis et curetis ab ipsis Lindensibus procurare. Valete 
feliciter. Ex castro nostro Haffnensi 20. die mensis Junii 
nostro sub secreto anno Domini 1468. 



33. Okt.-Noyemlber 1468. 

ViTNisBURBiR sjóuarvotta um töku enskra skipa í Eyrarsundi, 
sem vottað er að Kristján konungr L hefði sagzt hafa látið 
taka "þar vegna þess, að enskir menn frá Bristowe hefði síð- 
asta ár verið á Íslandi (með ránum og verzlun í eingu 
lagaleyfi). 

1) Sbr. næsta bréf hér á eptir Nr. 23. 



26 DRÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 1468. 

Hansischcs Urkundenburth IX, Nr. 519, bls. 364—368, eptir frum- 
riti á 5 pappirsbUiðum í bæjarskjala.safninu i Köln, og ennfremr ept- 
ir gamalli afskript 1 Acta Anglicana bl. 20—23 í sama safni (= 6). 
— Þeir atburðir, sem hér frá greinir, raunu meðal annars iiafa orðið 
út úr drápi Björns Þorleifssonar (Sbr. Nr. 22). 

The attestacions of the witnesses brought in by John 
Bromer and othir Englissh marchaunts for the preef of 
theire complaint late made and yovene in afore the kyng 
and his counseillers ayenst the marchaunts Esterlyngis, re- 
ceant within this reaume of England.i) 

Lynne. Robert Deryng^) of Lynne, maistre of the ship 
called the Marye of Lynne, wherof is owners Richard Ou- 
telawe and Aleyne Thomsone, satth, he sailed from the 
towne of Lynne towardes Pruce in Dantzike^) in the saide 
ship and at witsonday*) in the morning at oone of the cloke 
he came into the Sounde a fore Elsingure and there cast 
ancre a grete quarter of a mile frome lande, beyng in his 
felashipp the James of Lynne and the Christofre of Bostone 
also at ancre. And thanne by thavis^) of his felashipp lan- 
ched his bote and came to lande by 3 of the clok afore 
none, hymself beyng the 10. persone, at Elsingure and there 
offred the tolle to the bourghmaistre, the kyng beyng in the 
churche at Elsingure the same tyme. Also he setth, that 
there was oon of Danske, cailed Paule Rule^), maister of a 
shipp of Danske, which sailled from Lynne and came thi- 
der before hym that deposeth. He satth also, that the saide 
Poule Rode') stiUe at ancre, till the Englissh schippes were 
take, and as for the answere of the saide burghmaistre it 
was, that he shuld have answere, whanne the kyng vvas 
goone. And taiying for the said answere, the said Robert 
understode by an Holandre, that the kyng wolde take the 
Englissh shippes, and thenne he departed toward his shipp. 

1) Altestationes testium inductorum per Johannem Bromer et 
alios mercaíores Anglicos ad probandum querelam propositam per 
eosdem coram rege et suo consih'o contra mercatores Theutoni- 
cos residentes infra hoc regnum Anglie b 2) Doringe 6. 3^ Svo. 
4) in festo pentecostes 6. 5) s= the avis; per advisamentum b. 6) 
Roel 6. 7) Sro. 



1468. DRÁP BJÖRNS. — VERZLUN. 27 

And or he myght come there, there were 8 shippes of werre 
about the Englissh shippes, of the which 8 shippes 2 were 
of Danske, of oone of which was maistre and capitaigne 
Vincent StolIe,i) knight, havyng with hym 80 duchemen in 
the sarae shipp of the freight of 80 tonne, and of that ot- 
hir shipp of Danske was capitayne and maistre Henry Sterne- 
burgh, shipper of Danske. Which 2 shippes of Danske with 
the remanent came upone the saide 2 shippes of Lynne and 
oon of Bostone and toke the shippes and ladde theim to 
Copemanhavene and kept the saide Robert, that deposeth, 
and the maistres and marchaunts in the castell of Elsin- 
gure 6 dayes. And for all the meanes, that coude be made, 
he coude nat understande, for what couse the said Englissh 
shippis were takene and whether the said 2 shippes of 
Danske were made out by thayme of Danske or by the 
kyng of Denmarke. 

Robert Braybroke of Lynne satth, that Thomas Talbot 
of Lynne tolde hym, that Hanze Frederike of Danske, lying 
in Lynne, afore his departyng with the shippes saide unto 
the saide Talbot, that it were gode, he sold hym his goo- 
des by a peny. And so he dide and by that meane the saide 
Talbot goodes and dyvers othir were saned. Item he satth, 
that the secunde day of the moneth of Octobre afore the 
maire of Lynne, thaldermans and other oone Poule Rule^) 
shipper late commyng from Danske saide unto hym that 
deposeth, that Henry Sternebourgh of Danske was at is de- 
partyng, which was longe sithe the takyng of the EngHssh 
shippes, in Danske and thider brought Enghssh clothe and 
there he lefte hym, when he wente. And demaunded, why 
consideryng that the saide Sternebourgh was banisshed, he 
was nat executed, he saide, he coude nat saie therto, but 
there he was. 

Richard Godewyne and William Wales of Lynne swo- 
ren accordeth which the saide Braybroke in the article con- 
cernyng Henry Starnebourgh. 

Richarde Hobert of Erwardetowne, boteswayne of the 

1) Tolle b. 3) Roel b. 



28 DRÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 146S. 

George of Londone, saith, that the wednesday in whitson- 
wekei) he came afore Elsingure aboute 6 of the clok after 
noone and there cast ancre and sent a lande the cok,^) the 
capmarchant and purser with 12 maryners, where they were 
take prysoners and put in the castell. And than oone Stolt- 
man of Danske came in his cok a borde aud dranke and 
wente his waye, and a noon after came ayene whit 7 ship- 
pes and sette aboute thayme, wherof 2 of theym were of 
Danske, and came a borde and asked, whether they wolde 
fight or naye. And they saide: naye. And thanne he entred 
and toke the shipp. By whos commandement they were 
there, he canne nat telle. And after at Copemanhavene the 
kyng of Denmarke saide to hym that speketh, that the caas 
of theire takyng was, that the men of Bristowe were in Ise- 
lande the laste yere, and othir men of Denmarke saide, 
that the kyng of England had writene unto the kyng of 
Denmark, to take and do his beste whit Englisshmen, and 
that was the noise thorowe all the lande. 

Thomas Roger of Grenewych sworene deposeth, that 
he sailed in the George of Londone unto t[h]e Sounde and 
there lying atte ancre came upone hym Hans Stoltmane of 
Danske and asketh hym, wethir he wold fyght or delyvre 
the shippe, and entred the shipp and toke the rule of the 
shippe upone hym and forthwith sent for 200 men of Dansk 
and putte one of theym called Henryke to kepe the toppe^) 
and on the mornyng put theym out of the shippe. AIso the 
seid Hans Stoltman with the seid 200 men of Danske kept 
the shippe takene as above fro wednesday in witsonweke at 
nyght unto saterday thanne next folowyng. He setth also, 
that he sytt)mg in the guyldemaistres hows in Copmanha- 
vene, beyng present 5 maisters of Danske called Laurence 
Wolf, Michell Hardmane,*) Henryk Sternehurgh, the seid 
Hans Stoltman and sir Vyncent Stole, the same sir Vyncent 

1) þ. e. 8. Júní. 2) cinibara vocatnm le colck b. 3) ad custodien- 
dum carchesiura novis 6. 4) Ertman b. 



1468. t>RÁP BJÖRNS. — VERZLUN. 29 

seyde, that there skuld a 1000 and 1000 menn of the Hans 
wyssh, that they had never be boren for the seid werk.i) 

Richard Hovard, Pers Johnsone and William Holme, 
thesse 3 men afore writene sworne and examyned deposen 
and accordene with the seid Thomas Roger except the clause: 
he seith also, that he syttyng etc. 

George Heriotte, chieffmarchaunt of a shippe cailed the 
George of Londone, sworne accordeth whit Thomas Roger 
and over that setth, that oone Henrye Grise, marchaunt of 
the Hans, beyng at Capemanhavene efter the takyng of the 
shippes came whit the kyng of Denmark to the seid ship- 
pes and was at the devydyng rf the goodes. 

WiUiam Wathyne of Londone marchaunt setth, that he 
hath lyee in Danske all the last wynter and there was un- 
to after Lammas^) last passed. And he setth, that afore ta- 
kyng of the EngUssh shippes Vyncent Stole, Henry Stern- 
bourgh and Michell Ertmanne of Dansk went unto the kyng 
of Denmark, and whityne a lytiU tyme after the seid Vyn- 
cent came ayene to Dansk and bought a shipp and certeyne 
gunnes^) and waged souldiours and whit theym went ayene 
to the seid kyng, and a none after the seid Englissh ship- 
pes were takene. And he setth, that after the takyng of 
theym that the seid Sternebourgh whit a crayer came ayene 
unto Danske and brought whit hym certeyne Englissh cloth, 
and because it shuld nat be knowene, he leide it a ionde 
by nyght tyme. 

WilHam of the Howe of Hull, lodesman*) in the George 
of Londone with Thomas Roger, accordeth with the said Tho- 
mas in all thynges except the clause of settyng in the gilde- 
maisters hous at Capemanhavene etc. And more over he 
setth, that he sailled out of the Sounde into Danske in a 
shipp of Danske and tbere abode 6 wekes and had co- 
municacione with Michel Ertman and Henry Sternebourgh, 
which confessed, that they were at they takyng of the saide 
George and muste goo ayene into the kyng of Denmarkes 

1) se non fuisse natos ob premissa &. 2) þ. e. vincula Petri, 1. 
Aug.; ad vincula s. Petri, 6. 3^ bumbardes b, 4) remex &. 



30 DRÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 146$. 

service at his first writing, and to that entent the said 
Starnebourgh had bought a shipp. And aiso he satth, that 
he sawe there divers barelies stuffed with Englissh cloth, 
that was taken atte the Sounde. Also he satth, that he came 
homewardes in a shippe of Hamptone in feiiship of 2 ship- 
pes of the Newecastell, and nat witstandyng that the kynge 
of Denmarke had sent thaynie saufconduct, he leide 5 ship- 
pes to have take them. 

Pakyne of Hortone, maryner in the George of Londone, 
satth, that he sailad in the same shipp unto Sounde, where 
lying at an ancre came upone the same shippe Hanze Stolt- 
man of Danske and asked, whether they wolde fight or de- 
lyver the shipp, and entred the same shipp and toke the 
rule therof upone hym and forthwhit sent for 200 men of 
Danske and putte oon of them called Henryke to kepe the 
toppe and on the mornyng putte the Englissh men out of 
the shippe. And so the saide Stolte^) with the said 200 men 
kept the saide shippe taken as above from the wesdnesday 
in witsonweke at nyght unto saterdey thanne next folowyng. 
AIso he satth, that he sailled out of the Sounde unto Danske 
in a shippe of Danske and there abode 3 wekes and there 
sawe Henry Sternebourgh, which was at the takyng of the 
Englissh shippes, and so, as he setth, the said Sternebourgh 
confessed and that he muste goo ayene unto the kyng of 
Denmark service atte the first writyng, that came from the 
saide kyng to hym. 

Bostone. John Grey of Bostone, purser^) of the Chris- 
tofre of Bostone, wherof is owners James Frere, Henry 
Wyske, WiIIiam Tymer, saiUyng from Bostone whith the 
shippes of Lynne towardes Danske in Pruse and to the 
Sounde at witsonday in the mornyng about 3 of the clock 
and cast ancre and hym self wente a lande in an Hollanders 
cok to Elsyngure and 2 marchauntis of the Hanze at Bo- 
stone^) and wolde have paied his costume to the custumer; 
and he bad hym abide, til the kyng was goo, and that was 

1) Svo, a; Stoltman 6. 2) bursarius 6. 3) qui venerunt a Bo- 
stoone b. 



1468. DRÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 3l 

aboute 6 of the clok; and than he that speketh wente into 
the tolners doughtres house, and there was the kyng and 
EsterHnges whit hym at a counsaile, and for fere of that 
counsaile he went ayene towardes his shipps; and er he 
came a borde, there were 7 shippes under saile for to take 
them, wherof 2 were of Danske, like as the seid Robert de- 
poseth. Also he supposeth, that the lettres sent from Lon- 
done and Bostone were cause of takyng of the Englissh 
shippes, for othir shippes of the Newecasteli, that wente afore, 
wente sure. And the saide John satth, that iie beyng at 
Copemanhavene askyng the cause, whye they shuld be ta- 
ken, and men seide there, that the kyng of Englande had 
send worde to the kyng of Denmark, that he shuld take 
Englisshmen. 

George Garneter^) of Bostone, lodesman of the shipp 
called the George of Bostone, wherof were owners Philipp 
WiIIiamsone, Henry Batte, Thomas Karter and John Smyth, 
satth, [that he] at witsonday about 7 of the clok came to 
the Sounde afore Elsyngure and sende a lande theire purs- 
er^) and 2 marchantes, which were kept in pryson, and 
whitin 2 houres after came one sir Vyncent Stolte^) of 
Danske in a barge and toke thaym, and Hanze Newstede 
of Lubyke comyng with theym in theire shippe from Bo- 
stone robbed the marchantes of the same shipp. And the 
saide Stolte^) sent the saide lodesman and maistre to EI- 
singure to prisone and there ware 8 dayes. And by whom 
the shippes of Danske were sende thider whetir by theyme 
of Danske or waged by the kyng of Denmark or howe, he 
wote nat. 

Robert Talbot of Grantham marchaunt sailled in a 
shippe called the Gabriell of Bostone from Bostone to a place 
called the Sounde and came thider upone tewesday next af- 
er witsonday*) last passed and there was fette a lande by 
the procuryng of oon Gerard, iservaunt to Christan Notsell^) 
of Streilesounde, for there was no man there sauf the pur- 

1) Garnere 6. 2) bursarium 6. 3) Stolle b. 4) þ. e. 6. Júni. 
5) Nissell 6. 



^^ bRÁP BJÖBNS. - VEBZLUN. I468. 

ser, that coude telle his name, and there was kept unto the 
fridaye next after, As for takyng of the shipp he ean nat 
telle, who toke hir, but he reporteth hym to his felashipp 
and from that place he was brought unto Copemanhaven 
and there was kept in prisone unto the thursday next after 
seynt Laurence day next folowyngi), atte which tyme he brake 
prisone and came awaye. 

Thomas Salman of Bostone, servaunt and prentise un- 
lo Thomas Nesewyk of Bostone, satth, that he sailled from 
Bostone in the Gabriell of Bostone and came unto Sounde 
on the monday next after witsonday^) last atte afternone^) and 
there laye at ancre and the next day after he was sette a 
lande with other marchaunts and was nat in shipp at the 
takyng therof, and therfore he canne nat depose, who toke 
the shipp. And he satth, that 5 of the Esterlyngs of the 
Stileyerde of Bostone sailed whith thayme from Bostone and 
two af theym bare billes with theym, as he is enfourmed 
by his felashipp, and delivered theym unto the kyng of Den- 
marke. What was therin, he can not [telle]; but a none 
after the shippes were taken and he was there in prysone 
14 dayes and thanne he stale awaye. AIso he satth, that 
Gerardes Goode the Esterlyng, that was in that shippe, was 
fette a lande, afore the shipp was taken. 

Watkyne*) Nobelet, boteswayrie of a shipp called the 
Valentyne of Newecastell, sworene deposeth, that he sail- 
led in the same ship fro the porte of Newecastell into the 
Sounde and there arrived in the moneth of Juyne on a 
wednesday in the mornyng, and there lying at ancre there 
came upone theym sir Vyncent Stole whit a shipp armed 
of Danske and Martyne Gruth with an othir shipp of the 
same Danske also armed and other 4 shippes of Danske 
and also a shipp of Lubyk and entred upone theym and 
toke the rule of the saide schipp called the Valentyne and 
sente them to lande and putte them in prisone and toke 
from them all, that they hadde. 

1) þ. e. 11. Aug. 2) þ. e. 7. Júní. 3) circa horam primam 6. 
4) Walterus. 



1468. t)RÁP BJÖRNS. - VfeRZLtlN. 33 

John Wetewange, George Clerk and Hans Smyth, ma- 
ryners, sworen deposen in like maner and forme, as the 
seide Watkyne Nobelet doth, and accorden with hym. Also 
they saie, that they conveied 2 shippes of Danske with 
theym fro Humbre and in the Scawe^) mette with 3 ship- 
pes of Lubik, by whom they understonde, that seid Englissh 
men shuld be distressed, the which was conceled and kept 
from theym. 

William MiIIe, Thomas BiIIesby, John Thomsone and 
James Yonge, marynes, sworen deposen and accorden with 
the saide Watkyne Nobelet. 

Roger Marchall, servaunt to mylord of Northhumber- 
lande, purser in the Valentyne of Hull, satth, that he sail- 
led from the Newecastell to Hulle and thens to the Sounde 
in the saide Valentyne and thider came the tewesdaye at 
evene, and on a wednesday in the mornyng in the moneth 
of Juyne there came upone hym Vincent Stole of Danske 
and othir in a shipp of Danske and also othir shippes as- 
wele of Lubyk as of Stravesonde^). Who were maisters 
of the shippes of Lubyk and Stravesonde^), he wote 
never. And aboute 7 or 8 of the clok in the mornyng 
there entred the shipp and toke it from theym and hym 
putte and the marchant of the saide shipp into a kervel of 
the Denmark^) wherof was maistre Nannyng van Dure, and 
there kept theym 2 dayes prysoners ; and divers of the same 
godes were conveyed to Danske by the saide Vyncent Stole 
and other. And he setth also, that a coke of yonker Ge- 
rard of Delmenhurst saide unto hym that deposeth, that they 
were solde longe tyme before or they come there; by who- 
me, he canne nat saie. 

Thomas Todde of Yorke, marchaunt in the shipp cal- 
ied the Valentyne, satth, that he sailled from Newecastell to 
HuIIe and from thens to the Sounde and thider came on 
wednesday at nyght in the moneth of Juyne last, and on 
the morowe about 7 or 8 of the clok came a borde a kar- 
vell of Denmark, wherof was maister Nannyng van Du- 

1) Schagene b. 2) Stralessund 6. 3) regis Dacie b, 
Dipl. iBl. X. B. ^ 



34 DRÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 1468. 

ryng^), boren and havyng lyvelode in Campe, nowe dwellyng 
at Copen)anhaven, and with hym shipper Tunes^) of Lu- 
bike and Vincent Stole in a blak shippe of Danske vvith 
certains yonkers of Danske, that is to seie Petre van Plane, 
Hanze Sevese^) and Hanze Knope and othir of Danske, and 
Michel Erdman also in a shippe of Danske and also Mar- 
tyne Grutene of Strayllessonde with other; in what shipp, 
he wote never. As touchyng the cok of the saide yonker 
Gerard he accordeth with the seide Roger Marchall. As touc- 
hyng with 2 shippes of Danske, that saiUed with theym out 
of Humbre into the Scawe, he accordeth with John Wete- 
wange, George Clerk and Hanze Smyth. 



34. Okt.-21. NoTcmber 1468. 

SvAB Hansakaupmanna upp á framburð sjónarvotta um 
skipatökuna i Eyrarsundi. 

Hansisches Urkundenbuch IX, Nr. 521, bls. 371 eptir gamalli af- 
skripl í Acta Anglicana bl. 23—2.5 í bæjarskjalasafninu í Köln. Hér 
er að eins tekið það úr þessu skjali, sem getr Íslands. 



Quoad depositionem Ricardi Hobert dicti mercatores 
dicunt, quod illa depositio nullo modo probat, ipsos procu- 
rasse dictas naves capi aut ipsos aliquo modo reos ipsius cap- 
tionis, sed magis excusat eos pro eo, quod dicunt, quod rex 
Dacie dixit sibi, quod causa dicte captionis erat, quia ho- 
mines de BristoIIia ultimo anno erant in Islandia, et etiam 
alii homines de Dacia dixerunt, quod rex Anglie scripsit 
regi Dacie ad capiendum Anglicos et ad faciendum cum eis 
secundum voluntatem suam et quod talis erat rumor per 
totam terram ibidem. 



1) Duren b. 2) Tymes b. 3) Servoese b. 



1469. Í>RÁP BJÖRNS. - VERZLUN. 35 

35. 14. Mai 1469. 

SvAR Hansakaupnianna upp á varnargreinar Englendinga 
fyrir dóm Játvarðs konungs og ráðs hans yíir kaupmönnuin 
frá Hansastöðunum, frá 29. Marts sama árs, og er hér get- 
ið um dráp hirðstjóra Danakonungs á Íslandi (Björns Þor- 
leifssonar). 

Hansisches Urkundenbuch IX, Nr, 584, bls. 467 — 468 eptir gam- 
alli afskript i Acta Anglicana bl. 7t — 76 i bæjarsafninu í Köln. 

Responsio ad quartum articulum narracionis facti. 

Non satis fuit quibusdam, regie majestati falsa sugge- 
rere, si non eciam ea, que nec verisimilia sunt, regie celsi- 
tudini suggessissent^). Cui enim credibile erit, mercatores' 
Anse Theutonice cum rege Dacie in captionem et spoliacio- 
nem Anglicarum navium conspirasse, ut regie majestati ad 
falsam quorundam suggestionem scribere placuit, cum mer- 
catores Anse Theutonice simul cum Anglicis variis mercibus 
non modice estimacionis, quas Anglicanis navibus imposue- 
rant, per regem Dacie spoliati sunt? Quis enim, patres re- 
verendissimi, fidem dabit, ejusdem conspiracionis conscios 
unus alterius^) spoliasse, aut quis capere poterit mercatores 
Anse Theutonice quicquam in Anglicos machinatos, quo 
magis eorum naves per regem Dacie spoliarentur, cum ipsi 
Anglicanis navibus merces suas vehendas commiserint? Pre- 
terea rex Dacie suis literis regi Anglie missis expresse 
fatetur, se preter alicujus de Ansa Theutonica scitum, 
consensum aut mandatum naves illas Anglicanas spo- 
liasse nec causam commisse spoliacionis tacuit. Scribit 
enim, Anglicos prefectum, quem in lislandia prefecerat et 
constituerat, crudelissime necasse, necatum in mare proje- 
cisse, vectigalia regia longo tempore collecta rapuisse 
magnamque lislandie partem igni atque ferro devastasse 
et ob tantum in suos admissum facimus Anglicas naves 
detinuisse. Quid igitur opus est, mercatores Anse Theu- 
tonice cum rege Dacie conspirasse confingere, cum rex 

1) snggesissent hdr. 2) sc. bona alterius. 



36 ÖRÁP BJÖRNS. - VÉRZLUK. 1469. 

Dacie spolacionem preter cujusquam de Ansa Theutonica 
concienciam ob causam dictam se fecisse fateatur? Insuper 
post commissam in Anglicos spoliacionem rex Anglie instan- 
cius regem Dacie super restitucione Anglicis spoliatis facienda 
requisivit, sciens ipsum spoliacionem commisisse ac bona An- 
glicorum occupasse, numquam tamen quemquam de Ansa 
Theutonica super restitucione facienda requisivit, sciens civita- 
tes ipsas in commissa spoliacione innocuas. Quod si alicu- 
jus conspiracionis in Anglicos conscie fuissent, eas utique super 
restitucione facienda sicut et regem Dacie requisivisset, sed 
cum videret regem Dacie scripta sua non curare nullamque 
restitutionem facere, omnia Anglicorum tela in innoxios Anse 
Theutonice mercatores conversa sunt alienique sceleris pe- 
nas immeritas solvere coacti sunt. In ipsos ac totam An- 
sam Theutonicam commisse spoliacionis nesciam represalie 
statute et decrete sunt, at rex Dacie sceleris commissi actor 
inpunitus abiit, ut merito illud satiricum Juvenaiis primo sa- 
tirarum satira secunda verifacatum sit: „dat veniam corvis, 
vexat^) censura columbas". 



26. 31. Deccmber 1469. 

Bbéf Brúnsvikinga til Lýbikumanna viðvíkjandi samningi 

Friðriks Leddinghusen's frá Brúnsvík við Martein Sten skip- 

ara frá Brinmm um farmgjald með skipi frá Weser til Is- 

lands. 

Hansisches Urkundenbuch IX> Nr. 686v bls. 617—618 epHr bréfa- 
bók í bæjarsafninu i Brúnsvik frá árunutn 1456—1520 bl. 89. Enh- 
fremr prentað i Hanselmans Hans. Geshichtsbl. 1888 bls. 170—171. 
Sbr. bréf fra 30. Dec. 1470 hjá Hánselmann 1888 bls. 172 og Hans- 
isches Urkundcnbuch IX, Nr. 800. 

Eyn genant Frederik Leddinghusen, uth unser stad bof • 
dich, heft siik myt Martene Stene, schipheren to Bremen, 

1) vexit, hdr. 



1469. VERZLUN. 37 

vordragen in dusser wise: so dat he om myt andern gude, 
dat anderen luden behorde, schepen scholde van der We- 
ser went in Island 13 last gudes ome unde itliken anderen 
unsen borgeren tobehorende, und scholde ome jo van der 
last geven 10 Rinsche gulden, unde wan dat schip galedan 
were, so scholde he dem schipheren geven to Bremen van 
elker last 4 Rinsche gulden in afkortinge der summen, unde 
worde he wedder losset uppe dusse siid der see, scholde he 
dem schipheren van elker last geven de nastendigen 6 Rin- 
sche gulden ; unde de schiphere scholde om voren uppe elke 
twey last eyne tunne rum wedder uth Island vor dat- 
sulve gelt, we se sehepen konde mit sinem gude, dat he in 
dem schipe hedde; konde aver jemant van den kopluden 
sine last sulven nicht schipen, so scholde dat rum stan to 
des schipheren beste; unde de koplude scholden up 
itlike 6 last eynen man voren ; vortmer scholde de schiphere 
den kopluden voren up ore gud 16 man unde eynen jungen 
unde to erer vitalie twe smale tunnen beyrs, eyne tunnen 
brodes, gorte, bonen, speck unde butteren to mogeliken 
dingen, isset dat se ore egenen kost hebben; ok scholde de 
schiphere den eirbenomden kopluden liggen wente tv pinx- 
sten, unde oft jemant den anderen alze de schiphere de co- 
plude edder de coplude den schipheren, lenger liggende hel- 
den, de scholde dem anderen vor eynen jowelken dach ge- 
ven twene Rinsche gulden, dar de gebreck denne ane were ; 
unde wanner God geve, dat de schipehere unde coplude wed- 
der quemen an dusse siid der zee, dar de copman sinen bon- 
nyk breke, dar scholden se dem schipheren lossen unde syne 
vracht geven bynnen eynundetwintich werkeldagen. Ersamen 
leven heren, alze nu de genante schiphere mit dem schepe 
unde gude gevaren is van Bremen na Islande unde gekomen 
is wente in Hitlant, so is dat schep darsulves gebleven unde 
in de grunt gegan unde des gudes is endeyls geberget. Unde 
wuwol nu de schiphere dat gut in Islant nicht gehracht unde 
ok de weddervart mit der anderen ware nicht gedan en heft, 
so meynet he doch, van dem genanten Frederik Ledding- 
husen van dem gebergeden gude, des denne endeyls itliken 



38 YFIRGANGR ÚTLENDINGA. 1476. 

unsen borgeren mede tobehort, syn vulle vrachtgelt to heb- 
bende, wuwol dat he dat gud nicht men twe deyl des weges ge- 
fort heft unde des dridden deyles unde ok der wedderreyse 
wedderumme nicht gedan en heft, so he na orer vordracht 
doch wol scholde gedan hebben. Dar de genante Frederik Led- 
dinghusen unde unse borgere, de des mit ome to donde heb- 
ben, entigen meynen, se en syn ome van dem gebergeden 
gude nicht mehr piichtich men na antale des weges, so he 
dat gud uthwort gefort hebbe. Ersamen guden frundes. 
Wente gii denne van sodannen stucken mer vorfaringe wan 
\\y hebben, so bidden wy juwe leve deger gutliken dat gii 
uns in dussen saken anrichtinge unde scriftlike beleringe 
don wiUen under juwem secreto darup, wer de genante Fre- 
derik Leddinghusen van dem gebergeden gude ok mer plich- 
tich sy to gevende den schiperen to vrachtgelde wanne so 
vele, alze ome na antale des weges geboren moge, edder 
wat darumme mit juw eyn reckt sy. Giik hir gutwiUich ane 
to bewisende, dat wiUen wy umme juwe leve, wur wy mo- 
gen, mit flite gerne vordenen, unde begeren dusses juwe 
gutlike bescreven antworde. Datum ame dag sancti Silvestri 
anno Domini etc. 69. 



37. 10. Júiií 1476. 

GíSLi Jónsson ofllcialis Skálholtsbiskupsdæmis^), Haldór 
kirkjuprestr í Skálholti, (Magnús) ábóti á Helgafelli, Steinmóðr 
Bárðarson ábóti í Viðey, Bárðr Auðunarson ábóti í Þykkva- 
bæ, Magnús prestr Skálholtsbiskupsdæmis, Henrik Daniel 
hirðstjóri, Eyjólfr Einarsson, Þorleifr Arnason og Hallsteinn 
Jónsson votta, — út af þrætu, er komin var fyrir Játvarð 
Englakonung, miIH nokkurra kaupmanna og skipara f rá Ly- 
biku og Bristol, — að skip |)að, er Bristolmenn rœndu 22. 
Júlí 1475, hafi ekki verið frá Lybiku, heldr Björgvin, og 
að Lybikumenn hafi með vopnum veitt hirðstjóra konungs 
á Islandi lið gegn Englendingum, og að skipshöfnin hafi yíir- 

1) Af þessu mun þá kenning mega taka, að Sveinn hiskup hafi 
þá verið dáinn. Er á lífi 28. Apr. 1476 (DI, V, 589). 



1476. YFIRGANGR ÚTLENDINGA. 39 

gefið skipið, þegar það strandaði, með öðru fleira, er bréfið 
hermir. 

Hansisches Urkundenbuch X, Leipzi'g 1907, bls. 314—316, Nr. 489, 
fplir skaddaðri pappirsafskript með enskri hendi í bæjarskjalasafn- 
inu í Roslock. Sbr. ritgerð Rudolf Meissners: Eine Islandische Ur- 
kunde í Hansische Geschichtsbl. XXXIV, bls. 245—264. 

Litera t[e]stimonialis de partibus Dacie. 

Universis et singulis Christi fidelibus [presentes inspectu- 
ris^) vel audituris nos^) Gislo Johannis promissione divina offi- 
cialis Scalotensis, Halldorus ordinarius ejusdem ecclesie, Mag- 
nus^) sancti montis, Steinmodus Barderdus de Videy, Barderus 
Audoni*) de Thickaby, abbates prefate [ecclesie]^, Magnus 
antedicte Scalotensis ecclesie presbyter, Henricus Daniel ca- 
pita[neus] et locumtenens domini nostri Gristierni [regis Da- 
ciej^), [£ywlfus Enari''), Thorlavus Arnerus, Hallstanus Jo- 
hannis salutem in Domino sempiternam. 

Gum inter cetera caritatis opera valde meritorium sit 
testimonium perhibere veritati et quia jam nuper acceperi- 
mus^) ex dolenda et miseranda insinuacione cujusdam Jo- 
hannis Gothmanni Anglici, ut asseruit, et mercaloris^) de 
villa Bristolle in Anglia, [quod] magna lis et causa pendeat 
coram illustrissimo principei^) Edwardo Dei gracia rege An- 
glie super quosdam Henryk van Furstene et Hans Loreholt 
mercatores de le Hanze, partem actricem^i), ac dictum Jo- 
hannem Goodmann, Johannem Brent et Robertum Steven- 
sone, mercatores de vilia Bristoll predicta, et Johannem Gru- 
se magistrum cujusdam navis vocate le Mary de Bristowe 
partem defendentem, in qua quidem causa pars predicta 

1) [skaddað i handr. og stendr i útg.: „ser . . . ". 2) á 
spassiu i afskriptinni : „nota ad vídendum sigilla et circumscriptio- 
nes eorundem". 3) skaddað; ótg. les: „J . . .". Þá var einginn 
J[ón] ábóti á Helgafelli, heldr Magnús Eyjólfsson, sem kosinn var 
biskup í Skálholti þetta ár, og Sveinn biskup er án efa dáinn, þegar 
þetta bréf er gert. 4) útg, „Audom". 5) útg. les: „e[cclesie] . .", 
og segir trosnuð af nokkur orð; hér sýnist þó varla vanta í meira. 
6) [. . . und (!), útg.; fúið úr handritinu. 7) [Gyeclfus Eccar, (!) 
útg. 8) accíperimus, hdr. 9) mercatores, hdr. 10) principo, hdr. 
11) A spássiu: „nota hic quomodo , . recitunt biUam (juerencium". 



40 \TIRGANGR ÚTLENDINGA 1476. 

Henrik et Hans Lozeholti) proponit, asseruit et affirmat, 
quod ubi idem Henryk et Hans fuerunt in possessione cu- 
jusdam navis dicte a balinger de L[ybyk voca^te^) the Lylly 
onuste et carcate cum octoginta lastis^) de piscibus vocatis 
stokfissch ad valenciam duorum milium octoginta . . .*) 
decim solidorum et quatuor denariorum per eosdem Henryk 
et Hans apud Sudwellsiokyll^) in Islandia emp[tis] . . .*) 
[Goodjman simul cum predictis Johanne Brent, Roberto 
Stevenson et Johanne^) Gruse ac multis aliis magistrorum 
navium . . .*) in festo Marie Magdalene'') jam ulterio^) 
preterito venere et tunc ibidem vi et armis cepere, abstu- 
lere et asportavere a predictis Henryk et Hans dictam na- 
vem de Lybyk ac bona et mercandizas in eadem navi con- 
tentas^) contra racionem et conscienciam. Dicunt eciam et 
affírmant predicti Henryk et Hans Loreholte^), quod quidam 
Hans Rothenbergh fuit magister dicte navis de Lybyk tem- 
pore dicte supposite capcionis ejusdem^^) et quod idem Hanz 
Rothenbergh tunc fuit homo de Lybyk et quod non fuit de 
yel sub odediencia exellentissimi principis Cristierni regis 
qostri de Dacia nec subditus ejusdem, et eciam dicunt idem 
Henryk et Hans Lozeholt^), quod proprietas dicte navis tem- 
pore dicte supposite capcionis ejusdem fuit quorundam Lau- 
rencii Lange et Gourte Bode, hominum et mercatorum de 
Lybyk predicta, et quod proprietas dictorum piscium voca- 
torum stokfissh et . . ^) [ceterojrum bonorum in dicta 
navi tempore dicte supposite capcionis existencium fuit dic- 
torum Henrik et Hans Lozeholt^) et aUorum diversorum mer- 
catorum de Lybyk predicta et quod nullus obedienciarius 
seu subditus dicti excellentissimi principis regis nostri ali- 
quod habuit in dicta navi capta seu in piscibus sive bonis 
predictis tempore dicte supposite capcionis ejusdem navis. 
Et quia predictus Johannes Goodman multum timet se et 



1) Svo hér. 2) tvö orð úr trosnuð að mestu. 3) laste, hdr. 4) 
nokkur orð táin úr hdr. 5) þ. e. Snæfellsjökull. 6) Johannera, hdr. 
7) þ. e. 22. Júli U75. b) Svo. 9) contentis, hdr. 10) Á spássíu: 
„nota hic quomodo recitant replicationem". 



1476. YFJRGANGR ÚTLENDINGA. 41 

socios suos predictos, quamvis ipsi^) in nullo premissorum 
versus dictos Henryk et Hans Lozeholt^) sint culpabiles, 
grande tamen reis pene importabile detrimentum et damp- 
num ex verismili in consorcio [pati possent], nisi eis per 
quosdam^) de nostris, qui omnium premissorum et circum- 
stanciarum eorundem cognicionem certam atque perfectam 
noticiam habent, fideli testimonio succuratur, hinc est quod 
predicti nos Gislo Johannis officialis ecclesie Scalotensis pre- 
dicte cum aliis prenot[atis presbyteris et laicis]^) ex certa 
noticia et indubia scientia^) nostra innotescimus et per pre- 
sentes certificamus, quod quaedam^) navis vocata . . ^) 
in mensibus Aprilis, Maji et Junii in anno Domini 1475 ste- 
terit apud Sudwellisiokyil^) in Islandia et ibidem onusta et 
carcata cum diversis piscibus vocatis stokfisshes, mortes et 
titelynges, postea videHcet in festo beate Marie Magdalene 
jam uitimo preterito in partibus capta et spoHata Islandie 
fuit per duas naves Bristolliensis, in quibus, ut vulgariter 
dicitur, prefatus Johannes Goodman et certi sui complices 
predicti degebant, que quidem navis sic capta et spoliata, 
quocumque nomine*^) per predictam partem actricem nomi- 
natur, tunc fuit navis de Nordebergh in Norvegia sub po- 
testate et obediencia serenissimi principis et metuendissimi 
domini nostri regis Dacie vocata Anne de Northebergh. . . ''') 
predictus Hans Rothenbergh magister et possessor, et quod 
proprietas ilHus navis tunc non fuit prefatis Laurencio 
Lange et Courte Bode mercatoribus Libycensibus, et quod 
idem Hans Rothenbergh diu ante et tunc fuit ac adhuc est 
subditus et obedienciarius dicti domini nostri regis Dacorum 
commorans et inhabitans in Northebergh predicta et non 
tunc fuit nec est homo de Lybyk nec mercator de Hanze^o), 

1) ipse, hdr. 2) Svo hér. 3) quorundam, hdr. 4-) nokkur orð 
tuggin íir hdr.; útg. les: prenot[atis] . . . rm". 5) A spássiu: „nota 
hic quomodo testiíicatur ex certa sciencia et absque aliqua causa al- 
legatur quare tanta sciencia, unde haberet et absque juramento co- 
ram aliquo judice vel auc[t]oritate, unde fiducia non est adhibenda". 
6) quaedem, útg. (prentvilla). 7) nokkur orð tuggin úr. 8) þ. e. Snœ- 
fellsjökull. 9) nomino, hdr. 10) A spássíu : „nota hic djcitur de 
mn vocata^le Anne", 



42 YFIRGANGR ÚTLENDINGA. 147fi. 

et quod nulla alia navis capta seu spoliata fuit per Bristol- 
lienses in partibus predictis in dicto festo beate Marie Mag- 
dalene nec per annum ante idem festum immediate prece- 
dentem nec post idem festum usque hunc presentem diem, 
et quod tempore capcionis navis iUius habebantur in 
navi illa quamplures pisces vocati stokfisshes, mortes 
et titelinges, de quorum certo numero ignoramus, nic- 
hilominus pro certo testifricamus] . . . .M numerum 
quadraginta lastarum videlicet de predictis mortes et 
titelynges solumnodo^) devenere ad manus meratorum Bris- 
tolliensium predictorum, quorum quidem omnium piscium pre- 
dictorum et aliarum mercandizarum in predicta navi tem- 
pore predicte capcionis existencium proprietas^) tunc fuit pre- 
dictis Hancze Rothenbergh et Hancze Loreholt ac quibus- 
dam Jacobo Jocombe, Hanze Monke, Jacobo Fosse, Her- 
manno LafFrans, Sven Jonsson et Hanze Haltyng. mercato- 
ribus et inhabitantibus in Northeberghe predicta, subditis et 
ligiis predicti domini nostri regis, sicque per omnia per to- 
tum tempus predictum in partibus predictis notum et repu- 
tatum . . *) [rjeputantibus necnon predicto Henrico van 
Furstan mercatori civitatis Lubicensis^) et cuidam alio mer- 
catori ejusdem civitatis, cujus nomen apud nos ignoratur, 
qui quidem Henryk van Furstan et alter^) concivis ignotus 
erant proprietarii circiter numerum octo lastarum piscium in 
predicta navi tunc existencium, et insuper ubi quidam Hen- 
ricus Daniell tunc locumtenens et capitaneus domini nostri 
regis in partibus Islandie commisit bellum maritimum ante 
festum predictum sancte Marie Magdalene eodem anno pre- 
dicto versus diversas naves de Scardeborough in Anglia, 
quod predicti Hanze Rothenbergh, Henryk van Furstan et 



1) nokkur orð úr farin. Á spássiunni stendr: dicitur hic pro 
certo circiter numerum 40 lastarum devenerunt ad possessionera mer- 
catorum BristoUensium. 2) solummode, hdr. 3) Á spássíu: nota hic 
quomodo dicitur quod proprietas omnium piscium fuit Hans Rothe- 
borgh et aliis subditis Dacie, et postea dicitur quod proprietas partis 
pisciura fuit Henrik Furstan et aliis de Lubik et sic contrarium. 4) 
nokkur orð úr farin hdr. 5) Lubiensis, hdr. 6) alterus hdr. 



1476. YFIRGANGR ÚTLENDINGA. 48 

alter^) subditus concivis ignotus auxiliaverunt, supportave- 
runt et manutenuerunt prefatum Henricum Daniel in debel- 
lando Anglicos predictos, videlicet predictus Hans Rothen- 
bergh . . ^) misit eidem Henrico Daniell tria armamenta 
vocata blankharneys posita in quadam baga mandato suo 
carcata super unum equum a Besseydstathe in Islandia pre- 
dicta usque Hanford et predictus Henricus van Furstan in 
eo quod misit eidem Henrico Daniell quendam Henryk Sment 
suum familiarem armamentis, ipsum Henrik van Furstan 
armavit ad debellandum contra predictas naves de Scarde- 
bore predicta et quod predictus alter^) mercalor de civitate 
Lubicensi, cujus nomen ignoratur, fuit in conflictu predicto 
versus predictos Anglicos in propria persona sua et comi- 
tiva prefati Henrici Daniel. Et ulterius universitati vestre 
significamus, quod residuum piscium mercandizarum, habile- 
mentorum et takillementorum*) . . . [in]^) navi predicta 
tempore sue capcionis ultra predictas quadraginta lastas de 
mortes et titelynges fuerunt una cum navi predicta in mari 
ibidem periclitata et dimersa, pro eo quod predicti conqui- 
rentes navem illam occasionis premissa^) ob metum Anglio- 
rum predictorum prope litus maris absque nautis et guber- 
natoribus dimiserunt et tanquam derelictam relinquerunt ac 
nulia persona in eadem remanente extra eandem navem ad 
terram fugam fecerunt salvis tamen quibusdam piscibus, bo- 
nis, mercandizis et aliis rebus per predictos mercatores de 
Northebergh et civitate Lubicensi de predicta navi ad terram 
tunc asportatis et cariatis. In quorum omnium premissorum 
íidem et testimonium nos prefati Gislo sciHcet officialis Sca- 

1) alterus, hdr. 2) Nokkur orð úr farin handritinu. Á spássíu : 
dicitur hic quod Hans Rodenbergh adjuvabat Henricum Ðaniell ad 
debbellandum naves de Scarbourgh, quod non est verum. 3) alterus, 
hdr. 4) Á spássíu: hic dicitur de termino et verbo taklementis, quod 
est terminus Anglicus, et sic apparet literam istam fecisse per quen- 
dam Anglicum et fictam per suppositos, et dicitur quod residuum pis- 
cium et omnium ah'orum (!) mercandizarura ultra 40 lastas perd[iditl, 
et sic assu[m]pserat super se noticiam certam de numero piscium et 
ante dicebant circiter numerum 40 laslarum et est sic in incertitudine 
5) farin úr hdr, nokkur orð. 6) Svo. 



44 HEITBREF. 1477. 

lotensis prefate ecclesie cum aliis supra memoratis sigilla 
nostra presentibus apposuimus. Datum die mensis Junii de- 
cimo anno Domini 1476. 



*38. 11. Marts 1477. á Gruiid. 

Heitbeéf Eyfirðinga. 

Eptir transscriplo á skinni, gerðu 1683 eða siðnr, komnu 1 Lands' 
skjalasafnið 27. Júlí 1909 úr dánarbúi Daniels prófasts Haldórssonar. 
Siðari hluti transskripts þessa hefir verið skorinn frá ofan frá og niðr 
úr, og einnig hefir verið rist neðan af því. Hefir prófastr í Vaðla- 
þingi haft það i bókband um bók, sem í hafa verið „Hiónabands- 
skilnadar Dómar", og utan af þeirri bók mun Daniel prófastr hafa 
hirt blaðið. Á þvi er og brot af heitbréfinu frá li. Marts 1562 og 
þvi frá 19. Marts 1633. Ritháttr transskriptsins er fyrndr framar 
réttum hætfi, og œtti það því ekki að vera eldra en frá siðara hluta 
17. aldar. — Afskript frá hér um bil 1760 i ritgerð Sveins lögmanns 
Sfilvasonar „Um heitdag eður Einmánaðarsamkomu" i kveri Lands- 
skjalasafnsins komnu 24. Sept. 1909 frá Guðrúnu prestsekkjuBjörns- 
dóttur. Eptir þvi (= b) eru eyður transskriptsins hér fyltar. Sbr. 
Dipl. Isl. VI, Nr. 102. 

Jn nomine Domini amen. 

Þridivdagin fyrstaii i ^inmanudi pa er liþit var fra 
[hingadburdi vors HeBa Jhesu Christi CD. cccc. Ixx og vij 
ar. a Grund i] ([yafijrdi komo saman lœrþer og leiker i 
miUom vargaar og Glerðar og tauludo um þau un[dr og ogn- 
er sem þa yfer geingo af elldgangi. sandfalii og auskomyrkr- 
om og ogrligom dunom]. af þeszom undrom þreifst fenaþr 
ei vid CN þo var snialaus iaurþ. kom þat þeim asamt at 
þetta m[un vordit hafa fyrir syndagiaulld og ranglœte maxa. 
þvi kom þat auUom saman. at leita] þangat naþar oc misk- 
onar sem nog er til sem er gud sialfr at hann med sinni 
naaþ oc miskon vilþi snua af oz b[ardaga reiþi sinnar. þui 
skulom ver ecke beidast framar undan Gudz hijrtingom og 
raaþningom hanz her a jardrikij ex sva at þat^) birgi ei fyr- 
ir oz himnariki. kiaurom ver at guþ geri raaþ fyrir oz oli- 

1) hann b. 



i477. ÖfelTBREF. 45 

om bæ])i i bræþ og leingdar^). [þann er allt veit oc maa oc 
aa þann veg vill. sem best er. 

At upphafi hetom ver allsvalldanda guþi þaw] sem er 
upphaf allz ens goþa. þar nærst til hÍNar dyru drottningo 
iomfru s(ancte) Mario. ens h(eilaga) CD[ichaeIis haufutengils 
oc allra gudz engla. ens h(eilaga) Johannis Baptistœ. til Pe- 
trum. Paulum] og Johannem oc allra guþz postula. til Step- 
hanum. Thomam. Olavum oc allra guþz piningarvatta. til 
CD[arteinum. Nicolaum. Augustinum. Thorlacum. Johannem. 
Gudmundum. Benedictum oc allra] Gudz iaatara. Mariam 
Magþalœnam. Ceziliam. Margretam. Brigidam. allar guþz 
meyar oc aller gu[dz helgu menn. bidiom ver at þer seut 
oz aarnandi allrar hialpar og miskonar bæþi i þeszom heimi 
oc] auþrom vid Jhesum christum. fauþr. son og helgan anda. 
Þeszo heiti heto ver oz oc alþiþo til friþar [oc farsældar fyr- 
ir lijf oc saal til heilso og hæginda. til aars oc auþræþa^) 
veidiscapar og ved]ratto goþrar. til sætta oc samþyckis allra 
mawa í milli aullom oz til gagnz og gæþa þessa heims [ex 
til eilifrar sælo aNars heims. 

I fyrsto heitom vier at hallda aull þau heiti semj her 
hafa aaþr heitÍN verit oc her greiner. 

In primis : at aller bufaster menn ero skyllder at koma 
til [Grundar j ^yafijrdi þriþiodagÍN fyrsta i ^inmaanudi og 
hallda þar laugsamkomo oc hafi] þar lofmeszo af vaEÍ fru. 
Skal hver madur saa sem i bui er gefa slika aulmuso sem 
guþ skytr honum i [hug ei minna cn aliii þeir sem koma. 
eN þeir sem ej koma gialldi haalfaii eyri]^). eN þeir sem mÍNa 
fe eigo oc ei koma gialldi haalfan eirir. eN bulausir menn 
þeir sem eiga x^ gefi klip[ping. en þeir sem eiga vc gefi 
kaalfskÍN. Skal þessi aulmusa gefast þeim sem i bui liggr] oc 
lukaz*) ei seirna cn i fardaugom og hreppstiornarmenn giaura 
raaþ fyrir sitt aar i hver(i)um Rep[p. 

Item at h(v)er madur sem i bui er gefi maalsverd aa 
Gudmundardag ii^ mærk smiers] eþr asan iamnvirdan mat. 
her med er hver maþr skildugr at singia Pater Noster 

1) leingd 6. 2) l«ðr.; auþraaþe 5. 3) Hér skýtr b inn: „enn 
bulausir — kalfskinn". 4) luta (!) b. 



46 HEITBREF. 1477. 

P[saltara. sa sem er xij vetrom elldri og ix sÍNom ave Ma- 
ria. Mariomesso j faustoj. Sva ok heitum ver at singia 
skýlldi nu fimm meszor aa hverri alkirkio. Su fyrsta af helg- 
um an[da. auNr af vaKÍ fru. þridia af aullom guds ^nglom. 
fiorda af patronus] þeirrar kirkio. fimta af aullom helgom. 
Skylldo her med þeir sem meszornar laata singia gefa [mdls- 
verþ eþr fæþa fsatækaN maN med hvorri messo. hier til 
skylldi aljmugin singia þriu Pater Noster Psaltara. oc ij 
Mariovesza Psaltara oc ha[fe uti hvorutveai fyrir pasca. 

so oc heitom ver at hallda heilagt visitatio] mariæ at 
helgi oc tiþagiaurd sem aþrar mario meszor oc þurfasta fyr- 
ir mesz[odaga Johannis huerutveoi oc ens goda gudmundar. 

Sva oc lofoþom] ver at hallda betr drottinz daga og 
laugarkvelld og vÍNa ei framar en kirkio r[ettr utvisar og 
allar haatíþir oc sva fæstutíþir oc einkanliga fricídæg]in. 

Nu siai gud oc signi var heit hvert ver festom med 
vani Drottinlegri [Bæn Pater noster hveria vier singiom aull- 
um oz til hialpar oc blessonar] med þeszom Bænom. Os- 
tende nobis Domine et cetera. Salvum fac populum et ce- 
tera. Fiat [et cetera. Sancte deus et cetera. Domine exorat 
et cetera. Protector in te Spr]. 

Samþickir þetta vart heit herra aboti ^inar aa muka- 
þveraa. Semingr prestr [Magnusson. Brandr Jonszun Laug- 
mann oc allir göder bændr oc almugi i] greindo takmarki. 



29. 1479. 

Skrá um landamerki Breiðabólsstaðar í Sökkólfsdal eptir 
kaupbréfi þeirra Olafs Loptssonar og Jóns Þorgilssonar. 

Þinglýsingaskjalabók Orms sýslumanns Daðasonar 1729 — 1736, 
bls. 42—43, komin 16. Sept. 1909 í Landsskjalasafnið frá Boga kaup- 
manni Sigurðssyni i Búðardal (að gjöf). Var skjal þetta þingJesið af 
Ormi sýslumanni „1729, laugardaginn þann 18. Junij á Sauðafells- 
manntalsþíngi". 

Ur kaupbrefe Olafs Loptssonar og J8ns Þorgilssonar 
Dat. 1479. 
Sellde Olafur Loptsson Jöne Þorgilssyne jðrdena Breida- 



1479. LANDAMERKI. 47 

bölstad i Sockolfsdal. ^r iiggur ] Saudafellz þijngum. xxiiijc. 
ad dýrleika. Sagde Olafur til Bænhíis skilidu. og jardar eign- 
ar. Hdifaii Sudurdrdai. og austurdrdal aiiafi. og Beigallda- 
dal sem vðtnum ad iiailar. og ofail eftter Reýkiargiis brun. 
og ut yfer leineidgarhnúk i tvijsteina. ur tvijsteinum ofa» i 
Heiinagii. sem er sionhending jfer þveran dai. d steinbogan 
i miiie Hiijdartííns og Skaiiahöis. Sagde Oiafur tii skðgar d 
milie Heiinagiis og Grafarhrjggia. og þar ad auke Hiijdar- 
tún i Sðckolfsdai. £ffter þvi sem henne hefur fýigt ad fornu 
og nyiu. effter þvi sem hann vard fremst eigande ad ord- 
efi. undaii sier og sijnum ^ríingium og effterkomenduni 
under Jon og haiis eríingia. og effterkomendur. tii fulirar 
eignar og friáls forrædis. ofaii ad bugdugile. og fram d íiall. 
HcLIfaii Sudurdrdal i mots vid Breidaböistad jtakalaust. ut- 
aii eina selfðr a Trigluhiaiia fra Hamra^ndum. fýrer aiian 
sinn smaia i átta vikur. ^n beit j Hiijdartuns lande þar sem 
vili, til fialis og heimalands. ^n torf og hrijs tii ^lldevidar 
sem þeim þarfnast. 

Þetta ad vera riett Coperad eftter handskrifftu(du) 
brefe. sem nu iiggur d Hoium i Hialltadal. Vottum vid 
under skrifader. Holum d. 26. Januarj 1687. 

Oiafur Petursson. Thorfinur Thordarson eg. 
Þetta ofaii skrifad bref var upplesed ad Saudafelle j 
Middðium. settu hieradsþijnge. af virdugligum Iðgsagnar- 
anum Jone Eýrekssyne þan 16. dag Decembris mdnadar 
Anno 1709. til merkis vor nðfn. 

Jon Eyriksson mppria. Sigurdur Haiidorsson e. h. 
Jon Gislason eh. 



30. 30. Janiiar 1484. 

Bréf þjóðverskra kaupmanna í Brilgge tii Hamborgarráðs, 
þar sem þeir í tiiefni af bréfi þeirra frá 4. Dec. 1483 lýsa 
ósanna staðhæfing Glav^^es Siucks, að kaupmaðrinn, sem haft 
hafi á brott skip Heinreks skipherra Schröders frá Danzig, 
— en skip það kom frá íslandi, — hafi gert sátt og sama við 



4& VÉRZLUN. 1484. 

Spánverja og heitið þeim friði og félegum degi til Hansa- 
borganna, nieð öðru íleira, er bréfið hermir. 

Hansisches Urkundenbuch X, Nr. 1119, bls. 688-690 eptir frum- 
ritinu á skinni í bæjarskjalasafninu i Danzig. 

Den erbaren wijsen und voersenighen heren borgher- 
meisteren und raidmannen der stadt Hamborghi), unsen bi- 
sunderen gunstigen guden vrunden. 

Unse vrundlike groete myt vermoeghen alles gudes. Er- 
bare voersenighe und wijse bisundere leve heren. Wij heb- 
ben unlanges leden untfanghen enen juwer erbaerheyt be- 
slatenen breeíf van der date ame daghe sunte Barbaren der 
hilighen juncvrouwen anno etc. 83 inneholdende, woe eyn 
ghenoemt Clauwes Sluck bij jw heren behardet is unde van 
deme coepmanne voer enen zeerover beclaghet, naedeme he 
mede is ghewesen in dem Spaniarde, dewelke up sunte 
Laurencius^) avent lestleden under Enghelandt nam scip und 
gued komende uth Ijslande und to Dantzicke to huys ho- 
rende, und dat desulve Clauwes secht und beropet sick myt 
uns to bewijsende, dat wij solden ghededinghet und enen 
vrundliken slete ghemaket und vorramet hebben tusschen 
deme coepmanne, de soedane scip und gued verlaren hadde 
und tussehen deme Spaniarde, dat ghenomene scip und gued 
in vrundscoppe to betaleiide, und dat wij den knechten und 
scipluyden in demesulven Spaniarde up de tijt wesende be- 
loeft und toghesecht solden hebben, dat se solden und moch- 
ten veilich und gheleidet wesen in den Henszesteden van 
der weghene, begherende jw heren mytten ersten in unsen 
scrifften to certificerende, wes hijraff in der waerheyt sij, 
umme jw daernae gheboirliken to richtende, myt mer wor- 
den in deme sulven juwer heren breve verhaelt etc. Wae- 
rup, erbare wijse heren, wille juwer erbaerheyt gheleven to 
wetene, dat wij van sulker vrundliker dedinghe of hande- 
linghe mytten Spaniarden ghemaket alse scip und gued be- 
talt to werden nock oik dat wij deme voirscreven Clauvvese 
oft enighen anderen, de tvoirscreven scip und gued hebben 
helpeu nemen, veilicheyt oft gheleyde in den Henszesteden 

1) Svo. 2) þ. e. 9. Aug. 



1484. VERZLúN. 49 

toeghesecht solden hebben noch van anderen dinghen, de de 
voirscreven Glauwes sick tot uns beropen mach, nichtes- 
nicht en weten to sprekene noch ichteswes in sulker wiise 
mytten voirscreven Spaniarde verhandelt hebben. Mer umme 
jw heren to underrichtene, wes in der waerheyt van desser 
voirscreven sake bij uns ghedaen und ghehandelt is ghewest, 
soe is waer, dat in den bamissemarket to Andwerpen lest- 
leden wij ten versoeke und begherte van scipheren Hinrick 
Scroder van Dantzicke myt etliken sijnen beschadichden coe- 
pluden genghen raytten selven sciphere und eoepluyden bij 
de consuls van der nacie van Spanien hijr to Brugghe re- 
siderende und gheven en to kennen, woe eyn scipher van 
erer nacie deme voirscreven scipher Hinricke sijn scip up 
de tijt komende uth Ijslande unde den voirscreven coepluy- 
den ere gued alse vissch und anderssins daerinne gheladen 
ghenomen und untweldighet hedde, begherende dat se nae- 
volghende deme tractate und vrede tusschen uns in den na- 
men van jw heren und den ghemenen steden van der Hanze 
und en in den namen und van weghene des heren konin- 
ghes und des gantzen riicx und nacie van Spanien voer der 
tijt ghemaket und gheaccordert vervoeghen und daertoe hel- 
pen wolden, dat de voirscreven scipher van sijnen schepe 
und de voirscreven beschadichden coepluyde van eren gude 
wederkeringhe und betalinghe hebben mochten, alle vrund- 
scop und gunste tusschen beiden to underholdene. Daerto de 
voirscreven consuls uns weder verandworden, dat en van 
guder herten leed were, dat den unsen alsulkent gheboert 
were, dat se daerof oik nicht ghehoirt en hedden und wol- 
den gherne naevolghende den inneholde van den voirseiden 
tractata in den besten verscriven an ere oldesten und vrun- 
de alumme, oft men den voirscreven Spaniart mytten voir- 
screven prijse erghent afflanghen mochte, daertoe te helpene, 
dat de voirscreven beschadichde scipher und coepluyde we- 
der tot den eren gheraken mochten. Des wij en bedancke- 
den, begherende dat se deme oik soe doen wolden in sul- 
ker wijse, dat wij und de parthije des ghewaer worden. 
Denwelken achtervolghende zijn de voirscreven consuls van 

Ðipl. I8l. X. B. 4; 



50 VERZLUN. 1484. 

der nacie van Spanien up der hilighen dre koninghe dach 
lestledeni) weder bij uns ghekomen to kennen ghevende, dat 
se naevolghende deine affschedene in deme bamissemerkede 
to Andvverpen unse begherte und werff an se ghedaen ver- 
screven hedden an ere oldesten und vrunde in Spanien und 
daerup nu andworde untfanghen, alse dat se wisten, we 
deghenne is uth Spanien, de dat voirscreven scip und gued 
van unser nacie ghenomen hefft und waer he daermede ghe- 
bleven is, segghende dat he eyn woihebbende and rijck man 
is in Spanien gheseten und gheervet machtich ghenoech to 
betalende des he ghenomen hefíl;, und in soe verre der par- 
thije ghelevede, daerhen to reysene offt eren behoirliken 
mechtighere to sendene, se willen den off deme alsulke 
breve van recommendacien mede gheven an eren heren den 
koninck und voirt an ere vrunde in sulker mathe, dat se 
hopen, dat wij und de voirscreven beschadichde parthije 
clachteloes ghemaket sollen werden, segheden oik, dat de 
voirseide ere here de koninck nu wesende een gued recht- 
verdich here were, de myt elkerlijck und sunderges myt 
unser nacie vrede hebben und holden wolde und helde 
dat lant oick in guder justicien und obediencien, beter 
dant bynnen hundert jaren herwirtz ghedaen were; se wol- 
dent oick soe wol bestellen, dat deghenne, daer reysende 
worden, sunder vaer oft anxst van eren lijve ghaen und 
keren solden moeghen. Datwelke wij allet soe tot uns ne- 
men en vrundliken bedanckende eres vlijtes und arbeydes 
hijrinne ghehdaen und dat wij den parthijen, de hijr nu nicht 
ter stede en weren, voirt verwitliken wolden, umme daermede 
voirttoghaene, altsoet behoren solde. Erbare voersenighe und 
wiise besundere leve heren, dit is int langhe und in al, des 
bij uns in desser sake ghehandelt und tot noch toe ghedaen 
is ghewest, biddende desse unse andworde in den besten 
uptonemende und desghennen voirscreven is den beschadich- 
den parthijen, of daer enighe bij jw heren ter stede weren, 
voirt to verwitlikende, umme sick daernae to richtene und 
emande myt behoirUken procuracien und certiíiacacien hijr 

1) þ. e. 6. Jan. 



1485. YFIRGAfíGR UTLENDINGA. 51 

to sendende, dat voirscreven scip und gued to achtervolg- 
hene, want soe uns duncket, dattet nicht nutte noch prof- 
fijtelick en were, der voirscreven Spaniarde presentacie und 
voerghevene to verachtene oíT torugghe to stellene nae leg- 
henheyt aller sake, und ghij heren dat oik wol besynnen 
konnen, kend God, de juwer heren voersenighe wijsheyt in 
aller salicheyt behoeden und bewaren wille. Gescreven un- 
der unsen ingheseghelen den dach in Januario anno etc. 84. 
Alderkiyde des ghemeynen coepmans van der Duutscher 
Hanze up desse tijt to Brugge in Flanderen residerende. 



31. 21. Maí 1485. í Liindúnum. 

RíKAEBB Englakonungr ritar Hamborgarráði, og biðr það að 
misvirða ekki dóm þann, er feldr hafi verið út af ránum enskra 
skipa þriggja á Íslandi; dómnum hafi til mildi vikið verið, 
og Hamborgarar muni ekki alveg vera sýknir af sökinni. 

Hansisches Urkundenbuch X, Nr. 1201 bls. 728 eptir frumritinu 
á skinni i bæjarskjalasafni Hamborgar. Utan á bréíinu stendr: „Ex 
parte Hcrmanni Schulten". 

Honorabilibus et spectabilibus viris gubernatoribus nobiiis 
opidi Hamburgensis, amicis nostris predilectis. 
Ricardus, Dei gracia Rex Anglie et Francie et dominus 
Hibernie, honorabilibus et spectabilibus viris gubernatoribus 
nobilis opidi Hamburgensis, amicis nostris predilectis, salu- 
tera. Non debent prudencie vestre egre ferre seu indignanti- 
bus animis admirari aut dilacionem ejus triformis negocii, 
cujus diffinitio tot exactis mensibus expectabatur, aut ip- 
sum judicium, quod jam inter vestros nostrosque concives dis- 
sidentes promulgatum est pro captura spoliationeque trium 
navium Anglicarum superiori estate in terra Islandie vio- 
lenter ac nequiter perpetrata. Tot enim tantaque in isto ne- 
gocio tum ex testibus tum testimoniis aliisque variis indiciis 
sibi invicem repugnantibus in medium adducta sunt, ut tan- 
dem non humanam sed angelicam, non angelicam sed di- 

4* 



52 ÁSHILDARMÝRARSAMÞYKT. 1496. 

vinam sentenciam pro explananda veritate facti causa ipsa 
exposcere videretur. Et cum nichil aliud superesset, nisi aut 
indissolubili perplexitate rerum litem immortalem effícere 
aut condemnacionem vestrorum, qui non sine ulia culpa re- 
perti fuerant, sagaci arbitrio moderari, preelectum est hoc 
novissimum, quo actum est, ut cum observancia justicie 
eciam amicicie recordacio íieret. Habent vestri mercatores, 
in quos judicia ipsa reddita sunt, exemplaria diffinicionum 
ejusmodi, que certissime scimus magis equitati pietatique 
consona esse quam rigori juris. Atque in hunc modum po- 
stremis literis vestris, quas nobis et consilio nostro pro fine 
controversiis predictis imponendo direxistis, satisfecisse nos 
credimus, honorabiles et spectabiles viri tanquam amici ca- 
rissimi. Datum Londonie sub sigillo nostro privato 12. ka- 
lendas Junias anno Domini 1485. 

Willielmus Lacy. 



*33. 1496. 

ÁSHILD ARMTRABSAMI'TKT . 

Bók i8vp, skrifuð 1706 eða nokkru siðar, komin til Landsskjala- 
safnsins 27. Júlí 1909 úr dánarbiii Daniels prófasts Haldórssonar. 
Afskript þessi er sjálfstæð, og tekin eptir hvorugu þvi handriti, sem 
áðr var þekt af þessari skrá. Páll Iðgmaðr Vidalin hefir haft hand- 
ritið undir höndum. Sbr. DI, VIII, Nr. 359. 

Ashildarmýrar Samþickt 
Samþickt i Arnese af (!) hirdstiorum logmonnum et cetera. 
viturligt skal ydur vera. ad vier hðfum sied og yfir 
lesid þann sattmala og samþykt sem gior var a millum Ha- 
konar kongs og almugans a Jisslande a alþinge med lofa- 
take. at vier biodum Hakone k(onge) hinum koronada vora 
þienustu undir þa grein. et cetera (vid: supra þa alltlandid 
sðr)i). 

1) Handritið sleppir hér sáttmálanum, og visar til hans eins og hann 
er ritaðr á undan i handritinu, og prentaðr hér fyrir framan Nr. 6 B. 



1496. ASHILDARMÝRARSAMÞYKT. 53 

Nu fyrir þessa grein ad oss þiker þesse sdttmale eige 
so haldin vera. sem jatad var. fyrir sakir lagaleisis. soknari) 
og gridrofa. omoguligrar dreidar. nögligar íiar upptókur 
og manna. sem nu hefur um tima hier i greindre syslu Ar- 
nese verid. og hier fyrir logdum vier greindir Arnesingar 
almenniliga samkundu a AshiUdarmjre cL Skeidum. eftir 
gðmlum landsins vana. þvi uier uilium med eingu mote 
slikar oveniur leingur i veniu leidast Jata. 

Jtem samtðkum uier ad hafa eingaii liensmann utan 
Jsslendskaii yíir greindu takmarke Arnese. og rida ej fioi- 
mennare enn uid fimta mann. þvi uiliu uier stirkia hann 
giarnan med log og Rett kongdomsins vegna. þann sem þad 
md med logum hafa. og landsins rietti uiU filgia. 

Enn ef syslumadur sialfur hefur greinda syslu Arnes. 
þa ride ej fiðlmennare enn uid x^ mann sem bok giðrir 
rcLd fýrir. 

Jtem samtokum uier. ad eingi i sama takmarke take 
sier hushonda utan sveita. þo þeir hue a annara ]ðrdum. 

Jtem ef nockur uppsteitir^) hýriast i greindre vorrj sveit^) 
Arnese af utan sveitar monnum. med nockrum odrum. hvert 
sem giðrt er. ungum edur gðmlum. rikum edur fóltækum. þa 
skulu allir skylduger eftir ad fara. þeim er vanhlut giordi. 
og ej fyrr vid hann skiliast. enn sa hefur fulla sæmd. er fyr- 
ir vanvirdingu vard. Kann so til ad bera ad hefndin uerde 
meire i eftirfðrinne enn tilverknadur var. þa skulu allir skatt- 
bændur jafnmiklu bitala. Enn þeir sem minna eigu skulu 
gialda sem Reppstiorar giora rad fyrir. 

Jtem skulu ij menn vera tilkiornir i Repp hverium ad 
skoda og fýrir sia ad þesse vor skipan og samþykt sie hald- 
iii. og ef til alþingis þarf ad rida sveitarinnar vegna. þa 
skal hver skattbonda gialda 8 alnir i þingtoll. enn þeir 4 
alnir er minna eiga þeim kost skulu halda. 

Jtem vilium uier eingan hafa hier jnnaii heradz. þann 
er ej filgir uorum samtokum. 

Skulum vier eiga vora samkomu a Ashildarmýre a 
Bartholomeus messu dag a haustid. enn i annaii tima a 

1) Svo. 2) fyrst skrifað „syslu^, en síðan leiðrétt. 



54 HEIMSÓKN OG FJÁRUPPTAKA. 1497 

vorid. fostudaginn þa manudur er af sumre. og koma par 
allir forfallalaust. 

Enn hver sem eitt af þessum samtokum rýfur. og ad- 
ur hefur undir geingid sekur nj mðrkum. og take jnnan 
Repps menn til jafnadar. 

Og til sanninda her um setti Haldor Brynjúlfsson. Paall 
Teitsson. Olafur Þorbiarnarson. Petur Sveinsson. Gudmund- 
ur Ejnarsson. Gisle Valdason. Are Narfason logrettumenn. 
Jon Arason.i) Sigurdur gislason.i) Ejnar Hallsson. Þorvald- 
ur Jonsson. Þordur Sigvatsson. bændur i Arnese. sin jnn- 
sigle fyrir.i) med fyrr greindra logrettumanna jnnsiglum. 
petta samþicktarbref. med almugans samþicke. leikra og 
lærdra. med jayrde og handabande. er skrifad var a As- 
hildarmýre a Skeidum. datum.^) 



*33. [1497]. 

ViTNisBUEBK um hcimreið og fjárupptöku Jóns Jónssonar, — 
er kendr er Solveigarson, — á Eyri í Seyðisfirði, þá er Þor- 
leifr Örnólfsson bjó þar, eptir því skilyrði, er Björn Guðnason 
hafði honum unt, svo og um höstug orð og heitingar Jóns 
við Arndísi Egilsdóttur konu Þorleifs. 

AM. Fasc. LXXI, 25, frumrit á skinni. Fjögur innsiglafCr eru á 
faldi bréfsins. — Bréf þetta sýnist vera gert skömmu eptir lát Sol- 
veigar Björnsdóttur, liklega nœrri 1497, enda er þá Páll á Skarði 
einnig dáinn. 

Heimsokn og fiartaka.^) 

So felldan uitnisburd berum uid gudrun bianardotter 

og helga þolleifsdotter at uid uorum da ejri j seydissfirdi j 

þann sama tima er jon jonsson er kendur er sohieigarson 

kom þar med sinum medfylgiurum vij. at fiolda fimtvdagin 

1) Svo. 2) Hér er bœtt við með annari samtiða hendi, sem eg 
sé ekki betr en sé hönd Páls lögmanns Vídalíns: „(sem rada ma) 
Anno li-iOO. Kallast og so arnesingaskrö". Sbr. og Skýringar yfir 
Fornyrði Jónsbókar. Rvík 1854, bls. 404. 3) Utan á bréfinu með 
hendi c. 1700, 



1497. HEIMSÓKN OG FJÁRUPPTAKA. 55 

] fardagai) uiku. j þann sama tid er þolleifur aunolfsson 
hafde þar bu og peninga epter þui skilýrde er biorn guduna- 
son^) hafde honum adur unt. So uissu uœr fyrir fuU sann- 
inde ad þessir uoro tilgiorningar adur greinz jons jonssonar 
00. fyrr greindum garde og peningum. at j þann sama tima 
er andis eigilsdotter kuinna fyrr greinz þolleifs aunolfssonar 
let heim reka sinar kyr. xvi. at heimta nýt af sem ueniulegt 
uar þa for greindur jon jonsson og hans menn og rak ur 
haundum þeim sem heim atte at reka med hastudigum ord- 
um og storum heitingum ef hann giorde so optar. hier of- 
an ooL hafde titt greindur jon jonsson so dan ordtauk uid 
nefnda andisi at hun skjUde þar alldri þessa peninga nytia 
og gagnsemd af hafa, en ef hun bæri sic at þui at nytia 
þar peninga edur uistafelli at hafa. þa mundi hun mœta 
hardindum oa sier sialfri. og þar epter uoro þessir peningar 
þar alldri nytiader ne gagn af haft da næstu uiku edur 
leingur so leingi er jon uar þar. Jtem j annari grein uoro 
þar tuær uteskemur iæstar og tuær hurder fyrir gardinum. 
aunnur læst med utlasi og gaddur fyrir innan. enn aunnur 
negld met .uij. iannauglum og loku og .iij. slagbraundum. 
Vissv uid fyrir full sanninde at skemmurnar uoro uppi 
hafdar af ]oni jonssyni eda hans monnum. lasarnir fra tekn- 
er. annar brotin. aunnur heimagardz hurdin fra tekin lasin 
enn hurdin burt tekin. aunnur upp brotin af .vij. iariinaugl- 
um loku og .iij. slagbraundum og j burt haufd hurdin. So 
uissv uid fyrir full sanninde at epter þessa heimfor jons tíl 
greinz gardz eýrar og sagda tilgiorninga orda og verka. 
þa for þad folk sem þar uar adur heimil(i)sfast j burt fyrir 
hotan og fullt ofriki þratt greinz jons jonssonar.^) 

CDedkennutz uær jon arnason. gudmundur sigurdzson. 
jon siguaz(son) og jon pals(son) adh uær worum þar hia 
sauni*) og heyrdum aa. aa kirkiubole j langadal ] jsaíirdi 
adh þessar greindar konur helga þolleifsdotter og gudrun 
biaiiadotter soru fuUan bokareid ad þessum uitnishurde sem 
hier fyrr skrifadur er fyrir birne gudinasyne kongs ufiábods 

1) fardaugum, frbr. 2) Svo. 3) Það, sem nú fer eptir af bréfinu, 
er með hendi Björns Guðnasonar, 4) saunium, frbr. 



56 HAFRAFELLSTUNGA. 1500. 

nianni j miUum geirholms og langanes nu ] sumar næsta 
syknaíi dag epter thorlaci episcopi. Og til sanninda hier um 
settum uær fyrr nefnder menn wor jnsigli fyrir þenna worn 
uitnisburd huer^) er skrifadur war m. eyre ] seydesfirde aa 
fimtudaginn næsta fyrir wor frv messu assumcionis sancte 
marie. da sama ari og fyr seiger. 



34. [um 1500]. 

Skeá um landamerki og rekamörk Hafrafellstungu í Öxar- 
firði. 

Eptir tveim afskriptum á pappír meðal Hafrafellstunguskjala i 
Landsskjalasafninu : a) afskript frá dðgum síra Einars (galdrameist- 
ara) Nikulássonar prests á Skinnastöðum (1660 — 1699), ef ekki með 
hans ejgin hendi. Aptan á blaðið er að vísu ritað með hendi síra 
Einars um „Magnis steinnatturu" samanskrifað „vr tueimur Visinda 
Kuerumm gomlum". b) afskript frá c. 1740, að þvi er virðist, með 
hendi síra Einars á Skinnastöðum Jónssonar (greipaglennis). Aptan 
á er rituð Iðgfesta Nikuláss Runólfssonar frá 1741 fyrir Hafrafells- 
tungu. Þessi skrá sýnist muni vera frá hér um bil sama tíma og 
rekaskrá Skinnastaðakirkju DI, VII, Nr. 481. Sbr. bréf 10. Jan. 1549. 

J Guds Nafne [Amen.^) 

Kyrkian j Hafrafells Tungu Er Helgud Gude Vorre Frv 
og Johanne postula. 

Hun £B Skogien j Siietta Felli Riettsýnis vt Epter Fells- 
laag. fýrer vestan Tvngu Nonvordu. vt^) j Brandslæk^). ^n 
fýrer ofafl Rædur Gardur sa ^t figgur vt^) vr somu Noon- 
vordu j Brandziæk. sem £r Smiorhols landamerkis gardur. 
^n Hafrafells Tvngu og Ærlækiar landaCDerki skilvr gardur 
sa £r geingur vm þuera Tungu. j CTDotz vid Smiorhoilslag j 
sliettafelli. 

Hun a Skogiii j Lækiar-Dals landi. Teig aa gnupsCDyri 
þaii €r Leijstur heijter. Halfs manadar verk [Riettsýnis vest- 

1) huern, frbr. 2) [sl. 6. 3) b. y. b. 4) Braandleek b. 5) 
b. V. b. 



1514. BRÉFSÁGRIP. 57 

ur vm Lomalind j Hlaass^). Huertt vijkuverk jii af adru j 
CDotz vid guiisteinstada teijg. 

Hun aa Ormsnes sa avstvr^) Sande : Reka med ollum 
gognum vt a Sandi. skal þa Hafrafell framaii^) liggia vid 
gnupiii og ganga þar til ad^) fram £r oxliil a Sandfelle. 
Allaii Beka aa Hvijta Sandi ClDed ollum gognum. 

Hun a^) tveggia hrossa Afcratt. arlega. med vniii vid j 
Ormarzlöni. LandaCDerke vr Fiordungzhool j Þuerfell. Þad- 
an BÍettsýnis framan^) vid CDossfell. arstur j Sandaa. £n hid^) 
fremra Rædur Vrdaraas og Reydur^) j CDots vid Hool a Fialle. 



35. [1514]. 

Ágbip af konungsbréíi um (hey)brennu Þorleifs Grímssonar 
og Jóns Sturlusonar og þeirra fylgjara, en allar eignir þeirra 
hafa dæmdar verið undir konung. 

De ældste Danske Archivregistraturer, udg. ved T. A. Becker I, 
Kh. 1854 bls. 61 (Skrá um skjalasatnið á Kallundborg 1476; þó er 
þetta meðal þeirra bréfságripa, sem rituð eru inn í skrána síðar, — 
eptir 1504). Sbr. dóm frá 26. Okt. 1513, DI, VIII, Nr. 361. 

Jtem eth breff som lyder om brand oc tiU dðmt er Jon 
Skuliesön'^) oc Torloff Grimssön oc theris medfölgere wnder 
kronen theris gotzs. 



*36al). 15. Júní 1519. á Hólum. 

OoTTSKALK biskup á Hólum og Pétr prestr Pálsson gefa hvor 
um sig ærlegum dandi sveini Gísla (Þorgilsi) Jónssyni hálfa 
jörðina Tungu (Þórormstungu) í Vatnsdal til frjálsar og 
fullrar eignar. 

1) []nn Vestur fra Loonabjnd ] Hlass b. 2) Austra 6. 3) b. v. b. 
4) framm b. 5) hijer b, 6) Reydar 6. 7) Svo útg. ; rétt: StuUesön, 



58 ÞORORMSTUNGA. 1519. 

Eptir frumrituðu vidisse á skinni gerðu 18. Aug. 1594, komnu 
1910 frá Jónasi bónda Bjarnasyni i Litladal i Sléttárdal, 

]hesu christi naad veri med oss. 
Vier Gottschall(k) med guds naad biskup aa hoolum j 
hialtadal giorum godum monnum viturligt med þessu voru 
Opnu brefi- Ath vier hofum wntt giefit og feingit ærligum 
dande Sueine Gijsla Jonssyne haalfa jordina tungu j vass- 
dai er liggur i grimstungu kirkiu sokn med auUum þeim 
gognum og giœdum sem henne hafua fremst fylgt at fornu 
og njoi og vier vrdum eijgandi ath. Til fullrar eignar og 
frials forrædis vndan heijlagre hola kyrkiu og oss. ^nn vnd- 
er greindan Gijsla og hans erfuingia. skal hann meiga frials- 
liga at sier taka haalfua firr sagda jord tungu nær hann 
viU. Og til Sanninda hier vm setium vier vortt secretum fyr- 
ir petta brief skrifat aa holum^!) j hialtadal jn die viti et 
modesti martirum anno domini CD d xix. 

Þat giore eg Pietur prestur paalsson g0dum(!) monnum 
viturligt med þessu mijnu opnu brefe ad eg hefe wnt oc 
giefit Qrligum dandi Sueine Þorgils jonssyne haalfua jordina 
Tungu i vatnzdal er hjggur j grimstungu kirkiu sokn med 
auUum þeim gognum og giædum sem greindre jordu fylger 
og fylgt hefur ad fornu oc nyu og eg hefi fremst 0jgandi 
ath ordit Og gottskalk med guds naad biskup aa holum^!) 
hfefur mier feingit til fullrar eignar oc frials forrædis þui 
gief eg þessa iord vndan mier og mijnum erfuing(i)um. oc 
vnder hann oc hans erfingia. skal hann meiga ad sier taka 
haalfua fir sagda jord tungu nær hann viU. og til Sanninda 
hier vm set ec mitt jnnsijgli fyrir þetta bref Skrifat aa hol- 
um(!) j hialltdal jn die viti et modesti martirum Anno dominj 
CD d XIX. . 

Þad giorum wid Jon Biornsson prestur og Jon Gud- 
mundzson godum monnum kunnegt med þessu ockro opno 
brefe ad wid hofum sied og yferlesid suo latande bref oixi 
epter ord sem hier fyrir ofan skrifat stendur. med heilum 
og oskoddum jnciglum. Og til sannenda hier wm settum 
wid ockar jncigli fyrir þennan ockar vitnisburd skrifat j 



1520. ÞÓRORMSTUNGA. 'S<> 

nedre tungu j watzdal: þann xviij Dag Augusti Anno M. 
D niutio og iiij. 



37. 37. Septemlber 1520. á Áuðkúlii. 

Lýsing Gottskalks biskups á Hólum um itök, eingjamörk og 
landamerki Neðri-Tungu („Þóroddstungu") í Vatnsdal, er 
Gísli (Þorgils) Jónsson hafði feingið að gjöf af biskupi og síra 
Petri Pálssyni. 

Eplir friimriiuðu vidisse á pappír frá 29. Sept. 1741, komnu 1910 
frá Jónasi bónda Bjarnasyni í Litladal i Sléttárdal. — Þar með fylg- 
ir afskript á pappír frá c. 1780, staðfest „eptir sínum Original" af 
Einari Eiríkssyni „presti til Grímstungu". — Bi'éf þetta er ekki vel 
tryggilegt um orðafar. 

Utskrift af Eriefe Gottskalks Biskups Nicolassonar 

ad Hölum. hliodande um Þoroddstungu Eingiar 

og Eignarland af Dato M. D. xx. 

Vier Biskup Gottskalk med Guds naad Biskup d, Hðlum 
giðrum godum menum kunnugt. ad epter þvi saa fröme 
Daande man Gijsli Jonsson hefur af oss bedist. ad vita landa- 
merki og .itok þeirrar jardar Nedre Tungu. sem vier hofuni 
honum giefid og feinged. sarat vorum kiærum sýni. Sijra 
Petri Palssýni. þd laatum vier haii vita. ad þetta er þat 
sanast(a). sem vier vitum um hefiar landamerke. eptir skil- 
rijkra maiia tilsogn : Skilur aaen Tunguaa land cL millum 
Mardarnups og Tungu. eptir sijnum farveg fornum. er hverf- 
ur ad nedanverdum Sijkislæk þeim er Mijslijngur heiter. og 
kiemur i Vatnsdalsaa. nordan Mijslingataanga. Og so d Tunga 
land allt. þar til er hitter Merkidæli i Sunhlijd. Eii ad aust- 
aii uppd midiaii Haals. og so laangleidis til Heidar. eptir þvi 
sem Ulfkielsaa ad dregur. d mots vid Dal og Torfustadi. 
Semuleidis d Tunga selstedu i Kaaldadalstungu lande med 
hagabeit og Elldividar jrkiu sem buinu þarfnar. og torfskurd 
i Haukagils jord. torfstungu i Mardarnups jord. til maiihusa. 
eptir J)vi sem kaupbrief þar um giort utvijsar. Og til saö- 



60 VIGFUS ERLENDSSON. 1523. 

inda þar^) um setium vier vort Secretum fýrer þetta vort 
utgiefidi) Brief. hvort ed giert og Skrifad var d Audkulu i 
Svijnadal. aarum eptir Guds sonar fæding þusund fim hundr- 
ud og tuttugu.i) d Dag Cosmi og Damiani Martyrum. 

Þetta Brief med einu Jnsigle.^) 
Þesser framaíi og ofan skrifader vitnesburder, dhrær- 
ande Þoroddstungu Eingiar og Landamerke, Eru sani- 
hliöda þvi Skiale og Documente, sem Prestureii Sijra Ei- 
rekur Hallsson framlagde firer oss underskrifada, hvort 
ad vel skyrlega mdtte lesa, En aungvan veigeii medhondla, 
vegna fíía og forrotnunar. Til merkes vor nðfn ad Grims- 
tungu þan 29^ Septembris 1741. 

Jon Brandsson. Jon Grimsson. 



38. 21. Maí 1523. á StórólfshYoli. 

HóLMFKíBR Erlendsdóttir fær Ogmundi biskupi í Skálholti 
jarðirnar Galmatjörn og Kirkjuhöfn í Höfnum, Þorkelsgerði 
og Vindás i Selvogi i skuld Vigfúss bróður hennar Erlends- 
sonar til biskups, og lofar biskup að borga vegna barna 
Vigfúss tvœr lestir fiska, en þau eiga lausn á jörðunum inn- 
an þriggja ára eptir að þau eru orðin fjár síns ráðandi. 

Landsbókasafn 62. 8yo (LIV) með hendi Grunnavikr-Jóns „Ur 
Brefabok Biskups 0gmundar". — I Landsb. 62. 8vo slendr raeð hendi 
Grv. Jóns, aptan við bréf til Ólafs erkidjúkna Engilbertssonar (eptir 
bréfab. Ögmundar biskups) frá 15. Júlí 1523: 

„NB strax epter þetta bref i Brefa Bok Biskups 0gmundar 
vtendur bref um Þorkelsgerdi og Vindas mille 0gmundar Biskups og 
Hustru Holmfridar Erlendsdottur 1523. sœmelega rett ritad i bokinne. 
og ber so ad kalla saman vid originalen. Þetta bref vantar inter 
Acta 0gmundi Episcopi sem eru in copia in bibliotheca Acad(emica) 
epter hverium eg*) skrifa þessa mina copiu. EUers er þessa brefs 
original á Hlidarenda", — Hvorki frumrit bréfsins né afskript af því 
hefir nú fundizt. 

Um Skullder epter Vigfus Ellendsson. 
Þad giórum vier Jon Magnusson. Jon Torfason og 

1) Svo. 2) Hér kemr í vidisse þessu vitnisburðr Gunnlaugs 
prests Arngrímssonar og tveggja annara um sema efni fró 29. Sept. 
1564:, 8) þ. e. Grunnavíkr-Jón, 



1523—24. VIGFÚS ERLENDSSON. — HJALLl. fil 

Freisteinn GrimssoR godum monnum kunnigt med þessu 
voru opnu brefe. ad á íimtudagin nærsta fyrer hvitasunnu 
um vored d Storolfshvoli anno Domini M. D. xx. m. vor- 
vier vid stadder ad laugh'gt arfaskipte geck d med bðrnum 
Vigfus heitins Erlendssonar. og nærverande Herra 0gmund 
med guds nctd biskup i SkalhoUti. og stora skulld reik(n)adi 
biskupin i gard Vigfusar Erlendssonar. sem gud hans sctl 
fride. ok mðrgum godum monnum var kunnigt. þvi reikn- 
ade hustru Holmfridur biskupinum til eignar þessar jarder 
i sinar skuUder. tiunder og afgiðlid. Jn primis Galmatiðrn 
ok kirkiuhðfn er hggia i Hðfnum i kirkiuvogs þingum. med 
svoddan dyrleika sem þær hefde tiundadar vered. Her med 
skyllde biskupinn eignast Vindds ok Þorkelsgerde er liggia 
i Selvoge i Strandar kirkiusokn i svoddan dyrleika sem ti- 
undadar væri. Lofadi biskupinn ad leggia til bornunum tvær 
lester fiska. ad giallda þeirra vegna. Her med skyllde born- 
in eiga lausn d þessum jðrdum fyrer sama verd. nær þau 
væru til manns komin. og sie þd leist innan þriggia ara 
fra þvi er þau hafa sitt umbod et cetera. 



39. 2. Janúar 1534. í Skálholti. 

Oddr prestr Haldórsson geldr Ögmundi biskupi fjóra tigi 
hundraða í jörðunni Hjalla í Ölfusi í skuldir og sakferli, en 
síra Snæbjörn Haldórsson bróðir hans selr biskupi tuttugu 
hundruð í sömu jörðu fyrir tuttugu hundruð í Þykkvabæ í 
Holtum. 

Landsbókasafn 62. 8vo með hendi Grunnavikr-Jóns eptir bréfa* 
bók Ögmundar biskups. — AM. Apogr. 2766 með hendi Árna Magn- 
ússunar, „ur brefabok biskups ögmundar". 

Um Hialla i 0lvesi. 

Vier Broder 0gmund med guds nad Biskup i Skalhollti 

giðrum godum mðnnum kunnugt med þessu voru opnu 

brefi ad sub anno gratiæ M. D.^ xx.^ iiij.° in octava Sancti 

Stephani Prothomartyris. heima i Skalhollti. giðrdum vier 



62 HJALLT. - FÍFLHOLT. ^ 15^4. 

soddan giðrning ok kaupskap vid þa brædurna Sira Odd ok 
Snæbiðrn Halldorssyni. In primis lukte Sira Oddur Halldorsson 
oss.xlc- i jðrdunni Hialla i Olvesi i sialfrar sinnar kirkiusokn i 
þær skulldir ok sakferli sem hann var oss skylldugar. Jtem 
sellde Snæbiðrn fyrrnefndur oss. xxc* i somu jðrdu Hialla. þar 
i mot feingum vier hðnum xxc i jðrdunni ÞyckvaBæ er ligg- 
vr i Holltamanna hrepp i Hdfs^) kirkiu sokn til fullrar eign- 
ar. Enn fyrer^) skrifud jðrd oU Hialli skyllde vera vor æfin- 
lig Eign her epter med ollum þeim gognum og giædum sem 
henne hefur fylgt ad fornu og nyu. oc þeir urdu fremst eig- 
ande ad med Iðgum. Skulum vier hallda sagdre jðrdu Hialla 
til laga. enn greinder brædur Sera Oddur og Snæbiðrn 
svara lagariptingum. Svo ok skal nefndur Snæbiðrn hallda 
xxc i jordunni Þyckvabæ til laga. enn vier svara lagaript- 
ingum. for þesse giðrningur frain med handsðlum vor d 
miUum. þessura mðnnum hiaverundum og tiIkauUudum. 
Joni Hiedinssyni sadzmanni í SkalhoIIti ok Joni Guttorms- 
syni. prestum. Jone Hallssyni ok Jone Magnussyni leikmðnn- 
um. er settu sin jnnsigli med voru jnnsigli fyrer þetta bref 
skrifad i sama stad dege ok are sem fyrr seger. 



40. 2. Jaiiúar 1534. í Skálholti. 

DóME sex manna út nefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti 
um að ^ara sú, sem liggr fyrir Alfhólum, væri fjögur hundr- 
uð (faðmar tólfræð = 480) og heyrði til kirkjunni í vest- 
ari Fíflholtum í Landeyjum. 

Landsbókasarn 62. 8vo með hendi Grunnavikr-Jóns eptir staðfestri 
afskript Arna Magnússonar, Orms Ðaðasonar, Þórðar Þórðarsonar og 
Páls Hákonarsonar gerðri 9. Oktober 1711 í Skélholti eptir bréfabók 
Ögmundar biskups með hendi síra Jóns Erlendssonar í Villingaholti, 
en sú afskript er i AM. Apogr. 2758 með hendi Árna Magnússonar, 
og AM. 237. 4to bls. 33—35; eru allar afskriptimar orðrélt sam- 
hljóða. 

1) Hofs 62 (!) 2) Svo. 



1524—27. FÍFLHOLT. - TORFI BJÖRNSSON. 63 

Um Fiflhollts Reka. 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra 
senda Oddur Halldorsson. Jon Gutthormsson. Briniolfr Hall- 
dorsson prestar Skalholltsbiskupsdæmis. Jon Magnusson. Jon 
Hallsson ok Jon Biornsson leikmenn. kvediu guds og sina. 
kunnigt giðrandi ad sub anno gratiæ M." D.^ xx.o iiij.o in oc- 
tava Sancti Stephani prothomartyris i skrudhusinu i Skal- 
hoUti vorum vier i Dom nefnder af verdugum herra i gude 
0gmundi med guds ndd biskup i Skalhollti ad skoda oc 
ransaka oc fullnadardom á ad leggia um þad mdl sem Sera 
Jon Hiedinsson. Rddsmadur i Skalhollte klagade vegna kirki- 
unnar i vestra íiflholti i Landeyum ad hun bihiellde ecke 
iiijc fiðru er liggur fyrer Alfholum. Vændist hann þar fyrer 
oss. ad einn (madur) skiallegur hefde svared ad fyrrsaugd 
íiara hefde vered geimd af þeim sem biuggu á Alfholum 
vegna kirkiunnar i FiflhoIIti. Jtem i annare grein vændist 
Rddsmadurinn ad Sera Sæmundur Arnason prestur hefde 
sagt sier ad einn gamall madur ok skilvis hefde lyst fyrer 
hðnum i sinne daudans tid. ad hann hefde ecke annad vit- 
ad nie beyrt uppd. xx. vetur edur leingur (en) ad fyrrsaugd 
iiijc fiðru hefde tilheyrt oc reiknud vered fyrrnefndre Fiíl- 
hoUtskirkiu. et cetera. 



41. 9. Jannar 1537. í Gottorp. 

Bbéf Friðriks konungs hins I. að Toríi Björnsson (Guðnason- 
ar) skuli halda öllum eignum sínum óáreittr af hverjum manni. 

Lagasafn Magnúsar Ketilssonar I, 183 — 18i. — Eingin afskript 
hefir fundizt að svo stöddu af þessu bréfi. — Það er nú staðreynt, 
að Magnús Ketilsson hefir haft undir hönduin ýms merkileg konungs- 
bréfasöfn, sem nú þekkjast ekki, nema að nokkru leyti. 

Befalning til Biskoper og Lavmæ^nd at Torfe Biorns- 

S0n beholder sine Godse imod Biorn Thor- 

levson. 

Wii Fridrich medt Gudtz naadi Danmarckis Wendis 

och Godtis Konung udvolldt Koning thill Norge. Hertug i 



64 TORFI BJÖRNSSON. 1527. 

Slessuig Holstenn Stormarenn och Dittmerskenn. Greffui y 
Oldinborch och Delmenhorst helse ether alle vor kieri vnner- 
satti Biscoppere. prelatther. Lavmendt och meinege AIl- 
muge. som bygge och boo paa vort lanndt Jslandt kierlig 
medt Gud och vor Naade. vider att thenne brefuiser Thorf- 
fuenn Biornnsson haffuer berett for oss att Bernitt^) Ther- 
leuensson^) gier hannom hinder och forfanng paa sitt rette 
arffiiegosz som hanns fader af rette arffue er thill falledt 
och hannom er thiU demphtt efter Norgis laug. thii beder 
vii ether alle och strengilig serdeUs biude att Ji vere for- 
nefnte Thorffuenn Biornnssenn behielpeUg att hann behold- 
er samme sitt arffuegotz och ey thiUsteder att hannem skier 
nogen hinder eUer forfang paa sammi hanss gotz y nogenn 
maade emodt Norgis logh under KongUg heffhn och vredhe. 
Giffuit paa vordt slott Gottorp then otthind dagh for sancti 
Anthonii dag Ar et cetera M. D. xxvij. 



43. 10. Janúar 1537. í Gottorp. 

Vebndabbeéf Friðriks konungs hins I. til handa Torfa 
Björnssyni. 

Lagasafn Magnúsar Ketilssonar I, 182 — 183. — Eingín afskript 
hefir að svo siöddu fundizt af þessu bréfi. 

Beskiærmelses Brev for Torfe Biornsson. 
Wii Fredrich medt Gudz naade Danmarchis Wendis og 
Gottes Konung. vdvolld Konning thill Norge. Hertug i Sless- 
uig Holstenn Stormarenn og Dittmersken. Greffue i Olden- 
borg och Delmenhorst Gior alle vitterlicht att vii af vor 
gunst og naade haffue thaget annammed och entfangedt och 
nu medt thette vordt obne bref tage annamme og enntfange 
thenne breffuisser Thorffuenn Biernssonn alle hanns Systkin 
og alldt hans gosz rerendis och vrorendis och sunderlig 
thisse garde Vassfiordt^) garde Adeluiche og Vammer gardi 

1) þ. e. Björn. 2) þ. e. Þorleifsson. 3) Vassfiordi, MK. 



15^8. HJARÐARHOLT. 65 

liggendis i vestenferd intid undertagit udi vor Koniglig he- 
gen. vern. fred och beskiermels besunderliges och forsuore 
och fordagtinge thill alle retthe: Thii forbiude vii ether alle 
ehuo som hellst the ere eller vere kundi serdelis vore fo-. 
gether och ombodzmend och alle andre hannom paa thens 
persone gosz eller noget. som hannom tillhorer. hindre el- 
ler hindri laadi. moye. plasse. deele. vmage eller i nogenn 
maade ath vforrette. vnnder vordt hyllest och naadi. GiíTuit 
paa vordt siott Godttorp torsdagenn for S(ancti) Anthonii 
dag Aar et cetera M. D. xxvij. 

Under vordt Signedt. 



43. [fyrir 1538]. 

Máldagi Jóns kirkju skírara í Hjarðarholti í Laxárdal. 

Eptir máldagabókinni gömlu i Biskupsskjalasafni bl. 84b_— 85b, 
skr. 1601. 

HiardarhoIItt. 

Jonz kirkia baptistæ j hiardarhollti hun d heimalaiid 
med gogrium oc giædum. hun cL spágilzstadi. vigzholzstadi. 
þrandargil. borgir oc hamrenda^). halfa veidi j laxd milli 
krosszlækiar oc streingz fýrir ofan pdpa enn þadaii ein 
saman vt j sio oc vm fram molldskriduhýl. 

þangad liggia iij bæer oc xx ad tijundum oc lýsitoll- 
um oc osttollum. skal hann verda suo mikill (sem) malz- 
miolk þd mest er milli þorlakz CDesso oc peturzCOesso. 

hun a selfor j kikasel aullu fe sijnu. stodhrossabeit j 
þuerdal vpp frcL kolldukinn. jtem cL kirkian hundrad dsaud- 
ar oc X kýr oc iiij hesta oc eitt hross. ij naut veturgomul. 
j. tuævett. xij saudir veturgamler oc viij tuæuetrer. iiij. 
ganiler. 

vij týgir fiorduiiga ker fornt oc af .j. giordin. 

jtem jnnan gcLtta. ccc. j sængum .vj fiorduiiga ketill 

1) Árið 1528 voru Hamrendar seldir undau Hjarðarholtskirkju 
fyrir Sauðhús í Laxárdal (DI, IX, Nr. 381). 

Ðipl. I8l. X. B. 5 



(56 BtJSTARFELL. 153^. 

forfi med iij hrærum. fiog(ur)ra marka pottur forfi. kanna 
loklaus. xiiij trog. vij smdkerolld. ij fotur. x spæner. xiij 
smabollar oc x ker. iij bord. xj hurdir. j. net sio fadma. 
vatzkarll. oc munnlog. kistu oc býrdu. metaskdler. 

Jtem d kirkian fjrir innan sig. jn prijmis. ottusongua- 
bok d vetur. frd adventtu thil pdska de tempore oc de 
sanctis. grallari forn oc rotin per annum de sanctis. matuti- 
nale d sumarid frd joiis CDesso baptiste til jolafostu. þar med 
de tempore frd paskum oc til huijtasunnu. rotin gudspialla- 
bok med pistlum oc oracionibus fra adventu til jolafostu. 
med de tempore oc de sanctis frd paskum oc fram yfir allra heil- 
agra COesso. sequenciubok per annum. gudspiallabok. d vet- 
urinn med pistlum oc oracionibus frd jolafostu oc til pdska. 
de sanctis oc þo ecki epter ordu. ordubok gomul. dauids- 
salltari forn. capitularius forn. dominicobok med les d sum- 
arid epter de trinitate. lesbok de sanctis frd tiburcio oc va- 
leriano oc til klemens CDesso. ymnarius forn. kirialz kuer 
rotid. processionall. 

jtem þrenn messuklædi forn. eirn kaieikur. ij kluckur 
oc einar ij biollur. 

oreikunad porcio sijdan sijra Olafur tok uid stadnum. 



*44. 12. Febrúar 1583. í Reykjahlíð. 

ÞoESTMNN Pálsson selr Arna Brandssyni tvo parta í jörðunni 
Bustarfelli í Vopnafirði með samþykki Gamla Magnússonar 
og segir til landamerkja, en Arni geldr í mót þrjátigi hundr- 
aða í Asbrandsstöðum í Vopnafirði með þrem kúgildum og 
hálfkirkjuskyld. 

AM. Apogr. 4383 „Ex originali Björns Peturssonar a Bustarfelle" 
(AM.). Af 6 innsiglum voru 5 fyrir bréfinu. Sbr. DI, IX, 501. 

Þath giorum uær þorsteinn finnbogason torvi þosteins- 
son jon jonsson £inar þorualldzson £ysteinn finnbogason ju- 
ar eireksson godum monnum uiturligt med þessu uoru opnv 
brefi. þa lidit uar fra gudz burd. CD. d. xx. og xij ar. vm 
ueturinn srunnudaginn j faustu inngang j Reykiahlid uid my- 



1582. feUSTARFELL. 67 

uatn vorum uier j hia saum og heyrdum a alh ])orsteinn 
palsson selldi arna brandzsyni med handabandi til fullrar 
eignar og frials forrædis tuo parta j jordunne burstarfelle 
er liggur j uopnafirdi j hofs kirkiusokn med aullum þeim 
gaugnum og gædum eignum og itðkum sem greindum jard- 
arpaurtum fylgir og fylgt heíir ath fornu og nyiv og fyrr- 
skrifadur þosteinn palsson uard fremzt eigandi at eptir faud- 
ur sinn og modur en pali magnussyni fiell til eignar j arf 
og giðf modur sinnar. med giðf upplagi og samþycki gamla 
magimssonar brodur sins. þvi ecki aa fadir eda modir ath 
kuonga son sinn med meira íie en þa kome aa þeirra hlut 
sem eptir eru nema erfingi samþycki. seigir hann þessi 
landaraerki halldin hafa uerit af sinum forelldrum og aungu- 
an ataulu veitt hafa. fram med hofsa fyrir uestan gegnt 
grasakro og þuersyne uestur j selaa. riettsyne ur anne og 
j skeliungsuatn þadan og ut j arnarfiardaruatn. Riettsyne j 
þuridarnup og ut j teigaraa. ofan med anne og j arnarhol 
fyrir austan hofsaa. or raudanup og austur j þordaraa og 
suo fram j helluskard. þadan og j tungaa ofan med anne 
og j hofsaa og suo aptur j raudanup. Hier i möt gaf adur- 
skrifadur arne brandzson fyrrnefndum þosteine palssyni Ixxx. 
hundrada jðrd asbrandzstadi er liggur j uopnafirdi j hofs 
kirkiusokn medur aullum þeim gaugnum og gædum sem 
greindre jordu hefur fylgt ath fornu og nyiv og þrattnefnd- 
ur arne uard fremz eigandi at og þar til þriv kugilldi. Seig- 
ir fyrrskrifadur þosteinn palsson halfkirkiu skylldu a jðrd- 
unne burstarfelle og gaumul eign og jnnstædu kirkiunnar 
iiij. kýr og eitt aasaudar kugilldi. og reka j finnafirdi allan 
hualz og vida mille finnafiardar og lækiar. Skylldi fyrrskrif- 
adir menn arne og þosteinn hallda sinu kaupi til laga en 
huor suara lagariptingu sem med laugum kynni af at ganga. 
Og til sannenda hier um settum uær fyrrskrifadir menn vor 
innsigli fyrir þetta jardarkaups bref skrifad aa manudagenn 
j faustu jnngang j sama stad og are sem fyrr seigir. 
CoUatum cum originali Hafniæ 7. Junii 1709. 
Arnas Magnæus. 
Snorro Jonæus. 



5* 



68 ÞÓREYJARNÚPR. 1532. 

45. 6. Mai 1533. á Mel í Miðflrði. 

JÓN biskup á Hólum gefr og geldr Helgu Jónsdóltur (Sig- 
mundssonar), vegna Einars Jónssonar bróður hennar, tutt- 
ugu hundruð í jörðunni Þóreyjarnúpi, en selr Kráki Hall- 
varðssyni bónda Helgu tólf hundruð í jörðunni íyrir Kvenna- 
hól á Skarðsströnd og átta hundruð í smíðum eða öðru, er 
þeim semdi biskupi og Kráki. 

AM. Fasc. LXVIII, 24, frumritað transskript á skinni. Tvð 
innsiglagðt eru á faldi bréfsins. 

Vier Jon med Gudz nad biskup a holum giorum god- 
um monnum kunnigt med þessu voru opnu breíi ad vier 
hofum giefid og golldit Helgu Jonsdottur. vegna £inars Jons- 
sonar brodur hennar xxc j jordinne a Þoreýiarnupi. £nn 
vier hofum sellt krake halluardssyne bonda adur nefndrar 
helgu xijc ] adur greindre jordu fyrir þa jord er kuenna- 
holl heiter er liggur j skardz kirkiu sokn a skardzstrond. 
^nn fýr nefndur krakur skýlldi forlikazt med oss vm viijc 
j greindri jordu og gialldazt þar fyrir j smidum edur audr- 
um þeim hlutum sem ockur badum semdi. Og tii saninda 
hier vm setium vier vort Secretum fp-ir þetta bref skrifad 
a mel ] midfirdi Manudagin j gagndogum anno seruatoris 
nostri m^ d^ xxx^ secundo. 

Þad medkiennunzt vid Petur hallzson og are gud- 
laugsson ad vid hofum sied og yferlesit bref med Secrete 
edur jnsigle suo latandi ord epter ord sem hier fyrir 
skrifad stendur. Og til vitnisburdar hier vm setium vid 
ockar jnsigli fyrir þetta transkriftarbref skrifat j gordum 
a alftanese 28 dag Aprilis anno domini 1578. 



46. 3. Deeember 1533. í Saiirbæ. 

ViTNiSBUBBARBRÉF um gjöf JÓHS Jónssonar, „er kallaðr var 
Islendingr" (og dáinn er á tímabiiinu frá 16. Aug.— 3. Dec. 
1538) á tíu hundruðum í Hvallátrum til Jóns Konráðsson 
ar, sonarsonar síns, „er kendr er prestr", og vildi Dýr- 
finna Gísladóttir kona Jóns Islendings ekki samþykkja gjöf- 



1533. JÓN ÍSLENDINGR. 69 

ina, en hins vegar höfðu þau Jón og Dýrfinna samþykt 
gjöf síra Filippusar Jónssonar (sonar síns), er hann gaf Kon- 
ráði bróður sínum. 

Bæjarskjalabók á Rauðasandi (bls. 95) í Landsskjalasafninu, uf- 
skript gerð staí'rétt eptir frumritinu með hendi Orms sýslumanns 
Daðasonar^) c. 1726: „Under brefenu hanger Eitt jnsigle nockud 
brakad enn má þó lesa. Var þetta kalfskinsbref heillt og veJ les- 
ande, hliodar so ad ollu sem ofann er Ritad". 

Jhesus. 
So fallinn vitnisburd ber eg ellingur gislason sem hier 
seigier. ad eg var <h hvalatrvm j savrbæiar kirkiv sokn aa 
ravdasandi. nœsta dæginn epter mariv CDesso ena fyrri vm 
svmarid.2) þoo. er lidit var fraa hingad bvrd vors herra jhesv 
cristi. CD. d. XXX. og iij aar var eg |)ar til kalladur af joni 
bonda jonssyni er kaalladur var jslendingur hvers sal gud nadi. 
hvad er hann villdi giora nockurn giorning vit sonarson 
íGnn ]on konradson er kendur er prestur. j' so mata ad 
hann sagdizt gefa honum. xc- j' jordvnni hvalatrum. hveria 
giof ad haas kvinna dyrfinna gisladotter villdi ecki sam- 
þyckia. og þotti hann gefit hafa nogar giafer aadur þda er 
hann hafdi gefit konradi dal og keblavik. £nn sera filpus 
jonson svaradi 'póá, til ad Keblavik þyrfti hann ecki ad þacka 
þui hann hefdi gefit hana sialfur konradi brodur sinvm til 
konarmvndar. ^pter þeirri giof sem þav hefdi gefid sier 
hana adur j' tannfie. hveria giof ad þav bædi þar strax 
medkendvzt og samþyktv. og hier epter vil eg sveria fvlian 
bokareid ef þvrfa þiker. Og til sanninda hier vm heingi eg 
mitt jnncigli fyrir þetta mitt vitnisbvrdarbref. hvert er skrif- 
ad var j savrbæ aa ravdasandi næsta dæginn fyrir barbaarv 
CDesso vm veturin aa sama aari sem fyr seiger. 



1) Þar sem hér í safninu hefir áðr verið um það getið, að sumt 
i þessari bók væri með hendi Magnúsar Einarssonar, þá mun það 
ekki svo að skilja, heldr mun það múkaletvshönd Orras. 2) þ. e, 
16, Aug. 



70 SJÁVARHÓLABRÉF. 1536. 

47. 35.-38. Maí 1536. í SjáTarhólum 

1537. 

Skiptabbéf á Sjávarhólum eptir síra Brynjólf heitinn Gizur- 
arson, og kaupir Alexius ábóti í Viðey sex hundruð og átta- 
tíu álnir í jörðunni og auk þess ágreint lausafé af umboðs- 
mönnum eríingjanna og fær kvittan fyrir andvirði jarðarinnar. 

AM. 238. 4to bl. 9, skr. c. 1570 (Bessastaðabók). 

Bref vm siafarhola. 
Þat giorvm vid eyolfvr einarsson. eyolfr petvrsson. bod- 
var diakni eyolfsson. ormvr þosteinsson. jon marteinsson. 
gissvr jonsson godvm monnvm kvnnigtt med þessv voro 
opnv breíi arvm epter gvdz býrd CD d. xxxvj vm vorid j 
fardogvm vorvm vier j siafarholvm j arfskiptvm epter sira 
brýniolf heitinn gissvrarson sem gvd hans sal nadi. hlodtn- 
adizt stvlkvnvm fiorvm systrvm prestzins vic j jordinne siaf- 
arholvm oc Ixxx alnar betvr. enn videýar klavstvr hlavt iijc 
oc xl alnar betvr j þær skvllder sem þat atti vnder prest- 
invm. Jtem keýpte herra aboti alexivs þa strax þav fýrsogd 
vic oc Ixxx alnar j advr greindre jordv siafarholvm med 
ollvm þeim gognvm og giædvm sem fýrsagdri jordv fylger 
og fýlgtt hefir at fornv og nýiv bædi til sios og landz. at 
systrvm fýrsagdz sira brýniolfs heitins og þeirra vmbodz- 
monnvm j(n) primis sira bardi jonssyni sem hafdi vmbod 
tveggia systranna iiij malnýtv kvgillde og þar til tvœvetra 
kvigv og ij savde tvævetra gellda. jtem gisla jonssyni 
vegna^) konv sinnar doLsavdar kvgillde og mork frida. jtem 
gisla oddssyni dasavdar kvgillde og kvittar leigur epter iij 
kvigiUde. vegna sýstur sinnar sem bann hafdi vmbod og 
forsia fyrir. kendizt þessir fyrgreindir menn at þeir hefdi 
fvllan pening heilan og halfan vpp borid fyrir þessa advr- 
greinda jord siafarhola þessvm vitnvm nærverendvm £inari 
þormodzsyni. hellga magnvssyni og margra annarra godra 
manna og settv sin insigle med fyrgreindra manna insiglvm fyr- 
ir þetta bref skrifad j sama stad deige og ari sidar enn fýr seigir. 



1) vegnv, hdr. 



1536. HLÍÐ í HREPP. 71 

48. 7. Júlí 1536. í Vík á Seltjarnarnesi. 

Samningr þeirra Pétrs Bruns og Jóns bónda Arnasonar, að 
Pétr Brun skyldi aldrei klaga né kæra upp á jörðina Hlið 
í Gnúpverjahrepp, enda skyldi Jón bóndi þegar í stað gjalda 
Pétri Brun átta hundruð skreiðar, sem þá voru og goidin 
„sömu stundu", en Pétr skylldi skila bréfum þeim, sem 
hann héldi með nokkuð tilkall upp á þessa jörð. 

AM. Apogr. 1935 „Ex original. Scalholt. accuratissimé. þad er 
skilia i þvi sem læst var i breí'enu. þvi originallenn var svo fuenn 
og fordiarfadur. ad ur honum var dotted allt þad sera hier er under- 
strikad. og forgieck hann ölldungis meden hann uppskrifadur og con- 
fereradur var. Eg hafdi annars vid hönd copiu af þessu brefe rit- 
ada af Sira Biavna Hallgrim.ssyne. þá bann var vistarmadur i Skal- 
hollte. Var su copia ordriett allstadar þar sem hun vard vid origi 
nalenn samanlesen. ad frateknum ffim einum stödum sem hier eru 
annoterader. Var þar af auddæmt ad hitt munde og riett vera. scm 
nu var burt fued. enn þa hefur læselegt vered, er Sira Biarne sina 
copiu uppskrifade. Eg seige læselegt. Þvi annars hefde hann ecki 
getad nie viliad mannanöfnen eda annad þvilikt dikta i þær lacunas 
sem nu eru i originalnam. Ecki helldur kunnad allsstadar so appo- 
sité til ad geta. þvi allt þad sem i hans copiu stod. enn vantadi i 
originalenn. passade sig rett accuraté i lacunas. Ur þessare Copiu. 
med hendi Sira Biarna Hallgrimssonar. eru teken öU þau ord og 
stafer sem hier er sett i lacunas originalsens. og undcrstrikad'). og 
efast eg ei um (sem adur er sagt) ad þad mune hid rietta vera. og 
lœst hafa vered i originalnum. þá hann sira Biarna i böndum var" 
(AM.). ÖU (7) innsigli voru dottin frá, 

OUvm monnum þeim sem þetta bref sia edr heýra 
senda sira einar olafsson benificiatus [til garjda. asbiorn 
diackne [grimsson. skipherr]a petur korner.^) joaakim^) bassi. 
hannes lýbýk. d[ettmar lun]^) kaupmenn j hafnar[íirdi kuediu] 

1) Hér í hornklofum. 2) „Hier hafde Sira Biarne ritad 6ntw þar 
sem i originalgum stendur skirt: Tiorner. hefr þad skied i haste. og 
af ógiœtne. þvi korner er skii't. sem ádur er sagt. Sira Biarne hefur 
haft i höfdenu petur brun sem var annar af contrahentibus" (AM). 
3) í frumritinu var þetta nafn skrifað i þrem orðum: "jo gj, kim", Síra 
Biami hafði lesið: „Johakim", 4) „Þetta er burtu ur originalnum, 
eins og allt annad sem hier i þessare minne copiu er understrikad. 
Sira Biarne hafde þetta nafn ritadso: dortmar. Er þad eckert nafn, 
og þvi corrigeradi eg þad so sem hier stendur" (AM), 



72 HLÍÐ i HREPP. 1536. 

gudz og vora kunnigt giorandi þa lidid var f[ra gudz burd 
CD.J d. XXX. og vi [ar a fostu]dagenn næsta fyrir ]ons CDesso 
baptiste^) j hafnarfi[rde uorum uier tilkajUader af heidrs[am- 
ligum da]ndimanni joni bonda arnasyne og odrum parti 
petur [brun um suofell]dan skilmala [at^) u]m þa jord hlid- 
ena i eystra hrepp er liggur ] steinholls^) kirkiu sokn sem 
fýr skrifa[dur pe]tur brun hefer ueitt tilkall ad biskupenn 
helldi. vorv uier j hia [saum] og heýrdum aa ord og handa- 
band þessara manna adurgreins jons bonda arnasonar af 
anari [alfju þratt skrifads peturs bruns af anare alfu ad 
þratt nefndr jon bondi arna[son skjilldi til uid titt nefn[dan] 
petur brun ad hann skylldi alldri klaga ne kiæra vpp aa 
þessa jor[d hvorke] hann ne hans erfing[iar æfinljiga þar 
epter. enda skylldi titt nefndr jon bonde a[rnason gialldja 
þar strax aa ey[renne vijii. c skreidar. uar þad þa golldit 
somu stundu. heýrdum u[ier adurskrifajder menn titt ne[fnd- 
an petur brjun þessu uilivgan jata og so lofadi hann vpp 
aa [sina tru ad skjila þessvm bref[um aptur sejih hann 
hiellde med nockud tilkall uppda þessa ][ord. og til sanijnda 
hier um settu fy[rgreinjder menn jon bondi arnason og pet- 
ur brun sin jnsigli [med adurj greindra manna jnsiglvm fyr- 
ir þetta giorningsbref hvert er skrifad var j vik aa seltiarna- 
nesi fostudagenn næsta fyrir selivmanna messv aa sama ari 
sem fýr seiger. 



49. 6. Júní 1536. í Isi í Vatnsdal. 

DóMB sex manna, útnefndr af Páli Grímssyni, um ákœru 
þá, er Ljótr Arngrímsson bar fram, að bændr og almúgi 
vildi ekki reka lömb á Dalsheiði milli Giljár og Gljúfrár. 

1) þ. e. 23. Júni. 2) „hier er lacuna i originalnuin. sem af strik- 
unum siá ma. Sira Biarne hafdi i sinne Copiu ritad oí. Enn mier 
þœtti likara þar hefdi en staded. þo er eigi uppfi þennann þótta ad 
byggia. þvi hverki þessa er godur still. og hefur hans ecki hier ad 
vœnta vered" (AM.). 3) „So stendur hier enn ecki SteinsholUs. og 
eina raugt hafde Sira Biarne ritad þetta. sem og riett var giört" (AM.). 



1536. REKSTR Á DALSHEIÐI. 73 

Landsbókasafn 789. 4to bls. 125-126, skr. c. 1620. — Lands- 
bókasafn 65. 4to IT, 102 með hendi Jóns dans Magnússonar c. 1640 
(stytlr). — Prentaðr i Tímariti Jóns Pétrssonar II, 43 — 44 (eptir heiUi 
afskript), 

Domvr vm Lambarekstvr. 
Þeiiii Godum monnum sem þetta Bref sia edur heira. 
sender Jon Olafsson. Brandur Olafzson. Þorgilz Jonsson. 
Þorgri]mur Asgrijmssoni). Olafur Oddzson og Jon ^inarson. 
[kuediu Gudz og wora kunnugt giorandi^) med þessu voru 
opnu brefe ad þa lidit var fra Gudz burd 1536 i aase i 
Vatzdal þridiudaginn næstan epter Erasmi Episcopi vm vor- 
id. vorum vier af ærligum manne Pdle Grimssyne i dom 
nefnder ad skoda og Bansaka og fullnadar domz adkuædj 
aa ad leggia vín þa ákiæru. er liotur Arngrimsson bar fram 
fyrer oss. ad bændur og almugie villdi ecki reka sijn lomb 
a si]na heijdi eptter gðmlum vana. og ðnguan toli giallda. 
Nu af þvi vor Landzlaga Bok vottar ad suo skulu Rekstr- 
ar vera sem ad fornu hafa verid. og suo langt og vijda til 
Reka. þoa dæmdum vier fyrrgreinder domsmenn adurnefnd- 
aii Hot Arfigrijmsson skjlldugan ad leida ij loglig vitni ad 
þad hefdi verid haftt oc halldit skylldu Rekstur oa dalsheijdi 
da millum GijHar og Gliufurdr xx vetur og þadaii af leing- 
ur er þeir mundu til. og ad vitiium leiddum dæmdum vier 
huðrii mann skýlldugan j greindu takmarkj ad Ecka aa doalz- 
heijdi er ætti. x. lomb. edur og giallda^) gillt lamb i tollinn 
af X lombum edur fleirum. Enn huor sem ecki villdi giallda. 
giallde saudinn med alldre. enn fullrietti sbl huorium þreuetr- 
um saud.*) skal huor madur skylldugur^) ad rijda a heidina 
er ca xx lomb edur fleijre. Og einginn af þeim fare firir 
fleyre enn sialfaíi sig edur suare domrofe. 
Samþycktti. 



1) Arngrijmsson JP. 2) [godum monuum kunnugt, hdr. sem JP. 
fylgir (!). 3) x lomb, b. v. hér 789, sem er rangt. 4) Svo, b, v. JP, 
5) vera b, v. JP. 



74 UMBOÐ. — SÝSLUBREF. 1536. 

50. 1536. á Eyrarbakka. 

Ogmitnde biskup í Skálholti gefr Jóni bónda Hallssyni um- 
boð til þess að taka toll og sekkjagjöld í Vestmannaeyjum. 



AM. 191. 4^ bls. 53 (bréfabók Jóns Hallssonar rituð á skin 
samtíða), — AM. Apogr. 5549. 



m 



Ver augmund med gudz nad biskup j skalhollti giorum 
godum monnum kunnigt med þessu woru opnu brefi ad 
wer hofum bíjfalat jone bonda hallzsyne fulltt wmbod til ad 
taka toll og sekkagiolld af eingelskum monnum j ves(t)- 
mannaeyium j guUi ok odrum godum þarfligum peningum 
fyrir vtan ierept. skulu þeir þar um kuitter sem hann læt- 
ur sier nægia kwitta ad gefa vm greindan toll. Hier med 
skal hann fulla makt til hafa ad lana þessa peninga odrum 
dandimonnum og hafa sialfur þad j þunga warningi til an- 
ars ars enn þad af geingr j klædum skal hann af uefida 
pale tumassyne og skal hann þar vm kuittur sem hann lan- 
ar dandi monnum og hann afvender pali þegar hann fœrir 
oss reikningsskapin. Ok til sannenda hier vm þryckivm wer 
vortt scecretum nedan fyrir þetta vortt vmbodzbref skrifat 
aa eyrarbacka. anno domini CO^ d. xxx. vj. 



ál. " ÍÍ Júlí 1536. í Holti; 

Ogmundr biskup í Skálholti skipar Jóni bónda Hallssyni, 
„vorura þjenara", sýslumanns vald railli Þjórsár og Jökuls- 
ár á Sólheimasandi, „eptir þeirri bífalingu, sem vér höfum 
af heiðrsamlegasta rikisins ráði í Noregi upp á krúnunnar 
vegna og eptir Alþingisdómum". 

AM. 191. 4to bls. 53 — .54 (bréfabók Jóns Hallssonar rituð á skinn 
samtíða. — AM. Apogr. 5550. 

Vier aogmund med gudz nad biskup j skalhollti heils- 
um ydur ollum sem byggia og bua j miUum þiorsar og 

1) Svo. 



1536. SÝSLUBRÉF. - KVITTAN. 75 

jokulsdr aa solheimasaódi og rangarþing er kallat kærliga 
med gudz kuediu og vore kunngiorandi ydr ad epter þeirri 
bíjfaling sem wier hofum af heidursamligazta rikisens radi 
j noregi wpp aa krununar vegna og epler alþingzdomum 
haofum wier bíj'falat uorum tenara jone bonda hallzsyne 
fullmegtugt syslumanns ualld þar med ydr suo sem hann 
hefur adur haftt. skal hann suo ollu haga og hegda sem 
gaumul syslubref ut uisa. Somuleidis skal hann bruka og 
bíj'hallda skoga og skoga eigner. mork og merkr eigner med 
somum skilmala og gialldi sem hann hefur adr haftt Suo 
og þær jarder og jardar partari) sem liggia j rangarþinge 
og hann hefur adur umbod yfer haftt. Hier med skal hann 
byggia ad gardenum j skogum og greindum kongs eignum 
suo sem honum er moguligt og hann kann af stad ad koma. 
Skal optnefndr jon hallzson frelsiliga alltt þetta umbod hallda 
til næsta oxararþings og þad leingr sem ecki er onur log- 
lig skipan sa gior. Og til sannenda hier vm tryckium wier 
vort insigli fyrir þetta bref skrifad j hollti. uj. nottum fyrir 
þorlakx CDesso. aarum epter gudz burd. (D. d. xxx og uj ar. 



53. 34. Jiílí 1536. á Hólum. 

DiBEiK van Minden kvittar þá Jón biskup Arason og Ara 
lögmann Jónsson um sekkjagjöld og landskyldir um næstu 
þrjú ár af Þingeyjarþingi, Vöðluþingi og Hegranessþingi. 

AM. 255. 4to bls. 321—322, bréfabók síra Skúla Þorlákssonar, 
skr. 1(587—1698. 

Kuittantia Wmbodzmannsenz Didrik van Mifieil vtgiefT- 

th"-'- €n biskup Jone og Ara logmanne fyrer afFgiíTt aff 
p'- Þijngeyar Vodlu og Hegraness Syslum j þriu aar. 

Ec Didrik Van Mifien kongs vmbodsmann og hirdstior- 
ans vegna Didriks Waget medkiennist med þessu mijnu 
opnu breffe. ad eg hefe vppbored. og fuUan Reiknijngskap 
feingid aff" verdugum herra biskup Jone Arasyne. og Ara 
Jonssyne logmanne af allre konglegre Rentu sem eru sekta- 

1) Svo. ílr,\^iir,}-' 



76 KVITTAN. 1536. 

giðlld^) og landskyllder aff Þijngeyar])ijnge. Vodluþijnge. og 
Hegraness þijnge. Þuj gief eg neffnda nienn verdugan Herra 
biskup Jon og Ara Iðgmann kuitta kongdomsinz vegna. vm 
alla konglega Rentu sem þeim hefur bored ad suara vm 
þessu^) nœstu iij ár aff þessum þrimur Syslum þuj þeir 
hafa mier betalad vel. sem mier vel anæger. hefur biskup 
Jon gollded mier full seckargiolldi) af v skipum j Reidu- 
giallde og hundrad skatta xij Kætt og x« j landskillder. hef- 
ur Are logmann goUded mier seckargiolld^) af ^inu skipe og 
hundrad skatta xij Bætt. 

Voru þesser menn thil vitniss vm allaii adurgreindan 
giorning Gert Reueling og Kristoffur Meijgier. huorier ad 
settu sijn Jnnsigle med mijnu Jnnsigle fj^er þetta breff ^r 
skriffad var a Holum j Hialltadal jn vigilia Jacobi Apostoli 
Anno domini. CD. d. xxx^. vi^. 

Þad Giorum vid Olaffur prestur Hialltason og Biarne 
StuIIason Godum mðnnum kunnigt med þessu ockar [opnu 
briefe.') ad vid hoffum sed og yferlesed suo hliodande brieff 
med heilum og oskðddudum hangande Jnciglum sem hier 
fyrir skriff'ad stendur. Og til sannenda hier vm setium vid 
ockar jncigle fyrer þetta transkrift'tarbrieff skriffad j sama 
stad deige og are sem firr stendur. 



53. 3. Aiigust 1536. í Vatnsfirði. 

BóMR sex manna útnefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti, 
að garðrinn bær á Rauðasandi skyldi afhendr biskupi í vald 
með öllum þeim fjám er þar fylgdi, bæði sökum þess að 
Ari Andrésson hafði feingið biskupi garðinn upp í sin brot 
og sakferli og að einginn erfingi kom til innan sjöundar, en 
garðrinn í vernd biskups. 

Bœjarskjelabók á Rauðasandi með hendi Orms Daðasonar c. 1726, 
stafrélt eptir frumritinu: „Siö Innsigle hafa vered fyrer þessu 
Briefe, hver nu eru oll j burtu enn epter 5 Reimar hvar a 

1) Svo; réU; seckiagjölld. 2) Svo. 3) [briefe opnu, hdr. 



1536. BÆR Á RAUÐASANDI. 77 

Innsíglin hafa fest vered. Brefed Ji pergament skrifad, heillt, órotið 
og læseligt". — AM. Apogr. 1361 „Ex originali accuratissime" (AM.). 
„Þesse domur hefur fyrrum leigid i Skalhollte medal stolsens brefa, 
og hefi eg haft Copie þar af med hendi Sira Biarna Hallgrimssonar 
ritada, þa hann var heimilismadur í Skalhollte. Nu (1712) er hann 
eign Gudrunar Eggertsdottur i Bæ á Raudasande. Brefed á nu (172.5) 
Monsr. Ormur Dadason" (AM.). — í Landsbókasafni ()2. 8vo er afskript 
gerð fyrir Arna Magnússon „Ex originali ordriett. enn eigi stafriett. 
Eg hefi annars stadar þennan dom. stafriett og bandriett uppskrifad- 
an ex Origin." (AM.). „Þesse dómur stendur og j briefabók biskups 
Augmundar naerre lage riettur", og er sá afskript í AM. Apogr. 2704. 

Þetta er domur um bæ aa ravdasandii). 
Ollum monnum sem þetta bref sia edr heyra Senda 
jon einarson. snorre hialmsson. arne arnorson prestar skal- 
holltz biskupsdæmis. olafur gudmundson. erlingur gislason. 
jon jonson suarner logriettumenn. Q{uediu) guds og sina. 
kunigt gerande ad arum epter gudz burd. CD. d. xxx og vj 
ar j uazíirde miduikudagin næstaii fyrir olafsmesso sidarei) 
uorum uier j dom nefnder af uirduligum herra herra aug- 
mundi biskup j skalhollte ad skoda og ransaka og fullnad- 
ardom do. ad legia um þa garda og godzs er are heiten and- 
resson atti og hiellt huers sal gud nade. somuleidis um þa 
peninga er herra hiskupen hafdi skipad til burtflutnings ur 
bæ ra, raudasandi. Nu saker þess ad fyrrgreinder menn 
jon einarson. snorre hialmsson oc erlingur gislason voru hia 
sau og heyrdu da ad fyr nefndur are gaf og gallt biskupin- 
um til fullrar eignar gardenn bæ (xl raudasande fyrir sin 
brot og sakferli. þess oc annars ad eingenn laugligr erfingi 
kom til peninganna jnan sioundar sem laugen skipa og þess 
ad gardur og goz var j vernd og uardveitzlu mins herra 
biskupsens þui dæmdum vier fyrnefnder domsmenn med 
fullu doms atkvæde biskupenn hafa matt skicka og burtu 
skipa suo micla dauda pcninga sem hans skulld var til dx 
greindum garde. sem uar hans leigur og landskyllder ad 
fyrrgreindur are hafde til vmbods haft hueria skuUd vier 
reiknudum og saman taulldum hunddrad hunddrada og .xc* 
betur. enn vm gardinn og frida peninga dæmdum vier erf- 

1) Stöð utan á frumrititiu. 2) þ. e. 2. Aug. 



78 StGURÐR ÓLAFSSOfí. 1536. 

ingian skylldugan til ad koma ] þann tima er herra bisk- 
upenn þar til kiæme ad feingnum bodskap og afhenda stad- 
enn CTDed sinum peningum og reikningskap er uera ætti og 
allar adrar skullder er loglega kynni þar upp aa ad koma en 
ef peningar nockrir hafa uerid i burtu borner eda hafd- 
er þa skyllde erfingin þar sok og sokn aa eiga ad fraskildu 
þionustufolki þui sem þionad [haufdu fyriri) stavdnum^) epter 
biskupsens skipan. Og til sanenda hier vm samþyckte þenna 
vorn dom med oss greindur herra augmund og sette silt 
.msigle med uorum fyrnefndra domsmanna jnsiglum skrifad 
j augre j jsafirde oöl sama are degi sidar enn fyr seiger. 



5á. 8. Áugnst 1536. á MosYöllum. 

DóMK sex klerka og sex leikmanna út nefndr af Ögmundi 
biskupi í Skálholti um óhlýðni Sigurðar Olafssonar við bisk- 
up, dómrof hans, sekt þeirra, er hann hafa „hylt, styrkt og 
samþykt í burt af landinu", um afskapleg orðtök Sigurðar 
upp á klerka og á allan kennidóminn, með öðru því fleira, 
er bréfið greinir. 

AM. Fasc. XLVII, 30ð skinnrolla frá c. 1536. — Landsbókasafn 
122. 4to 178—181 með hendi frá c. 1770, eptir tréfabók Ögmundar 
biskups. "^" ^" ' '■'"' 

Dómur um Sigurd Olafsson Anno 1536.^) 
Ollvm monnum þeim sem þetta bref sia edur heyrá 
senda jon einarson. [arne arnorsson.*) snori hialmson. bard- 
ur palson. greipur jonson og halldor gvnlavgson. prestar 
skalhollz biskups dæmis. erlingur gislason. þorstein torfason. 
jon ]onson. sigfvs brvmmanzson. einar mvrtason og jon arna- 
son suarner lavgrettvmenn kvediv gvds og sina kvnigt gior- 
andi ad sub anno gracie CD d xxx vi þridiudagin næstan 
fyrir lavrensius COesso aa mosuollvm j avnvndaríirde vorvm 

1) r, bæði. 2) [Svo bæði Bæjarb. og 1361 ; stadnura 62. 3) 122. 
4) [b. V. 122. 



1536. SroURÐR OLAFSSÓN. . 7ð 

vier j dom nefnder af heidursamligvm herra og andarligvm 
fodur herra avgmundi [med guds nad^) biskup j skalhollti 
ad skoda og ransaka og fullnadardom aa at leggia vm þa 
akiærv sem biskup augmund hafdi til sigvrdar olafssonar ad 
hann hefdi synt sig j fullri og allri ohlydni og ecki halldit 
þann dandv manna dom sem dæmdur hefur verit vm hans 
saker og vndanfæri ] almenniligri prestastefnv sem domvr 
þar vm giordur vt visar og inne helldur et cetera. Jtem j 
anare grein ad skoda vm þat hverra svara edur sekta þeir 
væri skylldvger sem greindan sigurd hafa hyllt styrkt og 
samþygt j bvrt af landinv j þessari sini þriosku vpp aa heil- 
agrar kirkiu skada og vorn. eigi sidur þeir sem honum hafa 
samneytt j mat og dryck edur avdrv umgeingilse. nv af þui 
at vier^) marger vt af þessum sem j domnvm vorv vissvm 
ver^) fyrir full saninde at verdugur herra biskupin hefur 
bodizt til j sinvm tveimur visitacionibus at taka vndanfæri 
greins sigurdar en hann hefur alldre viliat koma personu- 
liga sialfur til vittals med min herra biskupin hvorki vm 
þetta ne anat. helldur skotit sier undan nordvr vm land en 
stvndvm vt af landinv. hier med kom þat^) fram fyrir oss 
ein skra sem fyr nefndur sigurdur hafdi digtat og saman 
sett med oskapligvm ordtogvm^) vppa klerka og a allan 
kenidomin hver oss leist binda hann j somvm sokvm en 
med avngv moti afsaka. Þui ad heilags anda nad til kall- 
adri. og at so profvdv og fyrir oss komnv dæmdum ver 
fyrr nefnder domsmenn med fvllv doms atkvædi fyr nefnd- 
an sigurd fallin a þessv mali og ecki undanfæri hafa mega. 
Jtem vm þat hverra svara eda segta þeir væri skylldvger 
sem sigurd hafa styrgt^) og hylt og samþykt burt af landinv 
dæmdum ver fallna i savmv saker sem hann sialfan þui at 
consencientes et g(er)entes pari pená. en þeir sem honum 
hafa samneytt j mat og dryck dæmdvm ver fallna [in*) ex- 
comvnicacionem og skyllduga at taka lausn og skripter en 
vm fesekt hier fari sem kirkivnar laug vtvisa. 

samþygdi^) þenan vorn dom med oss fyr skrifadur herra 



1) [b. V. 122. 2) Svo. 3) þ. e. orðtökum. 4) [hér er í miðri línu 
eyða fyrir svo sem 12 bókstöfum. 



gO FJÖRÐR í SEYÐISFIRÖl. 1536. 

augmund og setti sitt jnsigle med vorum fyr greindra doms- 
manna insiglum (fyrir þetta domsbref) hvert er skrifat var 
] sama stad. deigi og ari sem fyr seigir. 



55. 8. Áugiist 1536. í Vallanesi. 

DóMR sex klerka útnefndr af síra Einari Arnasyni, ofllcialis 
fyrir austan Lagarfljót, um kæru síra Einars til Markúsar 
Jónssonar um fjögurra ára hald á jörðunni Firði í Seyðis- 
íirði fyrir Vallanesskirkju. 

AM. Apogr. 4304 eptir frumriti á kálfskinni „fra Petre Asmundz- 
syne S Ketilsstödum á VöUum i Fliotzdalsherade", og er afskriptin 
staðfest í Skálholti 15. Marts 1708 af Magnúsi Markússyni, Snorra 
Jónssyni og Þórði Þórðarsyni. Árni lýsir innsiglum. 

Um fiðrd i Seydarfirde. 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra 
senda Biarne Gudmundsson. þosteinn eyiolfsson. Bartholo- 
meus ^igilsson. Oddur Olafsson. jon Gudmundsson. jon jons- 
son. prestar skalholltz biskupsdæmis. kuediu Gudz og sina. 
kunigt giorande ad sub anno gracie CD. d xxx vj a walla- 
nesstad j fliotzdalsherade fðstudaginn næsta epter olafs messu^) 
woru wier j dom nefnder af ^rligri personu sira ^inare arna- 
syne officiali fyrir austan lagarfliot ad skoda. sansaka og 
dom aa ad leggia þa akæru sem skrifadur sira ^inar kærdi til 
CDarchusar jonssonar ad hann hefdi halldit j fiðgur dar og 
hellde j aungu sinu frelssi ne heimilld atian c j iðrdunne 
firde er liggur j duergasteins stadarkirkiu sokn j seydarfirde 
og hann sagde eign wallanes kirkiu wera og sina. kom þar 
fram fyrir oss bref med oskauddu jnsigle Biarna bonda ell- 
endssonar ad hann hefdi feingit Sira jone markussyne wegna 
wallanes kirkiu greindan jardar partt atian c fyrir Beka 
halld er hans fader hafdi halldit j xx car edur leingur fyrir 
greindum stad adur sira jon hellt hann og biarne bonde 
villde sa blezadi stadur nyte greindz gialldz ^n sins fðdur 

1) þ. e, 4. August. 



1536. FJÖRÖR í SEYÐÍSt'IRÐÍ. Öl 

sal fridar og farsælldar jgen. Jn nomine domini amen ad 
heilax anda nad til kaliadri ad suo profudu og fyrir oss 
komnu Dæmdum wier stefnuna Iðgliga og CDarchus Kettiliga 
fyrir kaliadan ok suo Biarna bonda ellendsson skýlldugati 
ad sueria eid epter sinu jnsigle og framburd huern eid hann 
sor þar straks oss aheyrendum og næruerundum fyrir sira 
^inare ad hann hefdi golldit og feingit heilagri wallanes 
kirkiu tii eignar fyrir sins fódur sal þesse optl nefnd atian 
c j firde enn ecki sira jone markussyne. Þui dæmdum wier 
titt nefndan jardar partt atian c obrigdanliga eign heiiagrar 
wallanes kirkiu hedan j fra og leiguna af parttinum þetta 
arit ok sua dæmdum vier (Darkus jonsson skylldan ad sueria 
eid jnnan halfs manadar (ad) heyrdum domenum heima j 
wallanesi fyrir sira einare ad hann wisse ei betur j þann 
tid er honum war þessi jardar partur feingenn ad giof eda 
kaupe ad sa hefdi werit fuilur heimiiidarmann fyrir honum 
er þat giorde. ^nn ef hann felli ai eidnum j greindan tima 
Dæmdum vier hann sekan xv maurckum wid skaiholltz kirkiu 
og xij morkum uailanes kirkiu og ix merkur sira einare og 
mðrk j stefnufaii. skylldu fyrstu saui jnnan manadar heima 
j wailanesi ad heyrdum domenum. aunnur ad micheismessv. 
þridiu ad næstum fardogum. 

Samþykte þenna dom med oss fyrr skrifadur sira ^in* 
ar setiande sitt jnsigle med uorum jnsigium fyrir þetta doms- 
bref skrifat j sama stad fiorum daugum sidar enn íyrr seigÍR. 



56. 13. August 1536. á llptamýri. 

Ogmukde biskup Páisson kvittar Guðrúnu Björnsdóttur um 
biskupstíundir á Álptamýri í Arnarfirði. 

Add. British Museum 11,099 (FM. 98). Frumritið á pappír. Leif- 
ar eru eptir af innsigliau. 

um byskupstivnder. 
Vier augmund med gudz nad biskup j skalhoiiti gior- 
um godum monnum kunnigtt med þessu woro opnu brefui. 

Dipl. Isl. X.B. 6 



82 kVlTtAN. - JAtiÖAKAtlí^. 1&36. 

Saker j)ess at gudrun biornsdotter hefuer werit alltid oss oc 
heilagri skalholltz kirkiu til styrks oc goda j ollum þeim 
hlutum wer haufum fornumit. þui haufum wer gefit greinda 
gudrunu frij oc frialsa vm sinar biskups tiunder. suo leingi 
gud gefur oss at koma til westfiarda j wora næstu epter 
komandi visiteran. kann oss forstockott at verda. þa skal 
fýrr nefnd gudrun sðmuleidis kuitt oc akiæruiaus. vm sagd- 
ar biskups tivnder. firir oss oc oUum worum epterkomend- 
um heilagrar skalholltz kirkiu formonnum. Og til sanninda 
hier vm þryckium wer wort jnsigle upp oL þetta kuittanar- 
bref skrifat a alptamyri j arnarfirdi ipso die jpohti martiris. 
anno domini. CD d xxx vj.^ 



57. 14. Áugust 1536. á Reykhólum. 

Pétr bóndi Loptsson selr Birni bónda Þorleifssyni jörðina 
Heydal og hálfa Skálavík í Mjóafirði fyrir hálfar Akreyjar 
í Skarðs kirkjusókn, með fleira fororði, er bréfið hermir. 

AM. Fasc. XLVni, 26, frumrit á skinoi. OU (4) innsiglin eru 
dottín frá. 

Kaupbref fyrir heydal miUum pieturs loftssonar 
og biarnar þorleijfssonar 1536. 
Þat giorvm vær olafur magnusson. eireckur gudmundz- 
(son). ellindur eyuinsson. audun ketelsson. Ie(i)ckmenn god- 
vm monnum kvnigtt med þessu voru opnu bref(i) at ar- 
vm epter gudz burd. (D. d. xxx og vj ar þridiudagin næsta 
fyrir krossmesso vm vorit^) vorum vær j hia saum og 
heyrdum aa ord og handaband þessara manna. af einne albu 
peturs bonda lopttzsonar en annare albu biarnar bonda þor- 
leifzsonar aa gotunni ] millum asgardz og leysingiastada at 
þeir tocku hondum saman. faldizt þat og skildizt vnder þeirra 
handabandi at fyrr nef(n)dur petur lopttzson selldi fyr nefnd- 
um birne þorleifzsyne. þessar jarder heydal og halfa skala- 

1> þ. e. 2. Maf. 



1536 JARÐAKAÚP. - BÆR Á RAIJÐASANDI. g^ 

vick er ligia j miofafirde j vasfiardar kirkiv sokn til fuUrar 
eignar og frials forrædizs vndan sier og sinum erbing(i)um en 
under hann og hans erbingia. hier ] mott lagde adr skrif- 
adr biorn þorleifzson hallfar ackureyiar petre bonda lopttz- 
syne er liggia j skards kirkiu sokn og þat fleira sem þeirra 
hafdi adr aa milli farit og biorn þottizt mega talla til optt 
nef(nd)s peturs lopttssonar. Skyldi hvor suara lagariptting- 
um aa þui er selldi en sa hallda til laga er keyptti. Lysti 
þui petur bondi þar fyrir oss og morgum odrum godum 
monnum at hann hefdi alldri giortt noekurn giorning vid 
nocku(r)n mann til wpplags edur fuilrar eignar aa æfi sinne 
og ei helldur nockrum gefit þessar adur greindar jarder ne 
solum seltt nema þrattnef(n)dum birne þorleifzssyne og ept- 
er þessum giorninge er þar for fram med fuUum handsol- 
vm af beggia parti peturs og biarnar sættust þeir heilum 
sattum og gaf huor annan kuittan og akærulausan fyrir sier 
og sinum erbingium. Og til saninda hier vm settum vier 
fyr nef(n)der menn vor insigli fyrir þetta vitnesburdarbref 
skrifat a reyckiahollu(m) a reyckianesi in viggilia asscen- 
cionei) sancte marie a sama arre [degi sidar en^) fyrr segir. 



58. 22. Áug^ust 1536. í Sanrbæ á Bauðasaudí. 

Gebninge Ögmundar biskups í Skálholti og Sigríðar Andrés- 
dóttur, að biskup fær henni jarðirnar Kirkjuból og Grafar- 
gil í Valþjófsdal, en hún fær í vald biskups alt það fé, er 
henni hefir mátt til erfða falla eptir Ara Andrésson bróður 
sinn, að ánefndum Bæ á Rauðasandi og fleiri jörðum ; gefr 
biskup upp reikningsskap Bæjarkirkju og Kirkjubólskirkju, 
þrjátigi huíidraða af gjaldi Hannesar Eggertssonar vegna 
greinds Ara og sakferli hennar og Ara bróður hennar við 
heilaga kirkju. 

Bœjarskjalabók á Rauðasandi með hendi Orms Daðasonar 

1) þ. e. = assumptio Mariæ ^ himnaför Maríu 15. Aug. 2) [þetta 
er án efa misskrifað fyrir „og" eða „sem". 

6* 



U ÖÆR Á RAUÐASAKÖl. i536. 

c. 1726, stafrétt eptir frumritÍDu: „Eitt Jnsigle hefur vered under 
brefenu sem nu er j burt. War þetta kalfskinsbref ad mestu læse- 
legt, er þo til skiemda roted ) nockrum stödum. Hliodar ord fyr- 
ir ord sem ofann er ritad". — AM. Apogr. 1189, einnig eptir 
frumriti, 

Jhesus. 
Vier ogmund med guds nad biskup j schalhoUti gior- 
um godum monnum kunnigt med þessu woru opnu brefi. 
ad wier haufum giort suo feildan giorning wid sigridi and- 
resdottur. Jn primis haufum wier feingit henni jardirnar 
kirkiubol. \xS og grafargil. xijc sem liggia j walþiofsdal j 
onundarfirdi med ollum þeim gognum og giædum sem greind- 
um jordum fýlger og fýlgt heíur at fornu og nyiu. Hier j 
mot hefur greind sigridur uppgiefit og oss j ualld feingid 
alla peninga tiltolu og dakiæru fasta og lausa frida og 
ofrida kuika og dauda sem henni hafa matt til erfda falla 
epter brodur sinn. ara heitin andresson. sem gud hans sal 
nade. ad oUu tii skildu enn ongiu^) frateknu sierdeilis til nefnd- 
um þessum jordum bæ ca raudasandi melanes og maberg. 
grof og kluku er liggia j saurbæiarkirkiu sokn oa rauda- 
sandi. hier med haufum wier nidursleigit kirkiunar reikning- 
skap er fallit hefur j bæ ool raudasandi. og reiknazt xxvc 
Somuleidis þeim xxx hundrudum sem epter stodu af gialldi 
hannes eggertsonar uegna greinds drd og ollum hennar og 
hennars^) brodur árá kirkiunar saukum og sakaferlum nid- 
ursleigid. ^igi sidur haufum uier lofad ad styrkia adur nefnda 
sigridi ef hun vill worum radum fylgia og framfara j þui 
hun kann med ad þurfa. þar med hofum vier kuittan giefit 
reikningskap fyrr sagdrar kirkiu cÖl kirkiuboli og lofad ad 
hialpa til ad kirkian meigi i godan mata uppkomazt. for 
þessi giorningur fram j bæ ca raudasandi laugardagin næsta 
epter mariumesso fýri um sumarit þessum godum monnum 
tilkolludum og nærverondum Sira Jone einarsyni sira snorra 
hialmsyni sira jone juarsyni ^rlingi gislasyni Sira arna am- 
orssyni. huerir sin inscigli settu med woru inscigli fyrir 
þetta giorningsbref skrifad j bæ aa raudBsandi infra octaua 

1) Svo. 2) Svo bæði. 



1536. ÁSGARÐR. g5 

assvmcionis sancte marie virginis anno Domini millesimo 
quingentesimo trísecimo sexto. 



59. 28. Aiigust 1536. í HTammi. 

Ogmunbr biskup í Skálholti skipar máldaga kirkjunnar í 
Asgarði í Hvammssveit. 

AM. Apogr. 2299 „Ex originali fra Asgarde i Hvammsveit. accu- 
raté. etiam qvod ad puncla". Innsigli híifðu 4 verið fyrir bréfinu í 
öndverðu, en nú voiu 2 ein eptir. Lýsir Ární innsiglunum, og segir: 
„I iunsigle sira Jons Einarssonar (kringlottu) situr eda stendur mad- 
ur med upphð.fa hufu. so sem biskupsmitur. halldande ut og upp 
hœgre hendinne. enn a vinstra armenum (sem synest) berande um 
öxl bagal — enn hvad skylldi prestur med bagal. kannske hann hafi 
vered oiTicialis eda átt ad verda abotu — höfuded nær upp i circu- 
lum inscriptionis og tekur inscriptionen so til vinstramegen vid höfud- 
ed -j- S : lohanni : pb : ei :" (AM.). 

Vier augmund med guds nad biskup j skalhollte gior* 
um godum monnum kunnigt med þessu uoru opnu brefe. 
ad uier medkennuzt at uier hofum skipad og stadfest suo 
felldan maldaga aasgards kirkiu. sem hier seiger. 

Jn primis íiogur asaudar kugillde. iiij. kyr. Jtem aa hun^) 
uj manna jferd j saurbæiarfioru. suo og skipum uier henne 
epter gaumlu hallde og hefd reka allan. bade j uide og 
hual. d millum bænhuslækiar d skridensenne og raudaskridu. 
fyrir innan kyrhamar. utan settung j hualreka. sem huols- 
kirkia ÓL þar j. þar skulu takast lieima toUar og tiund- 
er bonda og husfreýu. og allra heimamanna. þar er 
og groftur at kirkiu allra heimamanna og þeirra þar ] 
lande finnazt. þar eru .ij. krossar med tre forner. mariu 
likneski Ulid og olafs Ukneski med tre gamaUt og brokad^) 
alUaris steinn. fornt alUarisklæde. paxblad. ampla. gloderker.^) 
einn dauidsaUtara [forn brik miog forn^). tuær kluckur. þar 
skipum uier og syngest at kirkiunne xxx.^) tige messur. 

1) hn, frbr. 2) [Svo. 3) Hér segir Árni að upphaflega hafi slað- 
ið iij, en síðan verið skafið og gert úr .xxx„ en um leið hefir gleymzt 
að skafa út tige, svo alt yrði rétt. 



86 MÚLI OG FLATEY. . 1536. 

bonde sa byr j asgarde giallde preste tidaoffor sæmeligt ef 
hann ekur þar prestfiordung þar fellur. giallde kirkiubonde 
prestinum sinn prestfiordung ef bondi uill helldur. skal 
þesse uor skipan standa um þenna maldaga æfinliga. 

War þesse maldage og skipan giord med rade og sam- 
þycke uora presta og prelata. sira jons £inarssonar. sira 
snora hialmssonar og sira arna arnorssonar. og settu sin 
jnsigle med uoru jnsigle fyrir þetta maldagabref skrifad j 
huamme j huamsueit. næsta dag fyrir decollacio johannis 
baptiste. arum epter guds burd. CD. u.c xxx. og ui ar. 



60. 1. September 1536. í Snöksdal. 

Ögmtjndr biskup Pálsson leggr til kirkj'u undir Múla á Skálm- 
arnesi toUlaust skip í Oddbjarnarskeri, er Flateyjarkirkja átti. 

JSig. 143. 4to bls. 319—320, á pappir c. 1600. — AM. Apogr. 
1399 „Ex originali Mulensi", og er þessi afskript þó gerð eptir trans- 
skripti vottuðu 5. Jání 1702 undir Múla á Skálmarnesi af Sigurði Sig- 
urðssyni og Runólfi Bjarnasyni, og leiðrétt af Árna Magnússyni ept- 
ir handskriptaðri kopíu gerðri „in Febr." 1704. — Jarðabókarskjðl 
Arna Magnússonar, Barðastr. 8, og er sú afskript gerð eptir „origi- 
inal á perganjenti", „með einu hangandi innsigli", staðfest undir Múla 
á Skálmarnesi 14. Febr. 1703 af Finni Nikulássyni og Jóni Bjarna- 
syni. Þessar afskriplir eiu samhljóða (= b). 

Bref Byskups 0gmundar vm skipti mille mula 
kirkiu og flateyaB. 
Vier 0gmund med gudz ncLd hiskup j* schalhoUtti gior- 
um godum monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi ad 
vier medkennunst ad Teitur bondi kom fyrir oss og beiddi 
oss ad Idta til heilagrar kirkiu [vegna vid kirkiuna^) vndir 
mula oL skalmarnese og skipa^) henne tolllaust skip j odd- 
biarnarskeri. huortt sker ad^) til heyrer flateyar kirkiu. Nu 
med radi og samþycki vorra presta og prelata hofum vier 
giortt og gefid greindri kirkiu vndir mula toIUaust skip og 

l) Vm tolJver i Oddbiarnarskeri 6. 2) [leggia vid kirkiunne 6. 
3) skipad b. 4) b. v. 6. 



1536. MULI OG FLATEY. - KVITTAN. 87 

menn j fyrgreint^) sker kirkiunnar j flatey. attært skip og 
og þadaii af niinna. Skal fyrnefnd kirkia suo niota fyrsagdz 
tollvers sem henne bijhagar og nytsamiigt er æfinliga. Hier 
med skal greindur Teitur bondi mega frialsliga taka til 
vorra vidreka. þa hann kemur [ad honum^) og gardinum til 
nytsemda. og seigi oss edur vorum vmbodzmanni til huad 
hann hefur. Og til sanninda hier vm setium vier vort jnn- 
sigH fyrir þetta bref. skrifad j snoksdal ipso die Egedij Ab- 
batis Anno domini m. d. xxx. vj. 



61. 3. September 1536. undir Núpi. 

1537. 

SoiiVEift Bjarnadóttir gefr Guðrúnu Björnsdóttur móður sína 
kvitta um allan arf eptir Bjarna Andrésson föður sinn, og 
samþykkir Olafr Narfason bóndi Solveigar þessa kvittan. 

Kriegers safn 2. 4to bls. 239 — 242, með hendi Styrs Þorvaldsson- 
ar c. 1700. — Landsbókasafn 115. 4to 1, 302-303 raeð hendi síra 
Jóns Haldórssonar í Hitardal c. 1730. Hér er bréfið árfært til 1533. 

Qvittunarbref fyrir umbodi Solveigar 
Biarnadottur. 
Þad giðrum vær S(ira) Bardur pietursson^). Fuse Bru- 
fiiansson.*) og Þorleifur Jonsson godum monnum kunnigt 
med þessu voru opnu brefi.^) þd er lidid var frd Gudz burd 
[OD. d. XXX. og vi.*) ár undir Nupi i Dyrafijrdi d sunnudag- 
inn næstan fyrir Mariumesso hina sijdari um sumarid. vor- 
um vær i hiá. saum og heyrdum d ord og handaband 
þessara manna. af eirni dlfu Gudrunar Biðrnsdottur. enn 
annari Solveigar Biarnadottur. dottur ó'durgreindrar Gudrun- 
ar [Biðrnsdottur'') suo fyrir skildu. ad fyrskrifud Solveig gaf 
optnefnda Gudrunu Biornsdottur modur sijna kvitta og 
dkiærulausa uíii þann arf og peninga sem ad tijttnefnd Gud- 
run hafdi^) ad halida^) eptir Biarna heitinn Andresson. enn 

1) — sagt 6. 2) [6; honum 143. 3) „mun þelta ekki síra Bárðr 
á Rafnseyri'' 115 (á spássiu). 4) Brunmannsson 115. 5) ad b. t, 
115. 6) [1533, 115. 7) [sl. 115. 8) att b. v. 115, 9) hafa 115, 



88 KVITTAN. - MÚLI OG FLATEY. 153fi. 

þrattnefndre Solveigu hafdii) til Erfda fallid eptir ádurskrif- 
adaii Biarna heitinn Andresson fðdur sinn. sagdist optnefnd 
Solveig Biarnadottir fuila peninga og alla upp hafa borid af 
sögdu uffibodi. bædi j fðstum peningum og lausum. kvikum 
og daudum. svo sem henni vel dnægdi og þvi giæíi hun 
optskrifada Gudrunu Biornsdottur og alla hennar Erfingia 
og eptirkomendur ðlldungis kvitta og ctkiærulausa um fyr- 
sagda peninga fyrir sier og ðllum sijnum Erfingium og^) 
Eptirkomendum. suo sem hun mætti framast med lögum 
gefa. Samþyckti med henni þennaii hennar allaii giorning 
Olafur Narfason^) bondi fyrnefndrar Solveigar Biarnadottur. 
og setti sitt Jnsigli med vorum fyrnefndra manna Jnsigl- 
um fyrir þetta kvittunarbref. er skrifad var j sama stad. dri 
sijdar enn fyr seigir. 



62. 6. Septeinlber 1536. í Snóksdal. 

1537. í Hjai-ðarholti. 

ViTmsBUBBB um orð og samtal Ögmundar biskups og Teits 
Þorleifssonar um skipti miili Múlakirkju á Skálmarnesi og 
Flateyjarkirkju. 

AM. Apogr. 1400, Ivœr afskriptir: o, „Ex Originali Mulensi" og 
er það afskript gerð epter „sínum original á kálfskinn" staðfest und- 
ir Múla á Skálmarnesi 5. Júui 1702 af Sigurði Sigurðssyni og Run- 
ólfi Bjarnasyni; 'h, „Ex transsumto orig." staðfestu undir Múla á 
Skálmarnesi 18. Júni 1699 af sfra Nikulási Guðmundssyni og Sig- 
urði Sigurðssyni. — Afskript af þessu bréfi með raungu ártali (1532) 
er i JSig. 143. 4to bls. 321 frá c. 1600, og önnur, einnig raeð raungu 
artali á sama hátt, í Landsb. 107. 4to 398 með hendi siru Jóns Hal- 
dórssonar i Hitardal. 

Vitnisburdarbref.*) 
Suo felldan vitnisburd ber eg Erlingur Gislason ad eg 
var j Snögsdal um hausted tveim nöttum fyrer Mariumessu 

1) hofdu 115. 2) b. V. 115. 3) „Ólafr Narfason ektamaðr Sol- 
veigar Bjarnadóttur, faðir Hannesar í Hvammi. Narfi faðir Ólafs var 
silfrsmiðr" (síra Jón Haldórsson ó spássiu í 115), 4) 143, 



1536. MULI OG FLATEY. - FRAMFÆRSLUMAL. 89 

sidari. þa lided var frd Gudz burd [CD. D. xxx. og vj.^) cLr. 
Var eg j hid. sd eg og heyrda d ord og samtal Herra Aug- 
mundar og Teitz^) Þorleifssonar ad so fyrer skildu og skick- 
udu. ad hann giðrde so ordiii skipte miUum Mulakirkiu og 
flateyiar kirkiu. ad kirkian under Mula skylldi hafa tolllaust 
skip j Oddbiarnarskere. budarstðdu. ver^) og garda sem 
gagnadist*) attæring og þadan af minna. Hier j mot skylldi 
Flateýarkirkia eiga skögarhðgg j Mula kirkiu skög. attæring 
med [Raptkol og^) ^Udevid. skyllde þesse giðrningur standa 
æfinliga j miUum fyrrskrifadra kirkna. Og til sanninda hier 
um set eg mitt innsigle fyrer þetta vitnisburdarbref. Skrifad 
j Hiardarhollti j Laxdrdal. ari sidar en fyr seger.^) 



68. 39. September 1536. í Ögri. 

DóMB sex manna út nefndr af Olafi Guðmundssyni, kongs 
umboðsmanni miUi Geirhólms og Langaness, um framfæri 
Jóns Jónssonar. 

AM. Fasc. XLVIII, 27 frumrit á skinni. ÖU (7) innsiglin eru dott- 
in frá. 

Framfærsludomur Olaffz Gvðndssonar. 
Ollvm monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra 
senda |)orgilsz jonsson. hakon eyvinszCt'on. jon sigvasson. 
þorgrimur jonsson. jon oddzson og jon olafsson kvediv 
gvdz og sina kvnigt giorandi. aad aa fimtvdagin næsta fyrir 
michaelsmesso vm havstit. þaa lidit var fra gvds burd. (D. 
vc- XXX. og. vj. ar j avgre j ísafirde æ. þingstad Rettvm wor- 
um ver j dom nefnder af ærligvm dandi manne ol(a)fe bonda 
gudmundssyne er þaa hafdi kongsins syslv^) og vmbod j 
millvm geirholms og langanes at skoda og Bansaka og fvln- 
adardom æ, at legg(i)a hvar at hafa skyldi framfære barn 
þat jon jonsson at nafne er fært var til indrida ionsonar 

1) 1532 (!) 143, 107. 2) heitins, b. v. 143. 107. 3) varer ft; vara 
143, 107. 4) b bætir hér við: et cetera. 5) rapt kol edur 143, 6) 
„011 fyrskrifud bref (þ. e. bréf frá 1. Sept. 1536, dómr frá 19. og 20. 
Sept. 1558 og þetta bréf) voru raeð hangandi jnsiglum j mula a Skalm* 
aruese Anno 1593" 143, 107. 7) þ. e. 28. Sept. 8) sylsv, frbr. 




90 FRAMFÆRSLUMAL. - KVITTAN. 1536. 

vegna gudrvnar eielsdottur kvinv sinar og jons eielssonar 
brodur henar hvar at vær vissvm niarga miog skylda fyr 
greindv bame £n avngvan þan at fvllan for(l)axeyre hefdi 
til eirn fyrir sig adr nefnt barn fram at færa epter þvi sem 
vor lanslaga bok skipar ] framfærslvi) balke. þvi fyrir gudsz 
skyld og þess at vær visvm oglo(g)t hvar barn þetta væri 
lavgkomit aa hreppa ^nn daudur fader og moder þvi 
dœmdvm vær fyr skrifadan indrida vegna kvinv sinar fyr 
greindrar gudrvnar og adurskrifadan jon brodur henar 
at hafa fyrir titt neftidv barne halfa adra xij manvdi þat 
leingur sem þeir vildv fyrir gvdz skyid giora. ^nn þar ept- 
er skylldvga at fœra þeim sem þeir visv skyldasta og nockra 
peninga hefdi af fram sinum forlaxeyri og sinna lavgkomjna 
omaga. skyldi titt skrifad barn vera manvd aa hveriv .c. a. 
,xij. manvdum og flytiazt^) med þessvm dome hver fra sier 
þeim aa hendur sem næstur er ef þeir fyndi avngan þan at 
fvUan forlaxeyri hefdi til og frœndsemi at eingeingu epter 
þvi sem lavgmalit skipar. 

Samþyckte þennan vorn dom med oss fyrgreindur syslv^) 
madur og festi sitt jnsigle med vorvm fyr nefndra doms- 
manna jnsiglvm fyrir þetta domsbref hvert er skrifad var j 
sama stad og ase degi sidar enn fyr seger. 



64. 1. Oktober 1536. í Skálholti. 

Ogmundr biskup i Skálholti kvittar Jón bónda Hallsson af 
sköttum og sýslugjölduin í Rangárþingi, tollinum af Vest- 
mannaeyjum, gjöldum aí Skógum og Skógaeignum, Mörk og 
Merkreignum í næstu tvö „forliðin" ár. 

AM. 191. 4-to bls. 54 (bréfabók Jóns Hallssonar rituð samtíða á 
skinn). — AM. Apogr. 5551. 

Vier aogmund med guds nad biskup j skalhollti gior- 
um godum monnum kunnigt med þessv mino opnu brefe 
ad jon bondi hallzson hefer stadit oss rettan reikningsskap 

1) — fœrlsv, írbr. 2) Svo. 3) sylsv, frbr. 



1536. KVITTAN OG AFLAUSN. 91 

af skottum og syslugioldum ] rangarþinge. suo og af tollin- 
um af uestmanneyium. hier med um þad giald sem honum 
hefer borid ad gialda af skogum og skogaeignum. Suo og 
af mork og merkr eignum j næstu tuo forliden ar og þui 
giorum uier og gefum adr greindan jon hallzson aullungis 
kuittan og akærulausan kongdomsens uegna og krununar j 
noregi um allan adr skrifadan reikningsskap og peninga 
gialld fyrir oss og ollum uorum epterkomendum kongsens 
fouitum og umbodsmonnum. Og til sannenda hier um þrycki- 
um uier uort j'nnsigli fyrir þetta kuittanarbref skrifat j skal- 
hoUte sunnudagen næstan epter mikels CDesso vm haustid. 
arum epter guds bvrd. m. d. xxx og vj ar. 



65. 3. Nóvember 1536. í Holtl. 

ÞoEGiLS prestr Nikulásson, prófastr í milli Hvítaness og 
Langaness, afleysir Jón murta Narfason og Sesseliu Bersa- 
dóttur af 4 barneignum. 

AM. Fasc. XLVIII, 28, frumrit á skinni, og er innsiglið fyrir. — 
AM. Apogr. 867. 

Þat giori eg þorgils prestur nichulasson profastur j 
mille hvitanes og langanes godvm monnum vitvrligt med 
þessv mínu opnv brefe at eg medkenunzt at eg hefe afleyst 
jon mvrta narfason og sesceliv besadottur af iiij' barneign- 
ym er þav hafa opinber^) at ordit. svo og hefe jeg sett 
þeim^) tilheyreligar skripter sem greindv brote til heyrer og 
svo fesegt vp borit sem mer vel likar. þvi gef ec þav avld- 
vngis kvit og akervlaus fyrir mier og ol(l)vm minvm epter- 
komendvm kirkiunar formonvm j skalholte. [og alt þat sem 
hann hefer brotligur at ordit a medan ec var profastur gef 
ec hann oldungis kuitan vm alt þat sem ec hefe matt yfer 
taka og profaztzmal eru.^) Og til saninda hier um setta eg 
mitt jnsigle fyrir þetta kvitvnarbref hvert er skrifat var j 

1) ofinber, frbr. 2) þad, frbr, 3) [ritað neðan við bréfið og ekki 
vísað inn. 



Ö2 KONUNGSBRÉF. - AFLAUSN. 1536. 

holte j odvndarfirdei) favstvdagin n^sta epter allra heilagr(a) 
messv anno salvtis. CD. d. xxxvj. 



66. 25. December 1536. í Hadersley. 

Ágeip af bréfi handa Glaus von Marwitz tii Islands. 

Register over over alle Landene I, 144, í Rikisskjalasafni Dana. 

1536. Glaus von Maruitz Fick Folgebreíf thiU Jslannd 
cum clausulis consuetis. 

Actum Hadersleff Juledag Anno 1536. 



67. 37. Deeemlber 1586. í Vatnsfirði. 

JóN prestr Eiríksson, prófastr og almennilegr dómari yfir 
öllum kirkjunnar málum millum Geirhólms og Hvítaness, af- 
leysir Bjarna Jónsson af einföldu hórdómsbroti með Ingi- 
björgu Ormsdóttur, en þau eru að þriðja manni og fjórða. 

AM. Fasc. XLVin. 29, frumrit á skinni. og er innsiglið dottið frá. 
— AM. Apogr. 868, með hendi Árna Magnússonar, og var innsiglið 
þá fyrir bréfinu. 

£g jon prestur eirexson profastur og almenneligur dom- 
are ýfer aullum kirkivnar malvm millum geirholms og huita- 
nes giore godum monnum kvnnegth med þessv minv oppnu 
brefi. ath eg medkennunzth ath eg hefe af leysth biarna 
jonsson af þui lagabrote og misfelle sem hann j fiell og 
hann sialfur medkeiidezt fyrir mier med ingebiorggv orms- 
dottur sem er einfaldur hordomur og hier med eru þaw ath 
pridia mannj og fiorda skýld sin j mille. hefi ec setth hon- 
um maugulegar skriptter sem greindu lagabrote thil heyrer. 
Sðmuleidis hefe eg fiesectter vpp boreth sem mier likar. þar 
fyrir gefi(!) eg fýr skrifadan biarna aullvnges kvittan og 
akiærulausan vm sagda fesekt fýrir mier og avllum minvm 
epptterkomendvm kirkivnar formonnum. Og til saninda hier 
vm festa eg mit jnsiglle fýrir þetta kvittvnarbref hvort er 

1) Svo. ~ 



15^6. 6ERl]FJÖRÐR. - ALPtANÉS ÖS 

skrifad var j vasfirde j issafirdi. ipso die sancte iohannis 
apostuli ewangeliste. anno. domini. CD.° d.o xxx. vj. 



68. 1536. 

Skbá um peninga þá, er Egill Steingrímsson tók með kirkj- 

unni í Berufirði austr. 

AM. 259. 4-to bl. 31b (= a) og bl. 122b (= b), skr. 1595 (mál- 
dagasafn Odds biskups), og bl. 129» í bréfi Odds biskups frá 3. Febr. 
1608 (sambljóða). 

Berufiordur.i) 
Anno Dominj CD quingentesimo xxx vj. 

Medtok Eigill steingrijmsson suo mykla penijnga kirki- 
unnar vegna j Berufirde sem hier seigier. 

in primis. Ix. clsaudar og .x. kýr. xiiij fiordungar smiors 
oc sæng. X aura j gelldum saudum. ij hundrud og xxc j 
jordum. 

var med stadnum huorki ketiU ne keralld oc eckj neitt 
ðfritt. 



69. 1536. 

Ögmunbe biskup í Skálholti semr við síra Þorleif Eiríksson 
um innstœðu kirkjunnar á Alptanesi á Mýrum og gerir þar 
stöðuga skipan á, og að kirkjan skuU eiga tíu hundruð í 
heimalandi og Þormóðssker. 

JSig. 143. 4to bls. 260, skr. 1625 eplir kveri, sem sírn Loptr í 
Hitardal hafði skrifað 1576; er bréfið fært þar inn i Alptanesméldaga. 

Anno domini 1536 

Jn nomine Domini Amen. 
Vier Augmund med Guds ndd Biskup i SkalholUte giðr- 
um godum mðnnum kunuugtt. ad vier haufum forUjkast 

1) með hendi Odds biskups i a. 



Ö4 SÆ^íGRFAftAkkOSl^NAÐR. - VALÞJOFSStAÐR. 



Ti 



vid Sera Þorleif Eiriksson uSi innstædu penijnga kirkiunn- 
cl Aitanese. og giðrtt þar stadfastlega skipun uppd eptter 
þui sem hier seiger. 

Jn primis ad hun skal eiga .xv. mdlnjtu kugillde og 
.ijC' i kauplum. iijc- i kautlum og busgagne og sængar- 
klædum. 

Jtem .xc i heimalande. og þormodssker. 



70. 1536. 

Alíingisdómb um sængrkostnað vistfastra kvenna. 

MSteph. 62. 4to bl. 12b^l3a skr. c. 1650. - Þó að þetta sé kall- 
að hér Alþingisdómr, gæti þó verið umtalsmál, hvort þetta er ekki 
dómr Jóns Hallssonar, sem Pétr þorleifsson vottar um 1578. Hann 
ætti að vera frá þessum timum. 

Alþingizdomur 1536 vm þungadar konur. 
Þeir sem ætti þunga vid vistfðstum konum dæmdust 
skylldugir Bonda þeim sem þær annast þa viku sem þær 
lægi sijna sængurlegu fim aura. enn. vj. aura fyrer huorn 
halfan manud fyrer oc epter þeirra Barnburd. 



n. 1536-1553. 

Skbá um porcio (tiundir) Valþjófsstaðarkirkju í tíð síra Halls 
(Þorsteinssonar) og um staðarpeninga þar, þegar Magnús 
Ketilsson meðtók, en síra Hallr galt út. 

AM. Apogr. 2000 með hendi Árna Magnússonar „Fra Valþiofs- 
stad. Er ritad a auda sidu ur Latinsk(re) saungbok. Tiundareikn- 
ingurenn er næsta ólæselegur ordinn". (AM.). 

M D xxxvi. 

fiell svo mikid porcio i valþiofstadar kirkiu sokn fyrsta 
arit Sira Hallur hiellt stadinn. sem hier seiger. En svo mik- 
il peningahæd. ijc hundrada og xxxc betur. Vadmal fiell 
sama ar half aunnur vod. half íiorda alin [og kvartiel] betur. 



1536. VALÞJÓFSSTAÐR. ð5 

annad arit peninga hæd hundrad hundrada .Ixxx. og 
xvijc. vij alner vadmal og xx. 

Þridia ar hundrad .c. og tiutiger. porcio vod og nest- 
u(m) atta alner. 

fiorda arid peningar halt annad hundrad .c. vadmal 
þriar alner og .xx. og fiogur hundrut betur. 

fimta arit fiell vod vadmals og aUn betur. 

[Sietta] arit hundrad .c. xlc og xviij. betur. vadmal. 
XX. alner .ij. alner og kuartiel betur. 

[Siaunda arit] ijt"' hundrad(a) og xxc vadmal xij. alner og 
XX. half alin betur. 

a[ttunda arit]. ijc- hundrada .xlc og ix. vadmal xvj. aln- 
er og XX. 

[niunda arit] halt annad (c) hundrada. og xvijc- betur. 
ogolldit pat ar af aullum klausturiordum. porcio half fimta 
aUn. 

[Tiunda arit] halt annad. c. hundrada. xijc betur. ogolld- 
it af klausturiordum sama ar vadmal iiij. alner. 

[Ellefta ar] halt annad. c. hundrada og xvjc. ogolldit af 
klausturiordum. Vadmal fiorar alner og xx. 

[Tolfta arit] . . . . og ij. af klausturiordum. vad- 
mal XV. alner og xx. kvartel midur. 

[Þrettanda arit] ijc- hundrada. half aunnur vod. ogolld- 
it þat ar af . . . . re vidivoUvm. 

[fiortanda] arit ijc hundrada og xiiijc- vm xl. vadmal 
xvj. alner og xx. kvartiel midur. 

fimtanda [arit] halt þridia. c. hundrada. vadmal .xxx. 
alner og half aunnur alin betur. 

[Sextanda] arit .ijf. hundrada og .Ixxx. vadmal .xl. alner. 

[Seyt]ianda arit þriu .c. hundrada .... vadmal 
yj. alner og xl. af þrimr .c. h(undrada). 



Suo mikler stadarens peningar þa Magnus bonde Kete[l]- 
son medtok. en Sera Hallr heiten ut gallt. sem hier seigier. 

Jn primis . . . kyr. oc x. íasaudar kugiUde oc vc« 
i koplum. Jtem ofrit(t): vii skiolna ketiU oc hrære aa midi- 
um botnenum. oc annar vj. sk(i)olur. oc v. hrærar um ask- 
en. oc einn pottur. oc ij . . . keroUd. er annat ecki 



§é SÓLHEIMAMÁL. 1537. 

matheillt. oc fiogur hin. óc ij. vond .iiij. tunur. oc annad 
iij. tu[nur]. nitian trog oc eru þar af atta matheil. oc fior- 
tan upgiordar kerold. oe eru vij. matheih Tveir strockar oc 
annar bavllavlaus. oc iij. skiolur oc er ein vond. oc viij. 

skaler oc ij. vondar diskar oc niu sker- 

diskar. oc iij. spæner oc sponastockur. oc ein flote og 
eitt hogset. Tver silgrindr oc ij. tinkonur. oc er onnur lok- 
laus. enn onnur vond. fiorar bediardynur vondar .... 

[recjkiuvod. oc ein sæng fyrir c. med 

vondre abreidu tueimur hvilovodum vondum og vondu vere. 
nyt(t) hogende. Smidia med sleggiu oc eine taung oc ein 
hamar oc stedia bl[astur] oc belger med vondum skinnum. 
ein aux oc pall. torflia. 



73. 3. Janúar 1537. í Skálholti. 

DóMB sex presta út nefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti 
um kærur biskups til Erlends Einarssonar fyrir dómrof um 
innstæðu Sólheimakirkju í Mýrdal, hald á fjám kirkjunnar, 
óhlýðni og annað fleira. 

AM. Apogr. 2705 „ur brefabok Ögmundar biskups" (AM.). 

Um ^liend ^inarsson. 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sid edur heyra 
senda ÞoUeifur ^ireksson. Jon ^inarsson. Snorre Hidlmsson. 
Gudmundur Jonsson Rddzmann. Jon Hiedinsson ok Sæf 
mundur Arnason kvediu Gudz ok sina. kunnugt giðrande. 
ad sub anno gratiæ CD*^. d^. xxx^. ok vij^. j Skalhollte ni- 
unda dag jola. vorum vier j dom nefnder af virduligum 
herra ok andligum faudur herra Ogmunde med Gudz ndd 
biskup j SkalhoUte. ad skoda ok ransaka ok fullnadardom 
d ad ieggia um þd dkiæru sem herra biskupinn klagade til 
^llendz ^inarssonar. Jn primis. ad hann hefde rofed tvo 
doma. ok sinn urskurd. sem dæmder hafa vered um hafis 
mdl. vegna kirkiunnar innstædu peninga d Soiheimum. J 
annarre grein. ad hann hefde ranglega hallded kirkiunnar 



1537. SÖLHEIMAMÁL. t? 

part ok peiiinga ð. Solheimum sidan ] vor ad þeirra var 
beidt og krafed. Hier med lýst þcL menn j sokum. sem herra 
biskupinn skipadi ad sækia hann under iausn ok skripter. 
hvort hann nædest utaíi kirkiu edur innail et eetera. fyrer 
þd langsamlega ohlýdne sem hann hafde leinge j blif- 
ed. Kom ^Uendur þar fram fyrer oss. ok hafde ongva lóg- 
lega afbðtun fyrer þessum sðkum. Þvi ad h(eilags) anda ndd 
tilkalladre. ad svo prðfudu ok fyrer oss komnu. dæmdum 
vier fyrrnefnder dömsmenn med fullu doms atkvæde greind- 
an £llend riettelega fyrerkalladan ok epter Iðgum hafa ver- 
ed tekenn under skripter. saker sinnar þriotsku ok öhlydne. 
enn þd menn saklausa sem hann töku. Sðmuleidis dæmdum 
vier domana ok urskurdinn logliga j allaii mata. ok ddur- 
greindaii ^llend skylldugan ad hallda dömana med ðUum 
sinum greinum ok Articulis. ok giallda aptur peningana med 
laga dvexte. ok sekan Ix. mðrkum j fullriette biskupsins ok 
kirkiunnar. Her med skylldugan ad hallda þær skripter sem 
honum være settar af biskupenum. 

Samþyckte þennan vorn dom med oss et cetera. die et 
anno ut supra et cetera. 

£idurenn. 
Til þess legg ek hðnd d helga bok. og svo skyt ek 
minu mdle til Gudz. ad ek skal hallda heilaga tru. ok þd 
dðma sem dæmder hafa vered um min mdl. ok motstanda 
alldrei heilaga kirkiu og biskupinn. ok ongvaii þann honum 
tilheyrer. hvorke lærdaii nie leikaii j ordum edur verkum 
leýnt nie liost et cetera. 



n. 15. Janúar 1537. í Þjóðólfshaga. 

DÓMB tólf manna út nefndr af Erlendi lögmanni Þorvarðs- 
syni um það víg, sem Pétr Becken hafði í hel slegið Svart- 
höfða Einarsson. 

Landsbókasafn 62. S^p afskript „ur brefabok biskups Ögmundar" 
með hendi Arna Magnússonar. 

Ðipl. Isl. X. B. 7 



98 VÍGSMÁL. 1537. 

Um vig Svarthðfda. 

ÖUum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra. 
senda Jon Hallzson. Pall Fusason. Jon Biornsson. Snæbiorn 
Halldorsson. Philippus Runolfsson. Biðrn Arnorsson. Jon 
Helgason. Jon Jsleiksson. Þordur Þorsteinsson. Fuse Eyolfs- 
son. Sæmundur Eireksson oc Pall Thumasson kvediu guds 
oc sina. kunnugt giorande. ad sub anno gratiœ M". B^ xxx°. 
vijo. manudaginn næstan epter geisladag um veturinn i Þiod- 
olfshaga a þingstad rettum. vorum vier i dom nefnder af 
ærligum Dandi manne Eliende Þorvardzsyne logmanne sunn- 
an og austan a Jslande. ad skoda oc rannsaka oc fullnad- 
ardom a ad leggia um þad vig sem Petur Becken hafde 
oforsyniu i hel sleged Svarthðfda heitinn Einarsson. hvers 
sal gud ndde. Kom þar fram eigen Iðgleg viglysing af veg- 
andans hende. Enn saker þess ad þesse mann sem viged 
hafde unned. var utlendskur. og hefur fyrir longu vered dæmd- 
ur ur landinu. hann oc aller adrer utlender menn. þvi med 
fuUu doms atkvæde dæmdum vier fyrrnefnder domsmenn tvenn- 
ar mannbætur epter enn dauda. xlc. Enn allt annad sem hnijg- 
ur ad þessu male. ens veganda. sem er þegngiUde herra kon- 
ungsens vegna. oc viglysing þess sem viged vann. og um 
frid þessara manna sem svoddan verk fremia hier i landed. 
dæmdum vier til ens næsta auxarárþings. under skodun oc 
fullnadar doms atkvæde xij. hinna skialligustu manna. sem 
þar verda Iðgliga til nefnder af riettarans hende. Svo oc fyr- 
ir þeim sðkum. ad þesse mann Petur Becken hafde daglagt 
sig a sagt þing. svo oc kom hann epter sinne lofun. þvi 
þotti oss hann vera fridhelgur til ens næsta auxardrþings. 
til þess domur hefur failed d hans mál. Svo og skyllde 
hann fara med frí oc mak i sin eyrinde inn til þess adur 
var greindt. 

Samþyckte med oss þenna vorn dom adurskrifadur El- 
lendur Iðgmann et cetera. 



74. 9. Febrúar 1537. á Hólum. 

ViTKisBUEÐB, að Teitr Þorleifsson hefði optlega lýst því fyrir 



15í57. GLAtJMBÆR. - tÉltft. ÖÖ 

Sveinsstaðafund (1522), að hann gæfi guði, sancte Önnu og 
sancte Johannesi baptista Glaumbæ í Skagafirði til æfinlegr- 
ar eignar að sér frá föllnum. 

AM. Fasc. XLIX, 1, frumrit á skinni. Þrjú inn.«!Ígli hafa verið 
fyrir bréfinu. — AM. 3710. 

Giafabrief um Glaumbæ j Skagafirdi.^) 
Þat giorum vier ion prestur ionsson. þorgrimur gud- 
mundsson og petur oddason godum monnum kunnigt med 
þessu voru opnii brefe at vier vissum sannfiga at teitur þor- 
leifsson gaf gude og sancte aunnu og sancte iohannes bapt- 
iste iordena glaumbæ j skagafirde til æuenligrar eignar at 
sier fra foUnum. lyste greindur teitur þessare giof og giorn- 
inge optlega adur enn hann fiell j þann skada sem arni 
heitenn bessason var j hel sleigenn. Og tii sanninda hier 
vm setium vær vor incigle fyrir þetta bref er skrifat var a 
holvm j hialltadal fostudagenn næstan efter purificationem 
marie. anno domini CD° d" xxx*' vij^. 



75. [1537]. 

Skeá um eignir þær, er Rafn Brandsson og menn Jóns bisk- 

ups Arasonar tóku frá Teiti Þorleifssyni. 

AM. Fasc. XLVI, 7, utan á transskripti á skinni gerðu 7. Marts 
1537 i Ásgarði, og er þetta án efa ritað með eigin hendi Teits um 
sama leyti og transskript þetta er gert. — AM. Apogr. 3854 (eptir 
XLVI, 7). 

Suo ordna peninga hefur Rafn brandsson og menn bisk- 
up jons arasonar tekit fyrir mier sem hier seiger. 

jn primis gardin glaumbæ og algiort buid á.. uoru þar 
þessir peningar. 

jnnan gatta .xx. uætter smiors. xuiij uœtter skreidar og 
halft annat hundrat med blauta skreid. uiij. sauder upp- 
skorner at auilum kiotum og ij naut gaumul upp skorin. x 
tunnr huitu. 

1) Utan á bréfinu með hendi frá 17. öld. 



100 TEITR ÞORLEIFSSON. 1537. 

Þetta j bordbunade. x faut raud. u. tinfaut god. x faut 
huit. X skerbord raud og iiij obreytt. xu staup god og lett. 
litell bolle beittur og dryckiuskal med raudan stein. bikar 
stor. annar allitell. lintialld alin og xx med godan fáa^). u. 
kaunnr. iij storar ij minne .u. katlar smaer og storer. iiij 
pottar. 

smidiá alferdug. godur stedie med tueimur nefivm. sma- 
stedie. sleggia god. iij hamrar og god taung. huirfusteinn. 
storar munlaugar ij. þridia litel. uatskall. salltker med loke. 
piparkuern og mustardzkuern. xxx. trog, xx uppgerdarker- 
ulld. vij storkerulld. ij strockar. u. fautur. uætt ullar. ij kist- 
ur med iarnum. þridia med aungum. xx. skalar. vij spæner. 
ij huder. iij skip . ij uader goder. ui æringur. uiij æringur. 

j fridum peningum xuiij kyr. x tiger fiar roskit x bet- 
ur. xu. og .xl. uidureldiz. ij uxar gamler. ij naut a annan 
uetur. uij (a) fyrsta uetur. ij hestar. hross og fole. 

tuenn týe .iiij iarnhattar. alfær tjge hia þorgrime. aunnr 
hia petre. þridiu hia jone halldorssyne et cetera. 



76. 7. Marts 1537. 

Transskbiptabbkéf um Teitsmál. 

AM. Fasc. XLVI, 7, frumtransskriptið á skinni. 01! (5) innsíglin 
eru dottin frá. — Sbr. AM. 3853 með hendi Árna MagniissonaF. Lýs- 
ir hann þar innsighim og transskriptinu sjálfu mjög rœkilega og seg- 
ir meðal annars svo: „Þetta transscriptum er med tvennum hönd- 
um ritad. Su ejna hönden hefur skrifad .3. þau fyrstu documentÍD. og 
tvœr linurnar þær fyrstu af þvi 4da. o: mannanöfnen öU. sem fylla 
nærre halfa sidu i minne copiu. þeirre sem ur þessu transscripto er 
utskrifud. Med þeirre annarre hendenni er ritad þetta 4da document- 
id. fra manna nðfnunum. og hin 8. sem epter fylgia. Jtem vidimus 
fyrir nedan documenten. Er þesse sidare hönd su hin sama. sem er 
a testamente Teitz Þorleifssonar 1531. nema ad skripten er hier betrc 
enn fi Testamentenu. Er ecki óliklegt. ad þetta kunne vera hönd 
sialfs Teilz. enda kynni einnhver sS hafa vered honum vid höndena. 
sem bæde hefdi ritad Testamented og þann sidara hluta af þessu 
transscripto. Enn þad mun óefad. ad transsumtum þetta sie giört ad 

1) Svo. 



1537. TEITR ÞORLEIFSSON. 101 

forlage Teitz. hvad. a medal annars. er þar af ad sia. ad Teitur hef- 
ur skrifad eda lated skrifa utan a þetta transscriptum — og er þetta 
registur so sem hid 8da documented — : Registur upp a þa peninga 
sem biskup Jon Arason og Rafn Brsndsson toku fyrer hönum. og er 
þad registur ritad med sömu hendi sem sidare hlute transscripti. og 
fyrr sagt Teitz Þorleifssonar testament. Hefi eg nefnt registur epter 
þessu afskrifa lated. dsamt documentunum öllum er margnefnt trans* 
scriptum innehelldur. Brefed hefur fyrrum leged i Skalhollte. og mun 
Teitur þad sendt hafa Ogmunde biskupe. ef hann þa lifad hefr". 

Wtskript af domunum vm sveinstada reid.^) 
Copia literarum Teiti thorlaii^). 
[1. Alþingisdómr 30. Júni 1523, DI, IX, Nr. 123; 

2. Samþykt Erlends lögmanns þar upp á 1524, DI, IX, Nr. 192; 

3. Kvittunarbréf Hannesar Eggertssonar 3. Júlí 1523, DI, IX, Nr. 
129; 

4. Alþingisdómr 30. Júní 1.533, DI, IX, Nr. .551 : 

5. Bréf Diðriks hirðstjóra frá 9. Júlí 1533, DI, IX, Nr. 558 ; 

6. Húsafellsdómr Ögmundar biskups 17. Júní 1524, DI, IX, Nr. 193. 

7. Alþingisdómr sira Jóns Einarssonar og síra Sigmundar Eyjólfs- 
sonar 30. Júni 1534, Dl, IX, Nr. 577; 

8. Skrá um eignir Teits Þorleifssonar (1537), utan á transscripto, 
næsta skjal hér á undan, Nr. 75]. 

CDedkenust uær olafur gudmundsson. jon þorleifsson. prest- 
ar. Petur loptsson. ^irekur gudmundsson og jon palsson. leik- 
menn. at uœr haufum sed og heyrt yfer lesin doma ogbref 
lœrdra og leikra med heilum og oskauddum hangande jn- 
siglum so latandi ord epter ord sem hier fyrir ofan skrifad 
stendur. ^nn til meire stadfeste og sanninda hier um setium 
uær uor jnsigle fyrir þetta transkriptarbref skrifad uar j æs- 
garde j huammsueit. ipso die thome contessoris di' aquino. 
anno domini. CD.° d. xxx. vij. 



77. 19. Apríl 1537. á Æslstöðum. 

JóN prestr Filippusson, prófastr í Eyjaíirði, kvittar Björn Þor- 
valdsson af tveimur barneignum með Guðrúnu Sigfúsdóttur. 

AM. Fasc. XLIX, 2, frumrit á skinni. Eitt innsigli hefir verið 
fyrir bréfinu, en er nú dottið frá. 

1) Utan á transscripto með tvenaslags höndum frá 17. öld. 



102 KVITTAN. - JARÐAKAUP. 1537. 

kuitan Biorns Þorualzsonar.i) 
Þat giore eg ion prestr philippusson profastr j eýafirdi 
godum monnum kvnnigt med þessu minv opnv brefi at eg 
medkennuzt at eg hefi forlikazt vid Biorn Þorvalldzson vm 
þær fesekter sem hann hefr mier skylldvgr ordit fyrir þær 
ij barneigner sem hann hefr brotligr ordit med gudrunu sig- 
fvsdottr og hann hefr ecki aadr kvittan fyrir feingit. og hon- 
um logliga lavsn veitt og hæfiliga skripter sett fyrir greint 
brot. þui giorum vier og gefum dadr greindan biorn kvíttan 
og sakærvlausan fyrir mier og minvm epterkomendum kirki" 
unnar formonnum. Og til sanninda hier um set ec mitt in- 
sigli fyrir þetta bref er skrifat var æ. æsistodum i eyafirdi 
fimtudagin næstan fyrir jons COesso holabiskups vm vorid 
arum epter gudz burd CD d xxx og vij. 



78. 33. Apríl 1537. á Mel í Miðflrði. 

Bjöbn prestr Jónsson selr Oddi Einarssyni jarðirnar ytri og 
syðri Þverá og Kistu í Vestrhópi fyrir jarðirnar Reyki, Múla 
og Saura í Miðfirði. 

AM. 238. 4to bl. 39, (Bessastaðabók) skr. c. 1570. — AM. Apogr. 
?63, tvær afskriptir, önnur með hendi Arna Magnússonar eptir trans- 
skripti frá c. 1550 (= 363), en hin eptir Bessastaðabók. — AM. Apogr. 
677 (eptir Bessastaðabók). 

Bref fyrir Reycki. mola^) og Savra. 
Þat giorvm vier^) jon mattiasson. þorbiorn jonsson. þor- 
finnvr sveinsson prestar hola biskvpsdæmis godvm monnvm 
kvnnigtt med þessv vorv opnv brefe. at vier*) vorviu þar'^) 
j hia savm og heýrdvm dí ord og handaband þessara manna 
einnrar**) alfv sera biariiar prestz jonssonar enn af annari 
Odz Einarssonar''). at svo fyrir skiUdv at sagdvr biorfi selldi 
greindvm Oddi jardirnar ýtre þverra^) og sýdre þverrda^) j 
vesturhopi er Hggia j breidabolstadar kirkiv sokn og jordena 
kistv j vestvrhopi j hola kirkiv sokn til fullkomh'grar eignar 

1 ) Utan á bréfinu með gamalli hendi. 2) þ. e. Mula. 3) vid 363. 
4) vœr 363. 5) sl. 363. 6) einnar 363, 7) S63; biarnnasonar 238, 
8) þuera 363. 



1537. JARÐAKAUP. - AFLAUSN. 103 

med oUvm þeim gognvm og giædvm sem greindvm jordvm 
aa med logvm at fyllgia. Hier j mot fieck greindvr Oddvr 
sogdvm sira birne til fvllrar eignar jardirnar Reyki. CDola^) 
oc Savra. er allar liggia [j CDidfirdi j CDels kirkiv sokii^) 
med ollvm þeim gognvm og giædvm sem greindvm jordvm 
œi med logvm at fýllgia. skylldi hvor halida [þeim jordvm 
tii laga^) er kejpti*) enn sa svara laga riptingvm er selldi^). 
Var þetta fyrsagtt [kavpbref^) giort da mel j CDidfirdi dí jons 
dag holabiskvps vm vorit. Arvm epter gvdz býrd') CD d 
xxxvij. ar^). og til meire^) avdsyningar hier vm setivm vier 
[fyrrskrifader menn^*^) vor insigli fyrir þetta bref er skrifat 
var j sama stad og dag og are er fyr seiger. 



79. 9. Maí 1537. í Holti. 

Bábbk prestr Pétrsson, prófastr millum Langaness og Hvíta- 
tiess, afleysir Jón Narfason og Settceliu Bassadóttur af 5. 
barneign. 

AM. XLIX, 3, frumrit á skinní nokkuð skemt. Innsiglið er fyrir 
bréíinu. — AM. Apogr. 869 með hendi Árna Magnússonar eptir from- 
ritinu. 

Þat giori ek bardur prestur petursson profastur j mill- 
um langaness ok huitaness Godum monnum kvnnigt med 
þessu mínu opnu brefi at ec medkennunzt at ec hefi afleyst 
jon narfason og settceliu bassadottur af þeirri fimtv barn- 
eign er þau hafa nu nyfiga opinber at ordit sín ,] millvm ok 
sett þeim [tiljheyriligar skriptir epter þui sem brotunum til- 
heyrer. Suo ok hefi ek fesekter vpp borit heilagrar kirkiu 
uegna ok minna sem mier vel m, n^gir. Þuj gef ec fyrr 
skrifadur Bardr [presjtur. profastur j saugdu takmarkj. adur 
greinda menn aullungis kvitta og dak^rulausa f[yrir mier] 
ok minum eptirkomindum. heilagrar kirkiu formonnum. Ok 
til sanninda hier um heingda ec [mitt] jnsigli fyrir þetta 
kuittunarbref skrifat j huollti^i) j aunundarfirdi midvikud§g- 

1) mula 363. 2) [i Mels kirkiusokn i Midfirdi 363. 3) [til laga 
þeim jordum 363. 4) keyptu 363. 5) selldu 363. 6) [363 ; kavp 238, 
7) burd 363. 8) b. v. 363. 9) sl. 363. 10) [b.v. 363. U) Svo, 



104 NJARÐVlK. 1537. 

in n^sta fyrir uppstigningardag um vorit. arum eptir gudz 
burd CD d xxx og vij ar. 



80. 36. Maí 1537. á Eiðum. 

ViTHisBUKBR um að Njarðvíkrkirkja í Borgarfirði eigi hólma 
þann í Borgarfirði, sem liggr fyrir Hafnar landi, skipsstöðu 
á Eyri og Tófaskála, er sumir kalla Rúnuskála. 

AM. Apogr.2008, eptir frurnriti „fra Ninrdvikurkirkiu i Mulasyslu". 
„Sigillum nunc abest". 

Þat giore ec jon arnorsson godum monnum kunnegt 
med þessu minv opnu brefi. at ec heýrdi sua opptliga seigia 
þorstein fiolfinnsííon^), og geirmund þorkelsson og fleire dandi- 
menn adra env elldri. at niaruikr kirkia eigi holma þann 
sem liggr j borgarfirdi fyrir hafnar landi. skipstðdu a eýri, 
og tofua skalla. en svmer kalla Runvskala^) j sama landi. 
hefir þetta verit haft og halldit aatðlulaust sidan ec man til 
og er ec nv sextugur. og verit j saumv sueit. og hier epter 
vil ec sueria ef þurfa þicker. Ok til sannenda hier vm set 
ec mitt jnncigle fyrir þetta bref skrifad aa eidum j eidamanna- 
sueit. laugardagin j huitadogum. þa lidit war fra gudz burd 
.03. d. XXX. og vij. ar. 



81. 1. Júní 1537. á Grund. 

13. Marts 1538. á Hólum, 

JóN biskup á Hólum selr Brandi Helgasyni jörð Hóladóm- 
kirkju Holt í Svarfaðardal, og gefr Brandr kvitta ákœru upp 
á jörðina Tungu í Fljótum. 

AM. Fasc. XLIX, 5, frumrit á skinni, komið frá Erlendi Jónssyni á 
Hvoli. Af 4 innsiglum er 1 fyrir bréfinu, — Landsbókasafn 61. 8vo, 
afskript staðfest i Skálholti 8. Febr. 1708 af Þórði Þórðarsyni og Ormi 
Daðasyni. 

1) „ita claré. non vero fiolsuifis, ne postea dubitem" (AM.). 2) 
„runuskala les eg þad helldyr enn rimy skala („AM.), 



1537. JARÐAKAUP. 105 

Brandur selur hrafnstade Biskup jone fyrer hoUt 

og vpplag a Tungu 1537.1) 
Þat giorum vier are jonsson Logmann. ^inar Biyniolfs- 
son. Sæmundur simonarson og £yuindur magnusson God- 
um monnum kunnigt med þessu voru opnu brefe. at arum 
eptter gudz burd CD d xxx og vij (o. Grund j Suarbadardoal 
faustudagenn nœstaii eptter fardaga vorum vier j hia sdaum 
oc heyrdum da ord oc handaband verdug Herra Biskup Jons 
af einne alfu enn brandz helgasonar af annare at suo fyrir 
skíjldú at Biskup Jon sellde saugdum Braiide jordina sydra 
hollt j suarbadarddal med oUum þeim gognum oc giædum 
sem greindre jordíi da med logum at fylgia^) oc Hœladom- 
kirkia vard fremzt eigande at. Hier j mot gaf greindur Brand- 
ur jordina Hrafnstade j suarbadarddal med eUu þuí sem 
þeirre jordu da med laugum at fylgia. og þar til gaf fyrr- 
nefndur braiidur kuitta þa aakiæru sem hann þottizt eiga j 
jordinne Tungu ) fliotum. Skylldi huorer haUda þeirre jordu 
tii laga er keypttu oc suara lagaripttingum huor fyrir þa 
jord er selde. Og til sannynda hier vm setium vier fyrr- 
skrifader menn vor jnncigle fyrir þetta bref skrifat da Hool- 
um ] hialtadal da Gregorius messu are sijdar enn fyrrseier. 



82. 10. Júní 1537. á Grenjaðarstöðum. 

JóN Pétrsson selr síra Sigurði Jónssyni jörðina Hjalla í 
Reykjadal fyrir tuttugu og sex hundruð í lausafé. 

AM, Apogr. 63 „Ex orig. fra Sira Skula Þorlakssyne" (AM.). 
Frumritið gaf Arni Brynj'ólfi Þórðarsyni 1712. — Afskript er og i 
bréfabók síra Skúla AM. 255. 4to bls. 4«5, skr. á árunum 1687—1698. 

hiallabref.3) 
Þad giðrum uier sira thumas einarson. jon skwlason. 
jon sturllason. lon þorleifsson og þðrsteinn biarnason god- 
um monnum kunnigt med þessu vóru ðpnu brefe. ad aarum 

1) Utan á bréfinu með hendi frá c. 1600. 2) Hér er dregið út í 
frumritinu: „oc Hooladorakirkiu áá med loguro at fylgia og". 3) Stóð 
utan á bréfínu „með gamalli heixJi''. 



106 JARÐAKAUP. 1537. 

epter gudz bílrd. (D. dc« xxx. og. vij. dar. sunnudaginn in- 
fra Octauas corporis christi d greniadarstad j Reykiadal. vðr- 
um uier j hia. saum og heyrdum d ord og handabcLnd. sira 
sigurdar jonssonar og jons petursonar. ad svo fyrir skildu. 
ad jon peturson sellde sira sigurde jonssyne jðrdena hialla j 
Reykiadal. er liggur j einarsstada kirkiu sðkn med aullum 
þeim gðgnum og gædum. sem greindre jðrdu d med Iðgum 
ad fylgia. Hier j mðt skyllde sira Sigurdur giallda Jone. x. 
malnytu kugillde og fimm hundrud j fridum peningum. ad 
næstum fardogum og aunnur .vc frid ad audrum fardogum 
og. vjc. j fullgilldis peningum. þeim sem gðdra manna geinge 
d milie. skyllde ])au. vj*:- greidazt sum ad næstum fardðg- 
um. fyr eda seirna. ef þeim hjkade. skyllde greindur sira 
Sigurdr hallda jðrdunne til laga. enn jon svara laga RÍpting- 
um. og ef hialle geinge af med logum. þa skyllde sira Sig- 
urdr eignazt. xviijc j vðUum j bdrdardal. Og til sanninda 
hier um settum vier fyrr skrifader menn vðr jnncigle fyrir 
þetta jardar kaups bref er giort var dege sidar enn fyrr 
seger. 



88. 11. Júní 1537. á Grenjaðarstöðum. 

GuBKíÐR Daðadóttir leyfir Jóni Pétrssyni bónda sínum að 
selja síra Sigurði Jónssyni jörðina Hjalla í Reykjadal. 

AM. Apogr. 62 „Ex orig. fra Sira Skula Þorlakssyne" (AM.). 
Frumrit bréfsin.s gaf Arni Brynjólfi Þórðarsyni 1712. — Afskript er 
og i bréfabók sira Skúla AM. 255. 4to bls. 48«, skr. 1687—1698. 

vm hialla bref.^) 
Þad giðrum uier kðlbeinn arngrimsson. jon skvvlason. 
og þorgrimur þorleifsson godum monnum kunnigt med 
þessu vðru ðpnu brefe. þd iidit var fra gudz burd .CD. dc 
XXX. og .vij. aar vðrum uier j hid d hðfstðdum j Idxardal 
þridiudagenn j huíj'tadðgum. saum og heyrdum d. ad gud- 
ríj'dur dadadotter leyfde jone petursyne bonda sinum med 

1) Stóð utan á bréfenu „með gamalli hendi". 



1537. JÖRUNDR STEINMÓÐARSON. 107 

handsðlum ad selia sira Sigurde jonssyne jðrdina hialla J 
Reykiadal. er liggur j einarstada kirkiu sðkíi. er hennar 
mcLle var vpp j lagdur. fyrir fv^^lla peninga. Og til sann- 
e(n)da hier vm setium vier fyrr skrifader menn vor innsigle 
fyrir þetta bref skrifad d greniadarstad j Reykiadal. manu- 
daginn infra octaud corporis christi <xi sama ddre og fyrr segir. 



84. 3. Júlí 1537. í Skálholti. 

ViTNisBURÐR, að ögmuudr Skálholtsbiskup „góðrar minningar" 
hafi gefið Jörundi Steinmóðarsyni og börnum hans 3. JúH 
1537 aptr þá peninga, sem hann hafði brotið af sér með 
misferlum sínum við biskup og kirkjuna, og lofaði að út- 
vega einnig konungshlutann. 

AM. Fasc. XLIX, 6, frumritið á skinni. Innsiglið er dottið frá 
— Apogr. 2912. 

Þat giore eg eUingur gislason godum monnum gunigt^) 
med þessu minu opnu brefe at eg medkennuzt at eg var 
hia og heyrda upp od j dyrastukunne j skalhoUte nœsta dag- 
en epter visitacio sancte marie at biskup augmundur godr- 
ar minningar^) giorde suodan giorning fyrir mier og audr- 
um godum monnum at hann gaf jorunde steinmodsyni og 
baurnum hans þa peninga alla aptur sem hann hafde af sier 
brotid j sinum misfellum vit biskupen og kirkiuna og hann 
lofade at kaupa og utuega þann part sem kongenum til 
heyrde. hann og hans baurn skyllde hans niota sem hins 
partsens. For þesse giorningur fram j skalhollte arum epter 
guds burd. CD. dc- xxx og vij. Ok til sanninda hier um festa 
ec mitt jnsigle fyrir þetta vitnisburdarbref skrifad j saurbæ 
cd raudasande are og deige sidar en fyr seiger^). 



1) Svo. 2) Þetta œtti að vera 4. Júli 1538, en fœr ekki staðlzt, 
þvi að Ogmundr biskup lifði þá enn og andaðist ekki fyrri en 13. 
Jálí 1.541. Hér hefir því ártal sjálfs vilnisburðarins falUð óvart dr 
frumbréfinH af vangá. 



108 BÆR Á RAÖÐASANDI. ISS-^.' 

85. 6. Júlí 1537. í Skálholtl. 

Ogmundr biskup í Skálholti fær Sigurði Ormssyni og Guð- 
rúnu Eyjólfsdóttur, konu hans, til fullrar eignar garðinn í Bæ ' 
á Rauðasandi raeð Mábergi, Klúku og Gröf fyrir jörðina 
Síðumúla. 

Bæjarskjulabók á Rauðasandi með hendi Orms Daðasonar c. 1726, 
stafrétt eptir frumriti: „Under brefenu munu hangit hafti 5 Insigle, 
hver nu eru oll j burtu. brefed á kalfskinn, sumstadar lased og rot- 
ed, þo mestallt vel læseligt, hliodar so ad öllu sem ofan er Ritad". — 
AM. Apogr. 1190 einnig eptir frumriti. 

Vier avgmund med guds Nad Biskup j skalhollt. gior- 
vm godum monnum kunnikt med þessu voru opnu brefi. 
ath vier medkennunzt at vier haufum giort suodan kaup ok 
iardaskipte vid Sugurdi) Ormsson. jn primis. at vier haufum 
feingit honum og hans kuinnu Gudrvnu eyolfsdotter gardin 
j bæ aa raudasande til frials forrædis og fullrar eignar vnd- 
an oss og vorum erfing(i)um enn vnder þau og þeirra erfingia | 
med auUum þeim gognum ok gædum sem greindum garde 
fylger og fylgt hefer at fornu og nyiu bade til sios og lands. 
Hier med hofum vier feingit þeim so heitande iardw þar 
inan sandz. maberg. kluka og grof. Hier j mote hefur hann 
feingit oss iordina sidumula med suo miclum peningum sem 
oss vel aa næger med ollu þui er þar til heyrer. Skal huor 
suara lagariptingum er selldi enn sa halldi til laga er keypte. 
kann misdauda at verda greindra manna sugurdar ormsson- 
ar og gudrunar ^yolfsdottur þa skal þad eignazt gardin er 
leingur lifer ef þau eiga ecki skilgetin born. Voru þesser giorn- 
ingsuottar til kallader. sira gislle ion.sson. sira ion olafsson. 
sira ^ireker^) grimsson og sira loptur narfason. ok settu sin 
innscigle med uoru innscigle fyrir þetta giorningsbref. skrif- 
at j skalhollte octaua die apostolorum petri et pauli. anno 
domini m. d. xxx. vij. 



1) sigurd 1190. 2) Svo. 



1537. KVITTUNARBREF. 109 

86. 6. Jillí 1537. á Bcssastöðum. 

CiiAuus fan Moruiz, hirðstjóri og höfuðsmaðr yíir alt Island, 
kvittar Jón bónda Hallsson um skattinn af Bangárþingi næst 
liðið ár, svo og gjaid af Skógum og Skógaeignum, Mörk og 
Merkreignum. 

AM. 191. 4*2 bls. 55 (bréfabók Jóns Hallssonar rituð samtiða á 
skinn). — AM. Apogr. 5552. 

Þad medkennunzt ec clauus fan moruiz hirdstiori og 
hofudzmann yfer allt jsland med þessu minu opnu brefi ad 
]on bonde hallzson hefer stadit mier rettan reikningskap og 
giortt mier fulla nœgiu fyrir skatten af rangarþingi nu þetta 
næsta forlidit ar. Somuleidis hefer hann mier greitt og golld- 
it suo mier uel likar allt þad gialld sem hann er skyldugur 
minum herra konginum og mier sem hann lofad hefer min- 
um foruerorum utt af skogum og skoga eignum. suo og af 
mork og merkr eignum og aollu þui sem þessum huorium 
tu(e)ggium^) [adr greindum^) kongseignum fylger kuiku og 
daudu og adr skrifadur jon hallzson hefer adr umbod yfer 
haftt. þui giorer eg og gefur adr skrifadur clauus fan mor- 
tiizt optiiefndan jon hallzson aulldungis kuittan og aakæru- 
lausan fyrir mier og ollum minum epter komundum kongs 
umbodsmonnum vm ailan adr skrifadan reikningxskap og 
peninga giald. Suo og um þad giald sem hann gialda hefer 
att af þeim jordum og jardar portum sem ligia j rangar- 
þingi mil(l)vm þiorsar og jokulsar aa solheimasande. Ok til 
sanninda hier um þrycki eg mitt jnsigli fyrir þetta kuittan- 
arbref huort skrifad uar aa bessastodvm aa alptanese octaui 
dag petri et pauU ano domini (10.® d. xxx og vij. 



87. 13. Júlí 1537. í Skálholti. 

Ogmunde biskup í Skálholti fær Erlingi Gislasyni til eignar 
sextán hundruð í jörðunni Miðhlíð, með þeim ummerkjum, 
er bréfið greinir, fyrir jörðina Skóga í Arnarfirði með fimm 
kúgildum. 

1) tugtium, skb. 2) [á spássia. 



110 JARöARAtJlP. 1537. 

Jarðabókarskjðl Árna Magnússonar, Barðastrandarsýsla Nr. 9, af- 
skript gerð eptir frumriti og staðfest á Hóli í Bildudal 28. Júni 170i 
af Árna Guðmundssyni og Guðmundi Sigurðssyni. 

Ver Augmundur med gudz naad biskup ] SkalhoUti 
giorum godum monnum kunnigt med þessu uoru opnu briefi 
ad vier haufum giðrt soddann kaup og jardaskiffti vid EU- 
ijng Gijslason sem hier seigir at vier haufum feingid hon- 
um xvjc i jordrjnni midhlijd þaug sem Fusi Helgason hlaut. 
€nn Sira Gijsle og syner hans keiíftu ad honum til frials 
forrædis og fullrar ^ignar med ollum þeim gðgnum og giæd- 
ura sem grejndum jardarparti filgir og filgt hefer ad fornu 
og nyu bœdi til sios og lands. i suoddan mata ad vier hof- 
um lofad ad bitala grejndum fusa adra jord þa sem hon- 
ura uel^) hjkar. Hier j raot hefur hann Elhjngur fejngid oss 
jordina Skoga j Hrafns([irar kirkiusokn raed þeira v kugilld- 
ura sem þar eru raed. raed ollura þeini gognura og giæd- 
ura sera greindri jordu filgir og filgt hefur at fornu og nyu 
bædi til sios og lands. Skal huor hallda sijnura jordura til 
laga. €nn sa suari lagarifftijngura er selldi. voru þessir giorn- 
ijngsuottar til kalladir gijsli jonsson og Lofttur Narfason 
prestar og setlu sijn jnsigU raed uoru jnsigU firer þetta jarda- 
kaupsbrieff Skrifad j Skalhollti Anno doraini MDxxxvij feria 
qvinta infra octava visitacionis beate virginis. 



88. 13. Júlí 1537. á HelgafelU. 

Ogmundr biskup i Skálholti staðfestir og samþykkir landa- 
merkjaskrána fornu raiUi Dögurðarness og Arnarbælis (frá 
c. 1245, DI, VI, 1 og 2) og áreiðardóra Daða Guðmunds- 
sonar og Ólafs prófasts Guðmundssonar frá 12. Nóv. 1535 
(DI, IX, 622). 

Eptir frumritinu á skinni í Landsskjalasafni, komnu úr dánarbúi 
Jóns bókavarðai Árnasonar (d. 188Ö). Innsiglið er dottið frá. 

1) leiðr.; at, afskr. 2) þ. e. 27. Júní. 



1537. DÖGURÖARNES. IH 

0gmundar stadfestijng uppa aReijd og landamerki 
milli Dagverdarness og Arnarbælis 1537. 

Vier augmund med Gudz nad biskup j skalhoUte gior- 
vm godvm monnum uiturligt med þessu uoro opnv brefe at 
sub anno gracie. CD°. d°. xxx". vij^. aa miduikudagin næsta 
fyrir Peturs ClDesso og Pals um sumaridi) j almenneligri 
prestastefnu. kom fyrir oss sera Jon Halldorson. med landa- 
merkia skra miUe Daugurdarnes og arnarbælis. Savmvleidis 
med þat bref. sem Dade bonde Gudmunzson sem þa hafde 
kongsins umbod mille Gilsfiardar og giiufurar. og Sera 
Olafur Gudmunzson var profastur j sama takmarki med 
avdrum fleirvm godum monnum hofdv a ridit landamercke 
millum greindra jarda epter vorre skipan. og bæde leist oss 
su sama landamerckia skra og aareidslubref med ollum sin- 
um greinum og articulis lauglig vera ] allan mata. Þui med 
heilax anda nad til kalladri. med þeirra dane manna rade 
sem þa uorv nærre oss stadder. Vrskurdv(m) vær þau landa- 
mercke j alian mata lavglig uera sem fyrr greind landa- 
merckiaskria jnne helldur og þat aareidarbref sem hier er 
vid fest þennan vorn vtskurd^). og sledmeidarasa vera og 
uerit hafa ævenlega eign davgvrdarnes. Og til sanninda hier 
um festum vær vortt jnnsigli fyrir þennan vorn vrskvrd sem 
skrifadur uar j abotastofvnne a helgafelle favstvdagin næsta 
fyrir festvm Diuisio apostolorum aa sama are sem fyrr seger. 



89. 18. Júlí 1537. í Skálholti 

Ögmundb biskup í Skálholti leggr kirkjunni undir Múla á 
Skálmarnesi tollfrí skip í Oddbjarnarskeri gegn því, að Flat- 
eyjarkirkja eigi áttærings eða teinærings farm árlega „í skóg 
Teits bónda, sem liggr nær Flateyj'arkirkjuskógi". 

AM. Apogr. 1401 „Ex orig. Flateyensi Torfa Jonssonar". „Charta 
est, non membrana, si recte memini" (AM.). Afskriptin er með hendi 
Árna Magnússonar. 

1) þ. e. 27. Júni. 2) Svo. 



112 MÚLI OG FLATEY. - KVlTTAN. 1537. 

Vier Augmund med guds nad biskup i Skalhollte gior- 
um godum monnum kunnikt med jþessu voru opnu brefi at 
vier haufum giort þa skickan a mille kirknanna i Flatey og 
Mula a Skalmarnesi at kirkian a Mula skal hafa skip toll- 
fri i oddbiarnarskeri. annadhvort vi. ært edur viij. œrt. Enn 
hier i mot skal bondinn hafa. vegna Flateyar kirkiu. viij. 
ærings farm eda teinærings i skog Teitz bonda sem Hggr 
nær Flateyar kirkiu skogi a hveriu are. Vilium vier at þesse 
skipan standi obrigduliga kirkiunum badum at skadlausu. 
Og til sanninda hier um JDryckium vier vort inscigle upp a 
þetta bref skrifat i SkalhoUti xviij. die Julii anno Domini 
M. D. XXX. vii. 

(L. S.) 



90. 19. Júlí 1537. í Skálholti. 

Ögmuííde biskup í Skálholti kvittar Jón Hallsson um tollinn 
af Vestmannaeyjum, sýslugjald af Rangárþingi og skatt, og 
gjöld af Skóga og Merkreignum, er Jón hafði greitt hirð- 
syóranum Claus van der Marvitz. 

AM. 191. 4to bls. 55 (bréfabók Jóns Hallssonar riiuð samtiða á 
skinn). — AM. Apogr. 5553. 

Vier aogmund med guds nad biskup j skalhollti gior- 
um godum monnum kunnigt med þessu uoru opnu brefi 
ad jon hallzson hefer stadit oss rettan reikningskap af toli- 
inum af uestmannepura þeim hann nu j sumar tekid hefer. 
hier med þad syslugiald sem hann oss skylldugur uar fyr- 
ir rangarþing nu þetta næsta forlidit ar. somuleidis um skatt- 
en af adr greindu rangarþinge og allt þad giald sem hann 
oss lofat hafdi kongdomsens uegna og krununar j norige fyr- 
ir skoga og skoga eigner suo og mork og merkur eigner 
og hann hefer nu med uorre skipan og samþycke greitt og 
goldit hirdstioranum clauus fan der maruizt sem hans kuitt- 
anarbref þar vm giortt utt uisar. þui giorum uier og gef* 
um adr skrifadan jon hallzson aolldungis kuittan og aakæru- 
lausan kongdomsens uegna og krununar j DQrigi vm allan 



1531 SJÁVARHÓLABRÉF. HS 

adr skrifadan reikningskap og peninga giald. Og til sannenda 
hier vm þryckium uier uortt jnnsigli fyrir þetta kuittanar- 
bref skrifad ] skalahollti íimtadagen næstan fyrir translacio 
sancte thorlace. þa lidit uar fra guds burd. CD d xxx. vij. 



91. 30. Júlí 1587. á Suðr-Reykjum. 

33. Apríl 1588. í Viðey. 

AlexIus ábóti í Viðey kaupir þann part í Sjávarhólum, 
er þær systr Gizurardætr áttu, og fær kvittan um and- 
virðið. 

AM. 238. 4to bl. 9, skr. c. 1.570 (Bessastaðabók). , .^g^,u-^l^. 

Bref vm part j siafarholum. ,) otj^ jmi itiaf'. 

Þat giore ec bardvr prestvr jonsson godvm monnvm 
kvnnigtt med þessv minv opnv brefi at ec medkiennvnst at 
eg hefi selitt h(e)idarligvm herra Alexivs med gvdz nad 
abota j YÍdeý med radi og samþycki og fvUv handa- 
bandi . . . vnar Gissvrardottvr fyrir sig og syster sina 
valgierdi sem at ec hafda logliglt handaband og vmbod af 
teckid beggia vegna partinn j siafarholvm hvad reiknadizt 
iijc og Ixxx alnar betvr þeirra partar. jtem medkiennvnst ec 
at ec heíi fvUa peninga vpp borid þeirra vegna sem mier 
vell danægir. þar fyrir gefvr ec advrgreindan verdugan herra 
Alexívs oilvngis kvittan og akiærvlavsan fyrir þeim og þeirra 
epterkomendvm . 

Og til sanninda hier vm festa ec mitt insigle fyrir þetta 
bref skrifad ai sýdvr reyckivm j mosfelltz sveit vm svmar- 
id coL thorlaks messo Anno domini CO d xxx vij. 

Witnisburdur vpp oa sama bref. 
Þat giorum vier jon jonsson. jon bardarson. ]on olafs- 
son. prestar. bergvr ingimvndarson. hilldibrandvr steingrims- 
son. Ormvr ]onsson godvm monnvm kunnigtt med þessv 
voro opnv breíi at vier hofvm sied og ýfer lesid suo latandi 
bref ord epter ord sem hier fýr stendvr skrifat. Og til sann^ 
inda hier vm festvm vier vor insigUe fyrir þetta fýrskrifad 

Dipl. iBl. X. B. 8 



114 STAPAHLÍÐARDÓMR. 1537. 

bref skrifad j videý jn festo Sancti johannis episcopi holen- 
sis Anno domini CD d xxx viij. 



92. 11. Aiigúst 1537. í Hraimi í Dýrafirði. 

DóME þriggja klerka og jþriggja leikmanna útnefndr af Og- 
mundi biskupi í Skálholti um að landið Stapahlíð í Aruar- 
firði skuli vera eign Lokinhamra, en ekki Aiptamýrar. 

Eptir rotinni afskript i dómabók Markúsar sýslumanns Bergsson- 
ar 1720 — 1729 (í skjalasafni ísaQarðarsýslu í Landsskjalasafninu), og 
er sú afskript gerð eptir afskript staðfestri í Skálholti 1. Júní 1712 
af Árna Magnússyni, Þorleifi Arasyni skólameistara í Skálholti, Þor- 
gilsi Sigurðssyni heyrara Skálholtsskóla og Páli Hákonarsyni, en 
þeir rita eptir „original", sem var „í allan máta ófalsaðr" — Landsbóka- 
safn 389. 4to bls. 217 — 218 með hendi síra Markúsar Snæbjarnarson- 
ar í Flatey 1757: „7 innsigli hafa verid fyrir brefínn i fyrstu. eru i 
burtu alldeiHs C. enn þad fyrsta biskups Augmundar er enn til vel 
læsilegt". 

Domr um Stapahlid i Arnarfirdi. 
OUum godum monnum sem þetta bref sia edur heyra 
senda Jon Einarsson. Snorre hialmsson. Jon Jvarsson prest- 
ar Skalhollz biskupsdæmis. Olafur Gudmundzson. Jon Arna- 
son. Ellingur Gislason svarner Iðgriettumenn kuediu Guds 
og sina kunnigt giorande at þa er lidit var fra Guds burd 
CD. vc« XXX og vij dr i Hravne i Dyrafirde laugardagienn 
næsta fyrir mariu CDesso hina fyrri vm sumarit vorum vier 
i dom nefnder af verdugum herra Ogmund biskup i Skal- 
hollte at skoda og ransaka og fullnadardöm d, at giora vm 
þann (iskilnad sem verid hafde millum sera Greips Jonsson- 
ar og Gunnars eyiolfssonar fýst um þat land er þar ligr i 
milli er kollut er Stapahlid. Kom presturinn þar fram med 
bref jnnsiglalaust. Vændest hann vittnisburd tueggia manna 
at Kristin Sumarlidadotter og Jon biornsson hefde giefid 
fyrr greint land til eignar eda^) beitar kirkiunne a altamyre. 
^nn i annari grein komu þar fram ij menn Brunmadur 

1) og 389. 



1537. STAPAHLÍÐ. - REÝKIR. U^ 

tumasson og Ellingur Gislason hverier (vpp) at hofdu alizt 
hid firrnefndum monnum Jone og Kristinu og sogdust þad 
alldri heirt hafa og hia verid þd sera Grimur Þorsteinsson 
hefde bedid þau giafar a firrnefndu lande. enn þau hofdu 
neitad þui þuerhga. 

Þvi dæmdum vier firrnefnder domsmenn med fullu doms 
atkuædi firrgreind(t) land filgia skilldi lokenhomrum vtan 
leidd irde ij loglig vitne med suðrdum 0jdum at greint land 
hefde uered giefed edur golldit greindre altamyrar kirkiu. 

Samþygte þennan vorn dom med oss verdugur herra 
biskup Ogmundur og sette sitt jnnsigle med vorum firr- 
nefndra domsmanna jnnsiglum fyrir þetta domsbref er skrif- 
ad var d, altamyre i Arnarfirde d sama dre de(g)i sidar enn 
fyr seiger.i) 



93. 11. Áugúst 1537. á VídÍTöUuni. 

25. Marts 1538. á Hólum. 

Magnús Björnsson, er haldið hefir Reykjakirkju (í Tungu- 
sveit) í 14 ár, stendr Jóni biskupi á Hólum porcioreikning 
kirkjunnar og leggr til hennar kaleik, messuklæði, bækr og 
aðrar nytsemdir. 

AM. Apogr. 4121 „Ex originali", með hendi Jóns Magnússonar 
bróður Árna. 

Uier ion med gudz nad biskup a holum giorum god- 
um monnum kunnigt med þessu uoru opnu brefi. at arum 
epter gudz burd. CD. d. xxx og uij. aa uidiuollum j blondu- 
hlid laugardagin næstan fyrir assumptionem beate CDarie 
uirginis. kom fyrir oss heidurlegur mann magnus biornson. 
og giordi oss suo fallinn Reikningskap at fallit hefdi i portio 
kirkiunnar aa Reykium j tungusueit .viij. hundrud um fior- 
tan ar. er hann hafdi halldit greinda kirkiu. luckte hann 
kirkiunne j fyK sagda portionem. eirn kalek sem uegur xi. 
auRa. messuklædi at ollu og messobok med kana. per anni 

1) þ. e. 12. Aug. 

8* 



Ill6 tTEYtCIR. — mTlNÖ. Í5S7. 

cifculum sett aerk med pappíír og islendska kanabok nyia 
og michaels saugu. hier til lagdi greindur magnus kirkiunne 
sæmilegan hokul. stolur og handiin skinanda med guduef. 
eitt hoíudlin og corporalshus med flugel og peitluR. þaR til 
einn duk med kolneskt uerk. blamerktan. var ])a kirkian 
skylldög greindum magnusi um .x. hundrud. Og til sanninda 
hiér um settum uier uoft secretum fyrir þetta bref er skrif- 
at uar a holum í hialltadal jn annuncione^) beate ODaRÍe 
uirginis aae sida% en fyK seigeR. 



94. 25. Augnst 15S7. á HraftisejTÍ. 

ViTNisBUBfiB, að Jón Narfason festi sér til eiginkonu Sessetíu 
Bassadóttur. 

AM. Fasc. XLIX, 4-, frumrit á skinni. Af 3 innsiglum er 1 fyrir 
bréfinu. — AM, Apogr. 870, eptir frumritinu. 

Þath giore ec bardvr prestvr petvrsson profastvr j mill- 
vm langa ness ok hvita ness ok jon diackne avrnolfsson ok 
sveinn jonzson ok fleirvm monnum hia verendvm godvm 
monnvm viturligth med þessv vofv opnv brefi at v§r vor- 
vm j hia saviii ok heyrdvm col œl kirkivboli j skvtvlsfirdi 
þridivd^gen n^sta fyrir dyradag vm vorit at jon narfason 
feSli íéttselfv bassadottur sier til eiginkonv svo ord fyrir 
ord talandi sem hier seiger £c jon narfason festí^) þig sett- 
seliu bassadotter mier til^) eiginkonv epter gvds laugvm^) 
ok^) heilagra fedra setningv ok er þu min lauglig eiginkona 
hiedan af þessum uottum hia verendvm fyrr skrifudum ok 
fleirum audrvm. Ok til sanninda hier vm settvm v^r fyrr 
nefnder menn vor insigli fyrir þetta festingarbref skrifat cL 
brafnzeyri j arnarfirdi laugard^gen n^ta epter festura bart- 
holomee^) apostoli þa er lidit uar fra hingatburd uors höfm 
jehsv christi CD d xxx og vij. 



1) Hér autt bil svo sem fyrir einu orði. 2) Hér er eyða fyrir svo 
sem tveim orðum. í cingri af eyðunum á neiU að standa. 8) Svo. 



1537, ORDINANZIA. 117 

d5. 2. Septcniber 1537. í Kaupmannaliöfii. 

KiKjuoBDiNANzlA Kristjáns konungs hins III. í íslenzkri þýð- 
ingö frá 1541 eptir Gizur biskup Einarsson. 

J. Forspjallsbréf. 
AM. 232. 8w bl. 12»^.— 13b_ (IX). Bréfabók Gizurar biskups (Brot 
aptaa af œeð eigin hendi biskups). — AM. 266. Fol bls. 1 — 4, med 
hendi sira Haldórs Jónssonar i Reykholti, 1654 — 57. — Prentað í 
Lagasafni Mágnásar Ketilssonar I, 206 — 214. — Inn i bréfabók sina 
virðist biskup aldrei hafa ritað annað en forspjallsbréfið að Ordi- 
lusDziunni. Ordinanzía þessi var lögtekin á Alþiogi fyrír Skálh.olts 
biskup.sdœmi 1541, en 1.551 fyrir HóIabiskupsdjBemi. Úr siðari hluta 
Ordinanzíunnar virðist þýðandinn bafa slept nokkrum köfluni nieð 
viya, nema síra Gríoir í Hruna hafi gert það (Thott 2102. 4to). 

Auxiliare domine Jesu christe. 

Wier Chfistian med gudz nad Danmerkur og Noregiz. 
Wenlandz og Gottlandz kongur. hertuge j Slesuik. Hollsetu. 
Stormaren og Dytmarsken. greiíi j Oldenborg og Delmen- 
horst. heilsum vorum Rijkium og hertugadæmum med n&d. 
frid og farsælld af gudi. 

af þui ad gud drottinn hefur stillast Idtid þann okyr- 
ieika og orlaug sem verid hafa vSi stund og skickad oss 
vor(s) herra faudurfaudurz og herra fodurz rijki ad stiorna 
]m er þetta helst þad wier villdum. ad wier mættum vid- 
rietta nidurfallinn christinn lærdom og sanna dyrdkan huad 
uier hefdum laungu fyrre sied vorum undersatum til goda 
þar til ed so er sked. lof sie kristo. þar fyrir lietum wier 
samankalla kirknanna kennifedur og predikara ] Danmerk- 
ur riki og vorum hertugadæmum og bifauludum ad þeir 
samsetti osz eina heilaga ordu. þa vier kynnum med woru 
radi ad wmhuxa. hana medtokum wier og sendum tíl werd- 
uga faudurz Doctor Martinus Luther fyrer huorn ad gudlig 
milldi heíur osz aíl'tur sendt a þessum seinustum tijmum 
skært og heilagt gudspiall christi. hann med odrum gud- 
spialligum predikurum sem ero j huijtborg wrskurdudo hana 
uera goda og rietta. og ad þessi gudhg handhjng hefdi þesz 
riettilegri framkuæmd badum uier heygborinn hofdijngia Jo- 
hannes friderick hertugann af Saxlandi. kiorhofdingiann og 
wora kiœrasta win. ad hann sendi thil wor worn Elskulega 



118 ORDINANZIA. 1537. 

Johannes Bugenhagen af Pommern Doctor h(eilagrar) skript- 
ar. þesz sama vijsa manz tilhialp og rad med ann(a)ra uora 
Badgiafa hofum wier haft til ad fullgiora þessa heilaga ordu. 
ad þier uitid osz ecki hafa verid Einrada edur forhleypna 
hier wt j þar uier hofum vid haft suo marga og þuihjka 
medhialpara. Enn sem þessi orda uar algiord tiedum wier 
hana tyrer uorn Ganceler (og) rijkisinz rade huort ad jatadi (og) 
undirgiek þad allt er sama orda jnnehelldur utan badu ad 
einz þad kiennimennirner wæri aminter. ad þeir j fyrstu færi 
hogliga j kristilegum sofnudi. med þa misgiordamenn sem 
sijdar meir væri fyrirbiodandi helgan holldz og bloodz uorz 
herra. og huor mun ecki lata sier þetta vera þeckt. ef hann 
er annarz christinn. þui hier er ecki anad trakterad helldur 
enn skært gudspiallid og helgananna weitan efftir christi 
innsetmjngu. saungur og heilagar lectiur. hæuersklig sam- 
koma til predikanar og hoUdtekiu worz herra. hegdan ung- 
manna thil lærdomz og godra lista. heilaga gudz ordz edur 
helgrar skriptar. ahyggia fyrer heilagrar kyrkiu þienurum. 
fyrer skolum og þurfondum og ad Gatechismus sie j huoriu 
huse ad nu hiedan af vite kotunganna baurn þad sem allt 
hier thil hafa kotungar eigi ad einz ecki vitad helldur og 
gaufugmenni jafnuel kongar og hofdingiar. af huoriu ad 
þeir skulu kriste skynsemd giallda. sem hier til hafa hros- 
ad sig vera kristninnar hofud. leitandi þo sialfra sinna eigin 
gagnz og nytsemdar. greindu nu eitt þad hier af sem kristn- 
uin monnum er ecki af allri aluoru æskianda. og ad ecki 
ætti nein(n). þad vier hofum ad einz ann(a)ra þotta hier uin 
hafft. þui jatum uier med hæstu þacklætisgiord ad gudleg 
godgijrne hefur og oss geíid skijlni]ng heilags gudspiallz. 
þui leggium uier þetta vort domz atkuœdi d þessa ordu. ad 
hun skiptist j tuo parta. annan er heyrer alleina gudi til 
sem er þad (huad vier og uilium) ad gudz ord sem er log- 
malid og gudspiall. verdi klarliga predikad og ad helgaiiar 
seo riettilega veittar og baurniu lærd so þaug bliife j christo. 
sem christo hafa jklædst j skijrninne og ad kyrkiunnar þien- 
orum. skolum og fatækum se forhuxat sitt fædi. Þetta er 
ecki wor orda. helldur hlydum wier hier med ordu kristi 
wors drottinz. þui ad so sem hann er uor einkanlegur lausn- 



1537. ORDINANZIA. 119 

ari og wissulig heilsa. so er hann og uor einka lœrefader 
og meistare. af huoriuni faderinn seiger. heyrid þennaíi s(e)m 
hann sialfur og sagdi. mijner saudir heyra mijna raust hann 
hefur opinberad og giefid uerolldum gudspiallet eihjflega j 
gudi folgid og baud ad þad skyildi predika fyrer aUri skiepno 
og jnnsetti skijrnina og h(eilaga) alitarisinz heiganina. huoria 
hann baud ad giefa og medtaka effter sinne ]nnsetningu enn 
ecki odruvijsi a mote gudspiallenu og ]nnsetningu christi er 
einginn heyrandi og ei helldur eingiU af himnum sem pall 
postuli þorer ad seigia og so sem sialfur christur seiger 
mijner sauder þeckia eigi annarlegra raust helldur flya þeir 
fra þeim. þui willdum wier nu hier wti uera so heimskir 
ad uier bidium eíFtir nockru almennilegu radi. þar ed suo 
ma skie ad uier þesz j miUi deyum j uorri vantru og omiUd- 
leik. Radin eda mannasetnijngarnar meiga aUz ecki a moti 
þessari gudz skickaii og ef radin fyrerdæmdi diofulega iæ(r)- 
doma og antachristz vpsetmjngar med huorium ad mier^) aUt 
hier til hofum suiknir werid og bydi ad gudspiaUid skylldi 
klarlega predikast og helganaiiar veittar vera efíler innsetn- 
ijngu christi. og postulegum lærdomi. so sem uier giorum 
nu med þessu woru radi og skickan þa væri þeir an gud- 
legz otta og ecke kristner. sem þau medtæki ecki enn þar 
hofum uier nogu leingi forgiefinz efftirbedid. Enn nu seiga 
þeir GudspiaUet fyrirbiodum uier ecki. heildur skylldi þier 
bijda uorra domz adkuæda af ydrum lærdomi huort hann 
sie sannarlegt gudspiali. Suorum uier. ad uier sinnum ecki 
slijku ordaspiatri ne hádi. vier hofum hid sanna gudspiall. 
huort ad predikar skielfdum samuiskum ouerdskulldada synda- 
fyrergiefnijng alleinasta fj'rer christum gudz son sem selld- 
ur uar fyrer vorar sakir. ad fyrerlatinne syndinni uerdum 
vier fyrer gudi riettlater reiknader. erum gudz born og erf- 
ijngiar eilijfz lijfz og allra gudz audæfa. huoria gud vill ei- 
Iijflega elska. f\Ter sinn elskulegan son. þann sem uier hof- 
um fyrer truna medtekid. þennan sama hefur fadirinn osz 
giefid. þui mundi hann og ecki so allt annad gott med hon- 
um giefa. annad gudspiall hofum vier ecki. Enn j stadinn 
þessa gudlegrar dyrdar gudspiallz hefur antachristz selskap- 
1) = wier. 



120 ORDINANZIA. 1537. 

ur framsett osz diofuUega lærdoma med hrœsni. þad er und- 
er mykille heiiagleikzins mynd kiennandi og predikandi lygd. 
fullnadargiorder. statutur. klaustrareglur. vardueitijngar. af- 
lat. pilagrijmzreisur. brædraskap. vppþeincktar fornfænjngar. 
messulegar suijuirdijngar. hreinsunarelld. vijgt vatn. faustu- 
logmal. mauglan tijdalesturz. sahjtijder. helga stadi. klukna- 
skijrn. smurnijngar. krunur. vijgd klædi. þeirra ohreinleg- 
asta hreinhjíi. hionabandsinz afneitan sem þo er af gudi 
skapad og sett. forbod fædslunnar. forbod ehristi bloodz. 
akallan heilagra og vmbreytni allra verka og andlegra em- 
bætta. med huorium þeir kiendu osz uid gud ad forhjkast. 
fullnadargiord fyrer syndernar og j suo mata vtvega synda 
fyrergiefnijng. þeir jatudu (sem paulus seiger) sig gud þeckia. 
enn med shjkum lærdomi og giordum neita þeir sonnu gud- 
spiaUi. biodi Jesu christi og myskunsemi gudz fodurz er þeir 
lata ecki syndanna fyrergiefnijng bhjfa ouerdskuUdada^) aU- 
eina fyrir kristum. þessar antakristi lygar sendum uier nu 
heim aptur til diofulsins. þadan þær ero komnar. enn gef- 
um gudi dyrdina. medtakandi sonnu kritz gudspiaUi. ^nn 
helganeiiar gefum uier og medtokum epter kristi jnnsetningu. 
Wier medtokum þær af sialfum drottni uorum jesu kristo. 
þo af kennimannzins hendi suo sem uier og af honum gud- 
spiaUit medtokum. þo ad sie af þenarans munne. er þad 
bodar. Huad uantar oss nu up ca. þad uier hofura eeki hit 
sanna gudspiaU. fyst ad uier erum fyrir truna aa kristum 
forliktir uid gud oc at gudz bornum ordner. jatum uier þad 
uier truum. og kennum þad uorum boriium. akaullum. bidi- 
um og gudi þacker giaurum. heyrum gudz ord og j þui 
stadfastlega blifum. þessi er saunn gudz dyrkan epter þrimr 
envm fyrstu bodordum. Wier latum oss og seigiazt af god- 
um uerkum og kristiligu lifuerni af þolinmœdi vnder heilog- 
um krossi. af hlydni. og þad ad kristner menn haíi at eins 
eitt logmal. einkum kærleikann. med huerium ad sierhuer 
epter sinne skickan þionar audrum uitandi sig vislega kriste 
þad giora sem hann audrum giorer. ^nn gud geíi oss nad. 
ad uier auglysum þessa goda truarinnar auoxtu nytsamliga 
audrum til goda og j rettan tima. Huad uilltu framar meir 
1) Hér byrjar brotið af frunabókinni. 



1537. ORDÍNANZIA, t^ 

kreíia af worum lærdomi? Hier til hofura uier |)etta sagt 
af þeim hlutum sem tilheyra gudlegri ordu og skickan. 
hueria ecki skal wora kalla. eigi helldr af nockrum manni 
kreinckt eda yfertrodin wera. og hana skipum uier ath hallda. 
ad uier þar med hlydum drottni uorum jesu kristo. er suo 
hefur skrifat og bifalat. honum til dyrdar enn sialfum oss 
til saluhialpar. 

Annar partr þessarar ordu ma oss uel tileignadr uera 
huar af ad sumum hlutum ma og umbreyta ecki gudi da 
moti. 'po þeir gudi tilheyra. sem er huat uier hofum skick- 
at um personr. tima. stadi. taulu. mata. tidalestur. uisiteran. 
um hæuerska samkundu. saung og andligt embætti. ecki 
oskiallega eda medur nockure serlegri heilagleiks meiningo. 
helldr eptir gudlegri skickan sem adur er sagt. at hun se 
halldin med þess hæíilegre heidri. Ipui allt þuilkt skylldazt 
guds ordi ath þena. Huer uill nu hedan af j þuiliku gud- 
spiallegu liose girnazt onytar og hegomlegar sidueniur? sem 
eru hræsnisfullar og sergodar. hueriar ed plagazt medtekn- 
ar ad uera fyrir guds þionkan. og uerdskulldadar giordir j 
mote trunni a jesum krist og gudspialli gudsrikis. wier hof- 
ura hedan j fra nog ad giora med rettum og naudsynlig- 
um godgiordum þo ecki faunzt uier uid þuilikar lygar og 
hegi]Iiur. Þar fyrir biodum vi€r ollum vorum vndirgefnum. 
huerrar hellzt stettar sem þeir ero. ad J)essa guds ordu og 
wora skickan er uier hofum nu med prentuerki latid ut- 
ganga medtaki þier. wardueitid og uerndit huer epter sino 
megni. og uorum fouitum og biskupum at þeir framfylgi og 
lati hallda þad fysta sem |)eir kunna bædi j kaupstodum oc 
up a landzbygdenni þad hier er bodit. £nn hugleidit J)o med 
sialfum ydur ef þeir taka a sig doms afelli og fordæming 
er motstanda guds skickan sem er ueralldlegri ualldzstiorn 
huad miclu framar ad þeir munu sialfa sig fyrirdæma sem 
forakta og motstanda þessa gudlega skickau, sem er gud- 
spiall drottins wors jesu kristi. svo sem moyses hefur og 
fyr sagt, huer pann spamann (þad er kristum) heyrer ecki 
þeim uil eg hefna seiger drottinn. £cke skulu uier enn helldr 
lata þeim ohegnt uera ef einhuer dirfizt af sino einrædi 
nockru J)ui ad raotstanda er þessi ordubœklingur jnnehelldr. 



122 ORDINANZIA. 1537. 

])ui uier hofum eigi helldr forgefinz þa makt sem oss er af 
gudi gefm. Wor herra jesus kristus geymi ydur ad eilifo. 

Vtgeíit a woru sloti ) kaupinhafn arum epter Gudz 
burd m. d. xxx. vij a audrum deigi Septembris. (a) hueri- 
um ad uigdir uoru og opinberliga skickader Superintenden- 
tes tíl stiktanna. 

^cclesi. xij. 

Ottizt Gud og geymit hans bodord 

þui þad hæfir huerium manne. 

[Þessi eptirfarandi „íbrmáli" hefir aldrei staðið í bréfabók Gizur- 
ar biskups, og stendr einungis í dönsku útgáfunni Pétrs Plade, Hró- 
arskeldu 1539 og síðan, en ekki í latnesku útgáfiinni, Khöfn 1537. 
Af þvi er auðráðið að Gizur bisknp hefir þýtt eptir latinunni, en ekki 
dönskunni. Hér er forraálinn tekinn eptir dómabók Landsskjalasafns- 
ins, skrifaðri c. 1600. Er sú þýðing Ordinanzíunnar gerð eptir danska 
textanum, og önnur en þýðiug Gizurar biskups]. 

Formalinn. 
Epter þuj ad hier hefur werid stor tuidrægne oc sund- 
urþyckia j rijkinu (þuj wer) sierdeiHs med þeim ouana ad 
ecki hefur eins werid halldit ] eirfij kirkiu sem annari wm 
þa almenniliga tijdagiaurd oc heilaga Gudz þionustuj messo 
^mbættinu wfii predikunina skirnina og alltaris Sakrament- 
id og annad suoddan sem til Gudz þionustu heýrer. |)aa 
haufum wier med aullu woru elskuligu danmerkur rijkisms 
raadi oc þess samj)jcki jnnuirduHga athugat bædi rijkisins 
oc allra þess jnnbiggiara gagn oc nýttsemi. wpp a þad ad 
vor laund oc rijki skýlldu standa med spekt og rö bœdi j 
þeim andlegu hlutum sem til christindomsins heýra og j 
auUu audru. suo uier haufum þar fyrir med bestu manna 
raadi oc samþýcki giaurt hier wm eina christiHga ordinantiu 
suo sem hier epter fýlgier. huer ordinantia wier wiHum hier 
epter haldast skuli j auHum stigtum staudum oc kirkium 
wm aUt wort rijki. wtaii suo sie ad nockud werdi audru- 
wijs skipad oc skickad edur samtekid aa einhuori christiH'gri 
oc almenniHgri raadstefnu (generaU concilio) edur þijngi þaa 
wilium wier jafnan skicka oss suo sem fronium christnum 
maunnum ber og hæfer ad giaura oc hneigiast jafnaú til 
hiBs besta. Og til meiri stjrktar sannieikanum og fuHkom- 
legri medkenningar haufum wier Christian kongur laitid festa 
hier wnder wors mdiestatis jnncigH. Saumuleidis hauíum wier 
hier epter skrifader rijkisins raadherrar 

Magnus Goie til krenckeruppi Danmerkur rijkis hofmeistare. 

Johann Frijs til haszelakur canzelere. 



1537. ORDINANZIA. 123 

Tyge krabbe til Weigholm Danmerkur rijkis marskalk. 

Predbiaurn podebusk til woesborg riddare. 

Offue Lunge til týrsbech riddare. 

Axel brádei) til krokhoim riddare. 

Magnus niuiik til palsgard 

^irijkur baiier til desdal. 

Olafur rosenkrans til Waleý riddari. 

Holgeir wlfstant til heckeberg riddari. 

Knud biide til Suanholm riddari. 

Trud wlfstand til toruppe riddare. 

[Esgi bilde til Uolden riddari.^) 

Knutur Rud^) til wodbý*) riddari. 

Ciaus bilde til waiidas riddari. 

Giaus podebusk riddari. 

Axel [Wgerup til^) wegeruppe^) riddari. 

Knud gildenstiarna til thun.^) 

^irekur krumedihe til alueruppe.') 

Magnus gyldenstiariia til Juarsness riddari. 

Petur ebbeson til turestrop. oc 

Jurin Quidzou til Sandakur danmerkur rijkis Cantzeler 
med wore wituíid og friaalsum wilia fest wor jnnsigli fyrir 
jessa kirkiu Ordinantiu fyrir oss oc wora erfingia. j wors 
lerra jhesu christi nafile. wt giefid j Ottenseý da almenni- 
igu(m) danmerkur rijkis herradeigi arum epter Gudz burd 
CO d xxxix þann 14 dag Junij mdnadar. 



II. Ordinanzian. 

Ny kgl, Saml. 1924. 4to bl. 76^:- 84b. skinnbók skrifuð c. 1541- 
1550, og vantar víða í. Eru eyðurnar fyltar svo sem varð eptir Thotts 
safni 2102. 4to bl. 179L— 216a^ sem er pappírsbók skrifuð 1568 af 
síra Grimi Skúlasyni i Hruna, — og á elnum stað eptir Thott 1282. 
Fol., sem er pappírsafskript frá c. 1730. — Bók síra Grims (Thott 
2102. 4to) er rituð af hinni mestu prýði, og er gjöf frá Gísla biskupi 
Jónssyni í Skálholti til Kristofers hirðstjóra Valchendorífs 1569, svo 
sem Valchendorff ritar sjálfr á blað framan við bókina : 

„Thenne bog gaff Bispenn for sýnden paa Jslandt mig, met naffn 
her Guldbrandt*), en from gammell Dafine mandt, ther ieg nu wor 
ther (i) kon. Mays erinde, huilckin gud almechtige wntte mig paa 
[samme reijfCze frem oc tilbage, fraa Helfsingöer aff, paa xij wgher 

1) = Bragde. 2) [b. v. eptir danska frumtextanum ; vantar i hdr. 
3) leiðr.; And, hdr. 4) = Wedby. 5) = Wgeruppe. 6) = Thym. 
7) Alneruppe, i dnnskunni. 8) Svo; rétt: Gísli biskup Jónsson. Guð* 
brandr var þá ekki orðinn biskup. 



m 



ORDÍNANZIA. 



153?. 



att wdrette, huilckin ingen kaod mindis, att were gicart, Tso st^ickiitt 
en Reijfse, och fso lýckeligen oc Cso wel), paa thet farwandt, wdj no- 
gen mode. Dog haffde wij paa en halíf dag, vnder jslaadt, paa hen- 
Eeijfsen, slig en storm, att wij mi»te alle wore fseýgel, oc wortt store 
Mers oc stang, oc íinge iij alne wandt i skibett. Oc gudt lúalp oss 
dog, paa wor retferdige reijCse, oc rette kald, och befallingh Szo ske 
hans euighe ere oc priiCs, ?edt wor herre Jefsum Christum, met tben 
helligandt i euighedt ammenn. Datum Helssiagðer anno lá@9. 

Christoffer Valckendorff. 
A 1. bl. bókarinnar (verso) stendr ennfremr: „Thenne Bog hö- 
rer mig, Henning Valkendorff, till Anno 1602", og utan i^ bandid er 
drepið „H. V. 1602«. 

Ordinatio Ecclesiastica Regnorum 

Daniæ Et Noruegiæ Et ducatum Sles- 

uicensis Holsatiæ et cetera. 

In maternam lingiiam translata. per 

G E S S.i) 

Anao doraini CD 

D X 1 j. 

Þessi orda og kirkivskickan hondlazt j þessum epter 

fylgiande punktum. 

Hinn fyrste er lærdomurenn. 
(A)d þar utueliezt goder skickanliger predikarar. sem 
bœdi kunna og vilia. Riettilega predika og utskipta Sacra- 
menta og niett ad vt skyra Catechismum (þad er Barna- 
lærdominn) vm x. Gudz bodord. Tmarennar articula. Pater 
noster. og helgananna nytsemi fyrir þeim hinu(m) vngu fa- 
kunnande. og olærdu kristnvm monnum. 

annar er ceremoniur og hin 

ytro kirktu þionuzta. 

(A)d þar ordinerizt nyttugar og samþyckiligar ceremo- 

niur. þad ero hinu ytre þionustu giaurdir. ad aullum sokn- 

ar kirkium. suo ad einfalldt folk hneykslizt eckj fyrir nock- 

ura agreining j slikre handling. 



1) = G(izurum) £(inari) S(uperattendentem) S^chalholUensera). 
Úti á spássíu er ritað með bendi frá 17. ölé: „Gissur Einar&son 
kom til stolsins i Skalhollte 1540. do 1546". 



mt ímíyiNAN^IA. i% 

Hinn þridie er vm Super attendentes og 

þeirra profasta. 
(A)d þar sieu nockurer þeir. sem hallda þienurum til 
þeirra embœttis. og siae til ad þad allt megi aHra vegna 
skickanliga og KÍettiIega fram fara. 

Hinn íiorde er vm Bækur. 

(A)d Goder þingaprestar hafe íyrir sier. þad þeir megi af 

draga nockura merckiliga. og sanna Godfyse. og verdj ecki 

snarliga oforuarandis suikner af nockurvm vondum bokvm suo 

sem margar ero nu alla reidu ut geingnar. og fiaulga dagligai). 

Hid fyrsta þad sem kirkiuordan inne helldur 

er lærdomurenn hver ad oss stodar til voe- 

ar saluhialpar. med hverium ad Gnút 

velgiorder. þær kristus oss til handa vt- 

uegad hefur. bodadar verda og j 

mille allra^) truadra mann-a^) ut 

skiptar. iuuna/MÍiíijííiH 'i.' 
(E)nþessi lærdomur innehelldor þriff sfertiga þdnWa hinn 
fyrsta. sem er oskerta*) Gudzspiallzins predicun. huer ad suo 
ifcrefur henni jafiifFamt jdranar. truar og hennar auoíxltu sem 
ero goduerck. Annafl sem er lauglig jnnsetning og hegdan 
helgana. hueriar ad oc suo krefia jdranarinnar. styrcbia 
truna og minna oss vppaa truarinnar auoxtu. Hin þridia ein- 
falldiig vtskyring Gatechismi. med huerre ad audsynt verdnr 
huersu at menn skulu jdran giora kunngiora synder og gofl- 
uerck og auglysazt huer at saum trua er. og huemin vier 
megum hana audlazt. iiímfn -«»>!? aani*.>í 

Framar meir skal þessi oskierti GudzpiaHzins léerdom- 
ur allzstadar vera hreinn sannur og samhlioda allra aamed- 
al. og fyrir allt annad fram jdiuliga og skiærliga j fraSie 
hefdur vera. Articulinn af mannzins Riettlœting ad aller skilie 
huad at truan sie og huad hun vtuegi huernin vier hana 
audlunst og mennirner BÍettlaater verdi og suo huiKka mein- 
iög sialfer kennimennirner þar vm haíi. og med huerium 
hætti þeir predika skuli. 

1) AH hingað að hefir aldrei ritað verið í 2102. 2) sl. 2102. 
8) veida b. v. 2102. 4) Hér vantar í 1924, og er þá fylt eptir 2102. 



1^6 ORblNANZIA. 1537. 

Hier vilium vier nu greina nockura sierliga Articula til 
huerra ad menn suo sem til an(a)rar vppsprettu megi j pre-i 
dikuninne einckanligt tilhuarf hafa. suo at Bædan huarfli ei 
hingad nie þangad. og haíi huorki vpphaf nie niduriag epi- 
er hæíiligri skickan. og ero þeir þessir epterfylgiandi : 

Af Gudz laugmaali og Gudligum otta. 

Af Gudzspiallinu og trunne til Gudz. 

Af jdran huersu at menn skulu vpp RÍjsa og sig betra. 

Af krosse. 

Af Bæninne. 

Af godum verkum. 

Af sialfrædis vilia. 

Af kristehgu frelsi. 

Af Gudligre fyrirhyggiu. 

Af manna setningum. 

Af veralldligre valldzstiorn. 

Af hionabandinu. 

Af helgum maunnum. 

Af faustu. 

Af likneskium og audrura þuilikum fleire hlutum ad 
kennimennirner hneygxli ecki hugskot einfalldra manna med 
nockurri oskynsamligre predikan og skelfi þa suo fra Gudz- 
spiallinu. hueria ad vier viHum hier amint hafa at þeir sieu 
varer. og fram yfer allt annad forsiae sig vissuliga nær 
þeir tala vm Gudz einfalldliga fyrirhyggiu vm kristehgt frelsi 
edur adra þuilika truarinnar Articulos. þa er langt og vijtt 
ganga yfer mannligan skilning. huerium mannligur skilning- 
ur edur vijsdomur hneygslazt audueUdliga. Suo og skuiu 
þeir sier vara taca at þeir tracktieri nie vtleggi nockut þat 
sem leynt og oskiliaiiligt er. nema þar sie opinber naudsyn 
til. huad allt þeir munu fyrir Gudz naad vel gieta giort ef 
þeir bidia Gud og jduliga jdka sig j Gudligum bænum og 
j Gudligum boka lesningi Baugsamligra kennifedra. og ef 
þeir kienna med allri giætne þennan Articulum af syndun- 
um og fyrirgefning syndanna. »<! iJiMii: 

^nn BÍettiHg þionustugiord helganna og einfalldiig vtlegg- 
ing Gatechismi er þar j folgin at þær verdi allztadar eins 
epter Gudz ordum vt skiptar. og hann iika suo vt lagdur. 



1537. ORDlNANZÍA. l27 

Hvat vier vilium og biodum af vera skule allzstadar og allra 
j mille med sama hætti. 

Énn af Ghristo ero jnnsett tuo Saeramenta. huer vier 
kaullum helganer: Skijrnen og kuelldsnædingur vors herra. 
af huerium at kient verdur j Catechismo: Þessum verdur 
til lagt hid þridia jdranin. nær ad eirii syndugur madur 
vidurkennir sialfan sig og angrazt af sinum villudome og 
synd. medtakandi aflausnina fyrir Gudzspiallid og aptur 
huerfur til pess sattmaala sem hann hefur vid Gud giort j 
skijrninne. 
Annar partur. saa sem þessi kirkiuorda jnne 
helldur er vm Gæremoniur hueriar ad ero 
kirkiusider sem optazt hafa jnnsettar verid 
saukum godrar hegdanar fyrir vtan alla 
meining RÍettlætinganna og parfligra 
naudsynia. 
Huernin ad ODessu embættid skal haft vera fyrir fólkinu. 
Huernin ad predica skal Gudz ord. ;,• .iííííj ; 

Huernin ad skijra aa Baurn. ■ aO 

Huernin mann skal af leysa. 
Huernin aa ad þionusta folk. 
Huernin aa ad hallda heilagt. 
Huernin mann skal vijgia saman hion. 
Huernin ad vijgia aa kennimenn. 
Huernin ad bannfæra aa hardudiga. 
Huernin at vitia aa siukra. 

Huernin ad vitia skal þeirra sem af verda tekner. 
Huernin ad grepta skal lijk. 
Huernin at vndervijsa skal yfersetukonum. 
Huernin ad læra skal oliettar konur. 
Huernin fara skal med þær konur sem sin eigin baurn 
deyda af þeirra vanrægslu.^) 

Fýrst vm song og lectiur vngmennanna j kýrk(i- 
unum) ad venia þaug þar med til kýnningar j 

1) Hér er hleypt úr 2102 heilum kaíla, svo að það handrit fyllir ekki 
eyðu þá, sem i er 1924. Hér er þvi það, sem eptir er af eyðunni, 
fylt eptir Thott 1282, Fol., sem mismunar þó töluvert að öðru leyti 
i þýðingunni frá hinum. 



128 oRbmANZlÁ. í537. 

þeijrri heijlogu skripl; hvar sialfir predijkar- 
arnir meijga og so vel vera nálægir þeijr 

sem enn nu hallda sinni rentu og not hafa 

af sijnum prebendum enn þo skulu þeijr 
lata skolameijstara vid sig raada. 

A rumhelgum dogum mega vngmennin gafiga til kýrki- 
unnar eptir vaiida vm attundu morgunstund. edur nijundu 
nær sem hrijngt er. Og strax sem tveijr af þeim hafa býri- 
ad Antiphonuna þda skal hvor korinn syngia cl vijxl mot 
odrum þrida edur færre Ottusaungz psalma med þeim sama 
ton sem antiphonan hefur. eptir þuij kýrkiuprestunum lijst. 
so ad Bornin þuijngist ecki med miklum saung edur of 
l^ngum tijdagiordum. og skal med adurnefndum Psalmum 
davalit sýngia eijrn part af þeim tuejmur og xx sem eru j 
salmumim. Beati immaculati. og endist med versunum Glo- 
ria Patri. Og nær sem þessi firrskrifadur Psalmur Beati 
ímaeulati (er -viá). þa skal sýngia eijnu sinni j stadinn þennan 
psalm. Quicunque volt salvus esse. 

Og þegar psalmar eru endadir. skal taka vpp aptur 
antiphonuna og sýngia hana aptur ut enn ad endradri an- 
tiphonuni þegar ecki^) er predikat. þa skal eitt barn j stad- 
inn capitulans sem plagadizt ad lesazt vppbyria eina lectiu 
j latinu vt af nyia testamentum med þessu upphafe Lectio 
Sancti Euangelij CDatthei capite .j. og enda suo sem pro- 
pheta lectiur plogudu ad leggia. vilie menn suo. þa ma ann- 
ar lesa adrar. og somuleidis hinn þridie. ef suo þiker uel 
uera. þo j modurmale. þad hid sama sem hiner .ij. sungv 
a latinu. Eptir somu lectiur mega þeir byria modurmals- 
saung eda benedictus med eirni antiphonu ef þeir uilia suo. 
Sidan skulu bornin falla a knie og seigia Kirieleyson. 
Ghriste. kirie og lesa pater noster. sidan skal þar nœst einn 
af þienaranum^) seigia Ostende nobis domine misericordiam 
tuam med sinu andsuare af kornum. sidan. dominus vobis- 
cum med collectunne. en med sizta synge bornin. benedi- 
camus domino. Og ef þa eru þar nockurer þeir sem fyrir 
nockvra sierlegra hluta saker. sem þeir kunngiora. vilia þion- 
uztader vera. þa mega þeir vel þionuztazt. elligar epter ser- 
1) Hér tekr 1924 aptr við. 2) Svo. 



1537. ORDINANZIA. l^Ö 

mon. ef hann er hafdur. þo skal þar vera opinber naudsyn 
til. suo ad hinn almenniligi kvelldsnædingur megi eckj syn- 
azt par med ad verda foraktadur. 

Somuleidis lika vm somu Rumhelga daga fra annare eda 
.iiij. stundu. þegar hringt er ma mann lika eirninn syngia. iij. 
eda færre aptansaungs psalma epter antiphonæ ton fratekn- 
um þeim partte af (þeim) psalme Beatj immaculatj. Framar 
skulu bornin og syngia lectiur j stadinn capitulanna vt af gamla 
laugmale. med ueniulegu vpphafe og nidurlage a þenna hatt 
Lectio libri capite primo et cetera. Þar epter feriu hymnann 
sidafi modurmals saung. elligar COagnificat med einni anti- 
phona og endazt þa suo lika sem vm morgunenn. 

Vm helgra daga aptan og til aptansaungs a helgum 
davgum ma allt verda med sama hættj. enn þa skal epter 
lectiurnar syngia eitt Responsorium med Gloria patri. sidan 
hymnan. og epter hann magnificat med eirnrj antiphona. 
£nn med sizta Nunc dimittis fyrir utan ton. og suo endar 
þad sem adur fyrre. 

Tii ottusaungs a sunnudaugvm skulu syngiazt fyrir pre- 
dikan .iij. psalmar. eda fæRJ. og ij. partar af Beatjim- 
maculatj med eirne antiphona. epter hueria ad bornin skulu 
med mundangligre raust. fyrir utan ton upplesa catechis- 
mum suo ad skolameistarinn byrie fyrst huern partt. og 
synge fyrir med þessum hættj j fyrstu. Hec sunt precepta do- 
mini dei nostrj. og suo huad epter annad et cetera. ^pter Barna- 
lærdominn mega baurnin ef suo synizt lesa lectiur. epter lec- 
tiurnar ma syngiazt eitt Responsorium og mega bornin syngia 
versid med Gloria patri. sidan Te deum laudamus og enda 
suo epter siduana. A sunnudogum og helgum daugum skal 
allt vera ] aptansaung suo sem vm helgra daga aptna. 
enn þar sem saungurinn forleingizt vm fram þad sem þarf- 
ligt er. saukum sermonsins. sem vera skal. þa ma þinga- 
prestur þeirrar kirkiu hondla uid skolameistarann ad hann 
skilie sumt vndan. Framar meir uilium vier og biodum ad 
domkirkium og klaustrum halldizt suo allir hluter. medur 
alla Gudz þienuztu. og eckj skulu þeir lesa nockurar presta 
tidir nema de tempore. Og take sier fyrir auUum hlutvm vara. 
fyrir ad syngia þad nockut sem vera kann j mote heilagri 

Ðipl. Isl. X. B. d 



130 ORDINANZIA. 1537. 

skript. og hier siae biskupinn gaumgæfliga til ad odrvuise 
skie eckj. huorke j domkirkium nie klaustrum. Wier uilium 
lata skrifa þeim skickan fyrir sig sialfa ut af heilagri skript. 
huersu þeir skuli syngia vij tida halid. og lata hana þryckia 
seinazt. epter latinu kirkiu ordana. ad þeir megi ut af bibliu 
jdka sig j Gudz orde.^) 

hier byriast nu ordinacio bokin. 

Huersu ad almennilig messafi skal flytiazt fyrir 

folkinu þui at allar adrar lesmessur skulu aull- 

ungis af ieggiazt og ecki ad eins almennilig 

halldin vera fyrir þa er sig uilia lata 

þionuzta. þui at messan er ecki annat 

helldur en idkan drottinligs kuelld- 

snædingz. til huggunar siukum sam- 

uizkum og til ad boda dauda 

drottens vors liufa lausn- 

ara ihesu christi et cetera. 

Svo skal nu haufd vera ein almennilig messa. sem uier 

kaullum hamesso. a sunnudaugum. saker þeirra er sig uilia 

þionuzta i vanaligum messoklædum yfer skryddu alltare med 

ueniulegnm kaleik og patinu og logande Hosum. Kanunkar 

sierliga þeir til hverrar kirkiu ad eingin sokn er þeir mega j 

latinu celebrera eina sunnudags messo ef nockurer ero þar 

sem sig uilia lata þionuzta. enn langsaunguana eda canonem 

uiliu uier ad þeir med aullu af leggj. og ad þeir suo bode dauda 

drottins. Hier er nu ad geymanda þad ad pater noster og 

helgunarordin sie j modurmale lesin. suo j domkirki- 

um sem annarsstadar epter þui sem fyrir skrifad verdur. 

Alltarisþienarinn sem celebrerar. hann skal falla a knie fyr- 

ir alltarinu. og lesa med sialfum sier. confiteor. et cetera. Og 

hann skal bidia fyrir ordzins þionkan. ad þad hafe fram,- 

gang. fyrir konginum og Rikenu. a medan sunginn er in- 

troitus. £nn sidan skal hann framflytia messuna epter med- 

teknum sid. þo suo ad hann hana eckj saurgj med nock- 

urum þeim ordum er hlýda um forn offur eda nockud. sem 

skied er j pafans kirkium med hræsni og Gudlastan. 

1) Hér endar það, sem folt heBr verið úr 2102. 4to. 



1537. ORDINANZIA. l3l 

Fyrst skal syngiazt eda lesazt Introitus. vier kaiillum 
messoupphaf. enn eckirt annad. helldur enn þad sem af 
skriptinne er dregit. sem þau er falla a sunnvdaugum. og a 
kristz hatidum. vt lesnir af psalltara salmum eda skript- 
inne. Kirieleyson med atskilianligum notum epter timanna 
mismunan. sem hier til dags hefur halldit verid. med eingi- 
ligum iofsaung. Gloria in exceisis deo. huern ad presturinn 
byrie j latinu. eda modurmal. enn sidan skal korinn ut syngia. 
Sidan snue hann til folksins. og seigi dominus uobiscum. 
snue sier aptur sidaii og lesj collectuna þo j modurmale. 
og ecki nema þa eina nema timans naudsyn. epter sinne 
skickan. krefie og annarar. enn allt folkid seigi amen. Sem 
þetta er suo giortt. snue hann sier aptur til folksins. og lesi 
pistilinn j modurmal. Allelúia sem er æfinlig raust j heil- 
agri kirkiu. skulu piltaner syngia med versinu. fyrir (vtan) 
jmuna. Sidaii epter a j stadinn þess er syngia plagadizt gradua- 
le. þa ma syngia norrænan saung. af skriptinne dreginn. ellig- 
ar eitt graduale alleina med tueimur versum. Sequentiur allar 
og prosur skal undan skilia nema a .iij. storhatidum kristz. 
sem er fra iolum og til kyndilmesso. Grates nunc omnes. 
med þeim modurmals saung sem þar med fylger. fra pask- 
um og til huitasunnu. Victime paschalj laudes med sinum 
norræna saung. Kristur reis af dauda. Og a huitasunnu 
med þeim saung. Venj sancte spiritus. Nu BÍdium uier heil- 
agan anda. Sidan snue hann sier aptur til folksins. og lesj 
Gudzspiallid j modurmal med þessu upphafi. Þessi epter fylgi- 
ande ord heilax ^uangelij skrifar s. et cetera. Sidan snue 
hann sier aptur til alltarins og byrie Gredo in unum deum. 
Sidaiisyngizt symbolum Apostolicumi) j modurmale. Hier epter 
skal iafnaii vera ueniulig predikan og sem hun er ute. og 
sieu þeir þa nockurer er innar uilia ganga. þa tilreide þien- 
arinn braud og uin eptir taulu innargaungu folksins. og 
skulu þeir hafa sig ad alltarenu. karlmennirner til hægri. 
enn konurnar til vinstre. Og þegar þienarinn er seidubuenn 
skal hann snua sier til folksins. sem innar uill ganga. og 
giora þui aminning af sacramento. huerri endadri hann snue 

1) b. V. 2102. 



132 ORDINANZIA. 1537. 

sier ad alltarenu og synge med harre rausl j modurmale. 
pater noster. chorinn suare amen. 

Og strax þar epter byrie hann helgunarordiii. Wor 
heERa iesus kristus et cetera. Og strax epter ordin |)a upp 
hefie hann hæfiliga hid helgada braud. leggi þad nidur apt- 
ur. og take sidaíi kaiekinn og seigi. Saumuleidis og epter 
kuelldmaltidena et cetera. Og fyrir allt annad fram skulv helg- 
unarordin j modurmale syngiazt. og strax epter ordin. þa 
eleueri hann med hæfiligu vpphaldi. ef þienaranum synizt 
suo. og late hringia med sma kluckunum. sem sidur er til 
þui at hier um er neytanda kristiligs frelsis. þo suo ad folk- 
id sie adur nogliga amint. Suo skal hier og ongua breyttni 
a giora þessu neinu. fyrir utan biskupsins samþycke og bi- 
talning. Þegar presturinn vtskiptir bravdit og kalekenn 
skal hann eckj neitt seigia til þeirra. sem þionuztader skulu 
vera. þui at þad er ollum adur opinberliga sagt j helgan- 
inne 3 ordum kristz. Suo og skulu þienararner giorla gaum 
ad gefa. þad þeir vite uel taulu þeirra sem þionuztader skuiu 
verda suo þeir neydizt ecki tuysuar til ad helga. a medan 
folkid er þionuztad. sie sunginn jhesus christus nostra salus 
eda annad þuilikt. ^nn strax ute er communicatio. skal 
hætta ad syngia. Sem þad er nu giaurt skal presturinn snua 
sier til folksins og seigia. Dominus vobiscum. og aptur ad 
alltarinv. og lesa collectuna fyrir þackargiord. enn folkid 
skal anza. amen. Sidan skal hann snua sier aptur til folks- 
ins og seigia fyrst Dominus vobiscum. enn þar epter slezi 
hann folkinu med þeirrj blezan sem skrifud stendur Numer. 
vj. Blezi drottenn þic og vardueitj þic. late drottenn sina 
asionu lysa yfer þic og miskunne þier. Drottenn hann snue 
sinu augHte til þin og gefi þier frid. en Samkundan annze 
amen. Sidan Byrie chorinn. Da pacem domine. eda annad 
iafn stvtt þessv likt. og endar þar med. ^nn þess j mille afskryde 
þienarinn sig. og late allt saman. falle suo aptur a knie fyrir 
alltarinv. og giore suo gude (þackier) heimugliga med sialf- 
um sier. ^nn þegar einginn er til. sa er sig uilie lata þion- 
uzta. þa skal eckj helgazt sacramentum. suo ad vier faull- 
um ecki i misbreyttni sacramentisens. þegar uier þad suo 
hondlura. a moti gudz Bifalning. Þo eigi ad sidur ma prest- 



1537. ORDINANZIA. 133 

urinn lika uel fram flytia messoembættid. standande fyrir 
nockrum lectarai) eda bokaforma. enn ecki fyrir alltarenu j 
sloppenum alleina. og lata iiggia hokulinn suo hann hlaupe 
yfer helgunarordin og epter einn eda annan cantica. þa lesi 
hann eina^) collectu eda tuær og Blezi sidan folkid epter ueniu. A 
stor hatidum christj. sem ero ioladagur og Paskadagur huit 
drottensdagur og trinitatissunnudagur ma syngiazt j stod- 
unum a latinu Jntroitus tii messunnar. Gloria in excelsis. 
all'a vers med RÍettiligum sequentium suo og latinv prefa- 
tiur hueriar ad suo skal uppbyria Dominis vobiscum. Sur- 
sum corda et cetera. Þar næst Sanctus. sidan pater noster med 
helgunarordum enn "þau skal ]>o jafnan hafa j modurmale. 
med hid sizta Agnus dei. £nn hier rædur þo þienarinn sialf- 
ur fyrir aullu saman nær hann syngur j Jatinu eda modurmal. 
Huersu ad predikaniune skal hegda. 
Saker þess ad Gudzspiallzins predikan þienar oss til ad 
vier odlunzt heilagan anda og vora æfinliga saluhialp. fyrir 
hueria ad kennimennirner standa sierliga j kristz^) stad. sem 
hann hefur sagt. Huer ydur heyrir hann heyrir mig. þar fyrir 
skyldu þeir sier ecki nægia lata huernin þad hun kemur 
fram. helidur skylldazt þeir fram ad flytia sem eitt gudz ord 
af sannre roksemd. og kiærleika. suo sem af gude. og i 
gudz auglite fyrir jhesum christum framtalande. suo þeir 
ongua neijnn*) þad saurge med tillagningu eda fratekningu. 
Fyrst skal hann sem predikandi verdur. aminna folkid ad 
akalla Gudliga hialp. þar næst skal hann seigia fram textan 
sem utleggiazt skal. og sidan skal hann utleggia og ecki 
skal hann leingia sermoninn fraín yfer eina stund. ^ckj 
skal hann helldur þad ad eins tala. sem honum vel þockn- 
azt. heildur þad sem efninu til kemur. med liosum ordum 
aminna. suo skilianhgt sie. ^inkanliga skal hann uakta sig 
vid allz konar suiuirdu og hade. onguan [nafne ahræra.^) 
vtan alleina skal hann i almennings færi syndina straffa. og 
þad sem hann hefur sannliga heyrtt rætt. (^nn vm þad 
sem hann hefur ecki med sannendum heyrt vm sœtt 
skal hann þeigia.®) ^ckj skal hann helldur hatursam- 

1) 2102; liettara 1924.. 2) b. vr. 2102. 3) Gudz 2102. 4) neigenn 
2102. 5) [med nafne neím 2102. 6) [b. y. 2102. 



134 ORDINANZIA. 1537. 

liga illa tala til pafaprestanna nema þeirra uondzligt 
framferdj krefie þuilikrar aminningar. £nn þegar ute er 
sermoninn skal kennimadurenn enn aptur a ny aminna 
folkid. ad bidia fyrir andligum og veralligum iifsens navd- 
synium og aullu þui er þorf giorezt. Og þo sierdeilis fyrir 
vorum naduga lierra konginum. ad Gud virdizt oss fyrir 
hann ad venida og gefa Gudzspiallinu sinn riettan framgang. 
ad vier vnder hans nad med fride megum dyrd drottens fram- 
fylgia. Suo skal samkundan [j ecclesia^) bidia pater noster. ad 
henni utbedinne byriest cantike i modurmale. einkum fyrir 
fride huern ad aull kirkian skal ut syngia. eliigar ef þar er 
nockur sierlig naudsyn fyrir haundum. þa ma syngiazt ann- 
adhuort. Da pacem eda lesa letaniur. og epter þær ein col- 
lecta hlydande vm þa somv naudsyn. enn folked afize. amen. 
Sidan epterfylge aminningin. su fyrr er getid j CDessunne. 
Hier er nu gaumgefanda. ad ueniuligar letaniur (sem nu 
ero vppteknar) sieu sungnar. þad minzta einu sinne j uikv 
epter predikun a huorium sunnudegi. sem þingapresturenn 
uiU. Ad soknarkirkiunum skal og eirnjnn med sama hætti 
predikad vera veniuligt ^vangelium auallt a sunnudaugvm 
eina halfa stund. ^n^ a annare helft þeirrar stundar skal 
catechismus utlagdur vera. og ef nockurer af þingaprestunum 
kunna eckj riett ad predika þa mega þeir lesa ord fyrir ord 
Coruinus postiUu fyrir sinu soknarfolke bædj Gudzspiailz- 
ins vtskyring og catechismi utlegging. j suo mata ad þeir 
med tidinne vidur ueniezt fyrir sialfa sig ad predika. suo 
þeir take sier eckirt tilefni til neinnar letj. af þui sem vid 
þa um stundar saker lidit verdur fyrir kiærleika skulld. Hvern 
sunnudag skulu þingaprestarner vtleggia eirn articulum eins 
huers parttar catechismj. og a medan þeir duelia i einum 
hans parle. skulu þeir alltid upplesa þann allan partt. 
suo sem þa ad þeir ero ad Bodordunum. og hafa eitt fyrir 
hendur^) ut ad leggia. þa skulu þeir eirninn lika upplesa aull 
aunnur.^) þo ecki utleggizt fleire enn eitt. [þa skulu þeir 
eirninn lika vpplesa aull aunnur.*) Somuleidis og j trvar- 
ennar artikulis og pater noster. Og suo skiluisliga skulu þeir 

1) [b. V. 2102. 2) hendi 2102. 3) bodordin 2102. 4) [sl. 2102, 
enda er þessu Tist ofaukið. 



1537. ORDINANZIA. 135 

framseigia somu artikulos. ad sier huer kotunganna kunne 
þa suo þeigiande med sialfum sier epter honum ad 
tala. £nn sierhvern partt catechismi skulu þeir jafnan med 
suoddan hætti og stuttre utskyring enda sem hinn Htle 
lutthers catechismus innehelldur. og ecki þar i fra huarfla. 
og alltid skulv ])eir huern þessara vj partta. er catechismus 
innehelldur. med nockuru merkiligu upphafe byria og enda. 
þetta skulu þeir dcin aflate giora. huar fyrir ad þessi same 
catechismus skal strax aptur a ny af vpphafe byriadur vera. 
þegar hann er einu sinne ute. ^cki skal helldur neinn hier utj 
syna sinn uisdom eda huguitz huassleika. helldur allt ad giora 
til safnadarins upgbyggingar. ad iafnan hid sama af oilum 
heyrizt ad þess bœtur verdj folkid sidan vnderuisad af eins 
hdattar samþycktum lærdome. £pter sermoninn skulu kenni- 
mennirner til þeinkia ad þeir folkid aminna til almenniligrar 
Bænar fyrir vorre ualldzstiorn. fyrir almenniHgri naudþurft 
og frialsiigvm franigang heilax ^uangelij. ^inkum ad huer 
madur bidie Gud af olium hug og hiarta med einni pater 
noster. Med þad sizta syngizt einn Cantike j modurmal. 
eda weniuUgar letaniur med einni oracio. ef suo krefur al- 
menniiig naudsyn. 

A mote þrimur stœrstu storhatidum kristz sem er affanga- 
dag (íyrir) jol. laugardag fyrir paska og hvitasunnu skali) pre- 
dikad vera vm fiorda partt einnar stundar fyrir aptansaung. 
£nn þetta vilium vier ad giort sie alleina j kaupstaudunum. 
£nn a þær somu hatidar. þria daga j sifellu. Suo og skal 
predika. epter midiafi dag af hatidarhaUdinv. ^nn adrar lia- 
tider sem er nyarsdag. þrettanda dag. Purificatio et annun- 
tiatio CDarie. vppstigningardag. Visitatio CDarie. Jons messo 
Baptiste. CDikaelsmesso og allra heilagra messo. skal ad eins 
sialfan daginn predika. enn ecki fyrir um aptaninn. nema 
menn uilie. þui at fleire hatider enn þessar holldum vier 
ecki med sunnudaugum. 
Af sierligum sermonum sem til falla vm aret. 

A Stephanusdag skal predikad vera um diaconos. og 
minnazt epterdæmis Sancte Laurentij ad folkinu verdj inn- 

1) 2102; skulu 1924. 



136 ORDINANZIA. 1537. 

plauntud sannlig ahyggia fyrir þurfundum. ^mi ^ Jonsmesso 
sem er þridia i iolum af marghattadri kallan. ad sierhver 
giæte sinnar kallanar. latandj sier hana Bifalada vera. [suo 
menn leiti eigi annara at henni fyrir latinne.^) Sunnudaginn 
£sto mihi skal lesid vera GvdzspiaUid af skirn kristj Matt- 
hei iij. og a þeim deigi skal vtleggiazt sacramentum hei- 
lagrar skirnar. A skirdag skal utlagt vera Sacramentum 
holldz og blodz kristj. og sieu þeir þa nockurer sem sig 
vilia lata þionuzta. skal allt fara eptir þeirri skickan sem 
fyrre er skrifad. ad vera skule a svnnudaugum. Ad eins 
skal folkid amint vera. ad þad gange ecki innar j þann 
tima. af vana einum fyrir timans saker. Vm kuelldit skal 
giora nockura aminning. hversu ad hann^) þuode fætur sinna 
lærisueina. og af þeirre hrygdarfullu angist er hann kendi j 
grasgardinum adur hann gieck i daudann. Langa friadags 
morgun epter barnasaunginn þegar almugafolkid^) hefur 
til samans [vt lesid*) i modurmale. þa uppstige predikarenn 
i predikanarstolinn og lesi fraín heila passiuna. huad epter 
annad. suo sem hun er saman lesifi og ut skrifud epter iiij 
Gudspiallamonnum [af Doctor Johanne pomerano. alit ad 
vppRÍsunnar historia. suo vppbyriande. Þetta er uors herra 
jesu christj piningarhistoria sem uppskrifud er af iiij gudz- 
spiallamonnum.^) Þegar eptir kuelldsnædingen er drottinn 
uor ihesus christus [hafdi þackier giortt gieck hann þadan yfer 
vm lækinn Cedron^) et cetera. Þar epter vm halfa stund ma 
hann kunngiora folkinu nytsemd hans piningar og sidan 
epter midian dag framar meir vtskyra passiuna. Og epter 
þad uilie nockurer sig lata þionuzta þenna dag þa sieu þeir 
þionuztader. enn sa hinn fyrre parttur messunnar sem ueniu- 
ligur er. ad sie fyrir predikan. ma vera undan skilenn. suo 
ad uppbyriad sie epter sermoninn alleina med aminningunne. 
hverre ad strax epter fylge pater noster et cetera. Sunnudaginn 
Qvasi modo genitj næstan epter paska. skal af þuj tilefni. 
er Gvdspiall Johannes gefur j .xx. capitula- predikad vera 
af makt og myndugleika kirkiunnar lykla. Jonsmesso Bap- 

1) [b. V. 2102. 2) Christur 2102. 3) 1924 hefir hér: sem; er ofaukið; 
sl. 2102. 4) [vt sungid 2102. 5) Hér skýtr 2102 inn rauðri fyrirsögn: „Vpp- 
hefie þar suo stendur", og sleppir úr frá [allri klausunni, 6) [b. v. 2102. 



1857. ORDINANZIA. 137 

tiste skal af hinne ytre ordzins predikan og þionkan (sem 
er munnligre predikan) predikad vera a mote þeim endur- 
skirnar villumonnum er hallda suo ohoíliga a þessum spa- 
mannz ordum ^runt theodidacti ad huer madur skule af 
Gudj sialfum lærdur vera. og þar fyrir forakta þeir munn- 
liga predikanena og alla skola j eydi leggia. ad þo gleymizt 
eckj historian. De Sancte Johanne. hver og ad med einum ser- 
mon kann eckj vel [ad verda endat^). einkum af hans getn- 
ade. og fædingu. predikan og halshogguan. þui ma nockud 
þar af standa epter til annars tima. og a sialfa^) jons messo 
ma syngia Sequentiuna de collatione. psallite segj et cetera. 

Allra heilagra messo skal vera predikad af kristiligri 
tru sem Gudz helgir haft hafa og hvernin menn skulv þeim 
epter fylgia og medhverium hættj ad heilager mennirner sieu 
EÍettilega heidrande fyrir utan akall. og hræsni falsHgrar 
dyrkanar. ClOichaels messo eda eingladaginn verdj sameigin- 
lig þacklætisgiaurd fyrir ollum grodur og auextj. er menn 
hafa feingit a [þui sama are^). Og strax epter predikan þa 
syngizt fyrir þackargiord. med mickille hiartans godfyse af 
allre samkundunne Te deum laudamus. ^nn af einglunum 
skal predikad vera. suo aller fae ad skilia. huer nytsemd ad 
oss*) sie ad þeirra þionkan. hvar fyrir ad vier skulum Gude 
iafnafi þacker giora. 

Af Helgihaulldum. 

Nockurer helgidagar ero halldande ecki fyrir saker sialfra 
daganna. helldur fyrir saker ordzins predikunar. ad allar 
Gudzspiallanna greiner megi nytsemdarliga verda utlagdar. 
^ingin hellgihaulld medtaukum vier sem adur er sagt. nema 
ueniuliga drottinsdaga. ad folkid huilizt af sinv erfide einu 
sinne j uiku. heyri Gudz ord. medtakj sacramentum og al- 
menniliga huer med audrum bidie fyrir aullum naudsyn(l)i(g)- 
um hlutvm og giore þacker gude fyrir sinar uelgiordir. Þriar 
storhatider kristj vm .iij. daga samfleytt fyrir saker kristz 
historia^). þa hoUdum vier heilagt lika eirninn. atta dag. þrett- 
anda dag. kyndilmesso og mariumesso a langafaustu. og 
þegar hana ber i efztu uiku skal hun iafnliga halldifi vera 

1) [endazt 2102. 2) 2lu2; sialfs 1924. 3) [sumre 2102, 4)2102; 
og 1924. 5) stormerckia 2102, 



138 ORDINANZTA. 1537.. 

laugardaginn fyrir palmadag. epter gomlum sid. vppstigning- 
ardag. visitatio marie med ueniuligu Gudspialle og pistle ut 
af ix. capitula ^saie ^gredietur virga^). huer ad suo endar et 
sepulchrum eius gloriosum et cetera^). Jons messo Baptiste. og 
michaelsmesso fyrir sokvm þackargiordar. og allra heilagra 
messo. Postulamessur skulu opinberliga af predikunarstoln- 
um bodadar vera og med sancte marie magdalene. og sancte 
laurentij messo vppa næsta epterfylgianda sunnudag færdar 
vera. A [mariv magdalenu dag^) ma vel syngiazt Sequentian 
Laus tibi christe. Þo skal þa hinu somv sunnudaga allt 
vera lesid og sungit og predikad sem til fellur af dominicuíij 
ad alleina sidazt j sermonenura fraffi seigizt. ef nockut er 
sannligt af þeim i skriptinne. þad menn megi draga dæmi 
af til truarennar a Gud. kærleika naungsins. og þolinmod- 
ligs burdar heilax kross. £nn þar sem daghga verdur pre- 
dikad. þa sie frialzligt ad utleggia Gudzspiallid a þeim deigi 
sem þad fellur. 

Af skirnarennar embætti. 
Skirnin hun er ein innsiglan þeirra hluta. er vier tru- 
um af kriste. einkum gudz sattmale. sem hann vid oss bund- 
it hefur i kristo. styrkiande truna. og hun er merckilig jdr- 
an. hver ad krefur einn kristiligan lifnad. Baurnin skulu j 
modurmale skird vera. og i sama fonte sem siduane er til. 
Þau skulu nakeii vera, og þrim sinnum uied vatne ausazt. 
þo skal hafa gdat a þeirra mættj. huort suo er timum hatt- 
ad. ad þau fae afborid til kirkiv færd ad vera. þui at skirnin 
veitizt bornunum til hialpar enn eckj til fordiorfunar. 

Suo skal nu skirefaderinn epter spyria Gudfedginen. huers 
barns ad þad sie. og huort þad er heima skirt. sem hann 
heyrer þad vera BÍettiliga skirt. skal hann þad med ongu 
mote endurskira. af þui ad ecki er nema ein skirn. ^phesus. 
iiij. Hann skal ad eins lesa Symbolum Apostolicun). þad 
er truarennar articulos. j spurningum sem sidur er til. [og 
Orationem dominicam. þad er^) pater noster. med ^uangelio 
marcj yfer barninu. Sidan skal hann seigia til þeirra sera 
nærverande eru og sierliga til Gudfedginenna. hueria ad 

1) et cetera b. v, 2102. 2) sl. 2102. 'á) [magdalienudag 2102. 4) 
[sl. 2102. 



1537. ORDINANZIA. 139 

barnsins forelldrar skulu bidia þar^) til. Suo og epter aa. þa 
ad þad er skijrt ef hann fær j)ui ecki fyrre vid komid saker 
flyti. Brædur og systur. þetta barn er nu skijrt hafandi alla 
Eeidu heilagan anda og fyrirgefning syndanna. þar fyrir skul- 
um vier ecki endurskijra þad at vier ecki hædum nie Gud- 
laustum helgaii anda. huar þid Gudfedginin skulut aullum 
audrum framar vitne vm bera og giora Gudi þackier sem 
þat hefur fyrir Ghristum til naadarinnar medtecid. þar epter 
skal hann seigia til Barnsins. Drottenn bædi vardueiti þinn 
jnngang og vtgang. nu hiedan j fra og at eilifu. Gudfedgin- 
eii ansi amen. Þar med þaa lesi presturinn. enu sijduztu ora- 
tiu sem tii er giord j skijrnarembættinu : Omnipotens deus 
et cetera. Med sijdazta skal hann seigia til Gudfedginanna 
med faam ordum. at þeir skule hier vm allzstadar vitne 
bera og kunni suo at skie þad barnsins forelldrar deyie. at 
þeir vilie þa vera sama barne epter megni j forelldranna 
stad. ef þeir ero þui nœruerandi. j þeim hlutum sem salu- 
hialpina aahrærer. 

£nn ef Barnit er oskijrt elligar sie nockur eíi aa sem 
optliga skiedur aa Barnsins skijrn. þui at skijrnen skal eckj 
med forordi Rum hafa hia oss j kirkiunne suo sem menn 
hafa plagad at seigia. þu ert eckj skijrdur. þa skijre eg 
þig, þa skal þeim fyrst aminning giora sem hallda vnder 
skijrnina at þeir verdi aaminter vm skijrnarinnar dasemd. og 
at þeir giefi giætur at þui sem sagt verdur. Sijdan byrie 
hann. Far vt hiedan þu ohreini andi og gef Eum helgum 
anda. Þegar nu at skijrnen er vti skal hann þegar j annad 
sinn aaminning giora Gudfedginunum epter veniu : Suo at 
þeir viti huers at þeir ero skylduger Barninu ef suo kann 
til ad bera ad forelldranna missi vid fyrr en þad kiemur 
til skynsemdar alldurs at þeir kenni þui þa Cathechismum 
ef þeir ero þar j nalægd. at þegar þad er vpp vaxid megi 
þad suo hia Christe blijfa. lika sem þad er honum jnnplant- 
ad j skijrninne. 
Huersu at afleysa skal. þui at aflausnin lætur 
eirn syndugaii mann (verdi honum annars 

1) Hér vantar í Ny kgl. Saml. Í^'H^. 4to, og er fylt eptir Thott. 
2102. 4to. 



140 ORDINANZIA. 1537. 

truad) aptur huerfa til þess sattmaEila seni 

j skijrnenni var giordur. 
Ejgi skal neirn afleysazt nema hann af vidurkenningu 
syndanna beidizt aflausnar. þar fyrir skulu prestarner j kaup- 
staudunum vera til Reidu aa laugardagskuelldin vnder aptan- 
saung, £nn j Bæiarþorpunum Sunnudagsmorna fyrir CDesso 
j kirkiunne at heyra þeirra jatning sem skriptazt vilia og 
þionustader verda. ^nn sa sem skriptazt. skal skriptafaud- 
urnum Reikningskap af standa af sijnu lijferni. og annad 
huort vidurkenna sig almenniliga fyrir eirn syndugafi mann 
edur jata þad nockut sem honum misuinst j sinne kallan. 
elligar ef samuitzkan bijtur hann vm nockut. þa skal hann 
þad fram jata. þui at sierhueriar synder fram at telia er 
ecki krefianda helldur sem þier siaet at menn nockrar fram 
jata. þad endurnærer samuitzkuna frabærhgana. £nn hier vm 
hfytur þienarinn forsiall at vera. og epter sinne skynseminne 
af Guds ordi lœkning at leggia til sierhuerrar syndar. og 
sijdan afleysa hann med handa yfirlagning. nema prestur- 
inn fornemi þad hann sie bannsettur og enn eckj vid helga 
kirkiu forliktur. 

Þar epter ef hann vill vera þionustadur skal hann smaa- 
smugliga vera epterspurdur huada meining at hann hafi vm 
Drottinligan kuelldsnæding. huort at hann ber skilning sa 
huat kueUdsnædingurinn er. til huerrar nytsemdar og fyrir 
hueria skuUd at hann girnizt hans at neyta og huort hann hefur 
sig suo mieit forbetrad j Christz skola at hann kunni fy'rir 
vtan X. bodord og þad annat sem cathechismum til heyrer. 
£nn ef hann kann þa eckj fyrir vtan texta catechismi. nie 
suar at gefa vppaa þad sem honum var nu sagt. þa sie 
hann at þui sinne vt settur af DrottiuHgum kueUdsnædingi 
sem saa er ecki hefur Brudlaupsklædi. enn þetta skal hon- 
um af prestinum aavijsad vera j heimugligri jatningu. þad 
hann halldi sig j fra sacramento. þar til hann forbetrar sig 
edur lærer at ecki kome hann j nockut vont Ryckti væri 
honum fyrir aUtarinu suo opinberlega fravijsad. 

Aunguum mannslagara skal aflausn gefa fyrr enn hann 
er ordinn forliktur vid eptermælendurnar^). og hefur fuUnad 



I 



1537. ORDINANZIA. I4l 

giort bædi valldzstiorn og eptermælendum. þess sijdur skal 
slijkum bref vt gefit vera edur trygder veitazt sem skiedur 
fyrir vtan eptermaalsmanna og valldzstiornarinnar samþyckti. 
£nn hier med er naudsyn skrifud sem eingin Regla. Þui 
|)ad er eingin Regla sem ecki er laugmaal. 

^nn sa sem epter mannslattinn er forlijktur vid ualldz- 
stiornina og nanustu menn þess er veginn var. hann skal 
epter gaumlum siduana hafa med sier nockra af sinum kunn- 
ingium og vinum . og koma suo sa einum Drottinsdeigi til 
þingaprestzins j sama stad. og strax epter predikun fyrir 
haalltarinu opinbera sina jdran fyrir almenningi. og þegar 
þingapresturinn hefur honum suo hlytt. skal hann aminna 
allan saufnudinn at bidia fyrir honum. hugga hann med 
helgu Gudzspialli og afleysa hann suo. 

(Ded þessum sama hætti skulu og þeir giora opinbera 
jdran er leggiazt med skylldum konúm. og aller þeir sem 
med opinberum glæp hafa opinberliga hneygxlad heilaga 
kirkiu. og beidizt þeir þa af aluoru og hiarta afleyster at 
vera. mega þeir fa opinbera aflausn og vera forlijkter vid 
heilaga kirkiu. þui at opinberum syndum hæfer opinber af- 
lausn. enn af þeim sem leynilig(ar) ero maa leyniliga af leysa. 

Hier er þo aunguo gleymanda vid þa sem til liflaatz 
ero dæmder. og af tekner skulu vera fyrir sinar misgiorder at 
þeim sie giefin aflausn. Lika og Sacramentum ef þeir kunna 
þess at beidazt. 

Huersu at mann skal þionustadur vera. 

Þui ad þionustutekian er styrking truadra manna og 
suo eirn partur huer at ber vitne vm þad oss veitt verdur. 
þeir hluter sem oss ero j Gudzspiallinu fyrirheitner. einckum 
syndanna fyrirgefning. Riettlætis tilReiknan og þad eilifa lijf. 

Þeir sem sig vilia lata þionusta skulu alltijd vnder 
baadum myndum medtaca Sacramentum. enn sieu nockrer 
veijker j trunne. er ecki voga þad suo at medtaca edur bera 
ecki skilning £b. þeir mega vel vm þriggia manada tima af 
gaumgiæfnum kennimonnum nogliga vndervuijsader vera af 
jnnsettningu Ghristi. at þeir vilie þad lika suo medtaca. sier- 
liga er þeir sia epterdæmi annara kristinna manna. ^nn ef 
þeir vilia þa ecki hlyda. ero þeir ecki haUdandi veijker edur 



142 ORDINANZIA. 1537. 

ouitandi. helldur þriosker og harduduger æ, moti jnnsetningu 
Ghristj. 

Til þess heilaga Sacramentis (huert ad alleina Christn- 
um monnum til heyrer) er aunguum til stediandi ecki helldur 
af þeim enu truudu nema þeir haíi sig j liosi latid vid 
kennimanninn og beidizt þionustunnar. £cki skal helldur auU- 
um þad lofa þeim er þess bidia. nema þeir birte æ,dur skynsemd 
sinnar truar. og andsuar gefi vppaa þær spurningar sem j 
framme vid þa verda hafdar af kuelldsnædinginum vtan þui 
at eins at monnum sie kunnigt at þeir sieu Riett skickan- 
liger og RÍettferduger. og þo at þeir kunne vel til ad ansa. 
þa skal giætur ad gefa þeirra vmgeingni. og ef hun sam- 
hUodar ecki kunnattunni skal þa hallda j fra þionustunni. 
huat þo skal aavijsa j heimogligri jatningu sem fyrr seiger. 

Þar fyrir skal j fyrstu aunguum þeirra sem eigi truer 
veitazt þionusta er sic hefur ecki opinberad fyrir kirkiunnar 
þienara aadur. þar næst ecki helldur neinum þeim sem aa hefur 
hlytt verid. og ecki hefur kunnad suar ad giefa vppa þad 
sem hann hefur spurdur verit. suo og ecki helldur neinum 
þeirra er þui fylgia ecki fram med lifnadinum sem þáir 
hafa vidurkient j ohfydninne. og þeir hata sig vt fyrir gefiL 
Huerier ecki mega medtaca sacramentum. 

Þui skulu þessir epter skrifader hindrader vera j fra 
medtecningunni heilax sacramenti. fyrsl þeir ero opinber- 
figa bannsetter og ecki enn afleyster. Adrer þeir sem þriosku- 
fuUer blijfa j opinberri villu. Þridiu oder menn og faauijs 
baurn. Fiordu þeir sem Hfa med hardygdi^) og opinberum 
glæpum. suo sem horkallar. saurfifismenn. okurmenn. ofdryckiu- 
menn. Blotzmenn. ofBÍkismenn og allra mest Gudlastanar- 
samer og haadungarmenn Gudligs ordz huerier at opinberliga 
og aan Gudligs otta syndga. þo ecki at sijdur af Gudzspiall- 
inu sier merkiliga hrosa. 

J eirne Summa þa er þetta meiningin at þeir Christz 
lærisueinar er sig hafa tied fyrir þienorunum kirkiunnar. 
latid hlyda sier yfer. hafa vidurkienzt sannleikinn og opinber- 
ad vidurkenningina med lifnadinum. og suo hafa aflausn 
feingid. enn hafa ecki fra Beknir verid. þeir mega lata sig 
1) Sto, handnlið. 



1537. ORDINANZIA. 143 

þionusta. og gangi fyrst jnnar mennirner. enn epter æ, kon- 
urnar. 

Tuisuar æ, aare skulu þeir jafnan vpp talder vera sem 
baunnud er þionustan sem er Palmsunnudag og fiorda 
sunnudag j aduentu. 

Huersu at folk skal samteingia med hiu- 
skapar bandi. 

(D£d eckta personur hiuskaparins vegna hafa Gudz ordz 
þienarar ecki at giora. nema þad sem vidvijkur þeirra sam- 
teinging. og ad hugsuala þeirra sorgmæddar samuitzkur. 
enn allt annad heyrer til veralldligrar valldzstiornar. 

Þar skulu aunguer menn hiuskaparbandi vera samteingd- 
er moti þui sem bannad er j hinum fyrirbodnum lidum. 
ecki þeir helldur sem leyniliga sialfra sijn j miUi trulofazt 
hafa aa moti þeirra vilia sem þeir ero vndergiefner. 

^Uigar þeir sem ecki er aadur lyst med opinberHga einu 
sinne og tvisuar j kirkiunne og sier hafa ecki latid hialpa 
med almenniligri bæn til Gudz. 

^nn þar sem ero tuær personur þær eingin hindran er 
aa milli j þessu nie audru. þa mega þær j kirkiunnar aug- 
Ute epter landzins siduana lata sic samteingia af medtecnum 
kirkiunnar þienara epter þeirra skickan sem stendur j litla 
Doctoris Martini Catechismo. ^nn hiedan j fra skal ecki binda 
neitt hionaband j þridia Hd. suo halldazt megi heidur og 
natturlig hæfuerska til ættlidanna sem halldit hefur verit hier 
til dags af vorum forfedrum. 

Huernin kirkiuþienararner skulu til skickazt. 

þui at prestuijgxlan er ecki annad helldur enn 

kirkiunnar skickan at kalla nockurn til ordz- 

ins þionustu. og helgana. þo skal einginn 

fyrir sialfan sig. nema hann sie laug- 

liga til kalladur. vppaa sig taca kirkiu- 

þionustugiord edur jnnsetia sic 

j nockra kirkiu þionustu. 

Svo mega nu aller prestarner i hueriu hieradi edur syslu 
med sinum Superintende(nte). vtuelia sier eirn af predikorun- 
um. þann sem þeim lijzt þar til dugandi vera at hann sie 
proíastur yfer prestunum og hieradzkirkium. 



144 ÓRDmAN^ÍA. 1537. 

Þegar nu at nockur kirkia hefur þienarans þaurf. |)a 
skal hun aadur fyrre enn nockur sie vtualinn bidia vm hann at 
dæmum Christi. og sijdan skulu þeir hiner hellztu af kirki- 
unnar alfu er þad sama tii heyrer almugans vegna. med 
profastinum vtuelia sier þann sem þeim þiker hæfiligur vera 
þar til. af huerium kirkiurnar megi skrifa til Superinten- 
dens sama stadar. og bera sannenda vitne vm hans Rvckte 
og godsidugt framferdi. og senda hann suo med skrifeisi til 
superattendens at hann sie þar Reyndur at sinum lærdome 
og skilninge. 

^nn þar at ero nockrer sem at gaumlu hafa Priuile- 
gium til ad veita nockrar kirkiur. og kiosa þar til nockra 
þingapresta edur predikara og koma þeim fyrir Biskupinn. 
þaa hinu saumu skal samkundan bidia vfQ þann mann sem 
hennj þiker skickaiiligur at þeir sendi hann til superintendens. 
J kaupstaudunum skulu þetta priuilegium hafa Borgmeistarar 
og Raadmenn. jafnuel þar sem Raadit hefur ecki haft hier 
til dags shjkt priuilegium. suo framt sem þeir misbruka 
ecki þetta sama frijheit sa moti þessari kirkiuordu. £nn 
kirkian su er vt sender saumu personu til Superintendens 
og fouitans skal hans kostnadi suara. 

Og þar saa hinn same Beynizt hæfiligur j sinum lærdome. 
þa skal Superintendens senda hann til vors liensmanns j 
sama hieradi at hann af honum medtekinn verdi og stad- 
festur vnder voru nafne. þa skal eidurinn saa hann suer vera 
suo latandis enn ecki audru vijs: 

€g vtualinn þingaprestur | o |. til þeirrar kirkiu lofa 
rainum naaduga herra kongi truskap at ec vil þad eitt stunda 
sem hans kongligu CDaiestaat er til heidurs. hlydne og frid- 
ar. Suo og lofa ec þad ec vil gaumgiæfinn vera j minu em- 
bætti sem mier bifalad er. suo leingi sem ec þar med blijf. 
epter þui sem mier er tilskrifad j kirkiu Ordunne. £nn ef ec 
kann annad huort oforuarandis elligar af mannligum breysk- 
leika nockut at forsoma. þa fyrirgefi mier þad Gud fyrir 
sinn son Jhesum Christum. enn af RÍettri foracktan vil ec 
þad ecki giora. Suo sannarliga hialpi mier Gud med sinu 
heilaga £uangeIio. 

Þa skal vor liensmadur strax hann kiemur taca blijd- 



1537. ORblNANZIA. l45 

liga vid honum. og senda hann aptur til Superintendens 
med skrifelsi at hann hafi ecki þyngsl af laungum kostnadi 
og ecki helldur sem þo er haskasamligt ad kirkiurnar missi of 
leingi sins hirdis og saalusorgara vppæ, Gudz uegna. ecki 
helidur skal vor liensmann hafa neitt af honum at vorer liens- 
menn finnizt ecki suo aagiarner. huers at vier og vonum af 
Superintendentibus. Suo og at vorer prestar synizt ecki eda 
neydizt sier ad kaupa af fyrirdæmdri Simonia heilagrar 
kirkiu embættid. huar til ad kallader skulu vera hæfuersker 
og lærder dandis menn. og eirnen med heilagri aaminningu 
til neydder vilie þeir ecki audru vijs. Suo langt er þar j fra 
at þeir skuH þad ogudliga og hotliga tii sijn kaupa. þui þad 
sama somer ecki vorum Hensmonnum sem hier til dags hef- 
ur ecki hæft Pafua Biskupunum nema med hinu mesta lyte 
ofRÍkis og Simonij, ^nn skuH skrifarinn sa Briefit skrifar 
nockut hafa fyrir sitt omak. þa skal þad vera halft Gyllene 
eda mest eitt heillt Gyllene fyrir heidurs sakier. þad skal 
hinn vtualdi presturinn gefa liensmannsins skrifara þo vppaa 
þeirrar kirkiu kostnad sem hann hefur vt sent. 

Sijdan sem hann kiemur aptur med Brefi til Superin- 
tendens. skal hann medtaca hann j kirkiuna þar hann 
byr. og vijgia hann opinberlega þar fyrir alltarinu med 
þessa embættisgiord. fyrst skal eirn af prestunum þegar Pist- 
illinn er vti j CDessunne stijga vpp j Predikunarstolenn og 
seigia suo. at þennan dandismann | = |. hafi su kirkia vtual- 
id sier til almenniligrar þionustugiordar heilax ^uangelij. af 
huerri hann hafi gott vitne vm sitt Iijferni. og hann sie 
Reyndur af Biskupinum j sinum skilningi og skiærum lær- 
dome. enn nu skal hann til þess embættis j kirkiunne fyr- 
ir Alltarinu vijgdur vera med lesninge heilagra orda. med 
aaminningu. handa vpp(a)Iagningu og godfusligri bæn til Gudz. 
Þar fyrir aaminne hann og bidie at folkit bifale Gudi þien- 
arann med þionustugiordinne. þad Gud vilie lata sinn þien- 
ara med hans þionustugiord vera sier þægiligaii. suo þetta 
verdi Gudi til dyrdar og (til) margra manna saaluhialpar. Suo 
og skulu þeir Gudi þackier giora fyrir Ghristum. þad hann 
virdizt kennimann at senda sinne kirkiu. og ad saunnu þa 
ero þetta þær gaafur hueriar ad Christur eptir sina vppstign- 

Dipl. Isl. X. B. 10 



146 ORDINANZIA. 1537. 

ing plagadi ad gefa sinne kirkiu sem skrifat stendur ^phes. 
4. Ascendit jn altum et cetera. 

Sijdan ai medan Veni Sancte spiritus er sungit skal 
hann seni embættid medtacandi er med nockrum audrum 
prestum sem þar gieta komizt til at vera falla aa knie fyrir 
alltarinu. Enn Superintendens standi fyrir Alltarinu. Lesi Gol- 
lectam. Deus qui corda. Sijdan snui (hann) sier vid folkinu og 
lesi þa helgu Collectu sem hfydir vm Biskupa. vt af pislinumi) 
til tijtum j modurmali. (ipter lectiuna skal hann leggia fyr- 
er þann sem vijgizt. og bifala þad ad hann skuli Gudspiail- 
id Riettiliga predika. og sacramenta Riettiliga vt skipta. 
Sijdan hann kienni^) Riettiiiga af jdran. krossi. af veralldligri 
valldzstiorn. og þeirri hlydni sem henni til kiemur. Af god- 
um verckum. og at hann med heilsusamligum lærdome mot- 
standi villudom. suo og at hann skuU giarnan lesa og stu- 
diera j heilagri skript og jdiulega bidia. Til huers allz hann 
skal med einne haarre Raudd fyrir folkinu suara. at þetta 
vilie hann gaumgiæfiliga aastunda epter þui sem Gud gefur^) 
honum nad til. Sidan skal Biskupinn med þeim prestunvm. 
sem þar ero. leggia hendur yfer hann. og Bidia med hœLRRe 
raust i modurmale. pater noster. med eirni collectu sem þar 
er til giaurd fyrir utan ton. og med seinzta skal hann sidia 
alla samkunduna ad anza. Amen. Strax þar epter skal hanu 
syngia j modurmale Nunc precamur spiritum sanctum. med 
auUvm sinum versum. Þess j miUe. þa falle Superattendens 
a knie fyrir alltarenv. og BÍdie heimugliga med sialfvm sier. 
og þegar hid fyrsta versit af Canticanum er vt sungid. stande 
hann vpp og horfe*) ad alltarinu. og þa standi adrer prestan- 
er vpp med þeim sem Bifalningina medtekur. og hann^) nemi 
stadar ecki langt i fra alltarenu. ad hann medtake heilagt^) 
Sacramentum. Til huers ad hann gange fyrstur fram. fyrre 
en hiner adrer. 

Vm medtekning heilags sacramenti^). 

Suo skal þessi aull handling þessarar vigslugiaurdar 
fuUkomnazt [epter ordum paulj^). Skepnan hun helgazt fyrir 

1) Svo handritið. 2) leiðr. samkv. Lbs. 10. Fol.; kunni 2102. 3) 
Hér tekr aptr við Ny kgl. Saml. 1924. 4to. 4) huerfi 2102. 5) sl. 
2102. 6) Eingin fyrirsögn hér né greinaskil i 2102. 7) [•■^1. 2102. 



1537. ORJDINANZIA. 147 

ordit og bænina. Sidan skal Superattendens med sinv inn- 
sigludu Brefj skicka hann til profastzins. og tala vid hann 
þad bezta hins^) uegna. suo sem vid þa adra presta. ef þar 
eru nockurer fleiri ad þeirrj kirkiu. sem hann til skickadur 
verdur. Suo og fyrir ualldstiorninne^) og allri samkundinne. 
ad hann skule vera þeirra predikare j Gudz orde og ueita 
þeim kristj Sacramenta. 

Hinn næsta Sunnudag eda helgan dag þar epter skal 
profasturinn [i Sermoninvm^) tala hans vegna fyrir folkinv. 
og lesa Biskupsins bref. ad hann sie laugliga kalladur. exa- 
mineradur og suo*) vigdur et cetera. 
[capitulum^). 

Þegar nv ad vor liensmann hefur nockurt erinde i þann 
stad (annars giaurizt ecki þorf ad hann fare þangad fyrir 
þess skulld) þa skal hann bidia folkid sama stadar. kongs- 
ins vegna. ad þad sie fyrrgreindum presti til hins bezta. og 
geíi honura i til settafi tima. huad honum tii fellur og heit- 
izt^) vid þeim ad hegna kongsins vegna sem ohfydner erv. 
Suo er nu þetta uor aluarleg bifalning ad vorer liensmenn 
þessu fraínfylge. þegar þad kann þeim ad vera hentugt. Suo 
finnazt hier og þær sokner i Rikenv ad huorke er suo margt 
folkid i eda suo [aurliga stiktadar^). ad sierhuer kunne ad hallda 
sinn þingaprest. huar af kemur med miclv omake. og þeirra 
litelle forbetran. þa neydizt einn prestur tií ad sier ad binda 
margar kirkiusokner. Þui skal einginn þingaprestur hafa fleiri 
kirkiur helldur enn hann kann nytsamliga med predikan og 
helgananna þionkan forsia ad ueita og þeim Catechismvm 
ad kenna. med sinvm diakna og vitia þeirra i sinn tima ad 
uita huad þeir hafe lært. epter þeirrj skickan sem Superat- 
tendens med profastinvm i sama hierade honum fyrir skrif- 
ar. Þar fyrir ma giora« af þeim kirkium med radj Superat- 
tendens. profastzins og vors liensmannz eina kirkiusokn og 
skrife þeir') oss. ad vier þad suo stadfestvm. 

^pter þenna dag skal aungum þurfamunke i vorum riki- 
um vpphellde veitazt huorke skuiv þeir i Bon fara. ecki pre- 
dika. eda heyra skriptamal. vtan þeir skulu blifa j klaustrinu 

1) hans 2102. 2) — stiornina 2102. 3) [sl. 2102. 4) b. v. 210i. 
6) hotizt 2102. C>j [Rikar 2102. 7) b. v. 2102. 

10* 



148 ORDINANZIA. 1537. 

sem alldrader edur^) kreinkter ero. og eckj eru hæfiliger til neins 
kirkiunnar embættis. og hafa þar sitt fædj fyrir Gudz skylld. 
i suo mata ad þeir leggi af kappann og munkaklædnadinn 
og suiuirde eckj Gudspialiit. 

Jtem skulu þau likneskj oUungis brutt tekiii vera. sem 
verda fyrir aheitum af fauisum almuga. til hverra ad af 
fiarlægum staudum giaurizt micil tilferd og afgudaþionk- 
an. þui þad er ollum augliost. ad slikt er eckj utan skur- 
goda^) uilla. Þeir prestar. sem suo ero vigdir til andligrar 
þionuztugiordar ad predika GudzspiaUit. mega suo leingi 
aktader og kallader vera þad þeir eru. sem þeir Bhfa stod- 
uger j skiærum lærdome. og godum sidum. ad þeir vefie 
sig eckj i veralldligre handtiering nie odrum hlutum. sem 
þeim og þeirra embætte eckj tii koma. £nn þar sem þeir 
giorazt odrv uis helldur enn þeir vorv og þeim ber ad vera. 
og rada eckj bot ool. epter þad þeim er aminning gioR þa 
mega þeir uel epter Superattendens og profastanna skynseme af 
vorum liensmanni og veralligu vallde afsetter vera. og reikn- 
azt ovigder. lika sem annat almugafolk. 
Huersu ad hardudiger skulu Bannsetiazt þui 
at Bannsetningin er hin sidazta kirkiunnar 

lækning til ad hindra opinbera glæpe. 

þar fyrir er fastiiga a henni halldanda. 

i þenna sidazta tima. 

Hverier sem hellzt ad liggia i opinbervm glæpum og 
med þeim hætti kirkiuna hneyksla. suo sem erv horkarlar. 
Saurlifismenn et cetera. og uilia eckj betra sig epter þad^) 
þeir ero einn tima eda tuysuar aminter. bhjfa*) helldur j sinne 
vondzkv hardudiger. þeir mega vera halldnir heidnir og 
fyrirdæmdir (Datthei xviij. ^cki skal þeim helldur veitazt 
heilagt^) alltaris sacramentum til þeirra meiri fyrirdæmingar. 
suo leingi sem þeir jdrazt þess eckj er þeir hafa suo ordit 
opinberliga brotliger. Enn ad þeir sieu vid predikun ma vel 
leyfa. Enn þess j mille skal þa nakuæmliga aminna. ad 
þeir ottizt gud og forakte eckj þann sama kennimanna dom 
er þeir hafa samkundunnar vegna epter Gudz orde [yfer 

1) b. V. 2102. 2) skurdgoda 2102. 3) þui 2102. 4) b, v. 2102. 
5) beilax 2102. 



1537. ORDINANZIA. 149 

þeimi) sagt. siio ad þeir vppuekie eckj sier a mote meira 
Gudz dom og snue suo þessum [modurliga kirkiunnar vende^) 
sier til eilifrar fyrirdæmingar. þui at huad sem helizt ad 
kennimennirner suo orskurda epter þui sem Gudz ord hlyda. 
þad uill gud suo og stodugt [hallda^). 

Þo megum vier hafa veralliga vmgeingne med þeim 
sem bannsettur er saker almenniligs fridar og kyrleika enn 
þo skal mann eckj handtiera med honum sem einum brod- 
ur ad hans illzka*) megi eckj tillaugd vera kirkiunne. Allt 
annat tilheyrer veralligre valldzstiorn fyrir þui. ad Gudlastar- 
ar. hordomsmenn. meygia^) blygdarar. kirkivreyfarar og þeirra 
ogudliger ahlaupendur. falla og vnder sverdzRÍettinn. og er 
suerdit kirkiunne suo micit skylldugt sinnar þionvztu. ad 
hun megi fyrir þad blifa j fride. 

Huersu ad mann skal vitia siukra og fatækra. 

þad hæfer og mest ad giora godum kenni- 

monnum^). af þui ad þeir allra mest med- 

taka Gudzspiallit og hafa þad 

hellzt þaurf ad heyra. 

Kennimennirnir skulu jdiuliga vitia siukra og vanfærra. 
og iafnliga þegar gefzt til efni íolkid aminna ad þeir late sin 
timaiiliga vitia. er þeir taka sottena. suo þeir kunne þess 
optar til þeirra ad koma ad giora þeim aminning. og leggia 
god Rad. enn late þad eckj bida vid fram i hinv ydztu 
navdsyn. nema ef nockurn kann ad gripa [bradur uoueiflig- 
ur siukdomur'^). Og þangat sem þeir ero einu sinne sotter. 
skulu þeir stundvm aptur vitia. epter þorf hins siuka. nema 
hann hafe nockura þa adra sier nœrre er honum kunne 
fulluliga ad vnderuisa. Enn þadan sem þeirra er eckj uitiad. 
eru nogliga afsakader. þo þeir fare eckj. Og sem presturinn 
kemur til hins sivka. hann ad þionuzta. skal hann sierliga 
gaumgiæfa. huerninn ad hinn siuke hefur skickad sier vid 
Gudz ord. ad hann kunne þess nytsamligar honum ad vnd- 
eruisa. Sidan ef efni hins siuka kann þad at^) hda. skal hann 
med liosum greinum skriptarennar audsyna. þad aller vier 

1) [sl. 2102. 2) [moderinnar vendi kirkiunnar 2102. 'ó) [vera 
lata 2102. 4) elska 2102 (!). 5) meyia 2102. 6) — manni 2102. 7) 
[bradann edur ohæfiligan siukdom 2102. 8) b. v. 2102. 



150 ORDINANZIA. 1537. 

sieum synduger og audlunzt alleina fyrir truna a ihesum 
kristvm synda fyrirgefning. þar epter huar til ad kristur hef- 
ur innsett sinn kuelldsnæding. epter þui sem aminningin 
innehelldur er hafa skal fyrir honum adur hann sie þion- 
uztadur. þess j miile bifale hann ad breida hreinan duk a 
bordit og setia vpp loganda Hos ef þad kann fazt. Sidan 
leggi hann braudit a patinuna og late víjn i kalekinn. og 
þegar þad er giaurt skal presturinn snua sier vid þeim. sem 
þa eru þar i naverv. og seigia. Drottinn uor jhesus kristus 
seigir suo sialfur. mathej. xviij. ad hvar sem hellzt ad tueir 
eda þrir samansafnader ero j hans^) nafne. þar sie hann 
mitt j mille þeirra. og þad sem þeir bidie i hans nafne. skule 
þeim veitt vera^). Af þui ad vier hier erum i nafne drottins 
samansafnader. ad hallda minning hans kuelldsnædings. þa 
uilium vier j gudz nafne gefa vorum siuka brodur. eda syst- 
ur. hans heilagt Sacramentum. hver ad eckj kann med oss ad 
koma til samneytis christj kuelldsnædings. Suo og^) skal hann 
med skiærre raust lesa fyrst Credo og pater noster. enn sid- 
an helgunarordin. oc seigia Drottinn vor jhesus kristus [a 
þeirri nott sem hann var selidur. et cetera*). og gefj suo hinvm 
siuka Gudz likama epter siduana. Sidan skal hann taka ka- 
lekinn og seigia. Saumuleidis epter kuelidmaltidena. et cetera. 
Og gefa eirninn hinvm siuka. Enn þienararnir skulu vera j 
hæuerskligum [og*) kennimannligum klædum (enn þo veniu- 
Hgvm) er þeir traktiera suo Sacramentum. fyrir heidurs sak- 
er [vid Sacramentum*). CDed þad sidazta skal hann giætiliga 
tala fyrir hinvm siuka af Skirninne, trunne og krossinum. 
og tyrir allt annat [fram*) eggia hann til þolinmæde. ad Gud 
drottin sendi oss eckj krossinn til. vppa þad. ad hann uilie 
oss fyrirfara. helldur til þess. ad hann kalle oss til idranar. 
þegar vier erum suo leidder til hans og vorrar uidurkenn- 
ingar megi hann af sannarligv akalie oss hluttakendur giora 
sinna audæfa. Þvi livern hann elskar. þann hirter hann. og 
hefur a honum sierliga þocknan. sem eirn fader oo. sinum syne. 
og af þui sie þetta sa þuottdagurinn. sem Gudi°) drottne skal 
helgadur vera og aller hlvter þolinmodliga lidande og þo ad 

1) 2102; jhesus 1924. 2) verda 2102. 3) b. v. 2102. 4) [sl. 2102. 
5) 2102; Gud 1924. 



1537. ORDINANZÍA. 151 

mann skyllde þar a ofan deyia. ad vor skirn mætte suo full- 
komnvd verda^). þar fyrir ad vor daude er (i Ghristo) einginn 
daude. helldur einn inngangur i hid sanna liíid. sem skrifad 
stendur. Hver hann truer a mic. hann skal alldrige deyia. et 
cetera. Eim peir sem Gvdzspiallit hafa foraktad j sina hfs- 
tid eda illa liafa iifad. og [m"he þeir med þad sidzta^) lata sig 
af kennimðnnum^) leidrietta. þa er vel. Enn vilie þeir eckj þad. 
þa ma þeim eckj gefast Sacramentvm holldz og blodz christi. 
ad þeir sier þad eckj medtake til meire fyrirdœmingar. enn 
þeir ad Christum vidurkenna. suo og þeir sem uidurkenna 
sinn vondzHgan uilia og lifnad. og af aluoru beidazt [aflausn- 
arinnar og^) helganarennar. þeim ma hun fyrir vtan allaii 
haska veitazt. þui at þienarinn kann ecki framar ad dæma 
enn hann sier og heyrir. 

Hier med skulu þeir og med^) gdate vitia þeirra fatækra. 
sem i spitaulunvm ero. einu sinne eda tueim sinnvm j viku. 
og hugga þa astudliga i Gudz orde. og kenni þeim eirninn 
ef þorf giaurizt. 

[Huersu vitia skal siukra^). 

Huersu ad mann skal vitia þeirra sem til 

dauda ero dæmder. huad sama og ad er 

sannligt'^) myskunnar verck. huert ad 

Gud uill og vidurkenna a hin- 

vm ydzta [doma*') deigi. 

CDatthei xx. v. 

Til þeirra odadamanna. sem af skulv verda teknir. skulv 
kennimennirner optliga koma. ecki ad eins þa þeir ero til 
pinunnar leidder. helldur og endrar nær. a medan þeir sita i 
fangelsj. ad þeir megi tala fyrir þeim. [og kynna þeim*^) vid- 
urkenning Gudz nadar. og saker þess. ad sliker opinberir 
synduger menn forakta gudz nad. vtan þeir jafnframt amint- 
er verdj. kann þeim varla j gudz nad fullkomliga ad verda 
vnderuisat. ^nn þar sem Gud gefur [nockurvm þeirra*^) þa nad 
ad þeir iate sina tru af aluorv. og seidazt suo Sacramentj. 
þeim skal þad endilega gefa. þo einvm deigi eda tveimur 

1) vera 2102. 2) [vilia þar med þad sijdazta 2102. 3) — mann- 
inum 2102. 4) [b. v. 2102. 5) af 2102, 6) [sl. 2102. 7) sannarligt 
2102. 8) [þeim nockururo 2102. 



152 



ORDINANZIA. 



1537. 



fyrre enn þeir verda BÍettader. ^nn med þeim sem eckj finzt 

þesskonar trvariatning. þa ero þeir gude BÍfalande. þo skal 

eckj gleyma þeirrj vnderuisan. sem þeim ma vera giavrd og 

eckj fyrirlata þa f}Tr en þeir ero af teknir. 

[vm liks nidur settningi). 

Huersu ad lik skal nidur setia. þui at daudra 

manna [greptanin er og Keiknut^) a medal 

myskunnarvercka. huar fyrir ad [þien- 

arinn skal^) ecki letiazt ad fara 

þess erindis*). þa hann verdur 

þar til kalladur. 

Þegar at^) [nockur kristinn madur er i drottne sofnadur. og 

verdur til grafar borinn*). þa ma lata hringia. ecki fyrer daud- 

vm. helldur ad vpp uekia þa sem lifa. og þeir sem suo uilia 

lata hringia. skulu gefa kirkiunne til vppbyggingar þa pen- 

inga. sem hier til dags hefur verid siduane. og þar sem 

[skole er. mega skoladreingiiier'') ganga vndan likinv. og syngia 

[Palminn^) Benedictus. ^lligar psalminn Domine Refugivm. eda 

Deprofundis. eda miserere [mei deus^) med antiphonunne Me- 

dia vita. [eda nockura adra^) cantica j modurmale. ^nn þar sem 

eckj er skole^o) mega þeir fylgia likenv þeigiande. þegar þad er 

ut borid. €pter þad til grafarinnar er komid^i) sie likid sett nid- 

ur. og molldu avsit. og synge folkid a medan. Gredo j modur- 

male. og Nunc dimittis. Sidaíi skal kennimadurinn. ef hann 

er til kalladur. hafa annat huort epter paulo eda annarsstad- 

ar [ut afi2| skriptinne eina amiiming til folksins. med þuilikum 

ordum. af þui ad vier heyrum og siaum. ad þetta lif er 

stundlegt þui latum oss suo hfa. ad vier megum til salv- 

hialparinnar deyia. et cetera. Og med þad sidzta skal bidia. ad 

ailer falle a knie og lesj pater noster. ad vier alHr megum 

stadfasthga i trunne blifa. huort helldur sem vier Hfvm eda 

deyium. 

Hversu ad yf ersetukon u rnar skal leidrietta. 



1) [sl. 2102. 2) [greptaner ero og Reiknadar 2102. 3) [þienar- 
arner skulu 2102. 4) embœttis 2102. 5) b. v. 2102. 6) [nockurer 
kristner menn eru ] Drottne sofnader og verda til Grafar borner 2102. 
7) [skola klerkarner ero mega þeir 2102. 8) [b. v. 2102. 9) [sl. 2102. 
10) skolinn 2102. 11) borid 2102. 12; [epter 2102. 



1587. ORDINANZIA. 153 

Svoddan yfirsetukonur ero hafande. sem 

ero hæfuerskar og Gudhrœddar. þær ad 

beri nockurn skilning a sitt embætti. 

og bua j bikuæmiiigum staudum 

suo til gagns fatækum sem 

rikum. 

Kenniinennirner skulu læra yfirsetvkonunar. þegar þær 
ero þar til ut valldar. hverninn þær skule sier þa hegda. 
bæde vid oliettar [konuiiar og þœr sem barnburdinum ero 
nær komnar. og þær^) kunne þær ad hugga. og til þackar- 
giordar ad aminna. j^). fyrir þa Gudliga blezan. ad hann 
gefur þeim avauxt þeirra kvidar. huad allar kuinnur fa eckj. 
ij2). Suo og þad ad gud sialfur er i naaverv og vppa sig 
tekur nærkuennanna embætte. 2 Machab. 7. iij^). Og fyr- 
er þa gudz hialp og hiastodu sem hun ma sier visliga 
vænta ef hun hann truliga akallar. Hier vm fram. ad þær 
megi skilia. þad su hrygd er þær^) lida i fædingunne sie kross 
af gude alagdur. Genes. iij. huer ad þeim skal*) þo med 
Gudz hialp snarHga'^) snuazt i mikinn faugnut. Johannis 16. 
Og þo ad þær sie j lifshaska staddar. skule þær vera þolin- 
modar. Bifalande sig gude j valld med þeim olium sem bera 
hans kross. hvar þo er ecki'^) fyrir þeim margt um talanda. 
nema i hæztu navdsyn. 

Sidan skulu þær hafa sig suo vid auavxtinn og afkvæm- 
id. ad þær Bifale Gude þav afkuæmi sem anduana ero j 
modurkuide^) og vite þad vissuliga ecki vid sig koma sem 
dautt er og ecki iifs j lios fætt. vtan gaumgiæfa alleina at 
hun sem fæder megi frials verda. enn ef þær finna ad af- 
kuæmit er lifs og nockut j lios komid en þo miog lijflitid 
og ad fram komid. þo sem aadur skulu þær ecki skijra þad 
(sem plagsidur er) fyrr enn þad er allt fœdt. þar fyrir ad 
ecki kann þad neitt at endurfædazt sem þa er enn ecki fædt. 
vtan bifala þad Gudi alleina med þessum ordum edurþuiiikum. 

1) [konur og sijdan vid afkuæmid. Fyrst skulu þœr sier suo 
haga vid oliettar konurnar ad þær 2102 (og er nær frumtexta), 2) 
sl. 2102. 3) mega b. v. 2102. 4) mun 2102. 5) sannarliga (!) 2102. 
6) sl. (!) 2102. 7) Hér þrýtr Ny kgl. Saml. 1924. 4o, að sinni, og 
verðr um hríð farið eptir Thott 2102. 4o_ 



154 ORDINANZTA. 1537. 

Herra Jhesu Christe. þu sem hefur sierliga jioknan aa 
þeim Baurnum sem til þijn verda borin. og medtecur þau 
giarnan til eiHfs lijfs þu sem hefur sagt. Latid Baurn- 
in koma til mijn. epter huerium ordum at vier offrum þier 
þetta barn. jhesu vor lausnare ecki med armleggium 
helldur med vorum bænum medtak þu þad Drottenn og laat 
þad eilifliga niotandi verda þinnar endurlausnar sem þu oss 
aa krossinum vtuegad hefur. Amen. 

Og þo þad kunne at skie at Barnit deyie fyrer vtan 
skijrn er ecki mistreystandi vm saluhialp sama barns epter 
þessum ordum. Latid Baurnen koma til mijn. og huers sem 
hellzt þier bidiet j minu nafni skal ydur veitazt. et cetera. 

Og þar sem Barnid þegar þad er til koniid er statt j 
lifshaska. þa skal yfersetukonan med þeim audrum godfus- 
um kuinnum sem þar j hia ero bifala þad strax Gudi med 
þessum edur þuilikum ordum. 

Herra Jhesu Christe þetta barn offrum vier þier epter 
þinu eigin ordi. og bidium þic ad þu þad med takir og lat- 
er þad kristid vera. ^Higar suo med þad allra snarazta. 

Herra Jhesu Christe medtak þu þetta barn. og þar med 

strax skijra med þessum orduni. ^g skijre þic j nafne faudur 

og sonar og anda heilax Amen. Og ef Barninu hefur eckirt nafn 

verid gefid fyrir flytis sakier þa mæi h'jka gefa þui þad epter aa. 

Sijdan sie þad borit j kirkiu at Barnsins skijrn sie af þienaran- 

um stadfest og kunngiord j vottanna naueru. Enn med aunguo 

moti skal þad endurskijrazt at vier giorum ecki aa moti aflri 

skriptinne. nema þui at eins at efi sie aa Barnsins skijrn. þegar 

at vottarner hafa verid ad spurder sem aadur er sagt. 

Huernin at oliettum konum skal vndervijsan giora 

þui atsuodan Barnamædur ero sannarliga Gudz 

kier. og þess meir^) Gudi kiærare sem þærero 

barnburdinum nœr komnar. 

Kennimennirner skulu oliettar konurnar aaminna þær 
sem nær komnar ero barnburdinum ad þær venie sig Gudi 
at bifala sinn auoxt einar samlar eda nied sinum eigin 
monnum med þessum ordum edur þuilikum. Þackier giorum 

1) meire, hdr. 



1537. ORDINANZIA. 155 

vier þier allzmectugi eilifi fader fyrir þessa þina blezan og 
bidium ])ig Drottenn jhesu christe ad þenna auoxt læiter |)u 
þier eilifliga bifaladan vera. og þar fyrir at baurnen skylldi 
til þijn koma. ]m ofFrum vier þier þenna auoxt med vorre 
bæn. at þu hann medtakier og eilfrar nytsemdar þins dyr- 
mæta dreyra hann hluttacanda giorer. Amen. 

ÞuiHk Baurn sem suo ero epter þeirra tegund Christo 
offrud og da hendur folgin epter hans eigen ordum. þo at 
hann deýe j modurkuide er ecki halldandi at þau muni 
fyrirdæmd vera. helldur er þeirra saaluhialp vissuliga von- 
andi suo sem at baurn Jsraelslydz þau er dou oumsnidiii 
fyrír hinn attunda dagenn voru ecki fyrirdæmd halldifi. suo 
er þetta þeirra huggan at þær þurfe þetta eigi at ottazt al 
þau siev j Saatans valldi sem hier til dags hefur verit meint. 
fyrir sakier vantruar og OGudhgrar vidurkenningar. þo at 
þær verdi og framar audrum freistadar. þar med at þær 
fæda sijn baurn anduana. þui at Satan hefur þa aastundan 
at hann megi giora kuinnunum þa þeirra kallan hatursam- 
liga og leidinliga fyrir hueria at þær ero Gudi þeckar .j. 
Timotheus. 2. Hier vm fram þo at þær sieu nu frialsar af 
vardueitan CDoses laga og þurfa ecki þienaranna jnnleidzlu 
nær sem þær vilia ganga j kirkiu. þo skulu þær hallda sic 
heima sem sidur er til. þo ecki sie þad fyrir veijkleika saki- 
er. þa skulu þær þo þad giora fyrir hæuersku sakier at þær 
sieu ecki nockrum audrum til jllz epterræmes. huar af skie 
mætti at fyrir galeysis sakier væri lijtt at giætt barnanna heilsu. 

Huernin at fara skal med þær konur er 

þreyngia sinum Baurnum suo at 

þau deyia. 

Sv kona sem af vangiædzlu aa moti sinum vilia þreyng- 
er ad sinu eigin barne suo þad deyr hueriu at þingaprestarner 
skulu þo j predikun granduarliga vara taca ad eigi skuli verda. 
Hana skal þingapresturinni) innleida^) fyrir Superattendentem. 
og af honum [skal hun bidiazt aflausnar^). Suo skal Superatten- 

1) Nú tekr aptr við Ny kgl. Saml. 1924. 40^ og verðr eptir 
því farið, það sem til hrekkr. Það, sem hér verðr sett í hornklofum, 
er nú skorið utan af blaðinu i Ny kgl. Saml. 1924. 4o^ og er það tekið 
eptir Thott 2102. 4o. 2) leida 2102. 3) [aflausnar bidiazt 2102. 



156 



ORDINANZIA. 



1537. 



dens leggia a hana [maugvliga fiepi]nu sem hun kann af stad 
ad koma vt ad gefa og sk[ulu þeir peningar] vera latner i al- 
mennings kistu vegna fatækra manna. 
Pri vilegia. 
Ad heilsunnar ord og sannleikurinn hafj sinn tilheyri- 
ligan [heidur suo sem þad] hefur halldit verid af vorum for- 
verurum. og enn nu allzstadar [hellzt af kristnum] hofdingi- 
um. þa viiium vier og ad predikarar og aller adrer kirki- 
[unnar og skolanna]i) þenarar. med aullum Studentum og 
Skolaklerckvm skule niota [og hallda aullum] veniuligum 
fríjheitvm. og priuilegiis. sem þeir haft hafa hi[er til dags. 
suo þeir skulu] fríj fyrir ollum skatte og þyngslum sem 
gengur yfer almvga fo[Ikid. þui at þeir hafa] þo nogan 
þvnga. ef þeir standa truliga i sinv embætti huert [ad skier 
almug]anum til þienuztv^). 
J Gapitula kirkivordunna[r JDeim sem] hlyder 
vm vpphelldi og forsia fyrir ordzins 
þienvrvm [og fa]tækvm stendur suo. 
Þingaprestvnum til vppheldis. halldizt su veniulig senta 
[sem hier til hefur] plagazt vt ad gefa. sem er korntivnd. 
og kuikfenadar ti[und af kalfum. fololldum]. lombum. kidum. 
Suinvm. fiskum. matRCÍding med braude. [smiore. osti] 
heingasum. Bijstockum. og avdru sliku. epter hieradzlaginu. 
[Prestagardurinn med] skogi og landzlagi. og ]jui sem hon- 
um fylger epter laugvm og Iandz[veniu]^). Offur a stor- 
hatidum kristj. sem gefzt fyrst i messunne ept[er ]3ad er 
PistiIIinn er] lesinn. Jtem gefzt prestunvm fyrir hionavigslv. 
veniuliger [peningar sem hier tilj hefur sidur verit. Jtem 
giorer heaa konvngurinn rad i sam[a Capitula og ski]par 
til ad hialpa. þad prestarner fae sina skyllduga Rentv [j 
godre Reidu. og] sie þad nu nockurs stadar. ad fra sie kom- 
id. og undan gengit prestagi[oIldunum. annat huort] jarder. 
akrar. £ingiar. skogar. veidivautn eda nockvd annat*) [þa 
skulu] þeir sem til setter ero þar ut vm vera ad þad skick- 
izt aptur. Hann se[iger huar fyrir. þui at Gudz]spiallid ræn- 



1) kirknanna 2102. 2) þionustu 2102. Á þessu bili er þýðing 
þessi mjög stytt. 3) laugum og maaldaga Bokum 2102. 4) slikt 2102. 



1537. OtolNANZÍÁ. i57 

ir aiingvan sinv. Þess sidur ero þær iie!giord[er tacandi fra 
Gudzjspiallinu sem til þess liafa verit lagdar. 
De coniugio Sacerdotum. 

[Prestarner skul]u aller annat hvort med bindinde hrein- 
liga. þeim sem þad er [gefid elligar eigin] gipter vera. enn þeir 
sem odru uise giora. skulu eirn tima eda tuys[uar aaminter] vera. 
£nn uilie þeir þa eckj Bot a Rada. skulu þeir þa af em[bættinu 
sett]er vera. og j þeirra stad skulu adrer tilskickader vera. 

[Prestarner skulu] vara laka vppa sitt kirkivembætte. 
og vera fríj fyrer skauttum [og aullum þyngslum] kongsins 
vegna. og aunguan kaupmannzskap skulu þeir br[uka nema 
af þui se]m heima hia sialfum þeim aflazt. Mycklu sidur 
skulu þeir [hallda nockur dr]yckiuhus. Og alltid skulv þeir 
ganga j hæuerskhgum kenni[manns klædna]de. epter þui er 
somer Gudz ordz þienara. og þetta hid sama [vilium vier 
og sa]gt hafa vm Superattendens og predikara j kaupstaud- 
unura [og vm alla adra] kirkiunnar [og skolanna^) þienara. 

[Þær þingaar] sem nockut nalægar ero kaupstodunum. 
skulu uelia sier diak[na vt af skojlunum^). og lata þa fa 
veniuliga rentu til hialpar ad Studiera [med. Suo skulu] og 
somu diaknar kenna Bænda baurnunum Catechismvm [eitt 
sinn j viku. j] stund og stad sem þingaprestarnir seigia 
þeim til þui at allir [diaknar skuluj hier epter med þessum 
hætte kenna catechismum. ^nn ef þeir erv [ecki hæfiliger] 
til þess^). þa mega þeir eckj diaknar vera. 

[Þegar at þinjgaprestarner falla fra. skal þeirra epter 
lifande eckivm i somu þing[doLm med þeirra Bjaurnvm. vera 
upphellde ueitt vm heillt dar. epter þeirra davda. [þar til er 
þeim kajnn nytsamliga ad vera fyrir sied. Og einv sinne 
epter andlat [sins manns skulju þær hafa annat hvort vetrar- 
sædit eda sumarsædit [og taca halfarj tivndinar. Og ef 
þingapresturinn andazt epter þad Ruggur^) er [saadur. suo sem 
epjter marteins messo. þa ma hun hafa allt Rvggsædit^) og suo 
halft [byggsædit medj halfum til komande tiundum. og fæda 
þingaprestinn til annars [aars þar til at hannj tekur Rentuna. 
£nn ef hann andazt epter [þad bygge'') er sdid [sem er aa 

1) [sl. 2102. 2) skolanum 2102. 3) b. v. 2102. 4) Rugur 2102. 
5) Rugusædil 2102 6) [þad ad Rugg 2102. 



158 ORDINANZIA. 1537. 

milli] tveggia postula messv og Bartholomeus messo. þa hafe 
hun [allt Rugsæd]it. take halfar tiundefiar. og hafj sidan 
halft Bjgg[sæditi). ^nn efj hann andazt a mille Bartholomeus 
messo og marteins messv [þa taci hun all]ar tiundir þess 
dars og alleina Rvggsædit og fæde þingaprestinn^) þar til at 
hann tecur Rentuna. ^nn sem aarid er vti skal hun flytia 
sig af prestagardinum ef þingapresturinn vill þar hardur 
vm vera. Og ef honum sem epter kiemur synizt þetta nock- 
ut þungt. þeincki hann sig þad skuli aptur faa med sinne 
lifandi eckiu allt huad skerder hans part hier vti. 

Kennimennirner skulu aaminna at þeir geíi nu Gudi 
og vorum herra ]hesu Ghristo og fatækum monnum þad 
sem fordum gaafu þeir j godri og Rangri meiningu fyrir 
CDessor ClOunckum fyrir saalum fyrir ailaat fyrir pilagrims 
Reisur og annan þuilikaö villudom. huad at kennimennirn- 
ir kunna vel giora f}TÍr vtan nockurn agirninnar misgrun 
þar sem þeir hafa ecki þa æihyggiu fyrir sialfum sier helld- 
ur fyrir fatækum huerium at aller kristner ero gott skyllduger. 
Af nockrum sierligum Bokum sem prestarner 

skulu hafa. hueriar at þeir kunna varla 
nytsamliga at vm bera. 

Sakier þess at nu j þennan tima vt ganga suo margar 
jUar bœkur af huerium at eigi alleina þeir sem ero faiuíjs- 
er og vankunnandi. helldur og eirnenn þeir sem hygner ero 
og vitrer verda optliga suikner. þar fyrir byriar godum 
kennimonnum ad eins ad jdka þær bækur sem vijser menn 
og lærder hafa vid tecid. suo þeir jnnsuelgi ecki vnder sann- 
leiks mynd eirnen og suo villu sier til micillar fordiorfun- 
ar. Þui skulu þeir j fyrstu fyrir allt annad fram hafa heil- 
aga Bibliu sem er sialf vppspretta skiærrar godfysi og Gud- 
hræslu. Þar næst PostiUam D(octoris) M(artini) L(utheri) j 
huerri hann vtleggur Sunnudags Gudzspioll ogaudsynerhuernin 
ad Gudzspiallid skule vtleggiazt. Þridia Appologiam^) Philippi 
j huerri mildleiksins lærdomur er verndadur og med kristi- 
ligri Raugsemd kunngiorizt huar fyrir at suo sie truanda 
og kiennanda. Fiorda Loci Gommunes þess sama Philippi j 

1) Lbs. 10. Fol.; Ruggsædit 1924, 2102. 2) Hér þrýtr Ny kgl. Saml. 1924. 
4to. nieð öUu, og er altþað, sem nú fer eptir, tekið eptir Thott. 2102.4o^ 3) Svo. 



15B7. 0RDINAN2IA. 150 

huerium at hinu nytsamh'guztu skriptarinnar Articular ero 
stutth'ga vtlagder. Fimta nockra goda Bok af vtleggingu Ga- 
techismi med D(octoris) M(artini) Litla Gatechismo. suo 
þeir vite huernin at jíeir skulu kenna vngmennum hinn 
fyrsta grunduoll sannrar godfyse. Siotta Jnstructionem visi- 
tationis SaxonÍQ. og eirnen af þessum vorum ordu Bœkling- 
um suo þeir megi vita j huerium hlutum at þeim hyrie 
sierliga mentudum ad vera. ^nn adrar nyiar Bækur skuiu 
aunguar prentazt af prentmeistorum hier j vorum Rijkium 
huorki j Daunsku Latinu edur þysku skrifadar eUigar sa Dauns- 
ku vtlagdar og ecki helldur innflytiazt annarstadar prentadar. 
^inkanliga ef þær jnne hallda annad huort þad sem truna aa 
hrærer. elligar þad sem tilheyrer iandzstiorn og forstodu nema 
þær sieu adur j vorum haafa skola yfer sienar og fae gott 
vitne af sierhuerium Superintendens hier j Danraarcks Rijke. 
Af klaustramonnum sem hafa Rentu 
sialfa sig af ad hallda. 

Þ£ir CDunckar sem skih"a Gudiigan sannleik mega niota 
sinna fríjheita fyrir Gudzspiallid j þeirra frialsre samuitzku. 
£nn þar sem þeir beidazt hæfuerskliga og audmiukhga af 
sinum yfirbodara at þeir megi vt ganga af klaustrvnum og 
sialfer viliandi þar ecki leingur blijfa fyrir sakier sinnar sam- 
uitzku og Gudhgs otta. og girnazt med Gudz viHa annad 
Hferni fyrir sig at taca. þa skal þeim ecki þess synia. helld- 
ur lata þa veslings menn fara og gefa þeim klædi og tæru- 
peninga nockra fyrir Gudz skylld. 

£nn ef formadurinn hamlar þessu skal hann þui fyrir 
oss andsuara þui mann kann auduelldligar med aurugghgre 
aulmosu at laata eirn munck fara þann sem ecki vill vera. 
hellduri) enn ad fæda hann alian sinn alidur j klaustrinu (og) 
naudga honum a moti sinum vilia og samuitzku. enn sann- 
arliga vilium vier ecki hluttacandi verda saurugligs hreinlijf- 
is sumra. ^nn þeir munckar sem j klaustrinu vilia blijfa 
skulu sinum formanni vndergefner og hlydner vera. suo leingi 
þeir þar ero. og giore þad sem hæfer heilaugum at þeir liíi 
godum og hæuerskum lifnadi. þeir skulu ecki vt ganga eda 
hlaupa vm kring fyrir vtan bifalning sins formanns helldur 

1) tTÍritað. 



160 ORÖINANZIA. 1537. 

skulu þeir gianian heyra og nema heilagar lectiur og pre- 
dikaner og lesa sialfer heilaga skript suo at nockrer af þeim 
mætti vpp hiedan vera kirknanna hirdar. þar fyrir skal sier- 
huert þuiiikt klaustur hafa eirn lærdail mann þann er lesi 
heilaga skript. kenni Catechismum. predike et cetera. Og j 
stadinn þess sins heilaga erfueidis^) skal hann hafa ærlig laun 
og vpphelldi. suo og skulu þeir syngia. og ai sunnudaugum 
og audrum helgum daugum cælebrera (lOesso embættid sem 
sijdar meir stendur. 

Af nunnum. 

Þær Nunnur sem fyrir samuitzkunnar sakier vilia þess 
konar lifnadi vm breytt hafa. þad leyfizt þeini. enn þo leyfizt 
þeim þad hæfuerskliga med sinna manna tilhialp og sam- 
þycki at skilia vid þann selskap seni nu ero þær med j 
klaustrinu. þui at suo sem vier skulum ecki yfer neins sam- 
uitzku Drottna. suo vilium vier ecki helldur hluttacandi vera 
annarligra synda. 

^nn þo vitum vitum vier ad þad sama jdiuleysi og eig- 
in synder og þau micllu holldligu frijheit og aurugleik huer 
ad kallazt þo Riettiliga Gudz þionusta at þad er ecki Gudz 
skickan nie jnnsettning. enn þeim sem lijkar j klaustrum at 
blijfa. þær skulu suo leingi þar vera sem þær ero hlydnar 
sinne Abbadiis edur prijurissu. ecki vt hlaupa. helldur hæf- 
uerskliga lifa. Ecki medur karlmonnum vmgeingni hafa. þær 
skulu nockut verck fyrir hendur hafa. lesa og akalla Gud 
faudur j nafne Christi. þær heilagar Lectiur Catechismi heyra 
og predikaner. og nema BÍettiIiga skynsemi sannrar truar 
aa Christum. Og ef Abbadijsen leyfer þeim at giora edur 
giore sialf nockut þad sem huorki henni nie þeim somer. 
skal hun afsett embættinu. og aunnur sem þar er til hæfi- 
ligre vera yfer þær sett. J sierhueriu þuiliku klaustre skal 
til vera settur nockur lærdur og ærligur kennimadur. sa ed 
hafi hæuerska husfru og god hiu sa sem prediki fyrir þeim 
et cetera. Og hann skal hafa sannlig laun og vidurlijfi. 

Þær mega syngia og lata seigia ODesso sem epter fylg- 
er. nema kennimanninum synizt sialfum nytsamligra vera 

1) Svo. 



1537. ORÖINANZIA. I6i 

at þær syngi nockru minna og helldur j modurmaale enn aa 
Latinu at þær megi j suo mata faa vndervijsan af Gudz 
ordi. £nn þær skilia huad þær syngia og lesa.^) 

Pia et vere catoiica et consentiens veteri 
ecclesiæ Ordinatio ceremoniarum 
pro canonicis et monasterijs. 
ad matutinas. 
J fyrstu skal lesazt Symbolum apostolicum og oratia^) 
Dominica. Strax epter aa byrie Cantor nockra Antiphonu. 
epter huerrar ton at epterfylgie þrir Psalmar. at þeim end- 
udum vt syngizt Antiphonan. Þar epter sieu lesnar þriar 
lectiur og sungner þrir Responsar De tempore. eda ef 
nockrer adrer ero vt af heilagri skriptt. Suo at epter sier- 
hueriar Lectiur fylgia sierhuerier Responsar. ^nn lectiurnar 
skulu ad eins lesazt af Bibliu. þad er vt af hinu gamla og 
Nyia Laugmali suo sem þa synizt og skulu þær vera stutt- 
ar fyrir vtan Jube domine. og fyrir vtan. Tu autem. þær 
skal lesa skiluisliga med ton suo sem propheta Lectiur 
plauguduzt at lesazt og enda eirnen lijka sem prophieta^) 
lectiur plagazt. Sol. sol. la. sol. fa. fa. ^pter hinn þridia 
Responsan sem sunginn er med Gloria patri. þa fylger Te 
deum et cetera. Strax þar epter byrie Gantor nockra anti- 
phonu epter huerrar tone at sunginn sie eirn at eins af 
spamanna psalmum er kallazt Canticaa. A sunnudaga Bene- 
dicite et cetera. A manudaginn Confitebor et cetera. aa þridiu- 
daginn. €go dixi. A miduikuDaginn. ^xultauit. A íimtuDag- 
inn Cantemus. A friadaginn Domine Audiui. A laugardaginn 
Audite cæli et cetera. ^pter þad antiphonan er vt sungiii. 
fylgi strax aunnur Antiphona. med Benedictus et cetera. 
Þar epter kirieleyson. Christeleyson. kirieleyson. Pater nos- 
ter. og ne nos vers. Ostende nobis. dominus vobiscum. Ore- 
mus med nockri collectu de tempore eda annare þeirri sem 
skiær er. epter Amen sie strax sungit Bendicamus epter 
veniuligum hætti. 

1) Hér hleypii' þýðingin úr biskupaeiði og forsögn um biskups- 
Vigslu. Taka þá við setningar Jóhanns Bugenhagens, og sleppir þýð- 
ingin öUu upphafi þeirra. 2) Svo. 

Dipl. l8l. X. B. 11 



162 ORÖINANZIA. i537. 

Ad primam. 

Skal ecki syngiazt Deus jn adjutorium. suo sem ecki 
helldur til ottusaungsins. Domine iabia mea. helldur skal 
strax j fyrstu syngia Jam lucis orto. sijdan antiphonam med 
psalminum Beatj jnmaculati. Retribue. atendadriantiphonunne 
skal lesarinn j stadinn capitulans lesa eina stutta lectiu med 
ton suo sem vid var hætt j ottusaungnum. og suo skal 
fram epter lesa j tertiunne. sextunni og nonunne. og strax 
epter þessa lectiu seigi eirn oremus med oratiu. ^nn epter 
amen fylgi ecki par. Symbolum hins heilaga Atanasij. qui- 
cumque w(u)lt skal at eins syngia ai Drottins Daugum med 
fyrrsaugdum Psalmi j Primanum. 

Ad tertiam 

Syngizt hymninn. Nunc sancte et cetera. sijdafi Anii- 

phona med þrimur veniuligum Psalmum. þar epter lesizt 

lectia med Oracio suo sem sagt er j primanum. 

Ad sextam. 

Syngizt hymninn Rector potens. Antiphona og þrir 
veniuliger Psalmar med lectiu og oracio sem fyrr. 
Ad nonam. 

Syngizt Hymniii Rerum deus og antiphona med þrimur 
veniuligum Psaimum. lectiu og oracio sem fyrr. 
Ad vesperas. 

Byrie Cantor nockra antiphonu huerrar ton at epter 
fylgie þridie Psalmur af þeim huerra fyrstur er Dixit do- 
minus. og þeir epter hann standa allt til enda dauids psallt- 
arans. ^pter Antiphonuna sie ein iectia haufd med þeim 
hætti sem sagt er. annat huort af hinu gamla edur nyia 
laugmealinu sem þa lijkar. ^pter lectiuna syngizt feriu Hym- 
ne eda af helgihalldinu edur annar skiærligur Hymne þui at 
marger ero Gudliger og aagiæter Hymnar. ^nn þess krefur 
godfysne og kristelig trua at vier vaurunst þa Hymna sem 
hlijda vm verdleika og aakallaner heilagra manna. Hym- 
nanum epter fylgi strax antiphona med Magnificat. sijdan 
kirieleyson et cetera. suo sem j Ottusaungnum. ^pter Bene- 
dicamus j stadinn Completori(j) sie lesinn med lægri Raust 
fyrir vtaii nockurn ton. enn þo skiiuijsliga Qui habitat^) 

1) hubitad, hdr. 



1537. ORDINANZÍÁ. Ifi^ 

med nunc Dimittis. og epter Gloria patri. Kirieleyson. Ghriste- 
eleyson. Gredo. Pater noster. Sidan seigi aller vnder eins. Jn 
nianus tuas domine Jhesu Gommendamus^) spiritus nostros 
Redemisti nos domine deus veritatis. 

Suo skal skipa psalmum j ottusaungnum og aptan- 
saungnum at jafnaii sie fram epter lesid. at ])ar sie aptur 
til lekid aa audrum deigi sem hætt var vid hinn fyrra Dag- 
inn.2) 

De vigilijs. 

Vjgiliur og Salutijder sem þeir kalla fyrir framlidnum 
monnum skal ecki syngia. þui þær ero ecki annat helldur 
enn misbreytni heilagra psalma og orda hins helga Jobs og 
med þessari misbreytni Gudzorda verdur ecki annarsstadar 
doi lited helldur enn til þess hins logna og falska hreinsunar- 
elldz. Nog hefur spiallad verid fyrir Kanglætisins verdkaupi og 
peningapyngiu Judas. vpp hiedan vilium vier ecki hier med 
Keita Drottenn. 

D€ Missa.2) 

Þegar at aunguer ero þeir sem sig uilia lata þionusta 
og Drottinligafi kuelldsnæding Cælebrera suo sem Christur 
hefur jnnsett og postularner hafa kient. og kristelig kirkia 
hefur medtecid og vardueitt (myskunn Gudz fyrirgeíi vora 
villu) þa skal med aunguo moti tracktiera Ghristi Sacra- 
mentum. þui þad er opinber Gudlastan og hædni at seigia 
audrum. medtacki þier. eti þier. Drecki þier. enn veist þo 
vel og huxar med þier sialfum at þu villt þad aungwm 
gefa at einginn sie þad eta skulandi edur drecka skulandi 
og ad aunguer ero bodzmennirner og at ecki megi skie at 
samkundan eti þad og drecki þangad saman saufnud til 
Drottinligs kuelldsnædings bodandi dauda Christz. þui at þu 
aaformar þar ecki minningu dauda Ghristi med þinne kirkiu 
helldur þa þina liota og leidiliga þaugn. Stuttliga ad seigia. 
þu hefur ooudliga j frammi mannliga vppsetninga j stadinn 
Christi jnnsetningar og villt ecki neitt þad giora sem Ghrist- 
ur jnnsett hefur. 

Hier vm fram þaa aaminnum vier ad munckar sem hier 

1) comraendimus, hdr. 2) Hcr hleypir þýðingin úr nukkrum kafla. 



164 ORDINANZIA. 1537. 

ganga vnder giore ecki nyiar vppsetningar og naudgi brædr- 
unum jnnar at ganga suo at fyrir þad tilefni hafi þeir opt- 
liga CDessor. helldur skulu þeir frialsliga frialsum frialsligt 
vera lata Sacramentum. þui vel nægizt ad Drottennligur 
kuelidsnædingur sie at eins Gœlebreradur aa Sunnudaugum 
og helgum daugum. þo ef þeir ero nockrer sem neyta vilia 
Holldz og blodz Christi, Þar fyrir aa sierhuerium Daugum 
huort sem er helgum edur Rumhelgum. þegar þeir ero ecki 
neiner sem sagt er at sig vih'a lata þionusta. þa maa syng- 
iazt CDessovpphafid j latinu. og alla CDessona fram yfer Gre- 
do. eirnen j CDessoklædunum ef þeir viHa suo. enn epter 
Gredo syngizt sextan edur nonan. £nn aa sunnudag edur 
helgan dag epter þad presturinn hefur sungid. Gloria in 
excelsis deo. og korinn hefur suarad. Et in terra Pax homini- 
bus bone voluntatis. þa sie þar vid hætt ad auU samkund- 
an syngi strax þa. AUeinazti Gud j himenKÍki. allt til enda 
fyrir utan Orgaans saung. enn epter aa syngi korinn og 
organid. Laudamus te Bendicimus te et cetera. vt allt til enda. 
^pter alleluia j stadinn Sequentiunnar syngi auU kirkian fyrir 
vtan j modurmal nockurn Gantica aan Organsslaatt. Med þess- 
um hætti verdur ecki hindradur Latinusaungurinn. Af sokn- 
arkirkiunum er sagt j kirkiuordunne. Hier vm fram epter 
endada Gredo syngi aull samkundan. vier truum aller aa 
eirn Gud. sine organis. Þar epter prediki eirn Gudzspiallid. 
suo adrer læri eda huggan medtaci suo sem byriar at verdi 
j kirkiu Ghristi. þui huer væri su kirkia sem ecki kiennist 
vid opinbera ordzins tracktieran. 

CDunckar skulu og aahyggiu hafa fyrir sinum leikmonn- 
um og olærdum kennimonnum at þeir kenni þeim med 
allri alud Gatechismum þann vier kaullum hinn litia þad er 
sialf X laga bodordin. Gredo og pater noster og innsetningar- 
ord skijrnarinnar og kuelldsnædingsins. Og þadan af er þeir 
hafa þetta vel lært. skal þeim eirnenn kient vera huad sialf 
ordin hafi at þyda. suo sem stuttliga skrifat er j þeim Htla 
Gatechismi.i) Huernin maa nockur saa kristinn vera sem for- 
smaaer þetta at læra. ^nn ef saa er einginn af Munckunum 
at suo sie lærdur at hann kunne nytsamliga at predika aad- 



1537. ORDINANZIA. 165 

ur en ])eir faie nockurn Gudzspialligan predikara. sie þa 
eirn til skickadur saa ed lesi opinberliga af postillunne halfa 
stund edur meire. huort seni Gudz likame helgazt epter aa 
edur eigi. J)ui at jþessi predikan edur lectia heyrer til kriste- 
Hgs samneytis. og hun er einkannhg minning Christi suo 
sem Paall postule vt leggur boda skulu þier dauda Drottens 
seiger hann þar til hann kiemur. ^pter sermoninn skal aa- 
minna at menn bidie fyrir allra manna stiettum. fyrir kirki- 
unne. fyrir fride. fyrir saluhialp et cetera. Þessi er vor Ga- 
non. en Paua prestarner hafa shkt med sinum lygum sam- 
an suarflad j hinn heimogliga CDesso Canonem. ^pter al- 
menniliga Bæn sie eirn huer Psalmur edur Cantice j mod- 
urmale. og ecki skulum vier skaramazt medur leikmonnum 
og olærdum vorum brædrum at lofa eirn faudur fyrir eirn 
Jhesum vorn Drottenn. ^nn hier epter skal strax íylgia Sex- 
tinn eda Nonan ef eigi ero neiner til jnnargaungunnar. 

£nn þegar at nockrer koma til samans at lata sig 
þionusta aa sunnudag eda helgan dag at lycktudum sermoni 
sem sagt er og [nockurn Psalm^) j modurmaale. þa byrie prestur- 
inn fyrir alltarinu prefatiu hueria sem hann viU. Suo (sem) Do- 
minus vobiscum. Sursum Corda et cetera. Sijdan sie sungit 
Sanctus. ef suo Ukar. þa maa þetta allt saman syngiazt j 
latinu. nema þad sem epter fylger. 

Strax epter Sanctus þa epter 
fylgi helganin sem kallazt. 

Hier Kaadleggium vier at epter Pater noster jnnsetning- 
arordin Christi og hin seinazta CoIIectan med blessaninne 
sie haft allt j modurmaale at vier suo vid hialpum trunne 
fauijsra og olærdra og at vier ecki skaummunst at gefa 
sacramenta j jslendzku kirkiunne^) j huerre vier jnnfædder 
erum. þui at huorki gydingar nie grickier hafa audruvijs 
gefid Sacramenta helldur enn aa sina tungu j huerre þeir 
eru fædder. 

^nn at vier bodum med skilianligum ordum jnnsetning 
Christi fyrir jnnargaungu folkinu. þa krefur þess skynsemin 
og truan og þar vm fram verck Christi þui huat mundu 

1) [nockrum Psalme Lbs. 10. Fol. 2) ecclesia Daníca; frumtextinn. 



166 ORDINANZTA. 1537. 

postularner hafa skilid. ef Christur. þaa hann gaf þeim Sacra- 
mentuni. hefdi ])agad suo sem vorer pafua prestar. huat 
mundum vier þa vita af jnnsetningu Christi. Huat skal ec þa 
tnia eda huat skal ec þar giora. nema ec heyri huat Christur 
seiger. huat kiemur þad vid mic sem presturinn mauglar 
med siaifum sier. Huar fyrir skal ec ecki heyra jnnsettn- 
ingu Christz. eda er tilheyriligt ad ec medtaki Sacramentum 
san ordzins. fyrst þad er mier æn þess eckirt Sacramen- 
tum. Suo sem ad Augustinus seiger at ordit samteingizt 
vid skiepnuna og suo verdi hun Sacramentum. 

Og suo sem Christur j kuelldsnædinginum giorde Yned 
sinum audsyniligum ordum og gaf þetta Sacramentum suo 
og nu j kirkiunne giorer hann sialfur. þo þad sie fyrir 
þienarana med opinberu ordinu enn ecki annad og gefur 
Sacramentum þeim sem jnnar ganga. þui at med íornfær- 
ingum er honum ecki neitt sameigiiiligt. annars nema ef 
hann nu giorde og giæfi Sacramentum kynne þad einginn 
giora nie gefa. þui erþad heimskuligt at huxa. þad krunur. 
smurningar og falskar Hjkur. muni hier vm nockru afReka 
og Ambrosius seiger med allri kristninne. COed ordvm Christi 
þa aigiorizt þetta Sacramentum. hann kann eigi annad at 
seigia nie meina. Og þa ed þu fornemur at goder menn 
hafi nockurn tima annad sagt þa Beikna þad med misuerk- 
um heilagra. enn vernda þad ecki aa moti ordi og jnnsettn- 
ingu Christi. þui at suo sem hann er vor einkanlig heilsa. 
Suo er hann og vor einkaniigur iærifader og meistare. af 
huerium at faderinn kallar heyrid þennafi. Og CDoses seiger 
huer saa sem þennan heyrer ecki þeim vil ec hefna seiger 
Drottenn fari þeir annarsstadar sem trunne hafa fra horfid 
til diofulligra lærdoma. 

Þessa hirdisins Eaust þeckia sauderner. annarligum 

fy^lgia þeir ecki epter. Hier vm fram skulu þesser canunckar 

og munckar suo sem kristner menn giarnan vikia med sin- 

um skilningi og gefa suo og medtaca Sacramentum. med 

þeim hælti. sem þad nu medtaca allar kirkiur j Danmorck 

þar ad predikat verdur skiært ^uangelium at þeir vpp 

hiedan synizt ecki j medtekningu helgananna vilia vera 

heildur enn adrer kristner sem hingad til. þui ad 



1537. ORDINANZTA. 1(57 

adrer medtaca þær epter jnnsettningu Christi. huar 

fyrir skylide og þesser ecki suo medtaka. 

Finis.i) 



Viðbætir. 
I. 

íslensk þýðing Ordinansiunnar frá 16. öld, noklcru fyllri en 
þýðing Gisurar biskups. 

Skjalabók Landsskjalasaínsins í Fol. (bl. 30 — 62) frá Jóni bæjar- 
fógeta Magnússyni, skrifuð c. 1600; nieð hliðsjón af Thott 1282. Fol., 
skr. c. 1730. 

Wier Christian med Guds nad Danmerkur Noregis 
Windlandz og Gottlaiidz konuiigur Hertugi j Slesuijk Hoi- 
sten Stormaren og Dytmersken Greife j Oldenborg og Del- 
menhorst Heilsum aullum worum rijkium og hertugadæm- 
um med Nad og frid oc lucku af Gudi. 

Epter J)uj ad wor herra Gud hefur wel stilll þad bulld- 
ur. aurlaug og okýrleika. sem med oss wm nauckra hrijd 
hefur werid. og hetur wnt oss og giefid ad stjra og stiorna 
þessu^) wors herra faudur faudurs og herra faudurs Rijki. þa 
er þessi wor sierligasta og allra hellsta astundan willd og 
wilie ad wier mættum widreisa og ca fætur koma þeim nid- 
urfalliia wors hera Jhesu Christj lærdomj og þeirre rietti- 
legu saunnu og kristilegu Gudz dyrkan huad wier haufum 
fyrer laungum tima oskad worum laundum og rijkium þar 
til wier feingum nu wni sijder þetta fullkomnad (sem wor 
hera Jhesus hafe lof og þacker fyrir) fyrir huers sakier 
wier lietum samaii safíia hinum witraustum monnum og prie- 

1) Aptast í Thott 2102. 4to (bl. 247) stendr þetta með rauðu 
letri : „CDed vidhialp Almaltigs Gudz j þessu og aulhi audru sem 
gott er þa endazt hier þessi laugbok med audru þui seni henni fylgier. 
£nn at auki fylgier hier kongsins Ordinantia med þeim xxvj Arti- 
culum. jtem Bualaug og nockrer Alþingisdomar. Sie nu Gudi til 
dyrdar enn monnum til nytsemdar: Skrifud j Skalhollti af mier 
Grimi Skulasyne: Anno dominj qq, d Ixviij". 2) leiðr. ; þessa, hdrr. 



168 ORDINANZIA. 1537. 

dikurum af kirkiunum j Danmerkur rijke og j worum her- 
tugadæmum og skipudum þeim ad þeir skylldu skrifa fyrir 
oss eina christeliga Ordinaiitiu wni hveria wier kynnum sijd- 
a.n nauekud ad raadslaga. 

Og þegar su sama Ordinantia war oss afhefidt sendum 
wier hana til þess werduga faudurs doctor Martheinus Lut- 
her. fyrir huern ad Gud hefur nu aa þessum sijdustum daug- 
um af sinne millde og myskunnsemj sendt aptur þad hreina 
og heiiaga Jhesu christj ^uangeHum. Suo yfer saa hann aad- 
urgreinda Ordinantiu med maurgum audrum wel lærdum 
maunnum j þeirrj heilaugu skript j Wittenberg og dæmde 
hana og wrskurdade goda og rietta ad wera. ^nn wppa þad 
ad sHjkt aaform og suoddan ein Gudleg skickan mætte faa 
þess betra og riettara framgang þaa haufum wier oskad 
þess af Eijginbornum hera og haufdingia Johann Friderich 
hertuganum af Saxlandi kiaurfursta etc. worum einkanliga 
goda win ad hann seiide hingad til wor oss ^lskulegan Haiis 
Bugenhagen af pomerri sem er einn doctor j þeirre heilaugu 
skript huers hins sama wel lærda manns godra raada wier 
haufum neytt med woru rijkisraade til ad fuUkomna þessa 
heilaga Ordinantiu ad menn skulu wita ad wier haufum 
ecki einráda werid j þessu efnj ellegar fraSihleypner helld- 
ur ad wier haufum haft hier til suo marga og merkilega 
medhialpendur. 

Þegar þessj hin sama Ordinantia war nu ordin full- 
komin þa lietu wier worn Cantzeler bera hana frafn fyrir 
allt wort rijkisraad. suo medtoku Ræ,dherrarner aller fyrrnefnda 
Ordinantiu og samþycktu hana j allan maata. 

Alleinasta worum wier þess oskandi ad priedikaraner 
mættu aaminnast ad þeir willdu j fyrstu fara med hægd og 
skynsemi ad aullu j þeim kristilega saufnudi wid þæ synd- 
ugu huorium j" framtijdinnj kann ad werda fyrir bodit þad 
heilaga Sacramentum. Og huer willdi ecki lata sier þetta 
wel þoknast ef hann er annars riett christinn. Epter þui 
hier er eckert annad framsett edur med haundum haft enn 
þad hreina og klaara ^uafigeHum og sacramentin. Saumu- 
leidis epter sialfs Jhesu christi innsetnijngu oc wm saung og 
heilagan lestur oc \\m tilheyriiegan saufnud folksins og sam- 



1537. ORDINANZIA. 169 

komur til kirknanna oc priedikunar embættisins og wm 
rietta medferd og wtskipting þess heilaga sacramentis. Jtem 
huernin wfigdomurinn kann wpptyptast med boknæme og 
godum listum til skilnijngs og wnderstaudu wni Gudz ord 
oc heilaga ritnijfig og huernin ordsins þienurum meige ^r- 
ligt wpphelldi weitast j kristiligri kirkiu og skolaner kunne 
wid mackt ad halldast og ad kristilig rækt sie haufd aa 
]jeim fatæku. Jtem ad barnalærdomurinn meige tidkast j 
hueriu huse suo at kotungabaurfiin oc smælingiarner meigi 
nu hiedaii j fra wita og skynia þad sem eckj alleinasta hef- 
ur hulid werid til þessa fyrir bændunum helldur hafa eirn- 
in edlaborner menn (jaa) herrarnar og kongarner sialfer 
eckj witad ])ar af hier til dags fyrir huad þeir skulu hliota 
ad staiida christo reikningsskap sem hafa hrosad sier af þuj 
ad þeir wæri kristiiinnar haufud oc hafa þo hjka wel aungu 
audru siiit oc eckirt annad til wara tekid enn sialfa sig og 
sitt eigid gagii. 

Huad kann oss nu ad misþoknast wt af þessu. Huer 
wiU seigia nauckud af })essum hlutum wera þad sem ein 
christin manneskia skylidi eckj sialf hiartanliga feigiii oc 
giarnaii sia widgangast. ^nn wppa þad ad einginn skal 
meina suo ad wier haufum j þessu efni alleinasta epter fylgt 
annara manna þotta oc aullungis eckirt giaurt can þeirra. þa 
kiennunst wier oc jatum med storu þacklæti ad Gud hefur 
af sinne goduilld oc eirninn giefid oss nauckuni skilning oc 
wnderstaudu j þuj ^uangelio. Suo wilium wier nu seigia 
wora meining wni þessa Ordinantiu. 

Tueggia handa hluter fram setiast og kiennast j þess- 
are Ordinantiu sem er j fyrstu wiri þad er Gudj alleina til 
heyrer. ^inkum þetta. ad wier wilium hafa Gudz ord sem 
er laugmalid og ^uangelium riettiliga priedikat. Sacrament- 
in riettiliga wtskipt. Baurnin oc wngmennin wel wppfædd 
ad þau meigi wera j christo sem j christo eru skijrd. 

Jtem ad kirkiuþienurum. skolunum oc fatæku folki weit- 
ist sitt fæde og wppheldi. 

Þuilijkt er eckj wor Ordinantia helldur wilium wier þar 
med þiona wors herra Jhesu Christi Ordinantiu huer ad er 
wor einn lærifader og meistare suo sem hann einn saman 



170 ORDINANZIA. 1537. 

er wor frelsari oc sannarlig saaluhialp wm huern faderinn 
kallade oc sagdi: Hlýdit ]Dessum. sem hann oc sialfur seig- 
er. Mijner sauder heyra mijna raust. Sæ, sem hefur opin- 
berad fyrir oss ^uangelium oc gieíid ]má j heiminn huert 
aadur fjre hefur hulid werid j Gudj fyrir allri eilijfd oc pad 
baud hann ad priedika fyrer aullum skiepnum. 

Saumuleidis innskickadi hann sialfur skijrnina oc allt- 
arisins sacramentum huer hann skipadi ad wt skylldu skipt- 
ast og medtakast riett epter sinnj eigiii innsetningu og eckj 
audru wijs. J moti þuj heilaga ^uangelio og þessari herr- 
ans christj jnnsetningu skulum vvier aungum hlýda nie skeyta 
oc þott þad wæri einn eingill af himne. suo sem paulus 
dirfist ad ordi ad komast. (jaa) suo sem christus eirninn 
sialfur seiger. Mijner sauder kannast eckj wid annarliga 
raust helldur flýa þeir þar fra oc forda sier et cetera. Þuj skylld- 
um wier wera suo darliger ad wier bidium epter nauckru 
concilio hier wíii oc maa wel skie ad wier deyium j þui 
bili j worri wantru oc ogudleik. 

Goncilia elligar mannlig samtauk oc ordinantiur kunna 
hier eckirt ad giaura j mot Gudz ordinantiu. þau con- 
cilia oc samkundur wiUdu fordæma diaufulsins lærdom og 
pafans willur. Antachristzins skickaner af huerium wier 
haufum tælder werid til þessa dags. Og ef þau willdu bioda 
ad priedika £uangelium aluarliga og riettiliga oc loita sacra- 
mentin wtskiptast epter sialfs Jhesu Christi skipan og jnn- 
setiiingu og epter postulanna lærdomj sem wier giaurum 
med þessu woru concilio og ordinantiu. þa wæri þeir ad 
saunnu ogudliger og aunguer riettchristner menn sem eckj 
medtæki þau. £nn v^ier haufum bedit allt of leingi og til 
onýtis tafid epter suoddan concilium. Nu wilia þeir seigia. 
Wier hindrnm eckj ^uangelium enn þo skulu þier bijda 
epter vvorum dome og wrskurdi vvm ydar lærdom. £nn þar 
suorum vvier suo til ad wier einskis wirdum þeirra wnder- 
hyggiu og suoddan daarlegt hial þuj wier haufum þad rielta 
og sanna ^uangelium sem priedikar oc bodar þeim harm- 
þrungnu samuiskum syndanna fyrergiefning alleinasta fyrir 
sakier Jhesu Ghristi Gudz sonar fyrir huern ad oss er naad- 
in giefin og wœr erum suo skilder wid syndina þaa reikú- 



1537. ORDINANZIA. 171 

unst wier riettlaater fyrir Gudi oc erum Gudz baurii og 
erfingiar til þess eilijfa lijfs oc alls pessa goda sem Gud 
hefur hueria Gud viU eilijflega elska j sijnum elskuliga sýne 
huern wier haufum fyrir truna medtekid. þann sama hefur 
faderinn giefid oss. þui skylldi hann þaa ecki giefa oss allt 
annad med honum. Annad ^uangelium haufum wier ecki. 

^nn fyrir þetta £uangieHum og stadinn þessa lærdoms 
af huerium Gud dyrkast og wegsamast hefur páfaiis oc 
antachristzins selskapur feingid oss diaufulsins lærdom sem 
kenner ad pri(e)dika lýgarnar wnder heilagligu yferwarpe suo 
þad sjnist ad vera sannarlig Gudz þionusta. þar hafa þeir 
feingid oss eina bot og betran fyrir syndina. Manna staa- 
tutur. klaustrareglur. obseruantiur. aflaat. pijlagrijmsgauiigur. 
Brædraskap. þeirra wpp jþeinktar foriier og offraner. þeirra 
andstyggifigar messur. Hreiiisunarelld. wijgt watii. Sierdeiiis 
tilskickada biiidindisdaga edur faustudaga. onýtsamligar 
presta tijder. Vigiliur fyrir þeim fraSilidnu. Heilaga stade. 
kluckiia skijrii. smurningar. krunuragstur. wijgd klædi. þeirra 
ohreina hreinhjfe. þeirra afsuarna oc fyrirbodna hiuskapar- 
stiett hueria Gud hefur þo sialfur jnnsett oc skipad. fyrir- 
bodinn mat. Jtem kaleik blodsins christi huern þeir hafa oc 
fyrirbodit. Akall heilagra. þar til med þaa wanskickun alla 
sem þeir hafa jnnfært og j frame haft j auUum sijnum 
giaurningum og þeim cerimonium fyrir hueriar þeir hafa 
kiefit oss ad wier skylldum forlijka oss wid Gud oc giaura 
bot oc betran fyrir wora misgiaurninga og wtuega oss suo 
syndanna fyrirgiefning. Þeir saugdu sig wel þeckia Gud. 
suo sem paulus seiger. £nn med suoddaii lærdome og at- 
ferd afseigia þeir þad sanna euangelium. Jhesu Christi blod. 
Gudz faudurs mýskunnsemi þar þeir kienna eckj eda laata 
eckj syndanna fyrirgiefning skie alleina fyrir jhesu christi 
skulld. 

Þuijlijkan afitachristzins lærdom fals oc lýgar sendum 
wier diauflinum heim aptur fraa huerium suoddan er kom- 
id oc giefum Gude dyrdina j þui^) wier taukum vid^) Christi 
^uangiefio. suo laatum wier oc sacramentin giefast oc wt- 
skiptast riettilega oc medlaucum þau epter eigifi jnnsetningu 
1) þeim, hdr. 2) ord, hdr. 



172 ORDINANZIA. 1537. 

(jaa) wier medtaucum þau af worum herra jhesu christo 
sialfum þo fjTÍr þienarafis haund Hjka sem wier medtoc- 
um £uaögelium af honum sialfum oc þo fyrir þienarans 
munn sem hann kienner og bodar oss. 

Huad wantar oss nu þaa ad wier haufum eckj þad 
sanna euangielium epter þui wier erum fyrir truna aa christ- 
um forlijkader og sætter wid gud oc giaurder ad Gudz 
baurnum. 

Suo jatum wier oc medkiennum þad sama sem wier 
truum. wier kiennum og worum baurnum lijka suo. Wier 
aakaullum gud. wier tilbidium gud. wier þauckum gudi oc 
heyrum gudz ord oc mer haulldum oss þar fastliga wid. 

Þetta er wissuliga su hin rietta oc sanna Gudz dyrk- 
an epter þeim þrimur fyrstu Gudz bodordum. 

Saumuleidis laatum wier oss kienna wm þau godu 
werkin oc wm eitt christiligt lijferni. wm þoHnmædina wnd- 
er þeim heilaga krossi. wm hlydnina oc ad christner menn 
hafe eckj wtan eitt laugmal ad lifa epter sem er kiærleikur- 
inn med huerium einn þienar audrum sijnum samchristn- 
um Naaunga sierhuer epter sijnu kalle oc embætte oc er 
þar fulluiss wm ad hann giaurer þad christo sialfum til 
þionustu. Gud giefi oss sijna naad hier til ad wier giaurum 
suoddan truarinnar aauextj j godan þacknæman og hæfilig- 
an tijma. 

Þetta haufum wier hier til lagt wm þa hlute sem Guds 
eiginlegri Ordinaiitiu oc skickun til heyra huad eckj skal 
kallast wor ordinantia og eckj heildur maa þetta af nauck- 
urri manneskiu breinglast. Og þuj biodum wier auUum hana 
ad hallda wppa þad ad wier sieum worum herra jhesu 
christo hier med hlyduger huer slijka ordinantiu hefur til 
skipad og oss j hendur feingid sier til lofs enn oss sialfum 
um til saluhialpar. 

Saa annar parturinn j þessari worri ordinantiu mda wel 
seig(iast) ad wera wor þuj þar maa wel wmbreýta sumum 
hlutum suo Gud styggist þar þo eckj wid. ^nn þo heyrer 
þad allt saman Hjka wel gudi til. sem er þetta huad 
wier haufum skickad og skipad wm sierdeiHs personur. 
Jtem wm stund oc stad oc nauckra taulu. hatt og hegd- 



1537. ORDINANZIA. 173 

an. prestatijder. saung oc cerimoniur. wm visitatiu. wm 
prestastefnur oc adra Cr^ega samfuíidi huerium hlut- 
um wier haufum suo skickad eckj med nockurskonar 
helgidoms edur sierhgri heilagleiks meiningu. helldur allein- 
asta |)eirri saunnu Gudz ordinantiu (wm hueria fyr er tal- 
ad) tii þionustu suo hun kunne þess betur med allri til- 
heyriligri virdingu ad halldast. þuj aller slijkier hluter eiga 
ad þiona Gudz heilaga ordi. Og huer wiildj nu hier epter j 
suoddan Hose þess heilaga euangieli(j) girnast aptur þær onyt- 
samligu oc faafeingiiigu Cerimoniur sem hafa raangar wiilu- 
meiningar j sier wm Gudz dýrkan oc mannsins riettlætijng 
hueriar cierimoniuri) menn hafa þo halldit fyrir Guds dyrk- 
unar þionustu oc þess hattar god werk ad j þeim skyildi wera 
folgin nockur forþienusta mansins oc verdskulldan wid almatt- 
ugan Gud þuert j mote trunne aa christum oc Gudz rijkis 
£uangieho. Wier haufum wel hier epter nog ad giaura ef 
wier geymum þeirra goduerkanna sem riett naudsynlig eru 
oc j sannleika eru god werk og wier þurfum eckj ad faast 
wid nockurskonar gamlau hiegoma oc onytsamlega hlute. 

Þuj bidium (wier) alla þegna wora oc oss wndergiefna menn 
oc þienara j huerre stiett oc kalle þeir hellst eru ad þeir med- 
tace oc huer fyrir sig epter sijnu embætte halldj oc haíi 
þessa Gudz oc wora ordinantiu. hueria wier haufum nu laa- 
tid hier wtgaiiga. Saumuleidis oc ad worer liensmenn oc 
Biskupar laate þessa skipun oc skickan wid gangast sem 
allra fyrst þeir kunna þuj wid ad koma bædi j kaupstaud- 
unum sialfum oc wm landzbýgdina epter þui sem hier er 
bodit og fyrir skrifad. Og þeinkid nu suo med ydur sialfum 
ad epter þuj þeir wtuega |sialfum sier einn afellisdom oc 
fyrirdæmifig (suo sem paulus seigier) huerier sem hellst þess- 
ari Gudz skipan eru motstadliger. sem er weralldlegt yfer- 
valld. mact ac herradœmi edur walldstiorn. huorsu miclu fram- 
ar munu þeir þa fordæma sialfa sig sem motstaudu weita 
wors herra jhesu christi heilaga euangelio og forsmaa hann. 
Huad Moýses hefur fordum tijd kunngiaurt seigiandi. Huer 
sem eckj wiU hlyda þeim spaamanne (christo) aa þeim skal 
eg hefnast seigier almattigur Gud et cetera. ^cki skulu wier 
1) Svo. 



1*^4 ORDINAN^IA. I53l 

helldur laata þad ostrafFad nie ohegiit wera ef nockur dijrfist 
af sijnu einþycki oc siérgiædi ad standa mot nockure grein j 
þessare ordinantiu þuj vvier haufum eckj til onýtis þ8a mact 
sem oss er af gudi gieíifi. Wor herra Jhesus christus werndi 
oc wardueite ýdur æíinlega. 

Amen. 

[Hér kemr formáli sá, sem prentaðr er hér áðr á bls. 122 — 123]. 

£in god Ordinantia og kirkiu skickan er sierdeil- 
is jnnefalin j þessum sex paurtum. 

Saa fyrste er wm lærdominn ad menn skulu wtuelia 
goda og sidsama priedikara sem bæde kunne oc wilie rietti- 
liga priedika (judz ord oc wtskipte sacramentunum riett til- 
bæriliga og tilheyriliga wtskyre chatechismum þad er barna- 
lærdominn þau x Gudz bodord. truarinnar greiner. Herraíis 
bæn pater noster oc wm rietta medferd sacramentanna fyrir 
þeim wngu oc fgafrodu oc olærdu christnu monnum. 

Hinn annar parturinn er wm cerimoniur oc ytri kirkiu 
þionustuna ad j alla stadi tilsetiest oc wppsetiest oc wpp- 
tackist nýtsamligar og samþyckihgar cerimoniur. þad eru 
ytri skickaner. j auUum soknarkirkium. wppaa þad ad ein- 
falldt oc ofrodt almugafolk skule eckj hneyg(s)last af nock- 
urrj ýmislegri breytnj j kirkiusidunum. 

Sda þridie er wm skolana ad þar til setiest goder og 
hentuger skolameistarar bædi j kaupstaudunum og smaa- 
staudum huerier med riettu atferli oc besta hætte kunne 
ad frœda wngdominn j allan maata. 

Hinn fiordi er wm almenniliga aulmusukistu fyrir 
kirkiunnar þienara oc þdrL faatæku suo þar meigie wera 
nockud til ad weita kirkiunnar þienurum þeirra næring af 
00 ad hiner fatæku megi oc faa sitt hialprædi. 

SdoL fimte er wm Biskupana oc þeirra profasta ad þar 
meige duallt wera nockrer þeir sem hallda kunna Gudz 
ordz þienurum wid þeirra embætte oc siaa til med þeim suo 
ad aller hluter megi ganga riett oc skickanliga til. 

Siotti er wm bækurnar hueriar goder soknarprestar 
eiga suo þeir meigi draga þar wt af nockurn merkilegan 



iSSl. ÓRDINANZIÁ. 1*75 

lærdom wfn sanna Gudz dyrkani) oc ad þeir werdi eckj 
ofyrirsyniu bieckter af nockrum wondum bokum huers hatt- 
ar niargar eru nu alla reidu wtgeingnar oc wtgafiga þo enn 
íleirj daglega. 

I. 

Wm Lærdominn huer oss þienar til vvorrar saalu- 
hialpar fyrir huerfi aller [gudz welgiorning- 

ar^) sem christus hefur wtuegad oss opin- 

berast oc byriast fyrir folkinu oc [wt- 

skiptast med(al) allra þeirra 

seni rietttruader eru.^) 

Suo jnnehelldur sda same lærdomur sierligast þrida 
parta. 

Fyrst wni priedikun þess heilaga ^uangelij huer þar 
med streingilega heimter og krefur sanna jdran og betran 
lifnadarins truna oc hennar auoxtu sem eru þau godu 
werkin. 

J audru lage wm rietta jnnsetning sacramentanna oc 
wm þeirra tilheyriliga og lofiiga medferd huer j sama maata 
heimta af oss sanna jdran stýrkia wora tru oc minna oss 
ooL rietta truarinnar aauoxtu. 

J þridia maata wm einfallda wtþyding barnalærdomsins 
j huerium klarliga werdur aauijsad j huern maata madurinn 
skule leidriettast og betra sig. Þar lærer hann oc wm synd- 
ina og wm þau godu werkin. 

Saumuleidis werdur þar audsyiit bædi huer ad sie su 
rietta og sanna tru oc hueriiin wier megum yfer hana 
komast. 

Framar meir skal nu saa heilage £uangelij lærdomur j 
alla stade wera hreinn sannur oc samhliodandi edur sam- 
þyckiligur allra aa medal. Og yfer alla hlute fram skal hier 
med aluarlegri aastundan oc mestu kostgiæfni kient og prie- 
dikad wera jdiulega wSá þessa grein sem hliodar wm manns- 
iiis riettlætifig fyrir Gudi suo ad huer og eirii meigi skilia 
huat truin er oc hnernin wier audlunst hana oc huernin 
manneskiurnar werdi riettlaatar þar med oc suo huilijka 

1) [v. b 1282. 2) [vtskiptist medal truadra, 1282. 



176 ORDINANZIA. 1537. 

meining sialfer priedikararner skulu þar wm hafa oc huern- 
in þeir skulu priedika. 

Hier wilium wier nu wpppteikna nockrar sierligar grein- 
er til huer(r)a kiennemennirner meiga j sierhuerre priedikun 
(suo sem til rennandi wppsprettu watz) hellst flýia wppð, 
þad ad þeirra ræda huiki edur huaríle eckj hijngat og þang- 
at og hafi huorki haufudit nie halan sem eru þessar epter 
skrifadar greiner. 

Wfiá Gudz laugmoal oc Gudz hrædslu. 

Wm ^uangielium oc truna til Gudz. 

Wm jdrunina huernin madurinn skule leidriettast oc 
betra sic. 

Wm krossburdinn. 

Wm bænina. 

Wm godwerkin. 

Wm sialfrædit edur sialfrædiswiliann. 

Wm þad christiliga frelsi edur frijheit. 

Wm Gud(s) eilijfa fyrirsion oc fyrirhyggiu. 

Wrá mannanna setnijnga. 

Wm walldstiett oc herradæmi. 

Wm hionabandit. 

Wm þaa heilaugu. 

Wm fausturnar. 

Wm skurgod edur lijkneski oc wm fleiri adra þuilijka 
hlute suo priedikararner sturli eckj hiarta oc sinnj þess ein- 
fallda oc ofroda almuga folks med nockri oskynsamligri 
priedikun og fæle suo folkid fra Guds euangelio. hueria wier 
wilium eirninn hier amint hafa ad þeir sieu gaumgiæfner oc for- 
siaaler j auUu. £inkum oc sierdeilis ad þeir tale warliga oc 
siaae sig wel wm krijng yfer alla hlute fram nær þeir prie- 
dika wm Gudz eilijfa fyrirhyggiu og wm þad kristiliga frels- 
id elligar wm adrar þuilijkar truarinnar greiner sem langt 
oc wijdt yfer gaiiga allan mannligan skilnijng oc j hueri- 
um mannuitid lætur sig auduellliga hneýxla. 

Saumuleidis skulu þeir taca sier wel wara ad þeir hafi 
eckirt med haundum almenniliga oc wtleggi þad sem myrkt 
oc oskilianlegt er wtan þeim werdi med aullu þreýngt oc 
naudgat þar til. huad alltsaman þeir nmnu af gudz naid 



1537. ORÖINANZIA. 177 

audlast gieta ef þeir eru jaffian kostgiæfner j Gudligum bæn- 
um oc med bæninnj til Gudz finnast jdner oc sastundunar- 
samer ad lesa godar bækur oc wm fram allar adrar grein- 
er ad kenna jdugliga wm syndina oc syndanna fyrirgiefnijng. 

Nu er su rietta medferd oc wtbjting sacramentana oc 
einfaulld wtskjring bariialærdomsins wnder þessu komin ad 
bædi sacramentin weitist og wtskiptist riett epter klaru gudz 
ordi oc ad barnalærdomurinn sie greinugliga wtþýddur oc suo 
vilium wier bioda oc bijfala ad þetta skule skie eins hiaa aullum. 

^m par eru tuo sacrameiita jnnsett af worum herra 
]hesu christo. skirnarennar sacramentum oc sacramentid 
drottinligrar kuolldmaaltijdar wm huer bædi samaii ad kient 
er j barfialærdominum. Þessum tillegst oc hid þridia sem 
kallast penitentia. þad er jdran. bot oc betran. nær einn synd- 
ari kannast wid sialfau sig oc lætur sig af hiarta ángra sijn- 
ar yfertrodslur. synder oc misgiaurninga og tecur suo aflausn 
fyrir Gudz naadar ^uangielium og huerfur suo aptur ad nyiu 
til þess sattmaala sem hann hefur giort wid gud j skirninnj. 

II. 

Saa annar parturinn er wm Ceremoniur^). 

Gerimoniuri) kallast kirkiusider oc aull su ýtri hegdan 
og breytnj j kirkiu saufnudinum huer almenniliga er wpp- 
teckin saukum godrar skickunar og |)o fyrir wtan alla ranga 
meining wm riettlætid werkanna edur sierliga naudsýn og 
talast hier win þessa hlute. 

1. Wíri tijdagiaurd oc bariiasaung j kirkiunum. 

2. Wfá messo embættid huernin þad skuli fremiast fyrir 
folkinu. 

3. Wni Gudz orda priedikun. 

4. Win helgihaulld. 

5. Wm bariiaskijrnina. 

6. WSi aflausnina. 

7. Wfii skriptamaalin oc huernin folkid skal þionustast. 

8. Wm samuixlu hionanna. 

9. Wm prestavijxlu. 

10. Wiii bannsetning þeirra sem forherter eru. 

11. Wm þad huernin prestarner eiga hegda sier vid þaa 
afbrotamenn sem aflijfast skulu. 

" 1) Svo. 

Ðipl. iBl. X. B. 12 



178 ORDINANZIA. 1537. 

12. Wm |)ad huernin prestarner skulu witia þeirra sem 
siuker eru. 

13. Win Greptran þeirra fraínlidnu. 

14. Wm þad huerninn fræda skal yfersetukonuiiar. 

15. Wui þad huerninn wnderuijsa skal þeim kuinnum 
sem j baruburdinum eru staddar. 

16. Wm þad huerninn fara skal med þær konur sem af 
vangiætslu fyrirfara sijnum bornum j sænginnj hia 
sier ouiliandi. 

, . i 

Fyrst wm saung og lesturi) wngmennanna j kirki- 

unum ad wenia þau þar med til kynningar j þeirri 

heilaugu skrift huar sialfer wijkaraner^) meiga 

og suo wel wera naalægier þeir sem enn nu 

hallda sinnj rentu oc not hafa (af) sijnum 

prebendum. £nn þo skulu þeir laata 

skolam eistarann wid sig raada. 

A rumhelgum daugum meiga wngmennin ganga til 

kirkiunnar epter wafida wm attundu morgun stund edur ni- 

undu nær sem hrijngt er. Og strax sem tueir af þeim hafa 

byriad Antiphonuna þa skal huor korinn syngia aa wigsl 

mot audrum þriaa edur færre ottusaungs psalma med þeim 

sama tðn sem Antiphonan hefur epter þuj sem kirkiuprest- 

inum lijst suo ad baurnin þuijngist eckj med mýklum saung 

edur oflaungum tijdagiaurdum. Og skal med cLdurnefndum 

psalmum auallt syngia einn part af þeim tueimur oc xx sem 

eru j psalminum. Beati jmmaculatj. Og endist med wersinu. 

Gloria pdtri. Og nær sem þessi fyrrskrifadur psalmur. Beatj 

jmmaculati er wti þd skal syngia einu sinnj j stadinn hans 

þennan psalm. quicunque^) wult saluus esse. etc. Og þegar 

salmaner eru endader skal taca wpp aptur Antiphonuna og 

syngia hana þsa aptur wt. 

^nn ad endadri Antiphonunnj (þegar ecki er priedikat) 
skal eitt wngmenni j stadinn þess capitula sem adur plag- 
adi ad lesast af nýia testamentinu. byria eina latijnu lectiu 
nied þessum wpphafsordum. Lectio sancti ^uangelij Mathei 
capite primo. Og endist lectian sem fordum plagadi ad eiid- 

1) lectiur, 1282. 2) priedikararnir, 1282. 3) quicunquæ, hdr. 



1537. ORDINANZIA. 179 

ast þad sem lesid war af spamanna bokum. Þar mdí oc suo 
annar strax lesa adra lectiu ef will. jæ, oc suo hinn þridie sijna 
þridiu ef suo synist. ^nn þaa skal su hin þridia leclian wera 
lesin j modurmále wm þad sama efni sem hinar tuærjnne- 
hielldu æi latijnu, ^nn epter þessa lectiu mua syngia ein- 
huern psalm j modurmdle ellegar Benedictus med eirnj an- 
tiphonu ef will. Sijdaii skulu wngmennin falla fraín aa sijn 
knie oc syngie kirieleijson. christe el(e)ýson kirie eleýson. oc 
lesa pater noster. þar næst skal einn af þienurunum seigia. 
osteiidei) nobis misericordiam tuam. ^nn korin suare. ^t 
salutare et cetera. Strax hier epter seigist. Dominus vobis- 
cum. med coUectunne. ^nn seinast syngi wngmennin. Bene- 
dicamus domino. Og ef þa er nockur sem girnist ad skript- 
ast fyrir sakier sierHgra naudsynia þaa maa þad latast epter 
þeim elligar ad þeir skriptist strax epter priedikun ef prie- 
dikad er. ^nn þo skal þar wera opinber naudsyn aa ferd- 
um suo ad aungum meigi synast ad su almenniliga herr- 
aus kuolldmaltijd werdi þar j nockurn maata foraucktud. 

Saumuleidis epter middeigi aa þeim rumhelgum daug- 
um wín adra edur þridiu stund nær hrijngt er maa oc syngia 
iij edur iiij kuolldtijdapsalma epter þeim ton sem Antiphon- 
an hefur ad fra skildum partinum wt af þeim dauidz psalme. 
Beati jmmaculatj. Þar epter skulu wngmennin syngia lectiur 
j stadinn capitulans af þuj gamla testamenti med fyrrskrif- 
udum wpphafsordum og endiiigu aa þennaii hatt. Lectio 
libri Geneseos capite prijmo. Sijdaii syngist himíiinn suo sem 
sierhuerium rumhelgum deigi tilheyrer oc epter einhuer 
psalmur j modurmdle elligar Magnificat med einhuerri An- 
tiphonu og endist saungurinn med sama hætti oc aa mornana. 

Og ad aptni fyrir allar storhatijder og heilaga daga oc 
ad kuelldi huers hatijdardags meiga aller hluter halldast 
epter þuj sem fyrrskrifad er wtaii þaa skal epter lectiunar 
eitt respon(s)orium med Gloria patri og sijdan himnann og ept- 
er hýmnann Magnificat med eirnj Antiphonu. £nn seinast 
sie sunginn lofsaungurinn. Nunc dimittis^) þo tonlaust og 
eiidist sðngurinn sem fyrr seigier. 

Til Ottu saungs aa sunnudagsmorna oc m audrum ha- 

1) ostendi, hdr. 2) dimittes, hdr. 

12' 



180 ORDINANZÍA. 1537. 

tijdisdaiigiim skal syngia iij edur iiij psalma fjn-ir priedikun 
oc tuo ])arta af psalminum. Beati jm(m)acuiati. med eirni An- 
tiphonu. €pter þad skulu baurfiin lesa sinn chatichismumi) 
þad er barnalærdom med hæfiligu raddarlage fyrir wtan 
ton. ^nn ])o skal skolameistarinn byria sialfur fyrst sinn 
huern part oc syngia fyrir aa þennaii hatt. 

1. Fyrst Hec sunt precepta^) dominj dej nostri. Sijdaii lesa wng- 
mennin aull bodordin frauiueigis til eiida skyrt oc staud- 
ugt huer wm sig eitt bodord f}Tst einn suo annar. Ego sum 
dominus deus tuus. Non habebis deos alienos. 

2. Skoiameistarinn. Hi sunt articuli Fidei nostræ. Sijdan lesa 
bauriiiii til skiptis^) hinar adrar greininar fyrst einn suo 
annar. Credo in deuni patrem et cetera. 

3. Skolameistarinn. Hec est oratio dominica. Sijdaii lesa boni- 
iii huert epter annad pater noster. 

4. Skolameistarinn. Hec est coinendatio sacramenti babtismi^) qua 
mandauit Christus vt in ipsum bapticemuri) dicens. Sijdaíi lesa 
wíigbauriiiri huert epter annad. jte in mundum vniuersum. 

5. Skoiameistarinn. Hec est promissio usus*) et donatio^) clauium 
ecelesie. Sijdaii lesa baurriiii. Ait JHesus tu es petrus et su- 
per Hanc petram et cetera. 

6. Skolameistarinn. Hec est institutio sacramenti corporis et 
sanguinis domini nostri iHesu cHristi. wngmenniii. Dominus 
noster iHesus cHristus, 

Epter þennan barna lærdom meiga wngmenniii ef suo 
synist lesa lectiuíiar enn epter lectiuiiar maa syngia eitt 
responsorium oc boríiiii meiga syngia wersid med. Gloria 
patri. Sijdan Te deum laudamus. og þar næst endist saung- 
urinn epter wanda. 

A sunnudaugum og sierhuerium hatijdisdeigi skal allt 
halldast suo wm kuolld saunginn sem nu er sagt wfii þa 
skickun sem wera skal ad aptfij fyrir hueria helgi. ^nn ef 
saungurinn werdur ofldngur meir enn naudsynlegt er suo 
su tijdagiaurd talmar priedikunar emdættid sem þar skal 
skie. þæi maa kirkiupresturinn leggia til vid skolameistarann 
ad hann stytti tijdirnar. 

Frainveigis wilium wier og eirninn bioda oc bijfala ad 

1) Svo. 2) presepta, hdr. 3) skiptist, hdr, 4) est, hdr. 5) donatiu, hdr. 



1537. ORDINANZIA. 181 

j aullum domkirkium og klaustrum halldist allt epter þessari 
skickaii wín alla gudz JDÍonustu og ad einginn lesi hiedafi j fra 
nockrar prestatijder wtan alleinasta. de tempore. oc huer wm sig 
wakti sig sem best fyrir ])uj ad hann synge eckirt þad sem wera 
maa j nockurn mdta j moti þeirre heilaugu skript. oc hier skulu 
Biskuparner sem gaumgiæíiligast athuga ad eckirt werdi audru- 
wijs huorki j kiaustrum nie domkirkium. 

Wier wihum laata samanskrifa sier j lage wt af heil- 
agre skripti) jjeim til wnderwijsunar eitt fagurt form og 
skickan huerninn þeir skulu syngia þær sio daga tijder et 
cetera. Og þaa skickaii skulu wier lata þryckia seinast j 
bokina epter þessa ordinantiu suo þeir kunne þess betur ad 
frædast j heilagri bibhu oc jdka sig j Gudz ordj. 

2. 

Huernin Messu Embættid skal almen niliga fremi- 

ast fyrir foikinu þuj allar adrar lesmessur og 

sma alltaris messur skulu aullungis afleggi- 

ast og alleinasta halldast ein almennilig 

messa fyrir þeirra sakier sem sacra- 

mentid wilia medtaka þui ad messaii 

er j sannleika eckirt annad enn rietti- 

legtijdkan herrans kuolldmoLltijd- 

ar til ad hugga þær hinu hrelldu 

samuitskur oc ad boda dauda 

d r 1 1 i fi s. 

Suo skal nu hier epter huern sunnudag halldast ein 

hoamessa fyrir þa sem þionustast wilia. j auUum weniuleg- 

um messuklædum med wel pryddu alltare og med weniu- 

ligum kaleik oc patijnu oc logandi Hosum. Canunkarner og 

þeir sierdeiHs. huerra domkirkian ad er eckj nockur sokn- 

arkirkia. meiga syngia eina sunnudags messo j latijnu þo 

suo ad þeir sieu nockrer sem þionustast wilia. Enn lesmess- 

una edur þa lagu saungua sem þeir kalia Ganan edur Ca- 

non wihum wier ad þeir skulu med aullu afleggiast suo þeir 

meigi riettiliga boda dauda drottiiis. hier skal oc suo þess 

giætt wera ad pater noster oc þau heilaugu ord sem hlioda 

1) 1Í282 bœtir hér við: vij Daga tijdir. 



182 ORDINANZIA. 1537. 

wm herrans kuolldmaltijd sieu lesin j modurmale jafnwel j 
domkirkiunni sem j audrum kirkiunum epter þuj sem þeim 
werdur þad til sagt oc skipad edur fyrirskrifad. 

Þienarinti sem messuna skal fljtia skal falla aa sijn 
knie f}TÍr alltarinu oc lesa med sialfum sier. Confiteor. þar 
med skal hann oc bidia fyrir ordsins frafiigaiige. fyrir kong- 
inum og rijkinu ax medaíi folkid syngur jíitroitus. Sijdan 
skal hann frafiifylgia messu embættinu med wppteknum 
hætte oc riettum siduana. þo suo ad hann meingist ecki nie 
saurgist eckj. huorki med nockru ordi sem hliodar wm oíF- 
ur oc werk heilagleiki) suo sem j pafafis kirkiu hefur skied 
med mestu wanheidran ordsins oc gudlastan. 

Fyrst skal syngiast edur lesast messu wpphafid sem 
kallast Jntroitus enn þo eiiiginn annar enn sa sem tecinn 
er af þeirre heiiaugu skrift suo sem eru þeir psalmar sem 
falla til aa sunnudaugunum oc aa christi hatijdar deigi wt- 
tecner af psalltaranum elligar j þeirra stad nockrer psalm- 
ar j modurmale sierdeilis aa landzbygdinni. Kirie eyleyson^) skal 
syngia med alskilianlegum^) notum epter þui sem huerjum tijma 
og hatiid tilheyrer oc suo sem hier til dags hefur halldit 
werid med þeim listiliga einglanna lofsauiig. Gloria jn ex 
celsis deo. huern presturinn skial sialfur byria j latijnu ed 
ur modurmale. £nn saufnudurinn syngi þad sijdan til enda 
þar epter snýr presturinn sier til folksins oc seigier. herr 
ann sie med ydur. Og strax snyr hann sier aptur ad allt 
arinu oc les collectuna j modurmale þo eckj nema eina wfii 
sinn wtan nockur sierlig naudsyn kunne til ad falla sem þess 
krefie ad lesin sie ein aunnur þar til. £nn allt folkid skal 
suara Amen. Og sem þad er nu giaurt þa snue hann sier 
enn aptur til folksins oc lesi pistilinn j modurmdle. alleluia 
sem er ein eilijf raust j þeirre kristilegu kirkiu skulu tuo 
wngmenne syngia med sijnu versi enn þo fyrir wtan ym- 
urfiar edur þann Ia(n)ga hala dragnotnanna. Sijdan (j stad- 
inn þess gamla graduals wers sem war sungid) maa nu syngi- 
ast eirfi psalmur j modurmdle sem tecinn er wt af skript- 
inni edur einn grallarasaungur med tueimur wersum. 

1) Svo. 2) Svo; adskUianligum, 1282, 



1537. ORDINANZIA. 183 

Allar sequentiur skulu wndaii takast aa þeim þrimur 
christi storhatijdum fra jolum oc til kyndilmessu. Grates 
nunc omnes. med sinne wtleggingu j modurmcíle. Nu latum 
oss alla })a(c)ka gudi. et cetera. Fra paskum og til huijtasunnu. 
Victime pascalei) laudes et cetera med sinne wtleggingu. 
Christur stod wpp af dauda. A huijtasunnu. Veni sancte 
spiritus. med sinne wtskyringu. Nu bidium wier heilagaii 
aiida. Þessu nærst snýr hann sier enn aptur til folksins oc 
lesi ^uangelium j modurmæile byriaiidi þad suo. Þessi epter- 
fylgiandi ord. Epter þad snýr hann sier aptur ad alltarinu 
oc býriar. Credo in vnum deum. ^pter þetta syngist sjm- 
bolum j modurmale. wier truum aller sa einn Gud. Hier 
næst skal jafiiafx fylgia weniulig priedikun og þegar hun 
er eiidut skal presturinn hafa til reidu braud og wijn ef 
nockur girnist ad medtaka sacramentid epter taulu þeirra 
sem þionustast wiHa oc j þuj bile skuki þeir enu saumu 
ganga til alltarisiiis oc skipi mennerner sier til hægri hand- 
ar enn konurnar til vinstre. Og þa þienarinn er nu til reidu 
þaa skal hann snua sier til folksins sem þionustast will oc 
skal giaura þuj eina goda aminning wm sacramentid. £nn 
sem þad er giaurt þa snue hann sier til alltarisifis oc syiigi 
med harre rauddu j modurmale. Latum oss bidia. Fader 
wor et cetera. ^nn corinn suare Amen. Og strax þar epter 
byrie hann testameiitis ordin og sýiigi allt þetta j modur- 
maale. ^nn medaii hann syngur ordiii mai hann lypta wpp 
sacramentinu med hæíiligu wpphaldi oc laata hrijiigia med 
kluckunni suo sem sidur er til ef þienaranum suo synist 
þui at j suoddaii hlutum skal þad christiliga frelsid halld- 
ast þo suo ad folkid sie adur truliga frædt oc amiiit þar 
epter þui sem þaurf giaurist. 

Suo skal oc alls eckirt af þessu winbreytast dn Supe- 
rattendentis^) skipunar oc samþýckis. Nær presturinn wtskipter 
braudi oc vijne þa skal hann eckirt tala til þeirra sem þion- 
ustast af þui ad þad war fyr sagt aullu folkinu opinber- 
liga þegar þad var wijgt oc helgad enn þienararner skulu 
wandliga giæta ad taulu þeirra sem til sacrameiitisins wilia 
gaiiga suo þeir neydist eckj til ad helga sacramentid tuis- 
1) Svo. 2) — tes, hdr. ~ 



184 ORDINANZIA. 1537. 

(v)ar oc aa medaii folkid medtekur sacramentid skal skola- 
meistarinn byria þennaii psalm Jhesus christus er wor 
frelsare. edur einhuern annaii þuilijkaii. £nn strax pegar 
folkid hefur sacrameSitid medtekid þa skal saungnum hætta. 
Og sem þetta er nu giaurt. þa snue presturinn sier til folks- 
ins og seigi. herrann weri med ydur. og strax snue hann 
sier aptur ad alltarinu og lesi collectuna fyrir eina þackar- 
giaurd. £nn folkid skal suara. Amen. þar næst snýr hann 
(sier) enn einu sinne til folksins oc seigier. herrann sie med yd- 
ur. þar næst skal hann blessa folkid med þeirre blessun 
sem skrifud stendur Num. 6. herrann blessi þig oc ward- 
ueiti þig, herrann late lysa sitt andht yfer þier oc weri þier 
nadigur herrann lypti sinne asionu aa þig oc giefi þier frid. 
Sofnudurinn suare Amen. Þar næst skal^) skolameistarinn 
byria einn stuttafi psalm j modurmsale og hier med werdur 
eiider aa allri embættisgiordinnj oc strax j þuj bile skal 
þienarinn afskrydast messuklædunum oc wefia þau saman 
falle sijdan aptur aa sijn knie fyrir alltarinu oc þacki Gudi 
med sialfum sier heimugliga. 

^nn huar sem eiíiginn er saa sem þionustast will þaa 
skal ecki helldur hellga sacrameiitid suo wier íaullum eckj 
aptur j wonda medferd eda vanbrukun sacramentisins hand- 
tierandi þad riett aa moti Gudz skipan oc bijfalnijngu. þo 
maa presturinn lijka wel hafa allt annad messu embættid 
fraa teknum helgunarordum sacramentisiiis. Og þaa skal hann 
skrydast alleinasta einum messuslopp edur ryckilijne oc hafi 
aunguaii hokul. Staiidi oc wid einn bokastol edur lectara 
enn eckj fyrir alltarenu. ^nn epter þad suiiginn er einn 
psalmur edur tueir þa lesi hann eina lectiu edur tuær oc 
blessi sijdaii folkid s?m siduane er til. 

A þeim storu christi hatijdum sem nu eru joladagur. 
pdskar. huijtasunna. sunnudagurinn trinitatis. skal syngia jn- 
troitus j stodunum þad er messowpphafs psalmur edur inn- 
gaiigur til messunnar aa latijnu. Gloria in excelsis. med þeim 
sequentium sem riettar eru og eirninn prefaciuna j latijnu 
hueria þienarinn skal jafíiaii suo byria. dominus vobiscum 
et cetera. sursum corda. et cetera. þar næst Sanctus oc sijd- 



1537. ORDINANZIA 185 

aíi pater noster. med jnnsetningarordum sacramentisins enn 
þau skal hann auallt syngia j modurmále. Ad sijdustu sýng- 
ist Agnus dei. þo skal þienarinn sialfur rada liier aullu wm. 

3. 

Wm sialfa priedikunina huernin henne 

skule hattad wera. 

Epter þui ad ^uangielij priedikun þienar oss til þess 
ad wier faum Gudz afida og þa eilijfu saluhialp med Imerri 
Gudspiallsins bodan ad priedikararíier standa sierdeiHs j 
christi stad suo sem hann hefar sialfur sagt. Luce. 10. huer 
sem ydur heyrer hann heyrer mier. þar fyrir skulu kienni- 
mennerner ecki lata sier anægia^) huersu boguhga sem þeir 
flytia priedikunina fram. helldur skulu þeir hentughga oc wel 
framfylgia ^uangelio med hinne mestu roksemd oc ahiorugiefni 
suo sem Gudz eigid ord oc tala þad suo sem af Gudi sialfum oc 
j Gudz augh'te fyrir Jhesum christum suo þeir briale þuj eigi nie 
spille j nockurn mata huorki aukandi þar wid nie aftacandi. 

£nn fyrst og frenist skal hann sem priedika will wpp- 
uekia folkid med kristiligri aminningu til ad akalla gud oc 
bidia hann wm hialp oc nad. þar med skal hann wpplesa 
sialfan textann sem hann hefur sier fyrir heiídur tekid oc 
wtleggia hann sem merkiligast enn aldri skal hann prie- 
dika leingur wm sinn enn eina kluckustund. ecki skal hann 
helldur standa þar oc tala þad hann lyster. helldur skal 
hann kienna oc priedika wm þad sem til efnisins hlyder og 
aminna folkid med liosum oc skilmerkiligum ordum. Og 
fyrir alla hlute fram skal hann wara sic wid allra handa 
formælum lastmælum edur skammaryrdum suo hann straífe 
þar aunguaii med nafne helldur skal hann straffa syndern- 
ar almenniliga oc þad sem hann hefur heyrt oc weit sialf- 
ur j sannleika suiuirdiligt ad wera. ^nn hitt annad sem 
hann hefur eckj heyrt wm talad. yfer þuj skal hann þeigia. 
^cki skal hann helldur hatursamliga aamœla papistunum. wtan 
suo sie ad hann neydist þar til af aminnijngum oc epterdæraum. 

Nær predikunin er nu suo wte oc eíidut þaa skal prie- 
dikarinn enn aptur ad nyiu radleggia folkinu ad bidia gud 
jnneliga wm allar andligar og weralldligar naudsyniar oc 
1) onægia, hdr. 



186 ORDINANZIA. 1537. 

allt þad sem þaurf giaurist. ^nn J)o allra hellst ad almug- 
inn bidie fyrir worum naduga herra kongi ad gud wilie oss 
wernda oc wardueita med haiis stiornan oc giefa ])uj heil- 
aga euangelio sinn riettan framgang siio ad wier wnder 
hans nadar rijkisdæme niættum fraínfylgia þuj sem til Gudz 
œru oc wegsefBdar heyrer med frid oc samþycki. Sijdan 
skal allur saufnudurinn bidia oc seigia pater noster. £nn 
þegar hun er wtsufigifi þa skal skolameistarinn byria ein- 
huern psalm j modurmdle allra hellst þann sem wm frid- 
inn hliodar oc syíigi þann psalm til eiida med aullum 
saufnudinum. ^lligar ef þar er nockur pldga edur neyd 
fyrir haundum þa syngist einhuer psalmur suo hliodaiidi. 
ad Gud wilie snua þeirre nejd oc þuj straff'e nadarsamliga 
fraa oss. ^lligar lesist weniulig Letania oc sijdan ein coll- 
ecta huer ad hliodi win þa saumu neyd oc þreingiandi naud- 
syn og folkid suare þar til allt samafi seigiandi Amen. Þar 
epter fylgie prefatian huerrar adur war gietid j messunni 
þad er aminningin. 

Hier skal nu eirninn þess giætt werda ad þær weniu- 
ligu letaniur sýngist mifista kosti einu sinnj j wiku epter 
predikun aa huerium deigi sem soknarpresturinn will. 

J staudunum skal capellanenn auallt huern sunnudag 
predika weniuligt sunnudags ^uangielium arla morguns j 
ottusaungnum. £nn j hamessunne skal sialfur sokfiarprest- 
urinn predika þad. 

^pter maaltijd skal oc jafnaii kienna oc predika bariia- 
lærdomenn suo wel fyrir þeim wfigu sem þeim gaumlu. 
Fyrst bodordin. þsa truarinnar greiner. sijdaii pater noster oc 
seinast wm sacramefitin hueriiinn þau eru jnnsett oc huer 
ad sie þeirra rietta medferd gagfl oc nyttsemi. þo skal þessu 
suo j sundur skipta ad j huert oc eitt sinn meigi eiidast j 
predikuninnj ein grein af barfialærdominum oc wid nidur- 
lagid æ, sierhuerri priedikun skal predikarinn jaffian epter- 
fylgia einnj einfalldri wtskjringu suo sem su er huer ad 
stendur j Htla chatichismoi) Lutheri. 

Ecki skal helldur nockur auglýsa þar sinn storaíi wijs- 
dom oc skarpan skilnijng. helldur skal hann alla hlute giaura 
1) Svo. 



1537. ORDINANZIA. 187 

til wppbyggingar kristiligri kirkiu. suo þar kunne auallt ad 
hlionia oc heyrast eitt oc hid sama af aullum oc ad folkid werdi 
þess giaur oc fullkomligar frædt nied samþyckiligum eins 
hattar lærdome. Og suo leingi sem predikararner hafa med 
haundum huern partinn fyrir sig af barnalærdominum þa 
skulu þeir j sierhuerre predikan wpplesa þann sama cha- 
techismi part allaii med aullum sijnum greinum oc articulis 
þo suo seint oc staudugt ad wngmennin oc aller adrer 
kunni ad hafa ordin epter med sialfum sier j hliodi. Suo 
skal oc eirninn huer parturinn íyrir sig byriast oc endast 
med sama hætte med þeim ordum sem best til hlýda suo 
wel einum sem audrum. Og nær sem hellst þessi barfialær- 
domur er predikadur wt til eiida med auUum sijnum paurt- 
um þa skal auallt byria hann wpp aptur ad nyiu fra wpphafe. 
Tuisuar j wiku skal predikast ad mifista koste j staud- 
unum aa miduicudaginn oc friadagiim. £nn nær sem opin- 
ber naudsyn fellur til þa maa taca þar enn tuo daga til oc 
eigi skuki neinar adrar bækur predikast enn þær nytsam- 
bgar oc audskildar eru. suo sem sunnudagspistlar oc nock- 
ud þesshattar med hueriu folkid kann ad aminnast wppueki- 
ast oc leidriettast til jdranar sannrar gudhrædslu oc akiar- 
ligs trunadartraustz til Gudz oc ad frædast riettiHga wm 
þau saunnu godu werkiíi þuj truin kann eckj ad wera ein 
riett tru dn jdranar oc eckj jdrunin ŒLn truarinnar. þar fyr- 
er will christus lata predika wm þetta huortueggia til sam- 
ans. Luce. 24. ^cki laustum wier ad helldur þo eirninn sie 
predikad af audrum nytsamligum bokum j þeim staudum 
sem margt folk j er oc dagliga werdur priedikad ef þad 
eina er med haundum haft sem kristiligri kirkiu kann ad 
wera til wppbyggingar. 

Saumuleidis skal oc suo ói lafidzbygdinni huern sunnu- 
dag predikast þad weniuliga euangelium wui eina halfa 
kluckustund suo ad aa hinum halfa^) parte kluckutijmans 
meigi nockud werda wtskýrt af banialærdominum. Og ef 
nockrer eru þeir enn af sokfiarprestunum aa landinu hueri- 
er eckj kunna riettiliga ad predika win þad sem Gudi til 
heyrer. þa meiga þeir lesa fyrir sijnum tilheyraundum bædi 
1) halfi,lidr^ 



188 ORDINANZTA. 1537. 

euangelifj) wtþyding oc wtlegging barnalærdomsins ord fra 
ordi af þeim postiUum sem |)eir hafa j modurmale þo suo 
ad peir j fraíntijdinnj wenie sic da ad tala og predika sialf- 
ur cLn bokar oc þeir taki sier eckj nockud tilefni til and- 
styggiligrar leti oc ræksluleysis af þessu þo þeim werdi 
þetta lidit vvm stundar sakier kiærleiksins wegna. 

Huern sunnudag skulu landzprestarner wtleggia nockra 
grein af einhuerium parti barnalœrdomsins oc suo leingi 
sem þeir duelia j einum parti chatichismji) þa skulu þeir 
jafiian wppiesa j fyrstu þann part allan suo sem adur er 
sagt wm kaupstadanna presta. suo sem nær þeir eru j bod- 
ordunum og hafa eitthuert af þeim fyrir haundum ad wt- 
leggia þa skulu þeir Hjka wel wpplesa hin aunnur bodord- 
in aull saman enn þo ecki kome íleiri fraSi j wtskyring- 
unnj enn þad eina. 

Saumuleidis skal oc halldast wm truarinnar greiner oc 
pater noster. ^nn prestarner skulu jafnaii wpplesa þessar 
greiner suo skýrt oc skilmerkiliga ad sierhuer af bænda- 
folkinu oc almuganum kunne ad hafa þær epter j hliodi 
med sialfum sier ord fraa ordi. 

Og huern part fyrir sig af þessum barnalærdome skulu 
þeir jafnan enda med suoddan stuttri oc liosre wtleggiugu 
sem þar stendur j litla chatichismo^) Lutheri. Og eckj skulu 
þeir audruwjs breyta enn suo oc auallt skulu þeir wppbyria 
oc eiida sierhuern af þessum .vj paurtum (sem bariialær- 
domurinn jnnehelldur) med nockru merkiligu wpphafe oc 
nidurldge. Og þetta skal suo ætijd wera fyrir huers sakier 
þessi same barnalærdomur skal eiriiin predikast aptur ad 
nýiu strax epter þad^) er einu sinne endadur. 

£pter predikunina skulu Gudz ordz þienarar minnast 
ooL ad lata jafnaii skie godfusar bæner fyrir woru yferualldi 
oc almenniligum naudsynium. sierdeilis ad þad hreina Gudz 
ord fde fullan oc ohindradafi framgang suo ad menn bidie 
gud hier wm auUum hug oc hiarta med eirne pater noster. 

Ad sijdustu skal syngiast einn psalmur j modurmale 
elligar weniuligar letaniur med eirni kristiligri bæn. epter 

1) Svo. 



1537. ORÖINANZIA. 189 

þui sem almenniligar naudsyniar krefia do. sierhuerium 
tijma. 

A mote jieira þrimur storhatijdum christj sem er ad- 
fangadagskuolldit fyrir jol. laugardagskuoUdit fyrir paska oc 
fyrir huijtasunnu skal predikast j aptansaung eckj ieingra enn 
sem suare fiorda parti af eirne kluckustund. £nn þetta wiHum 
wier ad alleinasta skuli skie j kaupstaudunum. þar skal oc pre- 
dikast ad kuolldi dags ta huerre þessari hatijd oc h'jka eirn- 
inn epter middeigi. ^nn aa hinum audrum hatijdunum sem 
er doL nýarsdag oc þrettanda dag jola (sem kallast ^piphanie 
edur þriggia konga dagur). A kyndilmesso. A Bodunardag 
marie. A herrans wppstigningardag. A witiunardag marie. A 
sancte Johannis baptiste dag. Aiimichaefis messo og ool allra 
heilagra messo skal alleinasta predikast da sialfum hatijdis- 
deiginum enn ecki ad kuolldi tyrir framar enn will. þuj 
fleiri hauUdum wier ecki enn þessar hinu saumu hatijder 
med sialfum sunnudaugunum. 

Wm nauckrar sierligar priedikaner sem 
til falia (aa) aarenu. 

A sancte Steífanus dag skal predika wiii diakna oc 
þienara j kirkiu saufnudinum oc þar med skal talast wm 
epterdæmi hins heilaga Laurentij suo ad folkid meigi fuU- 
komliga læra ad hafa eina Gudlega wmhyggiu fyrir þeim 
sem wolader oc naudþurftuger eru. 

A Sancte Johannis dag huern ad ber da þridia dag j 
^olum skal kiennast oc priedikast wm adskilianligar stietter 
suo ad huer og eirn lœre ad wacta sijna kallan oc lata sier 
sitt embætti suo bijfalad wera ad hann yfergiefi þad eckj. 

A sunnudaginn esto mihi (þad er sunnudagurinn j faustu 
jnngaiig) skal lesa þad euangielium wm skijrn christi. matth. 
3. Og doL þeim sama deigi skal kiennast wm allt þad gagn 
oc nyttsemi sem skijrnarinnar embætti færer med sier oc 
huad skijriiin merker. 

A skijrdag skal predikast wm þajd heilaga sacramente 
lijkama og blodz wors herra jhesu christi oc ef þa eru 
nockrer sem sig wilia þionusta lata þa skal skicka aullum 
saung oc lestri epter þeirre wijsu oc wanda sem tijdkast da 
sunnudaugum og þa skal folkid aluarliga amint wera ad 



190 0RDINAN2IA. 1537. 

þad flyckist eckj til þess heilaga sacramentis íyrir siduana 
sakier helldur aa þeim tijma enn audrum. 

[A skijrdagskuolld skal nockud talast \vm fotaþuottinn 
huernin ad jhesus christus þuodi fætur sinna lærisueina oc 
þar med eirninn wm þa storu neyd og afigist er hann leid j 
grasgardinum adur enn hann gieck til sinnar pijnu og 
dauda.i) 

A langa friddag arla morguns strax epter ottusauiig- 
inn þegar allur saufnudurinn hefur wtsufigid psalminn af 
passiunne þa skal predikarinn stijga wpp j priedikunarstol- 
inn oc lesa þaa skilmerkiliga wpp alla pijningarhistoriuna ord 
epter ord suo sem hun er af doctor haíis pomerano saman 
skrifud wt af fiorum Gudspiallamonnum allt til historiunn- 
ar wm wors herra jhesu christi wpprisu. Og byriast pijn- 
ingarhistorian suo. Þetta er wors herra jhesu christi pijn- 
ingarhistoria suo sem hun er af fiorum Gudspiallamaunn- 
um wppskrifud. Þegar wor herra jhesus christus hafdi þack- 
ier giaurt epter kuolldmaltijdina þaa gieck hann burt yfer 
wm lækinn Cedron et cetera. Þar epter maa predikarinn 
wnderuijsa folkinu huer ad sie riett nj'tsemj pijnunnar 
christi þo suo ad su ræda werdi eckj leingur enn vni halfa 
kluckustund. enn epter maltijd maa hann med nockrum fleir- 
um ordum wtleggia hinar adrar greiner wr passiunne oc ef 
nockur girnist ad þionustast aa þessum deigi þa maa hon- 
um sacramentid giefast. enn allur annar partur af messunni 
sem plagar ad wera fyrir predikun maa wndanskiliast suo 
ad presturinn byrie strags epter priedikunina þa weniuligu 
aminning til folksins og late strax þar epter fylgia pater 
noster. 

Sunnudaginn Quasi modo geniti. sem næstur er epter 
paska. skal predikast wm lyklawalldit þad er wm makt og 
myndugleika sem kristileg kirkia hefur tilefni til þeirrar pre- 
dikunar er stendur Joh. 20. 

A Sancte Johannis messu baptiste. skal tala wm al- 
menniliga Gudz orda priedikun da mote þeim Anabaptismo 
edur endurskijrurum sem suo fastlega bruka af þessum spa- 

1) [ekki í 1282. 



1537. ORDINANZíA. 191 

domsins ordum. £runt t(h)eodidacti. þad er ad huer einn skal 
frædast af sialfum Gudi. Og þar med foracta þeir þessa 
ytre ordsins predikun oc eydileggia alla skola. þo skulu pre- 
dikararner eckj wndafi fella lijfsauguna sialfa þess Gudz 
mannz hiíiz heilaga Johannis. ^nn af þuj ad su heila his- 
toria wm hans gietnad fæding predikaner oc lijfldt kann 
eckj med eirni predikun wel ad eildast þa maa presturinn 
lata nockud af þessu hia lijda tii eiíis annars tijma. A þess- 
um sama tijma maa oc syngia psallite regi. 

A allra heilagra messo skal predikast wm eina riett- 
christiiiga tru sem Gudz heilager hafa haft oc huernin oss 
ber þeim epter ad fylgia suo ad su kristilega kirkia meigi 
skilia j huern mata þeir hinu heiiaugu meigi riettiliga heidr- 
ast dn bæna akallz oc fyrir wlan alla ranga oc ogudliga 
dýrkan. 

A Michaeiismesso þad er allra ^ingla dag skal skie ein 
almenniiig þackargiaurd fyrir allaii þann afla auoxt oc 
groda sem madur hefur da þuj dre feingid oc j þeirre þack- 
iætismeinijngu skal aliur saufnudurinn syngia med einum 
munne af hinne mestu hiartafis godfýse strax epter predik- 
un þennan sðng. Te deum laudamus. Suo skal oa aullum 
þessum hatijdisdaugum. bædi wm morguninn fyrir middeigi 
oc epter mdltijd predikast wm einglana huersu mijkid gott 
wier haufum af þeirra þionustu oc fyrir huersu marga wel- 
giaurninga wier eigum ætijd gudi ad þacka. 

4. 

Wm helgidaga haulld þui menn meiga wel hallda 

nockra sierlega helga daga oc hatijder eckj 

tijmans wegiia edur fyrir dagsins eigin 

skulld. helldur sakierþess ad Gudz ord 

meigi predikad werda og allar þær 

greiner sem Euangielium jnne 

helldur meigi wtleggiast rietti- 

liga og færast til gagns og 

nytsemdar. 

Wier medtaukum ecki nauckra helgidaga (sem fýr er 

sagt) wtan þdd weniuliga sunnudaga suo ad folkid meigi 



192 ORDINANZIA. 1537. 

einu sinnj j hiierre wiku huijlast af sijnu erfidi heýra Gudz 
ord oc medtaka sacramentin almenniliga huer med odrum 
oc bidia gud wm alla naudsynliga hlute oc þacka honum 
fyrir sijna þusundfallda welgiaurninga. 

Þriar christi storhatijder haulldum wier heilagt j þriaa 
samfellda daga fyrir sakier þeirrar heilaugu historiu wm 
worn herra jhesum christum. þar ad auki nja.rsdag oc þrett- 
anda dag j jolum huern sumer kalla þriggia konga dag. 
jtem kiertamessa oc bodunardag marie oc ef þessa saumu 
hatijd ber j dýmbilwiku þa skal hun halldast epter gauml- 
um siduana da laugardaginn fyrir palmadag. Jtem wppstign- 
ingardag wors herra jhesu christi oc ^^itiunardag marie med 
sijnu weniuligu ^uangielio. ^nn pistillinn skai lesast af. 9. ca- 
pitula spadomsbokar £sai§. Og þar skal wppspretta einn wðiid- 
ur af root .Tesse et cetera og endast þar. Og hanz legstad- 
ur skal heidarHgur werda. 

Jtem hatijd Johannis baptiste. jtem Michaelismesso fyr- 
ir saukum eirnar kristiligrar þackargiaurdar. jtem allra 
heilagramessu. 

^nn postuladagana skulu predikararner ad eins boda 
af predikunarstolnum [oc tala win þa ef wiU j predikuninnj 
aa næsta epterfylgiandi sunnudeigi eins oc marie messo mag- 
dalenu oc sancte Laurenlij messu. Og oa marie magdalene 
dag maa w^el syngiast su sequentia. laus tibi christe. þo skal 
(D. þeim sama sunnudeigi lesast oc syngiast oc predikast 
allt saman epter þuj sem sialfum sunnudeiginum til heyrer 
suo ad þar werdi seinast j predik(an)innj talad wm þaa heil- 
augu ef þar er nockud wijst edur merkiligt wm þann edur 
þann j heilagri skrift af huerium menn meiga taka sier 
saunn dæme til ad trua Gudi oc elska sinn naunga oc med 
þolinmædi ad bera sinn kross oc motgang. 

Enn huar sem dagliga werdur predikad þar maa prest- 
urinn taka sier þad sama euangielium edur historiu fyrir 
hendur aa þeim sama tijma sem hun til fellur.^) 



1) [1282 hljóðar svo (og er ekki samkvæmt frumtextanum) : Skijr- 
dagur og föstudagurinn lanngi sieu skylldugliga halldnir til kyrkiu* 
soknar og tijdagiordar enn eptir embætti sie j sialfrædi ad vinna. 



i 



1537. ORDINANZIA. 19S 

5. 

Wsi skijrnina hueruin henne skal hattad wera 

þui ad skijrriineradsaunnuein]nsigludstad- 

festing wm alla þahlutesemwiertruumwni 

worii herra jhesum christum og eirn satt- 

mdle huern gud hefur giort wid oss j 

Jhesu christo styrkiandi wora tru 

oc taknaiidi eina rietta syfida 

jdran huer ed krefur eins 

kristeligs liferiiis. 

Boriiin skulu jafnan skijrast j modurmale j þeim sama 

foiite sem weniuligur er. þau skulu nakin ausast watiii þrim 

sinnum yfer bert haurund. þo skal med skýnsemd gaum- 

giæfa hueniin ad hattad sie þeirra stjrkleik huert þau meiga 

þola ad klædflettast edur eigi þuj wier leitum ad heilsu oc 

welferd bariianna med skijriiine enn eckj ad þeirra for- 

diaurfun. 

Suo skal nu skijrifaderinn fyrst ad spýria gudfedginin 
huers barnid sie oc huert þad sie heima skijrt. og ef (hann) heyr- 
er ad þad sie skijrt rietliliga þa skal hann j aunguaii mata 
endui'skijra þad þuj þar er eckj wtan ein skijrii til Ephe. 
4. helldur skal hann alleina wpplesa truarinnar greiner og 
þad heilaga Euafigehum Marcij. 10. med pater noster. Sijd- 
aii skal hann tala til þeirra sem þar eru wid stadder eink- 
um til gudfedginanna (hueria barnsins forelldrar skulu þar 
vm bidia) oc suo epter þad baríiid er skijrt ef þeir kunna 
eigi suo fliotliga þar til ad komast. 

Kiærer brædur oc systur þetta barn er nu skijrt oc 
hefur allareidu þann heilaga aiida med syndanna fyrirgiefn- 
ingu þar fyrir wilium wier eckj skijra þat wpp aptur suo 

Sunnudagurinn og allar hatijdir skulu halldazt j mykilli virdijngu. 

aa þeim skal eckirt leyfiligt verk giöra eij þijng sœkia*) nie setia 
eij til dauda eda limalatz dæma og stefna vid kyrkiu 'A helgum dog- 
umm vmm embætti fyrir eda eptir. eij þar dom lesa yfir monuum em- 
bættisgiordinni til hindrunar enn samvitskum manna til modz og 
sturlunar. 

Presturinn skal taka sier þad evangelium eda historiu fyrir hend- 
ur sem & þeim sama tijma fellur til. 

*) þækia, handr. 

Dipl. Isl. X. B. la 



194 ORDINANZIA. J537. 

wier spottum eigi nie hædum heilagaii anda huad þid gud- 
fedgin skulu wita suo sem witnismenn fyrir aullum audr- 
um oc þackid vvorum herra oc gudi sem þetta baríi hefur 
tekid til nadar fyrir jhesum christum. Sijdaii skal hann 
tala suo til barnsins. Gud wardueite þinn wtgafig oc jnn- 
gang nu hiedan j fraa og ad eilijfu. Gudfedginin suare Amen. 
Þar næst lesi hann þa seinustu bæn sem fylgier skijrnar- 
embættinu. Saa almattuge Gud og wors herra jhesu christi. 
Fader vor. et cetera. Seinasta skal hann med faum ordum 
tala til Gudfedginanna aminnandi þau ad þau skule hier wíBl 
bera witíiisburd j alla stadi og ef suo kynne skie ad þetta 
sama barn misti sinna forelldra wid ad þau wilie wera eirn- 
inn j forelldra stad j aullum hlutum sem þess saluhialp 
ahrærer epter þuj sem þeim er mauguligt ef þau kunna 
fyrir nalægdar^) sakier þar til ad komast. 

Enn ef barfiid er eckj skijrt elligar ef nockrer efa wm 
þa saumu skijrn barnsins suo sem opt hefur skied þuj 
skijriiin skal eckj fremiast aa medal wor j kristiHgri kirkiu 
med nockru forordi suo sem margur plagar ad seigia. ef 
þu ert oskijrdur þa skijri ec þig. þæ, skal giaura eina aminn- 
iíig til Gudfedginanna oc annara. sem þar eru stadder wid 
skijruina ad þeir meigi faa riettafi skilnijng oc wnderstaudu 
wiii wirding þess heilaga sacramentis og suo skulu þeir 
eirninn aminnast ad þeir giefi wei giætur ad þui sem þar 
seigist. Sijdaii skal presturinn wppbyria skijrnarembættid 
seigandi. Far wt hiedan þu ohreine andi. et cetera. Og þeg- 
ar skijrnarembættid er nu suo wtendat þa skal presturinn 
ad nyiu giaura Gudfedginunum eina óíminning epter wafida 
suo þau meigi wita huad þau eru barninu skylldug ef suo kann 
skie ad forelldranna misse wid fýr enn þad kiemur til sijns 
skilnijngs oc alidurs ad þau frædi þad j barnalærdominum 
ef þau eru þar suo ndlæg suo þad meigi med alldrinum 
og wppwextinum waxa oc þröast j christi kynningu oc wera 
hans limur suo seni þad er honum jnnplantad j skijriiinni. 

6. 
WíQ aflausnina huoriiin hun skal til ganga 
þui hun færer þann hinn syuduga (suo 
1) Barlœgdar 1282. 



I 



1537. ORDIÍÍANZIA 195 

framt sem haiin truer) aptur til þess 

sattmala sem giaurdur war j 

s k i j r n i n n e. 

Eifiginn skal afleysast wtaii suo sie ad hann med synd- 
anna widurkienningu beidist aflausnarinnar. þar fyrir skulu 
soknarprestarner j stodunum wera til reidu j kirkiunne æ, 
laugardagskuolldit wm aptanssauiig enn hiner ax landzbygd- 
inni arla aa sunnudagana fjr enn messuembættid byriast oc 
late sig þar íinna reidubuna wid ad heyra allra þeirra jatn- 
ijng sem skriptast oc þionustast wilia. Enn sa sem skript- 
ast will skal jata sig fyrir skriptafaudurnum med skijrum 
skriptamalum oc sitt lijf og framferdi oc annad huort wid- 
urkienna sig med almenniligum hætti ad wera einn auman 
syndara. Elligar ad medganga nockud þad sem hann þykist 
hafa sierdeilis forsomad j sijnu kalli oc embætte elligar ef 
hans eigin samuitska bijtur hann nockud þa skal hann seigia 
þad fram. Annars kostar heimtist hier einginn reiknings- 
skapur^) af sierhuerri syild fyrir sig þuj þar af kuiknar sam- 
uitskan næsta miaug. 

Enn hier hlýtur þienarinn ad wera skynsamur og gaum- 
giæfinn ad hann witi stad oc læknijngar af Gudz ordi til 
syndarinnar huer hellst sem hun kann ad wera. Sijdan skal 
hann oc afleysa þann sem skriptast med haiidanna wpp(a)- 
leggingu^) wtan hann finne oc formerki ad saa hinn same 
sie bannsettur oc eckj enn nu forlijkadur wid kristiliga 
kirkiu. 

Þar epter ef sa sem skriptast girnist sacramentid þa 
skal presturinn jnnvirduliga rannsaka oc epter spyriast 
huern skilnijng oc wnderstaudu edur meining hann hefur 
wm herraiis kuolldmaltijd oc huort hann skyniar huat sacra- 
mentid er oc huert gagii oc nytsemi þad hefur med sier oc 
huar fyrir hann girnist ad medtaca sacramentid oc huert 
hann hefur suo wel jdkad sig og auaxtast j christi skola 
ad hann kann riettiliga ad lesa þau x bodord oc annad 
þat sem barnalærdominum tilheyrer. ^nn ef (hann) kann 
þetta eckj þa skal frauijsa honum j þad sinn suo sem 



1) 1282; reiknings(!) a. 2) wpplijgingu a; vppleggijngu 1282. 

13* 



196 ORDINANZIA. 1537. 

þeim þar hefur eckj brudlaupsklædi oc werdur þar fyrir 
\>ielucklur fra hluttecningu herrans kuolldmaltijdar. þo 
skal presturinn wnderwijsa honum þetta j heimugligum 
skriptamalum ad hann skulj suo halldast fra sacramentinu 
þar til hann leidriettist oc læri nockud betur suo hann komi 
eckj j nockud wanrykte huert honuui vværi wijsat þar sem 
honum wæri opinberliga fra wijsad fra alltarinu. 

Einginn manndrapari skal fda aflausnina fyr enn hann 
er kuijttadur wid eptermalsmennina oc hefur bædi giaurt þeim 
oc yferwalldinu fulla anægiu. micklu sijdur skal þuihjkum 
maunnum giefast nockud werndarbrief med huerium þeir 
giaurast trygguer wm sig wtafi þad werdi med yferwallds- 
ins oc sakaraberans samþycke. £nn þo skrifum \\ier hier 
med naudsyninnj aungua regki þui hun hefur eingin laug. 

Enn huer sem epter nockud manndrap hefur kuijttan 
feingid af yferwalldinu þar med forhjkun aa komid wid wdni 
oc frændur þess sem j hel uar sleiginn þa skal hann ept- 
er gaumlum siduana foo. med sier nockra af sijnum winum 
oc kunnijngium oc ganga ool sunnudaginn fyrir þann sem 
soknarpresturinn er j þeim sama stad og augljsa þar opin- 
berhga fyrir aullum strax epter predikun fyrir haalltarinu 
sitt angur oc hiartails trega. Og þegar soknarpresturinn hef- 
ur heyrt hans opinbera jatnijng þa skal hann aminna allan 
saufnudinn ad bidia fyrir honum og hugga hann med Gudz 
heiiaga ^uangelio oc afleysa hann sijdan. 

Med sama hætti skulu oc eirnin þeir sem leggiast med 
sijnum naskylldum ættmonnum oc aller adrer suo margier 
sem med opinberum laustum oc lýtum hafa hneygslad kristi- 
liga kirkiu giaura opinbera jdran oc taca opinberar skript- 
er. Og girnist þeir þa aluarliga oc af auUu hiarta ad af- 
leysast þa meiga þeir fa opinbera aflausn oc werda suo 
kuijtter wid saufnudinn j kristihgri kirkiu. þuj þær synder 
sem opifiberar eru skulu med opinberligri aflausn fyrir- 
giefast. Enn hinar sem leyndar eru fyrir þœr meiga menn 
og leyniliga afleyster wera. 

Hier skulu nu prestarner allra sijdst forsoma sitt em- 
bætti hia þeim sem eru til dauda dæmder og aflijfast skuiu 



1537. ORDINANZTA. 197 

sakier sinna misgiaurnijnga þeim skal bædi weitast aflausn- 
ifi oc sacramentid ef þeir eru þess oskafidi. 

7. 

W m J) a d h u e r fi i n m e n n s k u l u |) i o n u s t a s t þ u i a d 

þesse Gudz [þionusta er sty rking oc^) stadfest- 

iiig þeirra rietttruudu kristnu manna oc j 

sannleika einn pafitur huer þad wott- 

ar oc witiiar fyrir oss adwierskul- 

um fda oc audlast alla þa hlute 

sem oss lofast j Gudz Euan- 

gielijo sem er syiidanna 

fyrirgief ning tilreikn- 

an christi riettlœtis 

og þad Eilijfa lijf. 

Þeir sem wilia þionustast og medtaka þad heilaga 

sacrameiitum þeir skulu ætijd oc j alla stade medtaka bada 

partana. oc þar sem nockrer eru suo weijkier j trunne ad 

þeir þora eckj ad medtaka þad suo elligar ef þeir eru eckj 

enn suo froder þar wfá sem wera ætte. þeir kunna wel 

jnnaii þriggia manada ad lcata kienna sier oc wnderwijsa 

suo mýkid af kostgiæfnum oc fromum predikurum wín þessa 

jhesu christi jnnsetnijgn ad þeir fae lýst oc wilia til ad med- 

taka sacramentid j þennaíi mata. sierHga nær þeir sia dag- 

liga annara christinna manna dœme fyrir augunum. Wilie 

þeir þa enn ecki leidriettast oc hlýda christiligum aminn- 

ingum þa kann einginn med riettu ad dæma þaa breýskua^) 

oc fauijsa helldur þrioska þuerbrotiia oc forherdta j mote 

christi eigiii j'nnsetningu et cetera. 

Til þessa heilaga samneytis (huert ed heyrer alleina til 
þeim riettkristnum) skal aungum leyfast med minna kosti 
enn hann hafi ádur tiad sig fyrir þienaranum oc bedit hann 
ad hann mætti þionustadur werda. ^ij skulu helldur aller 
þeir sem þar win bidiast takast til sacramentisins fýr enn þeir 
hafa jatad sig oc lated sijna tru j' liose oc suarad tii þeirra 
spurnijnga sem þeim werda fyrir settar wm sacramentid. 
wtaii presturinn þecki þaa adur ad þeir sieu bædi skynsam- 

1) [sleppir 1282. 2) Svo, 



198 ORDTNANZIA. 1537. 

er og skickanligier. Og enn þo þeir kunne wel suar fyrir 
sig ad giefa jja skal þo athuga þeirra wmgeingni sidsemd 
oc dagfar suo ef þetta fer eckj epter þeirra eigifi skynseme 
J)a skulu þeir halldast fra sacramentinu. þo skal þad skie j 
heimughgum skriptamdlum suo sem fyr er sagt. 

Suo skal hier nu einginn takast til þeirrar heilaugu 
hlut(t)ecningar sacrameiitisins af þeim sem trua. saa sem 
eckj hefur adur tiad sig fyrir kiennimanninum. þar næst eifig- 
inn af þeim sem jatast hafa oc kunna þo ad suara til þess 
sem þeir werda ad spurder. Saumuleidis eckj helldur nock- 
ur af þeim sem yfir hljdt hefur werid oc eckj auglyser þad 
j sijnu lijferiij og framferdi sem hann hefur jatad oc med 
kient j skriptamdlunum oc þad sem hann hefur giefid sig 
wt fyrir. 

Þui skulu nu aller þesser epterskrifader halldast fra 
hluttekningu þess heilaga sacrameiitis. 

1. Fyrst þeir sem opinberliga eru bannsetter oc eckj 
eru leyster wr þui banne. 

2. Þeir sem wijsuitandi hallda cn. nockrum willulærdome 
oc eru þar j forherter, 

3. Oder menn oc wiigbaurn sem eckj eru komin til skiln- 
ings alldurs. 

4. Aller þeir sem med jdranarleyse oc hiartans hardydgi 
lifa j nockrum opinberum laustum. suo sem ad eru hor- 
domsmenn. frillulijfisfolk. okurkallar. ofdryckiumenn. blotuarg- 
ar. ofrijkismenn oc allra hellst þeir sem foracta oc fyrir- 
lijta Gudz heilaga ord. oc huerier sem opiiiberliga sjndga 
suo wijsuitaíidi mote sinni samuitsku an alls gudz otta oc 
hrosa sier þo miðc med storum ordum af Gudz Euangelio. 

J stuttu mdle er þetta meiningin ad þau Gudz baurn 
oc þeir christi lærisueinar sem sig hafa jatad fyrir kirkiun- 
ar þienara oc hafa latid yfer hljda sier oc medkieíit hafa 
sannleikann oc med sinne widurkienningu fœra gott oc sid- 
samlegt lijferni hafa oc eiriiinn aflausnina feingid suo þeim 
hefur eckj werid wtskufad. þesser meiga lata þionusta sig 
oc gaiigi fyrst fram karlmennifier oc sijdafi kueufolkid. 

Suo skal nu þessu^) jaföan lýsa tuisuar œl hueriu dre 
1) 1282; þessa a. 



1537. ORDINANZIA. 199 

huerier halldast skule fra alltarisins sacramenti A palma- 
sunnudag og 4 sunnudag j aduentu. 

8. 

Wm hionabafidit huernin hionin skulu 
samari wijgiast. 

Med ^ckta personuriiar hafa Gudz ordz |)ienarar alls 
eckirt (þad hiuskapnum sialfum widuijkur) wtafi ad giefa 
þær til samans og hughreysta þeirra hrelldu samuitskur. 
allt annad heyrer weralldlegu walldi til. 

Aungum skal leyfast ad giefa sig samail j hiuskapar- 
stiettina moti þui forbodi wm þa fyrirbodnu hde. Ecki skulu 
helldur þær personur biiida sitt hionabaiid sem leynihga 
hafa trulofast sialfar dn þeirra wilia sem þœr eru wnder- 
giefnar. Og eckj helldur þær fyrir huerium eckj hefur adur 
Ijst werid opiíiberliga eitt sinn oc annad j kirkiunne oc 
eckj hafa latid hialpa sier med eiriii bæn til Gudz. 

^nn huar sem eru tuær personur þar sem eingiii hiiidr- 
an fiiist aa mille j einn edur annan mæta. þa meiga þær 
personur lata wijgia sig saman j naueru safiiadarins epter 
wpptecnum hætti oc laíidsins wana med þeirre atferd oc 
skickan sem stendur j litla chatichismo^) Doct. Marthini^). 

Suo skal nu auiigum leyfast epter þennafi dag ad binda 
sinn hiuskap j þridia lid wppa þad ad halldast meigi natt- 
urlig bligd oc hæuerska oc wirding ættlidanna sem hier til 
dags hefur halldit werit af worum forfedrum. 

9. 

Wm kirkiunnar þienara hueriiin þeir skulu 

wtueliast og wijgiast. 

Fyrer þui ad prestawijgslan er eckirt annad enn ein 
skickan j kristiligri kirkiu med huerre ad nockrar personur 
kallast til ad þiona gudz ordi oc sacramentunum þui eiiig- 
inn skal dijrfast ad sier ad taca þessa þionustu j kirkiu 
saufnudinum elligar sialfum sier j nockra sokn jnn ad 
þreýngia wtan hann sie laugliga kalladur. 

Suo meiga nu aller prestarner j sierhueriu hieradi og 
stigte med sijnum Biskupe wtuelia sier eirn af predikaurun- 
um huerfii hellst þeir hallda þar til wel fallinn wera (huort 

' 1) Svo. 2) Marthine, hdr, ' ^" ^~~ ~~" 



200 ORDINANZIA. 1537. 

sem hann byr helldur j kaupstaudunum edur aa landzbygd- 
innj) ad hann sie eirn profastur yfer kirkiunum oc prest- 
unum j þui hieradi. 

Nær þad er nu þaurf da nockrum Gudz ordz þienara 
j einhuerre kirkiusokn þa skal fyrst wera bedit wm hann epter 
christi eigifl ordum oc epterdæmum adur enn wtualnijngin 
skier. Sijdan skulu þeir enu hellstu af saufnudinum hueri- 
um þessi wmhyggia tiiheyrer alþydunnar wegna wtuelia sier 
med profastinum eiuhuern þann sera þeir hyggia þar til 
hentugan oc huerfi kirkiusoknarfolkid meigi med godum 
witiiisburdi win hans rýckte ærligan Hfnad oc goda sidu 
senda til þess sem þar er Superattendens yfer þeim stad oc 
suo skal saufnudurinn sefida hann fyrir biskupinn og rita 
þangad med honum win haiis erindi ad hann werdi þar ad- 
spurdur wm sinn lærdom og skilnijng. 

£nn huar sem þeir eru nockrer er j langaii tijma hafa 
haft riett til þess ad weita nockrar soknarkirkiur suo sera 
wæri þeir rietter patronar oc plaga ad kiosa þaiigad sokn- 
arprestana edur predikarana oc ad koma þeira fyrir bisk- 
upinn þar skal saufnndurinn bidia þessa \vm eina personu 
huer sem folkinu wirdist wel faliii ad sa hinn same mad- 
ur meigi þa sendast til biskupsiiis. Þennaii riett og yferrad 
skulu borgmeistarar oc radiíi hafa j auUum kaupstaudura 
eirninn þar sem radit hefur aunguaii sUjkau riett edurpriuij- 
iegium plagad ad hafa hier til dags suo framt sem menn 
wanbruka ecki þessa wora skickan oc ordinantiu. 

£nn huer sokiiarkirkia sem suo seiider nockra personu 
fyrir liensmanninn skal sialf bitala hans kostnad oc tærijng 
oc ef su sama persona sem suo girnist kirkiuþionustuna werdur 
fundin skickaiilig j lærdominum þa skal biskupinn skrifa med 
þeim manne til liensmannsiiis. sem settur er yfer þad stickti 
ad hann medtaki hann oc stadfesti hann kongsins wegna. 
Eidurinn sem hann skal sueria þar skal suo 
hlioda oc eckj audruuijs. 

Eg. N: wtualinn soknarprestur til þeirrar sokiiarkirkiu. 
N. lofa minum naduga herra kongi trunade ad eg wil frará- 
fylgia auliu þui sem hans kongligri Maiestet kann ad wera 
(tii) Æru oc undergiefínnar hlýdni og fridar. Eg lofa og 



1537. ORDINANZIA. 201 

suo ad eg wil wera jdinn oc kostgiœfinn j mijnu Embœtte 
sem mier werdur bijfalad suo leingi sem ec er þar wid. Og 
ef ec forsoma nockud annad huort oforsialiga eda af mann- 
ligum breyskleik. þa fyrirgiefi mier þad gud fyrir sinn 
son worfi herra jhesum christum. Enn ec wil hier aa mote 
af nockri foractan eckirt giora. suo sannarliga hialpe mier 
Gud med sijnu heilaga Euangeho. 

Wor lieíismadur skal strax þegar hann kiemur taca 
blijdliga wid houum oc senda hann sem fyrst med briefe 
aptur til biskupsins suo hann neydist eckj til ad hafa lafig- 
&fí kostnad oc eirninn wppa þad ad kirkian þarfiiist eckj 
sijns soknarprestz oíleinge sem er hennar salusorgare j Gudz 
stad þui þad kann ecki ad skie ad hann tefie leingi burt 
fra kirkiunni án stors woda oc skada. 

Ecki skal wor lieilsmadur helldur taka nockud af hon- 
um suo ad worer iiensmenn late sig eckj finna j þeirre 
leidu agirfie hueria wier haufum biskupinum fyrirbodit oc 
eiriiinn saukum þess ad worer prestar skulu eckj synast 
(og eigi helldur neydast til af eirne boluadri simonia) ad 
kaupa sig j þad heiiaga predikunarembætte þar sem sidsam- 
er oc wellærder danemenn skylldu til kallast oc eiriiinn 
þreyngiast til med heilaugum aminningum ef þeir willdu 
eckj annars kostar þessa kirkiuþionustu wnderbiíidast. suo 
lailgt er fra þui ad ogudliger oc andstyggiHger menn eigi 
ad kaupa sig þar til, Suo sæmdi þad nu eckj woruni hens 
monnum sem hier til dags sæmdi eckj pafaiis biskupum wt 
an þeir wilie storliga lastader wera fyrir þann wonda plog 
tyrannj oc sijmonium^). Enn ef skrifaranum sem briefid skri 
ar skal giefast nockud fyrir sitt omak sem þo er hardla 
lijtid omak edur erfidi þa sie þad eitt halft gylline oc ad 
mesta koste eitt heillt gylline sakier nockurar wirdifigar þad 
maa same wtualldi soknarprestur giefa liensmannsins skrif- 
ara enn þo skal kirkian sem hann hefur wtsefidt kosta eirn- 
inn þessu til. 

Sijdaö þa hann er nu kominn aptur til biskupsins med 
þetta brief þa skal biskupinn hafa hann inn j þa kirkiu 
sem þar er j staudunum sem biskupinn byr oc bijfala hon- 
1) Svo. ~ ~~ 



202 ORDTNANZIA. 1537. 

um þar sitt kall oc embætte fyrer alltarenu med þuilijkum 
hætte sem nu epter fylgier. 

Fyrst skal einn af prestunum stijga wppi predikunar- j 
stoliim. strax epter ])ad pistillinn er lesinn oc seigia suo. 
þennan danuuíanni). N. hefur su kirkiusokn wtualid oc kall- 
ad til ad þiona sierjþui heilaga Euaíigielio. hefur hann god- 
au witnisburd af þeim saufnudi wm sitt lijf oc framferdi. 
haunum hefur oc suo werid ýfer hlýdt af biskupinum j lær- 
dominum oc er fundinn skynsamur oc wel greindur j aull- 
um sijnum aiidsuorum. Þui skal hann nu hier fyrir alltar- 
inu ordinerast oc skickast til þess sama embættis med Gudz 
ordi oc tilheyrililigum aminningum oc handanna wppalegg- 
ifigu^) oc eirne christiligri bœn til Gudz þui er hann audmiuk- 
liga bidiafidi ad eirn oc sierhuer af ydur goder christfier 
wilie bidia ad gud late sier wel þocknast þennan sinn þien- 
ara med allri hans þionustu oc hans embætti mœtte koma 
gudi til lofs oc dyrdar oc maurgum manneskium til salu- 
hialpar. þier skulud oc suo þacka almattugum Gudi af 
hiarta fyrir jhesum christum ad hann suo wirdist ad sefida 
sinne heilagri kirkiu presta oc predikara þui sannliga eru 
þetta þær gafur hueriar christur gaf sinne kirkiu þa hann 
stie wpp til himins suo sem skrifad stendur Eph. 4. 

Enn hann sem embættid skal wppa sig taka skal þa 
frain falla aa sijn knie fyrir alltarinu med nauckrum audr- 
um prestum sem þar kunna ad wera vid stadder aa medan 
skolabaurnin syngia j latijnu. Veni sancte spiritus. Suo skal 
biskupinn lesa þessa collectu standandi fyrir alltarinu. deus 
qui corda íidelium. et cetera. Sijdaii skal hann^) snua sier 
fram ad folkinu oe lesa j modurmaale þa heilaugu lectiu 
sem hliodar wm kiennimennina oc Biskupana af pistlinum 
til tijtum. þar næst skal biskupinn lata setia honum fyrir 
sem kirkiuþionustuna skal ad sier taca Gudz bod oc bijfaln- 
ing wfii þad heilaga Euangelium huerninn þad skule rietti- 
liga predikast oc huerninn Gudz sacramenti eigi tilheyriliga 
vt ad skiptast. þar med skal hann oc aminna hann huern- 
in honum byrie ad kienna w5i jdrunina. wni kross oc mot- 

1) 1282; danmann a. 2) 1282; vppleggingu a. 3) b. v. 1282. 



1537. ORDINANZIA. 203 

gafig wm yferwalldit oc \>& hlydni sem menn^) eru þui skylld- 
uger oc win þau godu weikin ad hann skule med þeim sanna 
saluhialparlærdome standa cJa mot allri wiUu oc jdka sig 
sem best j Gudz ordi oc heilagri ritnijngu oc bidia þar med 
til Gudz dn aíldts. Enn hann skal aullu folkinu aheýraíidi 
suara med klarre raust til alls þessa ad hann wilie suo 
giarnaii giaura med Gudz nadar hialp oc fulltijöge. 

Suo skal biskupinn þa med þeim audrum prestum 
leggia hendur yfer hann oc bidia med klarre raust oc lesa 
Fader wor j modurmdle oc þar til eina collectu sem giaur- 
ast skal sierdeih's hier til þo fyrir wtafi tön oc ad sijdustu 
skal allur saufnudurinn suara Amen. Epter þad skal syngia. 
Nu bidium wier heilagan aiida et cetera. med auUum sijn- 
um wersum. Enn sa medan þad er suiigid falH presturinn 
æ, knie oc bidie med sialfum sier. Enn nær þad fyrsta wers 
er wt sufigid þa skal hann standa wpp aptur oc snua sier 
ad alltarinu. 

Saumuleidis standa þa wpp aller prestarner med þeim 
sem wijgdur er oc geingur hann þa afsijdis oc stendur þo ecki 
langt fra alltarinu suo hann meigi medtaku þad heilaga sacra- 
mentetil huers hann skal þa fyrstur ganga wndan aullum audrum. 

Suo skal þd aull þessi hegdan oc wixlugiaurd endast 
epter sancte pals ordum þar hann seigier ad skepíian helg- 
ist fyrir ordit oc bænina. 

Sijdafi skal biskupinn senda hann med sitt opid brief 
til profastsinz oc leggia honum hid besta til wid hann suo 
wel sem wid hina adra prestana ef þar eru nockrer j þui 
sama bygdarlagie þar sem hann er til skickadur ad wera 
socknarprestur. saumuleidis skal biskupinn skrifa med hon- 
um til borgmeistaranna oc radmannanna og til alls safnad- 
arins ad sa hinn same skule wera þeirra predikare oc lœri- 
fader j Gudz ordi oc giefi þeim christi sacramente. 

Suo skal profasturinn strax aa sunnudaginn elligar ooi 
næstan helgan dag þar epter lesa biskupsins brief wfii þad 
hann sie riettiliga kalladur oc reyndur j lœrdomenum oc 
jnnuijgdur til embættisiíi& oc leggia honum eirninn gott til 
wid almugann j sinne predikun, 
1) b. V. 12«2. 



204 ORDINANZIA. 15?,7. 

Nær sem hellst wor liensmadur hefur þa sijdan nock- 
ud eriiidi þaiigad (þui eckj er elligar þaurf ad hann giauri 
sier ferd alleinasta þess wegna) þa skal hann kongsins 
wegna bioda oc bijfala folkinu j þeim stad ad þad skule 
wera fyr greinduni presti til gagus oc goda oc giallda hon- 
um j riettafi eindaga þad sem honum fellur til oc seige hon- 
um þad aluarhga ad hann wihe kongsins wegna straffa þa 
sem ohlyduger eru. 

Suo er þetta nu wor aluarhg skipan oc bijfalnijng ad 
worer liensmenn framkuæme þetta nær þeim kann ad wera 
þar hægt wm. 

Framueigis finnast hier þær þijngasokiier j rijkinu j hueri- 
u(m) huorki er suo margt folk oc eckj helldur suo wel formeig- 
aiidi ad huer kirkia kunne ad hallda sinn soknarprest. þar 
af kiemur þetta. ad einn sokriarprestur neydist tii ad þiena 
morgum þijngasoknum bædi med sijnu storu omake oc med 
allHjtiUe leidriettifigu þijilgafolksins. þuj skal eiíiginn soknar- 
prestur hafa fleiri sokiiarkirkiur enn hann kann til gagiis 
wel ad forstafida bædi med predikunum oc sacramentanna 
wtdeilijngu oc eirninn ad kienna þar (med sijnum diakna) 
chatichismum^) þad er bariialærdominn oc ad witia folksiiis 
aa sijnum tijma til ad kienna þui epter ordinantiunne huad 
sem biskupinn oc profasturinn j þui hieradi leggia fyrir 
hann. þar fyrir moL nu giaurast ein sokn af fleirum huar 
sem biskupinum profastinum oc worum Hensmanne suo sýnist 
oc skulu þeir skrifa oss tii þar wm suo wier stadfestum þad. 

Aunguer aulmusumunkar skulu epter þennaii dag fæd- 
ast edur halldast j vorum iaundum og rijkium. huorki skulu 
þeir þiggia nie predika oc ecki heUdur heyra nauckra manna 
skriptamdl. Enn þeir sem gamler og wanfærer eru oc tii 
eiiiskis embættis hæfiHger j kirkiunne þeir meiga wera j 
klaustrunum þar þeir hafa sitt fædi fyrir Gudz skylld þo 
suo ad þeir skulu afleggia kapufiar oc klaastrabunadinn 
og spotte eigi nie wanheidri Gudz EuangeHum. 

Þau gaumlu lijkneski oc skurgod (til huerra fafrodur 
alniugi hefur haft heitgauiigur oc flýckst til þeirra af fiar- 
lægum staudum oc weitt þeim lotning med storri afguda- 

1) Syo, 



1537. ORDINANZIA. 205 

dyrkan) skulu med aullu burt takast þui huer madur weit 
nu loksins ad suoddan er eckj annad en afgudadjrkan. 

Þeir sokilarprestar sem nu eru dá þennafi hatt wtuald- 
er og wijgder til þeirrar andh'gu gudz þionustu ad predika 
Euangeiium meiga suo leingi halldast oc kallast þad þeir 
eru sem þeir standa staudugier j riettum lærdome godum 
sidum oc Erhgum lifnadi suo þeir fdest eckj wid nockrar 
weralldh'gar sýslaner sem eckj par konia þeim wid oc þeirra 
Embætte. Enn þegar þeir takasti) til ad giaurast adrer menn 
enn þeir woru edur þeim ber ad wera og winna þar eckj 
bot aa nær þeir eru amiiiter þa meiga þeir wel epter bisk- 
upsins oc prot'astsins skynsemi straírast af yferwaildinu oc 
einiinn Hjka setiast af embættinu oc reiknast fyrir ouijgda 
menn lijka sem annad alþydufolk. 

10. 

Hueriiin þeir forhertu skulu bannsetiast þui 

ad banned er su einasta læknijng sem kristi- 

lig kirkia hefur j mote opinberum synd- 

um oc suijuirdingum oc þar til skylldu 

menn aluarliga framfylgia þeim 

sama læknisdome aa þessum 

sijdasta tijma. 

Aller þeir sem opiíiberUga hggia j opiiiberum syndum 
oc styggia suo kristiHga kirkiu suo sem hordomsmenn. frillu- 
Hjfismenn et cetera. og wiHa ecki leidriettast þegar þeir eru 
j eitt sinn oc annad amiiiter. heUdur Hggia samt forherter j 
sinne wondsku þeir meiga reiknast heidingiar oc fordæme- 
Hgar manneskiur. Matth. 18. þuiHjkum skal oc eigi heHd- 
ur weitast þad heilaga aHtarisins sacrameiite þeim til stærre 
fordæmingar. suo leingi sera þeir jdrast eckj þess sem þeir 
hafa suo opinberHga jlla giaurt. Enn þo ma þeim leyfast ad 
wera wid Gudz orda predikun oc auallt skulu þeim giaurast 
aluarligar aminningar ad þeir ottist Gud oc forsmde eckj 
þann sama dom oc wrskurd sem predikararner safiiadariiis 
wegiia epter Gudz ordi hafa opiiiberHga lesid yfer þeim suo 
þeir wppuekie eckj nockuríi stæra Gudz dom da mote sier 

1) taka 1282. 



206 ORDINANZIA. 1537. 

oc snue suo þui faudurliga kirkiunnar hrijse sier til eilijfr- 
ar íyrirdæniifigar. þui huad sem hellst predikararner alyekta 
j þennan mata epter Gudz orda hliodan þad will gud sialf- 
ur med fullri mact hallda. 

Samt meigum vvier hafa þa ytre oc almenniiigu Avm- 
geingni wid þann bannsetta fyrir sakier almenniHgs fridar 
oc rosemi. Enn eckj skulu menn haundla wid hann suo 
sem wid eirfi brodur suo hans odygd tilreiknist eckj safn- 
adinum til. hitt annad heyrer allt til weralldligri walidstioru 
þui ad Gudlastarar. hordomsmenn. jungfrur kreinkiarar og 
þeir ogudligu yfergangsmenn kirkiianna þesser falla oc suo 
wnder suerdit. suo er og suerdit suo frekliga skylldugt 
kirkiunne wm sijna þionustu ad hun meigi fyrir þess saki- 
er j fridi oc nadum wera. 

11. 

HuerEin witia skal þeirra sem wanfærer og 

wolader eru. 

Þetta ber oc allra hellst godum predikaurum ad giaura 
þui ad suoddan manneskium er mest þaurf oa ad heýra 
Gudz Euangelium. þær medtaka þad eirninn allra hellst. 
þar fyrir skulu prestarner jdugliga witia þeirra sem siuker 
oc wanfærer eru oc aminna folkid sem optast þa þar giefst 
efni til ad huer wm sig sendi j godan tijma bod til prestz- 
ins þegar nockur sykist suo ad prestarner kunne þadan j 
fra þess optar ad witia hins siuka oc med tilheyriligum 
aminningum ad giefa honum god rdd enn eckj ad bijda 
jnn til þess ad neydin er sem stærst. wtafi suo sie 
ad nockur werdi faiiginn med bradum oc oforuarandi 
krankleika. 

Huar sem prestarner eru nu þa suo einu sinne kallad- 
er þangad skulu þeir optar enn sialldnar aptur witia epter 
þuj sem þeim wirdist ad hinn siuke þurfe med wtan hann 
hafi sialfur einhueria adra hia sier sem honum kunne fulla 
w^nderwijsun ad giaura. Enn huar prestanna er eckj witiad 
til þeirra siuku þa eru þeir noglega afsakader þo þeir komi 
ecki okallader. 

Nær presturinn kiemur nu ad þionusta hinn siuka þa skal 



1537. ORDINANZIA. 207 

hann sierdeilis athuga jnnuirduhga huenlinn saa hinn siuke 
hafe skickad sier wid gudz ord suo hann kunne þess betur 
ad wíiderwijsa haununi suo til gagfis werdi. þar næst skal 
hann (ef suo er hattad efnum hins siuka ad hann gieti þad 
lidit) af Hosum greinum ritnijngarinnar auglysa ad aller 
menn eru synduger og ad þeir fae oc audlist syndanna fyr- 
irgiefnijng alleinasta fyrir truna a christum jhesum. Sijdaii 
skai hann minna þann hinn siuka (tl til huers ad christur 
hafe jnnsett sijna kuoUdmaltijd (epter þui sem aminningarord- 
in jnnehallda huer lesast skulu fyrir þeim hinum siuka). Hier 
epter skal presturinn strax skipa ad breida hreinan duk ool 
bordit oc Idte setia logandi lios þar wppa ef þad fæst. hann 
skal oc leggia braud úí patijnuna og lata wijnid aa kaleik- 
inn oc nær þetta er giaurt þa skal hann snua sier til þeirra 
sem nærstadder eru suo seigiandi. Wor herra Jhesus chris- 
tus seigier. huar sem tueir edur þrijr eru samafi safnader j 
hans naffie þar sie hann mitt aa mille þeirra. Og huers 
þeir bidia j haiis naffie þad skulu þeir wissulega audlast. 

Og epter þui wier erum hier til samaiis komner ad 
hallda minningu wm hans dyrliga kuoUdmaltijd þa wilium 
wier j Gudz nafiie giefa þessum worum siuka brodur (eda) 
systur hans heilaga sacramente huer nu kann eckj med oss 
ad komast til kirkiunnar oc werda þar hlultakare christiligr- 
ar kuollldmaltijdar. 

Sijdan skal presturinn lesa med harre raust j modur- 
mdle. Fyrst credo og pater noster oc þar epter jnnsetnijng- 
arord sacramentisins oc seigi suo. Wor herra Jhesus chris- 
tus aa þeirre nott sem hann war forradinn. þar næst skai 
hann giefa þeim siuka christi lijkama suo sem plagast. og 
sijdan skal hann taka kaleikinn seigiandi. Saumuleidis tok 
hann oc kaleikinn et cetera. Og nær sem hellst þienararner 
hafa suo þad heilaga sacramentum med haundum þa skulu 
þeir skrýdast tiIheyriHgum og weniuligum presta bunadi þui 
werduga sacramente til æru. 

Áá sijdustu skal predikarinn nakuæmliga wiiderwijsa 
þeim siuka wm skijriiina oc krossburdinn oc wmfram allt 
annad ad hann hafe þolinmœdina þui sa gode herra oc gud 
leggur eckj kross og motgaíig wppa oss þess wegfia ad hann 



208 ORDINAN^A. 1537. 

wilie fordiarfa oss helldur will hann þar med kalla oss til 
jdrunar ad wier giaurum bot oc betran oc kienner oss suo 
[ad peckia sialfa ossi) og suo hann ad nær hann vverdur 
bedinn oc akalladur meigi weita oss si]na nad oc myskunn- 
semi oc allt hid goda þui huern hann elskar þann hirter 
hann oc hefur eina sierliga giedþeckni aa honum sem einn 
fader hefur þocknan da sijnum syni oc þar fyrir er þetta 
sa sabbatzdagnr edur huijldardagur huern menn skulu sijn- 
um herra og Gudi heilagan hallda suo huer oc eirii lijdi 
sinn motgafig þolinmodliga eirnin þo wm hjíid sie ad tefla 
oc þianingin ware til æfiloka wppa þad wor skirn meigi 
werda suo fullkomin. ^inkum wegna þess ad wor daudi 
er j christo einginn daudi helldur eirn jnngangur til þess 
rietta Hjfs. suo sem skrifad stendur. Huer sem aa mig tru- 
er hann skal alldrei dejia. O^n þeir sem forsomad hafa 
Gudz ^uangelium alla sijna lijfstijd edur skickad sier jlla 
alia sijna lijfstijd j sijnu Hjfe oc framferde. wilie þeir aa sijn- 
um sijdasta tijma hlýda predikaurunum oc leidrietta sig þa 
§r þad wel. enn wiHe þeir þad eckj þa maa þeim ecki gief- 
ast þad heilaga sacramente holldz oc blodz wors herra jhesu 
christi suo þeir medtaki þad eckj sier til stærri fordæming- 
ar. ^nn huerier sem christum medkienna oc kannast wid 
sinn wondan lifnad og beidast sacramentisins aluarliga þeim 
maa giefast þad ad haskalausu þui þienarinn kann ecki fram- 
ar ad rannsaka oc dæma enn epter þui hann sier oc heyrer. 
Hier ad auk skulu prestarner jdugliga einu sinne edur 
tuisuar j huerri wiku witiaa þeirra fatæku wesalijnga sem eru 
j spitaulunum oc hugga þcíí wingiarnUga oc godfusliga med 
gudz ordi oc fræda þa eirnin oc wnderwijsa þeim suo sem 
þaurf er ua. 

12. 

Hueruin prestaner skulu hegda sier wid þa 

sem til dauda eru dæmder þui þetta hid 

sama er oc eitt myskunnarwerk. wid 

huad wor herra christus will sialf- 

ur kannast aa þeim ydsta doma- 

deigi. Matth. 25. 

1) [bædi ad þeckiu hann og sialfa oz, 1282. 



1537. ORDINANZIA. 209 

Suoddail jllra^idismanna sem aflijfast skulu eiga prest- 
aiier eckj alleinasta ad witia nær þeir leidast wt til sinnar 
pijnu og lijflatz. íielldur oc eirninn sem optast ool medaii 
þeir sitia j si]nu wardhalldi edur faiigelse suo þeir kunne 
ad tala wid |)a og koma þeim til sannrar widurkenningar 
wm Gudz ndd oc mýskunnsemi þui ad saukum þess ad 
slijkier opiiiberer jllrædismenn forsmcí Gudz nad welflester 
wtan þeir fae opt oc tijdum aluarligar aminningar þaa kunna 
þeir warla ad Idta sier fullkomliga wnderwijsa wm Gudz ndd. 
^nn þar sem Gud giefur nockrum af þeim sijna ndd suo 
þeir med fiiartaiis aluoru medkienni sijna tru oc girnist 
sackrameiitid. þa skal þad wissuliga giefast þeim þo einum 
deigi edur tueimur adur enn þeir eiga ad aflijfast. ^nn hina 
adra (med huerium þuilijk truarinnar jatning finst eckj) 
skulu menn bijfala gude oc þo eckirt Idta hia fara af þeirre 
wiiderwijsan sem þeim kann frekast ad giefast oc alldri 
skulu predikarariier yfergiefa þa fýr enn þeir eru aflijfader. 

13. 
Hueriiin lijkifi skal jarda. 

Sakier þess ad greptran þeirra framlidnui) er ecki suo 
reiknud od medal mýskunnarwerkanna þa ber Gudz ordz 
þienurum eckj ad lata sier leidast edur þuíigt þýkia ad witia 
til grep(t)rar stadarins nær þeir werda þar til kallader. 

Nær nockur kristin manneskia er afgeiiigin oc sofriud 
j gudi oc werdur boriii til grafarinnar þa ma wel lata 
hrijngia. ^nn þeir sem wilia hrijngingarnar hafa skulu giefa 
kirkiunni til byggingar suo mýkid sem til forna plagadist 
ad giefast oc þo eckj fyrir þeirra skulld sem dauder eru helld- 
ur þeim lifaundum til wppuacningar oc huar sem skolar 
eru meiga skolabaurilin ganga fyrir lijkinu oc sýngia ann- 
ad huort benedicamus elligar þennaii psalm. wor gud hann 
er su sterka borg. elhgar miserere. af diupri hrygd. med 
þeirre Antiphonu. Medan wier Ufum aa jordu hier. ^Higar 
nockra adra psalma j modurmdle. ^nn huar sem aunguer 
skolar eru meiga þeir sem lijkid hafa latid wt bera fylgia 
lijkinu þeigiandi oc nær suo er komid ad graufinne þa skal 

1) framlidÍDnu, handr. 

Dipl. Isl. X. B. ^* 



210 ORDINANZIA. 1537. 

setia lijkid nidur oc kasta molldu yfiri) og medaii þad er 
giaurt meiga wíigmennin syngia med folkinu. Wier truum 
aller da einn gud. Nunc dimittis^) j modurmdle. 

Sijdan skal predikarinn ef hann hefur þar töm til oc 
er bedinn þar wín giaura þui folki sem þar er samankom- 
id eina aminning af sancte pals ordum elligar annarstadar 
af skriptinne seigiandi: kiærustu brædur oc systur epter þui 
wier siaum oc heyrum et cetera. og ad sijdustu skal hann 
bidia þa alla sem nær stadder eru ad falla m. sijn knie og 
lesa pater noster bidiandi ad wier mættum stauduger standa 
j trunne bædi j lijfe oc dauda. 

14. 

Huernin wiiderwijsa skal yfersetu- 

konunum. 

Þad er miaug naudsynligt ad þær einar sieu hafdar 
fyrirsetukonur^) sem ^rligar oc gudhræddar eru oc hafa 
wit oc skyn ca þuilijku embætte oc hafa sitt heimile j na- 
lægum staudum fatækum barnsmædrum suo vel sem hin- 
um rijka til hialpar oc þienustu. þessum yfersetukonum 
skulu prestaner vnderwijsa þegar þær eru þar til wtualld- 
ar huerninn þær eigi ad hegda sier bædi wid sængurkonur 
oc þeirra fostur. 

J fyrstu ad þær skicke sier suo wid sængurkonurnar 
oc reidi sig þar til j tijma ad þær kunne med jdugligum 
fortaulum ad hugga þær oc suo wel fyrir fædingina sem 
epter ad koma þeim til þacklætis wid gud fyrst fyrir lijfsiiis 
aauoxt sem er ein stor Gudz blessan hueria ecki audlast 
allar kuinnur. þar næst fyrir þad ad gud er þeim sialfur 
nalægur med sinne hialp oc hiastod auglysandi þad ad hann 
greider alla hlute oa besta weg med sinne Guddomligri na- 
ueru þar sem hann er akalladur. 2 Macha. 7. 

Framueigis ad þær meigi skilia ad su neyd oc harmkuæl- 
ing sem þær lijda j barnburdinum er einn kross sem lagdur 
er aa kuenfolkid. Gens. 3. huat þo skal snarliga med gudz 
fulltijnge snuast til gledi. Johann. 16. Enn þo þær skylldu 
rata j nockurn lijfshaska ad þær sie þo samt þolinmodar 

1) V. b. 1282. 2) dimettes, hdr. 3) yfirsetukonur, 1282. 



1537. ORÖINANZIA. 211 

oc bijfale sic gude nied aullum audrum sem haiis kross 
bera. Enn þar wm þarf þo ecki margt ad tala wtaii þar 
synist stor neyd fyrir haundum wera. 

J audru lagie ad þær hegdi sier suo wid þann lijfs- 
auoxt edur fostur sængurkuennanna sem dait hefur j mod- 
urlijfe ad þær bijfale þad gudi oc witi ad þær hafi eckirt 
meira med þad sem daudt er oc eckj er j heiminn fædt. 
Alleinasta skulu þær kappkosta ad su manneskia seni fyrir 
liggur oc j neydinne er staudd meigi hialpast. 

Enn ef þær formerkia ad fostrid er lifandi elligar ef 
nockud kiemur j lios þo nær dauduona þa skulu þær eckj 
skijra þad fýr enn bauriiin eru med aullu fædd þui þar 
kann eckirt ad endurfædast þad sem ecki er enn adur fædt. 
þar fyrir skulu þær alleina bijfala þær barnskepnur gudi 
med þessum edur þuiHjkum ordum. herra Jhesu christe 
sem hefur sierliga welþocknan aa baurnunum sem til þijn eru 
boriii oc medtekur þau giariiaíi til þess eilijfa lijfs þu sem sagd- 
er Idtid bauríiin til mijn koma et cetera. Epter huerium ord- 
um wier ofí'rum þier þetta [barii ecki j worunii fadmi helldur 
med worum bænum. Jhesu wor kiæri herra oc frelsari med- 
tac þu þad kiære herra oc lat þad æfifiliga werda niotaiidi þeirr- 
ar eiidurlausnar sem þu wtuegader oss da krossinum Amen.^) 

Og huar sem suo ber til ad nockud barii deýr suo 
oskijrt þa skal þo einginn efast wiii þess saluhialp helldur 
stýrkia truna med þessum ordum. latid bornin koma til 
mijn et cetera og huad sem hellst þier bidied j mijnu 
nafne. Enn huar barfiid er j lijfsneyd þegar þad er nu 
skijrt^) þa skal yfersetukonan med audrum guddræddum 
daiidikuinnum sem þar eru widstaddar bijfala þad gudi med 
þessum edur þuilijkum ordum. herra jhesu christe wier 
offrum þier þetta baríi epter þijnu eigiii ordi oc bidium 
þig ad þu medtakier þad oc later þad werda eina riett- 
christna manneskiu. EHigar bidie suo med fæstum ordum. 
herra jhesu christe medtak þu þetta barii oc þar med 
skal þad strax skijrast med þessum ordum- Eg skijri þig 

1) [Svo 1282: fostur nied þessari vorri bæn ad þu medtakir þad 
og Jalir þad fa æfinligt gagn af þijnu h(eilaga) og Dyrmæta Blodi. 
amen. 2) Svo a og 1282, en strykað út f a og sett „fœdt" á spássíu. 

14* 



212 ORDINANZIA. 1537. 

j nafni faudur oc sonar oc heilax anda. Amen. Og ef þetta 
hefur ordit suo skindiliga ad giaura ad bariiinu ward ecki nafii 
giefid þa ma þui wel nafn giefa seirna. Sijdaii skal bera þad til 
kirkiu alleinasta þess wegna ad barnskijríiin meigi stadfestast 
þar af Gudz ordz þienara oc auglysast j gudfedginanna na- 
ueru. Enn j aunguan mata skal þad endurskijrast suo wier 
briotum ecki j mote heiiagri ritnijngu wtaíi suo sie ad þegar 
presturinn hefur yferhlýdt gudfedginunum þa finnist nockur 
efi eda misgrunur w^fíi baríisins skijrö suo sem fjr er sagt. 

15. 
Huernin sæiigarkonunum skal wnderuijsa. 

Þui ad slijkar barnsmœdur eru sannarliga Gudz werk- 
færi honum til heidurs oc hefur þess meiri giedþeckni da 
þeim sem þær eru nær komnare fædingartijmanum. þar 
fyrir skulu predikararner wiideruijsa þeim jdugliga ad nær 
þær eru oHettar meigi þæri) wenia sig œl ad bijfala gudi sinn 
auoxt med þessum edur þuilijkura ordum. Wier þauckum 
þier almattugi eilijfi gud fyrir þessa þijna blessun oc wier bidi- 
um þig o herra jhesu christe ad þu wiher lata þentian lijfs- 
auoxt wera þier ad eiiijfu bijfaladan. Og af þui ad þu hef- 
ur bodit ad lata bauríiin koma til þijn þa offrum wier þier 
oc suo þetta fostur med þessari worri bæn ad þu medtac- 
er þad oc later þad fa æfifiligt gagn oc nytsemi af þijnu 
heilaga dyrmæta blodi Amen. 

Þau bauríi sem suo felast j jhesu christi hendur epter 
hans eigin ordum þau meiga eckj halldast ad wera for- 
dæmdar manneskiur j modurlijfe helldur enn baurii Jsraels- 
íolks sem dou ovmskorin^) jnnan þess attunda dags huer 
wier haulldum þo eckj fordæmd hafa werid. 

Suo er oc þetta huggun fyrir bariismæduiiar ad þær 
þurfa eckj þar fyrir ad ottast ad þær heyri diauflinum til 
(suo sem marger hafa meint hier til dags af sinni eigin 
heimsku oc wantru). Enn þo ad soddaíi manneskiur freist- 
ist meir enn adrer menn. þui diaufullinn leggur sig þar 
fastlega wt fyrir oc stuiidar þar epter ad hann meigi 
giaura kueiifolkinu þessa stiett leida og hatursamliga fvTÍr 
hueria þær þoknast þo gudi allra mest j timoth. 2. 
1) b. V. 1282. 2) 1282; enn skorin a (.!). 



1537. ORDÍNANZIA. 213 

Framar meir enn þo þær sie frialsar frca Moýses laug- 
mdle suo þær þurfi ecki ad breyta þar epter oc þurfa eckj 
ad lata prestinn leida sig þegar þær wilia j kirkiuna ganga 
epter sinn barfiburd þa meiga þær þo wera kyrrar heima 
suo sem sidur er til. Enn þo sumar þurfe þess ecki wid (fyrir) 
weikleikans sakier þa skylldu þær þo eigi ad sijdur giaura 
þad saukum wirdingar oc hæuersku suo eingin þeirra sie 
audrum til hneýxhmar oc jUs epterdæmis oc siae jlla fyrir 
sijnum baurnum. 

16. 

Hueriiin hegda skal wid þær konur sem ouili- 

andedeyda baurnin hia sier j sænginnei). 

Ef nauckur kuinna kiæfer sitt barn ouiHaiidi (fyrir 

hueriu prestaner eiga þo jdugliga sterkan wara ad^) taka j sijn- 

um predikunum suo þad meigi ecki skie) þa skal sokfiar- 

presturinn hafa hana fyrir biskupinn oc af honum skal hun 

beidast aflausnar fyrir þessa syiid. Suo skal biskupinn setia 

henni eina mauguliga fieskript ad hun giallde suo marga 

penijnga sem hun hefur efni da wte ad lata oc þetta sama 

gialld skal leggiast fyrir fatæka j' þa almenneligu aulmusu- 

kistu. 

III partur þessarar ordinantiu. 

Wm barnaskolan ad bauriiin meigi riettiliga 

wpptýttast^) og wnderbuast til ad læra Gudz 

^uaiigelium af huerium wnderbunijngi sa 

fyrsti æskualldurinn werdur hneijgdur 

til sannrar gudrækni oc riettskickad- 

ur til annara kristiligra dygda oc 

nemur þær lister hueriar miauc 

wel kunna ad hialpa annad 

huort til ad kienna sem til- 

heyrer Gudz ærujchristin- 

dominum elligar wernda 

weralldliga wallstiorii 

og henni almenniliga 

wid ad hallda. 

1) Þessum kafla sleppir 1282 í upptalningnnni í upphafi þessa 
(U.) parts. 2) b. v. 1282. 3) vpptýpptaz 1282, 



214 ORDINANZÍA. 1537. 

J Sierhuerium kaupstad skal wera einn latijnuskole oc 
fyrir honum skulu sida pri]r dygduger oc raduander for- 
stiorar elligar ad mifista kosti tueir þeir sem hentuger eru 
til slijkrar wSisionar. til soddaii skola skulu wiigmennin 
setiast suo þau falli ecki aptur ad nýu fra christo hueri- 
um þau hafa einu sinni werid j skijrninni jnnpiauntud. Enn 
goder predikarar skuki jaffiliga radleggia folkinu j aullum 
staudum med alud og kostgiæfiii ad forelidraiier hugse med 
sier ad þeir sie sijnum baurnum þetta skyllduger oc ad 
gud heimti þad af þeim oc þess krefie eirnin almennilig 
naudþurft ad ætijd meigi þeir nockrer vvera fyrir huerra 
Hdueitslu wier kunnum ad skilia sanna gudhrædslu epter 
hia worum epterkomendum j christiudominum eUigar þeir 
sem hæfiliger sieu til weraildligrar walldstioriiar alþydunni 
til gagns oc goda. 

A þetta hid sama skal oc suo biskupinu truliga aminna 
almugann med worum lieiismanne nær þeir reisa wm shjgtid 
oc streiíigiliga bioda oc hardliga ad fylgia worra wegila ad 
suo sie giaurt. J(o þeir skulu oc suo sialfer styrkia til med 
rad og ddd ad skoianer meigi wpp komast og eflast. 
[Hueniin skolunum skule hattad wera.^) 

J sierhuerium kaupstad skal alleinasta w^era einn skole. 
Enn aller adrer hiaskolar sem hier oc huar plaga ad halld- 
ast j ymsum hýrningum skulu afleggiast. Enn sa rietti skoli 
skal skiptast j sundur j fleiri adskilianligar lectiur suo þar 
kunne ad w-era greinarmunur aa millum kienslubariianna 
enn ecki skal þa neitt kiennast wtan latijna þui ad latijnu- 
skolar plaga ad spillast af daunskum oc þyskum skolum oc 
af sierhueriu modurmale. Og þeir sem lesa gritsku og he- 
bresku j skolunum þad giaura þeir meir sialfum sier til 
goda enn baurnunum til betranar sem raun giefur witne. 

Huar sem þrijr forstiorar eru rddandi fyrir einum 
skola þar skulu wera fiorar lectiur enn þar sem þeir eru 
ecki wtaii tueir þar skulu lectiuiiar eckj wera wtaii. 2. 

Su fyrsta lectia mdd wera fyrir þeim sem læra A B 
C. edur staufunina oc þeir meiga sitia sijnu meigin huerer. 

1) [þessu sleppir 1282, 



1537. ORDTNANZTA. 215 

þessi stafroffs baurii skulu læra ad lesa pa bæklijiiga sem 
med A B G. jnnehallda pater noster. credo. þau. x. bodord. 
jnnsetnijngarord skijrnarinnar oc alltarisins sacramente med 
nockrum smabænum. þeim skal oc huert kuoUd fa tuær 
glosur j skolanum ad hafa heim med sier. Enn huer kieuslu- 
baurn sem komiíi eru wt med stafroffsbæklijnginn oc kunna 
nu nauckud ad taka sier sialf fram j lesinu þau skulu hafa 
dondtenn oc Catonem suo þau læri ad lesa Gatonem enn þýda 
donatenn ord epter ord oc j þessu skuki þau kostgiæfiliga 
jdkast suo ad nær þau hafa einu sinni lært þessa bæklijnga 
ad þa byrie þau þa aptur ad n} iu ])angad til þau hafa lært 
riett ad lesa. wnder eins skal þeim oc huern dag hallda til 
ad skrifa nockud oc syna þa saumu skrift oc huer þessara 
skal fd sijnar tuær glosur ad kuolldi hueriar þeir skulu 
wpplesa ad morni epter med audrum sijnum lectium. 

Aunnur lectia md wera fyrir þeim sem kunna wel ad 
lesa. þeir skulu læra reglurnar j Gram(m)atica oc þessar skulu 
wera þeirra bækur. fyrst ca mornana skal kienna þeim j 
Gram(m)atica philippi oc til meiri aukningar oc wnderstaudu j 
Gram(m)atica meiga þeir læra ad þýda Esopum oc wilder eins 
skulu þeir minnast ca ad declinera og coniugera epter 
reglunum. Enn epter middeigi skal kienna þeim Esophi^) Fa- 
bulas oc cd kuolldin mosellani^) pedologiam oc nær þeir 
giaurast jdkader j þessu þa mdd setia þeim fyrir nockur 
colloquia Erasmi af þeim sem best oc listiligaust eru oc 
hier med skulu þeir aluarliga jdkast ] sialfu maiinu oc halid- 
ast jafiian til ad tala latijnu. jtem skrifa rett oc þýda 
riett oc lystiliga. Enn dd kuolldin skal giefa þeim einn minni- 
ligan malshatt edur ordzkuid oc lata þa þar med fara heim 
suo þeir kunne ad giaura skil fyrir þui ad morne. 

Þridia lectia mdd wera fyrir þeim sem eru nauckud 
leingra odleidis komner j Gram(m)atica huerier nockurii ueiginn 
kunna ad declinera oc coniugera oc þýda. þetta skulu wera 
þeirra bækur cd mornana Gram(m)atica philippi med nockurri 
yferferd j tereiitio suo þeir jdkist þess betur j grammatica oc 
þa skal þeim bædi kienna ad þyda og ad giefa riettar regl- 
ur af Grammatica til þess sem þýdt er. Enn epter middeigi 
1) Svo a; Esopi 1282. 2) mesellani a; messelliani 1282. 



216 ORDINANZIA. 1537. 

skal terentius lesast fyrir þeim huerii þeir skulu eirnin læra 
fyrir wtaii oc nær hann tecur þeim wel ad kj^nnast þa 
meiga nockrar comedie plauti setiast þeim fyrir pær enu 
sierligustu oc ad kuolldi Ciceronis Epistole sem stýst eru 
oc eitthuad annad þuilijkt. þesser skulu auallt tala latijnu 
oc lesa huerii dag nockud fyrir wtan af terentio oc einu sinni 
j huerri wiku samsetia nockud seiidibref. þeim skal oc fa 
huert kuolld tuo wers ad gaiiga heim med hellst þau sem 
hlioda vm hæuersku oc goda sidsemi. 

Fiorda lectian j þeim skolum sem skolameistarinn hef- 
ur eckj wtafi tuo medhialpara ma wera fyrir þeim sem 
kunna nockud nærri lægie bædi ad tala oc skrifa j latijnu. 
þetta skulu wera þeirra bækur gram(m)atica philip(p)i oa morn- 
ana huar ad eirnin maa med fylgia nockur yferferd af Wir- 
gelio til meire skilnijngs auka gram(m)atica og næst wtlegging- 
unne skal þeim wiideruijsa hueriar þar sieu hinar fegurstu 
fijgurur j malinu oc merkiligar brejtiilgar ordanna oc þeg- 
ar wiigmennin hafa nu wel jdkast j þessu þa mdoL win sijd- 
er lesast fyrir þeim dialectica oc retorica philippii). enn ept- 
er middeigid lesist Virgelius oc þar næst Metamorphosis Oui- 
dij og ad kuelldi oííicia Giceronis elligar hans familiares epistole. 

Þesser skoladreiiigier skulu oc hueríi dag ad auk alls 
þessa þeir skulu^) tala eckirt annad enn latijnu. wpplesa nockur 
wers af Virgelio fyrir wtafi. þeir skulu oc eirninn kossgiæfi- 
liga jdkast j briefagiaurd oc ymisligri dictan suo þeir sam- 
setie j sierhuerri wiku nockur wers edur sendibrief. 

Su hin fimta^) lectian ma wera fyrir þeim sem nu eru 
wel forsokter j latijnunne oc maunnum wirdast til godz næm- 
is komner wera suo þeir kunne bædi ad tala oc skrifa goda 
latijnu fyrir þessum mda skolameistarinn wel lesa nockud 
'þad sem þienar til wnderstaudu j girsku^) tuiigumale. Enn 
þo suo ad af þessu werdi eiíigin talman nie forsoman da. 
latijnu nialinu þui þeirra meining er rauíig oc olijdaiilig 
sem wilia ad skolabaurnin skuli læra girsku*) oc hebresku 
fyr enn þau hafa wel jdkat sig j latijnunni. 

Skolameistarauer skulu j auUum kaupstodum hallda 

1) philiphi, hdr. 2) b. v. 1282. 3) 1282; fiorda a (misritan). 4-) 
grisku 1282. 



1537. ORDINANZIA. 217 

þeirri rentu oc tillagie sem þeir hafa haft hier til dags oc 
þar sem þeir hafa eckj j einn stad edur annan nogu gott 
wpphelldi þa meiga biskupariier oc soknarprestaner j þeim 
stad wnderwijsa oss þad þui wier wilium ad bædi þeir oc 
adrer sem fyrirsion eiga ad hafa fyrir wfigdominum skuli 
wera heidarliga halidfier oc wier wilium giarfiafi af woru 
tiileggia huar sem nockud brestur. 

€nn meira wm þaa lærdomsins jdkun sem 
w e r a aa j s k o 1 u n u m. 

A moriiana fra þuj kluckan slær sex oc til þess hun 
slær atta skai gram(m)atica jdkast dyggiliga j aullum skolan- 
um fyrst suo ad huer ord sie vt rannsaukud suo menn 
komist ad þeirra wppruna oc riettri merkijngu. þar næst 
skal gaumgiæfa ad sialfri samtein(g)ingu ordanna oc ad sijd- 
ustu med huerium ton edur raddarlagie sierhuert atkuædi 
skal framberast epter þui sem wfigmennin eru hæfilig til 
skilnijngsins j huerri lectiu fyrir sig oc þuilijk (jdkan) skal auallt 
suo skie med þessum sama fyrsaugdum hætti. þar fyrir skal 
hun jafnan byriast aptur ad nýu þa hun er einu sinni eiid- 
ut suo ad wögdomurinn meigi suo leingi jdkast j þessu ad 
hann fae wm sijder rietta oc algiorua kynniíig gram(m)atice 
þar fyrir sia þeir næsta jlla fyrir name oc meíitan wfig- 
barnanna sem fyrirmuna þeim ad koma wid regluuar oc 
meina ad þessi list gram(m)atica kunni betur ad lærast. 

Nær kluckafi slær^) 8 þa skulu aller þeir ganga til 
kors sem sitia j efstu lectiunum enn hiner nedslu j skolan- 
um bijdi duL medaíi suo þeim werdi yferhlydt wm þennan 
tijmann oc nær hiner koma þa aptur fra predikuninne þa 
skulu þeir aller samafi wpplesa sinn chatichismum med hœíi- 
legri raust oc gafigi sijdafi heim. 

Fra 12 stuiid oc til þess kluckaíi slær eitt skulu baurii- 
in eckj giaura annad enn syngia suo þau læri saunginn 
eckj alleinasta af wana helldur af sialfri listinni oc sýngie 
eckj helldur alleinasta med þeim einfauUdu oc almenniligu 
notum helldur wenie sig oc eirninn £a discant. 

^nn wffi þad kluckaíi slær eitt skal huor af þessum 

1) V. b. 1282. 



218 ORDINANZIA. 1537. 

þrimur lectium hafa sijna jdkaii eiginliga fyrir sialfa sig 
suo þeir sem sitia j annari lectiu jdki sig j ^sopo enn hin- 
er j jjridiu lectiu j terentio og þeir j 4 lectiu j Virgelio. JH 

Nœr kluckan slær tuo skulu þeir j eftsu lectiunni gangaM 
aptur til corsiíis enn hiner nedstu yferheyrist ló. medafi eifis 
og fýrre. wfii 3. oc 4. stundu skulu lectiuiiar adskiliast apt- 
ur oc haíi þa huer fyrir sig sijna eigifi jdkan. 

Þeir j annari lectiunne j pedologia oc læri þann ordz- 
kuid edur prouerbium sem þeir skulu wpplesa ad raorni. 
þeir j þridiu lectiu jdkist j hinum stystu epistolis Ciceronis 
og þa skulu þeir eirninn læra sijn tuo wers huer þeir eiga 
wpp ad lesa ad morni. Þeir j fiordu lectiu in ofFiciis Cice- 
ronis. þar med skulu þeim oc fyrirsetiast nockur wers af 
Virgelio huer þeir skulu læra fyrir wtan oc lesa þau wpp 
fyrir wtaii da mornana. þetta skal suo jatnafi halldast oíi 
manudaugum. þridiudaugum. miduikudaugum. fimtudaugum. 
faustudaugum wtafi þad ad fra sancte Simons oc Juda 
messudeigi allt til kiertamessu meiga bauriiiii koma til skol- 
ans 00. mornana wm. 7. stund oc fara heim aptur aa kuolld- 
iii nær kluckaii slær .4. £nn gaiiga til cors þca hun slær 
6. epter þui sem skolameistaranum wirdist best fallid. 

A miduikudagsmorna skal þeim wera yfer hlýdt j aull- 
um þeirra lectium suo ad þar af werdi loílig jdkan. Sijdan 
skal giefa þeim nockurt wijst effii wm wersasmijdi oc briefa- 
giaurd oc þetta skulu þeir lata koma til skýrslu j hœfiligafi 
tijma oc hafi suo ordlof epter. 8. stuiid þegar saungurinn 
er wte j kirkiunni oc kome eigi sijdan aptur da þeim deigi 
til kirkiunnar nie skolans þui þad er wissuliga satt sem 
pöetinn hefur sagt: Quod caret alterna requie. (durabile non 
est). huad sem huijld er sinni suipt sijdst kann langiædt werda. 
^nn^) saukum þess ad wngdomsins lærdomur kann þa 
best ad luckast nær þar fylgier saunn gudhrædsla med suo 
sem christus seiger sialfur. leitid fýrst gudz rijkis. Og gud byd- 

1) Þessi málsgrein byrjar svo í 1282: Enn sökum þess ad vng- 
domsins lœrdomur kann þa Best langiædt*) ad verda. Svo konia 
þau orð, er málsgreinin byrjar hér á, 

') Svo. 



1537. ORDINANZIA. 219 

ur suo. Deut. 6. ad wier skulum kienna worum baurnum 
ad ottast og elska gud oc dýrka hann þui skal laugardeig- 
inum j huerri wiku hallda til þess ad baurniii meigi þaa 
sierdeilis nema oc lœra þad sem saunnum heilagleika oc 
kristeligum lœrdomi tilheyrer suo ad baurnin meigi almenni- 
liga weniast suo til Gudz otta oc lockast til sannrar truar oc 
godra sida. þui skal fyrst chatichismus allur samaíi fyrir 
þeim wtleggiast sem einfalldligast einn partur epter annan 
oc fyrir þeim sem leingra eru aaleidis komner j skilnijngin- 
um ma eirnin lesast nockud af þui nýa testamente suo sem 
Mattheus elligar nockud wt af þeim ouufidustu sancte pals 
pistlum elligar hiner auduelldustu dauijdz psalmar edur Sala- 
mons ordzkuider þo med einfaulldustum hætti (suo sem best 
hlýder næme oc skiliiinge barilanna) suo þau meiga læra 
þad sem Gudz ordi oc kristiíidominum til heyrer hreiilt oc 
kldrt án allrar meingunar oc ad þau mættu fa skýnbragd 
da hrœsninnj oc þeckia hanahuarsem hun kann fyrir sanna 
gudhrædslu fram ad koma. Og wppa þad ad baurnin meigi 
þess akafligar kieppast epter ad læra nockud j þeirre heil- 
augu skrift þa er þad eckj nog ad lesa margt oc mýkid 
fyrir þeim helldur skal þeim hallda sem best þar til ad þau 
læri fyrer wtaii. 

Þeir j annari lectiu meiga læra textann bariialærdoms- 
iíis einfalldliga. enn hiner adrer sem þa eru þar næst þeir 
skulu læra einfalldliga wtlegging þar yfer. Og þeir sem sitia 
j fiordu lectiu skulu læra nockra af þeim wolldustu oc 
merkiligustu dauidz psalmum oc nockrar sierligar greiner 
af heilagri skrift. hueriar skolameistarinn skal heimta af 
þeim suo sem eitt wijst laugardags erfidi og þetta skulu 
þeir lesa eitt epter annad suo þeim meigi eckj gleymast 
edur wr minni lijda. Sijdafi skulu þeir gaiiga til sijns kuolld- 
sauiigs oc þa hann er wti maa þeim giefast ordlof heim. 
saumuleidis ma oc halldast ad Aptíii fyrir huern helgafi 
dag. 

Þo ad wier haufum nu skickad suo skolana j smd- 
staudunum ad þar sie einn skolameistari oc eiríi haiis med- 
hialpari edur tueir þa wilium wier eckj þar med afleggia 
þa skola sem j stærri kaupstaudunum halldast oc betri eru 



220 ORDINANZIA. 1537. 

oc plaga ad hafa eirn skolameistara og .4. edur .5. haiis 
medhialpefidur þui huada breytni edur skickaii wæri þad ad 
þeir wæri fyrirmunader. helldur wilium wier ad ])eir enu 
saumu skolar skuli ad nyu eiidurbætast oc sem best eflast 
med biskupanna profastanna predikaranna oc radsiíis stýrk 
og adstod suo bœdi meigi íiolga lectiunar oc werda laíigt- 
um meiri jdkun lærdomsiris j bokh'gum listum enn þar hef- 
ur nu wm nockra sturid werid. Og huar sem hier til dags 
hafa werid fleiri latijnuskolar enn einn þar skal nu giaur- 
ast einn af þeim auUum enn hiner ieggiast af. Og nær þeir 
hafa komid þeim skola aa fætur aptur þa skulu þeir lata 
soddan skickan oc efidurbœtiiig skoians koma fyrir oss suo 
wier stadfestum hana oc leggium nockra rentu til ef þar er 
eckj adur nog til iagt wppheildis fyrir þa sem lesa skulu. 

Til þessara saunm skola skulu baurfiin sendast af na- 
lægum lafidzbygdum oc af þeim smærri staudunum þegar 
þau hafa adur jdkad sig heima oc lært nockud gott wiider. 
Saumuleidis wilium wier ad tueir goder skolar wppbyggist 
j laíidi holstefi oc j audrum worum hertugadæmum ad auk 
þeirra almenniligu skola sem eru j audrum staudum oc ad 
þesser tueir skoiar setiest j þeim tueimur staudum sem hent- 
ugaster þjkia oc sie j huorum fyrir sig einn skolameistari 
oc 4. edur 5. medhialparar epter þui sem hamborgar skoli 
er skickadur. hier wilium wier kap(p)s wm kosta ad þetta 
framkuæmist oc þad wilium wier sem best stadfesta. 

Saumuleidis skulu oc skolameistararner jnnuirdughga 
athuga næmi oc skilnijng kienslubarnanna oc nær þau eru 
elldri enn xij wetra ordiii þa skulu þeir truliga wnderuijsa 
þeirra forelldrum wm þau bauriiin sem þeir formerkia ad 
eckj mune fa gagn af lærdomenum suo forelldraiier meigi 
j tijma koma þeim annarsladar nidur til einhuers ærligs 
embættis. ^nn huer sem þeim wirdist hafa nockud gott næme 
þessum skulu þeir hallda wid skolann til þess þeir eru xvi 
wetra enn fra þui sama dre er wel gaumgiæfaíidi huerier 
hellst þeir sie aa medal keíislupilltanna sem j íraintijdinni 
meigi kunna ad wiideruijsa þad audrum til gagns huad þeir 
hafa ýferkomist oc audlast med lærdomsins jdkan. oc hueri- 
er þeim wirdast ad þetta mune kunna ad giaura. þeir skulu 



1537. ORDINANZIA. 221 

offrast gudi oc skickast til hærri skola sem erii þau almenni- 
ligu studia annad huort wppa sinn eigiii kostnad edur al- 
þjdunnar. ^nn hiner sem þetta kunna eckj ad giaura til 
gagns oc nytsemdar þeir meiga takasl fra skolanuin oc seti- 
ast til ærligs embæltis j weralldligri sýslan. skrifaraskola. 
sem menn plaga ad kalla. huar i^) pilltar oc wngar stulkur 
oc adrer þeir sem eigi eru hæfer til latijnunamsiils wpp- 
alast oc frædast. mda yferwalldit sialft efla oc þeim forsorg- 
un edur wpphelldi weita. þo skulu forstiornarmenniner j 
þessum saumu skolum sia þar wel tii ad saunn gudhrædsla 
meigi þar oc jnnrætast oc meir oc meir gruiíduallast af barna- 
lærdominum j þuijlijkra bariia hiaurtum. 

im. 

Hier næst epter fylgia þau konuilgiigu priui- 
iegia edur frijheit sem giefifi eru soknar- 

prestunum oc þeirra diaknum. 
Prestar oc diakriar skulu niotaiidi werda þeirra saumu 
frijheita sem þeir haufdu j biskupanna tijd oc eckj frekara 
þuijngast þar med oss enn þeir woru tii forna þuiíigader af 
biskupunum. helldur wilium wier hafa eina kristeliga wm- 
sion þar til ad þeim werdi syíid wægd oc lijnkind epter hent- 
ugleikum oc huer ný þýiigsl sem biskuparner hafa da þa 
lagt oc wier haufum af skipad skulu epter þennan dag af- 
laugd wera oc hiedaii j fra alldri da þa leggiast. 

Wni wpphelldi prestanna oc fyrirsion fyrir 
Gudz ordz^) þienurum [og fatæku folke.^) 
Huor og ein kirkiusokfi j kaupstaudunum skal hafa ad 
minsta koste tuo predikara. £nn huar sem mýkill mann- 
íiaulldi er j einum stad og þo eckj wtaíi ein kirkiusokii þar 
er naudsyniigt ad sie fleiri predikarar suo sem j malmo þui 
þar er eckj wtaii ein sokii enn þarf wissuliga ad hafa íiora 
predikara. £nn hinar soknernar sem á landzbygdinni standa 
skulu lata sier nægia huer fyrir sig sinn eigiii soknarprest 
ef þær kunna ad fæda hann. Oc kunni ein sokii þad eckj 
ad giaura þa ma þar leggia eina edur tuær til af þeim sem 
nalægastar eru. enn einginn prestur skal taca ad sier meir 

1) leiðr.; hueria, hdrr. 2) 1282; gudzordum, a. 3) [sleppir 1282. 



ORDINANZIA. 1537. 

enn. 3. kirkiur wtaii opiiiber naudsyn þreýngi honum þar 
til. £nn þar er allareidu nog wm talad. 

Wm þeirra presta wpphelldi sem eru æ, 
laiidzbygdinne. 

Sier huer bondi skal tijuilda huert tiunda biiidine af 
allra handa korni oc saumuieidis tiunda huert af fienadar- 
iiis auexti ad riettu haufdatale epter Recessiris hliodan sem 
konglig maiestet oc Danmerkur rijkisrdd med aullum edal- 
bornum maunnum hefíur þar wm skipad oc stadfasta oc 
jnnsiglada forlijkun giaurt þar wppa oc þar af skal prestur- 
inn hafa hinn þridia part suo sem sama kongsins jnncigl- 
ada Recess wtuijsar oc þetta hid sama korn skal færast til 
prestsiiis j býndinum. 

^nn j þeim staudum og laundum sem menn hafa eckj 
suo mickla nægd da kornsædi sem þeir hafa j Jutlandi. 
Sællaiidi. Fyen. skoLn. Smalaundunum þaa skulu bændurner 
giallda smier. braud. fisk oc annad þad sem þeir plaga ad 
tijunda og greida oc giallda epter gaumlum siduana. 

Saumuleidis skal huer prestur hafa sinn prestagard sier 
til wpphelldis med allri sinne reiitu oc riettu tillagie sem 
þar hefur medfylgt oc til leigid fra fyrstunni oc huad sem 
hellst þar er med oriettindum fra komid án doms oc laga 
þad skal aptur kallast oc leggiast þar til med riettu. 

Prestarner skulu oc hafa offur (xl þeim þrimur christi 
storhatijdum [fyrst j messunni^) strax epter þad pistilhnn er 
wtlesinn. Þar skulu oc skickast tueir kirkiuweriarar edur 
fyrirsionarmenn kirkiunnar j huerri kirkiusokn sem skulu 
hafa rdd yfer kirkiunnar rentu oc þesser hinu saumu skulu 
med profastinum forsuar weita soknarprestinum oc suara 
til þeirra malaferla og nær sem hellst þeir kunna eckj þetta 
til gagns ad giaura da þijngunum þa skulu þeir fram bera 
þeirra mal fyrir yferualldit og koma þui suo til leidar ad 
prestaner meigi fa allt huad þeim tilheyrer med godri 
greidslu. Og þar sem nockud er j einn stad edur annaii 
med oriettindum fra kirkiunum tecid huort þad er helldur 
jord. akur. eing. skogur. weidi. veidiuotfi edur annad nock- 



1) [sleppir 1282. 



i 



w 



1537. ORDINANZIA. 

iid }iessu lijkt þa skulu þeir hafa wtuegu þar wm ad þad 
nieigi komast aptur wiider kirkiuna med riettu. Og þetta 
biodum wier oc skipum worum liensmonnum ad þeir styrki 
kostgiæfiliga þar til ad þetta leggist þar aptur til ef þad hef- 
ur oriettiliga wndaii geingid þui Gudz ^uaiigelium tekur fra 
aungum þad hafis er helldur hialpar þad einum og sier- 
huerium ad huad honum tilheyrer hafi goda wernd og for- 
suar. suo langt er þar fra ad nockur hafi riett til þess ad 
taka fra ^uaiigelio þad godz oc gagiisemder sem þui hafa 
werid til lagdar. 

Predikaraner oc sokiiarprestaiier skulu aunguan kaup- 
skap fremia vtan med þui sem heima hia þeim sialfum afl- 
ast. micklu sijdur skulu þeir hallda nockra aulkro edur 
drýckiuhus oc jafiian skulu þeir gafiga j riettum presta- 
klædum suo sem wel somer Gudz ordz þienurum. Og þetta 
hid sama wilium wier eirninn sagt hafa wEa biskupa oc pre- 
dikara j kaupstaudunum oc alla adra sem þiena j kirkium 
oc skolum. 

Framueigis skal og eiiiginn ad sier taca nockra kirkiu- 
sokii doL laíidinu wtaíi hann sie laugHga þar til kalladur. 
eckj skulu þar helldur lijdast nockrer kapellanar sem lata 
kaupa sig til soknanna þui suoddaii leigulidar skulu warla 
kunna ad giaura sitt embætti med godri samuitsku oc enn 
sijdur ad standa stauduger j freistiíigartijmanum. þui ad 
lijka sem þeir^) þreýngia sier sialfer jnn j sokiiefiar suo 
keýra þeir eckj miauc fast epter almuganum sem þeir þar 
tii skickader eru. ad þiena folkinu med godum rddum oc 
kristiligum lærdome. Suo setia þeir oc almenniliga yfer allti) 
folkid þa sem obijkuæmeligaster eru. med þui mote nidur 
þryckia þeir allri gudhrœdslu suo sem þeim er framast 
mauguligt wnder skýne oc yferuarpi gudligs heilagleika. Jaa 
þeir jnnsetia og eirninn optliga yfer þann fdrada almuga 
wlfa j stadinn riettra hirdara. og hier ad auki þad sem 
meira er ad þeir eru eckj sialfer wijgder eda skickader til 
nockurrar þienustu j kirkiu saufnudinum helldur eru þeir 
cckirt annad enn leikmenn oc j þann mata med auUu ohæfi- 
ligier til nockurs þuilijks embættis. 

1) b. V. 1282, 



224 ORDINANZIA. 1537. 

Wier wilium nu ecki tala \vm kirkiureyfara edur vvfli 
stallbrædur þess wonda tauframanns Simon Magus^) sem 
fjTÍr willd oc winskap. mutur oc fiegiafer liet jnnsmeýa sier 
j sauffmdinn epter sinne eigiri wiUd. 

Hier wilium wier nu ad hueriar sokner sem hijngad 
til hafa leigid til canukadæmis j laiigan tijma skulu þar 
med íylgia þadaii j fra. Saumuleidis þær sem canukunum 
hafa weittar werid (suo framt sem þienarinn giaurer full- 
nægiu sijnu embætti) huer eirninn skal wera sijnum biskupe 
wndergiefinn suo wel sem adrer soknarprestarner. £nn nær 
þesser canukar eru dauder sem nu hafa þuilijkar kirkiur 
ad weitingu til þa skulu þær saumu kirkiur wera frij og 
frialsar suo sem adrar kirkiur. 

£nn þar sem Riddararner oc adrer ^dalborner menn 
hafa jus patronatus oc forrad ýfer nockurri soknarkirkiu þa 
meiga þeir sialfer weita þa saumu kirkiu huerium sem þeir 
vvilia nær soknarpresturinn er daudur þo med þui forordi 
ad su persona huerri þeir wilia wnna þeirrar soknarkirkiu 
sendist til biskupsins oc reynist af honum. Oc ef su per- 
sona wirdist biskupinum oduganlig til ad forstanda þa kirkiu 
þa skal su sokn aunguaneiginn weitast þeirri personu helld- 
ur mdoL sa sem jus patronatus hefur wnna hennar einhuerium 
audrum sem biskupinum wirdist dugligur þar til wera. 

^pter þui ad herramenniner hafa giriist ad wera frij 
fra þeirri tijuiid hueria þeir eru þo med riettu skyllduger 
sokiiarprestunum sem sijnum hirder oc saunnum salusorg- 
ara oc þeir kunna þo eckj ad neýdast nu til ad giallda þa 
saunnu tijund. Suo aminnum wier þa ad þeir hugleidi þad 
þeir eru kristiier oc giefi sialfuiliughga christi þienurum sem 
eru predikararner huad þeim sialfum gott synist suo ad su 
fyrirdæming kome ecki yfer þaa wm hueria christur talar 
sialfur seigiaridi til sinna predikara. Huer ydur forsmaer 
hann forsmaer mic oc huer mig forsmar hann forsmdr 
þann er mig wtsendi. Suo skal þad oc liettara oc lijdan- 
ligra werda monnum af Sodoma m. þeim ýdsta domadeigi 
enn þuilijkum forsmanurum. 

1) nogns, 1282. 



1537. ORDINANZIA. 

Þær kirkiusokner da landinu sem liggia nockud nærri 
kaupstaudunum skulu taka sier diakila til sokriarinnar af 
skolanum oc lata þa fa weniuliga rentu til hialprædis j sijn- 
um lærdomi oc skolagailge. þo skulu þeir diaknar sem nu 
bua j sierhuerri sokíi hallda sinne rentu oc diaknadæmi j 
sijna lijfstijd. Suo skulu diaknaneri) wnderuijsa þui wíiga 
almugafolki j barnalærdominum einu sinni j huerri wiku 
aa þeirri stuiidu oc j þeim stad sem soknarpresturinn sialfur 
setur þeim fyrir. þui hiedafi j fra skulu aller soknarprestar 
æ- landinu kienna eins baríialærdominn og þar sem þeir 
eru eckj dugliger þar til þa meiga þeir og eckj helldur 
wera sokíiar diakiiar. 

Til wpphelldis þeirra ordsifis þienara sem predika j 
kaupstaudunum skulu menn lata leggia allar þær eigiier 
godz oc reíitu sem þar hefur medfylgt til þessa dags med 
riettu enn huar sem soknarprestarner kunna eckj ad wera 
þar med wel halldner þa wilium wier leggia þar suo mýk- 
id til af audru kirkiugodzi ad þar skal nogligt wera nær 
wier fdum greinugliga ad wita af biskupinum oc liensmann- 
inum huorfienn [þui er hdttad.^) 

Til huerrar kirkiusokíiar j kaupstaudunum skulu weli- 
ast tueir kirkiuweriarar sem skulu hafa registur wiíi alla 
kirkiueigíiina oc hennar jnntekt. Suo skulu þeir og wppbera oc 
ad sier taka þa saumu kirkiunnar reíitu oc skipta henni j 
huorium arsíiorduiigi ool millum kirkiuþienaranna edur nær 
þad kann sem heíitugligast ad skie oc giaura huort ar reikn- 
ijngskap af þui aullu samaíi j radherranna naueru opiíi- 
berliga. 

Nær sem hellst ad prestaiier deýia aa landzbygdinne 
þeir sem þar bua þa skulu þeirra kuinnur sem epter sitia 
j sijnum eckiudomi j sokíiinni med þeirra smabaunium hafa 
þar sitt wpphelldi heillt ar wm krijíig epter prestanna af- 
gaiig þaiigad til þær kunna ad fá tilheyriliga fyrersion oc 
einu sinni epter frafall þeirra husbæíida skulu þær annad 
huort hafa wetrarsædit edur sumarsædit. oc þar ad auk taka 
halfar tijundernar suo þar sem sokiiarpresturinn dejr ept- 

1) skolarner, 1282. 2) [þar til hagar, 1282. 
Dipl. Isl. X. B. 15 



226 ORDINANZIA. 1537. 

er þad ad sdd er til rugmiðlsins [suo sem epter sancte mar- 
teins dag þa ma hun med aullu afla rugmiðlsinsi) hafa 
byggmiolssædit oc þar med halfar tijuudernar sem þa eru 
epter komandi oc halldi prestinum^) kost allt til hins annars 
arsins da huerium hann tekur sialfur rentuna. 

^nn ef presturinn deýr epter byggsædis tijmann sem 
er doi mille tueggia postula messo philippi oc jacohi oc 
S(ancti) Bartholomei dag þa maa hun lata haustyrkia oc wpp 
winna allt þad sem hun hefur sdd oc taka haifa tijund oc 
hafa sijdan halft rugmiauHd. £nn ef hann deýr j milli sancte 
bartholomei oc S(ancti) marteins messo þa ma hun eignast 
þessar tijunder allar saman og hafa rugsædit alieina oc 
halldi soknarprestinum kost þar til hann tekur sialfur \\id 
rentunni. 

£nn þegar arid er wte þa skal hun wijkia af prestz- 
gardinum ef soknarpresturinn \\i\\ suo strangur wera oc ef 
þeim wirdist þetta nockud harder koster sem wid soknun- 
um skulu taca þa þeinki huer fyrir sig ad huad sem fyrir 
honum skierder j þessu þad fæst aptur þa hans eiginkuinna 
oc eríingiar eiga ad skipta md hans epterkomendur. 

£nn þar sem nockur Gudz ordz þienari deýr j kaup- 
staudunum þa skal saufnudurinn hafa wffihyggiu fyrir ecki- 
unne sem epter hann lifer. og þad biodum wier ad henni 
werdi sem allra fyrst god forstada oc forsion weitt epter 
þui sem hennar efnum er hattad. huar wm wier biodura 
w^orum borgmeisturum oc rádmonnum j saumu staudum 
þui wier wiiium ad þeir skuli skicka þuilijkum eckium einn 
frij bustad sem fyrst oc ef þaurf giaurist þa skulu þeir 
styrkia þær med nockru tillagie af aulmusukistunni. ^^lig' 
ar halftpart^) af þeirri arligu rentu. sem til hefdi falhd drliga 
hefdi sa leingur lifad sem frainlidinn er. meigi falla til hans 
kuinnu þa einu sinni. hier skulu biskuparner oc liensmenn- 
iner sia wel til nær sem hellst þeir reisa wm krijng oc at- 
hugi huort þetta geingur þanninn til. 

Þeim biarglausu oc neýdstauddu til hialprædis skal leggi- 
ast aull su reiita og tillag sem þeir eru waner ad hafa suo 

1) [sleppir 1282. 2) soknarprestinum 1282. 3) Svo a; hialpast, 1282. 



1537. •' ORDINÁNZIA. 227 

sem hier til dags hefur halldit werid. Suo skulu oc fatækier 
hafa allar j)ær gafur oc auhnusugiafer sem þar ad auki 
werda giefnar weluiliugliga huort sem þær saman safnast 
æ, helgum daugum edur dragast samaii j annaa mdta. 

Hier til skulu og skickast tueir fatækra manna jjien- 
arar edur fleiri suo sem yferwalldinu sýnist best faUid. þeir 
sem skynsamer oc gudhrædder eru huerier þetta sama godz 
skulu wppbera oc gafiga eirfiinn wín krijng ai hatijdum oc 
helgum daugum oc safna þui samaíi oc skipta þui sijdan 
truliga og wel da milH þeirra fatæku. þui sem huer þeirra 
þarf med oc da huoriu are skulu þeir opinberliga j rddsins 
oc prestanna naueru giaura reikiiingskap af aullu þui sem 
þeir hafa jnntekid oc wtildtid. 

Aller kiennimenn og sokiiarprestar skulu annad huort 
lifa heidarliga j heilaugu hreinlijíi huerium þad er giefid ell- 
igar gipta sig. £nn huerier sem hier aa moti briota þeim 
skal giaura eina oc adra aminning oc wilie þeir auiigua bot 
þar dd winna þa skulu þeir setiast af embættinu oc adrer 
skickast j þeirra stad. 

Wm spitala. 

Fyrst wilium wier yfer alla hlute fram ad jarder. mjln- 
ur. weidiwotii. skogar. akrar eiiigiar oc huad sem heilst íinn- 
ast kann þessu lijkt þad sem j fordum tijd befur lagt wer- 
id fatækum maunnum til wpphelldis oc med oriettiiidum er 
fra þeim tekid skuli nu allt samaii aptur leggiast þeim fa- 
tæku til gagíis oc nytsemdar oc huar sem suoddaii godz 
finst eckj nogligt j eirii stad edur annaii þa wilium wier 
leggia til huad sem þar dd brestur. þuj wier witum^) huad 
christur hefur sagt. huad þier hafid giaurt einum af þess- 
um [hinum^) minstu j mijnu nafrii þad hafi þier mier giaurt. 
£nn yfer godz oc tillag þeirra fatæku skulu jafíiaíi setiast 
goder forstaudumenn þeir sem med riettri tru oc dýgd samaíi- 
safna allri þeirre reiitu oc giauri reiknijngskap bœdi af jnn- 
tektinni oc wtgiptinni j rddsins oc predikaranna naueru. 
^nn sa sem er radzmadur j soddari spital hann skal hafa 
fromt oc gudligt lijferni. þienara oc ambatter skal hann 

1) jatura, 1282. 3) [þessum vesælingum edur. 1282. 

15* 



ORDINANZIA. 1537. 

hallda wnder sig epter þui sem fatækier eru marger til suo 
huer þeirra meigi fa trua oc goda þionustu epter þui sem 
honum giaurist þaurf œi. Þessi same radzmadur skal hafa 
sitt wpphelldi med sinni kuinnu oc baurnum oc audru wnd- 
ergiefnu folki af þeim almenniligu aulmusukistum. þo suo 
ad þess werdi wel giætt ad þetta hafis wpphelldi snuist ecki 
til nockurs ohofs edur ofneytslu oc ad þeir siuku og wan- 
færu hafi aunguan brest. Hann ma oc hafa eirii wagn oc 
senda hann wt wm stigtid aptur og fram ad þiggia aulmusu 
suo þeir enu fatæku meigi oc fa nockud gott af aulmusu- 
giaurdunum. Hier skulu oc prestaner aa landzbygdinni huar 
sem wagninn kiemur kostgiæfihga afýsa folkid til godgiaurda 
oc milldiwerka fyrir kiærleikaíis sakier enn þesser forstaudu- 
menn oc Jwenarar þeirra fatæku skulu med prestanna radi 
oc epter forlagi radherranna j staudunum jnntaka þa fd- 
tæku sem rietter þurfamenn eru edur siuksr oc wanfærer 
wppa þad ad þeir taki þar auiigua jnn meir fyrir walld oc 
winskap epter þui sem þa sialfa lister. ^nn sakier naud- 
synia oc biargleysis hinna woludu þar fyrir skal oc soknar- 
presturinn gaíiga einu sinni edur tuisuar j huerri wiku j 
þann sama^) spital oc ef hann finnur edur formerkier j 
nockurn mata ad þar er forsomun aa ferdum suo þeir fa- 
tæku eru eckj suo ræktader sem wera skylldi þa skal hann 
aminna rddamanninn oc þar sem hann will ecki hlyda hon- 
um þa skal presturinn klaga hann fyrir audrum wmsioEar- 
maunnum oc ad miiista kosti skal hann einu sinni j wiku 
predika gudz ord fyrir þeini siuku oc hugga þeirra weijkar 
samuitskur. 

Storer spitalar sem nockud langt liggia fra kaupstaud- 
um þeir meiga sialfer weita sijnum predikara fædi oc wpp- 
helldi suo ad þeir fatæku lijdi auiiguan skada ef þaurf kref- 
ur ad giefa þeim sacramentid elligar hugga nockurn þeirra 
aa nattarþeh sem ad dauda eru komner. 

Þad skal og kostgiæfiliga wandast ad bædi herbergid 
sialft oc sængurklædin oc bordbunadurinn sem faut oc disk- 
ar oc allt annad huad seni þar skal med haundum hafast 

1) rietta, 1282. 



1537. ORDINANZÍA. 220 

weitist þeim hinu siuku huerium fyrir sig sier j lagie. ept- 
er þeirra ymisligum kraiikleika. sierdeilis þar sem menn 
wggier ad siukdomunum muni suo warid wera ad huer fae 
hann af audrum suo sa sami krankleiki meigi ecki magii- 
ast oc komast aa marga af far{r)a wmgeingili. £nn lækfiar- 
ailer j kaupstaudum skulu leggia sig sem best til ad lækiia 
oc græda þa enu siuku sem j nauckurii mata eru lœknaíidi 
suo sem þa þeir kreinkiast af sarasott. 

Og fyrir þetta sitt eríidi skulu lækiiaraiier taka sijna 
hyru oc laun. suo ad hiner fatæku hafi eigi ad eiiis sitt 
lijkamligt wppheldi helldur jafíiwel ad þeim sie hialpad til 
ginnar heilbrigdi sem fremst er mauguligt. 

V. 

Wm Biskupana oc profastaiia og þeirra 
medhialpara. 

Býskupaiier sem þessari kirkiuskickun skulu framfýlgia 
oc widhallda j saufnudinum skulu wera sinn j huoriu stikti 
og hafa til medhialpar einn profast j hueriu hieradi. 

Þar sem profastaiier hafa eckj nog j þeim kirkiusokn- 
um sem þeir hafa þa vilium wier leggia þeim meira til suo 
þeir hinu saumu sem omakid hafa wegiia annara hHoti 
ecki sialfer nauckurii armod ad iijda. £nn nær sem pro- 
fastaíier witia nockurar kirkiu fyrir naudsynia sakier þa 
skal kirkian giefa þeim eitt mark oc bitala þeirra kostnat j 
herberginu. þo skal profasturinn ecki koma íiaulmennari enn 
med einn wagíi. 

Wm Biskupa wpphelldi og rentu. 

^irii biskup ma (næst sinni husfru oc bauríium) hafa 
tuær ambatter j husinu tii þionustu. ecki kann hann helldur 
ad wera an þessara þienara þui hann werdur wijst ad hafa 
einn skrifara oc eirii kallgilldafi mann ad senda hann sinna 
erinda. eirn wagiimann sem kann ad wacta fiora hesta 
oc eirn smasuein huern hann kunni hia sier ad hafa med 
jafnadi. 

Hier kann þad og suo eiriiinn betur ad gaiiga til ef 
same smadreifigur er halldinn til lærdoms oc ef aller þess- 
er þienarar lærdu nockud gott j heilagri skript suo þeir 
kynnu seirna ad werda skolameistarar oc soknarprestar. 



230 ORDINANZIA. 1537. 

^nn af þui ad biskuparner (sem wera skulu þeir riettu Su- 
perattendentes wmsionarmenn og £rckibiskupar j kirkiusaufn- 
udenum) kallast nu ecki til nockurs jdiuleysis suo sem ford- 
um daga plagadi ad wera helldur til stors eríidis huad wier 
kunnum med gudz nad wel ad skynia ad þeir skulu med 
haundum hafa þa heilaugu skript j latijnu male oc kienna 
hana audrum oc predika Gudz ord fyrir folkinu eckj all- 
einasta heima j stadiium þar sem þeir bua helldur oc eirn- 
inn j auUu sijnu stikti huar sem hellst þeir koma. þeir 
skulu oc hallda worum þegnum oc allri alþydu til spektar. 
fridsemi oc hlydni med þeirri wiiderwijsun sem þeir skulu 
giaura folkinu j sinni predikun wm herradæmit oc walld- 
stiornina oc wín þa hljdni sem huer oc einn er yferwalld- 
inu skylldugur. þeir skulu oc kappkosta ad aller predikaraii- 
er kienni þad heilaga christi ^uaíigelium riettiliga oc sam- 
þýckiliga oc allt annad sem þar aa med ad fylgia oc ad sokn- 
arprestaner med sijnu heimkýnne haíi erligt lijferíii epter þui 
paulus seigier til thimotheum oc tijtum suo sem þuilijkum 
christi þienaurum heyrer oc ber ad þeir hafi eirninn soddaii 
folk wnder sier gudi til æru oc christiligri kirkiu til welferdar. 

£nn fyr enn þeir wigia prestana til soddan embættis 
00 þionustugiaurdar þeir skulu dýggiliga heyra þeim yfer 
oc reyna þa oc nær þeim hefur werid suo yferhlýdt oc þeir 
eru stadfester af lieEísmanninum kongsins wegna þa skulu 
biskuparner skipa þeim sitt embætti og seíida j burt j herr- 
ans nafiii med eitt brief til sinnar kirkiu. 

€nn huerier sem giaura hier aa moti oc taka eigi wara 
aa sijnu embætti þeim skulu þeir giaura truliga widuor- 
un oc giefa þeini riettar aminningar oc straíTa þa suo ad 
annad huort betri þeir sig elligar biskupinn haíi liensmann- 
inn oc profastinn med sier oc nockra adra presta og setie 
hina þriosku oc ostyrilatu af embættinu. 

Þeir skulu og taka ad sier aull þau mdl sem sam 
uitskufiar ahræra wm huer menn eiga ad leita radz aP) 
gudz ordi nær sem wier edur nockrer worer skrifum þeim 
til elligar ef nockud soddaii kiemur fyrir þa j stigtinu þa 
skulu þeir suara til af heilagri skript suo sem þeir kunna 
1) 1282; wid a. '" " 



1587. ORDINANZIA. 231 

allra best med þeirri nad sem þeim er giefin oc spyria sic 
fyrir wm þad sama efni oc radslaga wid adra biskupana 
elligar wid nockra af þeim skynsaumustu predikurum suo 
þeir kunne ad giefa þad, aiidsuar sem riett oc staudugt er. 
^nn hiuskaparmalum meiga þeir wijsa fra sier fyrir sialfa 
oss elligar fyrir worn liensmann oc fyrir borgmeistara oc 
radherra ef þad er j kaupstodunum suo framt sem þar er 
er suoddan agreining aa milli tueggia edur þriggia edur 
fleiri ad dom werdur ad nefna wt wm þad. 

^Higar ef þar er nockur skamarligur laustur auglios- 
liga sbl ferdum elligar ef menn ottast ad nockur hneygslun 
meigi uppi) koma aa medal folksins. Annars meiga þeir 
frelsa samuitskunar suo wel j þessum malefnum sem 
audrum saukum og giefa staudug oc god rad epter Gudz 
orda hliodan. 

Þeir skulu ecki wera med ad dæma wm nockur wer- 
alldlig mdl wlan þeir kallist þar til af oss oc sieu bedner 
af worum liensmonnum edur woru radi til nockurs þess 
sem ecki kann ad wera aa moti þeirra sidum oc embætti. 

Þeir skulu og witia barnaskolanna nær þeir reisa wm 
stigtid oc huar sem þeir koma j kaupstadina og med wor- 
um liensmonnum kosta þar kap(p)s aa ad aller hluter meigi 
gafiga riettiliga til. £cki skulu þeir helldur forsoma ad rann- 
saka oc epter ad grenslast hueruinn þeim enu fatæku er 
weitt og þeir eru halldner. 

Þad er nu miaug wndarligt ad eirn madur skal kunna ad 
fullnægia til alls þessa. wijst þarf hann eckj ad þia sig miauc 
frekliga med annarligum erindum edur annare syslan oc 
wmhyggiu þui huer er sa sem hier er riett til fallinn suo 
sem paulus seigier. 

^pter þui ad biskuparner kallast nu til suo mjkilla 
erfidismuna oc slijkrar forsorgunar kirknanna oc wier wili- 
um þo ecki ad þeir skuli heimta nockud huorki mýkid nie 
lijtid fyrir þeirra þionustu helldur ad þeir skuli þiona gief- 
ins huerium manni med suoddan þeirra embætti þui wndaii 
teknu sem þeir þuría ad eýda med sijnu foruneyti oc fior- 

1) b. V. 1282. 



ORDINANZIA. 1537. 

um hestum hia prestunum aa landsbygdinne oc j kaupstaud- 
unum hia kirknanna forstiorum nær þeir eru j sinni wisi- 
tatiu einu sinni aa huoriu are elligar nær einhuer af þeim 
werdur nockuríl tijma bedinn ad witia einhuerrar kirkiu 
sierhgra naudsynia sakier elligar ef hann þarf sialfur ad 
ferdast þar wm. þa lofum wier suo sem wier medkiennum 
fýrir Gudi ad wier erum þar til skyllduger ad wier skul- 
um (bijskierma) biskupana med worum liensmanni Og suo sem 
wier wel witum huad þad er sem christur seiger. £irn werka- 
madur er sinna launa werdugur. jtem þar sem þeir med- 
taka ydur eckj þa gaugid wt af stadnum oc hristid duptid 
af ydar fotum yfer þa. og suo þad sem paulus seigier ad 
sHjkier kennimenn sie tuefaildz heidurs werduger. þeir sier- 
deiHs sem erfida j ordinu. þa wilium wier skicka sierhueri- 
um biskupi arlig laun oc gott wpphelldi fyrir sig oc suo 
margt folk sem adur er sagt oc tileinka huar þeir skulu oa 
hueriu dre suoddan reiitu wppbera oc wttaka oc þad sama 
wilium wier jnnsigla fyrir sierhuern þeirra med woru kon- 
ungligu brefi suo ad þa skal eckirt bresta. og þar sem wier 
formerkium j sannleika seirna meir ad þeim nægie þad ecki 
þa wilium wier leggia til huad sem þa waiitar suo ad gud 
sie med oss oc worum wndergiefnum lyd j worum laund- 
um 00 rijkium nær wier astundum suo ad frainkuæma þad 
sem til gudz dyrdar oc til almenniligs fridar heyrdi. Gud 
giefi oss ad wier giaurum þetta kostgiæfiliga fyrir sinn son 
worn herra Jhesum christum Amen. 

Þui giefum wier nu sierhuerium biskupi aa hueriu are. 
2. lester rugmiauls. 4. lester mal{t)s. 2 lester hafurkorns. 
50 heyhlauss. 10 lester med hahn. 40. lomb og. 100 gyll- 
ine j godu gulle. 

^nn epter þui ad aller hluter eru dyrari j kaupinhafii 
enn annarstadar j rijkinu oc menn werda ad hafa þar meira 
kostnad fyrir saukum þess haua skola þa leggium wier þeim 
biskupi sem þar skal bua þeim mun meira til hýru oc wpp- 
helldis suo hann skal hafa þa þridiu lectiu j heilagri skript 
þo þar fýlgi minne renta med enn med hinum audrum 
lectiunum. Enn hann skal truliga oc wel kienna þa heilaugu 



1537. ORDINANZIA. 233 

skript j þeim haua skola opinberliga þa hann er heima oc 
þegar hann neydist eckj til ad witia sokiiarkirknanna. 

Og af þui ad þad heyrer [aullum riett christnumi) til 
ad hafa wmhyggiu fyrir þeim fatæku oc munadarlausu þa 
haulldum wier þad med aullu tilbæriligt. nœr sem suo fell- 
ur til ad wier aulum aunn fyrir eckium biskupanna oc 
annara kirknanna þienara oc suo fyrir þeirra faudurlaus- 
um bauriium. 

Nu epterfylgier enn nauckud fleira wm 

biskupana. profastana oc aulmusu- 

kistu þeirra fatæku. 

Huer Superattendens skal wmsion hafa yfer aullum 
skolum oc haíi witneskiu af hueriiin þar er kiefit bædi wm 
þad sem kristiligri tru widuijkur oc suo wm adrar bokligar 
meíiter. hann skal oc setia paiigad skolameistara sem hann 
hefur sialfur yferhlýdt med soknarprestinum og audrum 
witrustum maunnum j radinu. 

£nn skolameistarinn skal siaifur wtuega sier einn med- 
hialpara edur adstodarmenn þa sem þiona skulu med hon- 
um j skolanum oc take þd^) eina þar til sem soknarprest- 
urinn helldur þar til falliia^) wera. 

Superattenderis skal einu sinni j firstu wisitatiu med 
fullri makt og myndugleika af oss med worum liensmanni 
witia allra soknarkirkiia oc taka einn godaii reiknijngskap 
wppa allar sokner oc lata greiniiiga samafi skrifa allt þad 
godz sem þar liggur til med allri þeirri reiitu og skriíi þetta 
allt j eitt klart registur. Suo skal hann hallda einu registri 
hia sialfum sier enn afheiida worum lieiismanni annad oss 
til handa suo menn meigi jafíiaii þar wt af fa wiiderwijsun 
þar win. huort kirkiunnar þienarar hafa nog ad hallda sig 
af edur eigi suo eifiginn meigi ræna edur rijfa fræ, kirkiun- 
um þegar hann lyster sialfaíi. 

gnn j sinne fyrstu wisitatiu skal biskupinn wm fram 
alla hluti jdugliga lesa oc læra wel ad skilia huad hier er 
bodit oc skrifad j þessari worre Ordinantiu og sierdeilis 
skal hann med worum liensmannj astunda þad oc suo til 

1) [eijrnin þeim riettkristnu 1282. 2) þo, a. 3) vel fallna, 1282. 



234 ORDINANZIA. 1531 

sia ad þar sie goder soknarprestar j huerri sokii. hann skal 
oc med prestanna rcídi oc rddherranna lagfæra allt j baríia- 
skoluiium j kaupstaudunum oc selia goda skolameistara yf- 
er skolana oc þetta skal wor lieiismadur boda oc bioda 
worum þegnum og wndergiefnum almuga j peim sama 
stad. 

£nn af þui ad margier sokiiarprestar oc sokiiardiaknar 
klaga fyrir oss ad þeir haíi ecki sitt naudsynhgl wpphelldi 
fyrir sig oc sitt folk þa skal wor Superattendeiis hafa med 
sier einn godafi og Gudhræddan [vel lærdaíii) mann. Saumu- 
leidis skal wor Heiismadur j hueriu stickti sem þetta fellur 
til fa med sier einn godaii oc gudhræddan riddaramann og 
þesser fiorer skulu nu sem allra fyrst oc suo hiedan j fra 
suo tijtt oc opt sem þaurf krefur reisa wm krijng og witia 
allra soknarkirkna^). Og huer prestur sem ecki hefur þa sitt 
wppheldi þa skulum wier leggia tuær kirkiusokiier j eina 
ef bygdarlaginu er suo hattad ad þuj werdi {Ja komid ellig- 
ar finnj einhuer aunnur god rad ad semia j milli prestzins 
oc soknarfolksins suo ad bædi sokiiarpresturinn sialfur oc 
haiis diakiii fae godaii stýrk oc tilheyriligt wpphelldi suo 
þeir kunni bædi ad hafa sitt fædi þar af oc annad sem þeir 
þurfa til wpphelldis. 

Allra hellst wiHum wier ad biskupinn med worum heiis- 
manni skrifi oss greiniHga til huad huerium sokiiarpresti 
giaurist þaurf til sijns fædis oc wpphelldis oc sierhuerium 
predikara oc kirkiunnar þienara. 

Saumuleidis wm skolameistarana oc þeirra medhialp- 
endur huers þeir þurfa med suo wier giaurum eina stad- 
fasta skipun sem standa skal wm alldur oc æfi wm sier- 
huers þeirra wpphelldi oc þar sem kirkiufiar eru ecki suo 
formeigandi. þa wiHum wier leggia til huad sem oa brestur 
þui annars kostar siaum wier wel ad Gudz þionusta kann 
ecki leingi ad wera edur wid ad halldast hia oss. (^nn wier 
wonum ad gud fyrir sijna mýskunnsemi mune styrkia oss 
þar til Amen. 

Fyrir skolameistara oc þeirra medþienara skal wor 



1) [b. V. 1282. 2) 1282; kirkia a. 



1537. ORDINANZIA. 235 

liensmadur med biskupinum j huerium kaupstad til skicka 
nockra wissa hýru af kirkiunnar rentu sem þeim kann wel 
ad nægia siio adrer meigi þess wpphelldis niotaiidi werda 
nær hiner deyia sem nu hafa þar not af suo þar leggist 
ein wiss oc stadfastlig renta fyrir huern skolameistara hueria 
hann skal hafa suo leingi hann helldur þann skola. 

Hier wilium wier eirninn hafa biskupana amiiita ad 
þeir wilie þeinkia wm þad huad postulaner budu oc bij- 
fauludu. S(ancte) paule oc S(ancte) Barnabas suo sem paul- 
us skrifar sialfur. Gal. 2. þad bijfauludu þeir oss alleinasta 
(seiger hann) ad wier mintust woladra huad ec lagdi allt 
kapp aa ad giaura. Þui skal huer biskup j sijnu stickti med 
worum liensmanni. profostunum. predikurunum oc radinu j 
huerium kaupstad lata setia eina almenniliga aulmusukistu 
fyrir þa fatæku. j hueria ad safnast meigi allar þær aul- 
musur sem kristid folk giefur j Gudz nafni huert þad eru 
testamentisgiafer edur prestastefnu peningar edur samkomu- 
dags peningar. selskaps edur giUdis peningar. salugiafer oc 
allt jardagodz sem fatækum hefur werid giefid nær þeir 
eru dauder sem enn nu lifa þar af. 

Suo wilium wier ad aull wijcari(j)dæme sem ecki hafa 
rietta erfingia sem menn wita skulu skickast tii fatækra 
manna kistu af biskupinum oc liensmanninum oc audrum 
sem þar werda nalæger worra wegiia med rcLdinu j kaup- 
staudunum nær þeir eru afgeingfier sem nu rdda fyrir þui- 
Hjkum wijcarijdæmum epter woru jnnsigludu briefi huert 
wier haufum wtgiefid. fratecnum þeim sem wilia leggia til 
þess haua skola fyrir wtaii allaii þeirra skada sem miauc 
eru fatækier. 

Hier skulu oc predikararier aminna folkid ad þad eigi 
nu ad giefa Gudi oc worum herra Jhesu christo j godfyse 
wid þa fatæku sem þeir plaugudu ad giefa j fordum tijd 
af godum tilgange enn po j raíigri oc willtri meiningu fyr- 
ir messur oc munkatijder. fyrir aflatzbrief oc pijlagrijms- 
ferder oc fyrir salum framlidinna oc fyrir margaíi annaíi 
þuilijkaii wiliudom oc raíiga Gudzþionustu og sanna gud- 
lastan huad predikarafier kunna oc wel ad giaura suo eing- 
inn hafi misþaíika til þeirra wm nockra agirni epter þui 



28G ORDINANZIA. 1537. 

þeir hafa ecki þessa wmhyggiu fyrir sialfum sier helldur 
fyrir fatækum oc naudstauddum huad aller kristner menn 
eru gudi skyllduger. 

Suo skal oc huer superattendens med vvorum liens- 
manni. profastinum og prestunum og radinu j kaupstaudun- 
um skicka þar til nockra dygduga danumenn sem elska 
gudz ord epter þui sem skrifad stendur j gioríiingabok post- 
ulanna j vj capitula oc j fyrra pistH til timotheum j 3 ca- 
pitula ad þeir sieu fiarhalldzmenn edur forstiorar oc þien- 
arar þeirra fatæku huerier ecki forsomi sitt kall oc embætti 
oc hafi goda grein aa nær huad oc huerium þeir skulu giefa 
oc þesser hinu saumu meiga stundum leita radz hia pre- 
dikurunum nær þaurf giaurist. 

A þuiHjkum wmsionarmaunnum og þienurum þeirra 
fatæku md wel giaura wiBskipti ói hueriu áre. £nn þo eigi 
aa þeim auUum j senn helldur suo ad þar halldist einn ed- 
ur tueir wid þetta starf sem af jdugligri reyfislu hafa nu 
lært rietta fyrirsion ad weita þeim enu fatæku. ^nn huert 
ar skulu þeir giaura reikningskap j tilsettan tijma oc þann 
reikíiingskap skulu þeir standa profastinum. predikaurum oc 
rd.dmonnum. hier med kunna þeir ad giaura gudi þacknæm- 
an giaurning. 

Profastaller skulu og hafa godan skilning aa landsins 
laugum og einu sinni aa huoriu are skulu þeir witia allra 
soknarkirkna oc huar þeir koma j kaupstadina þa skulu 
radmenniuer wera þar wpp yfer og nær þeir hafa tekid 
kirkiunnar reikningskap þa skulu þeir þar næst epter leita 
sem fyrst huert sokiiarprestaner predika gudz heilaga Euan- 
gelium riettiliga oc huort þeir wtleggia barnalærdominn oc 
wtskipta sacramentunum oc huort þeir standa j allan mata 
j sijnu kalli og embætti oc prýda þad med godu og sid- 
samlegu lijferni oc þar med eirnin huert prestauer hafi 
sijna naudþurft suo ad þeir sieu wel halldner. 

Þar næst skulu þeir rannsaka sokfiarfolkid suo þeir 
meigi komast ad huorsu wel þad hefur auaxtast j sinni 
christiligri tru hueria þad jatar sig hafa oc hueria meining 
þad hefur nu wm pafans lærdome huern menn hafa yfergiefid 
oc hueria giedþekni. lýst oc wiiia þad heíur di þeim hreina 



1537. ORDINANZIA. ^37 

gudz ordz lærdomi og huerninn þad skickar sier þar epterj 
sijnu lijferni. 

Þeir skulu og giæta ad kirkiunum sialfum oc kirkiu- 
gaurdum. Saumuleidis skuiu þeir oc spyriast fyrir huort 
soknarprestafier faa sijn weniulig laun epter |)ui sem þeim 
ber ad hafa oc Jmr sem þeir finna nauckurfi brest med 
sialfum sokfiarprestinum þa skalu þeir aluarliga aminna þa 
ad þeir giæti ad huad þeim ber oc huad til þeirra embætt- 
is heyrer. 

Huerier sem suo wilia ecki leidriettast þa skulu prest- 
auer klaga fvrir biskupinum oc wid hueria sem hann kann 
ecki ad fa rcídit þa hinu saumu md hann lata koma fyrir 
yferwalldit elligar liensmanninn j þui sama stigti. 

Jtem huar sem soknari) folkid helldur ecki ordinantiuna 
oc giefur ecki sokiiarprestinum þad sem haunum ber ad hafa 
oc will huorki leidrietta sig sialft oc wera j godum skilum oc 
ecki helldur ad giaura þo þad fde aminningar af profastin- 
um þa skulu menn eirnin lata þad koma fyrir yferwalldit 
edur fyrir liensmanninn j þui sama stigti. 

Soknarprestaiier^) skulu seigia profastinum sinn brest 
oc wankuædi suo skal profasturinn koma þui til leidar hia 
biskupinum ad hann komi aullum hlutum j gott lag suo 
gudz ord meigi ecki koma j mýkid wanrýckti fyrir nock- 
urs konar kijf. þrætur og sundurþycki sem prestaner hafa 
sijn i mille. 

Jtem huer sera hefur nockud til ad tala einum prest- 
manni edur diakna fyrir nockud aildligt mál þa skal hann 
tala til hans fyrir hieradzprofastinum edur biskupinum ad 
liensmanninum hia werandi sa sem hefur rdd yfer þui stigti. 
kunne þeir þar ecki ad forlijkast edur skiliast ad med laug- 
unum þa meiga þeir stefna þuilijkum maunnum fyrir oss 
sialfa. Sie þad oc wíri nockur weralldlig mal. wm jarder. 
akra. eingiar edur skullder. þa skal hann tala til hafis a 
hieradzþijiigi edur alþijiigi oc ef presturinn forsomar þa ad 
seigia þeim til sem stigtinu rædur wor(r)a wegna nær ed 
haunum werdur suo stefnt edur tiltalad sa hieradzþijiigi 

1) b. V. 1282. 2) Soknarmennirner, 1282. 



238 ORDINANZIA. 1537. 

edur almenniligu landzþijngi oc misser hann ]ia nockra 
jord edur eigner fyrir sinnar forsomunar sakier þa skal sa 
sami prestur oc haiis diakiii staiida oss laug oc riett jmr 
fyrir. 

Huar sem j einn stad edur annaíi wantar nockra sokii- 
arpresta þangat skulu profastaiier strax ferdast oc aminna 
bædi yferwalldit oc almugann ad bidia gud þar wm ad þeir 
fde einn godaíi sokuarprest. Sijdaii skulu þeir aminna kirkiu- 
weriarana. huerium þetta heyrer sierdeilis til ad þeir wtuegi 
sier einn suoddau kiennimann hia biskupinum oc rad- 
monnum. 

Biskuparner skulu wtleggia þa heilaugu skript heima 
þar sem þeir bua oc predika stuiidum enn alleinasta skulu 
þeir huer j sijnu stigti einu sinni aa are witia sokriarkirku- 
anna j hæíiligan tijma med vorum liensmanni wtau þar 
falli nockur naudsyn til suo þeir þurfi einhuorstadar optar 
ad witia oc þa skulu þeir yferhlýda þeim sem þeir mis- 
treysta hellst j sijnum lærdome oc styrkia hina sem nauckud 
auaxtast oc leidriettast epter Gudz ordi. ^f þeir formerkia 
nockurs hattar raiigaii lærdom wera aa medal folksiíis þa 
skal oc sierhuer biskup med worum liensmanni waiidiega 
epter spyriast huorninn predikaraner oc skolaner eru 
halldner oc huerninn til geingur j spitaulunum oc wfiá þa 
aulmusukistu fatækra og sia suo til ad þar wanti eckirt. 

Þar sem nauckur biskup werdur ad þui fundinn ad 
hann stendur ecki truUga oc wel j sijnu kalli oc embætti 
sem honum ber helldur lætur annad huort bleckia sig af 
soknarprestinum med mutum og gafum elligar med nock^ 
urri annari forsoman suo hann er ecki wiliugur. fus 
astundunarsamur ad giaura þad sem honum er bijfalad ell 
igar ef hann fellur (huad late eckj skie) j nauckurn opii 
beran glæp edur willudom þa skal klaga hann fyrir konj 
inum suo hann skal koma þar til ordz oc andsuara 
tueggia edur þriggia biskupa naueru epter S(ancte) pals orí 
um j timoth. 5. A moti aulldungi actast eckirt klaugmal 
witíiisburdar tueggia edur þriggia. wier wilium sialfer si 
þar sem best oc waiidligast til ad einginn þuilijkur dan(u| 
mann fckuli werda wanuirtur edur lijda nockur oriettiíidi 



1537. ORDINANZIA. 239 

hann er klagadur ctn sakar. ^'nn þar sem hann winnur ecki 
bol ía sijnum glæp edur misferli enn kann þo sialfur ad 
leidrictta sig j þui þa skal setia hann af sijnu embætti þui 
biskuparner skulu (suo sem goder biskupar plaga ad wera) 
ostraflfafiliger ecki alleinasta nær þeir eru wtuallder þar til 
helldur oc jafftwel sijdaii þeir eru wtuallder oc þeir skulu 
þess waildliga giæta ad þeir werdi ecki fuiidner j nauckr- 
um suijuirdiligum osoma med ohoíi agiríli edur osoma og 
ofmetfiadi. ^nn hueri^r sem þuilijkt lata aa sier merkia oc 
werda ad slijkum laustum opiiiberliga sanner oc kunner oc 
wilia ecki leidriettast nær þeir eru einu sinni edur tuisuar 
amiiiter þa skal konglig Maiestet hondla wid þa epter þad 
þeir eru afsetter eins oc wid adra þa sem nockud þuilijkt 
giaura suo sem yferwalldit skal oc hafa sinn riett oc fulla 
makt j mot aullum audrum kirkiunnar þienurum oc skola- 
þienurum nær þeir eru setter af embættinu fyrir einhuern 
storan glæp elligar ef þeir werda fufidner j nauckrum obota- 
malum fyrir huerium gud wirdist ad wernda alla sijna 
þienara. 

Nær sem biskupsins misser wid j einhueriu stikti þa 
skulu aller soknarprestaiier koma til samans þeir sem bua 
j kaupstaudunum j þui stikti þann 20 dag epter biskupsins aíid- 
Idt og safíiast þa til samaíis j þeim stad sem biskupsgard- 
urinn er þo suo ad þeirra kirkiur haíi wm þann tijma Iijka 
wel adra þa sem predika oc wtskipta sacramentunum. Suo 
skulu þeir samþyckiliga giefa 4 sokíiarprestum makt oc 
myndugleika til ad wtuelia eirn þann sem þeir þeckia ad 
bædi er skickaiiligur j lærdomi oc lifnadi. Og þeir saumu 
fiorer soknarprestar skulu lylgia honum þadaii til biskups- 
ins sem nalægastur er suo ad hann hlydi honum yfer oc 
reyni haiis kunnattu enn kunni þetta ecki suo strax ad skie 
þa skulu þeir þo giaura þad sem allra fyrst þeir kunna. 

Þar sem biskupinn dæmer hann þa wel skickaíiligaii 
oc riett fallinn wera þar til þa skal hann seiida hann fyrir 
kongliga maiestet ad hann werdi þar stadfestur oc ef kong' 
urinn medtekur hann þa skal hann med sijnum bijfalfiings- 
monnum oc liensmonnum j þeim sama stad giaura hann 
fullmyndngan yfer stigtid oc bioda aullum sokriarprestum 



240 ORÖINANZIA 1537. 

ad þeir wirdi hann fullmyndugan wera oc sieu honum hlyd- 
uger j þeim efnum oc erindum sem einum biskupe eru 
bijfaulud oc suo skal biskupinn sueria konginum trunadar- 
eid ad hann wiiie wera astuildunarsamur j sijnu embætti oc 
þeirri andligu walldstiorn hueria hann hefur kirkiunnar wegiia 
epter þeirri nad sem gud giefur honum. Med sama moti 
skal hann oc hafa alla profasta. soknarpresta oc predikara 
wiider suo þeir skulu hljda honum wtafl suo werdi (huad 
gud Idte eckj skie) ad þeir finni nockurn storan glæp med 
honum suo þeir wiiie klaga hann fyrir konginum þar fyrir 
edur fyrir nockurn raiigau lærdom sem hann hefur j frami ed- 
ur fyrir nauckra forsomun j haiis embætti edur huar hans 
brestur er suo stor ad annad huort kann hann eckj edur 
will hann ecki winna þar bot ool þui hier skulu huorki 
prestaiier nie hiner adrer biskuparner þeigia med honum 
ef þeir wita suoddan hluti. Suo skulu oc liensmenniner j 
þeim sama stad wnderwjsa oss þuilijkt huar sem þeir for- 
merkia ad suoddafl rýkti er j stiktunum wm nockurn bi- 
skup. ^nn þad wiiium wier j aunguan mata leyfa ad wor- 
er liensmenn edur nockrer adrer skuli rægia þa edur adra 
fyrir oss nær þeir eru ecki opiflberliga orýcktader helldur 
biodum wier oc bijfaulum ad þeir skuli weita þeim styrk. 
wernd oc forsuar nær sem þaurf giaurist. 

Nær sem einn þuilijkur superattendefls er suo medtek- 
inn til stiktisins þa skal hann opiflberliga wijgiast j þessum 
kaupstad. sem hann skal bua. da einum sunnudeigi edur Í 
nockrum audrum hatijdisdeigi fyrir predikun mitt fyrir allt- 
arinu med profastanna oc annara íimm edur sex kienni- 
manna adstod sem þar eru nalægaster. Enn sa biskup sem 
þar byr næst skal wijgia hann med þeim hætti sem hier | 
skal seinna j bok fylgia epter. 

Wm koflgsins liensmenn. 

Worum liensmaunnum og radinu j kaupstaudunum 
biodum wier oc bijfaulum ad þeir skuli widhallda þessari 
worri Ordinantiu oc henni frainfylgia oc wera aullum kirki- 
unnar þienurum oc skolaþienurum til [gagns oci) goda nær 

1) [sleppir 1282. 



1537. ORDINANZIA. 241 

þeim werdur til sagt oc wnderwijsad af bisknpinurn pro- 
faustunum ad prestinum greidist þad sem hoimm ber ad 
hafa. Elh'gar ef nockrer woiider menn yferfalla þa olaug- 
Hga. Jaa þui skylldu ecki worer liensmenn oc radmenn weita 
Gudz ordz þienurum þa saumu goduilld sem þeir eru skylld- 
uger ad lata j liosi wid sierhuern kotkarl oc miiista hattar 
buailda wtaíi þeir wilie bædi styggia gud oc oss. 

VI. 
Wm nockrar sierligar bœkur sem prestafier 

aa laudzbygdinni skulu hafa^) huerra þeir 

kunna eckj oLn ad wera [fyrir wtaíi 

sitt stort ogagii^). 

Epter þui ad aa þessum tijma wtgafiga margar woiidar 
bækur med huerium ad opt oc tijdum werda bleckter ecki 
alleinasta þeir sem wankunnandi og fauijser eru helldur oc 
suo hiner sem wel eru wite borner þui meiga aller goder 
soknarprestar jdka alleina þær bækur hueriar wijser oc wel- 
lærder menn hafa medtekid wppa þad ad þeir taki ecki til 
sijn nockurn willudom edur raiigar meiniiigar wfider skyne 
edur yferwarpi sannleikaiis sijnum tilheyraundum til mic- 
illrar fordiaurfunar. 

Þui skulu þeir fyrst wm fraiii allt annad hafa þa heil- 
augu bibliu sem er einn wppsprettu brunnur til sannrar 
oc riettrar gudhrædslu. Þar næst doctor Martheins lutheri 
postillu j huer(r)i hann wtleggur sunnudag(s) ^uangelia oc 
audsyner huernin GudspiauIIiii eigi wt ad leggiast. 

J þridia lagi Apologiam philippi j huerri christiligur 
lærdomur auglysist oc stadfestist oc med christiligri raug- 
semd kiennist huar fyrir menn skulu eitt edur annad [suo 
edur suo trua oc audrum kienna.^) 

J íiorda mata Locos communes philippi j huerium þœr 
nytsamligustu oc naudsynligustu greiner af heilagri skrift 
wtleggiast med einfaulldustum oc liosustum hætti. J íimta 
lagi skulu þeir oc hafa einhueria adra goda bok af huerri 
þeir kunna ad taka sier wtleggingar yfer baröalærdominn 

1) [bækur sa landzBygdinni sem prestarner skulu hafa, 1282. 2) 
[sleppir 1282. 3) [svo kienna, 1282. 

Dipl. lal. X. B. 16 



242 ORDINANZIA. 1537. 

med þeim litla chatichismo D(octor) Marteins lutheri siio 
þeir witi huernin þeir meigi riettiliga fræda vviigdominn j 
þeim fyrsta grunduelli tií sannrar gudhrædslu. 

J sietta mata skulu þeir hafa Jnstructionem Visitatio- 
nis Saxonice oc þar ad auki eina af þessum bokum wor(r)- 
ar ordinantiu suo þeir meigi wita j huerium hlutum þeim 
byrie hellst oc einkanligast wel fræddum ad wera. 

Aunguar nýar bækur skulu hier þryckiast j worum rijki- 
um af prenlurunum huorki j daufisku þysku nie latinu sam- 
settar oc eigi da daunsku wtlagdar. £cki skulu helldur hier 
jnnflytiast nauckrar bækur þær sem annarsstadar eru prefit- 
adar sierdeilis ef þær jnnehallda nockud þad sem annad 
huort ahrærir truna elligar þad sem laugsaugfiina snertur oc 
iaiidsins stiornan oc riett stadanna elligar þad sem tilheyr- 
er almenniiigri busyslan. wtan þær haíi adur werid yferskod- 
adar j worum haua skola oc haíi eirn godan witnisburd af 
sierhuerium biskupe hier j danmerkur rijki. 

Saumuleidis wilium wier ecki helldur ad nockur skuli 
hier j worum rijkium prenta edur prenta lata handbækur. 
messubækur edur adrar bækur wm kirkiusidina med nýium 
psalmum. cerimonium oc prefatium wtlagdar fli daufiisku 
sem syngist med latijnu notum (suo sem sa oroamadur 
myntzer hinn ospaki giaurdi) eptir þui at þeirra atferd ed- 
ur tijdkan er ecki naudsynlig fyrir oss wtan ef wier skylld- 
um setia nyia cordiakna oc kirkiupillta sem syngia skylldu 
þann ouidurkuæmiliga saung. 

Saumuleidis fyrirbiodum wier oc eirfiinn ad nockrar ny- 
iar bækur eda coUectur skuU prentast annad huort til messu- 
embættisins. eliigar til ad syngia oc lesa þær almenniliga 
wtafi þad werdi med sierhuers biskups samþycki oc radi 
meistaranna sialfra j worum haua skola þui ad elligar werd- 
ur einginn ender da ad giaura nýiar bækur. nýar statutur. 
kirkiulaug oc ordinantiur. þui huer oc eirn j sinne kirkiu 
edur þijngasokfi mdo. wel Idta sier nægia þessa wora oc 
rijkisifis ordinantiu. Wel mda huer sokfiarprestur fyrir sig 
giaura sier christiligar bæner og collectur jaffiwel aa hatijd- 
isdaugum enn þær skulu þo wera miauc stuttar. eckj giaur- 
ist þess þaurf ad bidia auallt med sama tijma edur med 



1537. ORDINANZIA. 243 

saumu ordum ef madur akallar gud annars riettiliga. Gud- 
spiaullin sialf oc pistlana nida huer og eirn lesa j modur- 
mali af bokunum sem fyrir hendi eru. Prefatiuna skulu 
menn ecki syngia wtafi alleinasta nockrum sinnum hellst 
j kaupstaudunum oc þo j latijnu einkaiiliga da hatijdis- 
daugunum. 

Wni hus edur bustadi þeirra sem j kaup- 

staudunum annadhuort þiena kirki- 

um edur skolum. 

Kirkiuweriaiier j kaupstaudunum skulu wtuega sijnum 
soknarprestum og predikaurum med audrum þeirrar kirkiu 
edur soknar þienurum hentuga bustadi oc hallda þeim saumu 
wppe med kirkiunnar peningum byggiaiidi þar oc bætandi 
huad sem þaurf giaurist oc late þar med fylgia eitt boka- 
hus edur studerunar herbergi. Saumuleidis skulu þeir halida 
uppi skolunum sialfum oc skolameistaragaurdunum. ^nn 
huar sem j nockrum kaupstad eru fleiri sokner þar skulu 
kirkiuweriarafier hallda wppi skolunum oc skolameistara- 
gardinum |)o suo ad mismunur sie giaurdur aa miUi kirkn- 
anna suo ad su kirkian leggi mest fram til byggingarinnar 
sem rijkust er epter iiensmannsins. biskupsins. profastzins oc 
radsins tilsaugii. £nn þad wæri med auUu ouidurkuæmiligt 
ad priedikaraíier skylldu neydast til ad byggia sijn hus j 
kaupstaudunum wppa sinn kostnad af sinne eigin hýru 
epter þui ad þad kann skie ad þeir werdi setter af þessari 
sinni þionustu og husiii heyra kirkiunum þa til suo nær ed þeir 
andast þa niota þeirrar fatækar epterlifandi eckiur oc þeirra 
faudurlaus born einskis þar af. 

Fyrir biskupa oc þeirra folk wilium wier sialfer lata 
byggia huad sem þorf giaurist wtaíi þar sem canukar oc 
klaustramenn byggia fyrir þa þar sem þeir bua oc lesa þa 
heilaugu skrift fyrir þeim saumu canukum oc klaustra- 
monnum. 

Wm Noregii). 

Wier wilium sem allra fyrst huxa worum biskupum j 
noregi fyrir Erligu wpphelldi sierhueriu stigti huerium wier 
wilium oc suo bioda oc bijfala ad þeir kostgiæíi suo sem 

1) Svo. 

lö* 



244 ORDINANZIA. 1537. 

þeim er frekast mauguligt ad sierhuer þijngasokn meigi 
hafa goda kiennimenn oc Gudz ord predikast hreint oc klart 
oc ad þar forsomist einginn hkitur af þui aullu sem heyrer 
til Gudz orda predikunar oc mannanna saluhialpar oc allt þad 
sem til kann ad falla wm aunnur efrii gangi ad riettri skip- 
an suo sem stendur j þessari worri Ordinantiu þangat til 
wier komum sialfer til noregis huad wier wonum med gudz 
hialp ad snarliga mune skie þa wilium wier med biskupanna 
rddi stadfastliga giaura nockra sierdeiiis skickun j einum oc 
sierhuerium stad wm þa hluti sem þar kunna ecki ad haild- 
ast epter þessari worri ordinantiu þui wier witum ad þar 
hellst ein aunnur ordinantia j maurgum greinum. 

Wm þa kirkiunnar þienara sem wegiia nock- 

urs siukdoms edur fyrir alldurs sakier 

eru ecki færer til sijns Embættis j 

k i r k i u o c s k o 1 u m. 

Huer sa predikari sem wt hefur þionad annad huort j 
kirkiura edur skolum oc er sialfur wel lærdur oc hefur 
leingi oc wel stadit j sijnu kalii oc ^mbætti oc kann þar 
ecki leingur wid ad wera til gagns oc nytsemdar sakier sijns 
weijkleika þeim hinum sama wilium wier (nær wier werdum 
þar wm bedner) weita nockurt lieni sem hier kann þa fyrst 
ad falla j rijkinu ad fæda sig af þad sem epter er af hans 
lijfdaugum. 

Wm canukana. 

Wier wilium bioda oc bijfala ad canukaner skulu hied- 
an j frd suo sem þeim hafdi alltijd bjriad. ad hallda einn 
lærdan mann j þeirri heilaugu skrift sem kann ad lesa þa 
heilaugu ritning j latijnu bædi fyrir canukunum oc skola- 
diaknunum oc skynsaumum borgurum oc fyrir audrum 
þeim sem þangat wilia witia oc weiti þeim Erligt wpphelldi 
j þeim sama kaupstad þar sem þeir bua. Þessi same les- 
meistari skal oc stundum predika dd einhuerium tilsettum 
tijma enn þo suo ad þar med hindrist eingin weniulig pre- 
dikun. Og þeir canukar sem huorgi eru annarstadar wid 
studeum til lærdoms þeir skulu huern dag syngia nockud af 
þeirri heilaugu skrift oc gudz ordi epter þui sem wor ^lsku- 
legi doctor Haiis Bugenhagen af pomerii hefur þeim af Gudz 



1537. ORDfNANZIA. 245 

ordi til sett oc saman skrifad epter auijsun kristiligrar tru- 
ar hueria tijdagiaurd wier haufum skipad ad lata prenta j 
latijnu med þessari worri ordinantiu seirna j bokinnj, Og 
epter þui þeir skulu eckj þuijngast þar med laungum tijda- 
giaurdum suo sem fýr er skied helldur ad þeir skulu þar 
med hafa eina heilaga oc christiliga jdkan j Gudz ordi oc 
akalli gud med sijfell(d)ri þackargiord oc ad gudhræddar mann- 
eskiur meigi suo nær sem leikandi kýnna sier þannenn 
þa heilaugu skrift þui þarf einginn canukur sem hefur sitt 
nafn af þeirre canonisku edur heilagri skript ad lata sier 
þuiigt falla þuilijka saungua. Suo meiga þeir og eirnin da 
sunnudaugum oc audrum helgum daugum ílýtia messu em- 
bættid ef þar eru nockrer sem þionustast wilia wtan þeirra 
kirkia sie ein soknarkirkia wni hueria adur er talad þeir 
meiga hallda sig wel og heidarliga af sinni reiitu oc jdka 
sig j lærdominum alla þa stund sem þeir hafa aufigua þion- 
ustu þangad til þeir kallast til einhuers embættis. huerier 
af þeim sem ecki kunna einer saman ad lifa þeir meiga 
gipta sig suo sem gud hefur skipad oc skeyta ecki wm 
þann diaufulliga lærdom sem þar er óí moti. Ebre. 13. hiu- 
skapurinn skal heidarliga halldinn wera hia aullum oc hiona- 
bandzsængin ofleckud þui frillulijfes oc horunarmenn mun 
gud dæma. framferdit sie cian agirndar oc latid ydur nægia 
þad j nand er. 

Wier wilium j aunguan mata leýfa ad þeir hafi hia sier 
þad kuenfolk sem j orýkti hefur komid edur þær konur 
sem saufnudurinn hefur nockurn misþanka til wm þeirra 
lauslæti gudi til stygdar oc christiligum saufnudi til hneýxl- 
unar. Þar sem nockur af slijkum canukum kallast til sodd- 
aíi embættis (sakier sijns lærdoms oc dugnadar) ad hann 
werdi einn superattendens. soknarprestur edur predikari. 
skolameistari edur lesmeistari j þeim haua skola elligar ef 
hann kallast til nockurs omaks edur erfidismuna sakier al- 
þydunnar gagiis oc nytsemi þa skal hann hafa fullt kaup oc 
hýru sem þui Embætti hefur werid til laugd oc halldi þo 
lijka wel þar ad auki auUu þui tilldgie sem hann hafdi fyr 
af canukadæminu wtan hann wilie sialfur wiliugliga wpp 
giefa nauckud af þui suo ad þeir hiner bestu oc huerier 



246 ORDINANZIA. 1537. 

sem audrum þiona med sijnum godum lærdomi werdi þeir 
rijkuslu. 

Huer sem nu willdi misuirda edur forsma þessa wora 
goduilld og rijkuglig fyrirheit. huad wæri þad annad enn 
sanna dygd oc alla æru oc gudhrædslu ad hatri ad hafa. 
Enn ecki skulu canukarner j nockurn mata hafa med þa 
hluti hueria wier haufum j þessari worri oc rijkisins ordi- 
nantiu giefid oc skipad worum biskupum. liensmaunnum oc 
profaustum wtaii suo sie ad þeir werdi riettiHga þar til kall- 
ader. Huad sem framar giaurist þaurf ad skipa wm canuk- 
ana þad skulum wier skicka til j þeirri ordinantiu sem giaur- 
ast skal wm þann haua skola. 

Wm þa klaustramenn sem sialfer hafa nock- 
ur godz ad lifa wid. 

Þeir munkar sem skilia Gudz sannleika meiga hallda 
sijnum frijheitum og frelsi epter ^uaiigelio j þeirra eigin 
frialsum samuitskum. ^nn þar sem þeir werda þess aud- 
miukliga oc hæuerskliga oskandi af sijnum yfermanni ad þeir 
meigi gaiiga wt af klaustrinu oc leggia eitthuad annad fyr- 
ir sig oc seigiast ecki wilia leingur þar jnni wera sakier 
sinnar samuitsku af riettri gudhrædslu oc giriiast sialfer 
epter Gudz wilia ad taka fyrir sig nauckud annad lijferrii 
þa skal þeim þess ecki synia helldur skal þeirra yfermadur 
lata þa auma wesalijngsmenn frialsa fara oc giefa þeim 
klædi oc nockra peninga til tæringar fyrir gudz skulld. 

Þar sem þa þeirra yfermadur syniar þeim þessa þa 
skal hann fyrir þad sama staiida til andsuara wid oss. þad 
er auduelldara einum godum manni ad lata ^irii muíik 
frialsaíi fara med godfusri aulmusu sem ecki will sialfur 
wid wera helldur enn ad fæda hann þar allaii sinn alldur j 
klaustrinu j mote sijnum wiHa oc samuitsku. Og sannarliga 
wilium wier ecki neina sauk hafa af sumra þeirra saurugu 
lijferni oc lauslatum lifiiadi huern wier wilium oc j aungu- 
an mata leýfa suo wier sieum ecki þar hluttacendur. 

£nn þeir munkar sem j klaustrinu wilia wera þeir 
skulu wera sijnum yfermanni wndergiefner oc hlýdug- 
er suo leingi sem þeir eru þar oc giauri þad sem godum 
oc raduondum danumonnum ber oc hæfer suo þeir hafi gott 



1537. ORDINANZIA. 247 

oc erligt lijferni. Þeir meiga gaiiga med sijnar kapur oc 
bera weniulig klædi þo ecki fyrir nockrar reglu sakier 
helldur ad siast meigi aa þeirra klædabunadi. af hueriu 
klaustri þeir sieu. þeir skulu aunguar rakadar krunur edur 
krausa hafa aa haufdinu helldur meiga þeir lata klippa sig 
yfer kolli ef þeir wilia ecki lata harid waxa. þeir skulu ecki 
ganga wt af klaustrunum oc snapa wm krijiig huert þeir 
wilia. wtaii þeir fare epter skipan oc bodi sijfis yfermanns 
helldur skulu þeir giarnan heyra oc nema heilagar lectiur 
oc predikaner oc lesa sialfer heilaga skript med jafiiadi suo 
þar mætti wííi sijder nockrer þeirra werda sem hier epter 
kynne ad werda soknarprestar þar fyrir skal oc sierhuert 
þuilijkt klaustur hafa einn godafi oc wel lærdaii mann sem 
lesa skal þa heilaugu skrift fyrir audrum oc kienna barna- 
lœrdominn sem wier kaullum chatichismum oc predika gudz 
ord, oc fyrir þetta [hid sama^) skal hann hafa erligt wpp- 
helldi fyrir sig oc sitt folk. þeir skulu oc eirnin sýngia oc 
fremia allt messoembættid bædi aa sunnudaugum oc aa 
audrum helgum daugum suo sem sagt war wm canukana. 
Wm Nunnuiiar. 

Þær nunnur sem ecki wilia leingur wera j klaustrun- 
um fyrir saukum sinnar samuitsku oc wita sier wijst nock- 
urt erligt wpphelldi þær meiga gaiiga wt oc gipta sig med 
þeirra nanustu wina oc frænda radi. Enn suo leingi sem 
þœr eru j klaustrinu skulu þær wera sinni priorissu. for- 
staudu oc abbadijs hlýdugar oc wiidergiefnar. þær skulu 
ecki ferdast edur reisa wiii laiidit sem annad lausijngia íolk. 
ecki skulu þær helldur setiast til dryckiu edur nockurs 
osæmiligs glaums med karlmonnum huar af þær hliota ecki 
annad enn meigiii skaumm oc skada. 

Enn ef abbadijsifl. forstadaii edur priorissan leyfer þeim 
nockud þuilijkt lauslæti oc otilheyriliga wíiigeingni elligar 
fremur sialf þad sem lastligt er þa skal hun afsetiast oc 
skickast einhuer aunnur erlig god oc gudhrædd nunna j 
hennar stad. 

Saumuleidis skulu allar þær nunnur sem kyrrar wilia 

1) [sama sitt h(eilaga) erfidi, 1282. 



248 ORDINANZTA. 1537. 

wera j klaustrunum oc þar hafa sitt wpphelldi hafa^) ær- 
ligaii klædabunad suo sem þeim ber oc hæfer. þo skulu 
þær ecki neydast til [ad gafiga med wijlium^) þui wier for- 
merkium ad margar af þeim setia meir sinn heilagleik oc 
gudhrædslu þar wppa meir eun vy^pa annan klædnad. 

Nær sem biskupinn med einhuerium audrum lærdum manni 
oc liensmadurinn med nauckrum Riddara koma j sinni wisi- 
tatiu til eiíis Jufigfrur klausturs oc biskupinn hefur at- 
hugad huort þær hallda sijnar cerimoniur og kirkiusidi epter 
ordinantiunni þa skal þar oc eirflin rannsakast huort Nunn- 
ufiar fa greiduliga þeirra wpphelldi til fædis oc klædnadar. 

Jtem huort klaustrinu er wel wppi halldit med tilheyri- 
ligri byggingu oc huer husabot þar er ordifi oc ef nockur 
brestur finst þar wti þa skulu þeir wnderwijsa þad þeim 
sem klaastrid hefur werid weitt oc sie þar enn eifigin bot 
aa giaurd þa skulu þeir seigia oss sialfum þar til. 

J sierhueriu soddan klaustri skal tilsettur wera einn 
iærdur oc skickanligur predikari sem hefur dygduga oc sid- 
sama hustru oc gott heimilisfolk huer predika skal Gudz 
ord fyrir þeim oc hann skal hafa þar fyrir eitt Erligt wpp- 
helldi oc tiiheyrilig laun. 

Nunnunar meiga eirnin lijka sýngia kristiliga saufigua oc 
lata eirnin messa fyrir sier suo sem sagt er wm canukana 
wtafi predikaurunum synist naudsynligra Mera ad þær syfigi 
nockud minna enn hijfigad til oc syngi helldur j modur- 
male enn aa latijnu suo þær meigi af þuilijkri jdkafi fa 
nockud meir ] wfiderwijsan oc kynning ^^-m Gudz ord þeg- 
ar þær skilia wel huad þær syngia oc lesa. 
Wm Biskupsins Eid. 

Wor allra kiærasti nddugi herra kongur. Jeg. N. wi- 
ualinn superaitendens til. N. stigtis heiti oc lofa ydar kong- 
hgri maiestat sonnum trunadi ad ec wil epter þui sem mier 
er fremst oc frekast mauguiigt franifylgia þui sem ydar 
konglegri maiestat oc rijkinu kann ad wera til æru gagfis. 
fridar oc rosemi oc hlýdfii oc annad þad sem eg næst Gudi 
er skylldugur ydar konghgri Maiestat oc eg wil wera mot- 
stadligur aullu þui sem þetta kann ad hifidra. Þar nœst 

1) 1282; hafi a. 2) [sinn vilium 1282 (!); vili = scabelaris. 



1537. ORDINANZIA. 249 

lofa ec ad suo leingi sem ec er j þessu embætti þaa wil ec 
med haundum hafa þa heitaugu skrift riett oc christiliga 
epter þeirri gafu sem Gud hefur mier giefid oc riettiliga 
tractiera Gudz Euafigelium oc sacramentum epter |)ui sem 
christus hefur þau sialfur jnnskickad. Jieg^) wil taca mier 
wara fyrir faulskum lærdome oc raungum meiningum oc 
hallda mig fast wid þær saunnu greiner worrar christiHgrar 
truar. Jeg wil oc med stærstu kostgiæffii sia suo til ad 
aminna soknarprestana æ, þeim kirkium sem mier werda 
bijfaladar ad þeir standi eirninn truliga oc wel j sijnu kalli 
oc embætti bædi med lærdominum oc wtskiptingu sacra- 
meiitanna. Og ad þeir kienni barnalærdominn dyggiiiga fra 
sier oc hljdi sijnu soknarfolki yfer oc reýni þad hier vti 
bædi j skriptamalunum oc audruwijs hueriiinn þad frædis 
edur forbetrist. Eg wil oc hafa wmhýggiu fyrir bariiaskol 
unum ad þeir skuli riett halldast. suo wil ec oc leggia fa 
tæku folki hid besta til oc styrkia almennilig laug oc landz 
riett ad þau meigi eirnin halldast wid makt oc huad annad 
sem einum Superattendens ber oc hæfer epter ydar konung- 
h'gri Maiestatis skrifudu ordinantiu jnnihalldi. Og eigi wil eg 
fyrir willd edur winattu edur med mutum edur gafum ell- 
igar nockuri annari íiegirnd lata tæla mig ad giaura moti 
þeim hlutum sem heyra til mijns embættis. ^nn þar sem 
ec af mannligum breyskleika edur wankunnattu edur j nock- 
urn annaii mata forsoma nockud af þessu þa fyrirgieíi mier 
þad gud fader af sinnj milldi oc niýskunnsemi fyrir sakier 
sijns elskuliga sonar jhesu christi. ^nn wiliafidi oc witaudi og 
af til settu rddi wil ec eckirt giaura j moti þui sem ec lofa nu 
ydar konglegri Maiestat. Suo sannarliga hialpi mier Gud fyrir 
þetta sitt heilaga Euangelium oc wnder eins (og) hann seigier 
þetta skal hann leggia sijna hauild aa þad nyia testamentid. 
Med þessum £pterfylgiandi cerimonium skal 

einn Superattendens wijgiast aa einhueri- 

um sunnudeigi edur aa nockurn annaii 

helgafi dag. 

Nær pistillinn er wtlesinn j messunni þa skal einn pro- 

fastur edur predikari stijga wppi predikunarstolinn oc seigia 
_____ __ _ ___ _ , 



250 ORDTNANZIA. 1537. 

suo. Þessi N. sem er einn gudhræddur jdinn audmiukur 
wellærdur danumann er wtualinn til biskupsembættis. þui 
bidium wier ydur ad þier wilied bidia bædi fyrir honum og 
fyrir ordzins franigaiigi lesafidi pater noster. Sijdaii skal 
sýfigia Veni sancte spiritus oc aa medafi þetta er sufigid 
md folkid gaiiga annad huort jnn j korinn elligar suo nærri 
sem þad kann næst ad komast. Þar næst skal sai sem biskup- 
inn will wijgia gafiga suo nærri folkinu ad wel meigi 
heyra huad hann seigier oc sie skrjddur einu ryckilijne oc 
þar yfer einnj corkapu. hinn sem wijgiast aa skal oc suo 
skrýdast oc med honum adrer prestar suo margier sem þar 
kunna wid ad wera og þeir aller skulu wera skrýdder rýcki- 
Hjnum. þa skal biskupinn j firstu aminna folkid ad þad 
bidie med drottinligri bæn ad gud wilie wirdast til ad wera 
nalægur þeirri þionustugiord sem menn hafa þar fyrir haund- 
um. Og strax ad endadri bæninni rijsi hann \vpi^ oc tali 
suo med faum ordum staiidafidi fyrir folkinu win þad allra 
heilagasta predikunarembætti. auglysaiidi huersu nýtsamligt 
werdugt oc omissaiidi þad er oc huersu stora wirding ad 
sa heilagi aiidi leggur þessari kirkiunnar þionustu til fyrir 
munn Sancte pals hueria christus sialfur hefur giefid epter 
sijna wppstigiiing til himna þar hann seiger. Christus er 
wppfarinn j hædiiiar oc hefur giefid monnum gafur þui 
suma giordi hann postula suma liet hannn wera predikara 
oc Euaiigelista. þui ad þad er sa hian allra stærsti Gudz 
welgiauriiingur huern hann hefur oss weitt ad hann hefur 
giefid sinn son j daudann fyrir oss oc þar med seiit oss 
skickailliga predikara oc lærifedur huerier med hropafidi 
rauddu skulu opiiiberliga wtbyta wm veraulldina þui dýr- 
mæta liggiaiida fie wm hueria lærifedur hann seiger sialf- 
ur. huer hann heyrer ydur sa heyrer mig. Þui er nu þessi 
godi oc gudhræddi dan(e)mann. N. wtualinn til þess stigtis N. 
Epter þetta skal sjngia þennan psalm. Domine dominus nos- 
ter. et cetera. Af huerium hann skal þa med faum ordum wt- 
leggia eitt wers edur tuo wín christi predikara oc wín hans 
rijki. enn huer sem wijger nockurii hann skal wel gaum- 
giæfa ad sijn rœda werdi ecki of lauiig suo folkinu leidist 



1537. ORDINANZIA. 251 

par aa ad hlyda oc foracti suo þad sem þar giaurist. Þessu 
næst skal hann lesa strax fyrir þeim sem wijgiast aa. huat 
haiis embœtti tilheyrer epter ordinantiunni sierdeilis med 
þessum ordum. gnn epter þui ad biskuparner et cetera. allt 
til þeirrar greinar. ^pter þui þeir kallast til slijkra erfidis- 
muna. Sijdail skal hann bioda honum oc bijfala ad kienna 
oc predika riettiliga þad heilaga Euailgelium oc boda fyrir- 
giefning syndanna oc þad eilijfa lijf j jhesu christe Gudz 
sýne alleinasta. 

Jtem ad predika wm kiærleikann. krossburdinn. jdranina 
oc walldstiornina huernin menn eigi hlýduger ad wera yf- 
erwalldinu epter gudz ordi. 

Jtem wm sacramentin epter þui sem sialfur jhesus 
christus hefur jnnskickad þau oc ad hann huorki kienni 
þar wfii nockud annad elHgar audruuijs oc þa hann hefur 
nu þetta fyrir hann lagt þa skal hann spýria. Lofi þier 
þessu. Suari hinn. þui lofa ec. Takid j mijna haund þar 
wppa. Suo taca þeir haundum saman. Sijdaii skal strax 
syiigia þennan psalm. Ecce nunc benedicite domino. Nær 
þessi psalmur er wtsuiiginn þa seige hann suo. þessi psalm- 
ur er ýdur suilginn þier predikarar ad þier skulud wpprietta 
ydar hendur oc bidia seigiaiidi. Benedicite domino. Lofid 
herrann. oc ad þier skulud kunngiaura sanna blessan j þui 
Abrahams sædi christo Jhesu. jdkandi ydur suo bædi dag 
oc nott oc standit kostgiæfih'ga aa moti diaufulsins rijki. Og 
enn skal hann seigia suo fraiiiueigis. Nu haufum wier suiig- 
id heilaga salma oc lofsauíigua j huerium Gudzordz predik- 
un prijsast oc wegsamast. þui wilium wier nu þessu næst 
heyra nockrar heilagar lectiur þar wm af heilagri ritiiingu. 
Þa strax skal einhuer af prestunum lesa þessa lectiu. Suo 
seigier Sancte pall tii sijns biskups tijtum. Fyrir þui Het ec 
þig werda epter j krijt. et cetera. og lesi suo allaii þann ca- 
pitula til enda. Strax þar epter skal enn annar prestur lesa 
adra lectiu af postulanna giaurningum cap. 20. þegar Sancte 
pall skildi wid postulana j Epheso. oc sagdi þeim goda 
nott. þa sagde hann sided. nu weit ec et cetera. Og lesi eirn- 
in þennafi capitula til enda. Saumuleidis skal hinn þridie 
prestur lesa strax þar epter hina þridiu lectiu 2 timoth. 4. 



252 ORDTNANZIA. 1537. 

Suo seigier S(ancte) pall til sijns biskups timotheum. Suo 
wotta ec fyrir Gudi et cetera. Og lesi þetta eirnin wt til 
eiida. Enn epter þessar lectiur seigi hann suo. þetta allt 
samaii minner predikarana oá sitt embætti oc audsyner þar 
ad auk huersu storliga Jiuilijkt embætti þoknast Gudi oc 
huersu nytsamhgt þad er kristiligri kirkiu epter þui þad er 
j sannleika christur sialfur sem fyrir sijna predikara oc med 
þeim kienner oc predikar. skijrer. weiter sacramentid. strafF- 
ar. aminner oc huggar. huer ad er wor stærsta huggafi j 
þessari oþacklatu oc jllgiaurnu weraulldu. 

Framueigis seigi hann enn suo. hier næst skulu þier 
nu aller samaii wita ad þessi wijxla helgast med tueimur 
hlutum sem er Gudz ord oc ein christiHg bœn suo sem 
huer aunnur Gudz gafa kiemur oss til gagfis oc nytsemi oc 
þienar oss med sama hætti ef hun helgast med þessu 
huorutueggiu huar wm S(ancte) pall talar med liosum ord 
um aa þennan hatt. aull Gudz skiepna er god oc kiemui 
þeim rietttruudu kristnu til gagíis og nytsemi med þackar 
giaurdinni þeim sierdeilis sem wita sannleikann hellst fyr 
ir þui ad þad helgast fyrir Gudz ord oc eina Gudhga bæn 

Suo haíi þier nu heyrt þad fyrsta af hueriu þetta post 
ulHga embætti helgast oc werdur þar med lofad og wegsam 
ad sem er Gudz ord. Enn wpp aa þad þessi helgun oc heil 
lagleiki meigi fullkomHast þa wiHum wier oc nockud tala 
wm hitt annad seín er ein christilig bæn. 

^pter þui wier eigum wissuliga ad bidia Gud wm ailt 
þad goda sem wier eigum ad hafa þa er oss allra mest 
þaurf aa þesssu ad wier bidium wm goda predikara oc fyr- 
ir ordsins framgaiigi edur predikunar embættinu þui at 
christur bad sialfur eina heila nott adur enn hann wtualldi 
sier ad morni þa xij postula sem Lucas skrifar j vj capi- 
tula oc Mattheus j ix. Bidiet herrann koríiskierunnar. et cetera. 

Suo lietu postuIa(r)ner eirninn oc þeir gaumlu kirkiunn- 
ar lærifedur þetta fylgia bæninni ad þeir laugdu hendur 
yfer þa sem þeir wijgdu oc skickudu til predikara suo sem 
augliost er af postulanna giaurnijngum oc þennaíi siduana 
hefur christilig kirkia sijdaíi tecid epter postulunum suo 
S(anete) pall rddleggur eirninn sialfur sijnum eigin biskupi 



I 



1537. ORDINANZIA. ^53 

og seiger. wertu eeki of iiar ad leggia heiidur yfer nockurii 
1 timoth. 5. £nn þetta talar hann wissuHga wm ])a sem 
skulu kienna oc predika j kirkiu saufnudinum enn ecki wm 
messu prestana og pafans munka. Menn plaugudu j fordum 
tijd ad leggia hefidur yfer þad ofí'ur hueriu þeir willdu slatra 
og forfifæra suo sem wier siaum j Moýses laugmdle. Suo 
meiga oc aller wita ad wier forfifærum þa Gudi til heilagr- 
ar þionustu yfer hueria wier leggium heudurnar huad wier 
wilium nu ad þessu sinni hier giaura j Jhesu christi nafni 
suo sem wier haufum lært af hans eigiii postulum. 
Hier skal hann nu med prestunum oc aulld- 

ungunum leggia sijnar heiidur yfer þess 

haufud sem wijgiast skal oc seigia 

suo hdtt oc skilmerkiliga: Latum 

oss bidia Fader wor oc enn 

skal hann suo seigia 

framweigis. 

Almattuge ^ilijfi fader sem hefur suo kient oss fyr- 
ir þinn eingietna son worii einkameistara. koriiskieraii er 
mýkil enn [werkmenne(r)neri) fder þar fyrir bidiet herrann 
kornskierunnar ad hann sefidi werkamenn j sijna koríi- 
skieru huer ord ed aminna ad wier skulum bidia wm 
goda lærifedur j kristiligum saufnudi af þinnj Guddomligri 
giæsku med eiriij aluarligri oc stadfastri bæn. Suo bidium 
wier nu þijna oseigianliga godgirnd ad þu wiHer nadarsam- 
liga alijta þennan þinn þienara N. huerii wier j þijnu nafrii 
wtuelium til þess heilaga biskupsembættis j kristiligri kirkiu 
ad hann stuiidi^) dyggiliga j þijnu ordi oc kienni oc prediki 
jhesum christum þinn son ad wera wora einka saluhialp oc ad 
hann med heilaugum kienningum huggi farddar samuitskur. 
Rctdleggi. aminni oc straífi med allri þolinmædi suo adrir^) 
meigi þar af frædast oc leidriettast oc þad allra heilagasta 
Euangehum meigi alla daga wera hia oss hreint og kloLrt 
dn allrar meingunar mannligra setnijnga oc willulærdoms 
suo wier mættum ad lycktunum fa þad eilijfa lijf til eiiis 

1) [vier kienmraennrrner, 1282. 2) standi 1282. 3) 1282; 
adrar a. 



254 ORDINANZIA. 



"! 



saluhiaipiigs auaxtar þar af fyrir þennan þinn son worii 
herra Jhesuni christum þa skulu aller seigia þar til Amen. 

Og strax þar epter skal sýngia. Nu bidium wier helg- 
au anda. oc raedafi sufigid er þad fyrsta wersid j þessura 
psahni skulu aller kiennemenniner falla fram aa sijn knie 
fyrir alltarinu oc giaura sijna bæn. Sijdan staiidi þeir wpp 
oc gangi burt huer j sinn stad suo ad þeir kunni þar ept- 
er med audrura kristnum ad gaiiga til þess heilaga sacra- 
mentis. Enn allt þetta skal lesast j modurraale suo allur 
saufnudurinn kunni wel ad skilia huad þar seigist. þo rada 
wel syngia psalmana j latijnu af þui ad þar fylgier strax 
epter ein stutt wtleggiiig j raodurraaii af psalraunura wm 
þad sem heyrer til þess efnis huert þa er med haundum haft. 

Epter allt þetta nær su seinasta collecta er iesin j 
messunni þa skulu kienneraenne(r)ner enn aptur ganga fram 
fyrir alltarid oc medtaka þar þa weniulega blessan enn þo 
hun bodist oc weitist þeim eckj alleinasta helldur aullum 
saufnudinum. 

Þar sem nauckud er forsomad j þessari worri Ordi- 
naníiu þa wilium wier raed woru elskuliga Danraerkur rijk- 
is radi oc annara lærdustu raanna saraþycki jafnan þar wm 
bœta oc wm breyta epter þui sera riett oc christiligast 

er j þui sera ecki er aa raoti Gudz heilaga euau- 

gelio oc hreinum saluhialparlærdomi. Þar til 

giefi oss gud fader ca hiranura sijna nad 

fyrir jhesum christum worn frels- 

ara Ameni). 



Registur vpp a þa kristilegu Ordinantiu. 
Fyrst vm saung og lestur vngmenna j kirkiunum. 
Huornin messo ^mbættid skal fremiast fyrir folkinu. 
^nn lesmessur og smaraessur skulu aulldungis afleggiazt. 
Vm sialfa predikunina oghuornin henni skuli hattad vera. 
Vm nockrar sierligar predikaner sera til falla a arinu. 
Wm helgidaga haulld. 
Vm skijrnina huornin henni skuli hattad vera. 

1) Þessa síðustu grein vantar í latinska textann, en hún stendr 
i dönsku útgáfunum. 



1537. ORDINANZIA. 255 

Vm aflausnina huornin hun skal til ganga. 

WíTi þad huornin menn skulu {)ionuztazt. 

Vm hionabandit huornin hionin skulu saman vijgiazt. 

Vm kirkiunnar þienara huornin þeir skulu utueliazt og 
vijgiazt. 

Eidurinn sem hann skal sueria, 

Huernin þeir forhertu skulu bannsetiazt. 

Huernin vitia skal þeirra sem vanfærer eru. 

Huornin preztarner skulu hegda sier vid þa sem til 
dauda eru dæmder. 

Huernin lijkin skal jarda. 

Huornin vndervijsa skal yfersetukonum. 

Huernin sængurkonum skal vnderviisa. 

Huornin hegda skal sier vid þær konur sem oviliandi 
deyda baurn sijn hia sier j sænginne. 

Vm barnaskolann at baurnin meigi rieltiliga vpptýptazt. 

Huornin skolunum skuli hattad vera. 

Vm þa lærdomsiils skickan sem vera a j skolunum. 

Vm þau kongligu frijheit sem giefin eru soknarpreztuii- 
um og þeirra diaknum. 

Vm upphelldi preztanna og fyrersion fyrir gudz orda 
þienurum og fatæku folki. 

Vm þeirra prezta upphelldi sem eru a landzbýgdinne. 

Vm spitala. 

Vm biskupana og profaztana og þeirra medhialpara. 

Vm biskupa upphelldi og rentu. 

Vm biskuj^a. profaztana og aulmusukiztu þeirra fatæku. 

Vm kongsins liensmenn. 

Wm nockrar sierligar bækur sem preztarner a landz- 
bygdinni kunna ecki dn ad vera. 

Vm hus edur bustadi þeirra sem j kaupstaudunum 
skulu annad huort þiona kirkmm edur skolum. 

Vm Noreigi. 

Wm þa kirkiunnar þienara sem vegna nockurs siuk- 
doms edur fyrir alldurz sakier eru ecki færer til sijns em- 
bættis j kirkium edur skolum. 

Wfiá canukana. 

Vm þa klauztramenn sem sialfer hafa nockud godz at 
lifa vid. 

Vm Nunnurnar. 

Wm Biskupsins Eid. 

Vm cæremoniur med huorium eirn superattendens skal 
vijgiazt. 

Bæn fyrir þeim sem vijgiezt. 



256 ORDINANZIA. 1537. 

II. 

• Ordinanzian i latinska frumtextanum. 

Prentuð hér eptir úlgáfu Hans Grams naeðal Additamenta, bls 
29—88, við sögu Kristjáns konungs III. eptir Niels Krng, sem prent- 
uð er i Kaupmannahöfn 1737, og heíir þenna titil: Nicolai Cragii 
Annalium Libri vi. Qvibus Res Danicæ Ab Excessu Regis Friderici I. 
Ac deinde a gloriosissimo Rege Christiano III. Gestæ Ad Annum 
usqve MDL. enarrantur. His additi Stephani Jo. Stephanii Historiæ 
Danicæ Libri duo Qvibus reliqva Laudatissimi Regis Acta describun- 
tur. Cum Præfatione, Indicibus, & aliis qvibusdam Accessionibus. 
Hafniæ MDCCXXXVII. Úfgáfa Grams er beint eptir útgáfunni frá 
1537, sem ekki er til í söfnura hér á landi. Leiðir hann rök að því, 
að frumtexti Ordinanziunnar sé á latinu, en ekki dðnsku. Frumvarp 
hennar bafi Kristján konungr sent Marteini Luther á latinu, því að ekki 
hafi Luther skilið dönsku, og ýmsir af þeim, sem hafi verið með að 
semja og samþykkja hana, hafi heldr ekki kunnað dönsku, með 
öðru fleira, sem hann færir til (Præfat. bls. 98 — 100. — Fortale til 
Christian den IIL Hist. af N. Krag. Kh. 1776—1779 I, bls 135-141). 
Danski textinn, sem prentaðr var í Hróarskeldu 1539, og, nokkuð 
lagfærðr að máli, í Khöfn 1542 og síðanl), er þýðing Pétrs Plade, 
eins og áðr er getið. Frumtextinn hefir þótt nauðsynligr í safni 
þessu jafnhliða íslenzku þýðingunum, til þess að geta gert sér grein 
fyrir innbyrðis sambandi þýðinganna og frumtextans, auk þess, sem 
hver textinn skýrir annan. Hvor þýðingin um sig er og merkileg. 
Siðari þýðingin nær yfir alla Ordinanziuna, alt út að setningum Bu- 
genhagens, og er að þvi leyti fyllri. Þýðing Gizurar biskups hleypir 
hins vegar ýmsu úr, þegar aptr eptir dregr, og þýðir þó sumt af 
greinum Bugenhagens. Er hún merkilegri að máli og fornlegri, og 
þá er hún ekki síðr merk fyrir það, að þar er Ordinanzian að lík- 
indum í þvi formi eins og hún hcfir verið borin fram á Alþingi 1541 
fyrir allan almenning, þegar hún var lögtekin hér á landi; hefir 
biskup þá í henni hlaupið yfir það, sem honum þótti miðr um varð- 
andi fyrir alþýðu, meðal annars kaflann um skólana, þvi að skólar 
voru þá eingir hér á landi lil.^). 

1) Latinski textinn hafði aldrei verið prentaðr frá 1537 þangað 
til Gram lét prenta hann 1737. Og sama ár (1737) gaf Adam Henr. 
Lackmann latinska textann út i Kiel. En af danska textanum eru að 
vísu til þessar útgáfur, auk þeirra, sem fyrri er getið': 1553, 1562, 
1574, 1582, 1617 og 1640, og þess utan i dönsku þýðingunni af sögu 
Kristjáns III. eptir Krag, Kh. 1776—1779, 1, 542—626 (eptir útg. 
1.542). 2) Afskript af þýðingu Gízurar biskups af Ordinanziunni, yngri 
en þær, sem hér eru nolaðar, er að finna i Landsbókasafni 10. Fol. 
bl. 44 — 54, og höfð hefir verið til hliðsjónar hér við útgáfuna á stöku 
stað. Er hún af svipuðu tagi og afskript síra Grims Skúlasonar 
(Thott 2102. 4to), og er bók sú rituð á Baugsstöðum og Háeyri á 



1537. ORDINANZIA. 257 

Það er ekki nijög erasamt, að konungr hefír sent þeim Ögmundi 
og Jóni biskupum Ordinantiuna til svara og undirtekta 1538, þó að 
seint yrði um svörin. En 1540, þegar Gízur var orðinn biskup, var 
fyrst nokkur von til, að hún feingi framgang hér á landi. Framan 
við lögbók Einars Eyjólfssonar i Dal undir Eyjafjöllum. teingdasonar 
Jóns biskups, stendr o^ þetta ritað um Ordinanziuna og ýmsa aðra 
viðburði á íslandi um siðaskiptin, og eru þó ekki öll ártölin áreiðan> 
leg (AM. 140. 4to): 

„Ordinatijan kom vti Jsland 1540. Anno 1547 sette Jon Biskup 
sig j mote herra marteine. 1548 lofadi hann ad vera konginum trur 
og fieck leidar Bref ad koma framm. 1548 tok hann herra martein 
til fanga. 1549 giorde kongurinn hann vtlægau. 1551 aftekinn. 1552 
gieck Domur vmm fíordungsgiof Ara. hann gaf dottur sijne helgu 
firer 6 arum. Domur af Biskup Jone vmm Stadarhol 1546, Ordinatij- 
an j Danmörk gieck vt 1539. Jsland suarid vndir Noreg 1547". 

R D I N A T I 

EGCLESIASTICA 

REGNORUM 

DANIÆ & NORVEGIÆ 

et 

DUCATUUM 

SLESVICENSIS, HOLSATIÆ, etc. etc. 
Anno Domini M. D. XXXVIl. 

CHRISTIANUS DEI GRATIA DANLÆ, NORVEGIÆ, SLA- 

VORUM GOTTORUMQVE REX, SLESWICENSIS, HOLTSA- 
TIÆ, STORMARIÆ et DITMaRIÆ DUX, IN OLDENBORCH 
et DELMENHORST COMES, Regnisnostris etDucatibus Salutem. 
Postqvam Dominus DEUS nobis avitum paternuinqve reg- 
Dum tradidit, sopitis bellorum tumultibus, DÍhil prius in votis erat, 
qvam coUapsam Christi Doctrinam et Religionem instaurare, qvem- 

unum 1632 — 1634 af S. J., liklega Sigurði Jónssyni, er var um hrið 
skrifari hjá Gisla biskupi Oddssyni. — Nokkrar afskriptir af Ordi- 
nanziu þessari á islenzku eru enn til fleiri en hér hafa verið notað- 
ar, svo sem i Stockhólmssafni 5. 4to á skinni með hendi sira Gottskálks 
i Glaumbæ Jónssonar (d. 1590) og i sama safni 27. 4to, einnig á 
skinnbók frú 16. öld; i pappirshandritinu 12. 4to i safni Magnúsar 
Stephensens, og er það lika frá 16. öld; i Gl. kgl. saml. 3274*. 4to, 
' sem skrifað er c. 1614 (ártal Ordinanziunnar er þar „1582"). 

Einnig er brot af Ordinanziu þessari á islenzku i afskript á 
skinni frá 16. öld á blöðum, sem höfð hafa verið i band utan um 
handrit i safni Árna Magnússonar 283. 4to og 285. 4to. 

Dipl. M. X. B. 17 



258 ORDINANZIA. 1537. 

admodum et jamdiidum pro nostris terris cupieramus. Donec 
voti compotes facti sumus; sit Christo gratia! Convocatis igitur 
Doctoribus et prædicatoribus Ecclesiarum, ex Daoiæ Regno et 
Ducatibus nostris, mandavimus, ut ordinationem aliqvam sacram 
nobis conscriberent: de qva consultaremus. 

Hanc acceptara misimus ad Reverendum patrem Doctorem 
MaRTINUM LUTHERTjM: per qvem Dei clementia hisce novissimis 
temporibus nobis re.stituit sacri Evangelii Christi sinceritatem. Is 
cum aliis, qvi Vittenbergæ sunt, Theologis eam approbavit. Ut 
vero hoc divinum negotium recte gereretur, rogavimus Illustria- 
simum Principem JOANNEM FaiDERiCDM Ducem Saxoniæ, Elec- 
torem, etc. Amicum nostrum aummum, ut mitteret ad nos Dilec- 
tum nobis JoANNEM BUGENHAGIDM POMERANDM sacræ Theolo- 
giæ Doctorem. Hujus viri consilio et opera cum nostris Consi- 
liariis usi sumus, in Ordinatione hac sacra conficienda, ut sciatis 
non temere sed tot et tantis arbitris hic nos egisse. Porro per- 
fectam Ordinationeni obtulimus, per Cancellarium nostrum, Regni 
Consiliariis: Hi probarunt susceperuntqve omnia qvæ ordinatio 
habet:*tantum rogaverunt, ut admonerentur prædicatores, qvo in 
principio modestius coram Ecclesia agerent cum iUis peccatori- 
bus, qvi pro tempore prohibendi sunt a Sacramento cœnæ Do- 
minicæ. Et cui hæc non placerent, raodo sit Christianus? Non 
enira hic aliud est qvam pura Evangelii tractatio, Sacramento- 
rum secuudum institutionem Christi traditio, cantus et lectiones 
sacræ, honestus conventus ad prædicationes et cœnam Doraini, 
institutio juventutis per litteras, artes, sacrum Dei verbum sive 
sanctam scripturam, cura pro ministris sacris, pro scholis, pro 
pauperibus, et ut Catechismus sit in omnibus domibus. Ut jam 
pueri vel rusticorum sciant, qvæ hactenus non solnm rustici sed 
etiam Nobiles, atqve adeo Reges et Principes ignoraverunt ; de 
qvo reddent rationem Christo, qvi se hactenus Ecclesiæ capita 
jactaverunt, et ventrem et mammona coluerunt. Qvid ex his di- 
splicere posset? Dic unum ex his, qvod non summis votis sit 
optandum Christianis. 

At ne qvis existimet, nos in hac re solum uti judicio alio- 
rum, fatemur cum summa gratiarum actione, qvod et nobis Di- 
vina bonitas dedit intellectum sancti' Evangelii, et de hac Ordi- 
natione proferimus hoc judicium nostrum. Duplex est hic Or* 
dinatio: Altera divina aolum: ut qvum volumus verbum Dei^ 
id est, Legem et Evangeiium, sincere prædicari ; Sacramenta rect 
tradi; pueros doceri, ut raaneant in Christo, qvi in Christi 



1537. ORDINANZIA. 259 

■■unt baptizati; curari pro victu rninistrorum Ecclesiæ et schola- 
rum, et pro pauperibus, Non est nostra ordinatio, sed per lioc 
obseqvimur ordinationi Christi Domini nostri: qvi ut est unicus 
Salvator uoster et certissima salus, ita est et unicus Doctor et 
Magister noster, de qvo Pater clamat, hunc audite, et ipse ait, 
oves meæ vocem meam auðiunt. Is revelavit et dedit mundo 
Evangelium, ab æterno abaconditum in Deo, et jussit hoc præ- 
dicari omni creaturæ, instituitqve Baptismum et Cœnam suam; 
qvæ jussit tradi et accipi secundura suam institutionem, non ali- 
ter. Contra Evangeiium et institutionem Christi nuUus est au- 
dieudus, ne angelus qvidem e cælo, ut Paulus dicere audet: et 
Cbristus ait, oves meæ non norunt vocem alienorum, sed fugiunt 
ab eis. 

Qvid hic stulti expectamus Concilia, ut moriamur interim 
in infidelitate & impietate nostra? Concilia aut humanæ ordina- 
tiones hic nihil possunt contra ordinationem divinam. Si Con- 
silia damnarent doctrinas Dæmoniorum et traditiones Antichris- 
tianas, qvibus hactenus seducti sumuS; et juberent Evangelium 
sincere doceri et sacramcnta tradi, secundum Christi institutio- 
nem et Apostolicam doctrinam, ut nunc nos facimus hoc Con- 
cilio nostro et ordinatione; impii essent et non Christiani qvi non 
amplecterentur. Sed talia jamdudum frustra expectavimus. At 
ajunt: Evangelium non prohibemus, sed deberetis expectare no- 
stram sententiam de vestra doctrina, num sit verura Evangelium. 
Reapoademus : Nihil moramur, qvod sic ludunt verbis et calum- 
niantur. Apud nos vernm Evangelium est, qvod prædicat af- 
fiictis conscientiis gratuitam remissionem peccatorum, propter so- 
lum Christum filium Dei pro nobis traditum. Ablato peccato re- 
putamur justí a Deo, sumus filii Dei et heredes vitæ æternæ 
et omnium Dei bonorum, dilecti a Patre in æternum, in dilecto 
filio Dei, qvera per fidem suscepimus. Hunc Pater nobis dedit, 
qvomodo non in illo donaret nobis omnia? Non est aliudEvan- 
gelium. Pro hoc Evangelio gloriæ Dei Antichristiana factio red- 
didit nobis doctrinas dæmoniorum, in hypocrisi, id est, maxima 
religionis specie docentium vel prædicantium mendacium, satis- 
íactiones, fraternitates, sacrificia excogitata, missales abominatio- 
nes, purgatorium, aqvam benedictam, leges jejuniorum, murmura 
horarum canonicarum, vigilias aiortuorum, loca saucta, baptis- 
mum campanarum, unctiones, rasuras, vestes sacras, impurissi- 
mum cælibatum, abiurationem a Deo creati et instituti conjugii, 
prohibitiones ciborum, prohibitionem calicis Christi, iuvocationem 

17* 



260 ORDINANZIA. 1537. 

sanctorum, abusam omnium operum et cærimoniarum, qvibus aos 
docebant placare Deum, et satisfacere pro peccatis et mereri 
remissioaem peccatorum. Coaíitebantur, ut Paulus ait, se aosse 
Ðeam, sed his doctriuis et íactis aegabaat verum Evangelium, 
Saagviaem Jesu Christi et misericordiam Dei Patris, hoc est, 
gratuitam remissioaem peccatorum propter solum Christum. Hæc 
meadacia Aatichristi ounc remittimus Sataaæ, uade veaerunt: 
Et damus gloriam Deo, recepto vero Christi Evangelio. Sacra- 
menta vero et damus et accipimus, secundum Christi insti- 
tutiouem; accipimus autem ab ipso Domino nostro JESU 
CHRISTO, licet per manum ministri; sicut et Evange- 
lium ab ipso, licet per os ministri sive prædicatoris. Qvid hic 
deest nobis, qvo miaus habeamus Evaagelium verum? Postqvam 
per fidem ia Christum sumus recoociliati Deo et filii Dei facti, 
coofitemur qvod credimus, docemus filios oostros, iovocamus, ora- 
mus, gratias agimus, audimus verbum Dei et in eo persevera- 
mus. Hic est verus Dei cultus secuodum prima tria præcepta. 
Docemur etiam de operibus boais et vita Christiaoa, patieotia 
sive cruce, de obedieotia, et qvod Christiaoi taotum uoam le- 
gem habeat; oempe charitatem, qva qvisqve secuadum sui voca- 
tiooem servit ajiis, certus se Christo facere qvod aliis facit. Fa- 
ciat Deus, ot hos bonos fructus fídei commode et suo tempore 
proferamus. Qvid amplius desideras in nostra doctrioa? Hæc 
interim dizimus de iis, qvæ hic sunt ordinatío divina; qvæ non 
debet dici nostra, aut ab ullo homine violari. Mandamus vero 
ea servari, ut Domino nostro Jesu Christo Ordinatori et man- 
datori per hoc obediamus, ipsi in gloriam, nobis in salutem. 

Altera autem ordinatio hic nostra etiam dici potest, qvia 
qvædam in ea pie et sancte mutari possent, licet et ipsa Dei 
sit. Sunt autem ea, qvæ de personis, de tempore, de locis, de 
numero, de raodo, de horis, de visitatione, de honesto concentu, 
de cantu, de cæremoniis etc. ordinamus; non temere aut super- 
stitiose, sed pro ordinatione divina, qvam diximus, ut commode 
et cum decore servetur. Omnia enim talia debent servire verbo 
Dei. Nam inutiles etvanas cæremonias, deinde et superstitíosas 
et justitiarias; qvæ pro cultu Dei et meritoriis operibus contra 
fidera in Christum et Evangelium regni Dei suscipiuntur, qvis 
posthac vellet in tanta Evangelii luce? Satis nunc negotíi erit no- 
bis de necessariis, ut non vacet illis nugis et vanitatíbus servire. 

Mandamus igitíir omnibus subditís nostris, cujuscunqve sint 
conditionis, ut hasce Dei et nostras ordiuationes, qvas jussimus 



1537. ORDINANZIA. 261 

per Typographum invulgari, suscipiant, servent, tueantur, qvisqve 
pro modo suo: et Præfectis nostris, cum Superintendentibus, ut, 
qvam primum licet, in Civitatibus et Pagis qvæ ordinata sunt 
exeqvantur, et servari curent. Reputate vero cum animis vest- 
ris, si Dei ordinationi, qvæ est potestas gladii, resistentes, sibi 
ipsis judicium et damnationem accipiunt, ut ait Paulus, majore 
damnatione judicandos, qvi Dei ordinationem, Evangelium Do- 
raini nostri Jesu Christi contempserint aut illi restiterint, id qvod 
Moses prædixit, qvi Prophetam iUutn, id est, Christum, non audie- 
rit, ego ultor existam, dicit Dontinus. 

Neqve etiam per nos impune fecerit, qvisqvis his ordinatio- 
nibus temere restiterit, id qvod faciemus secundum potestatem 
nobis a Deo datam. Dominus noster Jesus Christus conservet 
vos in æternum. 

Datura Hafíniæ, in Castro nostro, Anno Doraini M. D. 
XXXVn. secunda Septembris: qva die pnblice ordinati sunt 
diœcesiura Superintendentes. 

RATIO ECGLESIASTICÆ 
ORDINATIONIS. 
Lex præcipue complectitur. 

JMmumf Doctrinam: Ut boni prædicatores eligantur, qvi 
Evangelium sincere prædicent, Sacramenta legitime administrent, 
& Catechismum rite enarrent. 

Secundum, Scholas: Ut idonei ludimagistri in urbibus con- 
stituantur et oppidis, qvi juventutem certa ubiqve ratione in- 
stituant. 

Tertium, Ceremonias: Ut utiles et uniformes ritos per om- 
oes ecclesias ordinentur, ne dispares ritus infírmos ofPendant. 

Qvartum, Commune ærarium pro ministris ecclesiæ et pau- 
peribus: Ut sit, unde publicis ecclesiæ rainistris suus sumptus 
constet, et pauperibus subveniatur. 

Qvintumf Superattendentes cum suis Præpositis: Ut sint, 
per qvos ministri in officio retineantur, et qvi provideant, ut 
omnia circumqvaqve lite gerantur. 

Sexium, Libros : Ut boni parochi . habeant, unde sinceram 
pietatem hauriant solidius, ne malis libris, (qvorum hodie nimis 
magna est copia, et qvotidie fít major) inficiantur. 

De Doctrina, nostræ salutis ministerio, qvo beneficia no- 

bis per Christum impetrata invulgantur, et omni- 



Fol. 2. 



Fol. 3. 



262 ORDINANZIA 1537. 

biis credentibus distribuuntur. Doctrina vero 
tria potissimum continet. 

Primum, integrara Evangelii prædicationem ; qvæ pæniten- 
tiam, fidem, et ejus íructus, bona inqvam opera, juxta urget. 

Secundum, legitimara Sacramentorum ordinationem; qvæ pæ- 
nitentiam reqvirunt, fidem confirmant, et íructuum fidei nos 
commonefaciunt. 

Tertium, simplicem Catechismi explicationem ; qva ratio veræ 
pœnitentiæ deraonstratur, peccata et bona opera indicantur, et, 
qvæ vera fidea sit, et qvi eam conseqvamur, ostenditur. 

Porro, integra doctrina Evangelii omnibus ubiqve pura, 
certa, et uuiformis sit: Urgeaturqve inprimis sincere et sedulo 
locus Justificationis ; ut intelligant omnes, qvid fides sit et effi- 
ciat; qvomodo eara conseqvamur et homines justificentur; atqve 
adeo qvid sentiendum, et qvomodo prædicatoribus prædican- 
dum sit. 

Hio oportet, ut loci qvidam præcipui constituantur, ad qvos 
inter concionandum tanqvam ad fontes reccurratur; ne vaga et 
suis legibus soluta huc illuc vacillet oratio. £t snnt qvi se- 
qvnntur : 

Dð Lege et timore Dei. 

De Evangelio et fiducia in Deum. 

De Pœnitentia. 

De Cruce. 

De Oratione. 

De Bonis operibus. 

De Libero arbitrio. 

De Libertate Christiana. 

De Prædestinatione. 

De Traditionibus. 

De Magistratu. 

De Conjugio. 

De Sanctis. 

De Jejuniis. 

De Imaginibus, et sirailibus: Ne. imprudenti concione sim- 
plicium animos subvertant prædicatores, et ab evangelio deter- 
reant. Qvos etiam hic volumus admonitos, ut cauti sint, et in- 
primis sibi prospiciant, qvando de Prædestinatione, de Libertate 
christiana, aut aliis articulis fidei loqvuntur, qvi captum hu- 
nianum longe lateqve excedunt, in qvibns etiam caro facile scan- 
dalizatur. Caveaut qvoqve, ne de rebus obscuris disserant et 



I 



1537. ORDINANZIA. 263 

tractent, nisi ubi urgeat inevitabilis necessitas. Qvæ omnia 
commodissime (gratia Dei) facient, si freqventes et seduli fue- 
rint in precibus et oratione ad Deum, et lectione bonorura auc- 
torum, et de peccatis et remissione peccatorum diligenter do- 
cuerint. 

Legitiraa vero Sacramentorum administratio, et simplex Ca- 
techisrai explicatio est, qva uniformiter iUa distribuuntur, hic 
explicatur: qvæ ut ubiqve omnibus conformia sint volumus et 
mandamus. 

Sacramenta autem Dao sunt a Christo instituta, Baptisraus 
et Cœna Domini: de qvibus docetur in Catechismc. His addi- 
tur tertium, Pœnitentia, qvando peccator dolens de suo errore et 
peccato, confitetur, et accepta per Evangelium absolutione, redit 
ad pactura baptismi. 

De Ceremoniis, qvœ sunt 

ecclesiastici Ritus, et pleruraqve instituti propter bonum or- 
diíiem, extra omnemopinionem justificationis et necessitatis, et sunt: 

Kitus canendi et legendi puerorum in ecclesia. 

Bitus celebrandi publicara raissam. 

Ritus prædicandi verbum Dei. 

Ritus baptizandi pueros. 

Ritus absolvendi. 

Ritus coramunicandi. 

Ritus íeriandi. 

Ritus conjungendi matrimonialiter. 

Ritns instituendi rainistros. 

Ritus excommunicandi obstinatos. 

Ritua visitandi infirmos. 

Ritus accedendi extremo supplicio afficiendos. 

Ritus sepeliendi defunctos. 

Ritus informandi obstetrices. 

Ritus instituendi puerperas. 

Ritus observandus cum fœminis, qvæ proprios pueros op- 
prirauat. 

Ritus canendi et legendi 
puerorum in templis, ad assvefaciendum eos ad sacras literas : ^o], 4. 
qvibus et vicarii adesse poterunt, qvi suis etiaranum præbendis 
fruuntur; sed ad rationera ludimagistri se coraparent. 

Operosis diebus, ab octava vel nona, æramentis sonautibus, 
templura juxta morera freqventent pueri, et pueris duobus anti- 
phonam inchoantibus, cantabunt, ad antiphonæ tonum vicissim 



264 OPDINANZIA. 1537. 

tres psalmos matutínales, vel minns, pro arbitrio pastoris loci, 
ne pneri lougo cantu graventur: deinde unnm octonarium ex 
pgal. Beati immaculati, cura Gloria Patri etc. Et psalmo, Beati 
immaculati, finito, semper ejus loco psalraum, Qvicungve vult sal- 
vus esse, canaot; et postea Antiphonam repetitam absolvant. An- 
tiphona percantata, cum non prædicatur, loco capituli, puer ex 
Novo Testamento lectionem latinam incipiat, cum hoc initío: 
Lectio sancti Evangelii Matthæi capite primo. Et in fine ut pro- 
phetiæ finiuntur. Hoc (si placet) etiam secundus faciat. Et ter- 
tius itidem, si ita visnm erit: Sed hic vnlgari sermone snam 
lectionem legat, qvam priores legerunt latine. 

Post lectionem, vnlgare canticum incipiant, vel Benedidus; 
cum antíphona, si placet. Deinde pueri ad genua procidentes, 
dicant Kyrie eleyson, Christe eleyson, Kyrie eleyson, et iegant, 
Pater noster etc. 

Postea unus ex ministris verbi dicat: Ostende nohis, Do- 
mine, misericordiam tuam: et respondetur ei. Post: Dominus 
vohiscum, cum coUecta. Ultimo pueri: Benedicamus Domino. 

Et hic si fuerint, qvi ob certas causas communicare volue- 
rint, communicent; vel a concione si prædicabitur. Sed sit evi- 
dens necessitas, ne ex contemptu publicæ cœnæ fiat. 
Fol. 5. lisdem operosis diebus, a secunda vel qvarta, æramentis 

sonantibns, ad eundem modum tres psalmi (vel pauciores) ve- 
spertini, ad antiphonæ tonum, cantabuntur excepto octonario. 

Lectiones item pueri, pro capitulo, ex Veteri Testamento, 
cum prædicto initío et fine. Ita: Lectio libri Geneseos, capite 
primo etc. canant post Hymnnm ferialem ; hinc canticum vulgare, 
yel Magnificat, cnm antíphona, post finietur, nt mane. 

In vesperís vigiliamm et feriamm, ad enndem modnm 
peragantur omnia; Sed a lectionibus responsorium cantetnr, cum 
Oloria Patri etc. post, hymnus: ab eo, cum antiphona, Magnifi- 
cat: Demum, Nunc dimittis, sine tono. Et post finietur, ut supra. 

In matutínis Ðominicarura et festorum, ante prœdicationem, 
tres psalmi, vel minns, et duo octonarii, cum antiphona canen- 
tur. Post qvos legant media voce pneri, sine tono, Catechis- 
mum, semper pædagogo principium præcinente, Ita: 

Primo Pædagogus: Hæc sunt prœcepta Domini Dei nostri. 
Post pueri, tractím et vicissim, reliqva: Ego sum Dominus D^^ 
us tuus, Non habeibis Deos etc. ^H 

Secnndo Pædago. Hi sunt articuli fidei nostrœ, Post pue- 
ri, vicissim, öredo in Deum etc. 



1537. ORDTNANZIA. 265 

Tertio pædagogus: Hœc est oratio dominica. Pueri vicis- 
8Ím: Pater noster etc. 

Qvarto Pædag. Hœc est commendatio Sacramenti Baptismi, 
qva mandavit Christtis^ ut in ipsum baptizemur, dicens. Et pueri, 
per vices: Ite in universum mundum etc. 

Qvinto Pædago. Hœc est promissio, usus et donatio clavium 
ecclesiœ. Et pueri, per vices: Ait Jesus, Tu es Petrus, et siiper 
hanc petram etc. 

Sexto Pedago, Hœc est institutio Sacramenti corporis et san- 
gvinis Domini nostri Jesu Christi. Et pueri: Dominus noster Je- 
sus Ghristus etc. 

A Catechismo pueri, si ita placet, lectiones legant, A lec- 
tionibus canatur responsorium. Et pueri versum canant, cum 
Oloria Patri. Post: Te Deum laudamus, cum solito fine. 

In vesperis Dominicarum et Festorum, ut in vigiliarum ves- 
peris omnia peragantur. Sed si longius protrahatur canendi ce- 
remonia, qvam expediat prædicationi, poterit pastor loci cum 
ludiraagistro agere, ut qvædam intermittat. 

Porro in cathedralibus Ecclesiis et Cænobiis omnia ad eun- 
dem modum servari volumus et præcipimus, qvantum attinet ad 
divina officia: Neqve horas canonicas legant, nisi de tempore, 
et caveant omnium diligeutissime, ne qvid canant contrarium sa- 
cris literis. Hic autem Episcopus sive Superintendens diligen- 
ter observet, ne qvid in cathedralibus ecclesiis diversum fiat, sive 
etiam in cœnobiis. Curabimus, ut ordo septem horarum eis ex 
sacra scriptura præscribatur et in fine hujus ordinationis adjicia- 
tur, ut in bibliis ex verbo Dei exerceantur. 

Ritus celebrandi publicam Missam. 

Privatæ enim in totum abrogentur: Et una tantum publica 
pro communicantibus servetur. Est enim Missa nihil aliud, qvam 
usus Cœnæ Domini, ad consolandum infirmas conscientias, et 
mortem Doniini annunciandum. 

Publica Missa in die Dominico, una pro communicantibus, 
in solitis vestibus, altari- instrato, cujn consvetis vasis et lumini- 
bus celebretur. 

Canonici qvi parochiam annexam non habent, Missam unam 
dominicalem latine celebrare poterunt, dummodo adsint communi- 
cantes. Canonem volumus omnino ut omittant : Et ut mortem 
Domini annuncient. Hic observandum, ut Pater noster et verba 
consecrationis vernacula lingva in cathedralibus Ecclesiis ut in 
nliis ]egantur, qvemadmodum præscribetur eis. 



Pol. 6. 



Fol. 7. 



266 ORDINANZIA. 1537. 

Minister altaris celebraturus, ad aram geniculetur, et apud 
se Confiteor legat etc. 

Et oret pro niinisterio verbi, pro Rege et Regno, interim 
dum popuius cantat. Post proseqvatur missam juxta receptum 
inoreni ; modo eam non profanet sacrificii aut operis titulo, more 
papisticæ suporstitionis et blasphemiæ. 

Primum ergo Introitus canatur vel legatur; sed non nisi ex 
Scriptura suraptus : ut suut Introitus dominicales, et festorum 
Christi, ex Psalmis sumpti, vel ejus loco vulgares Psalmi, et im- 
primis ruri. 

Kyrie Eleyson, variis melodiis, pro diversis temporibus, ut 
hactenus observatam. cum hymno angelico Gloria in exelsis Deo, 
qvem latine aut vulgariter incipiat minister, et ecclesia perficiat. 

Ad populum conversus dicat: Domtnus vohiscum. Et rur- 
Bus inversus, legat Collectam, sed valgariter, et duntaxat uni- 
cam; nisi temporis necessitas pro sui conditione deposcat et al- 
teram. Populus autem respondeat Amen. Qvo facto, rursum ad 
populum conversus, legat Epistolam, sed vulgariter. 

Halleluja, qvæ perpetua ecclesiæ vox est, cantent pueri cum 
versu, sine cauda. Post, loco Gradualis, vulgare canticum ex 
Scriptura sumptum. vel graduale duorum tantum versuum. Se- 
qventiæ et prosæ omnes omittantur, nisi in tribus raagnis fe- 
stis Christi, ut Nativitatis usqve ad Purificationis, Grates nunc 
onmes, cum vulgari suo cantico. Paschatos usqve ad Penteco- 
sten, Vidimœ pasckali laudes, cum suo vulgari cantico. Et Pen- 
tecostes, Veni Sancte Spiritus, cum suo vulgari cantico. 
Fol. 8. Iterum ad populum conversus, legat Evangelium, sed vul- 

gari voce; cum hoc initio: Hœc seqventia verba, etc. 

Post rursum inversus, incipiat: Credo in unumDeutn etc. 
Post etiaiu canatur Symbolum in vulgari sermone. 

Post hæc semper solita prædicatio fiat. Qva absoluta, si 
adsint communicaturi, præparet minister panem et vinum, juxta 
Dumerum communicantium ; et conferant se ad altare communi- 
caturi; ad dextrum latus viii, ad sinistrum mulieres. Paratus 
jam minister vertat se ad populum communicaturum, et præle- 
gat eis exhortationem, de Sacramento. Qva finita inversus ad 
altare, alta voce, eaqve vulgari, canat, Pater noster, et post: 
Veiba consecrationis. Sæd hæc ante omnia vulgai'i lingva. Et 
subinde a verbis, deconti elevatione, si ita visum fuerit ministro, 
elevet, sonantibus interim cymbalis, juxta consvetum. Nam in 
his servanda est iibertas Christiana; ita tamen, ut de hac po- 



I 



1587. ORDINANZIA. 267 

pulus ante satis præmoneatur; et nihil horum rautetur sine con- 
sensu et mandato Superintendentis. 

Accipientibus panem et calicem, nihil dicatur, qvia omnibus 
publice dictum est ante, in conaecratione, verbis Christi. Curent 
etiam ministri diligenter, ut sciaut numerum coramunicandorum, 
ne cogantur bis consecrare. Et ludimagister incipiat: Jesus 
Christus nostra etc. aut aliud simile. Communicatione autem 
íacta, statim cesset cantus. 

His peractis, vertat se presbyter ad popuhim, et dicat: Do- 
minus vohiscuni. Et conversus, legat coilectam pro gratiarura 
actione: et respondeat populus Amen. Post, rursum vertat se 
ad populum, et dicat primum, DomiwííS vo&wcMm: Demum bene- 
dicat populum, benedictione qvæ est Numeri sexto: Benedicat 
te Deus etc. Et incipiat ludimagister aliqvod canticum. brevissi- 
mum vulgare, et sic finis. luterim se exuat minister, et com- ^^^' ®' 
ponat omnia, et rursum geniculetur ad altare, et agat Deo gra- 
tias secreto. 

Cum vero non fuerint communicantes, non consecretur, ne 
incidamus in Sacramenti abusum, usuipantes iUud contra com- 
missionem Dei. Tamen in alba tantum, oraissa casula, prose- 
qvatur presbyter sacrum, coram aliqvo pulpito, non coram altari, 
id est intermissa cœna. Post unura atqve alterum canticum, 
unam atqve aiteram coUectam legat. Postremo pro more po- 
pulus benedicatur. 

In summis vero festis Christi, ut Nativitatis, Paschatos, 
Pentecostes, Trinitatis, cantetur in civitatibus latinus Introitus, 
Gloria in excelsis, Halleluja, cum seqventiis puris. Item latinæ 
præíation.ea, qvas sic incipiet, Dominus vohiscum. Sursum cor- 
da etc. Post, Sanctus. Deinde oratio dominica, cum verbis con- 
secrationis: Sed hæc semper vulgari lingva. Postremo, Agnus 
Dei. Tamen omnia hæc pro arbitrio ministri. 

Ritus prædicandi. Est enim Prædicatio Evangelii ipsissi- 

mum Ministerium Spiritus et salutis nostræ, qvo pro- 

prie Christum referunt prædicatores ; juxta illud : Qvi 

vos audit, me audit: et non qvovis modo, sed ita 

exeqvendum, ut Verbum Dei certa ratione, ceu 

ex sinceritate, ceu ex Deo proloqvantur, in 

conspectu Dei, per Jesum Christum, ne us- 

qvam adiectione aut detractione vitient. 

Prædicaturus, priraum populum ad divinum auxilium implo- 



Fol. 10. 



268 ORDINANZIA. 1537. 

randum exhortabitnr ; deinde teztum explicandara prænarret; po- 
stea expKcet. Nec ultra horam sermonem protrahat. Nec pro- 
priis affectibus indulgeat: sed, qvod res est, puris verbis, ut 
ÍDtelligatur, admoneat. Inprimis autem ab omnibus invectivis et 
calumniis abstineat: nec ulíos nominatim perstringat; tantum 
vitia in genere, et qvæ certa audierit, reprehendat: de non au- 
ditis taceat. Nec odiose in papistas, nisi ubi id admonitio et 
exemplum exigit, invehatur. Absoluta concione, iterum prœdi- 
cator populum exhortabitur ad precandum, pro omnibus et gpi- 
ritualis et civilis vitæ negotiis et necessitatibus. 

Maxime autem pro Illustrissirao Rege nostro, nt Ðeus per 
eura nos tueri velit, et Evangelio suum cursum largiri; ut sub 
60 oum pace gloriam Domini promovere qveamus: Et oret 
ecclesia orationem dominicam: qva orata, ordiatur ludiraagister 
canticum vulgare, maxime pro pace, qvod cum tota ecclesia ab- 
solvat. 'Aut si specialis qvædam necessitas præ roanibus sit, 
cantetur canticum pro ea amovenda, aut legantur vulgares Li- 
taniæ; et post eas Collecta eandem necessitatem respiciens: Et 
resondeat populus Amen. Post seqvatur exhortatio etc. ut ia 
Missa patet. 

Hic observandum, ut vulgares Litaniæ ad minns semel can- 
tentur in hebdomada, post concionem, die qva pasior loci vo- 
luerit. 

ÐomÍDÍcis diebus in urbibus solitum semper Evangelium do- 
minicale prœdicetur; Pro matutinis sub lucem a Sacellano; et 
inter missandum a Parocho. Et a prandio pueris, immo omni- 
bus, prædicetur perpetuo Catechismus: primum decem præcepta; 
deinde articuli íidei, post oratio dominica; tandem Institutio et 
usus Sacramentorum. 

Verum ita, ut semper una vice UDÍca ejns particula absol- 
vatur: Et in fine semper certa qvædam et uniformis expositio 
Fol. 11. A^ omnibus observetur; ut in mÍÐore Lutheri Catechismo extat. 
Neqve eoim ibi qvis ernditionem et iogeDÍum suum ostentare, 
sed omnia ad ædificationem ecclesiæ referre debetí; ut idem sem- 
per ab omnibus audiatur, et ipsa uniíormitate doctrinæ populus 
certo institnatur. Tantisper autem dum articuli per se unius 
partis enarrantur, semper ipsa pars integra recenseatur: sed 
tractim, ut pueri et alii omnes eam tacite, apud se, seqvi pos- 
sint. Ipsa autem pars certa qvadam ratione incipiatur et ler- 
minetur. Itidem in reliqvis fiat. Et semper semel absolutus 
Catechismos de integro repetatar. 



1537. ORDIMaNZIA. 269 

!□ septimanis bis ad samtnam in urbibus prædicetur, qvar- 
tis et sextis feriis. la publicis et certis necessitatibus tertia et 
qvarta concio addatur. Et non nisi faciies et fructuosi libri, ut 
Epistolæ dorainicales, aut simile qvippiam, unde populum ad ve- 
ram pœaiteutiam, verum timorem Dei, veram in Deum fiduciam^ 
adeoqve vera bona opera exhortari qveant. Fides enira vera, 
8Íne pœnitentia haberi non potest, nec pœnitentia sine fíde est 
qvod audit; Et Christus hæc duo simul prædicari vult, Lucæ 
ultimo. 

In urbibus tamen populosioribus, ubi prœdicatorum et au- 
ditorum copia est, non improbamus qvotidie conciones etiam ex 
aliis libris fieri; modo ea tractentur, qvæ íaciant ad ædificatio- 
nem. 

Ruri ad eundem modum dominicis diebus semper consve- 
tum Evangelium, ad dimidium unius horæ, prædicetur; et reli- 
qvum ejus horæ Catechismo enarrando tribuatur. Et si qvi ex 
præsentibus Parochis pie prædicare neqveant, tantisper dum id 
addiscant, ex danicis Fostiliis ad verbum suis præiegant, et 
Evangeiii enarrationem et Catechismi explicationem : Sed ta- 
men, ut cum tempore assvescant per se prædicare : Neqve cha- ^"^- ^^' 
ritatis induigentiam in ignaviæ occasionem vertant. Singulis 
autem dominicis unam unius partis Catechismi particuiam enar- 
rent; Et interim, ut et ante de urbibus dictum est, dura in aii- 
qva ejus parte morantur, sempeream integram prænarrent, ut 
tacitus per se qvisqve rusticorum eadem, apud se, recensere 
valeat. Singuias autem Catechismi particuias semper certa qva- 
dam ac brevi expositione, ut in minore Lutheri Cateclxismo ex- 
tat, conciudant, nec unqvam ab ea varient. Et seraper ipsas 
partes sex certo qvodam initio ordiantur, et fine terminent: Et 
hoc ipsis perpetuum sit. Proinde ubi semei absoiutus erit, sem- 
per de novo repetatur, ipse, inqvam, Catechismus. 

Post concionera, meminerint concionatores semper ad pu- 
blicas precationes se exhortari debere popuiura, pro nostro Ma- 
gistratu, pro pubiica necessiate, et libero Evaugeiii cursu: Ni- 
mirum, ut omnes Ðeum ex toto corde et animo orent unam Ora- 
tionem Ðominicam, Postremo canatur vuigare canticum, aut, si 
necessitas publica obtinere cœperit, Litaniæ vulgares, cum coi- 
lecta. 

In tribus majoribus festis Christi, prædicetur in vigiiiis eo- 
Tttm ad qvartaie unius horæ. Sed in urbibns hoo fieri dunta- 
xat volumus; et in ipsis íestis per tríduum; et post meridiem 



270 ORDINANZIA. 1537. 

de festo: In alíis festis, ut Circurncisionis, Epiphaniæ, Purifi- 
cationis, "Annunciationis, Asconsionis, Visitationis Mariæ, Jo- 
haiinis Baptistæ. Michaelis, et Omnium Sanctorura, tantum in 
die prædicetur, Hæc enim sola lesta retinemus, cum doxninicis 
diebus. 

De specialibus prædicationibus. 

In die Stephani de Diaconis prædicetur, addito exemplo 
Laurentii; ut certa hominibus solicitudo erga pauperes impri- 
Fol. 13. matur. In die Johannis Evangelistæ de vocationibus; ut sua 
unicuiqve vocatio coramendetur, ne ea deserta reqvirat aliam. 

Dorainica Esto raihi, Evangeb'um dð baptismo Christi Matth. 
3. legatur; et hoc die toto ratio Sacramenti Baptisrai explicetur. 

Dominica Qvasi modo geniti, occasione Evangelii Johanni? 
ultimo, de clavibus Ecclesiæ prædicetur. Bona qvinta feria post 
Palmarum Sacramentum corporis et sangvinia Christi enarretur; 
Et si qvi communicare voluerint, juxta ritum dominicalem pera- 
gantur orania. Tantain diligenter moneatur populus, ne ex sola 
consvetudine propter tempus coramunicet. Fiat etiam ad ves- 
peram meDtio et tractatio de lotione pedum, et de agonia Christi 
in horto. Sexta feria post Palmarum, mane et a cantu puero- 
rum, cum vulgare canticum in communi cecinerint omnes, ascen- 
dat prædicator, et ex ordine totam Passionem præiegat, con- 
scriptam et collectam sl Doet. Pomerano, ex qvatvor Evangelistis : 
Cum a cœna gratias egisset Dominus noster Jesus Ghristus, ivit 
trans torrentem Cedron etc. Post ad dimidiam horara usum 
Passionis indicare poterit; et a prandio reb'qvos locos explicare. 
Qvod 8Í qvi et hoc die communicare voluerint, communicent; 
aed omittatur ea pars Missœ, qvæ ante prædicationem fieri so- 
let; et fiat initiura duntaxat ab exhortatione ; post qvara statim 
seqvitur Pater noster etc. 

In die Johannis Baptistæ de niinisterio externi verbi præ- 
dicetur, contra Anabaptistas, qvi jactant iUud dictum, Et erunt 
^°^' ^*' theodidadij et omnes scholas vastant: Tantum ne historia de 
sancto Johanne negligatur, qvæ una prædicatione non potest 
terminari: nempe de conceptione, et nativitate, et prædicatione, 
et decollatione ejus: cujus pars potest in alios dies reservari. 
Et pctest in die nativitatis Johannis cantari seqventia de de- 
collatione, Psallite Regi etc. 

In die Oranium Sanctorum de fide et imitatione Divorum 
prædicetur; ut intelligat Ecclesia, qvoniodo pie honorandi sint 
sancti, non invocatione, aut 8upe'*8titiono falsæ rellgionis etc. 



1537. ORDINANZIA. 271 

Die ADgelorum coramunis gratiarura actio sit, pro oranibus 
frugibus ipso auuo perceptis, et cantetur in gratiarum actionern 
protinus a concione, magna auirai devotione, a tota ecclesia I'e 
Deum. Per totum autem diem, tam mane qvara a prandio, de 
Angelis concio habeatur; ut intelligant omnes, qvid per eorum 
ministerium. nobis coramodi accedat, et unde semper Deo gratias 
agere debeamus. 
Ritus feriandi. Sunt enim aliqvot certæ feriæ conser- 

vandæ, non propter ipsos dies, sed propter prædi- 

cationem verbi, ut commode omnes Evangelii 

partes enarrari possint. 

Ferias nullas, ut ante dictura est, recipimus, nisi solitos do- 
minicos dies, ad semel a labore iuterqviescendum, et verbum 
Dei audiendum, et Sacramentura percipiendum, et in communi 
pro omuibus necessitatibus orandum, Deoqve gratias agendum 
pro suLs beneficiis. 

Tria magna íesta Christi per tres coDtÍDUOS dies, propter 
historiam Christi, feriamur. 

Itidem festum Circumcisionis, Epiphaniæ, Purificationis et ^^^^ jg^ 
Annunciationis Mariæ. Qvod, si in hebdoraadara post domiui- 
cam Palmarura aut ultra ceciderit, semper sabbato Palraarum, 
pro veteri more, celebrabitur. Pestum præterea Ascensionis; 
Visitationis, cum solito Evangelio, et Epistola Esaiæ XI. Capite, 
Egredietur virga etc. cujus finis est, Et sepulcrum ejus gloriosum. 
Festum etiam Joannis Baptistæ ; festura Michaelis, pro gratia- 
rum actione; efc festum Omnium Sanctorum. 

Apostolorum festa publice indicentur, et ad proximos do- 
mÍDÍcos cum festo Magdalenæ et Laurentii reíerantur. De Mag- 
dalena potest cantari seqventia, Laus tibi Christe, etc. Tameu 
juxta rationem dominicarum omuia legantur et prædicentur, tan- 
tum in fiue concionis, si qvid certi de iis íd scripturis habetur, 
ad exerUplum fidei, charitatis, efc saucfcæ crucis ferendæ, propo- 
Datur. Ubi vero qvotidie codcío fit, hberum sit, eo ipso die 
qvo cadunt, Evangelium fesfci tractare. 

Ritus baptizandi. Est enim Baptismus obsignatio eorum, 

qvæ de Christo credimus; nempe fœdus Dei nobis- 

cum in Ghristo, confirmans fidem, & significa- 

tio pœnitentiæ, qvæ reqvirit vitam 

Christianam. 

Pueri baptizenfcur vulgari lingva, et iu solito baptisterio. 



Fol. 16. 



FoL 17. 



272 ORDINANZIA. j537. 

Nudati trina vice períimdaDtur aqva, habita interim ratione va- 
letudinis: Baptismua enini in salutem, noa in p6rnic(i)em pue- 
rorum confertur. Baptizaturus vero interroget adductores, cujus 
puer sit, et an domi baptizatus? Qvod si rite baptizatum au- 
dierit, nullo modo rebaptizet: Ihus enim baptismus est Ephes. 
4. cap. Tantum Symbolum Apostolicum, Orationem Dominicam, 
cum Evangelio Marci, supra puerum legat Post, ad præsentes, 
maxime testes, (qvos parentes pueri debent ad hoc rogare, vel 
post baptismumj si præ featinatione non licet ante) dicat: Fra- 
tres, hic puer ita baptizatus est, et Spiritum Sanctum et remissio- 
7iem peccutorum habet, ergo ipsum rebaptizare nolumus, ne Spiri- 
tum Sanctum blasphem^mtis, id qvod vos testes in primis testabi- 
mini, gratias agentes Domino Deo, qvod eum in gratiam per Chri- 
stum receperit. Post, dicat ad puerum, Dominus custodiat introi- 
tum tuum et eocitum tuum ex hoc nunc et usqve in seculum, Amen: 
et novissimam orationem, qvæ incipit, Omnipotens Deus etc. Po- 
stremo brevibus testes alloqvatur, ut hoc ubiqve testari velint, et 
si contigerit parentes oppetere, ut vice parentum in iis, qvœ salutis 
sunt ei, esse vdint pro viriLi^ si fuerint in eo loco. 

Qvod si baptizatus non sit, vel de ejus baptismo, ut sæpe 
fit, dubitetur, (conditionalis enim baptismus in ecclesia locam 
non habet,) primum adhortatío ad astantes testes habeatur, ut 
præstantiæ baptismi admoneantur, et ad observantiam eorum, 
qvæ dicuntur, excitentur. Post iucipiat, Exi spiritus immunde 
etc. Facto baptismo, rursum exhortatio ad testes fíat, ut sciant 
qvid puero debeant, si contigerit ante maturam ætatem pueri mor- 
tem obire parentes, informationem sdl. in Catechismo, si fuerint in 
eodem loco, ut adultus ita apud Christum permanere possit, perin- 
de atqve iLli per baptismum inserius est. 
Ritus absolvendi. Facit enim Absolutio, si ei creditur, 
peccatorem reverti ad pactum baptismí. 

Nolias absoivatur, nisi agnitione peccatorum suorum abso- 
lutionem petierit. Propterea parochi urbani sub vesperis sabba- 
tinis, rurales ante missam dominicalem, in templis præsto sint, 
coDfessiones auditari eorum, qvi commanioare volent 

Confítens autem rationem suæ vitæ reddat: et vel in ge- 
nere se peccatorem agnoscat, aut qvædam suæ vocationis delic' 
ta fateator, aut, si qvid alioqvi consciendam male pungit, re- 
censeat Nam singuioram peccatoram enumeratio expostulanda 
non est; sed qvorundam explicatio mire conscientiam refícit. Mi- 
Diflter autem ibi prudens sit^ et pro ratione soi coiosqve pec- 



1537. ORDINANZIA. 273 

cati remedium ex verbo Dei adhibeat. Et deinde, nisi ex- 
communicatum et nondam ecclesiæ reconciliatam oífenderit, per 
impositionem manuum absolvat. 

Postea, 8Í communicare qvoqve voluerit, diligenter inqvira- 
tur, qvid de Cœna Domini sentiat: videlicet, an intelligat, qvid 
Cœna Domini sit, et præstet, et qvo usu potiri velit; et an 
etiam in Schola Christi eatenus promoverit, ut verba Catochismi 
recensere qveat? Sin rainus, tanqvam veste nuptiali carens, hac 
vice a cœna Domini excludatur. Verum hoc ei indicetur a pres- 
bytero in occulta confessione; nempe ut abatineat a sacramento, 
donec emendet se, vel discat: ne, si coram altari in publico 
rejiciatur, aliqvam contrahat infamiæ notam. 

Nullus homicidarum, qvi nondum in gratiam cum partibus 
redierit, aut magistratui et partibus non satisfecerit, absolvatur, 
(hic tamen necessitati, qvæ iege caret, nihil præsci*ibimus) mul- 
to minus, datis literis, sine consensu partíum et magistratus, ut 
fit, assecuretur. 

Qvi vero a perpetrato horaicideo cum raagistratu amicisqve 
occisi redierit in gratiam, pro veteri raore. ex notis et amicís 
suis aliqvot sibi adjungat, et die dominico ita parochum loci 
accedat: atqve ibi statim a concione, ad summum altare, pœni- 
tudinem suam publice aperiat. Qvem auditum parochus ecclesiæ 
precibus coramendabit, consolabitur, et sic absolvet. í"©!* 18- 

Ad eundera raodura incestuosi, et qvotqvot publico crimine 
ecciesiam palam offenderunt, publice pœniteant. Et si serio et 
ex animo absolvi petierint, publice absolvantur, et ecclesiæ re- 
concilientur. Nam aperta peccata palara absolvenda sunt. Qvæ 
vero occulta fuerint, etiara occulte sunt absolvenda. Nihil vero 
negligendura erga eos, qvi publico judicio ob scelera condem- 
nantur ad raortera. Absolutio eis danda est, et Sacraraentum, 
si postulaverint. 

Ritus communicandi. Est enim Communicatio, confir- 

matio credentium, adeoqve pignus qvod testificatur 

nobis exhiberi res Evangelio promissas, re- 

missionem sciiicet peccatorum, imputatio- 

nem justitiæ, & vitam æternam. 

Commuuicaturi utraqve specie comraunicent ubiqve. Et si 

qvidam sunt iníirmi fide, id est, qvi non audent ita suscipere, 

aut etiara adhuc ignorantes sunt, hi possunt per diligentes præ- 

dicatores vel in tribus raensibus satis institui, de institutione 

Dipl. Isl. X. B. 18 



274 ORDINANZIA. 1537. 

Christi, ut et ipsi velliot ita suscipere, maxime cum viderint 
exemplum aliorum. Alioqvi si audire nolueriiit, non infirmi aut 
ignorantes judicandi sunt, sed indurati et pertinaces adversus 
Ghristi institutionem. 

Ad sacram autem Synaxin, qvæ tantum credentiura est, nulU 
ne qvidem ex credentibus admittendi, nisi se ministro indicave- 
rint, et comraunionem petierint. Deinde ne petentes qvidem 
omnes admittendi, nisi prius fidei suæ rationem reddiderint, et 
ad qvæstiones Cœnæ responderint: Niai alias sat integros esse 
constiterit. Ðeitiura, si etiam bene responderínt, et aon reíerant 
interira moribus suam intelligeutiam, a coramunione arceantur; 
Fol. 19. ^^ occulta tamen confessione, ut ante dictum. 

Primum igitur, nemo ex credentibus admittatur ad sacram 
synaxin, qvi se presbytero ecclesiæ non indicavit. 

Deinde, nec qvisqvam eorum, qvi examinatus, sed ad in- 
terrogata non tenens qvod respondeat, est admittendus. 

Demum, nec hi qvi etiamsi examinati, sed ad omnia interrogati 
respondere satis docti, vitam tamen vivunt suæ professioni con- 
trariam. 

Arcendi proinde a sacra Synaxi sunt publice excommunicati 
et nondum absoluti. 

Deinde, qvicunqve in confessa hæresi obstinate hærent. 

Præterea, insani homines et imprudentes pueri. 

Postremo, omoes qvi in raanifestis criminibus obstinate vi- 
vunt, ut adulteri, scortatores, usurarii, ebriosi, maledici, injuria- 
tores, et raaxime blasphemi, et contemptores verbi, qvi palam 
et sine timore peccant, et magnifica nihilominus de Evangelio 
jactant. 

Summa: discipuli Christi, qvi se indicaverint ministris, exa-' 
minati, qvod res est confessi; et vitam christiano nomine di- 
goam viventes, præterea, qvi absoluti et non rejecti, communi- 
cent et accedant; primura viri, post mulieres. 

Qvotaniiis autem semper, bis denuncientur illi, qvi a Sacra- 

mento Eucharistiæ arcendi sunt, dominica scib'cet Palmarum, et 

qvarta dominica Adventus. 

Ritus conjungendi matrimonialiter. Porro Matrimonium 

ad ministros vcrbi non spectat, nisi qvantum ad 

conjunctionem eorum, & scrupulos conscientiarum 

attinet, reliqva omnia ad Magistratum pertinent. 

Matrimonialiter contra gradus prohibitos nalli conjunganti 
Nec qvi claiu inter se contra voluutatem eorum, qvibus subsut 



Fol. 20. 



1537. ORDINANZÍA. 275 

contraxerint; aut non ante, semel atqve iterum palam, in tem- 
plis denunciáti sint, ac publica precatione adjuti. 

ín qviBus vero omnia se recte habent, in facie ecclesiæ, 
juxta receptura patriæ morem, a ministris ecclesiæ recepti, co- 
pulentur, juxta rationem qvæ exstat in minore Catechismo Lutheri. 

Posthac vero non admittatur matrimonium in tertio gradu; 
ut servetur honestas et verecundia sangvinis, qvemadmodum hac- 
tenus a progenitoribus nostris est observata. 

Hitus instituendi ministros. Est autem Ordinatio, ni- 

hil aliud qvam ritus ecclesiasticus, vocandi aliqvem 

in ministerium Verbi Sc Sacramentorum, Ne- 

mo enim per se, non vocatus rite, subire 

ministferium in Ecclesia debet, aut 

parochiam invadere. 

Omnes presbyteri unius provinciæ sive præfecturæ eligant 
sibi, cum suo Superatteudente, unum ex prædicatoribus, qvem 
dignura judicaveriut, sive in civitate, sive in rure habitet, ut sit 
presbyterorum et ecclesiarum Præpositus. 

Ecclesia qvæ indiget ministro, oret primura, exemplo Christi; 
deinde per præcipuos, qvorura interest, cum Præposito, eligat si- 
bi, qvem judicat idoneura, de qvo ipsa certum testimoniara bo- 
næ vitæ, et raorum acribere possit Supperattendenti loci; et cum 
literis eum mittat ad Superattendentem, examinandum de doctri- Fol. 21. 
na. Ubi vero aliqvi sunt, qvi ab antiqvo habent jus patroua- 
tuö eligendi et præsentandi pastores sive prædicatores, illos ro- 
get ecclesia pro viro, qvem ipsa dignum judicaverit, ut præsen- 
tent eum Superattendenti. 

In urbibus sive civitatibus Senatui et Magistratui præsentaudi 
jus sit, etiam illic, ubi nullum jus patronatus hactenus habuerunt 
Senatores vel magistratas loci, modo isto jure non abutantur 
contra hanc nostram Ordinationem. Missio vero ordinandi, ad Su- 
perattendentem et Præfectum, íiat expensis ecclesiæ qvæ eum laittit. 

Porro si ordinandus probatus in doctrina fuerit, Superatten- 
dens mittat eum ad Præfectum loci, ut ab eo suscipiatur no- 
mine nostro. Ibi forma juramenti sit hæc, et non alia: Ego N. 
électus pastor Ecclesiæ N. promitto serenissimo Regi fidelitatem, 
gvod honorem, obedientiam et pacem Regiæ Majestatis curabo, di- 
versa vero cavébo: Promitto etiam offidi mihi comissi diligen- 
tiam, qvamdiu in eo fuero, secmdum Ordinationis prœscriptum. Si 
gvid vel imprudens vel humxma fragilitate neglexero, hoc ignoscat 
mihi Deus per Filium suum, Dominum nostrum Jesum Christum. 

18* 



276 ORDINANaA. 1537, 

Contrarium vero per contemptum agere nolo. Ita me-us Deus adju- 
vet suo sando Evangelio! 

Præfectus autera noster, statim cum veaerit, suscipiat eum 
benigne, et remittat cura litteris ad Superattendentem ; ne gra- 
vetur sumptu, et ue interim, qvod periculosura est, ecclesia ejus 
careat pastore et animarura secundum Deum curatore. Porro 
Præfectus noster nihil accipiat ab eo, ne avaritiæ commercium, 
qvod Superattendentibus prohibemus, a nostris ÍPræfectis turpi- 
ter committatur: ne etiara nostri presbyteri videantur vel cogan- 
tur damnata simonia emere sacrum Ecclesiæ ministerium, ad 
qvod honesti et docti vocari, et, si recusaverint, cogi sacra ad- 

Föl. 22- monitione debent; tantum abest ut impie et turpiter emant. Non 
liceat hoc nostris Præfectis, qvod hactenus non licuit papisticis 
Episcopis nisi cum summo crimine tyrannidis et simoniæ. Si 
qvid autem dandum est Notario, qvi scribit literas, pro suo la- 
bore, licet modico, sit dimidius aureus, aut ad summum integer 
aureus, honoris gratia: hunc det electus presbyter Notario Præ- 
fectí, sed expensis Ecclesiæ qvœ eum mittít. Postea, ubi ad- 
fert literas, suscipiat eum Superattendens in templum civitatis, 
ubi habitat, et coram altari publice sic eum ordinet, bac cere- 
moDÍa : \ 

Primum, post lectam Epistolam in Missa, unus ex presby- 
teris ascendat suggestum, et dicat, illum virum, N. vocatum áb 
ecclesia N. ad publicum sacri Evangelii mmisterium, habere bonum 
testimonium vitœ, apud illam ecclesiam; probatum ab Episcopo in 
doctrina sincera; Nunc ordinandum ad hoc illius ecclesiæ officium 
coram altari, sacra lectione, exhortatione, manuum imposiiione, et 
oratione. Idcirco exhortari se, ut populus interim oret, et commen- 
det ministrum, cum ministerio, Deo, ut hoc cedat in gloriam Dei 
et salutem multorum; Nec mintis gratias agat Deo per Christum, 
gyod prædicatores suæ Ecclesiæ mittit; siqmdem hœc sunt dona, 
gvæ Christus ascendens suæ donavit Ecclesiæ, ut est Eph. 4. Ascen- 
dens in altum etc. 

Deinde cantante schola, Veni Sande Spiritus Latine, coram alta- 
ri geniculatur ordinandus, cum aliqvot presbyteris qvi adesse 
possunt; et Superattendens stans ad altare, dicat CoUectam, 
Deus qvi corda fidelium Sancti tui Spíritus etc. Deinde versus ad 
populum, legat sacram lectionem de Episcopis, ex Epistola ad 
Titum, vulgari sermone. Post lectionem, proponat ordinando 

Fol. 23. mandata, de Evangelio sincere prædicando, et de Sacramentis 
recte administrandis ; Ðeinde ut recte doceat de pœnitentia, de 



1537. ORDINANZIA. 277 

cruce, de magistratu et obedientia, de bonis operibus, et resistat 
per Banam doctrinam erroribus, et ut diligenter studeat sacris 
literis, sit qvoqve assiduus in oratione. Ad qvæ omnia, aperta 
voce, coram omnibus respondeat, sese hæc diligenter curaturum 
secundum gratiam Dei. 

Deinde Episcopus sive Superattendens cum presbyteris im- 
ponat ordinando manus, et oret aperta voce vulgariter, Pater 
noster; et addat Collectam, ad hoc íactam, sine tono: Et in fine 
jubeat totam ecclesiara respondere Amen. Mox canitur vulgari- 
ter, Nunc precamur Sancium Spiritum, integre cum omnibus ver- 
sibus. Interim Superattendens geniculatur coram altari, et orat 
secreto. Fioito vero primo versu cantlci, surgit, et stat altare 
versus, et simul surgunt alii presbyteri, cum ordinato: Et or- 
dinatus accipit sibi locum non procul ab altari, ut accipiat com- 
munionem sacram; ad qvam præ ceteris tunc primus debet 
accedere. 

Ita hoc totum negotium Ordinationis perfícietur, secundum 
dictum Pauli: Creatura sanctificatur per Verhum et Orationem. 

Postea Superattendens literis, sigillo suo obsignatis, commen- 
dabit eum Præposito et aliis presbyteris, si qvi ibi sunt in eo- 
clesia, cui ordinatus præficitur, et magistratui, et toti ecclesiæ, 
ut sit sacri verbi prædicator et Sacramentorum Christi admini- 
strator. Præpositus vero die dominico aut festo, pro concione, 
eum populo commendet, et legat literas Episcopi, qvod est rite 
vocatus, examinatus, et ordinatus etc. 

Præíectns noster cum ad eum locum postea per occasionem 
venerit, (alioqvi non est opus eo propter hanc causam ire) no- 
mine Regis mandet illic hominibus, ut tueantur hunc presby- 
terum, et dent ei stato tempore, qvæ sunt ordinata; commine- 
turqve se velle vindicare nomine Regis contra inobedientes. Man- 
damus vero ut Præfectus noster, cum licet, hoc diligenter exe- 
qvatur. 

Item inveniuntur parochiæ, neqve tam populosæ, neqve tam Fol. 24^ 
liberaliter constitutæ, ut singulæ suos pastores alere qveant. 
Hinc accidit, qvod, magoo labore et parvo auditorum fructu, 
pestor unus multis parochiis cogitar inservire. Ideo nuUus pa- 
rochus plures ecclesias debet habere, qvam qvibus commode pos- 
sit verbo et Sacramentis præesse, et cum suo ædituo eos Cate- 
chismum docere, et visitare eas ad docendum suo tempore, se- 
cundum ordinationem, qvam præscribit ei Superattendens cum 
Prœposito loci. Fiat ergo ex his ecclesiis judicio Supperatten- 



Fol. 25. 



278 ORDINANZIA. 1537. 

dentis et Praepoeiti et Præfecti nostri parochia una; et scribatur 
nobis ab illis, ut confirraemus etc. 

Monachi mendicantes posthac in regnis nostris non susti- 
neantur: Non mendicent, non prsedicent, aut confessiones au- 
diant etc, Sed maneant in monasterio, qvi seniores et ægroti 
sunt, nec ullis officiis apti: Ibi alentur propter Deum; ita ta- 
men, ut cucuUara et cappam exuant, et Evangelium non blas- 
phement. 

Item imagines, qvibus vota nuncupantur ab imperita multi- 
tudine, ad qvas e remotis etiara locis cum idololatriæ vitio con- 
carsus fit, omnino sint abrogatæ; qvandoqvidem omnibus constat 
nihii aliud esse qvam idololatriam. 

Ordinati autem ad ministerium Spiritus, id est, ad Evange- 
lium prædicandum, parochi, tantisper qvod sint audiant, dum 
sinceri in doctrina et moribus esse perseverant; non impliceatur 
civilibus aut aliis negociis ad se non pertinentibus. Qvod si 
dissimiles sui esse cœperint, nec admoniti resipuerint, in or- 
dinem, pro judicio Superintendentis et Præositorum, a Præfecto no- 
atro et magistratu redigantur, et in vulgo computentur. 

Ritus excommanicandi obstinatos. Est enim Excommuni- 

catio extremum Ecclesiœ remedium, ad obviandum 

vitiis, & ideo hoc novissimo tempore mordicus 

retinendum. 

Qviqunqve publicis criminibus palara obnoxii sunt, et Ec- 
clesiam oíFendnnt, ut sunt adulteri, scortatores etc. Et semel at- 
qve iterum adraoniti, resipiscere nohxnt, sed obstinati in malitia 
persistunt, pro ethnicis et daninatis habendi Matth. 18. nec ad 
Sacramentum Eucharistiæ, ad majorem ipsorum damnationem, 
perraittendi sunt, tantisper dum de publicis commissis, non pœ- 
nituerint; Poterunt tamen pennitti ad conciones. 

Interim tamen diligenter sunt admonendi, ut Deum timeant, 
nec hoc prædicatorum judicium, nomine communitatis, juxta ver- 
bum Dei commissum, contemnant, ne majus contra se judicium 
Dei excitent, et maternura hoc Ecclesiæ flagellum, in æternam 
damnationem vertant. Nam qvicqvid ita prædicatores juxta ver- 
bum Dei decernunt, ratum Deus habiturus est. 

Possumus tamen cum excommunicato civiliter conversari, 
propter publicam tranqvillitatem : Sed non agendum cum eo, ut 
fratre, ne ipsius malum Ecclesiæ imponatur. 

K.eliqva ad magistratum spectant. Nam blasphemi, adulteri, 



I 



1537. ORDINANZIA. 279 

stupratores virginum, deprædatores ecclesiarum, et profani ea- 
rum invasores, etiam ia jus gladii cadunt. Et debet gladius 
Ecclesiæ hactenus suam operam, ut per illum in pace agat. 

Ritus visitandi infirmos & pauperes. Hoc autem ma- ^oi. 26. 

xime decet bonos prædicatores, propterea qvod 
illi omnium maxime evangelizantur. 

Prædicatores freqventer pauperes et iufirmos invisant, et se- 
dulo per occasionem hortentur populum, ut tempestive se vocent, 
qvo sæpius adire et commonefacere possint; neqve ad extremam 
usqve necessitatem expectent, nisi cum improviso morbo aliqvis 
præventus íuerit. 

Qvo autem semel vocati sunt, eo se pro necessitate ÍDfirmi 
subinde conferant: nisi infirmi alios habeaut penes se, per qvos 
suíFicienter institui possint. Qvo autem vocati non fuerint, satis 
excusati sunt, si non accesserint. 

Cum autem ad infirmura presbyter advenerit, ut eum com- 
municet, in primis observet, qvem statum in verbo Dei infirmus 
habuerit, ut eo commodius eum inforraare qveat. Deinde, si 
conditio infirmi ferat, ex claris locis Scripturæ ostendat, omnes 
Dos peccato reos esse, et per solam fidem in Jesum Christum 
conseqvi remissionem peccatorum. 

Postea, ad qvid Christus suam Coenam instituerit, juxta sen- 
tentiam exhortationis, qvæ coramunionem præcedit, moneat. In- 
terira mensa mundo linteo insternatur, et lucerna ardens, si ha- 
beri potest, apponatur, et vinum calici infundatur. Et his perac- 
tis, minister publice dicat: Dominus noster Jesus Christus 
Matth. 18. inqvit: Ubicunqve duo vel tres in nomine suo congre- 
gati fuerint, ibi se in medio eorum futurum, et qvicqvid in nomine 
suo petierint, certo eis eventurum. Ex qvo in nomine Domini jam 
congregati sumus, memoriam Cænœ ipsius facturi. In nomine Do- 
mini dábimus Sacramentum ejus fratri nostro infirmo, aut sorori, 
qvi, vel qvæ, non potest nobiscum ad communionem Christi Cœnæ 
accédere. 

Tum vero clara voce legat primum Symbolum Apostolicum 
et Orationem Doiuinicam. Postea verba consecrationis, et dicat, p^i^ 27. 
Dominus noster Jesus Christus in ea nocte, qva tradebatur eic: et 
porrigat ægroto, pro more, corpus Christi. Deinde calice accep- 
to dicat: Ad eundem modum postqvam cœnatum est, accepit etc: 
et porrigat. Debent autem ministri, cum ita Sacramentum trac- 
tant, suo vulgari, sed tamen honesto et decenti vestitu, propter 
reverentiam Sacramenti, uti. 



280 ORDINANZIA. 1537. 

Postremo, diligenter ægrotum de Baptismo, Fide, et Cruce 
iníormet; et inprimis eum ad patientiam exhortetur, qvod crucem 
nobis Ðominus Deus, non in hoc ut perdat, immittat, sed nt 
nos ad Fœnitentiam invitet, et ita nos ad sui et nostri cognitio- 
nem perductos, suis nos bonis invocatus aíficere valeat. Qvem 
enim diligit, hmc corripit, et tanqvam pater in filio, bene compla- 
cet sibi. Et ideo hoc Sahhatum Domino Deo sanctificandum esse; 
Et patienter omnia ferenda, etiam si moriendum sit; Et baptismus 
noster complendus: Proptera qvod mors nostra, in Christo, non 
mors, sed verœ vitœ introitus sit, juxta illud: Qvi credit in me, 
non morietur in œtemum etc. 

Qvi vero in vita Evangelium contempserunt, aut alias maie 
vixerunt, si possint in extremis a prædicatoribus converti, bene 
habet. Sin minus, Sacramentum corporis et sangvinis Christi 
donari eis non potest, ne in majorem condemnationem accipiant. 
Qvi autem Christum confitentur, et suam malam vitam agnoscunt, 
serio poscentes Sacramentum, iis absqve omni periculo porrigi 
potest: Nec enim latius minister judicai'e valet. 
Fol. 28. -^^ hæo, pauperes in hospitalibus diligenter invisant, semel 

atqve iterum in septimana; et amice eos verbo Ðei consolentur; 
et, si opus est, informent etiam. 

Ritus accedendi ad judicatos: Qvod et ipsum certum 

opus miserícordiœ est, qvod etiam Deus in no- 

vissimo die agniturus est Matth. 25. 

Ad facinorosos, qvi extremo supplicio aíficiendi sunt, sœ- 

penumero prædicatores, non solum cum ad pœnam depromendi 

Bunt, sed etiam sæpe alias, accedant; qvo conferre cum eis, et 

informare ad cognitionem gratiæ possint. Nam ex qvo publrci 

peccatores gratiam fere, nt fit, contemnunt, nisi subinde admo- 

neantur, vix solide in gratia institui poterunt £t si qvibus 

Deus ita gratiam largiatur, ut serío suam fidem confiteantur, et 

Sacramentum desiderent, his omnino dandum est: tamen unum 

aut alterum diem ante supplicium. In qvibus vero hujusmodi 

sería confessio fidei inventa non foerít, Ðomino Ðeo committendi, 

sunt: Tamen nihil præterea in eis omittendum, nec deserendi, 

anteqvam supplicio aífecti sunt. 

Ritus sepeliendi mortuos. Est enim et sepuitura mor- 

tuorum inter opera misericordiæ numerata, & ideo 

ministro, ad id vocato. non impigre fre- 

qventanda. 



1537. ORDINANZIA. 281 

Cum qvis e numero fidelium in Domino obdormierit, et jam 
tumulo demandandus sit, poterunt æramenta pnlsari. Et qvi 
hunc pulsum desiderant, dent ecclesiæ ad ædificium pecuniara 
hactenus consvetam. Atqve fieri possunt hæc, non ad mortuos, 
sed ad viventes commonendum. Ubi scholæ sunt, scholastici ^^^- ^- 
funua deducere possunt, cantantes interim, Benedidus: vel Psal- 
mum, Domine refugium: aut, De profundis: aut, Miserere, cum 
antiphona, Media vita; vel alia vulgaria cantica. Ubi vero scho- 
læ non sunt, tacite illud seqvantur, qvi eíferunt. 

Postea vero qvam ad sepulturam est perventum, tegatur cor- 
pus humo; Et pueri cum populo canant Symbolum vulgariter; et 
Nunc dimittis vulgariter. Postea, si vacat, habeat prædicator, 
modo sit advocatus, ex Paulo vel alio Scripturæ loco, exhorta- 
tionem ad populum his verbis: Fratres, ex qvo etc. Post orent, 
geniculando, Orationem Dominicam, ut et ipsis liceat in fideper- 
severare et mori. 
Ritus informandi obstetrice". Obstetrices enim habendæ, 
et qvidem honestœ et piæ, officium suum intelli- 
gentes et locis commodis morantes, ut pro 
divitibus, ita pro pauperibus. 

Prædicatores electas obstetrices informent: Priraura, qvi 
cum gravidis, deinde cura fructu se habeant. 

Primum, ut cum gravidis et partui vicinis ita se gerant, ut 
consolarí eas, et ad gratiarura actionera exhortari valeant, ob 
benedictionem uteri, qvæ non omnibus contingit. Ob præsen- 
tiam Dei ibidem vices obstetricum per se obeuntis: 2. Machab. 
7. Ob auxilium Dei certura, et adfuturum iraploranti. Præte- 
rea, ut intelligant dolores partus crucem esse, a Deo eis impo- 
sitam, Genes. 3. qvi brevi sint in raagnura gaudium convertendi, 
Joh. 16. Et si periclitari eis contingat, patientes sint, etseDeo 
commendent, cum oranibus crucera ferentibus. Verura hoc dissi- 
mulandum est coram eis, nisi in sumraa necessitate. 

Secundo, ut cura fructu sic se habeant, ut fœtus in utero *'**^* ^ 
materno mortuos Deo commendent: certe ad se non periinere, 
qvod intermortuura sit, et in lucera non editura; tantum ut par- 
tnriens liberetur, eificiant Et si qvos vivos senserint, aut etiam 
partira prodeuntes, sed morti vicinos, eos non tamen (ut fit) 
baptizent, nisi penitus editos. Nihil enim renasci, qvod nondura 
sit natura, potest: tantura doraino Deo comraendent his vel si- 
milibus verbis: Domine Jesu Christe, qvi beneplacitum hábes in 
pueris tibi oblatis, et libenter eos ad vtíam œternajn acceptas; (^vi 



282 ORDINANZIA. 1537. 

dixisti, Sinite pueros venire ad me etc. juxta qvod verhiim, hunc 
puerum tiN, Salvatori nostro, offerimus, non per ulnas, sed oratio- 
nes nostras. Accipe eum, qvæso, et tuæ redemptioni, nobis in cruce 
impetratœ, perpetuo commendatum sine, Amen. Et si contigerit 
puerum ita sxdb baptismo mori, non est tamen de salute ejus 
desperandura, juxta iilud verbum: Sinite parvulos venire ad me: 
Et, Qvicqvid petieritis in nomine meo. 

Qvod si iníans in lucem editus de vita periclitari inceperit, 
protinus obstetrix eum Domino Deo cemmendet, et si qvæ aliæ 
adsunt piæ mulieres, his et similihus verbis : DoMÍne .Jesu Christe, 
hunc puerum tihi juxta tuum verhum offerimus, qvem ut accipias 
et Christianum esse sinas precamur: aut brevissime sic, Domine 
Jesu suscipe hunc puerum. Et statim baptizetur his verbis: Ego 
haptizo te, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen. 
Qvod si puero nomen præ festinatione impositum non ait, post 
imponatur. Tantum ad templum, ut ejus baptismus præsenti- 
bus testibus a niinistro confirmetur, feratur. Sed nullo modo re- 
baptizetur, ne in universam Scripturam impingamus; nisi post 
examinationem testium dubitetur, ut ante dictum est. 

Ritus instituendi puerperas. Sunt enim puerperæ, vera 
Foi. 31. vasa Dei : et hoc Deo commendatiores, qvo par- 

tui viciniores. 
Frægnantes fæminæ a prædicatoribus diliganter sunt insti- 
tuendæ, ut uterum ferentes, subinde fructum Domino Deo com- 
mendare asvescant, solæ, vel cum marito, his aut similibus ver- 
bis: Gratias agimus tihi, omnipotens æteme Deus, pro hac tua 
henedictione, et precamur te, Domine Jesu Christe, ut hunc fructum 
tihi perpeiuo commendatum esse velis, et qvia prœcepisti pueros 
tihi offerri, etiam hunc fructum nostris tihi precihus offerimus. 
Proinde fac eum acceptes, et pretiosi sangvinis tui fructum œternum 
ei communices, Amen. Tales pueri, ita pro eorum conditione 
Christo, juxta proprium ejua verbum, oblati, etiam si in utero 
moriantur, tamen damnandi non sunt; imo de salute eorum cer- 
to sperandum ; ut nec pueri Israelitarum, ante octavam diem 
incircumcisi mortui, damnati censebantur. Ut sciant deinde, se 
noD esse in potestate Satanæ, ut hactenus opinatum est per ig- 
norantiam Dei et infidelitatem, etiara si plus ceteris tententur. 
Hoc enira agit Satan, ut vocationem etiam invisam reddat mu- 
lieribus, per qvara inprimis Deo placent, 1 Timoth. 2. Præterea, 
nt licet liberæ sint ab observatione legis Mosaicæ, nec intro- 
dactione mioistromm egeant, tamen soiito more se dooii cootiiieant, 



1537. ORDINANZIA. 283 

si non ob íncolumitatem, maxime taracn propter honestatem; ne 
malo exemplo aliis sint, et saluti puerorum male consulant. 

Ritiis cum fœminis, proprios liberos opprimentibus, 

observandus. 
Fæmina, qvæ proprium puerum opprimit per incuriam, (de 
qvo tamen Pastores diligenter coramonere debent pro concione, 
ne fiat), adducatur a pastore ad Superattendentera, et ibi petat 
absolutionem a peccato. Superattendens vero mulctam dicat pe- ^°'" ^^* 
cuniariam, qvam ipsa ferre possit; et curetur ut ea pecuuia in 
ærarium pupblicura conjiciatur pro pauperibus. 

De Scholis, puerorum institutione, et ipsa animarum ad 

Evangelium præparatione : qva prima pueritia ad re- 

ligionem et ad alias virtutes, formatur, et eas ar- 

tes percipit, qvæ vel ad docendum religio- 

nem, vel ad civilem rerum stalum con- 

servandum, plurimum conducit. 

lu singulis urbibus et oppidis Latiuæ Scholæ, et idonei ad 

earum moderationem præceptores, tres aut ad minus duo, sint. 

Ad hos juventus, ne a Christo, cui per baptismum consecrata 

est, rursum excidat, relegetur. 

Ad hoc autem boni prædicatores ubiqve vulgum diligenter 
exhortentur, ut meminerint id se pueris debere parentes, et Deum 
ab ipsis reqvirere, atqve publicam necessitatem poscere; ut sint 
per qvos pietatera ad posteros nostros transmittere qveamus, et 
qvorum opera in publicis rebus uti possimus. Superattendens 
vero et Præfectus noster, cum visitant, debent adraonere, urgere, 
et nomine nostro mandare, ut hoc fiat; immo etiam consilio et 
auxilio suo Scholas instituere. 

Ratio Scholarum. 
Unica tantum schola in singulis urbibus et oppidis sit, om- 
nibus angularibus submotis; Et in certas classes, ut ratio sin- 
gulorum haberi possit, distribuatur, Neqve qvicqvam in iis, 
qvam latine, doceatur. Germanicis enim aut Danicis Scholis la- 
tinæ corrumpuntur. Et eos qvi Græca cum Hebræis docent, suo poi. 33. 
magis profectui qvam puerorum consulere, ipsa adeo res testatur. 
Classes puerorum, ubi tres mpderatores, qvatuor; ubi tan- 
tum duo, tres sint. 

Prima Classis 
Abecedariorum et dictionariorum esto, qvorum bi iu ludo 
unam, isti alteram partem occupent, 



i 

284 ORDINANZIA. 1537. '^ 

Abecedarii legere ex puerilibua enchiridiis discant: qvæ 
OratÍDnera dominicam, Symbolum Apostolicum, et decem præcepta, 
cura verbis Baptisrai et Cœnæ Domini, cura reliqvis puerorum 
precuiis, continent. Et vesperi semper domum cum duobus vo- 
cabulis latinis mittantur. 

Dictionarii, qvi enchiridion egressi, aliqvantulum legere no- 
runt, Donatum et Catonem habeant, et hunc legere, iUum ad 
verbum exponere discant. In iis diligenter exerceantur, et semel 
emenaos rursum ab integro incipiant, dum perfecte legere norint. 
Interim qvotidie scribant, et scripta ostendant. Et sub vespe- 
ram itidem duobua vocabulis latinia domum mittantur: qvæ ma- 
ne rursum ab iis, cum lectionem recensent, reqvirantur. 

Secunda Glassis 
Eorum, qvi jam perfecte legere qveunt, et Grammatices præ- 
ceptiones discunt, esto. Libri eorum, mane Grammatica PJ^t/ípjw; 
Ubi in asum Grammatices Æsopum exponant; et simul declinare 
et coniugare discant, etiam regulis declinatiouum et coujugatio- 
num adsignatis. A meridie fabulas Æsopi. Vesperi Pædolo- 
giam Mosdlani. In qvibus ai aliqvantulom triti fuerint, addan- 
Fol. 34. ^^ aliqvot selectiora colloqvia Erasmi. Interim diligenter exer- 
ceantur, ut semper latine loqvantur, recte scribant, et construere 
ex arte discant Et vesperi similiter sententia aliqva morali, 
qvam mane in ludo exponant, domum ire permittantur. 

Tertia Classis 

Grammaticorutn, aliqvousqve profectorum, ut qvi jam decU- 
nare. conjugare et construere nonnihil norint, esto. 

Libri eorum, mane, iterum Grammatica Philippi. Ibi rur- 
sum in usum Grammatices Terentius repetatur, constructiones 
exigantur, et regulæ Grammatices memoriter recitentur. 

A meridie Terentius; qvem etiam memoriæ commendabunt : 
Et cum in eo nonnihil promoverint, selectiores Plauti Comœdiæ. 
Vesperi breviores aliqvot Ciceronis Epistolæ, aut simile aliqvid. 
Hi seraper latine loqvantur. Qvotidie aliqvid ex Tereutio reci- 
tent. Semel in qvavis septimana epistolas scribant. Et vesperi 
domum duobos moralibus carminibus capessant. 

Qvarta Classis, earum Scholarum, ubi tres 
moderatores 
Eorum esto, qvi jam aliqvantulum etiam loqvi et scribere 
latine possunt. 

Libri eorum, mane, rursum Grammatica Philippi: ubi iterom 



1537. ORDINANZIA, 285 

in U3U8 Grranimatices Virgilius repetatur. Et, præter construc- 
tiones, etiam præcipuæ íiguræ dictionum, orationum et senten- 
tiarum, indicentur. Et, ubi in eis probe exercitati sunt, tum de- 
mum Dialectica et Rethorica Fhilippi addentur. A meridie Vir- 
gilius: Et post eum Ovidii Metamorphosis. Sub vesperam 
Officia Ciceronis, vel Eamiliares ejus Epistolæ. Hi, præterqvam 
qvod aliud nihil qvam latine loqvantur, qvotidie aliqvot Virgilii 
carraina recitent. Stylnm diligenter exerceant. Singulis septi- 
manis epistolas vel carmina conficiant. " 

Qvinta Glassis 

Eorum esto, qvi mediocre robur in latinis literis fecerunt, et 
firmioribus ingeniis esse videbuntur, ita ut jam et latine scribe- 
re et congrue loqvi possint, illis poterit præceptor rudiraenta 
græcæ lingvæ prælegere; verura ut id fiat sine latinæ lingvæ 
dispendio. Neqve enim ferendi sunt, qvi pueros Grræce et He- 
braice docere volunt, priusqvara promoverint mediocriter in La- 
tinis. 

Ludimagistris servetur in singulis urbibus et oppidis qvod 
hactenus habuerunt: Etsi aliqvibus rainus liberaliter provisum 
sit. Hoc nobis a Superattendente et pastoribus loci, qvi illic 
sunt, indicetur. Volumus enim his et aliis, qvi juventuti præ- 
sunt, honesto provisum salario ; et ex nostro addere, ubi qvid deest. 

Exercitium Scholarum 

Mane, a sexta ad octavara, per totara Scholam Grammatica 
diligenter exerceatur. Primum qvoad Etymologiam, deinde Syn- 
taxin: Postea Prosodiam; juxta capacitatem suæ cujusqve clas- 
sis. Et id perpetuum esto. Qvare semel absoluta, de novo sem- 
per repetatur; ut juventus in ea bene exercitata, firmam Gram- 
matices rationem conseqvatur. Pessime enira consulunt puero- 
rorum studiis, qvi præceptiones vetan.it attingere, aut rectius 
aliunde G-rammaticara disci putant. 

Ab octava, postreraæ classes chorum freqventent. Interim 
primarii in scholis examinentur. Reversi a templo, in scholis foI. 36. 
ordine Catechismum simul media voce denarrenjt. Post domum 
capessant. 

Duodeciraa tota Musicæ deputetur, ut non solum usu canere, 
verum etiam arte discant pueri; nec vulgariter modo, sed et fi- 
guraliter, ut vocant. 

Sub prima, per se qvisqve trium classium separatim exer- 
ceatur. Secundarii in Æsopo. Tertiani in Terentio. Qvartarii in 
Virgilio. 



Fol, S7. 



286 ORDINANZÍA. 1537. 

A secunda, iterum postrema classis chorum freqventent. Et 
iuterim rursum examinentur Primarii. 

Sub tertiam et qvartam, iterum classes separentur, et pro se 
(ivisqve exerceatur. 

Secundarii, in pædologia et morali sententia, qvam man 
reddant. 

Tertiarii, in brevioribus epistolis Ciceronis, et duobua car^ 
miDÍbus moralibus, qvæ mane reponantur. 

Qvartarii, in OíBciis Ciceronis; qvibus aliqvot versus Vir- 
giliani, qvos memoriæ commendent, et mane recitent, assignentur. 

Hæc per secundam, tertiam, qvintam et sextam ferias 
ita perpetuo observentur; præterqvam qvod a Simonis et 
Judæ, usqve Parificationis, sub septimam matutinam ludum, et 
qvartam vespertinam domum capessere, et a nona chorum fre- 
qventare poterunt, pro arbitrio moderatorum. 

Qvarta feria, mane £at repetitio omnium lectionura et exer- 
citium diligentissimum. Inde detur eis, qvi ad hoc apti sunt, 
materia vel carminis vel epistolæ faciendæ; qvam suo tempore 
ostendant: Et a caútu, qvi fit in templo hora octava, diúiittan- 
tur, et non revertantur eodem die, ueqve in scholam, neqve in 
teraplum , Qvia Qvod caret alterna reqyie durabile non est. Sed qvia 
studia puerilia ita erunt fortunata, si cum pietate conjuncta fne- 
rint; Qvemadmodum Christus inqvit: Frimum qvœrite regnum 
Dei etc. et præcepit Deus, Deuteron. 6. ut liberos doceamus re- 
ligionem : Itaqve in tractationem sacrorum, singnlis septimanis, 
dies sabbatinus coníeratur, et in communi omnes, ad timorera 
Dei, ad £dem; postremo ad bonos mores invitentur. 

Qvapropter iuprimis Catechismus simplici qvadam ratione 
ex ordine omnibus exponetur. Provectioribus vero aliqvid ex 
Novo Testamento, ut Matthæus, aut aliqvot íaciles seu Pauli 
epistoláe, seu Psalmi Davidis, seu Proverbia Salomonis, pro ju- 
venam captu, sed simplicissime prælegentur: Ut religionem 
qvam purissime addiscant, atqve a simulatione pietatis discerne- 
re assvescant. Et ut cura acuatur discendorum sacrorum, in 
pueris, non suffecerit illis multa prælegisse: sed hæc ipsa co- 
gentur ediscere: Primarii nudam Catechismi recitationem ; Alii 
simplicem ejus interpretationem ; Qvartarii vero lectissimos Psal- 
mos, et certos aliqvot Scripturæ locos. Qvæ ne e memoria ex- 
cidanfc, exiget, tanqvam pensum diei sabbatioi, præceptor, ut re- 
censeantur ordine memoriter. Post, vespertiuas preces iugre- 



1 



1537. ORDINANZIA. 2g7 

diantur. Ab his íinitis doraum ablegentur. Itidera in vigiliis 
feriarum observentur orania. 

Per hæc vero, qvæ statuimus in oppidis de duobus aut tribus 
scholarum præceptoribus, non volunius, ut meliores scholæ in 
qvibusdam civitatibus majoribus, ubi hacteuus habuerint qvinqve 
aut sex præceptores, sint abrogatæ. Qvæ enim esset talis or- 
diuatio? Sed illæ ipsæ per Superattendentem loci, Præpositum, 
Prædicatores et Conaules rursum instaurentur. Et plura siut ibi 
doctrinæ puerilis exercitia, et plures classes. Ubi autem plures 
hactenus fuerant Scholæ, sit una, cæteris submotis. Hanc ic- 
staurationem illi reíerent ad Nos, ut coníirmemus et addamus 
salaria, si non satis ibi potest curari pro præceptoribus. 

Ad has Scholas poterunt vicini pagi atqve oppidula mittere 
suos pueros, cum aliqvantulum in oppidulis suis in literarum pol 38. 
cognitione apud parentes profecerint. Item voiuraus, ut in nos- 
tris Principatibus, Holsatiæ et ceteris, præter vulgares scholas 
aliarum civitatum et opidorum, erigantur, in duobus opportunia 
locis, duæ raeliores puerorum Scholæ, cum sex aut septem præ- 
ceptoribus; ad íormam Scholæ Hamburgensis. Hoc ut fiat, Nos 
curabimus et confirmabimus. 

Præterea debent ludimagistri indolem discipulorum suorum 
dilegenter observare; et a duodecimo semper anno puerorum pa- 
rentibus bona fide, indicare eos, qvi studiis suis nihil assecuturi 
videntur, ut in tempore honeatis artibus applicentur. Qvos vero 
iugenio valere deprehenderint, ad decimum sextum usqve ætatis 
annum in ludo detineant Ab eo autem anno accuratissime di- 
spiciant, qvi ea, qvæ ceperuat suis studiis, feliciter aliis com- 
municaturi sint: et qvi id nou incommode facturi videntur, Do- 
mino oííerantur, et privatis vel publicis stipendiis, ad publica 
studia ablegentur. Qvi vero id minus commode facturí sunt, a 
ludis recipiantur et honestis vitæ civilis íunctionibus accommo- 
dentur. 

Vulgares* scholæ, qvas vocant, pro pueris, puellis et aliis, 
latinis litteria íneptis, magistratui curæ sunto. Tantum ut ele- 
menta pietatis simu] talibus pueria instiUentur, qvorum interest, 
respiciant. 

Privilegia. 

Ut verbo salutis et virtuti suus honor habeatur, qvemad- 
modum a præcessoribus nostris accepimus, et ubiqve a Chris- 
tianis Principibus servatur, volumus ut prædicatores, et reliqvi 
ecclesiarum et scholarum ministri, cum scholasticis et studenti- 



288 ORDINANZIA. 1537. 

bus consveta hactenus obtineant privilegia et immunitates : ut aint li- 

ben a communibus exactionibus et gravaminibus. Satis enim oneris 

alioqvi sustinebunt, si suis officiis, qvæ publica sunt, responderint. 

De sustentatione et provisione Ministrorum verbi 

et pauperum. 

Urbanæ parochiæ singulæ duos ad minus prædicatores ha- 
bebunt. In magna tamen freqventia, ubi tantum una est parochia, 
pluribus opus est; ut, exempli gratia, Malmogiæ qvatuor ut mi- 
nimum reqviruntur prædicatores, licet una sít parochia. 

Rurales parochiæ singulis parochis contentæ sint, si alere 
possint. Sin minus, addatur una atqve altera vicinior: plurea 
tamen tribus sine evidenti necessitate nemo sibi vendicet. Sed 
de hoc ante dictum est. Ad sustentationem ruralium parocho- 
rum soliti hactenus dependi reditua serventur. Qvod genua 
sunt, decimæ frugum, vitulorum, pullorum eqvinorum, agnorum, 
hædorum, porcorum, piscium, pensiones panum, butyri, casei, anse- 
rum, examinum apum, et similium, pro ratione loci; præter habita- 
tiones domorum, et possessiones agrorum, juxta leges et libros eccle- 
siarum ipsis adsignatas: Oblationes, in tribus majoribus festis 
Ghristidandas, inprincipioMissæanteEvangelium. Itempro sponsa- 
libus detur prædicatoribus pecunia, ut hactenus consvetnm est. 

Ad hæc duo Aediles consituantur in singulis parochiis ; qvi- 
bus ecclesiastici reditus ratio constet: qvi, cum Præposito, pa- 
Fol. 40. ^roni parochorum sint, eorum causas tueantur, et qvas in placito 
commode tueri non possunt, ad magistratum referant. Et ut de- 
biti reditus parochis rite numerentur, efficiant. Et si qvid ali- 
cubi hoc tempore colonorum, agrorum, pratorum, lignorum, pis- 
cinarum, et similium, paroohis ademptum sit, mandamus et præ- 
cipimus Præfectis nostris, ut restitui curent. Evangelium enim 
nemini sua aafert, omnia omnibus tuetor, tanto minus sua sibi 
imputata beneficia diripienda erunt. 

Tantum Regi dent singulis annis, qvæ olim ordinarie Epi- 
scopis dabant. Si qvi hoc non possint, aut alioqvi pro honesto 
victu non satis habeant, hoc nobis indicetur per Superattenden- 
tem et Piæpositum et loci Præfectum. Exactiones autem novæ, 
et gravamina alia, qvibus postea per Episcopos gravati fueront, 
jam omnia sint abolita. Non enim gravare cupimus pastores, 
sed, ut pium est, fovere. 

Porro parochi rurales ecclesiasticas functiones observent; 
ab oneribus et ab exactionihus qvibuslibet immunes sint; nec 
ullos mercatus, nisi rerum domi auæ grovenientium, raulto mi- 



I 



15B7. ORDINANZIA. 289 

DU8 cauponariam exerceant. Et semper decenti veste, qvæ ver- 
bi ministrum deceat, tecti incedant. Hæc etiam volumus per- 
tinere ad Superattendentes et prædicatores civitatum, aliosqve 
Ecclesiarura, et Scbolarum rainistros. 

Præterea parochias rurales nemo sibi, nou legitime vocatus, 
vendicet. Nec ulli rn eis mercenarii tolerandi sunt: Qvod vix 
bona conscientia oífícium agere, nedum in tentatione persistere 
qveiat. Nam invasores iUi parochiarum, ut eas non ad hoc, ad 
qvod ÍDstitutæ sunt, venantur; sic fere eis qvoqve ineptissimos 
præficiunt: atqve ita, qvantum in ipsis est, oranem pietatem, 
specie pietatis, opprimunt, et sæpe lupos pro pastoribus, miseris 
parochianis præficiunt. Ad qvod accedit, qvod in nulla eccle- 
siastica functione constituti, prorsus profani sunt et ad oíficia 
hactenus inepti; ne dicam qvod sacrilegi simoniaci sint. 

Hic tamen volumus, ut Canonicis parochia, qvæ ab initio 
Canonicatui adnexa erat, permaneat; cum altera, qvæ ex gratia 
ipsis cessit: dummodo minister legitime officium suum peragat, 
et pari reliqvorum jure Superattendenti subsit. 

Nobiles, qvia in puram Evangelii prædicatiouem cum aliis 
consenserunt, sicubi jus coníerendarum parochiarum habuerint, 
vocatum ad se parochum, qvem Ecclesia postulat, ad Præposi- 
tum loci amandent; ut fiant erga eum omnia, qvæ ante de elec- 
tione et ccnfirmatiooe ministri dicta suut: Ne indocti pastores 
consituantur, in perniciem animarum, qvas Ci^ristus suo illo pre- 
tioso sangvine adseruit, aut boni pastores graventur etc. 

Postqvam Nobiles petierunt se liberari a decimis, qvas suis 
pastoribus, ut curam animarura gerentibus, debent, jam non pos- 
sint cogi ad eas solvendas, Admonemus eos, ut velint meminisse 
se esse Christianos, et dare sua sponte Christi miuistris, hoc 
est, ejus prædicatoribus, qvicqvid visum fuerit; ne condemnatio 
veniat super eos, de qva Christus loqvitur ad prædicatores : Qvi 
vos spernit, me spernit. Et qvi me spemitf speniit eum qvi misit 
me. Et Sodomce erit remissius in extremo die, qvam talibus con- 
temptoribus. 

Parochiæ rurales urbibus propiores, e Scholis earum ur- 
bium suos sibi custodes habeant, et solitos illis reditus in sub- 
BÍdium suorum studiorum suppeditent. Sed Catechismum cus- 
todes doceant pueros rusticorum, semel in septimana, ia loco et 
hora a pastore præscripta. Nam omnes custodes rurales post- 
hac ad oum modum debent docere Catechismum. Cui rei si non 
sunt apti, custodes esse non possunt. 

Ðipl. Isl. X. B. 19 



Foi: 41. 



290 ORDINANZIA. 1537. 

Ad sustentatioDem urbanorum rainistrorum, bona, qvæ hacte- 
nus parochiis adjecta fuere, et veteri jure ad eas spectant, ce- 
Foi. 42. daut. Qvod si his satis prospectum parochis non erit, Nos ad- 
demus eis qvod síitis est, ex aliis ecclesiasti.cis bonis, ubi íue- 
rimus a Superattendente et Præfecto admoniti, et ea de re cer- 
tiores íacti. 

Duo Ædiles seu Diaconi eligantur in civatibus et oppidis: 
qvi omoium redituum ecclesiasticorum registra habeant, ipsos re- 
ditus tollant, ad qvodqve qvartab anni, vel qvando commode fieri 
possunt, secundum consiliura Superattendentis, ministria dispen- 
saturi; reddentqve rationem pubhce (magistratu præsente) qvo- 
tarniis de his omnibus. 

Porro relictæ ruralium parochorum viduæ, a morte ipsorum, 
ad integrum annum, in ipsis parochiis cum suis liberis, dum 
commode provideantur, sustententur ; Et semel a morte viri se- 
mentem hibemam, vel æstivam faciant; et dimidium decimarum 
toUaut. 

Proinde, si, semente hiberna facta, obierit parochus, ut a 
Martini festo; poterunt, semente hiberna coUecta, etiam mediam 
æstivam facere, cum dimidia parte decimarum seqventis anni et 
ad proximas usqve pensiones parochum pascant. Qvod si, se- 
mente æstiva facta, moriatur, aut inter Philippum Jacobum et 
Bartholomæum, possunt qvæ seminaverint metere, dimidium de- 
cimarum tollere, et hibemam sementem mediam facere. 

Qvod si inter Bartholomæum et Martinum discesserit, inte- 
gras decimas præsentis anni habeant, et sementem hibemam fa- 
ciant solam, et usqve ad proximas pensiones parochnm pascant. 
Anno autem peracto, a parochia, si ita urserit parochus, cedant. 
Qvod si id grave successori videtur, meminerit se in sua relicta 
recepturura, qvicqvid sibi hic decesserit. 

Relictæ viduæ urbanorum ministrorum verbi, suæ commu- 
nitati curæ sint: Et pro earum conditione ipsis jubemua ut pro- 
videatur; idqve magistratui nostro, in eis urbibus, civitatibus si- 
ve oppidis, singulariter commissum volumus. Qvaró volumus, ut 
ejusraodi viduis prospectum eíficiant, inprimis de libera habita- 
tione. Et, si necessitas poscat, aliqvid ex ærario pauperum, aut 
certe dimidium annui reditus ministri defuncti, qvos habiturus 
fuisset eo ipso anao, eis dispensetur. Videat Superattendens, cum 
Præfecto, in visitatione, num hoc fiat 

Ad pauperum subventionem omnes soliti reditus, qvos hac- 
tenus habuemnt, reserventur: et qvicqvid est spontanearura ob- 



Fol. 43. 



1537. ORDINANZIA. 291 

lationum, qvæ vel ín festis coUiguntur, aut alias, in hoc con- 
ferantur. 

Ad hoc duo diaconi, aut plures, (ut visum fuerit Magistra- 
tui) prudentes et pii constituantur, qvi bona illa sublevent; in 
festis circumeundo colligant; et ipsis pauperibus pro sua cujus- 
qve necessitate fideliter et large dispensent; et qvotannis pub- 
lice omnium acceptorum et expensorum rationem, in præsentia 
ministrorum verbi et magistratus, reddant. 

Parochi in genere omnes, aut continenter vivant, qvibus id 
datum est, aut ducant uxores. Qvod si diversum fecerint, se- 
mel atqve iterum admoneantur. Si resipiscere noluerint, destituan- 
tur ab officio, et in locum eorum alii præficiantur. 

De Hospitalibus. 

Primura omnium volumus, ut restituantur in liberum usura 
pauperum, viUæ, agri, piscinæ, prata, raolendinæ, sylvæ, et rfe- 
liqva, qvæ autiqvitus sustentationi talium hominum attributa 
íuisse inveniuutur. Qvod si alicubi non sufíecerit, Rex reliqvum 
adjiciat, sciens Christi dictum: Qvod uni ex minimis meis fecis' 
tis, mihi fecistis. 

Porro bonis pauperum præficiantur Diaconi, qvi bona fide 
colligant reditus, et acceptorum æqve atqve expensorum reddant 
rationem, in præsentia Magistratus et Ministrorura verbi. 

Oeconomus in hospitali sit, vitæ pietatisqve probatæ: qvi 
habeat sub se servos et anciilas, pro pauperum multitudine; ita 
ut fideliter, et pro necessitate, cuilibet inserviatur. 

Hic, cum uxore et liberis ceterisqve ministris, ex publico 
sustentetur; ita tamen, ut ratio pauperum ineatur, et ne susten- 
tatio vertatur in luxum. Liceat huic oeconomo habere currura, 
qvem pro more emittat mendicatum, in præfecturam loci, ut ex 
eleemosynis etiara pauperibus aliqvid accedat. Huic parochi ru- 
rales, ad qvos pervenerit currus, operara suara, exhortando ple- 
bera ad officia charitatis, accoraraodent. 

Ex consilio parochi et raagistratus colligere eos pauperes 
debent Ædiles, qvi revera egent, aut valetudiue adversa labo- 
rant, ne afíectibus suis in deligendo, potius qvam necessitati, in- 
serviant. Qvos in hebdoraada serael atqve iterura visitet loci 
pastor, et sicubi negligenter curari pauperes invenerit, ea de re 
oeconomum admoneat. Si ille audire noiuerit, rem ad ædiles re- 
ferat. Verbo Dei qvoqve conscientias consoletur, ad minus in 
bebdomada semel. 

Populosa hospitalia, et ab urbibus aliqvantum diseita, suos 

19* 



292 ORDINANZIA. 1537. 

45. habeant et nutriant prædicatores ; ne, si ministratione Sacra- 
mentorum opus sit, in nocte, aut consolatione apud morituros, 
aliqvid detrimenti pauperes patiantur. 

Opera danda etiam, ut pro diversitate morborum, div«rsa 
laborantibus habitacula, lecti, vasa, et qvæ ad usum pertinent 
alia, assignentur; potissimum ubi contagio timetur: ne con- 
victu morbus a paucis virés suas ad multos extendat. Morbi 
curabiles, ut gallicus et similis, beneficio urbanorum medicorum, 
qvi diligentem huic rei curam adhibeant, et pro impensa opera 
mercedem percipiant, pellantur. Ita ut non soium sustententur 
pauperes, verum etiam beneficium valetudinis illis restituatur, 
qvantum id fieri potest. 

De Superintendentibus, et Præpositis, eorum 

adiutoribus. 

■' Superintendentes, restitutæ religionis conservatores, in sin- 

gulis diœcesibus singuli sint: et iUi ipsi in qvavis præfectora 

singulos habeant Præpositos, sibi coadjutores. 

Fræpositis, si pro sua conditione non satis habeant ex suis 
parochiis, addomus liberaliter, ne, qvi onera fertmt aliorum; in- 
opia cogantur laborare. Qvando vero visitant Præpositi neces- 
sario aliqvami ecclesiam, det eis ecclesia marcam unam et vic- 
tum in hospitio. 

De victu et salario Superattendentum. 

Superattendens, cum uxore honesta et liberis, potest habere 
duas ancillas, pro necessitate rei domesticæ. Præterea his mi- 
nistris carere non potest, videlicet notario, qvi scribat; servo, 
qvem cum eqvo vel aliter amandet; auriga, qvi qvatuor eqvos 

46. curet; £t puero, qvi semper adsit ad manum. Felix erit hæc 
domus, si hic puer etiam literas discat, et servi Sacram Scríp- 
turam; ut inde postea boni pastores aut scholæ præsides peti 
possint. 

Qvia vero Superattendentes, qvi veri sunt ecciesiarum Epis- 
copi vel Archiepiscopi, jam non vocantur ad canonicale otium, 
eed ad ingentes labores, id qvod Ðei gratia agnoscimus: nempe 
ut tractent et doceant latine alios Sacram Scripturam ; prædicent 
populo, non solum in sua civitate, sed etiam in tota diœcesi, 
qvocunqve accesserint, verbum Dei; contineant nostros subditos 
in pace et obedientia, per prædicationem ex Sacra Scriptura de 
magistratn et obedientia; curent, ut omnes prædicatores sincere 
et concorditer doceant sacrum Evangelium Christi, et qvæ huic 
cohærent, vivantqve pastores cum honesta sua familia, qvemad- 



1537. ORDINANZIA. 293 

modum Faulas ad Timotli. et Titum scribit, ut decet ministros 
Christi; et ut tales sub se habeant in gloriam Ðei et salutem 
Ecclesiæ Christi; ante ordÍDationem eos diligenter examÍDent, 
examinatosqve, et nomine Regis a Præfecto susceptos, ordi- 
nent, et suæ commendent ecclesiæ in nomine Ðomini. 

Diversum vero facientes, nec sua officia curantes, admo- 
neant, arguant, et aut emendent, aut adhibito Præfecto, Præpo- 
sito, et aliis aliqvot Pastoribus, officio deponant. 

Præterea omnes causas, qvæ ad conscientias pertinent, de 
qvibus consilium ex verbo Dei qværitur, cum vel Nos ad eos 
pcribimus vel nostri, vel ex sua diœcesi eis propositæ fuerint, 
suscipiant; et respondeant, qvam possunt ex verbo Dei diligen- 
tisaime, secundum gratiam ipsis dat&m; aut consulant alios Sup- 
perattendentes, vel doctiores prædicatore.s, ut certo respondere 
possint. 

Causas tamen matrimoniales, sed tum soium, cum contentio 
partium oritur et sententia publica reqviritur, aut qvando cri- 
men publicum est, vel scandalum in populo timetur, mittant ad poj^ 47, 
nostram audientiam vel ad nostrum Præfectum, et in civitatibus 
ad Senatum. Alioqvi pro conscientiis, in hac re, ut in aliis, ju- 
dicent ex verbo Dei, et sana dent ex ipso verbo consilia. 

Ab omnibus vero judiciis civilibus abstineant, nisi vocati a 
Nobis, et rogati a nostris Consiliariis et Præfectis fuerint, ad 
ea, qvæ ipsorum juramento et officio non repugnant. 

Postremo scholas puerorum in singulis civitatibus et oppi- 
dis visitent, cum ad ea loca pervenerint; curentqve cum Præ- 
fecto nostro, ut omnia iftic recte gerantur, nec omittant scisci- 
tari, qvemadmodum pro pauperibus caretur etc. 

Mirum si unus vir ad hæc omnia sufficiat, ut certe non li'- 
beat ei alia curare. Ad hœc quis idoneus? ut Pauli verbo utamur. 

Qvia igitur ad hosce immensos labores et ecclesiarum curas 
vocantur, nec volumus ut aliqvo') pro his officiis vel minimum 
qvid exigant, sed gratis per hæc prædicta sua officia serviant 
omnibus; excepto victu, qvem Superattendens, cum suo coraitatu 
et qvatuor eqvis, accipere debet a parochis ruralibus, et in civi- 
tatibus ab ecclesiarum parochiab'um tutoribus sive provisoribus, 
qvando est in itinere, vt visitet ecclesias semel in anno, aut 
qvando alias propter necessarias causas vocatur ab aliqva eccle- 
sia, aut ah'oqvi necessitas postulat eo abire: Promittimus, qve- 
madmodum corara Deo agnosciraus hoc nos debere, qvod ipso- 

1) Svo útgáfa 1737. 



294 ORDINANZIA. 1537. 

rum protectores erimus, cum nostris Præfectis. Nosqve, non 
Foi. 48. ignorantes verbum Christi: Dignus est operarius mercede sua, 
et Si non susceperint vos, exeuntes de civitate illa, excutite in eos 
pulverem pedum vestrorum etc, et verbum Pauli : Presbyteri du- 
plici honore digni sunt, maxime qvi laborant in verbo, Volumus 
constituere singulis Superattendentibns honestum victum et sa- 
larium, pro ipsis et prædicta ipsorura familia, ordinareqve, unde 
certo qvotannis hæc accipiant. 

Et hæc orania seorsum literis nostris et sigillo eis confir- 
mare, ne qvid eis desit. 

Et si postea certo deprehenderimus hæc non esse satis, ad- 
demus qvod deest; ut Nobis et nostris regnis adsit Deus, si re- 
ligionem et pacem curaverimus. Qvod ut faciamus, præstet ipse 
per Filium suum Dominum nostrum JESVM CHRISTVM, Amen. 

Assignamus itaqve et damus singulis Superattendentibus, in 
singulos annos, duas lastas (ut vocant) siligiais; qvatuor lastas 
brasii, duas lastas avenæ, qvinqvaginta plaustra fæni, viginti 
plaustra straminis, qvadraginta agnos, et centum florenos in au- 
ro. Qvia vero Haffniæ carius omnia erauntur, et universalis 
Schola eflíciet, ut ibi majorí sumptu opus sit, addimus Supe- 
rattendenti illic habitanti salarium tertiæ lecturæ Theologicæ, 
qvod minus est aliis salariis Theologorum; ut legat diligenter 
Sacram Scripturam publice in Schola, qvando domi adest, et 
non cogitur alio abire per visitationem Ecclesiarum. 

Qvando vero Christianorum est pro pauperibus curare, dignum 
judicamus, ut pro viduis et pupiUis Superattendentum, et aliorum 
Ecclesiæ ministrorum, cum tempus postulaverit, soliciti simus. 

Alia de Superattendente et Præpositi.s et pau- 

perum Ærario. 

Foi. 49. Superattendens loci, omnium scholarum, qvantum ad doc- 

trinam pietatis et studia puerilia attinet, rationem habeat; et a 

se probatum Ludimagistrum, cum Parocho loci et summis Con- 

sulibas constituat. 

Ludimagister vero reliqvos sub se ministros scholæ sibi cu- 
ret, et cum parochi judicio et approbatione, suscipiat. 

Superintendens loci, semel ab initio, omnes suas parochias, cum 
pubiica nostra autoritate, et adjuncto nostro Præíecto, visitet; ratio- 
nem omnium parochiarum ineat, bona earum cum oronibus suis be- 
neficiis conscribat; conscripta in certa registra referat. Qvo- 
rum unum sibi servet, reliqvum apud nos per nostmm Præfec- 



1537. ORDINANZIA. 295 

tum deponat; ut semper sit, nnde de sufíicienti miniatrorum 
Ecclesiæ sustentatione inqviri qveat, nec poathac cuilibet terae- 
rario deprædandarum ecclesiarura occasio pateat. 

In primis vero et ante omnia, in hac priraa visitatione^ Su- 
perattendens exacte legat et norit, qvæ in hac nostra Ordina- 
tione constituta sunt: Et curet cura adjuncto aostro Præíecto, 
ut bonos pastores habeant singulæ parochiæ. Et in civitatibus 
et oppidis, cura Prædicatoribus et Consulibns, instituat puero- 
rum scholas; curetqve pro eis præceptores: Hocqve nostris sub- 
ditis illic mandet, Nostro noraine, noster Præíectus. 

Volumus vero maxirae, ut Superattendens, cura Præíectono- 
stro, diligenter, qvantum opus sit ad honestura victura et sala- 
riura, unicuiqve parocho, prædicatori, mínistro ecclesiæ, Scholæ 
rectori, et pædagogis, Nobis scribat, ut in perpetuura confirrae- 
mus. Et si ecclesiæ non satis ad hæc habent, Nos adderaus 
qvod deest. Alioqvi videmus religionem nostris non posse du- 
rare et conservari. 

Speramus qvod Deus sua misericordia ad hæc nos coníor- Fol. 50. 
tabit. Araen. 

Pro Ludimagistro et ejus adjutoribus debet Præfectus no- 
ster, cura Superintendente, in singulis oppidis et civitatibus or- 
dinare et constituere certa et sufficientia stipendia, ex benefi- 
ciis Ecclesiasticis, qvando moriuntur illi qvi ea possident. Et 
constituatur unum certum beneficium perpetuum pro persona 
ludimagistri, qvod habeat ipse qvam diu fuerit in Scholæ 
öfficio. 

Hic admoneraus etiam Superattendentes, ut velint raerainisse, 
qvid Apostoli rogarint et raonuerint Paulum et Barnabara, qve- 
madmodum Paulus ipse ait, Gala. 2, Tantum, inqvit, ut paupe- 
rum memores essemus, in qyo et diligens fui ut hoc ipsum face- 
rem. Igitur qvisqve in sua diœcesi, cum Præfecto nostro, cura 
Præposito, Prædicatoribus, et Senatoribus, in singulis civita- 
tibus, erigat ærariura publicura, pro pauperibus; in qvod in- 
gerantur eleeraosynæ piorum, testamenta, et alia pia donata: 
Item Calendæ, Fraternitates, et qvas Gildas vocant, Memoriæ, 
Consolationes etc. qvando defuncti fuerint, qvi nunc inde vivunt. 
Item ad ærariura pauperura, pro sustentatione pauperum, volu- 
mus ut per Superattendentem, Præfectum et alios, qvi nomine 
Dostro adfuerint, cum urbium Senatoribus, ordinentur oranes Vi- 
cariæ, qve heredes non habent, deíunctis iis qvi nunc eas possi- 
dent, secundura sigillatas literas nostras: Exeptis iJlis, qvas nos or- 



296 ORDINANZIA. 1537. 

dinabimas pro UDÍversitate Ha^nieDsi, ant alias pro Ecclesiis, 
et pueromm Scholie, sine verornm panpemm incommodo. 

Prædicatores autem debent admonere populum, ut qvæ an- 

tea Missis, Monachis, pro animabus, pro indulgentiis, pro pere- 

grinationibus, et ceteris erroribus et Dei blasphemiis, bono qvi- 

Fol. 51. dem sed erraÐti affectu, dabant, dudc dent Deo et Domino no- 

stro JESU CHEISTO in pauperibus. 

Et hoc possunt prædicatores sine nota avaritiæ, qvando non 
pro se, sed pro pauperibus (qvibus certe Chrístiani debent) solli- 
citi snnt. 

Constituat vero Superattendens, cum Fræfecto nostro, cum 
Præposito, cum Presbyteris civitatis et Senatoribus, industrios et 
verbi Dei amantes viros, ut scribitur Act 6. et 1 Timoth. 3. qvi 
sint præfecti ærarii, et paupemm diaconi; qvi non negligant 
ofíicium ; et norint ubi, qvid, cni dare debeant ; et subinde, qvan- 
do necessarinm videtur, utantur consilio prædicatorum. 

Hi diaconi paupemm singulis annis possunt mutari: sednon 
omnes; ut maneat unus et alter, qvi per experientiam jam didi- 
cemnt hanc curam gerere paupemm. Rátioneni autem reddant 
singulis annis stato tempore Præposito, Prædicatoribus et Con- 
sulibus. Hoc erit placitum opus Deo. 

Præpositi vero cognitionem patriæ legis habeant, qvotannis 
singulas parochias visitent, adhibito in civitate Magistratu, qvi 
illic est. Et post factum coroputum ecclesiamm, inprimis qvam 
pure parochi Evangelium prædicent, Catechismum enarrent, Sa- 
cramenta administrent, debita munera exeqvantur, vita íunctio- 
nem ornent, ac num commode eis provisum sit, explorent. 

Deinde qvoqve parochianos observent, ut sciant qvantura in 
proíessa pietate promoveant, qvaliter ad desertam Papæ abo- 
minationem se habeant, doctrinæ Evangelicæ faveant, &uctus ej- 
us vita referant, cœmiteria et templa observent, ac solita debita 
qvemadmodum parochis pendantur inqvirant. 

Et si qvid alicubi in parochis desiderari ofíendant, diligen- 
ter eos officii admoneant; non resipiscentes ad Superintenden- 
tem loci referant. Ille, qvos ad ofíicium reducere non potest, ad 
magistratum remittat, sive loci Præfectum. Itidem parocbiani 
de non servata ordinatione, qvando non datur parochis qvod de- 
betnr, a præpositis admoniti, uisi ad mentem redeuntes, qvod 
æqvitas reqvirit præstent, ad Magistratum deferantur, sive ad 
loci Præfectura. 

Parochi ad Præpoaitos suos defectus referant: qvi ut om- 



Fol. 52. 



1537. ORDINANZIA. 297 

QÍa commode per SuperatteDdentem loci componantur, efíiciant, 
ne per contentiones parochorum male verbum audiat. 

Qvod sicubi parochi desiderari cœperint, huc qvam priraum 
Præpositi se conferant; magistratum et populum ad interceden- 
dum apud Dominum Deum, pro bono conseqvendo parocbo, ex- 
hortentur. Et postea ædiles templi, qvorum interest, moneant, 
ut apud Episcopum et Consules de eo conseqvendo instent. 

Superintendentes, in suis locis ubi habitant, Sacram Scrip- 
turam interpretentur ; et prædicent qvandoqve. Visitent vero sp- 
mel tantum singulis annis, commodo tempore, suam diœcesin, 
cum nostro Præfecto, nisi incidens aliqva necessitas reqvirat, ut 
sæpius visitetur. Ibi suspecti de doctrina examinentur, integri 
confirmentur, et si qvid contrariæ doctrinæ subortum fuerit, 
emendetur verbo Dei. Diligenter vero Superintendens, cum Præ- 
fecto nostro, investiget de salariis prædicatorum et Scholarum, 
de hospitalibus et ærario pauperum; et curent ne qvid in his 
desit. 

Superintendens si inventus fuerit non satis sincera fide of- 
íicium suum agere, muneribus parochorum corumpi, aut alioqvi yo\ 53. 
non ea, qva decet, vigilantia commissum munus exeqvi; Aut si 
(qvod absit) in crimen aut hæresin lapsus fuerit, coram Rege 
accusetur; et audiatur ejus defensio, præsentibus duobus aut 
tribus aliis Superattendentibus ; secundum illud Pauli 1 Timoth. 
5. Adversus preshyterum, nisi suh dnohus aut tribus testibus accu- 
sationem ne admiseris. Cavebimus diiigenter ne bonus vir con- 
tumelia aliqva afficiatur, aut ei fiat injuría, si accusatus est sine 
culpa. Si vero de errore aut crimine non resipiscit, ut emendari 
possit, ab oíficio deponatur. Debent enim Superintendentes, pro 
more Episcoporum, sine crimine esse, non solum cum eliguntur, 
verum etiam electi cavere, ne obnoxii crimini luxus, avaritiæ aut 
ambitionis notentur. In notatos et publice convictos, nec post 
nnam et alteram admonitionem resipiscentes, nbi depositi fnerint, 
jus suum Regia Majestas, pro ratione aliorura, habebit. Sicut 
et magistratus in alios ministros ecclesiarum et scholarum, ubi 
pro crimine depositi fuerunt, aut deprehensi in crimine capitali. 
Qvod Deus a suis ministris avertat! 

Ubi opus fuerit aliqvo Superintendente, conveniant oranes 
pastores illius diœcesis ex civitatibus solum; ita tamen ut relin- 
qvant, qvi curent interim Verbum et Saeramenta. Couveniant, 
inqvam, in locum habitationie Superattendentis. XX. die, post- 
qvam iUe defunctus est, et dent concorditer potestatem qvatuor 



Fol. 54. 



298 OFDINANZIA. 1587. 

pastoribus, eligendi aliqvem, qvem dignum vita et doctrina ju- 
dicaverint. Et hi qvatuor præsentent eum viciniori Superatten- 
denti; si non statim, tamen cum licet, ut iUic examinetur. Is 
si probatum judicaverit, mittat eum ad Serenissimum Regem, 
confirmandum. Rex vero, si susceperit eum, commendet eum 
diœcesi, per suos Commissarios et Præfectum iUius loci ; et man- 
det omnibus pastoribus, ut eum Superattendentem agnoscant, et 
obediant, io iis, qvæ Superattendenti sunt commissa. Jurabit 
vero Superattendens Regi fidelitatem, et sui oíficii et regiminia 
ecclesiastici diligentiam, secundum gratiam Dei. Ideo sub se 
habeat Superattendens omnes Præpositos, Parochos et Prædica- 
tores. Et hi obediant Superattendenti, nisi duxerint eum accusan- 
dum coram Rege (qvod absit) de crímine ant doctrína maia, ant 
negligentia officii; de qvibus vel non potest vel non vult emen- 
dari. Nam hic non est presbyteris tacendum, aut reliqvis Su- 
perattendentibus, si rem sciverint. Et locorum Præfecti debent 
nobls indicare, ubi talis infamia et clamor in diœcesi contra 
Superattendentem surrexerit. Ut autem Præfecti nostri, aut alii, 
nulla {>ublica infamia notatos, coram Nobis et aliis, infament, 
non eis permittimus. Qvin, si opus luerit, ut tueantur eos, man- 
damus. 

Susceptus vero a diœcesi Superattendens, ordinetur publice, 
in civitate suæ habitationis, dominico aut íesto aliqvo diet pro 
concione, et ante altare, per Præpotitos, et qvinqve aut sex vi- 
ciniores Prædicatores. 

Unus autem ex aliis Superattendentibus, vicinior, sit Ordi- 
nator, secundum modum qvi post scribetur. 
De Præfectis. 

Præíectis nostris, et Consulibus in civitatibus, maudamus, 
ut Ordinationem nostram, ministros ecclesiarum et scholarura 
tueantur, cum a Superattendente vel Præposito reqvisiti ad hoc 
íuerint; cum uon datur eis qvod debetur, aut iniqvorum pre- 
muntur injuria. Cur enim nostri Præfecti et Consules non prœ- 
Foi. 55. starent Dei ministris, qvod præstare debent vel infimo rustico; 
nisi offendere velint Deum et Nos? 

De libris ruralium Parochorum certis, et qvibus carere 
commode vix possunt. 

Cum Innumeri hodie mali libri prodeant, qvibus non solum 
imperiti, verum etiam judicio sæpe præditi inficiuntur, oportet 
bonos parocho.s, libris tantum approbatis uti; ne sub specieveri- 
tatis ipsos etiam errpres magna Buorom pernicie imbibant. 



ir)87. ORDINANZIA. 299 

Ante omnia ergo sacra BIBLIA habeant, ipsum fontem sin- 
ceræ pietatis. 

Deinde, Postillas LUTHERI qvibus ratio tractandorum 
Evangeliorum traditur. 

Tertio, Apologiara PHILIPPI qva certa doctrina pietatis de- 
íenditur, et, cur qvid sic credendum et docendum sit, ostenditur. 
Qvarto, Locos communes ejusdem ; qvibus necessarii Scrip- 
turæ loci methodice explicantur. 

Postrerao, librum aliqvem explicati Catechismi, cum minore 
Catechisrao LUTHERI ut sciant, qvi juventutem in elementis 
pietatis rite informent. 

Ultimo, librum Iníormationis Visitatorum Saxoniæ, et lib- 
rura hujus nostræ Ordinationis ; ut sciant, qvibus in rebus po- 
I tissiraum se esse intructos oporteat. 

Novi vero libri, sive Danice, sive Latine, aut Germanice 

I scripti, item translati in Danicam lingvam aut aliam, itemqve 

I alibi excusi, maxirae si theologica tractant, aut ad politica sive 

œconomica pertinent, non excudantur in regnis nostris a Ty- 

pographis; nisi prius ab Universitate nostra, et deinde a sin- Foi. 56. 

gulis Superintendentibus regni Daniæ, publico testimonio probati. 

De domibus Superintendentum, et iUorum, qvi in civita- 

tibus et oppidis sunt, prædicatorum, et alionim 

Scholæ et Ecclesiæ ministrorum. 

Curatores Ecclesiarum in civatibus et oppidis pro suis præ- 

dicatoribus sive pastoribus, et aliis ecclesiæ sive parochiæ suæ 

ministris, curent commodas et honestas habitationes, easqve re- 

sarciant et ædificent, ecclesiæ sumptu, qvicqvid deest ad rei 

domesticæ et studii necessitatem. Similiter et scholam, et scho- 

lœ ministrorum habitationes. Qvod si plures parochiæ sint in 

una civitate, omnes curatores parochiarum scholam et ejus ha- 

bitationes ædificent, resarciantqve etc. Ita taraen, ut habita ra- 

tione ecclesiarum, ilia Ecclesia in hac re plus faciat, qvæ ditior 

; est, judicio Præfecti nostri, Superattendentis, Præpositi et Sena- 

í tus. Valde iniqvum nunc esset, si prædicatores in civitatibus 

' cogerentur suo sumptu ædificare ex suo salario; qvando possunt 

officio deponi. et ipsæ domus sunt Ecclesiæ; unde nihil accedit 

ipsorum viduis et pupiliis, vbi decedunt Superattendenti vero 

curatores ecclesiæ, sive ecclesiarum, si plures ibi parochiæ sunt, 

in civitate, ubi ipse habitare debet, curent ac sarciaut houestam 

domum et coramodam, pro re íamiliari, pro studiis eius, cum 

j bftbitaculis et cubiculis ministrorum eius, et cum stabulis. Neqve 



Fol. 57. 



300 ORDINANZIA. 1537 

hoc grave ipsis videatur, qvod publicum totius diœcesis xniní- 
strum ipsi soli hoc hospitio dignantur. Nam egregia commoda 
præ ceteris ex eo habent; qvia audiunt ejus lectiones sacras et 
conciones, attamen non dant ei stipendiura. Accedere et con- 
sulere eura licet ipsis, qvoties volunt, sine suraptu. Præterea, 
cum ab aliis ecclesiis, qvocunqve venerit, per totam diœcesim 
accipiat cibum et potum, et reliqva hospitii benefícia, pro se 
servisqve suis et eqvis, ab hac ecclesia et hisce suis civibus ni- 
hil accipit; sed potius omnia apud eos consumit, qvæ victui ip- 
sius sunt deputata. Optandum ergo eis íuerit, et loco beneficii 
habendum, qvod pro eo honeste ædifícent; Tantum abest, ut hoc 
sit eis grave. 

De Norwegia. 

In Norwegia, curabimus qvam primum, vt sint Superatten- 
dentes in singulis diœcesibus. lUis mandabimus, vt, qvam pos- 
sint rectissime, interim curent, ut singulæ parochiæ bonos præ- 
dicatores et verbum Dei habeant; nihilque negligatur, qvod ad 
verbum prædicandum et salutem hominum attinet; et disponantde 
aliis qvæ sunt in hac nostra Ordinatione, qvæ possunt: Ðonec 
nos in Norwegiam veniamus; id qvod brevi futurum, per Chri- 
stura speramns. Tunc consilio iUorum Superintendentum, seor- 
sum illic ordinabimus, et confirmabimus ea omnia, qvæ ex hac 
Ordinatione illic servari non possunt. Multa enim ibi aliam re- 
qvirunt ordinationem. 

De Emeritis minístrís Ecclesiarum et Scholarum. 

Emeríto alicui prædicatori, ministro Ecclesiæ, aut Scholæ 

puerorum, id est, qvi in suo officio dóctus diu fideliterqve ser- 

vivit, nec potest amplius præ valetudine, cum pro eo rogati 

fuerimus, dabimus unam præbendam, proxime in Begno vaca- 

Fol. 58. turam, pro reliqva vita transigenda. 

De Canonicis. 

Pro Canonicis, qvæ necessaria videntur, statnemus in con- 
firmatione Academiæ Haffniensis. Volumus vero et mandamns, 
ut qvemadmodum semper debuerunt, foveant honesto stipendio 
ernditum aliqvem Theologum in sua civitate; qvi publice legat 
latine sacras literas, pro Canonicis, pro Scholasticis, aut doctis 
civibus, aut aiiis adire volentibus. Hic Theologus nonnunqvam 
stato tempore prædicet; sed ita, ne alia ordinaría prædicatio 
per hoc impediatur. 

£t Canonici, qvi alibi non aguot studii gratia qvotidie ca- 
nant ex Scríptura et verbo Dei; qvemadmodum dilectus nobifl 



1537. ORDINANZIA. 301 

Joannes Bugenhagim Pomeranus Doctor, suo consilio, qveniad- 
modum vocat, ex verbo Dei et ratione fidei Christianæ præscrlp- 
8it. Qvæ jussimus in fine liujus uostræ ordinatiouis addi. Ea 
cum non gravent, ut illa Papistarum battologia; sed sancta siat, 
et jucundissima verbi Dei exercitia, invocationes Dei, et gra- 
tiarum actiones, atqve pene ludendo assvefaciant pios ad ipsam 
Sacram Scripturam; nihil est, cur aliqvis Canonicus, qvi a Ca- 
DOnica Scriptura nomen habet, ea recuset, Dominico qvoqve 
die, et in festis, si adsunt communicaturi corpore et sangvine 
Christi, Cænam Domini celebrent, ut ibi præscriptum est, nisi 
ipsorum ecclesia sit parochialis: qva de re antea dictum est in 
hac sacra Ordinatione. Licebit eis in hoc suo otio vivere, sed 
hooesto et literario, donec ad officia vocati íuerint. Qvi non 
continent, ducant uxores, secnndum Dei ordinatione'n, nihil mo- 
rati doctrinas dæmoniorum. Venerandum conjugium (ait iUe) sit 
omnihus, et thorus immaculatus, Schortatores autem et adulteros ju- Foi. 59. 
dkabit Deus. Conversamini sine avaritia, contenti præsentibus, id 
est, iis qvæ adsunt. 

Quando autem propter doctrinara vocantur qvidara ex eis, 
si ita res postulaverit, ad officium Superattendentum, Pastorum, 
Prædicatorum, Scholarum, Academiæ, aut ad consilia et labores 
pro rebus publicis; accipiant integra illa stipendia officii sui; et 
simul retiueant omnia, qvæ ex Canonicatu habent: nisi qvibus- 
dam rebus sua sponte voluerint resignare, ita ut sint ditiores, 
qvi meliores ; et qvi sua doctrina nunc aliis inserviunt. Certe 
haoc gratiam nostrara conteranere, qvid aliud esset, qvam et 
pietatera et honestatera exosara habere? 

De Monachis non mendicantibus. 

Monachis, qvi veritatem Dei intelligant, sit sua libertas per 
iEvangeliura libera in conscientia. Si revereuter et honeste pe- 
tierint a Superiori auo raanuraissionem, non ultra volentes raa- 
nere illic propter conscientiara et timorera Dei, cupientesqve se- 
cundura Deura aliud genus vitæ, non hoc eis negetur. Iramo 
convenit, vt raiseri, accepta veste et viatico, et pecunia aliqva 
in eleemosynam, dimittantur. Si superior recusaverit, de hoc 
coram nöbis respondere debet. Paciliori sumptu, cum larga 
eleemosyna diraittitur raonachus, qvam perpetuo invitus, contra 
eonscientiam, in raonasterio aleretur. Certe nos qvorundara im- 
puri cœlibatus noluraus esse participes. 

Qvi autem monachi in raonasterio esse voluerint, qvamdiu 
iUic manserint, suo Superiori subjecti slnt et obediant> ad agen- 



Fol. 60. 



Fol. 61. 



802 ORDINANZIA. 1537. 

dum, qvæ decent sanctos, ad honeste vivendam. Non exeant 
aut discurrant qvocunqve voluerint, sine mandato Superioris. 
Audiant et discant sacras lectiones et prædicationes ; legant sa- 
cra: ut íorte qvidam possint postea fieri pastores ecclesiarum. 
Ideo singula talia Monasteria habeant doctum virum, qvi legat 
Sacrara Scripturara, doceat Catechismum, prædicet etc. Pro hoc 
suo sancto labore honestum recipiat salarium et victum. Ca- 
nant vero, et festo die cœnam Domini nostri Jesu Christi cele- 
brent; qvemadmodum diximas de Canonicis. 

De Monialibus sive Nonnis. 

Nonnæ sive Moniales, si propter conscientiam hoc vitæ ge- 
nus rautatum voluerint, liceat eis, sed honeste juvantibus aut 
conscientibus amicis, hoc sodalitium deserere. Ut enim nul- 
lius conscientiæ dominarí debemus, ita alieni delicti participes 
esse nolumus. Bene scimus, illud otium et deb'cias, et plusqvam 
carnalem libertatem et securitatem, qvi cultus Dei male vocatur, 
non esse Dei institutum. 

Qvibus autem placet in monasterio manere, q^amdiu man- 
serint, obediant Superiori suæ, sive Priorissæ. Non excurrant; 
honeste vivant; cum Tiris non conversentur; aliqvid operis agant; 
legant; invocent Patrem in nomine Christi; audiant sacras lec- 
tiones Catechismi, et prædicationes ; discant rectam rationem 
veræ in Christum fidei. Si autem Priorissa qvæ non decent eis 
permiserit, aut ipsa fecerit, deponatur oíficio; et alia melior eis 
præficiatur. 

In singulis talibus monasteriis præficiator aliqvis doctus et 
modestus prædicator, qvi habeat uxorem honestam, cum honesta 
íamiliola, qvi legat coram eis, prædicet, etc. Ei detur hones- 
tam salarium et victus. 

Canant et celebrent Cænam Domini, ut de Canonicis dic- 
tum est, nisi commodius duxerit prædicator qvædara et pauciora 
cantanda, Danice potius qvam latine, ut erudiantur per verbum 
Dei, dum intelligunt qvæ canunt et legunt. 

Juramentura Superintendentis. 

Serenissime Domine Bex, Ego N. électus Superintendens diæ- 
cesis N. promitto Majestati tuæ /idelitatem, qvod volo curare, qvan' 
tum in me fuerit, tuœ Majestatis et Regni konorem, commodum, 
pacem, tranqvillitatem, odedientiam et alia, qvœ secundum Deum 
debeo Regiæ Majestati, et óbsistere iis, qvæ sunt his contraria. Præ- 
terea promitto, qvamdiu in koc fuero officio, qvod volo sincere trac- 
tare Sacram Scripturam, secundum doyium mihi a Deo collatuw, ; 



I 



1537. ORDINANZÍA. $03 

pure tradere Evangelium, et Sacramenta, secundum Christi insti- 
tutionem. Ab opinionibus caveho; certis fidei nostrœ articulis in- 
hœrebo. Apud pastores Ecclesiarum, mihi commissarum, ut simi- 
liter ])rœstent docendi et Sacramenta dandi officium, utqve Cate- 
chismum doceant et exigant a suis in confessione aut alias, diligen- 
tissime agam et adnioneho. Agam et pro puerorum Scholis, pro pau- 
peribus, pro ordinMionibus puhlicis, et alia, qvæ de ojficio Superin- 
tendentis in scripta Ordinatione continmtur ; nec sinam me vel mu- 
nerihus, vel amore, aut alio affectu corrumpi contra meum officium. 
Si qvid fragilitate humana, aut ignorantia, aut alio casu, a me 
neglectum fuerit, hoc ignoscat mihi clementia Dei Patris, per Jesum . 
Christum Filium suum. Sponte autem aut studio, contra ea, qvæ 
nunc Tuæ Regiæ Majestati promitto, agere non volo. Ita me Deus 
adjuvet per hoc sanctum Evangélium. 

Et hoc diceas taugit librum Novi Testameoti. Fol. 62. 

Hisce Gerimoniis ordinabitur publice Superintendens, 
dominica die aut festo. 

Lecta Epistola, in Missa, aliqvis Prædicator vel Præpositus, 
conscenso suggestu, dicit populo, N. esse electum in Superatten- 
dentem, pium virnm, iudustrium, modestum, doctum etc. Ideo se ad- 
monere, ut orent pro eo et verhi ministerio, Pater noster efc. 

Mox canitur Veni sancte etc. Interim ingreditur populus ad 
chorum, vel prope, ut licet. Ordinator autem, propius accedens 
ad populum, ut possit exaudiri, indutus .superpelliceo, et cappa 
corali, ut vocant, cum ordinando, induto superpelliceo, et aliis 
presbyteris, superpelliceo indutis, qvi adesse possunt, jubet pri- 
mum orari, Pater noster; ut adsit Deus huic negotio. Mox sur- 
gens, et stans, commendat brevibus Ministerium Verhi, sanctis- 
simum, utilissimum, necessarium etc. Magno præconio Spirifus 
Sanctus in Paulo laudat hoc ministerium, Ecclesiœ a Christo glori- 
ficato datum, dÁcens: Ascendens Gkristus in altum. dedit hominihus 
dona, qvosdam Apostolos, alios Evangelistas etc. ita ut, si huc res- 
picias, merito inter festa Christi nobis festum Pentecostes deheat esse 
maximum. Nascitur qvidem Christus, patitur et resurgit ; sed qvid mun- 
do prodesset iste thesaurus, nisi in festo Pentecostes, et postea usqve 
ad finem mundi, prædicatores et doctores verhi faceret,. qvi thesau- 
rum mundo per verhum distribuerent, de qvihus ait, Qvi vos audit 
etc. ? Igitur pro hac diæcesi electus est hic N. vir honus, pius etc. 

Inde canitur Psalmus, Domine Dominus noster etc. Ex qvo 
mox unum et alterum versum Ordinator interpretatur, de Christi 
prædicatoribus et regno Christi, brevissime. Debet enim Ordi- -poX. 63. 



II 

304 ORDINANZIA. 1537. 

nator cavere, ne proHxitate tædio afficiatur populus, et contem- 
nat hoc Degotiura. 

Mox legit Superintendenti officia ipsius, ex Ordinatione ; ma- 
xime ex capite de victu et salario Superintendentum, ubi sic 
scribitur: Qvia Superintendentes, qvi veri sunt Ecclesiarum Epis- 
copi vel Árchiepiscopi, jam non vocantur ad etc. usqve, Qvia igitur 
etc. Et postea mandat ei, ut sincere doceat Evangéliim, id est, 
remissionem peccatorum et vitam œternam, in Christo Jesu filio 
Dei solum; Item, de charitate, cruce, pœnitentia^ magistratu, obe- 
dientia, ex verbo Dei: Item, de Sacramentis, ex Christi institu- 
tione, non aliud aut aliter. Promittis? Respondet, Promitto. Or- 
dinator addit: Da dexteram; et iUe dat. 

Seqvitur statira Psalmus, qvi canitur, Ecce nunc benedicite Domi- 
no etc. Post Psalmum, dicit Ordinator : Vobis pastoribus canitur hic 
psalmus, ut levetis manus, id est, oretis, et benedicatis Domino, id est, 
prœdicetis benedictionem in semine Abráhœ Christo efc. etiam noctu, non 
solum in die, id est, asidue, et cum summa dUigentia, ita contra regnum 
Satanœ agentes. 

Et pergat, sic dicens: Hadenus cecinimus sacra cantica et Psahnos, 
commendantes officium verbi; nunc de eodem audiamus, et sacras lectiones. 
Hic aliqvis ex presbyteris recitet lectionem: 

Sic dicit Patdus Epicsopo TU. 1. Sujus rei gratia reliqvi te 
etc. usqve ad finem capitis. 

Secuiidus presbyter statim recitet lectionem alteram. 
Foi. 64. Actorum 20. Paulus vale dicens presbyteris Ephesiorum dicit: 

Nunc ecce ego scio qvod post hac non etc. usqve ad finem capitis. 
Tertius presbyter niox subiungat tertiam 

lectionem. 

2. limoth. 3. dicit Paulus ad prœdicatorem : Obtestor etc. 
usqve, Nam ipse jam immolor etc. 

Post has lectiones Ordinator dicit: Hæc omnia admonent 
officii sui prœdicatores, et simul declarani, qvam placeat Deo hoc 
officium, et necessarium sit Ecclesiæ. Nam per prœdicatorem suum 
Chrisius ipse prædicat, baptizat, dat Sacramentum, arguit, exhor- 
tatur, consolatur, qvœ maxima est nostri consolatio in isto ingrato 
et coniemptore mundo etc. 

Pergit vero sic dicens : 

Post kœc omHÍa sdre débetis omnes, qvod hæc ordinatio sandi- 
ficatur per Jwec duo, nempe per verbum et orationem; ut et qyæli- 
bet creatura ad usum et ministerium nostrum; id qvod Paulus sic 
dicit: Omnis Creatura Dei bona est ad utendum cum gratiarum 



1537. . ORDINANZIA. 305 

adione fidelihus, et qvi noverunt veritatem. Sanctificatur enim per 
verium et orationem. Hœc Paulus. 

Verbum, qvo nobis commendatur et sanctificatm hoc ministe' 
rium, Apostolicum audistis, tametsi præterea multa alia scripta 
sunt. Nunc ergo, ut perficiatur hœc sanctifimtio, addamus et al- 
terum, nempe orationem. 

Cum de omnibns orare debemus, maxime opus est ut oremus^ ^®^* ^ 
pro prædicatoribus et ministerio verbi. Nam ut dicitur Lucœ 6. 
Christus tota nocte oravit, qvando mane ordinaturus erat XII. Apo- 
stolos. Bem alibi dicit: Rogate dominum messis etc. 

Orationi etiam addebant Apostoli et Seniores Ecclesiœ manuum 
impositionem, cum ordinarent vel mitterent prædicatores, ut vides in 
Actis. Qvem morem susceperunt postea Ecclesiæ Christi ah Apo- 
stolis, qveniadmodum Paulus hortatur JEþiscopum, dicens: 

1. Timoth. 5. Manus ne cito alicui imponas. De prædicato- 
rihus et doctoribus Ecclesiarum hæc dicuntur, non de Missariis. 
Olim hostiis manus imponehantur, ut vides in Lege Mosis. Sdtote 
et hic nos Deo oferre ad sacrum ministerium eos, qvibus manus 
imponimus. 

Hoc ergo et nos, ab Apostolis docti, hic fademuSf in nomine 
Domini nostri Jesu Chrísti. 

Hic Ordinator, cum presbyteris et senioribus imponit 
capiti ejus manus, et dicit aperte: 

Oremus, Pater noster etc. Et addit: Omnipotens æterne Pa- 
ter, qvi ita nos docuisti per unigenitum Filium tuum, unicum Ma- 
gistrim nostrum; Messis est multa, operarii vero pauci: Rogate 
ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam. Qvæ 
verba nos admonent, bonos operarios, id est prædicatores et Eccle- 
siarum doctores, a tua gratia, seria et fideli prece petendos. Nos í'ol. 68, 
tuam immensam honitatem precamur, ut clementer respidas hunc 
famulum tuum, qvem ad Episcopále Ecclesiæ offidum eligimus; ut 
sit diligens in verho tuo, ad prœdicandum unicam nostram salutem 
JESVM CHRISIUM, ad docendas con'sdentias ad consolandum, 
ad monendum, et arguendum cum omni patientia et doctrina, ita ut 
sacrosanctum Evangelium perpetuo apud nos duret, sincerum et si- 
ne fermento humanœ doctrinæ, et fructum ferat nóbis omnibus æter- 
næ salutis, per eundem Jesum Christum Filium tuum, Dominum 
nostrum. 

Respondetur ab omnibus: Amen. 

Et statim canitur Danice: Nunc rogamus Spiritum Sandum, 
propter fidem rectam maodme etc. 

DipL l8l. X. B. 20 



306 ORDINANZIA. 1537. 

Interim procumbit Ordinator corara altari, cum ordinato, et 
aliis presbyteria; et orant, dam cantatur primus cantici versus- 
Deinde surgunt, et vadit qvisqve in locum suum, ut postea, cum 
aliis iidelibus, accipiant sacram Ciirísti coramunionem in hac 
Domini Cœna. 

Omnia prædicta dicantur et legantur Danice, ut Ecclesia 
intelligat. Fsalmi cantentur latine. 

Seqvitur enim brevis expositio ex Psalmis, vulgari sermone, 
eorum qvæ huc pertinent. 

Cum legitur ultima Collecta in hac Coena Ðominica, acce- 
dentes procumbant rursum ad altare, et suscipiant ultimara illam 
et consvetam benedictionem ; utcumqve nou ipsis tantum, sed to- 
ti Ecclesiæ annuncietur et detur. 
fol. 67. Einis Ordinationis Superintendentis. 



Post hœc adjicimus huic Ordinationi sacram instructionem et 

Gonsilium Joannis Bugenhagii Pomerani 

Doctoris, ex verbo Dei: 

Id qvod D08 probamus, suscipimus et servatum volumus: 

pro Canonicis et Monachis; qvemadmodum ante dictum est in 

hac sacra Ordinatione. Sic enim consulit vir ille et docet: 

FoL 68. pia et vere Catholica, et consentiens veteri Ecclesiæ, 

Ordinatio Cæremoniarum, pro Canonicis 
et Monasteriis. 

Si qvid voluerint cantare Monachi, qvi adhuc in Monasteriis 
reliqvi sunt, aut Canonici, Primum et ante omnia sic instituant 
aniraum verbo Dei et fide Christiana, ut certo sciant, solum 
Christum coram Deo Patre suam esse justitiam et vitam æter- 
nam ; Murmura vero illa horarum canonicarum, et longas simiula- 
tasqve preces, esse fatigationes corporum, etvexationes conscien- 
tiarum. 

Deinde, nihil canant, aut legant publice, qvod non sit 
ex Sacra acceptum Scriptura, id est, ex Veteri et Novo Te- 
stamento; ne sub specie nominis Dei nomen Dei blasphement, 
contra secundum præceptum : Non assumes nomen Domini Dei tui 
in vanum. Non enim erit impunitus, gtn hoc fecerii : Ne mrsum 
puniamur a Deo horrenda animi cæcitate, ut antehac. 

Idcirco abstinebunt a cantu, et CoUectis qvæ sapiunt iuvo- 
cationem sanctorum, et justitias humanas, qvasi nostris operibus 
mereamur remissionem peccatorom, et vitam ætemam. Qvæ est 



1537. ORDINANZIA. 307 

impietas, et abnegatio misericordiæ Dei Patris et sangvinis Do- 
mini nostri Jesu Christi, blasphemia in Evangelium gloriæ Dei, 
et turpis ignorantia Baptisrai nostri. 

Grloriamur nos esse fideles, non Turcas. Sed vbi est fides 
nostra? Eidere nostris justitiis, non est fidere sola Dei bonitate 
in Ghristo; sed est proprie habere Deos alienos, contra primum 
præcoptum; ut simus athei et impii, sine Deo in hoc mmdo, om- 
nía tentanteS; qvasi varios Dei cultus, sine verbo Dei, sine man- 
dato Dei, sine fiducia in Deum ; breviter, sine Deo. Annon hic 
merito obsistit Ecclesia, sancta sponsa Christi, cum Paulo dicens; y p ■/); 
Ergo sdlicet Christus gratis mortuus est? Et rursus. Ignorantiam ^ Qq^ J 
Dei qvidam habent. Item, Volentes, ut Judæi, suam statuere ju- foi. 69. 
stitiam, justitiæ Dei non sunt subjecti. Justitia autem Dd, id est, Bom. 3. 
qvando justificamur a Deo, est per fidem sangvis Christi etc. 

Qvis enim nunc revelata veritate, feret has et similes blas- 
phemias, in CoUectis qvibusdam: Deus qvi nos hodierna die sol- 
lennitate Beati Georgii, Blasii etc. læti/icas, concede propitius, ut 
ejus meritis et intercessio7ie a peccatis omnibus absolvamur, et vi- 
tam conseqvamur œternam? Hoc scilicet est petere Patrem in 
Domine Jesu, qvemadmodum ipse jussit? Hæc scilicet est ora- 
tio fidei, qvemadmodum oratio debet esse fidei, nisi Turca sis? •' o«. 14. 
et tamen post istas Élasphemias audemus addere: Per Domi- 
num nostrum Jesum Christum etc. 

Qvanto sinceriores et sanctiores sunt orationes, qvas CoUec- 
tas nunc vocamus; qvas pii Episcopi et Ecclesiarum pastores 
olim íecerunt, qvæ adhuc apud nos sunt? CoUectæ de tempore, 
ut vocantur: in qvibus sola misericordia Patris imploratur per 
Jesum Christum Dominum nostrum. Qvemadmodum ipse promi- 
sit: Si qvid petieritis patrem, in nomine meo, hoc faciam. 

Sic et sincerior fere est iUe cantus, qvi vocatur de tempore. 
Nam fere semper habet manifesta verba ex Psalmis, Prophetis, 
Novo Testamento, aut historia sacra Bibliorum. íd qvod pius 
homo facile videbit. De sanctis autem raro aliqvid sinoeri ca- 
nitur; nisi sit, ut dixi, ex Sacra Scriptura: Id qvod tamen sæ- 
pe impie detorqvetur, pro justitiis humanis, in alienum sensum. 
Hic facile judicabit fidelis homo, qvi vel norit, qvid Arti- 
culi nostræ Fidei sibi velint; Credo in Deum patrem omnipoten- 
tem, creatorem cceli et terrœ: Et in Jesum Christum, filium eius 
nnicum, Dominum nostrum qvi conceptus est etc. Siqvidem cre- Fol. 70. 
dimus nos Christiani Remissionem peocatorum, ut fatemur in ar- 

ao* 



308 ORDINANZIA. 1537 

ticulis fidei, per Christum, pro nobis conceptam, natum, passum, 
mortuum et glorificatum. 

Matth 6 Qvemadmodum et ipse jussit nos invocare Patrem, Remitte 

nobis debita nostra. Hic unus articulus, qvi est, Remissio pecca- 
torum per Christum, si vere creditur, coníundit et subvertit to- 
tum Papatum, et omuem Monaehatum, ut nunc est, et omnes ju- 
atitias humanas, virorum et mulierum; id qvod est regnum An- 
tichristi. Tantum abest, ut hoc Articulo credito, non possit fi- 
delis homo, etiamsi sutor sit, non dijudicare caiitus et verba fi- 
dei adversa; modo lingvara intelligat, qva canitur. 

Qvod autem Pharisaicis opinionibus occupati multi dijudi- 
care non possunt, aut non volunt, certissimum signum est, eos 
defecisse a fide et Baptismo Christi, sub noraine tantum fidei 

J. Tt»noí«.Qjjj,^g^jj^QgQ Qvemadmodum Paulus ad Timotheum, ubi dixerat 
de honesto conjugio Episcoporum et Diaconorum (qvi longe aliud 
tunc erant, qvam nunc,) subdit eodem contextu prophetiam, de 
futuris erroribus et blasphemiis Antichristianis, dicens, qvod qvi- 
dam deficient a fide, credentes spiritibus erroris, et doctrinis dæ- 
moniorum, docentium mendacia, in hypocrisi, id est, sub specie 
pietatis et religionis, ' et habentium conscientiam cauterizatam, id 
est, turpi cauterio inustam. Sunt enim alligati corde ad opera 
et statuta humana, sperantes in talibus esse salutem, qvæ gloria 
soli debetur Christo. 

Ador. 4. Non enim, ut ait Petrus in Actia Apostolorum, aliud nomen 

sub cœlo . datum est hominibus; in qvo nos oporteat salvos fieri. 
Accedant miUe alia nomina: nihil hic sunt. Audis exclusivam 
Fol. 71, jiiam particulam, de qva nunc ineptuli disputant, num sola fide 
justificemur, ignorantes qvid vel vocabulum fides significet, ne 
dubites eos a fide defecisse. Siqvidem fides, sive fiducia iUa 

1. Cor. 2. Christiana, apprehendit Christum, in conscientia coram Deo, et 

l.Tim. 2. ixi Christo Patrem: Et aliam justitiam coram Deo non novit, 
Bom. 8. QJgj Christum. Hic est Deus et homo, mediator inter Deum et 
hominem, qvi sedet ad dexteram patris et interpellat pro nobis: 
Non est in alio salus, non aliud nomen sub cælo datum est homi- 
nibus, in qvo nos oporteat salvos fieri, etiamsi nomines legem Dei. 
Tantum abest, ut nomina legum humanarum et excogitati cultus 
hic aliqvid possint. 

Omnes homines, ut Tarcæ, Judæi et impii contemptores et 
ventris servi apud nos, multa dicere possunt de Deo, qvæ et 
diabolus credit: nempe, qvod Deus, surama majestas, condide- 
rit cælum et terram etc. Soli autem vere Christiani credunt. 



1537. ORDINANZIA. 309 

hunc Deum suum esse patrem, et se esse filios: Apprehendunt 

enim fide Christum, in qvo solo Patrem habent; extra qvem * 

Deus uon invenitur. Deum nemo vidit unqvam, unigenitus Filius, 

qvi est in sinu patris, ipse enarravit, id est, revelat patrem; a\ío Matth.ll, 

prædicato EvBngelio. Patrem nemo novit nisi filius, et cui volue- Luc. 8. 

rit filius revelare, suo Spiritu Sancto, per Evangelium. Nam 

multi audiunt et legunt Evangelium, qvi tamen non credunt. 

Hæc qvi non norunt, adhuc sunt sine fide. Non ergo mi- 
rum, qvod pro suis justitiis, id est, stercoribus humanis, dispu- 
tantes, non possunt intelligere, Sola in Christum fide nos justi- 
ficarí. Qvos qvæso Ordines, qvas Religiones et observationes 
duxeris huic justificationi addendas? 

Hic est unicus ordo, una religio et certa salus, credere in 
Christum Jesum; qvod ipse solus, qvi crucifixus et mortuus est 
pro nobis, est nostra sapientia, justitia, sanctificatio et redemtio. ' * 

Et qvi gloriatur, non in se, sed in Domino glorietur. 

Nostrum est peccatum, et damnatio, et omnes sumus sub 
lege, nisi liberemur. Christus autem credentibus est justitia, et 
propitiatio, et salus æterna. Hic liberat a lege, peccato et mor- 
te; et constituit nos, ut simus sub gratia; agnoscamus et in- 
vocemus Patrem. Hæc est religio Prophetarum, Martyrum sanc- 
torum, et omnium vere Christianorum, ut gloriatur Petrus Act. 
10. Ruic, inqvit, Ghristo omnes Prophetæ testimonium perhibent, 
remissionem peccatorum aceipere per nomen eijus, qvotqvot credunt, 
in eum. Hæc est sincera et sancta Apostolorum doctrina, a 
Christo cœlitus orbi mandata, et prodigiis Spiritus Sancti fir- 
mata, unde canimus: Credo unam Sanctam, Catolicam et Aposto- 
licam Ecclesiam. 

Sectas non agnoscit Ecclesia, etiamsi voverint et juraverint, 
Buas impietates se servaturas, contra votum et sacratissimum 
Baptismi pactum. Sed dicit cum Panlo, Nemo sit mihi molestus. ^^^- ^- ^* 
Non a»pernor gratiam Dei. Nam, si per legem est justitia, ergo ^' 
Christus gratis mortuus est, gvi dilexit me, et tradidit semet iysum 
pro me. Cui hoc pretium redemtionis non satis est, qværat aliud : 
sed infernum inveniet. 

Egregii isti disputatores ne hoc qvidem intelligunt, de qvo 
disputent. Nam contentio non est, utrum Sol, Luna, lapides aut 
trunci aut alia justificent; Sed tantum contentio est de justitia 
fidei, et justitia operum coram Deo. Hic Spiritus Sanctus in 
cordibus fidelium et expresso verbo Dei negat operibus coram jRom. 3. 
Deo justitiam: XJtcumqve alio pertineant sancta opera, qvæ Qal. 23' 



310 ORDINANZIA. 1537. 

Hph. 2. qvisqve secundum suam vocationem íacit, verbo Dei commen- 
data. Nugaa et excogitatos cultus abominatur Deua, cum pro ju- 
stitia suscipiuntur. 
Fol. 73. Qvid ergo peccant, qvi docent, Sóla fide nos justificari? Si 

qvidem non justificamur operibus coram Deo; id qvod hypocri- 
tarum conscientiæ tandem cogentur fateri, vel sero. Sic enim 
Tit. 3. ait Paulus : Non ex operibus justitiœ, gvæ feceramus nos, sed se- 
cundum suam misericordiam salvos nos fedt, per lavacrum rege- 
nerationis et renovationis Spiritus Sancti, qvem effudit in nos opu- 
lenter, per Jesum Christum Salvatorem nostrum': TJt justificati il- 
Kus gratia, hæredes efficeremur, juxta spem vitœ œtemœ. Hic est 
induhitatus sermo. 

De operibus vero bonis, non de Monachorum nugis, post 
hæc verba, Paulus sic addit: De his volo, ut confirmes, qvo so- 
lidti sint, ut honis operibus prœsint, qvi crediderunt Deo. Hæc 
enim sunt honesta et utilia hominibus. Lege Epistolam ad Titum, 
unde ista citavimus; et videbis qvæ bona opera dicat singula- 
rum conditionum. Sectas autem nostrorum non novit; Sed ex- 
2. Thess. communicandos censuit, qvi curiosa agebant, et pro his victum si- 
3. bi ab aliis deberi contendebant. 

Bone Deus, qvot excommunicatos hodie pronunciat Spiritus 

Sanctus, hisce Pauli verbis? Fere omnes Papistarum Ordines 

non solum curiosa, id est, non necessaria agunt, sed etiam ea, 

qvæ prohibita sunt, et verbo Dei et fidei Christianæ oontraria. 

Et hæc ipsa venditant seductores seductis, pro religione et ma- 

Matth. xima sanctitate; et vorant non solum domos viduarum, sed etiam 

23. ditiones Principum. Sed qvid prodest sanctitatem jactare, et apud 

Deura esse excommunicatum, et ad infima tartara damnatura? 

Spiritus Sanctus, per prædicationem Evangelii, etiam hodie mun- 

Joh. 16. dum arguit de peccato infidelitatis, et de justitia et judido : Sed 

mundus non credit. 

Verum de justitia fidei, et de operibus bonis docendi sumus 

ex Sacra Scriptura. Qva de re nunc editi sunt insignes libri, 

Fol. 74. et pii tractatus: ut noo opus sit hic omnia repetere. Vide tan- 

tum, ne statim hæreseos damnes, qvod non ipteUigis. Sed om- 

I.Thess 6. nia, ait Paulus, probate; qvod bonum est, tenete. Qvomodo pro- 

Supra. babimus, nisi verbo Bei et fide Christiana. 

Qvis vero fecerit nostras sectas, ipaæ viderint. Paulus eis 

1. Ttm.á. duas notas inurit: Prohihent, inqvit: honestas nuptias et cibos. 

Vnde cognoscantur o.sae homiues, qvi defecerint, avide adducti 

spiritibus errornm etc. Hæc duo sunt nostris nunc unica sanc- 



1537. ORDINANZIA. 311 

tJtas et religio Angelorum. Qvi vero pro Christo contra docent, QoI. 2. 
habentur hæretici. Sed Paulus ibidem dicit v Hœc docens^ eris 
fidelis minister in Domino. Amen. 

Hæc omnia eo dicimus, ut sinceritatem fidei nostræ agnos- ^* í****** ^* 
centes sincere etiam confíteamur eandem. Atqve huc pertinet, 
qvemadmodum dicere cœpimus, ne qvid de Sanctis, aut alias 
impium, id est, qvod fides Christiana et Evangelium gloriæ Dei 
non sustineat, cantemus. Indignatur hodie hypocritarum vulgus, 
se a laiois damnari verbo Dei. Sed Christiani sumus, qvi Chri- 
stum confiteri debemus; et non sustinere, xit blasphemiarum et 
abominationum papisticarum simus participes. De verbo Dei lo- 
qvor: nam qvod vel simultatibus vel seditionibus apud pleros- 
qve in hac causa agitur, probare non possumus. 

Qvis qvæso fidelium posthac audire poterit hanc blasphe- 
mam invocationem, non tam ad beatam Virginem Mariam qvam 
contra eam íactam: Solve vincla reis, profer lumen cœds, mala 
nostra pelle, cuncta bona posce? Beatam qvidem dicere debent 
omnes generationes sanctissimam Dei genitricem, qvæ virgo con- 
ceperit de Spiritu Sancto, et facta sit mater Dei et hominis, Sal- 'ol- 75. 
vatoris mundi, non suo merito, sed gratia Dei. Qvemadmodum 
Angelus ei dixit: Invenisti gratiam apud Dominum: et !Elisa- Ltíc. 1. 
beth, ejus fidem commendans, Beata, inqvit, qvæ credidisti, qvo- Ibid. 
niam perficientur in te omnia, qvœ dicta sunt tibi a Domino. Hæc 
sunt maxima, ob qvæ beatam eam dicimus. Sed insania et in- 
fidelitas facit ex ea Deum; qvia invocat eam; postulat ab ea 
remissionem peccatorum, iUuminationem mentis, salutem animæ 
et corporis. Mirum, qvod in hanc horrendam cæcitatem licuerit 
Dobis pervenire: Sed ita fieri necessarium est, araisso lumine 
Christo, ubi homines deíecerunt a fíde etc. 

Similiter et alios Sanctos impudentibus mendaciis et blas- 
phemiis, cantando gravare, certe non honorare, nituntur. Vt 
qvando canunt de beato Nicolao : Beatus Nicolaus, jam trium- 
pho potituSf vovit suis famulis præhere cœlestia commoda, qvi toto 
corde poscunt ejus petitiones. llli nimirum tota nos devotione opor- 
tet committere, ut apud Christum ^us patrodniis adjuvemur sem- 
per. Qvos qvæso famulos habet Sanctus Nicolaus, vel Augus- 
tinus, vel Franciscus etc. An non Christus dixit, contra diabo- 
lum, esse scriptum, Dominum Deum tuum adorábis et illi soli ser- McUh. 4, 
vies? Ubi et qvando Beatus Nicolaus vovit suis famulis præ- 
bere cœlestia commoda? Mendacium est. Qvid reliqva sunt, ni- 
8i fides et fiducia in NÍQolaum, qvi nobis conciliet Christum? 



312 ORDINANZIA. 1537. 

cum tamen, neqve ia coelo aeqve in terra, nos qvisqvam plus 
Joh. 15. amet, qvam Christus. Majorem, inqvit, charitatem nemo kahet, 
qvam ut animam suam fonat qvis pro amids suis. Hic dicimus 
* cum Paulo: Num^d Paulus pro vobis est crueifiœus? Numqvid 
in nomine Pauli aut Nicolai, aut Mariæ, estis baptizati? 
FoL 76. B.æc crassius depingimus illis, qvi cum audiunt in cantu 

esse impia vitanda, aiunt se nescire qvæ sentiamus esse impia. 
Istæ ergo et similes blasphemiæ longe absint posthac ab ore nostro. 
Psal.últ. 3e(j ajunt scriptum esse, Laudate Dominum in Sandis ejus. 

Qvis negat? Non contendo nunc, an vocabulum Sanctis sit ibi 
non masculinum, sed neutrum : Sed hoc nunc solum agimus, ne 
Ðominum in Sanctis ejus nostris mendaciis et impio cultu blas- 
phememus. Si autem asini contenderint, Sanctos es3e invocan- 
dos, qvia scriptum est, Laudate Dominum in Sandis ejus, ea- 
dem ratione ex eodem loco contendant sonum Tubæ eese iuvo- 
candum, Psalterium, Citharam, Tympanum, Chorum, Chordas, 
Organa et Cjmbala esse invocanda, qvia seqvitur: Laudate 
Dominum in sono tuhœ. Laudate eum in Psalterio et Oithara etc. 
Qvid insanimus? Sed hæc hactenus: ne qvid impium, id est, 
a verbo Ðei et fíde Christiana alienum cantetur. 

Eadem ratione abstinebunt et a Legendis Sanctorum, qvas 
vocant, ne videlicet eas publice legant. Nam privatim legere, si 
qvis tempus perdere vult, non prohibemus; ut nec fabulas Æso- 
pi. Sed hæ eruditionem habent. Hlæ autem, pro maxima par- 
te, ineptissimis scatent fabulis, et maria sunt mendaciorum : Egre- 
gium instrumentum ! qvo Monachi superstitiones propagarent, 
et Christum nobis obliterarent. 

Sunt autem ibi sæpe talia mendacia, ut eruditi et historia- 
rum periti mirentur, hos fucos, et Satanæ larvas indoctos homi- 
nes non videre: Ut qvando Sanctus Matthæus Evangelista fin- 
gitur habuisse Templum et Altare, et ante altare, vbi Missam 
celebraret, occisus a Principe, qvod pro concione prohibuisset ei 
Monialem accipere in uxorem. 

Ubi tempore Apostolorum erant templa Christianorum, nisi 

illa viva? de qvibus PauJus ait, Templum Dei Sandum est qvod 

1. Cor.'d ^^ ^^^- -^^^' ^*" nescitis qvod corpora vestra Templum sunt Spi- 

1. Cor, e.HíKS Sandi hahitantisin vohis? Hæc templa ædificabant Apostob', 

Eph, 2. Pastorea et sancti Doctores, ad complementum corporis Christi, ut 

Ephes.á. Paulus dicit Ephesiis: Qvos et ait œdificatos super fundamen- 

tum Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Je- 

8U Christo. Non qvod reprehendo domos, qvas Ecclesias voca- 



1537. ORDINANZTA. 313 

mus, vbi conveniamus ad Evangelium Christi audiendum, ac ora- 
tionem publicam, et Sacramenta suscipienda: Sed historiam 
meudacem arguo, qvia tales Ecclesiæ tunc ignorabantur. 

Neqve vero nostra altaria habebant tunc, ad sacrificia pur- 
gatorii excogitata: Sed dicebant, ut est in Epistola ad Hebr. 
Habemus aliare, id est Christum, de qvo non licet edere iis, qvi Hebr.13. 
iabernaculo deserviunt. 

Sed unde tunc Moniales erant? An ex doctrina Apostolo- Locus de 
rum, qvi dixerunt, De virginibus prœceptum Domini non habeo, Virgim- 
consilium autem do, tanqvam misericordiam. a Deo consecutus, ut ^***- 
sim fidelis? Tunc qvæ virgines hoc donum continendi habebant ' ^^''•^' 
a Deo, (retíqvis non hoc consulit Paulus), sua spoute, sine votis 
et legibus, hoc est, vt Paulus ait, sine laqveo, servabantur in 
œdibus parentum: Sic enim ait Paulus: Si qvis statuerit ser- 
vare suam virginem etc. et serviebant parentibus et rei familiari, 
Don otiosæ, aut gratis panem, contra Dei ordinationera, mandu- 
cantes, neqve addictæ infidelibus observationibus, et prodigiosis 2.Thes.3. 
öoItibuS; sed tantum doraino Christo placentes, secundum Evan- 
geliam gloriæ Dei; qvod Paulus prædicabat. Siqvidem interim 
liberæ erant a curis hujus mundi, non solicitæ pro marito, pro 
filiis, pro possessionibus etc. unum ventrem suo labore facile ale- 
bant, dum sciebant, paulo post se hic nihi] relicturas, qvod pos- Foi. 78. 
sent amare. His perpetuo manebat liberum postea nubere, si vellent. 

Qvod institutum et donum paucarum virginum cum poatea 
qvidam Episcopi et alii immodestius extoUerent, obliti verborum 
Pauli, factum est ut tales virgines dicerentur sponsæ Christi; 
Cum tamen Apostolorura terapore sponsa Christi non dice- 
retur, nisi Ecclesia fideliura: qveraadmodum et Paulus dicit 
Corinthiis conversis ad Christum, ex qvibus multi fuerant scor- 
tatores, adulteri, immundi, etc. Despondi, inqvit. vos uni viro 2. Cor.ll. 
virginem castam exhibere Ghristo etc. Injuria certe fuit, iUis, ob 
corporis virginitatem, tribuere, qvod totius erat Ecclesiæ prop- 
ter fidem in Christum. Qvemadraodura hodie cum Monachi sua 
defendere debent, pro se ineptissirae éx sacris literis citant, qvæ 
totius sunt Ecclesiæ, et qvæ fidei sunt, Monachatui suo tribuunt. 

Hinc ea coramendatione iUectæ plures virgines cæperunt se 
qvasi Christo dicare, qvas præstitisset tradere conjugiis, qvam 
irapuro Satanæ cœlibatui. 

Erant enira caro et sangvis, ut nunc. Et cura jara videban- 
tur non posse nubere, per desperationem, ut Paulus de qvibus- 
dam ait, tradiderunt sese omni impudicitice, Siqvidem cum seor- ^P^' ^- 



314 ORDINANZIA. 1537. 

sum á parentibus et arbitris amicis habitarent, qvasi non labo- 
raturæ in aidibus paterniö, sed Deo soli suo otio alibi servituræ, 
veniebant ad eas Diaconi et alii, et elegerunt eas sibi in matres 
spirituales. Reliqva non volo dicere. Dicat beatus Martyr Cy- 

_. prianus, cujus verba non gravabor huc asscribere, ut cognoscas 

S^ ' ' veram esse historiam qvam dixi. 

Sic autem ipse in qvadam Epistola scribit: 'Bostulas qyid 
nóbis viflmtur de virginihus, qvæ cum semel statum suum continen- 

Fol. 79. fgjr gi firmiter tenere decreverint, detectœ sunt postea in eodem lec- 
to pariter mansisse cum masculis ex gvibus unum Diaconum esse 
dicis. Qvam graves multarum ruinas hinc fieri videmus, et per 
hujusmodi illidtas et periculosas conjunctiones corrumpi plurimas vir- 
gines, cum summo animi dolore conspicimus. Qvod si se ex fide 
Ckristo dicaverunt, pudicæ et castæ sine idla fabula perseverent; 
ita fortes et stabiles, prœmium virginitatis expectent. Si autemper- 
severare nolunt, aut NON POSSUNT, mdius est, ut nubant, qvam 
in ignem deliciis suis cadant; certe nidlum fratribus aut sororíbus 
scandalum faciant etc. Hæc interim Cyprianus. 

Tales sententias patrum, diligentissime cavit, ne referret in 
suum decretum Gratianus: erroneis patrum dictis sæpe abutitur, 
ut nectant conscientiis laqveos. Vide qvam hic Cyprianus libere, 
ex verbo Pauli Melius est nubere, qvam uri, pronunciet pro con- 
jugio talium, etiam voto obstrictarum ; ne consentiat doctrinis dæ- 
moniorum, nubere prohibentium. 

Qvas vero nunc Nonnas et Moniales habemus, non sunt ex 
virginibus, de qvibus Paulus consulit, ut notum est ; sed ex doc- 
trinis dæmoniorum, de qvibus Paulus prædixit; secundum exem- 
plum gentilium virginum, qvaa Vestales appellabant: Ex qva- 
rum una fuit Roma nata, ut scribit Livius. Idcirco usqve ad- 

lÁv. iritr.Jiiic, ubi martyrum sanctorum sangvine vix satiata est, cum suo 
^' Papatu merito defendit Monialium et aliorum falsas religiones, ne 

suæ matri ingrata inveniatur. 

Ðicat nunc ergo stultus ille Historiographus Legendarum, 
qva veritate audeat asserere, suam Hypogeniam plusqvam du- 
centis virginibus Deo dicatis íuisse præfectam, et omnes publice 
in Ecclesia a sancto Matthæo benedictas. Hæc portenta verbo- 
rum et rerura nostri temporis, audet ille ineptulus affingere iUi 
seculo Apostolorum. Et jam stulti Episcopi ista aperta menda- 
cia con£rmant, habentes etiara hodie in suo Pastorali libro ora- 
tionem, qvam mentiuntur esse Mathæi Apostoli, et legunt eam 
super suas Moniales, verbis satis ineptis. Qvasi vero ex scrip- 



1537. ORDINANZIA. 315 

tis Apostolonim et Actis Apostolicis ignoret Ecclesia sancta, 
qvid Apostoli Christi docuerint; aut qvasi vero ignoremus illius 
temporis historias; aut qvasi Apostoli non manifeste damnent is- ' 

tos conscientiarura laqveos, qvos iUe mendax probaí. 

Ridiculum vero vel imprimis est, qvod Beatum Evangeli- 
stam coram altari Missam celebrasse dicit; ut stultis et rudibua 
persvadeat, istas Missas Papisticas (in qvibus ex Sacramento et 
sacra oommunicatione corporis et sangvinis Christi fecerunt sa- 
crificium pro vivis et defunctis,) semper in Ecclesia fuisse. Qva- 
si vero non satis superqve notum sit, ex epistola ad oorinth. 
scripta, qvid Apostoli Sancti de Sacramento ex Christi institu- 
tione docuerint; qvidve Ecclesiæ Christi ab eis observandum 
susceperint et observaverint. 

Neqve vero iUe impostor et fabuiarum compilator aliorum 
mendacia solum pro vera historia nobis venditare voluit; (qvem- 
admodum de singulia Apoátolis longas facit historias, de qvi- 
bus tamen Eusebius, diligentissimus nostrarura historiarum con- 
scriptor, nihii pene aliad novit, qvam qvod sacris literis in Novo 
Testamento proditum est,) sed etiam quæ bene dicta apud alios 
invenit, sæpe depravavit: Qvod genus est hoc, qvod depravat 
verba Beati Laurentii. 

Ambrosius scribit, Laurentium Diaconum ad Sixtum Epi- 
scopum urbis Romæ dixisse : Qvo progrederis sine /ilio, pater, aut ^»1 81. 
qvo sacerdos sancte sine ministro properas? experire, num degenerem 
iihi delegeris ministrMm, cui commisisti Dominid corporis et san- 
guinis consecrationem. 

Ita etiam hæc verba, ut narrat Beatus Ambrosius, sine ulla 
hæsitatione ubiqve hactenus cecinimus de Beato Laurentio, in 
nostris Ecclesiis. Et taraen depravator iUe, ex verbo consecratio- 
«m, facit dispensationem; veritus, ne qvis ex tali historia aliqvid 
sentiret contra sacerdotales et indelebiles illos Romanæ Bestiæ 
characteres, si Ðiacono permitteret, qvam vocant, consecrationem. 

Et somniat interim semper fuisse tales Ðiaconos, qvos nunc 

sine Diaconorum officio habemus: Qvasi non alii Diaconi íue- 

1 Tiwi 3 
rint ordinati ab Apostolis, de qvibus Paulus scribit Timotheo: ' * ' 

qvales fuerunt Stephanus Hierosolymis, et Laurentius Romæ. 

Ubi nunc sunt thesauri Ecclesiarum, et oblationes Christianorura, 

qvas Diaconi dispensent pauperibus? 

Qvemadmodum autem ille fabulator nihil certi habeat de 

historiis multis, testatur vel iUud qvod de morte Sancti Bartbo- 

loroœi flcribit: AHus, inqvit, dicit eum crucifixumf alius excoria- 



316 ORDINANZIA. 1537. 

tum, alius tantum decollatum: Et potest dici qvod ista omnia sint 
vera, qvod primo fuerit cæsus, indc crucifixus, postea de cruce de- 
positus, et excoreatus, (sic enim loqvitur) postremo vero decollatus est. 
Istæ neniæ olim in Ecclesia publice non legebantur, sed pro- 
hibebantur. Nunc autem non solum leguntur, sed etiam omnes 
conciones occupant. Vide qvid Gelasius scribat in Decretis dist 
15. Sacrosancta etc. Ubi cum reliqvis nominat etiam historiam 
Assumptionis Beatæ Virginis. Qvas nugas nos hactenus tantum 
Fol. 82. non adoravimus, neqve sacras literas, neqve qvorundam rect^ 
monita secuti. 

£x his omnibus iacile vides, qvid sentiamns, cum svade- 
mus, impia publice neqve cantanda neqve legenda. Cur enim 
cum contumelia Dei negligamus Sacram Scripturam, fabulas secuti ? 
Præterea sciant Monachi, per ea, qvæ ipai jam suscipiunt 
ex Sacra Scriptura cantanda et legenda, non præscríbi novas le* 
ges aut commendárí novum aliqvod institutum Monachorum; qvo 
rursum irretiantur conscientiæ: Sed per hæc tantum consuli il- 
lis, qvi nanc aliud vitæ genus suscipere non possunt; nt ha- 
beant, cantando et legendo, aliqvod exercitium Scripturæ et Ver- 
bi Dei; Qvemadmodum omnis cantus et lectiones a príncipio ad 
hoc fuerunt institutæ; ut etiam yides in verbis Gelasii Fapæ. 
Qvi autem ex iis continere non possunt, nimirum non habentes 
donum, de qvo Chrístus et Paulus dicunt, et magis idonei sunt 
alia conditione servire aliis, non possunt bona conscientia in Mo- 
Jlfa^.i9. nasteriis permanere: Tantum abest, ut possint posthac alios ad 
1. Cor. 7. guas sectas et superstitiones pertrahere. 

Eadem plane dicimus de Canonicis, qvi nallo jam usui sunt 
Ecclesiæ Chrísti: Possunt et ipsi residui, si non aliis officiis 
necessariis sunt commodi, ita hisce Scripturæ exercitiis cantan- 
do, pro suo tempore exerceri. 

Sic verbo potest ordinari cantus cum lectionibus, (si ita pla- 

cet,) secundum numerum horarum hactenus consvetarum. 

Pro Matuíinis. 

Primo dicatur Symbolum Apostolorum et oretur Oratio Domi- 

nica. Mox Cantor incipiat aliqvam Antiphonam; juxta cujus to- 

Fol. 83. num statim seqvantur tres Psalmi. His finitis Antiphona com- 

pleatur. Inde legantur tres Lectiones, et canantur tria Respon- 

Boria de tempore: aut si qvæ alia sunt ex sacris literis: ita ut 

post singulas Lectiones, singnla seqvantur Responsoria. Lectio- 

nes vero tantum ex Bibiiis, id est, Veteri et Novo Testamento, 

legantur, ut visum fuerit, et sint breves, sine Jube Domine, et 



1537. ORDINANZIA. 317 

sine Tu autem etc. sed pronuocientur distincte, cum tono, qvem- 
admodum solent legi Prophetiæ. In fine ultima verba cujus- 
qve Lectionis, ut Prophetia solebat, sic finiantur, Sol, Sol, Sol 
La Sol, Fa, Fa. Post tertium Responsorium, qvod cum Gloria 
Patri etc. canitur, seqvatur Te deum etc. Mox Cantor incipiat 
aliqvam Antiphonam, secundum cujus tonum canatur tantum 
unus ex Psalrois prophetalibus, qvæ Cantica vocantur. Dominica 
die, Bmedicite omnia etc. Feria secunda, Confitébor tihi, Domine, 
qvoniam iratus etc. Feria tertia, Ego dioci etc, Feria qvarta, 
Exultavit etc. Feria qvinta, Cantemus etc. Feria .«!exta, Domine, 
audivi etc. Sabbato, Audite Cœli etc. Poat hanc Aatiphonam 
completam, seqvatur statim alia Antiphona, cum Benedictus Do- 
minus etc. Postea dicatur Kyrie eleison, Christe eleison, Kyrie 
eleison, Pater noster etc. Et ne nos. Ostende nobis domine, mi- 
sericordiam tuam. Et salutare tuum da nobis. Dominus vohis- 
cum. Oremus, cum Collecta aliqva de tempore; aut alia, qvæ sit sin- 
cera. Post Amen. Statim canatur Benedicamus, more consveto. 
Liberum esto qvibus Antiphonis uti velint, vel ex Psalterio 
vel aliis, raodo sint pia cantica, sive de tempore, sive de feslis; 
qvæ servabuntur in his Regnis et Ðucatibus, secundum histo- 
ríam Evangelicam etc. 

Pro Prima. 
Non dicatur, Deus in adjutorium: sicut nec in Matutinis, 
Domine labia mea: Sed cantetur statim in principio, Jam lucis Fol. 84. 
orto etc. Mox Antiphona cum Psalm. Beati immaculati. Betri- 
buA. Post Antiphonam completam, loco capituli legat lector unam 
brevem lectionem, secundum tonum, ut in matutinis. Ibi vero íd< 
cipiat in Bibliis, ubi fínem fecerat in matutinis. Sic pergat etiam 
in Tertia et Sexta Qt Nona. Mox post hanc lectionem dicat 
unus, Oremus, cum collecta. Post Amen autem nihil seqvatur. 

Symbolum Beati Athanasii: Qvicunqve vult salvus esse, tan- 
tum Dominica die, cum Psalmis prædictis, canatur, in prima. 

Pro tertia. 
Canatur hymnus, Nunc sancte etc. Deinde Antiphona, cura 
tribus psalmis cousvetis. Inde legatur Lectio et CoUecta, ut de 
príma dictum est. 

Pro Sexta. 
Canatur Hymnus, Rector potens, Antiphona, tres Psalmi oon- 
sveti, cum lectione et CoUecta, ut supra. 

Pro Nona. 
Caaatur Hymnus, Berum Deus etc. canatúr Antiphona cum 



318 ORDINANZIA. 1537. 

tribus Psalniis consvetia. Addatur Lectio, et Collecta, ut 
supra. 

Pro Vesperis. 
Fol. 85. Cantor incipiat aliqvam Antiphonam, secundum cujus tonum 

seqvantur tres Psalmi, ex iUis, qvorum primus est, Dixit do- 
minus; et qvi hunc seqvuntur, usqve ad finem Psalterii Davidi- 
ci. Post Antiphonam seqvstur una Lectio, eo modo qvo dictnm 
est, sive ex Veteri sive ex Novo Testamento, ut placuerit. Post 
Lectionem canatur hymnus íerialis, aut de festo, aut alius since- 
rus hymnus: Sunt enim multi pii et præclari hymni. Ut au- 
tem ab hymnis caveamus, qvæ merita et invocationes Sanctorum 
habent, pietas et fides Christiana postulat. Qvis enim nunc post- 
hac vellet elevata lignea cruce impie canere, erux ave spes 
unica, hoc passioriis tempore, auge piis justitiam, reisqve dona ve- 
niam? Post hymnum seqvatur Antiphona, cum Magnificat. Inde 
Eyrie eleison etc. ut in matutinis. 

Post Benedicamus, loco Completorii, legant submissa voco, 
sine tono aliqvo, sed tamen distincte, Psalmum, Qyí habitat, oum 
Nunc dimittis, et past Oloria Patri etc. addant Kyrie eleison, 
Christe eleison, Credo, Pater noster. Postea dicant simul oranes. 
In manus tuas, Domine Jesu, commendamus Spiritus nostros, Re- 
demisti nos, Domine Deus veritatis. Finis. 

Psalmi in Matutinis et Vesperis sic ordinentur, ut semper 
procedatur; ibiqve rursum altera die incipiatur, ubi superiori die 
cessatum est. Ita nuUo tædio afficientur cantantes; nec super- 
stitiosus Psalmorum numerus gravabit pie sentientes. Magna 
vero utilitas erit Lectionum, qvando bis vel plus in uno anno, 
nulla molestia, licebit tota perlegere Biblia, et ita ad sacras as- 
svefieri Scripturas: ut habeant consolationem ex verbo Dei, qvi 
meliorem nunc conditionem, ætate aat aliter impediti, suscipere 
Fol. 86. no possunt; donec Deo suum reddant spiritum per solum Jesum 
Christum Ðominum noatrum. 

At ais : Cur non dicetur Domine labia etc. Deus in adjutorium 
etc. qvæ bona verba sunt, et ex Scriptura Sacra ? Respondeo : Qvis 
prohiberet ? Et tamen in eo sensu non canuntur, qvo scripta sunt a 
Spiritu Sancto. Nam Devs in adjutorium etc. orantur contra perse- 
cutores Ecclesiæ. Atqve hoc sunt illi hodie, qvi toties in die dicunt, 
Deus in adjutorium. In verbis, Domine labia etc. qvi dicit promittit 
Deo qvod vult prædicare, docere, et confiteri gratiam Dei et gra- 
tuitam remissionem peccatorum, ipsis etiam incredulis : Qvemadmo- 
dum ait: Docebo iniqvos etc. Hoo dooere et confiteri uostri borarii 



1537. ORDINANZIA. 319 

neqve volunt, neqve possunt; sed summe oderunt, aborainantur, 
et perseqvuntur. Satis hactenus abusi sumus Scripturis in alie- 
no sensu. Porro, si omuia cantanda sunt, qvæ bona sunt, non 
erit cantandi finis. Placeat ergo tibi sincerior Scripturæ usus, 
vt purior ex fide nostra sit oratio. 

De Vigiliis. 

Vigilias, qvas vocant, pro defunctis, non canant; qvaiido nihil 
aliud sunt qvam abusus sanctissimorum Psalmorum et verborum 
Beati lob. Et isto abusu verborum Dei non alio respicitur, qvam 
in mendax illud et fictum purgatorium. Satis lusura est pro merce- 
de ÍQÍqvitatís, et Judæ loculis. Posthac non irritemus Ðominum. 

De Missa. 

Norunt Christiani, qvemadmodum Christus instituerit in 
Sacramento suum corpus, a fidelibus, sive presbyteri sive non 
presbyteri sint, edendum, et saum sanguinem bibendum, in sui 
commemorationem. Fol. 87. 

Norunt et qvicunqve amant sanctam iliam uuam Catholicam 
et Apostolicam Ecclesiam, qvid Apostoli de Sacramento docuerint, et 
qvid Ecclesiæ Christi crediderint, et observaverint: nempe hocSacra- 
mentum esse corpus et sangvinem Christi, iis Christianis, qvi 
edunt et bibunt; et ad hoc solum esse Corpus Christi et san- 
gvinem, nempe ad edendura et bibendum in Christi commemora- 
tionem: id est, ut solus Christus prædicetur, qvod suum corpus 
tradiderit pro nobis in mortem, et sangvinem pro nobis effude- 
rit in remissionem peccatorum: Reliqva omnia, qvæ pro pec- 
catis diluendis hactenus suscepimus, nihil aliud esse, qvam ster- 
cora et mendacium Diaboli> ex doctrinis dæmoniorum, in hypo- 
crisi loqventium mendacium etc. 

Nos vero hoc Evangelium, sive hanc Christi commemoratio- 
nem, et negleximus, et in justitias humanas mutavimus: Et ex 
saoratissimo Sacramento íecimus sacrificium pro vivis et defunc- 
tis, abolita Christí institutione. Et hoc ficto et abominato sa- 
crificio voravimus et divitum et pauperum bona, facti Dii, qvos 
adorarent príncipes terræ. Et coluimus Maramona, etiam sub 
nomine paupertatig, et otiosos ventres, etiam sub nomine 
sanoti jejunii et abstinentiæ. Omnes superstitiones et sectas 
perditionis fovebat hoc fictura sacrificium, et horrenda muta- 
tio instittttionis Christi. Deniqve, qvi olim erant Presbyteri et 
Episcopi, et sancti pauperum Diticoni, item Scripturarum inter- 
pretes, et sacræ Theologiæ Professores, et Evangelii Doctores, 
at Paulus Ephes. 4. ista dona a Christo glorifícato Eccleðiæ da- 



320 ORDINANZIA. 1537. 

ta gloriatur; nuuc per hoc impium sacrificium nihil aliud facti 

sunt, qvam Missarii sacerdotes, nulla utilitate, magno damno 

Foi, 88. Ecclesiæ. Idcirco posthac iab ipsis Missis abstinebunt. Qua de 

re scripti sunt aliqvot egregii tractatus, ab iis, qvi non sunt Sa- 

cramentiperdæ, sed sacræ institutionis Christi deíensores. Scripta 

autem sunt talia ex institutione Christi. Nam qvæ aliter scri- 

buntur, nihil debet morari fides Christiana in hac parte. Hæc 

ita nunc invulgata sunt, et a fidelibus suacepta vt ignorare non 

1. Cor 14. liceat. Qvi autem ignorat, ignoret. Novit Dominus, qvi sint sui. 

J.lim. J. j^Qj^if; j)oniinus viam justorum, via autem impiorum peribit. Fa- 

' * tentur et omnes adversarii nostri nobiscum, hoc Sacramentum 

verbo Christi nobis fieri et dari. Qvid ergo nos miseri inde 

tentamus facere aliud, sine verbo Christi, atqve adeo contra ver- 

bura Christi? Crede Christo, nihil efficies tua præsumtione. 

Cum igitur nuUi communicare voluerint et Cœnam Domini 
celebrare, qvemadmodum Christus instituit, ét Apostoli docue- 
runt, et Ecclesia Christi suscepit et observavit, (erroribus nos- 
tris ignoscat cleraentia Dei!) tunc omnino non tractetur Sacra- 
mentum Christi. Siqvidem raanifesta blasphemia et irrisio est 
dicere aliis: Accipite, edite, bibite, cum interim certus sis et 
constitueris apud te, nemini te daturum, neminem esurum et bi- 
biturum; convivas non esse, neqve posse fieri, ut edat et bibat 
illic Ecclesia congregata ad mensam Domini, annuncians mortem 
Christi. Qvoniam non commemorationem mortis Christi illic 
cura tua Ecclesia instituis; sed potius tuum illud turpe et pri- 
vatura silentium. Breviter, humanam institutionem, pro Christi 
institutione impie venditas; et nihil ibi vis facere eorum, qvæ 
Christus instituit 

Hoc præterea hic admonemus, ne Monachi aut Canonici, qvi 
suscipiunt, faciant novas traditiones, et cogant fratres ad com- 
Foi. 89. raunicandura : vt hac occasione habeant sæpe missas. Sed libere 
liberis liberura relinqvant Sacramentum: Tunc primum videbuat, 
qvam non amanter prius qvæsierint, qvando fere qvotidie Missas 
celebrabant. Nunc enim rarius volent accedere. Satis etiam fuerit, 
Cœnam Domini Dominicis diebus tantum et in íestis celebrare ; si 
taraen sunt, qvi communicare volunt corpore et sangvine Christi. 

Singulis itaqve diebus, sive festis sive non festis, qvando 
non sunt, ut dictum est, communicantes, potest cantari Introitus 
latine, et reliqva omnia Missalia, usqve post Credo; etiam in 
* vestibus, qvas sacras vocant, si ita volunt. 

Post Credo, cantetur sexta vel Nona. Dorainica vero die 



1537. ORDINANZIA. 321 

vel in festis, postqvaoi presbyter cecinit, Gloria in excelsis Deo: 
et Chorus respöndit, non organa, Et in terra pax, hominihus 
hona volmtas, cessetur: ut tota Ecclesia mox canat, Allæniste Gud 
y himmerick etc. continue usqve ad íinera, sine organis. Post 
Chorus et organa pergant canendo: Laudamus, Benedicimus etc. 
vsqve ad íinem. Post Halleluja, loco seqventiæ ruraum canat 
tota Ecclesia canticum Ðanicum aliqvod, continue, sine organis. 
fíoc modo nihil impedietur cantus latinus. Hoc autem non velle 
laicis permittere, qvam qvæso speciem haberet? De parochiis 
vero dictum est in ordinatione Ecclesiarum. Præterea post Cre- 
do finitum, cantet tota Ecclesia, Wy troor alle paa en Gud etc. 
sine organis. 

Postea prædicet unus Evangelium Danice, ut ceteri vel di- 
scant, vel consolationem accipiant; qvemadmodum oportet fieri in 
Ecclesia Christi. Qvæ enim essat illa Ecclesia, qvæ non agno* 
scit publicara verbi tractationem ? ^**'* ^ 

Gureut etiam Monachi pro suis Laicis et indoctis sacerdoti- 
bus, ut doceant eos diligentissime Catechismum, qvem parvum 
vocamus: Hoc est, primum ipsa verba decem præceptorum, 
Symboli Apostolorum, Orationis Dominicæ, Baptismi et Euchari- 
stiæ: et deinde, ubi hoc íllí bene didicerint, doceantur etiam, 
qvid ipsa verba velint, qvemadmodnm breviter in parvo Cate- 
chismo conscriptum est. Qvomodo enim aliqvis poterit esse 
Christianus, qvi hæc scire contempserit ? 

Qvod vero vulgus nobilium et rusticorum et civium de his 
nunc plus novit, qvam eqvus et mulus, reddent Episcopi et pa- 
stores Ecclesiarum, et papistarum reliqvæ íactiones, tantum suum 
ventrem et Mammona et dignitates colentes, reddent, inqvam, 
horrende Deo rationem in illo die. Videbunt, qvem contemp- 
serunt. 

Si autem, anteqvam accipiant Evangelicum aliqvem prædica- 
torem, non est inter Monachos aliqvis adeo doctus, qvi possit 
commode tractare pro concione verbum, constituatur unus, qvi 
sedens aut stans publice legat Danice ex Postilla dimidiam ho- 
ram aut ultra; sive postea fiat Communio, sive non fíat. Nam 
hæc prædicatio, sive lectio, pertinet ad Christi communionem, 
atqve adeo ipsissima est Christi commemoratio. Qvemadmodum 
Paulus exponens: Mortem, inqvit, Domini annunciabitis, donec 
veniat. 

Oportet enim in hoc sacro convivio, qvando celebratur, non 
tacere, sed prædicare, qvod Christus se ipsum tradiderit pro no- 
DipL IbL X. B. 21 



322 ORDINANZIA. 1537. 

bis, hostiam sacram Patri, in odorem svavitatis, et effuderit san- 
gvinem suum in remissionem peccatorura nostrorum; qvemadmo- 
dum habent verba sacræ institutionis. De hoc debet ecclesia 
Foi. 91. audire, canere (ut etiara laici nunc faciunt) gratias agere: Po- 
stea hoc ipsum docere suos filios et íamiliam (id qvod multi ma- 
le adhuc negligunt). Hæc est, ut dixi, Christi commemoratio, 
non illud rídiculum Silentium, qvod in Missa vocant. 

Hæc corameraoratio semper debet fieri, (nisi Christus non 
sit semper prædicandus,) atiam qvando non accedimus ad men- 
sam Ðomini. Cœna autem Ðomini sine ejus commemoratione 
celebrari non debet, secundum ejus mandatum et institutionem. 
Ita ut possit coramemoratio sine Cœna esse; Cœna autem sine 
commemoratione neqvaqvam : Nam etiamsi alia desint, tamen 
vel ipsa publica recitatio verborum institutionis Christi in Cœna 
Ðominica, est Christi commemoratio, et consolatio et confirmatio 
fídei nostræ. 

Sed hactenus satis de publica prædicatione sive recitatione 
verbi Dei diebus festis, sive fiat Comraunio, sive non fiat. 

Post verbum Dei, admoneantur ut orent pro omnibus om- 
nium hominum conditionibus; pro Ecclesia, pro pace, salute etc. 
Hic est noster Canon. Papistæ autem hæc seria, cum suis men- 
daciis, simul congesserunt in iUum occultum Missæ Canonem. 

Post orationem publicam, cantetur aliqvis Psalmus, vel Canti- 
cum, Danice. Nec erubescamus cura laicis et indoctis fratribus unum 
laudare Patrem, per unum Je?um Christum Dominura nostrum. 

Post hoc, si non adsunt communicantes, statim seqvitur Sex- 
ta, vel Nona. 

Qvando vero conveniunt fratres ad communicandum Domi- 
Foi. 92. nica die aut festo, tunc post concionem, aut recitationera illam, 
qvam dixi, finito Danico Psalmo, incipiat presbyter, coram altarí, 
præfationem qvamcunqve voluerit, sic, Domintis vobiscu^: Sur- 
sum corda etc. Deinde canatur, Sandus. Omnia, si ita placet, 
latine cantentur, præterea qvæ jam seqvuntur. 

Seqvitur, post Sanctm, statim Consecratio, 
qvam vocant. 
Hic svademus Orationem Dominicam et verba institutionis 
Christi, et oltiniam CoUectam, cum benedictione, Danice pronnn- 
ciari; Ut sic consulamus fidei rudium et indoctorum, et non eru- 
bescamus (tradendo Sacramenta) de Ecclesia Danica, in qva na- 
ti sumus; Qvando neqve Judæi, neqve Græci, aliter tradiderunt 



1537. ORDINANZIA. 323 

Sacrameuta, qvam sua lingva, ia qva nati erant. Qvam ridicu- 
lum esset tradere populo Evangelium lingva non intellecta, ita 
ridiculum est tradere Sacramenta verbis non intellectis. Non 
omnes intelligunt, qvi Latine legunt. 

Ut autem apertis verbis pronunciemus institutionem Chriati, 
coram cœnaturis sive communicaturis, et ratio postulat et fides 
et præterea factum Christi. Qvid enim intellexissent Apostoli, 
si Christus tradendo Sacramentum siluisset, ut nostri Papistæ? 
Unde haberemus qvæso institutionem Christi? qvid ibi credam, 
qvid ibi faciam, nisi audiam Christum loqventem.^ Qvid mihi 
cum eo, qvod murmurat apud se presbyter? Cur non audiam 
Christi institutíonem ? An dignum est ut suscipiam Sacramen- 
tum sine verbo, qvando sioe hoc illud non est mihi Sacramen- 
tum ? qvemadmodum et Augustinus dicit : Accedit verbum ad Foi. ð3. 
elementum, et fU Sacramentum. 

Sicut in cœna Christus suo manifesto verbo íecit, et tradi- 
dit hoc Sacramentum, ita et nunc in Ecciesia iUe ipse et non 
alius, licet per ministr^s, maniíesto verbo facit, et tradit hoc Sao- 
raraentum communicantibus. Nam hic cum sacrificantibus nihil 
est ei commune. Alioqvi, nisi ipse Sacramentum nunc qvoqve 
faceret, et daret, nemo facere aut dare posset. Stultitia enim 
est et impietas, præsumere, qvod rasuræ, unctiones et characte- 
res ficti hic aliqvid efíiciant. Ambrosius, cum tota occlesia, di- 
cit: Sermone Christi koc conficUur Sacramentum. Fides aliud 
non potest dicere vel sentire. 

Si autem pios offenderis qvandoqve aliud dixisse, hoc com- 
putato inter Sanctorum errores; non defende, contra verbum et 
institutionem Christi. Hic ut est unica salus nostra, ita et unus 
est Doctor noster et Magister, de qvo Pater clamat : ' Hunc au- 
dite; et Moses: Qvi, inqvit, Prophetam íllum non audierit, ego 
uUor existam, dicit Dominus. Abeant alio, qvi defecerunt a fide 
ad doctrinas dæmoniorum. Hujus pastoris vocem agnoscunt oves, 
alienum non seqvuntur etc. 

Præterea isti Canonici et Monachi, ut Christiani, libenter 
hic debent cedere suo seusui, et tradere et accipere Sacramen- 
tum: qvemadmodum omnes nunc Ecclesiæ in Ðania, nbi sincerum 
prædicatur Evangelium, accipiunt; Ne videantur posthac in sus- 
ceptione Sacramentorum plus velle esse, qvam reliqvi Christiani, 
ut hactenus. Suscipiunt autem alii, secundum Christi institutio- 
nem, non sine verbo, our non et isti sic susciperent? 



324 ORDINANZIA. 1537. 

Foi. 94. Sic ergo præparato pane et calice, post Sandtis, oret 

et pronunciet Presbyter. 
Lader oss alle bede: 
Fader wovy Div som est i Himmelen : Relligt worde tkit 
Naffn: Tilkomme thit Rige: Worde thin Willie, her paa Jor- 
den, som hand er i Himm^len : Gif Oss i dag wort daglige Bröd : 
Fol. 95. ^Porlad oss wor Skyld; som wy forlade wore Skyldener: Led oss 
icke wthy Fristelse: Men frels oss fra Ondt. Amen. 

Hoc est: 
Oremns: Pater noster, qvi ea in cœlis: Sanctificetur no- 
men tuum. Adveniat regnum tuum: Piat voluntas tua, sicut in 
cælis, sic et in terra: Panem nostrum qvotidianum da nobis 
hodie: Et remitte nobis debita nostra; sicut et nos remittimus 
debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem. Sed li- 
bera nos a malo. Amen. 

Statira, accepto pane: 
Wor Herre Jesus Christus, i then Nat, ther hand hleff for- 
raad, Tog hand Brödeth, tackede och bröd thet, gaff sine Discipler, 
och sagde: Tager thette hen, och eder thet: Thet er mit Legome, 
Foi. 96. gQ^ gyffves for edcr. Thette giörer y min Hwkommelse. 
Et Accepto CaUce: 
Lyge saa tog Han och Kalcken, efter\ Áfftens Maaltid, tac- 
kede, gaff derinom, och sagde : Dricker alle der aff, Thette er thet 
Ny Testamentis Kalck i mit Blod: Thet som blyffver wdgiffvit 
for Eder til Syndemis Forladdse. Thette giörer saa offle som j 
dricke i myn Hwkommdse. 

Hoc est: 
Ðominus noster Jesus Christus in ea nocte ; qva traditus 
est, accepit panera, fregit et dedit etc. (Verba institutionis ad fi- 
nm). 

Communicatio. 
Hic communicent statim utraqve specie. Possunt etiam, 
Fol. 97. qvando volunt, sanctum panem dare, anteqvam benedicatur calix : 
et postea, benedicto calice, dare etiam calicem; qvemadmodum 
Christus in Cœna fecit. Hæc ordinent ut voluerint. Nam qvam- 
vis pulchrnm sit hic imitari factum Christi, tamen liberi in hoc 
esse debemus, modo hic nihil faciamus aut sentiamus, qvod sit 
contra verbum, mandatum et institntionem Christi. 

Sub communicationem cesseut organa, et cantetur Agnus Deiy 
Latine vel Danice, vel utrumqve; vel hymnus Pange lingua; aut 
aliud latine vel Ðanice. Debet enim hic tota Ecclesia facere 



1537. ORDINANZIA. 325 

corameraorationem. Christi. Non tamen diu cantetur, ne lausÐei 
fiat raolestia etc. 

Post communicationem seqvitur hæc, aut similia CoUecta: 
Lader oss bede: 

Wi tacke dig Herre Aldmedigste Ewige Gud, Aíh du med 
disse salige Gaffver haffver oss wederqvegit. Nw hede rvi din Barm- 
hiertighed, ath du lader den samme Gaffve oss reth hekommis, iil 
wor Trois Styrckélse paa dig, Och til een hrendendis Kierlighed 
emellom oss indbyrdes: For din Söns Jesu Christi wor Herris 
Skyld. Amen. 

Hoc est: 

Oremus: Gratias agimus tibi, Domine, Omnipotens æteíne 
Deus, Qvod salutaribus his donis nos refecisti. Nunc precamur 
misericordiam tuam, ut eorundem donorum tuorum facias vero 
fructu gaudere, ad fidei in te nostræ confirmationem, et mutuam 
inter nos diiectionem ardentiorem eífíciendam: Propter Filium 
tuum, Jesum Christura, Dominum nostrum. Amen. 

Vltima benedictio datur, versa facie ad alios, ^oi- 

Sic: 
Herren velsigne dig, og heware dig. Herren lade lyssne syt 
Ansigt offver dig, og were dig naadig. Herren lœdte sytt Aasiun 
paa dig, og giffue dig Fred. 

h. e. 
Ðominus benedicat Tibi, et custodiat Te. 
Ðominus illuminet faciem suam super Te, et misereatur Tui. 
Dorainus tollat faciem suam super te, et det tibi pacem. 
Respondetur: Amen. 

De Schola universali, sive Universitate. 
Præter hæc omnia, cum ad multa, tum inprimis ad religio- 
nis conservationem, publica aliqva Schola opus sit, omnino ne- 
cessarium ducimus, ut una aliqva solennis et generalis Acade- 
mia in hoc regno erigatur; et pro solenni talium Scholarum more 
suis prærogativis, privilegiis, immunitatibus et stipendiis, Lecto- 
ribus et habitationibus confirmetur. Hanc etiam statim erigemus, 
et seorsum confirmabimus, In nomine Domini nostri Jesu Christi. 
Amen. 



Suscribentes huic ordinationi. 

Ego Audreaa Schowgordt, salvo jure cujuscunqve Deum timentis, 
subscribo et accepto preedictos articulos, nomine Capituli Wyborgen- 



326 ORDINANZTA, 1537. 

sis; donec aliqvid melius, in laudem et honorem Ðei, ConciHum ge* 
nerale deöniuerit atqve constituerit ; teste manu propria. 
Fol. 99. ggQ Nicolaus Friiss, Cantor Wyborgensis, subscribo, nomine to. 

tius Capituli, manu propria. 

Ego Georgius Samsingius, nomine totius Capituli Arhusiensis 
s ubscribo. 

Ego Johannes Olavi. Canonicus Arhusiens. nomine ejusdem Ca* 
pituli, propria manu subscribo. 

Ego Petrus Jairi, Canonicus Lunden. nomine Capituli subscribo. 

Ego Benedictus Aruidus, Canonicus Lundensis, nomine totius, 
Capituli subscribo. 

Et ego Christophorus Ransberg, Canonicus Roskildens. nomine to« 
tius Capituli Roskildensis subscribo. 

Et ego Nicolaus Hamer Canonicus Roskildensis, nomine totius 
Capituli Roskildens. subscribo. 

Et ego Severinus Olavi Canonicus Ripensis, nomine totius Cap. 
Ripens. subscribo. 

Et ego Johannes Christiani, Canonicus Ripens. nomiae totius 
Capituli Ripens. subscribo. 

Et ego Petrus Laurentii, Leetor Malmogensis subscribo. 

Et ego Johannes Tausszen, Ecclesiastes Haffn. subscribo. 

£t ego Franciscus Wormordí, Ecclesiastes Malmogens. subscribo. 

Et ego Olavus Chrisostomus, politioris litteraturœ Malmogiœ pro- 
fessor, subscribo. 

Et ego Jacobus Schening, concionator Wibergen, subscríbo. 

Et ego Petrus Thomœ, Clerícus Wibergens. Diœccsis, Parochus 
ecclesiœ Tornn, subscríbo. 

Et ego Gerorgius Wiberganus, HafTn. Ecclesiastes subscríbo. 

Ego Martinus Hegelundt, Ecclesiastes Olborgensis subscribo. 
Fol. 100. Et ego Andreas Lyngius, Lanskronen. Ecclesiastes, subscribo. 

Et ego Nicolaus Jacobi^ Arhusiens. Ecclesiastes subscribo. 

Et ego TorchiIIus Abelgard, Prœdicator Arhusien, subscribo. 

Ego Paulus Petrí, Ecclesiastes Ripen. subscribo. 

Et ego Christiemus Skrock, Prœdicator Svinborgens. subscribo. 

Et ego Melchior Johannis, Ecclesiastes Kalinborgens. subscríbo. 

Ego Erasmus Vordin, Concionator Foborgens. subscríbo. 

Et ego Petrus Storm, Prœdicator Horsnensis subscribo. 

Et ego Severinus Magni, Prœdicator Kiögensis subscribo. 

Et ego Mathias Langus, Ecclesiastes Randrensis, subseribo. 

Et ego Nicolaus Jasperí, Ecclesiastes Kolingensis, subscribo. 

Et ego Johannes Albertes subscribo. 

Et ego Johannis Slavus, Lector Haderslevianus. subscribo. 

Ego Anthonius Keyser, Pastor Haderslevianus subsnribo. 

Ego Reinoldus WeslerhoU, Paslor Slesswigensis, subscribo. 

Et ego Hermannus Tast, Ecclesiœ Husumensis Pastor subscribo. 



1537. ORDINANZIA. 327 

Ego Gerhardus Slewerth, Ecclesiœ Flensburgenssis ad divum Ni- 
colaum, subscribo. 

Ego Georgius Winther, Concionaior Haderslevianus, subscribo. 



Index Articulorum principalium hujus ecclesiasticæ 
ordinationis : 

Divisio eorum qvœ hic tractantur Fol. 1 

De Doctrína et eius memhrís 2 

De Sacramentis 3 

Dc Ceremoniis seu rítibus Ecclesiœ 3 

De Ritu legendi et canendi puerornm in Templis 4 

Ðe Ritu celebrandi publicam missam 6 

De Ritn prœdicandi vcrbum Dei 9 

Ðe Specialibus Prœdicationibus 12 

De Ritu féríandi 14 

De. Ritu Baptizandi 15 

De Ritu Absolvendi 16 

De Ritu Communicandi 18 

De Ritu Conjungendi.matrimonialiter : . . 19 

De Ritu instituendí ministros 20 

De Ecclesiis ruralibus uniendis 24 

De Monachis meudicantibus non fovendis Ibid. 

De toUendis Imaginibus, idololatriœ expositis 24 

De Ritu excommunicandi • 23 

De Ritu visitandi infirmos et pauperes , . 26 

De Ritu accedendi ad judicatos - 28 

De Ritu sepeliendi mortuos , Ibid. 

De Ritu informandi obstetrices Fol. 29 

De Ritu instituendi puerperas 31 

De Ritu observandi cum fœminis proprios Iib«ros opprimentibus Ibid. 

De Puerorum Scholis 32 

De Unica in singulis urbibus schota Ibid. 

De Scholarum classibus 33 

De Scholarum exercitiis ■ . i 35 

De observanda discipulorum indole 38 

De Prívilegiis et immunitatibus Cleri , . Ibid. 

De Sustentatione Prœdicatorum et Pauperum 39 

De Jure Patronatus Nobilium .41 

De immunitate Nobilium Ibid. 

De assignandis e echola custodibus ad propiores Ecclesiæ rurales Ibid. 

De Ædilibus seu Diaconis eligendis 42 

De relictis Ruralium Parochorum viduis Ihid. 

De relictis urbanorum viduis . 43 

De bonis Pauperum retinendis ............ Ibid. 



ORDINANZIA. 1537. 

De Parochorara cœlibatu et conjugio Ibid. 

De Hospitalibus Ibid. 

Ðe Hospitalium œconomis 44 

De colligendis ad Hospitalia veris pauperibus Ibid. 

De Superintendentibus, et Præpositis 45 

De Prœpositornm salario 45 

D e Superattendentum salario Ibid, 

De Superattendentum officiis . 46 

De Mutatione et alteratione Diaconorum Ibid. 

De eruditione Prœpositorum in patria lege 51 

Qvando opus fuerit Parocho . 52 

Qvando Superattendente 53 

De Prœfectis 54 

De Libris ruralium Parochorum . 55 

De Domibus Ministrorum .... 56 

De Norwegia 57 

De Emerítis ministrís Ibid. 

Ðe Canonicis 58 

De Monachis non mendicantibus 59 

De Monialibus , 60 

De juramento Superintendentum 61 

De Ceremoniis qvibus ordinabitur Superattendens 62 

Intructio D. Joh. Pomerani, pro Canonicis et Monachis .... 67 

Ex officina literaria Joannis Vinitoris Stutgardiani, in Novo 

Ciaustrali Vico, Haffniæ, die Luciæ Virginis. 

1537. 



%. 8. September 1537. í Skálholti. 

Eblende lögmaðr Þorvarðsson úrskurðar með ráði tólf lög- 
réttumanna ])á dóma skjallega og mynduga, sem Þorieifr 
ofíicialis Eiríksson hafð dæmt á milli kirkjunnar á Sólheim- 
um i Mýrdal og Erlends Einarssonar. 

British Mnseum, Add. chart. 15,899A, frumrít á skinni, er safnið 
keypti 12. Aprfl 1862 af Charles Devon málfœrslumanni i Lundún- 
um. Þrettán innsigli hafa verið fyrír bréfínu, en þau eru nú ðll dott- 
in frá. — AM. Apogr. 5554 (óvist eptir hverju). 

Vrskvrdur og sam(|)yckt) logmanzenz yfer domum 
erle(n)ds.i) 

1) Aptan á bréfínu með fornri hendi. 



1537. SÓLHEIMAR. 329 

011um monnum þeim^) sem þetta bref sia edr heyra 
sendir eg erlindr porvardsson logmann^) punan og austan 
a jslandi q(uediu) gudz og mina kunigt giorandi ad sub 
anno gracie m.o d.^ xxx. viij^. a faustudagin nœstan fyrir 
mariumesso enu seirni.^) uar eg a husatottum sa skeidum 
fa þingstad riettum at skipa malum manna. þa kuomu fram 
firir mic domar er dæmdir haufdu uerit af ofíiciali heilagr- 
ar skalholltz kirkiu sira þorleifi eirekssyni og hennar*) œrlig, 
um personum millum kirkiunnar aa solheimum og [erlindar 
einarssonar^). hueria at herra augmund med gudz nad bis- 
kup j skalhollti bad mic at skoda og ransaka uppa landz 
lagana uegna huad ofdæmt^') eda uandæmt [eg sæe') j greind- 
um domum þat af [at taka og uid at leggia^) sem mier 
med bestu mana radi þætti skœligast og hæfíligast. kalladi 
eg til med mier tolf laugriettumenn at hta da þetta mal. 
leist mier og þeim þessir optnefnder domar j allan mata 
med sinum greinum og articulis skialiger og mynduger j 
suo mata at greindr ofíicialis leiddi tuo lauglig uitni med 
suaurdum eidum at kirkian doi solheimum hefdi ei suo sœmi- 
lega haldin uerit sem henni bar^) at laugum. þui i gudz 
nafni amen. seigi eg greindr erlindr laugmann þessa adr 
skrifada doma logliga og skæliga j allan mata og epter 
riettum landz laugum giorda hafa uerit og fyr greindan er- 
lind einarsson þa j aunguan mata hafa raatt riufa med sinu 
eindæmi. 

samþycktu þennan minn laga urskurd fyrr greindir 
logriettumenn jon helgason. sæmundr eireksson. jon biorns- 
son. dadi gudmundsson. eriindr jonsson. philippus runolfs- 
son. biorn arnorsson. magnus jonsson. þordur þosteinsson. 
olafur asbiarnarson. magnus jonsson og jon þorbiarnarson 
og settu sin insigle med minu insigli fyrir þetta urskurdar bref 
skrifat j skalhollti oa sama dciri deigi sidar en fyrr seiger. 



1) b. V. 5554. 2) 5554; - œadur 15,899. 3) þ. e. 7. Sept. 4) 
b. V. 5554. 5) [erlin^ einarsson 55.54. 6) odæmt 5554. 7) [hefur 
uerit 5554. 8) [5554; 15,899 fúið hér. 9) ber 5554, 



330 GRENIVÍK. 1537. 

97. 13. September 1537. á Syall^arði. 

JóN prestr Finnbogason gefr Birni syni sínum hálfa jörðina 
Grenivík i Höföahveríi, en Björn selr jafnharðan Jóni Magn- 
ússyni þessa jörð fyrir tuttugu hundraða jörð einhverja, er 
Jón vildi láta og fimm hundruö að auki. 

J.Sig. 66, 8vo með hendi Grunnavikr-Jóns 1741 „Ex originali 
pergameno". „Bœde insiglen eru enn under brefenu". 

Kaupbrief fyrir greniwik af Joni finnbogasyni og 
birni syni hans.^) 
Þat giorum vid Steingrimur Jönson. niculas gudmundz- 
son godum mónnum kunnigt med þessu ockrv opnv brefi 
at arum efter gudz burd CDdxxx ok vii aa Svalbardi aa Sval- 
bardzstrond þar j litlu stofunne sunnudœginn næstan efter 
mariu messo sidare vorum vid j hia savm ok heyrdum £B 
ord ok haiidaband þessara manna at sera Jon finbogason 
gaf birne syne sinum med handabande halfa iordina grene- 
vik er Hggr j grytubakka kirkivsokn med ollu þvi sem henni 
hefur fylgt at fornu og nyu ok sera jon vard fremst eig- 
aiide at. Suo og j sama stad ok deigi selldei^) adur nefnd- 
ur biorn ionsson ione magnussyne med handabande þessa 
halfa jord grenevík med ollu þvi sem henni fýlger ok fýlgt 
hefur. og hann vard eigande at. hier j mot gaf jon magn- 
usson xxc* jord einhueria þa sem hann viUde til lata. ok 
þar til. v<í- j einhverivm peningum j fullum aurum. Var 
þessi giorningur biarnar giordur med rade ok fyrirsogn og 
samþyke sera jons finbogasonar og pettu(r)s brodur hans 
meu fuUum handsolum. hier efter vilium uid sveria ef þurfa 
þicker. Ok til sanninda hier um setium uid ockur jnsigle 
fyrir þetta giorningsbref er skrifat uar j sama stad ok are 
sem fyr seiger. 



98. 23. Septeinber 1537. á Mel í Miðflrði. 

24. Áugust 1540. í Sæiingsdalstungu. 

LoPTB prestr Pétrsson ættleiðir, með samþykki Pétrs Lopts- 

1) Stóð utaná bréfinu. 2) Svo = selldi. 



1537. ÆTTLEIÐING. 331 

sonar fööur síns, börn sín Arngrím, Jón, Pál, Sigriði og 
Helgu. 

AM. Fasc. XLIX, 7, frumrítið á skinni, frá sira Skúla Þorláks* 
syni. — AM. Apogr. 555. 

Ættleidingarbref. 
Þeim godvm monnum sem þetta bref sia edur heyra 
senda þoríinnur sveinson. oddr jonson prestar hola biskups 
d^mis. arnbiorn narbason. arníinnur einarsson leikmenn 
kuediv gvds og sina kvnnigt gerande ad Jia er lidit var fra 
hingadburd vors herra jesu christi. <D, d. xxx. og vii. oar 
svnnvdaginn nQsta epter mattheusmesso vm havsted da mel 
] midfirde stodu þesser menn aller fyrir kirkiudyrvm j adur 
greindum stad og hielldv avU aa einne bok sera loptur pet- 
urson. arngrimur loptson. jon loptson. pali loptson. sigridur 
loptzdotter. helga loptzdotter born hans og petur loptsson 
fader fyr nefnz sira loptz er þa uar hans loglegur erfingi. 
gaf hann og jatadi arfvi vndan sier og lofade sera iopte 
syne sinum med handabande ad arfleida adur fyr nefud 
born sín. sidan talade þratt nefndur loptur suo felldum ord- 
vm €g loptur prestur petursson œttleider hier j dag sonv 
mina og detur er suo heita arngrimur loptson. jon loptson 
og pall loptson. sigridur loptzdotter og helga loptzdotter til 
fiar þess er eg gef þeim og allz arfs epter mic til gialldz 
og til giafar til sess og til s^tis og til allz rettar þess er 
^ttleidingur oa ad hafa med logum. Og til sanenda hier 
vm settum v§r fyrnefnder menn vor jnzsigle fyrir þetta §tt- 
leidingarbref skrifat j s^Iingsdalstvngv j hvamsveit in die 
sancto bartolomei apostoli þrimur arvm sidar. 



99. é'^' Oktober 1537. í Kálfanesl. 

Kaupmálabréf Andrésar Björnssonar og Guðlaugar Jóns- 
dóttur. 

AM. Fasc. XLIX, 8, íruinrit á skinni. Af 4 innsíglum eru tyð 
fyrir bréfínu, 



332 KAUPMÁLABREF. 1537. 

Kaupmalabrief Andriesar Biornssonar 1537. 
Jn nomine domini. amen. 

Var suo felldur kaupmale lystur ok stadfestur da. brud- 
kaupsdeige dSi reýkiaholum sunnudagin næsta epter mikae- 
lismessu um haustidi) þa er lidit uar fra hingadburdi uors 
herra jesu christi. CD. d. xxx. ok uij ar. j mille þessara manndo. 
af einne alfu andriesar Biornssonar ok annare Gudlaugar Jons- 
dottur. suo fyrir skilldu ad ddur nefndur andriess biorns- 
son talldi sier til kaups ok kuonarmundar attatiger hundrud. 
er fader hans Biorn bondi þorleifsson gaf houum. Var j 
])essu attatiger hundradda til skilid jordin midhus fyrir þria- 
tige hundrut. Ok suo ij jarder er suo heita tunga ok borg 
er allar þessar jarder liggia j reykiahola kirkiu sokn. Og 
þar til frida peninga ok ofrida til attatiger hundrada. Hier 
j mot gaf jon þorbiarnarson dottur sinne fioretiger hundrut. 
uoru þar til skilldar ij jarder kalldbakur ok skard fyrir fiog- 
ur hundrut ok. xx. badar er liggia j kalladarnes kirkiu 
Ok þar til adra peninga j silfri ok audrum þarflegum pen- 
ingum fridum ok ofridum. Gaf adur greindur andriess 
biornsson fyrr nefndri Gudlaugu konu sinne. xx. hundrud j 
aullum þarflegum peningum sem hennar umbodsmanni lik- 
adi uel at taka med jayrde og samþycke Biarnar bonda 
Þorleifssonar faudur hennar. Kiore adur greindur jon þor- 
biarnarson Gudlaugu dottur sina malakonu j gard andries 
biornssonar. reiknazt þa malin sextiger hundrut med giof- 
inne. Ok suo gaf huortt audru sina fior(d)ungsgiof. huortt 
sem annad lifde med samþycke beggia þeirra. Biarnar bonda. 
ok jons þorbiarnarsonar. 

Voru þesser brudkaupsuottar Þorleiíur Biornsson. Olaf- 
ur ODagnusson. Hallur augmunzson. prestar skalhoUz bisk- 
upsdæmis. ^ilindr eyuinzson. Þormodur salamonsson. jon 
jonsson. leikmenn. 

Ok til sanninda hier um settum uær uor jncigli fyrir 
þetta kaupmalabref skrifad uar j kalfanese til^) stadar kirkiu- 
sokn doL sama are uiku sidar en fyrr seiger, 



X) þ. e. 30. Sepl. 2) Svo. 



1537. VIGSMÁL. 333 

100. 37. Oktol)er 1537. í Eyvindarmúla. 

Ttlftakbómb útnefndr af Jóni Hallssyni, kongs umboðs- 
manni í Rangárþingi, um vigsmál það, sem skeð hafði í 
Vestmannaeyjum, þá er Jón Ólafs'son ófyrirsynju í hel sló 
Jón heitinn Pálsson. 

Landsbókasafn 62. 8vo, afskrípt með hendi Árna Magnússonar 
„ur brefabok biskups Ogmundar". 

Um vigsmal. 
OUum godum monnum þeim sem þetta bref sia edur 
heyra. senda Sæmundur Eireksson. Philippus Runolfsson. 
Jon Eireksson. Biorn arnorsson. Petur Þorleifsson. Halldor 
Ormsson. Jon Thumasson. Magnus Petursson. Ornolfur 01- 
afsson. Biarne Olafsson. Gisle Eysteinsson oc Jon Ormsson. 
kvediu gudz oc sina kunnugt giorande ad þa lidid var fra 
gudz burd m*'. d*'. xxx ok vij*^. ar. fimtadaginn næsta fyrer 
Simonsmessu um hausted^). a ysta Reidarvatne a Rangaar- 
voUum. þingstad riettum. vorum vier i dom nefnder af Jone 
bonda Hallzsyne. kongs umbodsmanne i Rangdrþinge. ad 
skoda ok ransaka. ok fuUnadardom a ad leggia um þad 
vigsmal sem skied hafde i Vestmannaeyum þa Jon Olafsson 
oforsyniu i hel slo Jon heitinn Palsson. hvers sal gud nade. 
Nu af þvi ad greindur kongs umbodsmadur beiddizt doms 
uppa. um þegn ok bætur. hvorsu hafar vera skylldu um 
adur greindt mannslag. \issum vier fyrer full sanninde. ad 
lysingin hafde logleg dæmd vered. Enn um bætur og þegn hafde 
þar ecke domur a falled. þvi at a þann sama mann Jon heit- 
inn Palsson. sem i hel var sleiginn. hofdu nockrer domar 
geinged þeir ed godum monnum hofdu litist skynsamligrar 
skodunar þurfa. hvort svo haar bætur skylldu epter hann 
dœmazt sem þann mann. sem eckert vondt ryckte hefde a 
vered. Þess^) ok annars. ad optliga hafde adiirskrifadur 
kongs umbodsmadur adspurt ok epterleitad um þessara opt- 
nefndra manna vidskipte. hins vegna ok þess sem a vann. 
ok þottist þar eingin sannindaprof a hafa feinged. hafde 
þetta sama mal tii alþingis dæmt verit* enn logmadurinn 

1) þ. e. 25. Okt. 2) þad, bdr.; AM. leiðrétti. 



334 VÍGSMÁL. 1537. 

hafdi þat skipat heim aptur i adurskrifad þing, ok þvi. ad 
svo profudu ok fyrer oss komnu. dæmdum vier fyrrskrifader 
domsmenn med íullu doms atkvæde. xx^- i bætur og þegn 
epter greindan Jon heitinn Palsson. Skylide þar af reiknast 
kongdominum i þegninn .xv. aurar a hinu fiorda hundrade. 
Kynne svo ad skie. ad eptermælismenn hins vegna. edur for- 
svarsmadur vegandans. kynne þau nockur gogn edur vitne 
ad fa seinna ad [hvorium sier^) mætte til gagns edur bata 
koma i þrattgreindu vigsmale. þa skyllde þvi ad ongvo fyr- 
er skoted. Enn fyrer þvi ad erfinge hins dauda var heim- 
ilisfastur i Vestmannaeyium. enn framkomed timum. ok þvi 
dæmdum vier ad hin fyrst(u) söl botanna skylldu gialldast i 
næstu fardogum fiordungur. ef hann hefde so fe til. annar 
ad hauste fyrer Michelsmessu. þridie ad odrum fardogum. 
Enn allt [þad. þa^) fyrsta sem hann hefde fe til. riett golld- 
ed i ollum þeim sakeyre sem logbok leggur bœde i þegn 
og bætur. Enn vegandann. ad fyrstum sðlum botanna golldn- 
um. fridhelgaii vera fyrer erfingia ok eptermælismonnum 
hins vegna. þar med flytianda ok ferianda til Noregs þad 
fyrsta ad hann kann komast. 

Samþyckte þenna vorn dom med oss þrattnefndur kongs 
umbodsmadur. ok sette sitt insigle med fyrrgreindra doms- 
manna insiglum fyrer þetta domsbref. hvort skrifad var a 
Eyvindarmula iFliotshlidlaugardaginn næstan fyrer Simons- 
méssu a sama are sem fyrr seiger. 



101. 3. NoTember 1537. í Núpufelli. 

Páll bóndi Grimsson selr Ara lögmanni Jónssyni jarðirnar 
Haldórsstaði í Laxárdal, Hafstaði, Hól og Hamar fyrir jarð- 
ir og lausafé, svo sem bréfið hermir. 

Landsbókasafn 61. 8vo, afskript gerð fyrir Árna Magnússon epl' 
ir vidimus frá 24. Marts 1551. - AM. 255. 4to bls. 311—312, bréfa- 

1) [hToriu sier, hddr.; AM. leiðrétti og segir: rMge hvorium sier. 
qv. sierhTerium". 2) Sto. 



1537. JARÐAKAUP. 335 

bók sira Skúlu á Grenjaðarstað skrifuð á árunum 1687 — 1698, eptir 
sama TÍdimus frá 24. Marts 1551. 

Halldorstadi j LaxardaL Hofstade. Hool og Hamar 
ahrærande^). 

Þeim godum monnum. sem þetta brief sia edur heyra. 
Senda halfdaii prestur })ora(r)insson. ^igill jonsson og jon 
halldorsson kvediu gudz og sina. kvnnigt giorandi. ad ar- 
um epter Gudz burd CD. d. xxx. og vij. ár. ad^) Holltastaud- 
um j langadal a huitasvnnu dag^). worum vier j hia. saum 
og heýrdum. œl. ord og handaband ara ionssonar laugmannz. 
og palz bonda grimssonar. at suo fyrir skildu ad nefndur 
pall grimsson fieck ara ionssyne og selldi til fulirar eignar 
jðrdina halldorsstadi j laxardal j þverar kirkiusokn med oll- 
um þeim gavgnum og gædum. sem greindri iordu hefur 
fýlgt at fðrnu og nýu. og eigi er med logum fra komid. 
Hier j mote gaf adurgreindur are jonsson. xx<?- og viijc £r 
pall grimsson medkendizt at hann hefdi vpp borid af ara 
jonssyne og þar til skildi pall grimsson sier. xxC' j godum 
peningum af saugdum ara laugmanni. Suo oc feck pall 
grimsson ara jonssyne laugmanni til fuUrar eignar so heit- 
andi jarder fyrir nordan. hafstade*). hol og hamar. er liggia 
j laxarddl CDed suoddan skilmala. at are Jonsson skjlldi 
fda pale grimssyne suo micit j jordu 3 hvnawatnzþinge S3m 
þessar .iij. jarder væri dýrar til. hier med gaf huor fyrr* 
greindra manna. are jonsson og pall grimsson annan kwitt- 
an vm allaii þann kaupskap. skiptte og Beikningsskap. sem 
huor þeirra hafdi med annan att. þar tíl bdadi^) iardarkaup 
og aunnur skipttí ok Beikningsskap. Samþýckti allan þennaii 
adurskrifadán giorning Margreth ellendzdotter. ^igenkvinna 
pals grimssonar med jdÖLyrde oc handabande^). Skýlldi are 
ionsson hallda þessum iordum tíl laga sem hann keýptí. og 
pall suara a þeim lagaripttíngum. Þui tíl sanninda hier 
vffi settu') fýrr skrifader menn are jonsson lygmann ogpall 



1) 225. 2) b. T. 255; sl. 61; AM. tíU leíðrétta: aa. 3) þ. e. 20. 
Mai. 4) „Ha/stader stendur hier enn ei Hofstader" (AM.); Hof- 
stade 255. 5) bœdi 255. 6) 255; hanndabannda (!) 61. 7) settum, 
hdrr. 



336 JARÐAKAUP. I537. 

grimsson sin jnsigle med vorum fýrgreindra manna jn- 
siglum fyrir þetta brief. er skrifat var j Nvpufelle j ^^iafirde 
laugardaginn næstaii fyrer Leonardi abbatis. a sama are. 
sem fýrr seger. 



103. 38. Dccember 1537. á Grciijaðarstað. 

SiGTJBBB prestr Jónsson selr, í umboði Jóns biskups á Hói- 
um, Benedikt Einarssyni jörðina Höskuldsstaði í Reykjadal 
og Hólkot þar hjá fyrir Sigluvík á Svalbarðsstrcnd með 
hálfkirkjuskyld, og þar til skyldi biskup gjalda Benedikt tutt- 
ugu hundraða jörð. 

Epiir afskript gerðri eptir frumriti á skinni og staðfestrí á Helga- 
felli 29. Mai 1703 af Gisla Sigurðssyni og Áoiunda Arnasyni. Voru 
þá 2 innsigli fyrir bréfínu. 

Þad gioruín vid Tumas ([inarsson og Ketell tumasson 
Prestar godum monnum kunnugt med þessu ockar opnu 
Brefe. þa lidid var frd Gudz burd M. D. xxx og vij dr. a 
greniadarstad j Adalreikiadal. midvikudagenn næstan fyrir 
allra heilagra messu^). vorum vid hia. saum og heirdum a 
ord og handaband Sira Sigurdar Jonssonar. af girne alfu. 
£nn Benedicktz £inarssonar af annari. ad so fyrir skildu. 
ad nefndur Sira Sigurdur ] Iðglegu vmbode verdugs herra 
biskups Jöns ad hölum sellde ddur greindum benedickt jðrd- 
ena HðskuUdsstade j reikiadal. og Hoolkot þar hia med ðll- 
um þeim gðgnum og giædum er greindum jordufiá d med 
Iðgum ad filgia. Hier j mðt gaf greindur benedickt adur 
nefndum Herra Biskup Jðne jordena Sigluvijk d Sual- 
bardstrðnd j Sualbarda^) kirkiu sökn med óllum þeim , 
gögnum og giœdum er greindri jórdu d med Iðgum ad 
filgia med rekum og itðkum og ðUum vmmerkium. 
sagde greindur Benedickt til halfkirkiu skilldar^) d jðrd- 
unne Sigluvijk. skiUde adur nefndur herra Biskup Jðn 

1) þ. e. 31. Okt. 2) Svo. 3) leiðr.; skiUdna, afskr. 



1537. TYGJAKAUP. 337 

giallda greindum benedickt hier til xxc jðrd. skillde huör 
vm sig ad sier taka greindar jarder ad næstum fardógum 
þær er huðr keipte og hallda huðr vm sig til laga. enn sa 
suare lagariftingum er sellde. Og til sannenda hier vm seti- 
um vid firrskrifader menn ockar innsigle fyrir þetta Bref er 
skrifad var i sama stad d fiörda dag jöla á sama are sem 
íirr seiger. 



103. 1537. á Skyrbakka. 

ViTNisBUBBR um fimm hundraða tygjakaup milli síra Jóns 
Einarssonar og Helga Magnússonar. 

Bisk. Skalh. Fasc. XX, frumrit á skinni. Tvð innsigli hafa ver- 
ið fyrir bréfinu, sem bœði eru dottin frá. — AM. Apogr. 2410. 

Tygi voro selld vC'*) 
Þat giorum vier jon eirexson. dOagnus narfason. sig- 
mundur amundason godvm monnvm viturligt med þessu 
woro opnu brefi at vier vorum i hia aa skýrbacka vm haust- 
it er þeir keyptuzt vid siera jon einarsson og^) helgi magn- 
usson raed handabandi at sierá jon lofadi fyr greindum 
helga. iii. kvgilldum og gelld^^fiar^^hundradi og þar til hundr- 
adi j uarningi fýrir týgi er hann atti. Og til sanenda hier 
vm sett(um) vier fyr nefnder menn vor insigli fyrir þetta 
vitnisbvrdarbref skrifad a skýrbacka j landeýum arum ept- 
er gvds bvrd [CD. d.*) xxx og vii ar. 



104. 1537. 

Bréf Ögmundar biskups í Skálholti til meistara Geble 
Pétrssonar biskups í Björgvin. 

1) Utan á bréfinu. 2) hér stendr „h" ofskrifað í frbr. 3) tvískrif- 
að. 4) [d. QQ., frbr. 

Dipl. iBl. X. B. 22 



338 ÖGMUNDR BISKUP. 1537. 

AM. 266. Fol. bls. 160—161 (ccoxxxv). Bréf þetta er lekið upp 
i ritgerð Jóns Gizurarsonar og prentað í henni í Safni til sögu Is- 
lands I, 078, og árfœrt þar til 1537. 

Copia literarum domini magistri Gelvani. 

Mickilega þauckum vier ydru^) herradœmi kiæri vin 
fyrir margt vel giort til vor allan tijd og vora^) þienara. 
Einkanliga nu j sijst^) fyrir vorn diakna*) Gyssur Einarsson. 
Skulum vier þeinkia til med gud(s) hialp ad hallda ydur 
skadlausa vfiá þa penijnga sem"^) þier hafid vtlagt þad fysta 
vier kunnum. Enn omaklegir þickiunst vier hier til^) taka. 
treystum vier nu ecki ad senda ydur neina penijnga medan 
soddan ofridur') er. Enn þo vnderbindustum") vier med 
þessu vorv briefi ad nægia ydur [sem mauguligt er þa vier 
komustum vid^). 

Segid herra magnusi ad^°) hann skuli fa sijna skulld 
þad fysta vier gietum og vier megum senda vort folk vt. 
Enn vier bidium ydur kiærliga ad^^) sia til hid^*) besta vm 
vor hvs. þad^i) vilium vier giarnan med aullu godu for- 
skullda, 

[Bidium vier ydur kiærliga ad þier skrífíd osz med 
hdndborgurum huad tijdengs^^) er hia ydur^^). huad vier kunn- 
um ydur til vilia vera skulu þier allhjd finna oss reidubuna. - 



105. 1537. í Beykjaholtl. 

YiBBiKa á kirkju og stað i Reykjaholti. 

AM, Apogr. 2221 „ex authentica membrana templi Reykholtensis". 
— 1 „Héraðsbók" Haldórs prófasts Jónssonar í Reykholti, sem geymd 
er i Landsskjalasafninu, (bl. 6 og 9) er þessi virðing með raungu ár« 
tali „1.534«. 

Anno domini 09^ d®. xxxuij. 
Jtem uoru þesser dandi menn ath meta kirkiuna oc 



1) yðar JGiz. 2) vorra JGiz. 3) síðsta JGiz. 4) herra (0 b. v. 
JGiz. 5) sl. JGiz. 6) við JGiz. 7) ófrið JGiz. 8) — bindumsl JGiz 
9) [þá vér komunst við, sem mögulegt er JGiz. 10) sl. JGiz. 11) b. 
v. JGiz. 12) Svo. 13) [sl, JGiz. 



1537 REYKJAHOLT. - JÖRUNDR PRESTR. 339 

staden j reýkiaholltte. sira oiafur gudmundzson. sira frey- 
steinn grimsson. sira olafur kolbeinsson. sira eirickur jons- 
son. sira magnus jonsson. sira gisli jonsson, 

Jn primis giordu þeir kirkiuna fioru x. c. 

Jtem allan staden med utehusum firir c. oc xx. 



106. 1537 og 1538. 

1543. 
1576. 

Skká um peninga þá, er Ögmundr biskup í Skálholti galt 
Claus van der Marvitz hirðstjóra vegna síra Jörundar Stein- 
móðssonar. 

AM. Apogr. 1937-1938 (eptir vidimus frá 1576). 

Anno Domini CDdxxxvij" hofum vier þessa peninga af- 
enda laatid hirdstiora Claues vander Marwijtze sem hier 
epter standa skrifader. 

Jn primis vegna sijra jorundar. iij. naut gomul. xx 
sauder. vij tunnur smiors og j vætt betur. v. suin og ij huder. 

Jtem anno et cetera xxxviij". 

jn primis viij kýr. 

Þad medkennuiizt ec Gizur einarsson superintendins^) 
scalhoUtz stíktís ad ec hefí skrifat þennan reikningskap ept- 
er þeim sem ec vissa ad b(iskup) augmundur godrar mijnn- 
iíigar vt giallti) j sannleika suo vordna peninga af kirkiunn- 
ar peningum er hann leysti til sin þann part af peningum 
Sijra jorundar. af herra kongsins vmbodzmanne sem kong- 
domenum hafdi til fallit. til sannenda er mitt signet hier 
fyrir nedafi aa þrykt. Anno Domini (D D. xlij. 

Þat medkennunzt eg magnus prestur jonsson og helgi 
ionsson med þessum ockar vitnisburde ad vid saaum og yf- 
erlaasum suo latandi bref ord fyrir ord sem hier fyrir ofan 
skrifat stendur med heilu og oskoddu sijgnete herra Gizur- 
ar einarssonar. Ok til sanninda hier vm þryckium vid ock- 

1) Svo. 



340 KVITTAN. 1538. 

ar jnsiglum fyrir nedan aa þetta bref. Anno seruatoris. 
1576. 



107. [1537-1538]. 

Claus van der Marvitz, fóviti yfir alt Island, kvittar Ogmund 
biskup af reikningskap af sýslunura, sköttum og sýslugjöld- 
um, sem féllu 1537, og býðr honum að gefa sýslumennina 
kvitta þar um, svo og um sakferli í tið Diðriks van Bram- 
stede, og geri Diðrik van Mynden reikningsskap um það. 

AM. 191. 4to bls. 57 (bréfabók Jóns Hallssonar á skinni). — AM. 
Apogr. 5558. — Prentað i Kirkjusögu Finns biskups Jónssonar 
II, 272. 

Þad medkennunzt eg claues uander Merwýtze foviti ýf- 
er allt island. med þessu minu opnu breíi ad uerdugur 
herra j gudi. biskup augmund j skalhoUte hefer stadit mier 
greiniligan reikningskap af sýslunum. skauttum og sýslu- 
giauildum. sem íiellu. anno m.^ d° xxx uij*. þui bifala eg 
hans nad. ad hann gefi syslumaunnunum sina kuittan. þessa 
sama ars. 

So og ad hans nad hit bezta til siae. og kuittvn gefi 
fýrer þau sakferli sem urdu þann tid dyrik uan bramstedi 
war fouiti. og standi dýrýk uan mýnden þar reikningskap af. 

Og til sannenda hier vm. 



108. 2. Fcbrúar 1538. í Skálholti. 

Sendibréf Gizurar Einarssonar til Odds Gottskalkssonar, og 
segist hann — meðal annara oröa — senda honum sálm- 
inn Magníficat þýddan á íslenzku, eins og hann hafi mælzt til. 

AM. 266. Fol. bls. 157-158 (CCCXXV). Bréfabók Gizurar bisk- 
ups i afskript síra Haldórs Jónssonar i Reykholti 1654 — 1657. 

Favor et benevolentia christi Jesu tibi semper assit 
chare socie. qvanqvam meæ literQ non sint ejus generis ut 



Í538. GIZUR OG ODDR. 341 

eas temere audeam remittere. tameni) fretus animi tui hu- 
manitate sciens eas te non despecturum licet^) magis in- 
eptas libet igitur per eas tecum colloqui etiamsi locorum et 
temporum intervallo simus disjuncti. munus quidem am- 
plissimum mihi collatum esse putarem charissime. si tibi et 
omnibus ut debeo pro ingentibus^) beneficijs gratias agere 
et referre possim. verum quoniam mihi fortuna sit ut inge- 
nij et rerum penuria id haud qvidqvam facere liceat. dij 
tuorum beneficiorum memores multa cumulata mercede re- 
pendant. Cum jam dudum ad mentem redij colloquutionis- 
que nostrœ*) optime amice memini recordatus sum (ni fal- 
lor) taliter me admonitionem tuam non admisisse ut di- 
gnum fuerat. et si eo in tempore aliqvam gestu vel verbis 
offensam prœbui. tedet sane. qvia animo scio ex bono pro- 
fectum^) esse qvod te uolo ebrietati et stultitiæ mee potius 
qvam malevolentiæ ascribere. Præterea scias vir humanis- 
sime hic modo nihil novi. sed cum aliqva notatu digna per- 
cipio tibi impertiantur. spero qvoqve me certiorem futurum 
per tuas literas quicquid agatur actumue sit apud te. Hym- 
nus divœ virginis Magnificat in materna lingva prout 
postulasti in calce epistolæ continetur. dominus Jesus ocu- 
los tuæ mentis illuminet in diesque magis ac magis. in 
sancti EvangeUj professione auctiorem reddat. opto ut omni 
tempore simus uterqve alteri commodo et ornamento. 

Cum hijs bene vale meque scito in omnibus tuis uotis 
esse qvam paratissimum. me hercle^) qvam pæne animo 
exciderat qvod neutiqvam præteritum oportuit. oíTíciose fa- 
miliam omnem per te meis verbis salutatam volo. Jterum 
vale cum utriusque hominis sospitate. 

Ex schalhoUt die ipso purificationis Anno virginei par- 
tus m d XXX viij.ö 

Gissums Einari 
ad voa præcipuus. 



1) AM. leiðrélti; tu, hdr. 2) leiðrétt AM.; his (!) hdr. 3) AM. 
leiðrétti; ingentis hdr. 4) i^, hdr, 5) leiðrétt. AM.; perfectum, 
hdr. 6) herclœ, hdr. 



342 JARÐAKAUP. 1538. 

Jneptum') vulgatumque stilum frater charissime ne de- 
spexeris. 

Studioso miraque sapientia prædito viro ottoni 
speciali suo amico presententur hec. 



109. 5. Fel)iúar 1538. í Laufási. 

JóN Magnússon gefr síra Joni Finnbogasyni jarðirnar Rauðá 
og Bæ fyrir hálfa Grenivík í Höfðahverfi, og þar til milli- 
gjöf nokkura. 

AM. Fasc. XLIX, 9, frumrit á skinni, og er innsiglið dottið frá. 
— AM. Apogr, 3712. 

Vm Bæ og-halfa grenivíjk. 
Þad giore ec jon magnusson godum mavnnum vitur- 
ligt med þessv minv oppnv breíi ad ec medkenunzts ad eg 
hefi geíid sh-a joni finnbogasýni jardirnar ravdaa ok bæ fyr- 
ir halfa greniuick ok þar til peninga sem fýr greindvm sira 
jonj hckar vel ad hafa ok adur er vm skilid. skýlldi síra 
jon mega ad sier tacka þessar jardirnar nær sem hann 
villdi sialfur enn greindur ]on magnusson skylldi suara laga 
rifting aa þessvm fýr greindum jordum. Ok til sanenda 
hier um set ec mitt jnsigli fyrir þetta bref er skrifad uar j 
laufasi j' eyiafirdi aa favstvdagin næstan fyrir petursmesv ar- 
vm efler gudzs burds. (D. vc xxx ok viii ar. 



110. 16. Febrúar 1538. í Eingihlíð. 

DÓMR sex manna útnefndr af Páli bónda Grímssyni, er þá 
hafði kongsins sýslu og umboð yfir Húnavatnsþingi, um 
kærur Jóns Haldórssonar til Þorláks Þórissonar, að hann 
hefði ekki rekið lambfé sitt á Eyvindarstaðaheiði eða toll 
gpldið eptir gömlum vana. 

1) leiðrétt. AM. Jnceptum, hdr. 



1538. EYVINDARSTAÐAHEIÐL 343 

AM. Fasc. XLIX, 10, frumrit á skinni. Af 7 innsiglum eru nú 
3 fyrir bréfínu. GOmul afskript af þessum dómi (c. 1620) er meðal 
pappirsbréfa i Bisk. Fasc. IH, 3. 

Eyuindarstadabref vm rextrai) 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edr heýra 
senda )on bonde olafsson. einar einarsson logriettvmenn. 
eigill jonsson. kodran olafsson. einar Sigurdsson. Sueirn 
jonsson kuediu gudz og sina. kunnigt giorande. þa lidit var 
var fra gudz b(ur)d. CD. v. c. xxx. og atta ar. Laugardagin 
næstan fyrir niv vikna fostu. j eingihlid j langadal a ping- 
stad rettum voru vier j dom nefndir af vel bornvm dani* 
manni pali bonda grimssyni er þa hafdi kongsins syslu og 
vmbod ýfir hunavazþingi. ath rannsakf^ og skoda og fulln- 
adar dom ca at leggia. j millvm jons halldorssonar og þol- 
lacks þorissonar vm þa dakiæru er fyrr neíndr jon klagade 
þar til hans at hann heffdi ekki rekit lambfie sitt aa eyuind- 
arstadar heidar. eda toll golldit epter gaumhjm vana. Nu 
sakir þess at þoUackr lagde sig þar vnder og leizt oss vnd- 
erlagit logligt og hann þar rettiliga fyrir kalladan. hins ann- 
ars ath fyrr nefndr jon let lesa transkriptarbref af vrskurde 
einars gilssonar logmannz nordan og vestan (h jslande. med 
heilum og oskoddum godra manna jnsiglum. suo latanda 
ath fyrr nefndr einar logmadur hafde adr vrskurdat alla 
bændrj miUum gavnguskarsar j skagafirde fyrir vestan votn. 
og laxar a skagastrond fyrir nordan blondu. þa sem eiga 
X. lomb edr fleiri. frialslega mega og skyllduga at reka sinn 
lambfienad vm sumar (Ja eyvindastadar heidar enn luka ath 
hausti eitt lamb af resktri^) eýuindarstadamonnum. og þui 
dœmdu vær þollak skýlldugan. og alla adra þa sem byggia 
edr bua j þessu tackmarke skýllduga epter logmannzins 
vrskv(r)de at reka sitt lambfie a eýuindastada heidar. og 
luka ath hausti eit lamb. þeir sem œtti x fleira. at frafær- 
um joni halldorssyni eda þeim. sem logradaiide^) væri eý- 
uindastada. somvleidis þeir sem heima geyma edr annars 
stadar reka. skulu bæde suara tolli og suo gongu epter log- 

1) Utan á bréfínu með hendi frá c. 1600. Efst i rðnd bréfsina 
stendur ^ehsus". 2) Svo. 3) logradadannde, frbr, 



344 GEBLE OG GIZUR. 1538. 

um. €nn ef þeir reka sem fœrri eigu enn .x. svari huorcki tolli ne 
gaungu. €nn þeir^) sem ei hafa tollinn golldit edr halldit vppi 
þessvm rekstri epter logum (ad) forfallalausv svari kongdomin- 
vm sem þeir hafi rofit logmannz vrskurd. enn joni savd med 
alldri badi adr og suo vpp hedan. þar til er hann er verdr 
halfrar merkr. þa dæmdum vier fyrr greindum joni hall- 
dorssyni fiorar merkr ] fullretti. og kongi domrof iiii merkr 
sie enn þessi domr rofinn. 

Samþyckti þennaú vorn dom adr greindr valzmadur og 
setti sitt jncigli med vörum jnciglum fyrir þennan dom er 
dœmdiz og vppsagdiz j fyrr greindum stad og dag áí sama 
ari sem fyrr segir. 



m. 23. Febrúar 1538. BjörgTÍn. 

Beéf Geble Pétrssonar biskups í Björgvin til Gizurar Ein- 
arssonar, þar sem hann hvetr hann til að vinna i vingarði 
drottins á allan hátt til góðrar uppskeru á siðan í sínu 
landi; biðr að heilsa síra Hálfdani, sem hann hafi ekkert 
bréf frá feingið. 

AM. 266. Fol. bls. 151 (CCCVII). Bréfabók Gizurar biskups í 
afskript sfra Haldórs i Reykholti (1654-1657). Prentað hjá Harboe, 
Khavns. Selsk. Skr. V, 235—36 (ónákvœml). 

Meyster geble breff. 
Salutem per christum. 

(Tacker) ieg edher kere herre Gisser for alt got og vil 
(thet) gerne met eder forskyllde. 

gode ven jeg haffver ingen*) skriffvelsi faat af eder 
[siden j^) fore hedan. thi bidur vœr ydur scriffver mig thil 
och tenker paa megh. huad vamtes vanche faa*) j vel vit- 
he^) aff the Handborger. mi frater in christo predilecte, 
labora in vinea domini et certa bonum certamen. ac eíus 
sincerum verbum semina. ut possit aliqvando in tua terra 
ferre fructum in patientia. Dominus Jesus christus dabit ro- 
bur et fortitudinem. in christo vale. 

1) þier frbr. 2) 57e, hdr. 3) [leiðréttj saa, hdr. 4) fraa, hdr. • 
5) viUe, hdr. 



1538. VERZLUN. 345 

raptim in die sancti petri cathedra Anno 1538. 
Her Gisser scriffve her haldan til paa mijne vegne och 
beret^) hannem gode ven'^) jeg haífver intet^) bref ffaat af 
hannem. 

iterum vale 

Gebellinus Petreus. 



112. 10. Marts 1538. 

Keistján konungr III. ritar Claus van der Marvitz fógeta á 
Islandi, ura að hann leyíi Helmichen Schmiden og Thonges 
Mutter verzlan á Islandi eptir því, sem gamall vani sé til, 
en ekki á annan hátt. 

Kikisskjalusafn Ðana, þýzkir Cancelli Regislr. Nr. 9, 1537—38, 
bl. 120. 

Am tage Jnuocauit Anno vt supra 38. 
Hat K. W(í'irde) vf d(enn) vonn Lubeck furbith zweien 
jrenn burgernn, mit namen helmichen schmiden, vnnd Thon- 
ges Mutter ann CIos vonn der Marwitzenn Voget vf Yslannt 
ein schrifft gebenn, dass er die gemeltenn Burgere mit Jrem 
Schieffe, einen Krauel, das Schipper hermon furborn ítiret, 
jnn Jslannt handlen lassen soll, nach allter gewonnheit vnnd 
nicht annderst. 

Actum vt supra. 

Relator M(ilchior) 
Rantzaw Marschalgk. 



113. 11. Marts 1538. í- Möðrufelli. 

Testamentisbbéf Bjarna Sturlusonar. 

AM. Apogr. 132 „ex originali". - AM. 255. 4to bls. 328-329, bréfa- 
bók sira Skúla Þorlákssonar á Grenjaðarstað, skrifuð á árunum 
1687 — 1698, einnig eptir frumriti. 

1) seree (!) hdr, 2) veter (!) hdr. 3) met (!) luir. 



346 TESTAMENT BJARNA. 1538. 

Testamentissbrieíf Biarna Sturlasonar^). 

J Nafne faudur og sonar og anda heilax. 

Eg Biarne Sturlasoii heill at wite ^nn nockud krank- 
ur i minum likama giöre sodan Testamentum og minn sid- 
asta wilia sem hier epter skrifat stendur [etc^) 

Fyrst at upphafe gef eg mig og mina sai med ðnd og 
likama i myskunar fadm almattugs guds fðdur. sonar og 
heilax anda. bid eg um alla gudz heilaga menn og sierdeil- 
is jungfru Sanctam Mariam at drna mier myskunar af gudi 
almattugum. bid eg alla kristna menn at fyrergefa mier fyr- 
er guds skulld. þad eg heíi hverium a moti brotid. med ord 
edur verk. kys eg minum likama legstad at kiaustrinu 
Mðdruvöllum i Hörgardal Enn af þeim veraldlegum pening- 
um sem gud hefur mier lanad gijorí eg sodan skipun og 
Testamentum ef eg salaztt og framlid ur þessarí sott og 
krankleika at eg gef kirckiunne a Mðdruvollum i Hðrgardal 
hest þann sem geingur under minum iikama þangat. Fa- 
tœkum mðnnum gef eg vc bid eg Are Jonsson Iðgmann 
greidi þat sem fyrst af minum peningum. Presti þeim sem 
mig syngur til graftrar gef eg c. og stack minn hvðrn hann 
vill hafa. þeim kennimðnnum ödrum sem standa at minum 
greftre gef eg fimm aura hverium. bid eg þa at þeir bide 
fyrer mier til gudz. Minne dottur Arnfride hefi eg ftdur gef- 
it og svo gef eg nu jordena Oss^) i Hðrgardal med .vj. ku- 
gilldum. Ara Jonssyne laugmanne gef eg jðrdena brecku i 
Svarfadardal. Reikna eg þat gialld fyrer marga goda hluti. 
sem goder menn vita. at hann hefur mier veitt. bid eg nefnd- 
an Ara Jonsson. at fa mig kvittan um þær fiesekter sem 
eg er brotlegur wid Heilaga kirkiu og byskup Jon. þat eg 
hefi nefndum Ara undervisad. Gunnvðru Jonsdottur gef eg 
jðrdena Jardbru i Suarfadardal. og þar med v kugillde med- 
ur þeim skilmala. at eg sie kvittur med [sira^) Jon filpusson 
þat eg hefi honum a mote brotid. svo hann tale ecki uppa 
mina erfingia. ma þat þui seiknazst nockun^) part gialld. wil 
eg og svo bid eg Ara Jonsson Iðgmann. at hann taki mina 
dottur arnfride til sin. og þessa peninga sem eg hefe henne 

1) 255, og bœtir TÍð: „med 4 jndciglum**. 2) [og etc. 255. 3) 
Aas, 255. 4) [þar vid (!) 255. 5) Sto, 



1538. JARÐAKAUP. 347 

gefid. og siae gott Rad fyrer henne. sem eg treyste honum 
til. bid eg um mina erfingia og epterkomendur at þeir late 
þetta mitt Testamentum og sidasta vilia obrigdeliga standa. 
Giorde eg og skipade þetta Testamentum i Mðdrufelle i 
Eyafirdi mdnudagin i annari viku fðstu. Voru þesser menn 
þar næri) stadder hveria eg bad at bera hier witni um. 
Sira Jon filpusson. Are Jonsson Iðgmann. Bryniolfur Einar- 
son og Teitur Magnusson. þui til sannenda hier um setium 
vier fyrrskrifader menn wor jnnsigli fyrir þelta bref. er 
gijort var i sama stad og deigi sem fyrr seiger. þa lidit var 
fra guds burd. M. D. xxxviij. ár. 



114. 13. Marts 1538. í Skálholtl. 

Ögmundb biskup í Skálholti fær Fúsa bónda Brunmannssyni 
og ólöfu Björnsdóttur konu hans til eignar jarðirnar Kirkju- 
ból í Dýráfirði, Dynjandi, Borg, Skjaldfönn og Rauðstaði í 
Arnarfirði fyrir 24 hundruð í Valþjófsdal og 20 hundruð í 
Hjarðardai í Önundarfirði, svo og hálfa Alviðru í Dýrafirði, 
og það, sem jarðir þær, er biskup fær, eru ódýrari, gefr 
hann kvitt sökum þess, að þau hjón Fúsi og Olöf hafi jafn- 
an verið sér og dómkirkjunni til styrks og hjálpar, gagns 
og góða, og lofi svo að vera framvegis. 

AM. Fasc. XLIX, 11, frnmritið á skinni. Tnnsiglið er dottið frá. 
Bréfíð er með hendi Gizurar biskups. 

Wier augraund med gudz nad biskup j Schalhollti gior- 
um godum monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi ad 
iiier hofum haft suoddan jardaskipti uid Fusa bonda Brun- 
manzson og hans dandikuinnu olofu biornsdottur at vier 
hofum feingit honum hola og kirkiubol j dyrafirdi sem er 
xxiiijc oc liggur j sanda kirkiu sokn. jtem dynianda j arn- 
arfirde xviiijc- jtem borg j arnarfirde vjc- oc skalldfonn oc 
raudstadi j arnarfirdi vjc huor. hueriar allar jarder at liggia 
j Rafnseyrar kirkiusokn. hier j mot hefur hann feingid oss 
xxiiij* j ualþiofsdal j aunundarfirde oc xx« j hiardardal j 

1) Yid 255, 



348 JARÐAKAUP. 1538. 

aunundaríirdi hueriar jarder et liggia j holitz kirkiu sokn. 
jtem hefur hann oc feingit oss halfa aluidru j dyraíirdi 
huer liggur j nups kirkiu sokn. oc saker þess at greind 
hion hafa alltid uerit oss og domkirkiunni tii styrks og 
hialpar gagns oc goda oc hafa enn suo lofat ad giora fram- 
uegis j þui þeim er mogulegt og uier seigium þeim til. þui 
gefum uier og giorum þau oUungis kuitt þar um. þo nock- 
ur munur sie dyrleika fyrgreindra jarda, Skal huor fyrir 
sig hallda sinu kaupi til laga enn sa suari lagariptingum 
sem selldi. Og til sanninda hier um festum uier vort jnn- 
sigli fyrir þetta jardakaupsbref. Skrifat j Schalhollti in festo 
sancti gregorij pape anno domini. m d xxx viij^. 



115. 13. Marts 1538. á Hdlnm. 

JóN biskup á Hólum fær Sæmundi Símonarsyni til fullrar 
eignar jarðirnar Tungu, Lund og Þrasastaði i Fljótum fyrir 
kaupahlutann í Hnappstöðura og Mjölbrigðastaði. 

Landsbókasafn 61. 8lp. ^Ex orig. Gudmundar Þorleifssonar" 
(AM.). 

Vier jon med Gudz nad biskup a holum giðrum god- 
um monnum kunnigt med þessu voru opnu brefe. at vier 
hðfum f^ingit sæmunde simonarsyne til fullrar eignar. jard- 
inar. Tungu. Lund og Þrasastade. er allar liggia j íliotum j 
hnappstada kirkiu sokn. med ollum þeim gðgnum og giœd- 
um sem greindum jðrdum eiga at fylgia at Iðgum og vier 
vrdum fremst eigande at. hðfum vier fulla peninga vpp bor- 
id sem oss næger fyrir adr greindar iarder. hefur fyrr nefnd- 
ur sœmundur feingit oss aptur kaupahlutan j jordunne a hnapp- 
stodum. og jordina miðlbrigdastade. er vier hðfum hðnum 
adur sellt. Og til saninda hier vm setium vier vort secre- 
tum. og sæmundur simonarson sitt innsigle fyrer þetta bref 
skrifat a holum ] hialltadal midvikudagin næstan epter gre- 
goriusmesso, arum epter Gudz burd CD. D. xxx. og viij. 



1538. GIZUR EINARSSON. B4í) 

116. [1538]. 

Skndibéf Gizurar Einarssonar til ónafngreinds kunningja 
síns, þar sem hann meðal annars biðr hann að skrifa sér 
optar og segja sér tíðindi frá honum. 

AM. 266. Fol. bls. 157 (CCCXXIIl), Bréfabók Gizurar í afskript 
slra Haldórs i Reykhoíti 1654 — 1667. — Latinan virðist vera hér 
nokkuð mikið afbfikuð, sem ekki verður lagfœrt til hlitar. 

Ad manus proprias | «■ ) he. literœ permittentur. 

Præcipuo amico pergratoque sodaU suo speciali dilec- 
to s. p. d. 

Unus tu mi frater viuunt alij tui socij penitus ignoro 
ad unum perijstis omnes. jam ferme annus est et ego tuas 
literas suspirare non desino non possum non vehementer 
suspirari ne postqvam a nobis discesseris^) aliqvando acci- 
derif^) quod tu me in latere uel me absens luctu et moe- 
rore conficiar sed id certe torqvere est tam diu soUicituni 
et anxium habere nunc si potes fac ex tuis literis intelHgam 
quid istic agatur qvoniam nostrum^) propositum est apud 
dominum in multum enim lector (!) cognoscere in qvo res 
nostræ statu sint hodie. nos dei benignitate hec satis fæHci- 
ter agimus. sed qvo minus successu hoc perfruamur tua et 
aliorum qui in christum estis, salutis cura et sollicitudo 
facit cum mi frater n(!) hee mee literae ad dominum meum 
generosissimum qvam citissimum perferantur. illud mihi 
qvam gratissimum feceris si sæpius ad me literas miseris 
quibus et de tua in primis salute et de hijs qvæ istinc agun- 
tur certior íieri possum. 

vale et si quid est qvod mea*) tibi opera prodesse pos- 
sit utere^) et cum volueris^) ecce me tibi ad omnia optata 
tua libentissime paratum. 

I — I — I vester amicus totus 
nec non obseqvissimus. 



1) dicessi, hdr. 2) attident, hdr. 3) nunc, hdr. 4) mira, hdr. 
5) Svo. 6) voluiris, hdr. 



350 GIZUR OG JON PRESTR. 1538. 

117. 4. Apríl 1538. í Skálholti. 

Bréf Gizurar Einarssonar tii Jóns prests Einarssonar, efn- 
islítið. 

AM. 266. Fol. bls. 157 (CCCXXlV).Bréfabók Gizurar i afskript sira 
Haldórs í Eeykholfi 1654 — 1657. — Arni Magnússon, sem ekki hefir 
afskrifað þelta bréf, segír um það „nullius fere argumenti, sed, ut 
apparet, exercitii saltem gratia elaborata, ac itaqve eam exscribere 
neglexi". — Latinan er hér æðimikið brjáluð. 

F§licitatem in christo Jesu munus quid aptissimum^). 

præterea ais te meeis literas ferme per annum suspirasse. 
Sane quod antea nullas ad te dederim literas eo non feci (ut) 
in tui oblivionem cæperim vel te latere vellim quicquid agi- 
tur actumve sit hoc in loco post^) tuum discessum sed me 
apud te habeam excusatum iudicabo^) omni*) veriss{ime) 
primo qvia nullum mihi dabatur scribendi argumentum dein- 
de quia non fuit mihi tabellarius cui commode meas literas 
darem. denique qvod meæ literæ non sint eius generis ut 
eas temere audeam remittere et hoc satis excusatum. Scias 
præterea vir humanissime hic modo nihii novi et me peni- 
tus inscium dominum aliquid speciale decrevisse [post dis- 
cessum^) tuum sed cum aliqvando nostra indigna cum pri- 
mis C. T. imperiantur. Tu tui tuaque omnia in cura sunt 
et erunt. 

Cum hijs paucis vale meque scito in omnibus tuis vo- 
tis esse qvam paratissimum. 

Ex Schalholt qvam citissime pridie nonas Aprilis Anno 
m d XXX viij. 

G E T C deditus 

Egregio pariter ac ornato viro domino Johanni Einari 
amico s. p. 



118. 36. Ápríl 1538. í Glaumbœ, 

JÓN biskup á Hólum selr Ara lögmanni Jónssyni jarðirnar 

1) Sto; réU: amplissimum? 2) pro, hdr. 3) indicabo, hdr. 
4) en, hdr. 5) [p' concressum, hdr. 



1538. JARÐAKAUP. 351 

Ingvildarstaði og Daðastaði á Reykjaströnd fyrir Mýrar í 
Dýrafirði, og skildi Ari af sér að svara gögnum Mýrakirkju, 
en segir til tveggja jarða kirkjunnar. 

Landsb. 61. 8^? afskript gerð fyrir Arna Magnusson eptir vidi- 
mus frá 24. Marts 1551. — AM. 255. 4to bls. 315, bréfabók síra Skúla 
á Grenjaðarstað, skrifuð á árunum 1687 — 1698, eptir sama vidimus 
frá 24. Marts 1551. 

Jngvelldastade og Dadastade a Reikiastrond a hrærande 
fjrer jordena Myrar j Dýrafijrde.i) 
Þat giorura vier þorfinnur sveinsson og arne hauks- 
son. prestar. Pall grimsson og Teitur magnusson leikmenn 
Godum monnum kunnigt med þessu vorv opnv brefe. 
at arum epter gudz burd. CD. d. xxx og viij. j gla/^mbæ j 
skagafirde faustudaginn j paskaviku worum vier j hia saum 
oc heyrdum da ord og handaband verdug herra Biskup jons 
og ara ionssonar laugmanns. ad so fýrir skildv. at biskup 
jon selldi nefndum ara jardinar jnguolldarstdoLdi og dada- 
stcadi a Reýkiarstrðnd j skagafirde. med ollum þeim gðgn- 
um og gædum sem greindum jördum a med logum ath 
fýlgía og Biskup jon vard fremst eigande at. Hier i mot 
gaf adur nefndur are jordina mýrar j dýrafirdi med ollu 
þui sem þeirre jordv a med logum at fýlgia. og hann oc 
hans kuinna halldora þorleifsdotter hefdu^) fremst eigande 
at ordit. Skýllde huor hallda þeim iordum til laga er keýpttu. 
€nn swara laga ripptingum a þeim er selidu. Skillde^) fýrr 
nefndur are ionsson af sier ad sw^ara nockrum kýrkiunnar 
godzum a mýrum. vtaii þui sem fallit hafde medan hann 
hiellt. og þeim xij kugilldum sem hann tok þar med. Suo 
og sagde are ionsson til ath nu væri halldit at kirkian ot 
mýrum œtti tuœr iarder. suo heitaúde fell oc Rekavík. Og 
thil sannenda hier vm setium vier fýrrskrifader menn wor 
jnsigle fýrir þetta bref skrifat j sama stdad degi og*) are 
sem fýrr seger. 



1) 255. 2) hofdu 255. 3) 255; SkijUde 61. 4) 255; sl. 61. 



35^ SOLHEIMAR. 1538. 

119. 13. Maí 1538. í Holti uiidir EyjaQöllum. 

EiDR þriggja manna um peninga kirkjunnar á Sólheimum í 
Mýrdal, þegar Jón Magnússon bjó þar vegna Erlends Ein- 
arssonar. 

Biitísh Museum, A^á. Chart. 15,899 B, frumritið á skinni, keypt 
12. April 1862 af Charles Devon málafærslumanni í Lundúnum. Ina- 
siglin bæði dottin fra. Sbr. Lðgmanns úrskurð frá 8. Sept. 1537. — 
AM. Apogr. 5555 (óvíst eptir hverju). 

Þat giorum wer jon magnusson. gudmundr gunsteins- 
son og magr sigurdzson godum monnum kunnigt med þessu 
woro opna^) brefe ath wer hofum suo felldann bokareid 
suarit fyrer sira þorleife eirekssyne officiali heilagrar skal- 
holltz kirkiu sem her epter stendr skrifadr. 

Til þess leggium wer hand a helga bok og suo skiot- 
um wer woro mali til gudz. ath wier wíssum sannliga. ath 
einginn kirkiu peningur war sa solheimum þad aar sem jon 
magnusson bio aa solheimum. wegna erlendz einarssonar. 
huorki kyr ne ær. og hans iardar[partur war^) suo j eydi. 
ath eingi skil woro fyrer giord. 

Ath suo staufudum eidi sie oss gud hollr sem wer satt 
seigium. gramur ef wer liugum. 

Og til sanninda hier um festum wer wor insigle f}TÍr 
þetta bref. skrifad j hollte vnder eyiafiollum ipso die sanc- 
torum martirum nerei et achillei. anno domini CD d xxx 
octauo. 



130. 81. Maí 1538. í Bæ. 

ÁGRip af dómi (Ögmundar biskups) um aðtekt þeirra Orms, 
Þorsteins og Eiríks Guðmundssona á staðnum í Reykjaholti 
og peningum kirkjunnar og biskupsins. 

AM. Apogr. 2708 með hendi Orms Daðasonar „Ur brefabok bisk* 
ups Ögmundar" (A. M.). 

1) opnu 6555. 2) [5555; partar 15899B 



1538. REYKJAHOLT. 35^ 

Domur um þÆ Gudmundssonu. 

Svoddail döniur gieck d mdlaferle þeirra brædra. Orms. 
Þorsteins og Eireks Gudmundzsona j Bæ j Borgarfirde þa 
anno var 1538. fóstudaginn nœstan fyrer gagndagaviku. 

Jn primis var þad dœmt ad þeir hefde ranglega ad sier 
teked stadinn j Reykiahollte. ok kirkiupeninga og biskupsins 
sem sera Olafur heitinn Gudmundsson hafde umbod yíer 
haft. Svo ok dæmdist þar. ad þeir skylldu aptur leggia alla 
þd peninga kvika og dauda fasta og lausa sem þeir hefde 
þadan haft under sinn svarinn eid. Enn fesekt var dæmd 
under biskupsins ndd. 



131. [31. Mafj 1538. í Bæ. 

DóMR Ögmundar biskups um aðtekt þeirra Orms, Þorsteins 
og Eiríks á peningum Reykholtskirkju og Hjarðarholtskirkju 
(í Laxárdal) og á bréfum og skiiríkjum eptir síra Oiaf heit- 
inn Guðmundsson bróður sinn. 

AM. Apogr. 2709 með hendi Orms Daðasonar „Ur brefabok Ög- 
mundar biskups" (AM.). Hvort þetta sé ekkí leingra ágrip af sama 
dómi og næst á undan, er ekki fullvist. 

Um Reykhollts peninga Anno Domini 

Mo. Do. xxxo. vnio. 

Suo felldur dömur fiell d mdlefne þeirra brædra. Orms. 

Þorsteins ok Eireks Gudmundssona. sem her epter stend- 

ur skrifad. i Bæ i Borgaríirde Anno Domini M.° D.<^ xxx*'. 

vin.° Dæmdust þeir þrir brædur af xii dandimonnum. ad 

þeir hefde rdnglega ad sier tekit kirkiunnar ok kirkna pen- 

inga. og skyllduger aptur ad greida alla þd peninga sem 

þeir toku kirknanna vegna og biskupsins. under sinn svar- 

inn eid. þad fýrsta biskupinn vill. Enn þd íidrsðk sem þar 

á sagdest dæmdum vier under biskupsins dom oc urskurd. 

J annare grein kallade biskupinn xii presta med sier 

til döms urskurdar. dæmdust þeir brædur þd skyliduger 

Ðipl. Isl. X. B. 23 



354 REYKHOLT. - ERFÐAMÁL. 1538. 

aptur ad leggia under sinn svarinn eid. fyrst aull þau bref 
og skilrike sem þeir hafa teked epter sera Olaf heitinn Gud- 
mundsson brodur sinn. i biskupsins hand. hid seinasta um 
Þorlaksmesso i sumar. einkanlega Testamentum brefed. Svo 
ok alla adra hluti kvika ok dauda þd sem þeir hafa i burtu 
borid fra greindum garde ReykhoUte. og tvigillde aptur þann 
kost og heý sem Ormur fargade frd biskupinum. ok þar d 
ofan seker fýrst fiorum mðrkum i dðmrof. ok tvennum niu 
morkum vid hvoria kirkiu i ReykhoIIte ok Hiardarhollte. 
Enn h(eilagri) SkalhoIItskirkiu og biskupinum .Ix. merkur. 
Skulu þesser peningar gialldast þrennum sölum heima i 
Skdlhoilte. utan biskupinn vilie inndælla um giora. Sor dd« 
urskrifadur Ormur Gudmund[son] bokareid. ad hann skulí 
þann döm og urskurd hallda. med ollum sinum greinum ok 
articulis et cetera. 



123. 16. Júní 1538. á Brciðabólstað. 

ÞóBBR Magnússon fær Sæmundi Eiríkssyni sókn á ðlium 
þeim peningum, er honum féll í erfð eptir Magnús Jónsson 
föður siun, en hann erfði eptir Þuríði Jónsdóttur móður 
sína, og svo á þeim fjám, er Þórði féllu til erfða eptir Jón 
Sigurðsson afa sinn. 

AM. Apogr. 994 „Ex. oríg. Sœmundar Msgnussonar a Holi i Bol* 
ungarvik", með heiidi Arna Magnússonar. 

Þat giorum vid ÞoIIakur Jonsson og Ormur Erlindzson 
godum monnum kuneckt med þessu ockru opnu breíi ad 
þa lidid var fra hingadburd Jesu Christi M. D. xxx. og viij. ; 
ar. laugardagen næsta epter hvitasunna^) i Ase i HoIItta- 
mannahrepp vorum vid i hia saum og heyrdum £a ord og 
handaband þessara manna af annare alfu Sæmundur Eir- 
exson en af annare alfu Þordur Magnusson. faldizt þatt og 
skildizt under þeirra handabande ad adur greindur Þordur 

1) þ. e. 15. Júni. 



1538. MÝRAR. 355 

Magnusson feick^) fyrrskrifuduni Sæmundi alla iBugliga sokn 
a aullum þeim peningum sem honum fiell i erfd epter fod- 
ur sinn Magnus heiten Jonsson en hann erfde epter modur 
sina Þuridi heitna Jonsdottur og saumuleidizt þa peninga 
sem opptgreindum Þorde fiell til erfda epter Jon heiten Sig- 
urson afa sinn. Skyldi optt skrifadur Sæmundur eignast 
alla halfa peningana fyrir sinn kosnad og omak sem hann 
sækti ad laugum frida og ofrida fasta og lausa og allt þat 
sem þessum orfum tilheyrir i sokn og sakfellum. Og til 
saninda hier um settum vid okur insigle fyrir þetta vitnes- 
burdarbref skrifad aa Breidabolstad i ílioshlid. are deigie sid- 
ar en fyrr seiger. 



123. 17. Júiií 1538. á Hólum. 

Utlúknikgabbeép Jóns biskups Arasonar á Hólum til kirkj- 
unnar á Mýrum í Dýrafirði. 

AM, Fasc. XLIX, 12, frumrit á skinni, og er innsigli biskups fyr- 
ir því, nokkuð brákað. — AM. Apogr, 816, afskr. staðfest i Skálholti 
3. Mai 1712 af Árna Magnússyni, Þorleifi Arasyni, Gísla Bjarnasyni, 
Péli Hákonarsyni og Þorgils Sigurðssyni. — Transskriptarbréf á 
skinoi meðal Mýrakirkjuskjala i Dýrafirði í Landsskjalasafninu, gert 
sama dag og þetta bréf ("/g 1538). 

Vm peningagialld A myrum j dyrafirde. 

VieB jon met gudz naad Biskup aa holum giðrum god- 
um monnum kunnigt met þessv uorv opnv brefi. at vier 
giolldum kirkiunne aa myrvm j dyrafirdi j þau .Ix. hundrut. 
sem vier hofum henne lofat. suo falna^^ peninga. sem hier 
efter skrifat stendur. 

J fystv jordina fell fyrir .xii. hundrut. jordina Rekauik 
fyrir .x. hundrut og .xx. hundrut j bokum og messoklædum. 
X. malnytvkugilldi. tuau hundrvt j uadmalum. ii. hundrut j 
j uaxi. tuo hundrut j Reykielsum og lereptum godum. suo 
sem fæE at kavpa met vadmalum j þui hieEadi. sem greind 

1) Svo. 2) fallna 6. 



356 MÝRAR. — TRANSSKRIPT. 1533. 

jord liggUR. og þaR tjl .ii. hundrut j gulle og brendv silfre. 
giolldvm vier kirkiunne þessa peninga suo framt met þui 
forordi. at vier og uoaer efterkomendur megum frialsliga 
hallda greinda kirkiv og hennaR peninga. efter þui sem* 
uoRS brodur biskup augmundar jnsiglud bref jnnehallda. 
þaR met skipum vier greindre kirkiv þuilika peninga sem 
þat Begistrum jnnehelldur sem Biskup oddgeÍR godfiar minn- 
ingar hefur giora laatid^) og til sanninda hieR um setium uier 
uort jncigle fyrir þetta bref skrifat aa holum j hialitadal 
manvdaginn næstan íyrir festum corporis christi. anno do- 
mini. CD. d xxx. viii. 



124. 17. júní 1538. á Hólum. 

Teansskriptarbréf. 

Frumrit á skinni i Landsskjalasafninu meðal Mýrarkirkjuskjala 
í Dýrafirði. Síðasta innsiglið er enn fyrir bréíinu. 

Byskupa 0gmundar og Jons Bref fyrer Myrakirkiu 
eignum 1533. 

Þat giorum uier Olafur hialltason. Þorsteirn gunnarson. 
Prestar. ARue petuRSon. Ua.ríi jngimundaBSon. leikmenn. god- 
um monnum kunnikt med þessv uoru opnv brefi. at uier 
hofum sied og yfer lesit tuo bref herRa AugmundaR met 
gudz naad biskups j skalahollti met hans oskoddv jncigle. 
og eitt bref virduligs herra jons met gudz nead Biskups aa 
holum met hans oskauddv jnsigle suo hliodandi OBd efter 
ord sem hicR efter skrifat stendur. 

[Hér kemr: 

1. Bréf Ogmundar biskups, þar sem hann veitir Jóni biskupi á 
Hólum Mýrar í Dýrafirði, frá 30. Apr. 1633; DI. IX. Nr. 545. 

2. Bréf sama biskups um Mýrar frá 30. Júni 1533; ÐI. IX, 
Nr. 553. 

3. Bréf Jóns biskups á Hólum um Mýrar í Dýrafirði frá 17. Júnf 
1538, Nf. 123 að framan]. 

Og til sanninda hier um setivm vier fyrr skrjfader menn 
1) fré 12. Aug. 1378. DI, III, Nr. 272. 



1538. JÓN OG HÓLMFRIÐR. 357 

uoR jnncigle fyRÍr þetta bref. skrífat j sama stad. deigi og 
are^) sem hier næst fyrir skrifat stendur. 

[Myrar weitter Biskup jonj 1533. 

Jtem ad Biskup Ogmundj og Biskup Jonj hafi saman 
komid wm kirkiu reikning [a] Alþingi 1533. 

Jtem huad Biskup Jon gelldur kirkmnnj aa myrum ] 
Ixc 1538. 

Jtem 1540 Biskup Ogmundur fluttur til Danmerkur. 

Jtem 1551 Biskup Jon aftekinn, 

Epter Copium af kaupbrefj Biskup Jons og Biarna 
narfasonar^). Bianj^) þolloísson^) feck mier. kaupast þeir wid 
1541. 

kirkiu peningar goUdnir 1543.*) 



125. 18. Júní 1538. í Eínarshöfn. 

Ögmdndb biskup í Skálholti kvittar Jón bónda Hallsson og 
húsfrú Hólmfríði Erlendsdóttur konu hans úm reikningsskap 
af tíundum, afgjöldum og öðrum kirknareikningsskap, er 
þau áttu að standa. 

AM. 191. 4-to bls. 56 (bréfabók Jóns Ilallssonar ritiið samtíða á 
skinn). — AM. Apogr. 5556. 

Vier Aogmund med guds nad biskup j skalahollte gior- 
um godum monnum kunnigt med þessu minu^) opnn breíi 
ad jon bonde hallzson og hans dandikuinna hustru holm- 
frid erlendzdotter hafa stadit oss godan og greineligan reikn- 
ingskap af tiundum. afgioldum og þeim odrum kirknana reikn- 
ingsskap sem þeim hefer borit oss reikningskap af ad standa. 
þui gefum uier þau og giorum aolldungis kuitt og akæru- 
laus fyrir oss og ollum worum epterkomendum heilagrar 
skalholtz kirkiu formonnum um greindan reikningsskap. Ok 
til sannenda hier (um) þryckium uier uortt jnsigH upp aa 
þetta kuittanarbref skrifad ] einarshofn a eyrarbaka þridiadag- 
en næstan epter dominicam trinitatis anno domini CO. d.xxxviij. 



1) þ. e. á Hólum i Hjaltadal mánudaginn nœstan fyrir festum 
corporis Christi 1538. 2) frá 21. Marts 1541. 3) Svo. 4) [Utan á 
transscripto með hendi frá Ct 1600 eða nokkru fyrrí. 5) Sto. 



358 MÝRAR. 1538. 

126. 25. Júiií 1538. í Skálholti. 

DóMR sex klerka útnefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti 
um ákæru biskupsins til Jóns Pálssonar , að hann hefði 
sett sig inn á kirkjujörðina Mýrar í Dýrafirði, yrkt hana og 
nautnað. 

Bisk. Skalh. Fasc. XX 69 frurarit á skinni. — AM. Apogr. 2411 
„accuraté'*' ÖIl innsiglin voru dottin frá á dögum Árna. „Annars 
er þesse dómur so rasuradur ad liann ecki er likur höfudbrefe. Skrift- 
enn er ad visu þessarar tidar. Ogmundur biskup hefur ei so niiög 
sollicitus vered um accuratesse r sinum brefum og íllika gillt þo 
rasurud vœre, eins og kaupbref hans fyrer Bjarnanese er". (AM.). 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sia eda heyra 
senda alexius al)ole j videy. ion einarson. ])orle(i)fur eirek- 
son officialis. gudmundr jonson radzmadur. marteirn einar- 
son oífícialis. og eyolfur grimson. [prestar skalhollz biskups- 
dæmis^) kuediu gudz og sina. kunnigt giorandi ad sub anno 
gracie. CD. d. xxx viij [þridiudagin næsta fyrir peturs messo 
og palsM vorum vier j dom nefnder af virduligum herra j 
gudi biskup ogmundi j skalhollte j almenniíigri prestastefnu. 
at skoda og ransaka og fullnadardom úí at leggia. vm þa 
sauk ok akœru sem herra biskupenn klagade til jons pals- 
sonar. at hann hefdi sig inn aa kirkiuiordena myrar yrkt 
hana nautnad an biskupsens leyfis. 

Jtem j annare grein kom þar fram fyrir oss stefnublad 
insiglad er herra biskupen hafdi latid stefna fyrgreindum 
jone palssyne og þar med opit bref sira olafs jonsonar vnd- 
er hans jnsigle suo latanda at hann hefdi lesid stefnvna yf- 
er fyrskrifudum jone palssyne svo hann heyrdi. þui ath hei- 
ax anda nad til kalladri at suo profudu og fyrir oss komnv 
dæmdum vier med fullu doms atkuædi stefnuna logliga og 
hann retteliga fyrir kalladan og sekan mork j stefnufall [og 
þrattnefndan gard myrar j dyrafirdi enn af nyu fallen vnder 
heilaga kirkiu sem hinn fyrre domuren inne helldur-) enn 

1) [á spassíu með sömu héndi og dómrinn, óinnboðað, en á hér 
án efa heima. 2) [útstrykað; „synest þad ad vera giört strax i fyrstu 
og med saroa bleke sem á doroinum er" (AM.), 



1538. MÝRAR. 359 

jon palson skylldugan at leysa bu sitt vt tuefoUdu land- 
nami [sijdan Iðgfest var^) sem logbok seger ok kirkiunne aa 
myrum tvofallt fullretti og biskupenum ok skalholtzkirkiu 
.Ix. marka j sinn rett. 

Samþygte þenna vorn dom med oss fyr skrifadur herra 
biskup ogmund ok setti sitt jnsigle med vorum fyr greindra 
domsmanna insiglum fyrir þetta bref skrifat j sama stad 
degi og aare sem fyr segir. 

skylldv fyrstu saul vera inan manadar at heyrdum dom- 
enum. onnur at fardogum nœstum. þridiu at odru hauste. 



127. 27. Júní 1538. á Skálholti. 

DóMB klerka út nefndr af Ogmundi biskupi í Skálholti um 
reikningskap og innstædu kirkjunnar á Mýrum í Dýrafirði. 

Landsbókasafn 122. 4to bla. 192—194 með hendi frá c. 1770 ept- 
ir bréfabók Ögmundar biskups, og þar hefír dómrinn verið innfærðr 
eptir transskripti frá 12. Marts 1589. 

Um Mýrastad i Dyrafirde 
Anno 1538. 
Ollum godum monnum sem þetta bref siá edur heyra 
senda Alexius med Guds nád abóte i Widey. Marteinn Ein- 
arsson officialis. Gudmundur Jonssoii Rádsmann. Jon Ein- 
arsson. Freýstein Grimsson. Eiolfur Grimsson. Olafur Kol- 
beinsson. Þorleifur Eireksson. Jon Hiedensson. Þorkell Gud- 
mundsson prestar Skalholltsbiskupsdæmis^) kvediu guds ok 
sina kunnugt giðrande. ad sub anno gratiæ M.^ D.^ xxx^ 
viij° fimtudagenn næstafi fyrer Petursmessu og Paals i Skal- 
hollte á almennelegre prestastefnu vorum vier i dom nefnd- 
er af heidursamligum herra Ogmund med Guds nád biskup 
i Skalhollte. ad skoda ok ransaka ok fullnadardom á ad 
leggia um þad ^fne sem biskupenn beiddest dóms á hversu 
fara skyllde um Reikningskap og jnnstædu kyrkiunnar á 

1) [yfir linunni og er innboðað, með annari hendi enn bréfið, og 
þvi þó samtiða. 2j Ekki fleiri taldir, og vantar því 2 i tylftina. 



360 MÝRAR. i538. 

Mýrum i Dyraíirde. J fyrstu grein kom þar fram fyrer oss 
dándemanna dómur med þeirra hángande jnsigium. er dæmd- 
ur hafde verid á Stadarhóle i Saurbæ. fyrer atta forlidnuná 
árum.i) hver svo var látande ad Þorleifur Grimsson var 
dœmdur skylldugur ad stauda fullaii og allaii Reikningskap 
kyrkiunnar ad Mýrum ad næstum fardðgum effterkomande. 
Enn ef þad brigdest skylde gardurenn Myrar standa i vallde 
herra Biskups 0gmundar um næsta ár. enn ef hann stæde 
|)á enn ecke fulllan Reikningskap. þa var fyrrnefndur gard- 
urenn Mýrar dœmdur failenn under heilaga Skalholltskyrkiu. 
hennar formenn til fyrersiónar og frials forrœdes œfinh'ga. 
J annare grein fyste biskupenn fyrer oss. at hann hefde 
giðrt soddan Reikning ok sáttmála vid sinn brodur biskup 
Jon a Hoolum vegna kyrkiunnar a Mýrum ad Biskup Jon 
skyllde giallda henne alla sina gamla jnnstædu. bækur ok 
ornamentum sem hun átte ok biskups Oddgeirs maldaga- 
bref þar um giðrdt utvisar. ok þar til gód .Ix. hundrud þau 
sem biskupe 0gmunde vel likade. Hafde biskupinn hverke 
enn feingid þessa peninga sem lofad var ok ei kyrkiunnar 
jnnstædu. helldur var hun oll i burt frá henne teken ok 
kyrkian siálf og gardurenn spillt og roted ok ad nidurfalle 
komed. hafde biskupenn ridid þángad tvær reisur i sinne 
wisitatione. ok bedest þar gistingar ok skylldu sem til ber. 
ok hvorke sinne feinged. Þvi ad heiiags anda nád tilkalladre. 
ad svo profudu ok fyrer oss komnu dæmdum vier med fullu 
doms atkvœde fyrr nefndan dom sem dæmdur hafde vered 
ad Stadarhole skiallegan og myndugan i ðllum sinum grein- 
um ok Articulis sem hann innehelldur ok þrattnefndaii gard 
Myrar i Dyrafirde enn af nýu fallenn under heilaga Skál- 
hollts kyrkiu hennar formonnum til fyrersiónar ok friáls for- 
rædis œfenlega. 

Samþickte med oss þennafl vorn dom herra biskup 
0gmund ok sette sitt jnnsigle med vorum fyrrgreindra 
(manna) jnnsiglum fyrer þetta dómsbref. skrifad i sama stad 
a dege og are sem fyrr seiger. 



1) Sjá dóm 29. Augúst 1530, DI, IX, Nr. 451. 



1538. HOFSTAÐIR. 361 

128. 39. Jiíní 1538. í Skálliolti. 

Ögmunbr biskup í Skálholti fær síra Þorleifi Eirikssyni jörð- 
ina Hofstaði á Mýrum til fullrar eignar, en síra Þorleifr 
kvittar biskup þar með um fyrri jarðakaup þeirra. 

Landsbókasafn 108. ito bls. 544' œeð hendi sira Jóns Haldórs- 
sonar i Hitardal c. 1720. 

Kaup Bref 0gmundar Biskups fyrer Hofstðdum 
a Myrum Anno 1538. 
Wier 0gmund med guds ndd Biskup i Skalholite giör- 
um godum monnum kunnugt med þessu voru opnu Brefe. 
ad vier hofum giðrt sofelldan giðrning vid sira Þorleif Eir- 
eksson ad vier hðfum feinged honum til fuUrar eignar og 
frials forrœdis jordena alla Hofstade er liggur d Mýrum i 
alfftaness kýrkiusokn med ðllum þeim gðgnum og giædum 
sem greindre jðrdu fýlgia og íýlgt hafa ad fornu og nýu og 
þar til xvc Hier i mot hefur hann giefid oss ðlldungis kvitta 
og dkiærulausa um allar þær jarder er hann hefur oss 
feinged. sem eru Varmalækur. Maulustader. BelgshoUt. Heg- 
stader og Grimastader. og alla þa peninga sem vier vorum 
honum skyllduger íirir gremdar jarder. Svo og sðmuleidis 
giefum vier hann ðUdungis kvittan og akiærulausan um 
aUt þad sem hann hefur mátt brotlegur verda vid oss og 
h(eilaga) SkalhoUts kýrkiu og openbert er. ad ðUu tiiteknu. 
enn ðngvu undanskiUdu. viU sira þorieifur seiia fyrr greinda 
jörd Hofstade. þa skal hann fyrst selia afftur under heilaga 
SkalhoUts kyrkiu. 

voru þessa giðrnings vottar. 

sira Marteinn Einarsson officialis. 

sira Freisteinn grijmsson. 

sira Arne Arnorsson. 
Og til sannenda hier um setium vier vort jnnsigle med 
sira Þorleifs og fyrrnefndra giðrningsvotta jnnsiglum íirir 
þelta giðrnings Bref Skrifad i SkaUiolIte in festo Sanctorum 
Petri et PauU Anno 1538. 



362 TEITSMAL. 1538. 

129. 1. Júlí 1538. á Öxai-árþÍMgi. 

TvEGGjA tylfta dómr útnefndr á Öxarárþingi af Erlendi Þor- 
varðssyni lögmanni „austan, sunnan og vestan á Islandi" um 
niál og málsgögn þeirra Jóns biskups Arasonar og Teits bónda 
Þorleifssonar, og reyndust hver skjölin hljóða móti öðrum. 

AM. Apogr. 3855 .Ex transsumto giördu 1544 þridiudaginn næsta 
cpfer Peturs niesso og Pals [1. Júlí] i SkalhoUte" (AM.), 

Olhim monnum sem þetta bref siá edr heýra senda 
Dade Gudmundzson. Olafur Gudmundzson. ^rhngur Gisla- 
son. Jon Olafsson. Biorn jonsson. Sigurdr Narfason. jon ]ons- 
son. Biarne Þorleifsson. Oddr thumasson. Gudmundr gud- 
mundzson. Hakon biórgulfsson. jon kollzson. Snorre Þormodz- 
son. Jngemundr CDagnusson. Skapte jonsson. Ormur Gud- 
mundzson. Olafur Narfason. Oddr Sigurdzson. Bergr Jnge- 
mundarson. Jon Sæmundzson. Magnus Jonsson. Biðrn arn- 
orsson. Jon Helgason og Sæmundur ^ireksson Iðgriettumenn 
kuediu Guds og sina kunnigt giðrande þa er lidet uar fra 
guds burd CO. d. xxx. oc viij. ár. aa manudagenn næsta 
epter Peturs messo og Páls aa almenniligu auxardarþinge. 
uorum uier j dom nefnder af heidursamHgum herra ^rlendi 
Þoruardzsyne laugmanni austan. sunnan oc uestan æ js- 
lande. at skoda. ransaka oc fuUnadardom a ad ieggia. um 
þa doma. bref oc skih-ike sem huor hafdi þar til annars. 
biskup jon arason oc Teitur bonde Þorleifsson. skodudum 
vœr oc yferlasum þeirra doma. bref og biuisaner. leidzt oss 
þau aull j godan mata. nema^) huad oss uirtest huor j mote 
audrum ganga. og at suo profudu oc fyrir oss komnu dæmd- 
um uier fyrr nefndir domsmenn med fuUu doms atkuæde. 
alla þeirra doma. bref oc skilrike til mins herra kongsens 
nada. oc ])a skyliduga at haiida þann dom oc urskurd sem 
minn herra kongurinn þar ut yfer nefnir eda nefna iætur. 
Suo og dæmdum uier Teit bonda Þorleifsson fridhelgan. 
frialsau oc fnj fyrir huerium manne. framan til þess at 
mins herra kongsens urskurdr aptur kemur j landitj maugu- 
ligaii tima. Skyllde huoruteggia þeirra bref oc skilrike fa ] 

1) vantar i hdr. 



1538. TEITSMÁL. 363 

hendr Clauus foueta nu j sumar. eptir þui sem hans nad 
uill giort hafa þa þeirra j millum. oc hans nad sæi med 
sinu riettdœme Iðgunum nœsf ganga. Samþýckte þennan 
uorn dom med oss Clauus hirdstiöre og haufudsmann ýfer 
allt jsland og £rlendr Þoruardzson laugmann austau. sunn- 
an oc uestan aa jslande. 

Og til sannenda hier um settv þeir sin insigle med uor- 
um fyrr nefndra manna insiglum fyrir þetta domsbref. huert er 
skrifat uar aa þinguelli ai sama are og deige sem fyrr seiger. 



130. 1. Júlí 1538. á öxarárþiiigi. 

Tylftaedóme út nefndr af Ara lögmanni Jónssyni um það, 
hvert afl hafa skyldi Seyludómr frá 21. Janúar 1527. (DI, 
IX, 326). 

AM. Apogr 8856 „Ur vidimus ^i^ leiUmanna [1. Sept ] 1540 og 
gia presta [29. Júli] 1547" (AM.). 

Þat giorum vier Grimur jonsson. ^inar bryniolfsson. 
jon olafsson. audun Sygurdzson. ^inar ^inarsson. Stigur 
hoskulldzson. jon þorlaksson. þorsteinn Simonarson. Gisle 
jonsson. Gudmundur gunnarsson. þordur gunnarsson og 
Brandur Olafsson godum monum kunnigt med þessu voru 
opnu brefe at arum epter gudz burd m d 3^) viij. manu- 
dagen næsta epter Peturs messu og Pals. a almenneligu 
auxardrþinge. vorum vier i dom nefnder af heidurligum 
manne ara jonssyne. logmanne nordan og vestan aajslande. 
at skoda og rannsaka og fullnadardoms atkvæda aa at leggia. 
hveria magt sa domur skyllde hafa sem þar var upplesinn 
med xij logriettumanna jnnciglum. er dæmdur hafde uerit a 
seyluþinge. vm þann hernad og manndrap sem teitur þor- 
leifsson hafde giora latid a sueinstadaþinge i hunavatzþinge. 
sem same domur med vitnisburdum innehelldur. Syndizt þar 
fyrer oss jnncigle og vrskurdur virduligs herra kong fríd- 
ricks godrar minningar. er samþycktt hafde og innciglad 

1) „ita extat" (AM.). 



364 SIGURÐR ÓLAFSSON. 1528 

sama dom logligan i auUum sinum greinum eptter riettum 
noregis logum sem herra kongsins bref þar med fest vtt- 
visar. þvi dæmdum vier sama dom og kongsins vrskurd 
stodugan og obrigdeligaii i ollum sinum greinum. og teit 
þorleifsson riettfanginn vnder log eptter alping at sumre. 
hvar sem hann verdur tekinn vtan kirkiu. 

Samþyctte þenna vorn dom adur greindur logmann og 
setti sitt jnncigle med vorum jnnciglum fyrer þetta doms- 
bref. sem giortt var i sama stad deige og are sem fyr seiger. 



131. 1. Júlí 1538. Á Öxarárþingi. 

Tylftakdómr út nefndr af Jóni biskupi á Hólum, Claus van 
der Mervize og lögmönnum báðum, Eriendi Þorvarðssyni og 
Ara Jónssyni, eptir konungs skipan um kæru Ogmundar 
biskups í Skáiholti til Sigurðar Óiafssonar, að hann hefði 
legið með Solveigu Ólafsdóttur systur sinni. 

AM. Fasc. XLIX, 13, frumrít á skinni, komið til Árna „fra Er- 
lendi fi Hvoli lil eignar 1712". Fyrir bréfið hafa aldrei komið, nema 
7 innsigli, og þau eru nú öll dottin frá, 

Wm undanfœri sigurdar heitins.^) 
Þat giorum vier þorleifur palsson. ^rlingur gislason. 
Dade gudmundzson. ^akon biorgolfsson. þorolfur einarsson. 
audun sygurdzsson. einar einarsson. Skwle gudmunzsson. 
jon olafsson. olafur narfason. Biorn amorsson oc Olafur as- 
biarnason godum monnum kunnigt med þessu voru opnv 
brefe arum eptter gudz burd CD d xxx oc viij da almenne- 
ligu auxaraarþijnge manudagen næsta fyrer visitation(em) 
marie vorum vier tilskipader af biskup Jone ooi ^oolura oc 
Ciaws van der merwize ^irdstiora yfer allt jsland. ^rlende 
logmanne sunnan oc austan da jslande ara jonssyne log- 
manne nordan oc vestan a Jslande. at skoda og doms at- 
kuæde da ad leggia vm þau maalefne sem vor heygbornazte 
^erra kong Christian hafde med sijnu jncigludu Brefe skip- 
ad ad hier j islande skyllde skodazt med beztu manna raade 

1) lltan á bréfinu með fomri hendi. 



1538. SIGURÐR ÓLAFSSON. 365 

iim þær saker er verdug ^erra Biskup augmund j skalholle 
hafde klagat til sygurdar olafssonar at hann hefde likam- 
liga samlagazt sinne systur solue(i)gu olafsdottur. enn greind- 
ur sygurdur sagde þar nei fyrer. kom þar frafii fyrer oss 
sira marteinn einarsson med suar oc vmbod biskup aug- 
mundar at greint mal skyllde koma til skodunar eptter kongs- 
ins skipan. og medur þui ad þar voru synder domar med 
jnciglum hlydande at byskup^) augmund hafde borit greinda 
sok a sagdan sygurd þui dæmdum vier at optt nefndur syg- 
urdur skyllde koma fyrer sig tylftareide at hann hefde ecki 
sagtt verck giort. skyllde sa eidur standa x vikur særar oc 
sueriázt fyrer officiali skalholltz kirkiu þeim sem være j 
vestfiordum ef hann viU vndanfærit taka. enn ef hann viU 
ecke adur sagt vndanfære taka þa skyllde þad takazt af 
kongsins vaUde þar jnnsueitis med yfersion biskups jons 
eda hans vmbodzmanz. med þeim nefndarvitnum sem bisk- 
up augmund hafde adur til nefntt at sueria med greindum 
sygurde ef þau vitne være huorcke sokud nie siíiud vid sagdan 
sygurd. enn ef þau vitne villdu eigi sanna med greindvm syg- 
urde þa skyllde þau sueria at þau hygde honum osært fyr- 
er sama mal. enn ef þau villdu eie vm bera dæmdum vier 
þad være fuUborit vitne. enn ef nockrer af þeim villdu 
sanna med greindum sygurde þa skyllde oíTicialis nefna 
honum onnur vitne med sodan skilmala sem fyr skrifad 
stendur. enn fallizt honum þetta vndanfære forfallalaust þa 
dæmdum vier hann fallinn at fyrsogdu mdale. enn ef færizt 
vndan syndizt oss logligazt at biskup augmund segde huerir 
at honum hefde þetta mal sagt vpp da fyrnefndaii sygurd. 
viU hann eie til seia þa dæmdum vier þad til vanaligs valdz 
yfersagnar. oe kongdomsins noada. enn eí biskup augmund 
til seiger huerir honum hafa greint mal sagtt vppda optt- 
nefndan sygurd dœmdum vier þa sliku seka sem sygurdur 
hefde verit ef hann hefde greint verck giortt oc fullriette 
greindum sygurde af huerium þeirra vtan þeir synie med 
iogum at þeir hafe adur sagdan affrog ecke giprt. Og til 
sannynda hier vm setium vier vor jnncigle med þeirra manna 

1) Sto fullum stofum; annars bundið. 



366 TEITSMÁL. 1538. 

jnnciglum er þenna dom wtnefndii fyrir þetta domsbref er 
giortt var j sama stad (og) are sem fyrr seier. 



133. fl. Júlí] 1538. á ÞmgYclli. 

Ogmundb biskup í Skálholti sam])ykkir, að Teitr bóndi Þor- 
leifsson hefir selt Eiríki Guðmundssyni og Guðrúnu Gunn- 
laugsdóttur konu hans jarðirnar Ásgarð og Magnússkóga, 
með fleira, er bréfið hermir. 

AM. Fasc. XLIX, 14, frumrítið á skinni innsiglalaust, og skoríð 
af síðara enda bréfsins. 

bref fyrir asgarde og magnusskogum^). 
Vier augmund med guds nad biskup j skalhollti gi[or- 
um godum nionnum kunnigt] med þessu voru opnu brefi 
at uier hofum samþyckt [þad sama jardakaupj sem teitur 
bonde þorleifsson hefur gert vid £irek gudmunsson um 
[jardernar asgard og ma]gnusskoga. reýnist og suo med 
logum at greindur teitur [þorleifsson hafi] att eda med log- 
um matt £ireke gudmunssyne selia og fa asgard [og hans] 
kuinnu gudrunu gunlaugsdottur. þa faum vier biskup au[g- 
mund Jirattne]fndum £ireke gudmunssyne og gudrunu gun- 
laugzdottur þessa[r jarder asgard og magnussko]ga til æfin- 
ligrar eignar og frials forrœdiz. undan oss og [ollum vor- 
um] epterkomendum kirkiunar formonnum j skalhollti. enn 
under þ[au hion. Suo og alla] þa peninga. sem gudrun 
gunnlaugsdotter kuinna [£ireks atti ad erfa epter teit] bonda 
þorleifsson. epter sinn faudur gunnlaug heit[inn teitzson. og 
aller] þeir peningar sem teitur hefur henne adur gefit og 
goUdit. gange [af optgreindri] gudrunu iordin asgardur og 
magnusskogar. þa skipum uier [þeim aptur a]drar] iarder 
jafngodar. sem ^ireke uel Hkar domlaust. þær sem uier [vilium] 
og heilagri kirkiu og oss til heyrer. iordin magnussk[ogar 
] hundrut og .xx. med silfraskogum eiu eyris- 

1) Utan á bréfmu mcð gamalli liendi. 



1538. JARÐAKAUP. 367 

tollur til tungu h[uert ar. Og ti! sannenda] hier um setium 
vier uort insigle fyrir þetta bref skrifad a þinguelii [a þing- 
mariujCDesso vm sumarid. arum epter guds burd CD. uc- xxx. 
og uiijo. 



133. 1. júlí 1538. við Öxará. 

Ari lögmaðr Jónsson sehjr Þorsteini Torfasyni jarðirnar 
Arngerðareyri og Rauðamýri í Isafirði, hálfan Haukadal, 
Sveinseyri, Ketilseyri, Gemlufal! og Garð, allar í Dýrafirði, 
fyrir Eyrarland og Kotá í Eyjafirði, Rafnsstaði i Kræklinga- 
hlíð og Hamar í Svarfadardal. 

Landsbókasafn 61. 8vo. ^Ex Apugrapho vitioso''-er þar á ritað 
með hendi Arna Magnússonar, og er afskriptin gerð fyrir bann. 

Þat giorum vier £inar bryniolfsson. Jon Þorlaksson. 
bryniolfur ^inarsson. teitur Magnusson. godum monnum 
kunnigt med þessu voru opnu brefi. at arum epter guds 
burd M D xxxviii. a mariumesso visitationis. a vollunum 
fyrÍT ofan Oxara vorum vier i hia saum og heyrdum a ord 
og handaband þessara [manna] Ara Jonssonar logmanns. og 
Þorsteins torfasonar. at so fyrir skiUdu. at nefndur ari seldi 
fyr skrifudum Þorsteini so heitandi iarder a vestfiordum sem 
greindum ara tilheyrdi og hans kuinnu Halldoru Þorleifs- 
dottur. voru so heitandi iarder til nefndar Arngerdareyr og 
raudamyr i Jsafirdi fyrir xlc badar. þo þær Tæri ecki so 
dyrar til tiundar. halfur Haukadalur fyrir xxxc sueins ^yri 
xxc og iiij. ketils £yri xxc og iiij. gemlufall xxc og iiij. gard- 
ur xijc. liggia þessar v. iardir i Dyrahjrdi. Hier i mot seldi 
Þorsteinn greindum Ara logmanni til fullrar eignar so heit- 
andi iardir. sem Þorgerdi StuIIadottur. kuinnu Þorsteins. 
hófdu til arfs fallit epter hennar brodur biarna heitinn 
stullason. vorv þar fyrst til reiknud £yrarland i £yafirdi. i 
rafnagils kirkiusokn fyrir IIc- kota fyrir xxc i sðmu kirkiu- 
sokn. Rafnstadir i logmannshlidar kirkiusokn fyrir xxxc- selldi 
hvor fyrr greindra manna odrum adurskrifadar iarder. hvðr- 
ar vm si^ med ollum gognum og giædum sem greindum 



368 KVITTUN. 1538. 

iordum hefur fylgt ad fornu og nyiu og eigi er med logum 
fra komit og nefnder menn og þeirra kvinnur hðfdu fremst 
eigandi at ordit. skylldi hvor fyrgreindra manna hallda þeim 
iordum til iaga er keyptu. enn svara laga KÍptingum a ])eim 
er seldu. voru vitni vm borin. at greind þorgerdur stulla- 
dotter hafi samþygt sama kaupskap. hier til gallt nefndur 
þorsteinn torfason Ara Jonssyni logmanni Hamar i svarfad- 
ardai fyrir xxc sem Ari logmadur reiknadi heyra^) honum. 
so og iofadi greindur þorsteinn at iordin brecka i svarfad- 
ardal skylldi obrigduleg eign Ara Jonssonar epter þui sem 
biarni heitinn stullason hafdi rad fyrir giort. 
Oc til sannenda hier vm. 



134. 5. Júlí 1538. á Bcssastððnm. 

Claus ván der Marvitz („Norduiz"), hirðstjóri og höfuðs- 
mann yfir ait Island, kvittar Jón bónda Hallsson um skatt 
og sýslugjaid af Rangárþingi og um afgjald jarða þeirra í 
því þingi, sem hann hefir umboð yfir haft. 

AM. 191. 4to bls. 5fí, bréfabók Jóns Hallssonar i samtíða frum- 
rili á skinni. — AM. Apogr. 5557 (epUr 191). — Bréf það, er hér 
fer á eptir, er yngsta skjalið í bréfabók þessari, og hið siðasta, sem 
eptir henni er prentað i safni þessu, og þar með er hún tæmd. Þyk- 
ir þvi hlýða hér, til glöggvunar um efni bókarinnar i einni heild, að 
láta að lyktum fylgja skrá yfir bréíin i þeirri röð, sem þau standa i 
bókinni, jafnframt tilvitnun um það, hvar þau sé nú hvert um sig 
að finna hér í Fornbréfasafninu. Bókin hefir inni að halda bréf frá 
árunum 1505 — 1538, og hefir hún legið á Hliðarenda í Fljótshlíð alt 
frá dögum þeirra Jóns Hallssonar og Hólmfriðar Erlendsdóttur, konu 
hans, þar til hún komst i hendr Árna Magnássonar 1705: „Mitt. 
gefid mier af Monsr. Bryniolfi Þordarsyne 1705" (AM.). Hefir Árni 
skrífað og látið skrifa upp mikið úr bók þessari, þvi að fæst af þvi, 
sem i henni stendr, er nú annarsstaðar til. Þessar afskriptir er að 
fínna meðal Apographa Árna Nr. 5516, 5519—5558. En efnisyfirlitið 
er þetta: 

(1522). Stefnuformáli Jóns Hallsáonar bls. 1. DI, IX, 90. 
(1521). Skip, er Jón Hallsson tók eptir Vigfús Erlendsson andaðan 
bls. 2. DI, Vni, 597, m. 

1) hftt aCBkr., eins og lesa ætti hafa, sem ekki fœr staðizt. 



i 



1^38. BREFABÓK JÓNS HALLSSONaB. 369 

1522. Stefna Jóns Hallssonar til Þórðar Hallssonar bls. 2. Dí, IX, 91 . 
1521. Virðingargerð á föstura fjám og lausum eptir Vigfús Erlends- 

son, bæði á Hlíðareuda, í Teigi og Asi í Holtum bls. 3 — 14, 
17—18, DI, VIII, 597, I. 

1523. Goldnar skuldir eptir Vigfús Erlendsson bls. 14. DI, IX, 173. 
1505. Hans kgr. veitir Vigfúsi Erlendssyni Skóga og Merkrlén bls. 

15—16. DI, VII, 685. 
(1513). Chr. II. staðfestir það bréf, bls, 16 (vantar niðrlag). DI, IX, 52. 

1521. Féskipti miUi Hólmfríðar Erlendsdóttur og barna hennar 23 — 
24. DI, IX, 73. 

1522. Hans Eggertsson veitir Jóni Hallssyni Skóga og Merkrlén 
24-26. DI, IX, 89. 

1524. Hans Eggertsson setr Jóhann Pétrsson fyrir umboðsmann sinn 
26. DI, IX, 183. 

1522. Hólmfríðr kvittar Jón Hallsson um umboð á sínum peningum 
27-28. DI, IX, 74. 

1531. Sáttabréf Hólmfríðar og Eyjólfs Einarssonar sonar hennar 28 
—29. DI, IX, 489. 

1515. Sáttabréf Vigfúsar Erlendssonar og Hólmfríðar 29. DI, IX, 
428, C. 

1523. Ögmundr bp. selr Hólmfríði Eyvindarmúla fyrir Sandgerði 
30. DI, IX, 148. 

1529. Jóhann Pétrsson veitir Jóni Hallssyni Rangárvallasýslu 31 — 
32. DI, IX, 413. 

1529. Jóhann veitir Jóni Skóga og Merkrlén 33. DI, IX, 412. 

1530. Diðrik van Mynden veitir Jóni Skóga og Merkrlén 33 — 34. DI, 
IX, 446. 

1532. Diðrik v. M. kvittar Jón Hallsson ura afgjald af þessu léni 
34—35. DI, IX, 516. 

1533. Ögmundr bp. kvittar Jón Hallsson um bpstíundargreiðslu 35 — 
36. DI, IX, 537. 

(1533). Brot af samskonar bréfi 36. DI, IX, 538. 

1521. Héraðsálit ura gjafir Vigfúsar Erlendssonar 37. DI, VIII, 596, 

1521. Alþingisdómr uni þessar gjatír 37—39. DI, VIII, 603 B. 
1126. Þingskáladórar milli Jóns Hallssonar og Sæmundar Eiriksson- 

sonar um umboð Jóns Hallssonar á fé barna Vigfúsar Er- 
lendssonar 39—40. DI, IX, 294. 
1523. Dórar Ögmundar bps ura hjónaband Vigfúsar Erlendssonar og 
Salgerðar Snjólfsdóttur 40—41. DL IX, 147. 

1522. Chr. kgr. II. bannar verzlun við Þjóðverja og útlendinga 41— 
42. Dl. IX, Cl. 

(1532). „Sættargerðarbréf kganna" 42-43. DI, IX, 533. 

1533. Diðrik van Mynden kvittar Jón Hallsson um þinggjald 44. DI, 

IX, 556. 
1533. Sami kvittar sama um jarðaafgjöld i Rangarþ. 45. DI, IX, 552. 

Ði(l. I8l. X. S. 9^ 



370 KVlTTAl^. 1538. 

1534. Ögmundr bp veitir Jóni Hallssyni Rangárþing 46. DI, IX, 587. 

1534. Diðrik van Mynden kvittar Jón um þinggjald 47. DI, IX, 579. 

1535. Alþd. um bréf Ólafs erkibps ofl. 48—49. DI, IX, 612. 

1535. Ögmundr bp veitir Jóni Hallssyni Rangárvallasýslu 50—51. DI, 
IX, 614. 

1535. Ögm, bp veitir Jóni Merkreignir og Skóga 52. DI, IX, 615. 

1536. Ögm. bp gefr Jóni Hallssyni umboð til þess að taka sekkja- 
gjöld- af Englendingum í Vestmannaeyjum 53. Nr. 50 að 
framan. 

1536. Ögmundr bp veitir Jóni Hallssyni Rangárvallasýslu 53—54. 
Nr. 51 að framan. 

1536. Ögm. bp kvittar Jón Hallsson fyrir skattgjald 54 Nr. 64 að 
framan). 

1537. Claus van Marvitzen kvittar Jón Hallsson fyrir skattgjaldi 
af Rangárvallasýslu 5. Nr. 86 að framan. 

1537. Ogm. bp kvittar Jón Hallsson fyrir toUum af Vestmannaeyj- 
um 55. Nr. 90 að framan. 

1538. Kvittan til Jóns og Hólmfr. frá Ögm. bp 56. Nh 126 að framan. 
1538. Claus V. Marv. kvittar Jón Hallsson um sýslugjald af Rangárþ. 

56. = bréf það, sem fer hér á eptir. 
(1537—8). Kvittun Claus v. M. til Ögmundar bps um sýslugjöld 57. Nr. 
107 að framan. 

1522. Hans Eggertsson kvittar Jón Hallsson um sýslugjald af Síðu- 
sýslu 59. DI, IX, 87. 

1523. Sami kvittar sama um gjald af Rangárvallasýslu 59 — 60. DI, 
IX, 132. 

1522. Goldið Hans Eggertssyni vegna barna Vigfúsar Erlendssonar 

61. DI, IX, 88. 
1526. Dómr Ögmundar bps milli Jóns Hallssonar og Sœmundar Ei- 

ríkssonar um umboð Jóns Hallssonar fyrir Hólmfríði Erlendsd. 

61—62. DI, IX, 308. 
(1521). Reikningar ýmislegir eptir Vigfús Erlendss. 63. Dl, VIII, 597, IV. 
. 1521. Dómr Narfa Erlendss. 64-65. DI, VUI, 595. 
1521. Virðing og skipti á fé eptir Vigfús Erlendsson og Guðrúnu 

fyrri konu hans Pálsd., er börnum hans og Guðrúnar féll til 

erfða 65-80. DI, VIII, 597, II. 
1533. Dómr á Kirkjulæk útn. af síra Þorleifi Eiríkss. um loforð Jóns 

Magnússonar um skipssgjöf 81. DI, IX, 534. 

Þad medkennunzt ec clauus fan der norduiz^) hirdstiori 
og hofudsmann yfer allt jsland med þessu minu opnu brefi 
ad jon bondi hallzson hefer stadit mier riettan reikningsskap 
og giortt mier fulla nœgiu fyrir skat(t) og syslugiaid af rang- 

1) Svo, 



i538. kVíTTAN. - ORbmANZIAN. S"^! 

arþinge. Suo og af þeim jordum og jardar porttum sem 
hann hefer vmbod yfer haft ] adr greindv þinge. þui gior- 
er eg og gefur adr skrifadur clauus fan der norduizi) 
fyr greindan jon hallzson aolldungis^) kuittan og aakæru- 
lausan fyrir mier og ollum minum epterkomendum kongs 
umbodsmonnum. Og til sannenda hier um þrycki ec mitt 
jnsigli vpp aa þetta kuittunarbref huortt skrifad uar aa bessa- 
stodvm sbl alftanese fostvdagen næstan epter peturs CDesso 
og pals þa lidit uar fra guds burd. CD. d. xxx ogviij. ar. 



135. [1588]. 

Bréf Ögmundar biskups i Skálholti til allrar alþýðu manna, 
lærðra og leikra, í Skálholtsbiskupsdæmi um Ordinanzíu þá, 
er konungr hafði sent inn í landit (Sjá Nr. 95 að framan). 

AM. m 4to bls. 502—505, skrifað fyrir Odd biskup c. 1620— 
1630. — MSteph. 27. 4to, bl. 21—23, Svartskinna, með hendi Bene- 
dikts lögmanns Þorsteinssonar c. 1720—1730. Prentað í Kirkjusögu 
Finns biskup II, 563 — 566 með latneskri þýðiugu. Sbr. Khavns Sel- 
sk. Skr. V, 249. — 1 bréfaskránni við Kirkjusögu Finns biskups (IV, 
390) er þetta bréf árfœrt til 1538, og mun það láta nœrri lagi. — 

Bref og Swar Biskups 0gmundar uppa kong. 
Maiestetz Ordinantiu.^) 
Vier Ogmund under Gudz þolinmæde Biskup i Skal- 
hollti allra omakligastur med þui nafne heilsum ydur ollufiá 
lærdum og leikuSi í Skalholltz biskupsdæme kiærlega med 
kvediu Guds og worre. Kunngiorande ydur kiœrer winer^) 
ad vier hofum feingid ad heýra og so hofum vier lated yf- 
erlesa Ordinationis bref vors heýgbornasta herra og forsta 
Herra Christians wors nadugasta herra og kongs yfer Dan- 
marck og Noreige et cetera. sem hanz megttugheit hefur sendt 
hingad í landid og bodid oss ad vier skilldum þui framfylgia 
huad vier vilium eptter voru fremsta megne giora med 
rade vorra bestu kiennemanna presta og prelata. Kunnum 

1) Svo. 2) Andsvar biskups Augmundar upp a kongs brefed uffl 
Ordinantiuna 27. 3) brædur 27. 

84* 



872 ORDINANZIAN. 1538. 

vier ecke ad fornema i greindu brefe þad sem þetta land 
snerttur utan störa dygd og æru. ast og kiærleika sem hans 
nad hefur tii Ghristindomsins og þess fatækz almuga sem hier 
jnne bjgger. In primis býdur hans [kong. maiestet^) og skip- 
ar í sijnu Ordinationis Brefe ad vier skulum hallda stadfast- 
liga heilaga tru og trua aileinasta a Gud faudur og son og 
helgan anda. eptter þui sem Gudz sonur sialfur hefur grund- 
vallat med sinne bitru pijnu og Blods uthellingu og postul- 
arner hafa kiendtt og predikad vm allan heim. Hier med 
bydur hans werdugheit ad vier skulum hallda x Gudz Bod- 
ord sem Gud fader gaf sijnum þion Moisi a íiallinu Sinai 
a tueimur steijnspiolldum. Eige sijdur skulum vier hallda 
þau tuo astarbodord sem Guds sonur baud oss i Nýa Log- 
malinu ad vier skilldum elska almattugan Gud yfer aila 
hlute fram og jafnchristinn sem sialfa oss. Werdur þesse 
oll hans skipan samhlioda vid Guds laug oc landz^) eptter 
þui sem vor landslagabok jnnehelldur. In primis Bydur hann 
oss eptter þui sem stendur i fyrsta Gudz^) bodorde ad vier 
skulum trua a eirn Gud faudur og son og helgan anda. 
Enn wieT vitum ad þat er upphaf laga worra Jslendinga ad 
vier skulum hafa og hallda christiiiga tru. wier skulum trua 
a eirn Gud og þrennan. J audru Bodorde bydur hann oss 
ad vier skulum ecke sveria^) Gudz nafn vid hiegoma enn 
logbokin skipar ad eptter gognum og witnum skal huertt 
mcLl dæma. J þridia bodorde bydur hann oss ad vier skul- 
um hallda hatijdliga helga daga. Enn bokin seiger: Ecke 
skulum vier ad soknum giaura a laughelgum daugum. Ed 
fiorda bodord bydur ad huer madur skal heidra fodur sinn 
og modur [og sijna ýfermenn.^) Enn bokin seiger ad huer 
madur sie skylldur ad færa fram faudur sinn og mödur. 
Ed íimta Bodord bannar oss ad vier skulum nockurn i hel 
sld. Enn þad er fyrst i Mannhelge vorre at vor landi huer 
i Noregs kongs Rijke skal fridheijlagur vera fyrir audrufll. 
Siotta bodord bannar hordom. enn logbokin skipar bondan- 
um full manngiolld ef leigin er hans eiginkona. Siounda bod- 
ord bannar ad nockur skule frd odrum stela. enn Landz- 

1) (Nád. HE. 2) landsens 27. 3) sl. 27. 4; leggia 27. 5) [sl. 27. 



• 



1538. ORDTNANZIAN. 373 

lagabokin akvedur ad einginn skule fyrir audrum taka og 
ecke skulum vier oss ad gripdeilldum giora. Attuiida bod- 
ord bannar ad nockur bere falsktt witfie sijnum samchristn- 
um. Enn landzlaugiii skipa ad skraukvottar skule ecke heýr- 
ast enn þat tveir vaHnkunner menn^) bera sem x bere. Nij- 
unda bodord bannar ad nockur skule giriiast a annars manns 
eigiiikonu. enn landzlagabokiii skipar þa obotamenn er hlaupa 
i burtt med eigiíikonur manna. Tijunda bodord bannar ad 
nockur madur gijrnist^) annars manns eyk edur yxn og 
og nockud annad huad hellst hverium^) tilhejrer. Enn landz- 
laga bokin bannar þverliga ad nockur hafe þat odrum tii- 
heýrer. enn ef hefur. þa færi apttur og giallde riett fyrir 
sem laugbok giorer rdd fyrir. Hier med bydur oss*) wor 
heygbornaste herra kongurinn ad prestarner predike heilagtt 
Evangelium a sunnudagana huer ad sinne soknarkirckiu 
lœre þat og kenne med cLstud og elsku ad heidra oc veg- 
sama sinn skapara og ad huer madur leikur og lærdur 
kenne og uiidervijse sijnum bornum og uiiderfolcke sijn 
christiHg fræde i [riett modurmal.^) Eige sijdur seiger hann 
i sama Ordinationis Brefe: þo ad Guds EingiU kome af 
himnum og predike adra tru helldur enn þa sem hier jnne 
stendur þa skal hann ecke heýrast. Þui seigium vier aller 
samtt med einne rauddu fyrir vortt biskupsdæme ad heilaug- 
um anda til vor kolludum ad wier wiliuín þessa tru hallda 
og henne i allaíi mata framfylgia. Enn vm adra hlute sem 
i þessu Brefe standa [og þetta land snerter eckj latum 
vier so standa.^) biodum vier og skipum oUUin og sier- 
huorium i voru Biskupsdæme ad þeir fylge fram heilogum 
lærdome og olmusugiordum. Enn vm vmskipting d messu 
embætte og tijdagiordum kunnum vier ongva misbreytne') 
a ad giora saker fatækzdoms og kunnattuleysis hier i land- 
id. þui so steiidur j laugbokarinnar reglum Nullus obliga- 
tus^) ad impossibile. Einginn skilldast þad ad giora sem hon- 
um er omoguligtt. Hvad vier kunnuin vorum herra Jesu 
Christo til lofs og dyrdar giora. Enn woruiii heygbornasta 

1) b. V. 27. 2)>kule girnast 27. 3) honum 27. 4) b. v. 27. 5) [riettu 
mödurmaie 27. 6) [b. v. 27. 7) umbrejting 27. 8) obligatur, HEccI. 



374 ORDINANZÍAN OFL. 1538. 

herra konginum til heijdurs og œru. sæmdar og virdingar. 
£nn sialfum oss og oUum christnum domenum til saluhialp- 
ar og syndalausnar. skulum vier natt og dag vakande fyr- 
ir liggia svo leinge Gud vill ad vier lifum. Og til sannenda 
hier vm et cetera. 



136. 31. Júlí [1538]. 

Sampykt tólf klerka, samankallaðra af Ögmundi biskupi í 
Skálholti, um andsvar við Ordinanzíunni (Nr. 95), um sátt- 
argerð biskupanna Jóns og Ögmundar, um Mýrar og Kal- 
manstungu, um Erlend Einarsson (á Sólheimum), um dóma 
„í öðrum sveitum", um kirkjuhaldara syðra, og um sam- 
heldi biskupanna. 

MSteph. 27. 4to bls. 23—24, Svartskinna, með hendi Benedikts 
lögmanns Þorsteinssonar c. 1720 — 1730. — Prentað á latinu í Kirkju* 
sögu Finns biskups II, 531 — 532. 1 bréfaregistrinu við Kirkjusöguna 
(IV, 390) er dómr þessi árfœrðr til 1539, og nefndr þar Húsafells 
prestastefnu samþyM („Acta Synodi Husafellensis"). Ekki verðr þó 
séð, við hver rök það á að styðjast, og virðist það varla vera annað 
en misskilningr einn, sprottinn af því að þessi dómr vitnar i Húsa* 
fellssáttmála biskupanna Jóns og Ögmundar frá 1528 (ÐI, IX, Nr. 
342), án þess þó að kenna sáttmálann við Húsafell. Finnr biskup 
getr þess (II, 532), að Húsafellssáttmálinn sé frá 1530, en það fer 
einnig eitthvað milli mála, því að annar Húsafellssáttmáli þekkist 
ekki en s& frá 1528, og annar mun aldrei til hafa verið. Að ððru 
leyti er það öUu liklegra, að dómr þessi sé frá 1538, hér um bil um 
sama leyti og svar Ögmundar biskups upp á Ordinanziuna, þvi að 
liklegt er, að biskup hafí jafnhliða svari sinu viljað hafa formlegt 
samþykki klerka sinna á þvi. Hitt er og auðsœtt, að biskupi hefir 
verið það Ijóst, að nú vœri svo komið, að báðir biskupar þyrfti að 
vera vel sáttir og sammála. Ártalið 1538 styðst og við Nr. 127 og 
128 hér að framan. 

Domur her uppa^) og um sáLttargiord biskupanna. 
Þad giorum vier Þorleifur Eýreksson. Martejrn Einars- 
son. Arne Arnorsson^) officialis. Briniolfur Halldorsson. Arne 

1) þ. e. upp á andsvar Ögmundar biskups upp á Ordinanziuna, sem 
er n«est ó updan í handritinu. 2) Hist, Eccl. („ Arnoris") ; Ormsson 27, 



1538. ORDINANZIAN OFL. 375 

Jonsson. Frejstejrn Grijmsson. Eiolfur Grijmsson. Þordur 
Olafsson. Jön Þorleifsson. Biorn Þorgilsson. Jön Halldorsson 
og Runolfur Blasiusson prestar Skalholltz biskupsdæmis god- 
um monnum kunnugt med þessu voru opnu brefe ad Mid- 
vikudagenn næstan effter Olafsmesso firre vorum vier til 
samans kallader med morgum odrum godum monnum lejk- 
um og lærdum af vorum virdugligum fodur h(erra) Aug- 
m(und) med gudz nad biskup i SkalhoIIte til ad andsuara 
þvi ordinationis brefe sem vor hejgbornaste herra og forste 
kong Ghristiern hefur sent hingad i landed upp a h(eilaga) 
tru. uppa huort bref uier hofum aller samt med ejrnre roddu 
endelegt suar gefed sem innsiglad bref þar um giort utvijsar. 
Jtem i annare grejn bad biskupenn oss ad lijta d þær 
agrejningar og missemder sem upp hefde rised mille hans 
og hans brodur Biskups Jöns d Hölum og huort afl su sdtt 
skillde hafa sem almenneliga hafde gerd vered þeirra a mill- 
um med suornum bökareijdum. Skodudum uier sdttargiord- 
ena og leist oss hun i allan mdta skialleg og mindug og af 
aunguum riufast meiga. ecke af þeim sialfum helldur enn 
odrum. stod þar inne ad huorge skillde innlejda nockrar 
nýungar i annars biskupsdæme. Enn biskup Augm(und) 
klagade ad hier være komner tveir^) prestar ur Hola bisk- 
upsdæme a SkalhoIItz kirkiu. leist oss þetta en mesta diorf- 
ung fyrir þessa menn sem oheirt er ad nockur hafe fyrr 
giort i mote ollu logmdle h(eilagrar) kirkiu og hennar pri- 
vilegijs. þui ad h(eilags) anda nad til kalladre ad so prof- 
udu og fyrir oss komnu dæmdum uier med fuUu doms at- 
kuæde ddurgrejnda presta. [Eýrek Palsson og Jon Olaffsson.^) 
fallna i bann og i forbod. og skiUduga ad taka lausn og 
skriffter af biskupenum og drijfa sig eckj par med greind- 
ar jarder leingur. þvi oss litust aller þeir dömar sem bisk- 
upinn hafde dæma Idted ýfer kirkium og klerkujBi so og 
um grejndar jarder skialleger og minduger i ollum sinum 
grejnuin og Articulis og af aungum riufast meiga nema af 
vors heilagasta faudurs Pavans legata vallde. þui dæmdum 
uier þessa ddurskrifada garda Galmanstungu og Mýrar vera 

1)2.2^ hdr. 2) [í svigum i hdr. 



876 MEÐALFELL OG SÆBÓL. 1538. 

œfenlega eign Skalholtzkirkiu og vered hafa og biskupinn 
meiga þa ad sier taka og afhenda edur lata afhenda huori- 
um er hann vill lærdum edur lejkum. Eige sijdur dæmd- 
um uier allar kirkiueigner i SkalhoUtz biskupsdæme under h(ei- 
lagrar) Skalholltz kirkiu formans Iðgsogni) enn ejnkiss annars. 

Jtem var pad vor almenneleg samþikt og dömur ad 
aller ])eir þriðtar sem ejngiii log vilia standa og aungva 
doma hallda ad tilgrejndum Ellende Einarssjne skilldu meiga 
takast rettelega under lausn og skriffler huort sem þeir næd- 
est utaii kirkiu edur innan. 

Jtem var þad vor dðmur ad aller þeir domar sem dæmd- 
er eru i odrum suejtum ýfer þeim monnum sem hier i 
biskupsdæme hallda kirkiueigner sieu onýter og ad aungvo 
halldande. 

Jtem er |)ad vort rad og tillaga ad biskuparner hallde 
sitt andlegt broderni i gude effter suornum sattmala þeirra 
i miUe og ad huor stirke christindomenn i annars biskups- 
dæme þad naudsin bejder. 

samþickte et cetera. 



137. 21. Angust 1538. á Læk. 

Bjakni Narfason fær Ögmundi biskupi í Skáiholti jörðina 
Meðalfell í Kjós til fullrar eignar, — með þeim peningum 
fríðum og ófríðum, erfylgdu jörðum þeim, sem Bjarni erfði 
eptir föður sinn og móður, — fyrir Sæból á Ingjaldssandi, 
með þeim greinum, er bréíið hermir. 

Bisk. Skalh. Fasc. XX, 70, frurarit á skinni með hendi síra Jóns 
Einarssonar í Odda ; 5 innsiglafðr eru á bréfinu, enn innsigli nú eing- 
in fyrir því. — AM. Apogr. 2412. 

kaupbref fyrir medalfelli med skilmali 
vm Medalfell og Sæbol.^) 
Wier Augmund med guds nad biskup j skalholti gior- 

1) tilsogn, hdr. Finnr biskup þýðir orðið á latínu með Juris. 
dictio", sem œtti að svara til:lö^sö^. 2) Utan á bré&nu. 



1538. MEÐALFELL OG SÆBÓL. - VERNDARRBRÉF. 377 

um godum monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi ad 
vier hauffum giort suodan kaup og jardaskipti wid biarna 
narffason. Jn primis ad hann hefur feingit oss jordina alla 
medalfell er liggur j kios og þar med þa peninga frida og 
ofrida med þeim jordum sem honum heffdi tijl erffda faliit 
epter faudur sinn og modur vndan sier og sinum erfFingi- 
um enn vnder oss og wora skickun. Hier j mot haufum 
wier feingit honum jordina alla sæbol aa jngiallzsandi med 
þeim skilmala ad eff wier kýnnum ad fa mýrar j dyraíirdi 
þa skylldi hann hana eignazt fyrir sina jord medalfell enn 
skila hinne aptur. og þar med adra peninga frida og ofrida 
med audrum jordum suo hundrad suaradi hundradi. skal 
hann þessa peninga brílka og bihallda og hans erffingiar til 
fuUrar eignar og frials forrædis æfinliga upp hiedan. Woro 
þesser giorningsvottar. sera jon ^inarsson. sera snorre hialm- 
son. ^rhngur gislason og jon arnason. og settu sin jnsigli 
[med woro jnsigle^) fyrir þetta giorningsbreff hwert under- 
talad war aa altamyre enn fyllt og framkwæmt med hand- 
saulum a læk aa bardastraund. iij*. nottum fyrir bartolomeus 
messu dag um haustid. anno domini. CD.*^ d.^ xxxviij. 



138. 21. August 1538. í Bramstað. 

Teendaebkéf Kristjáns konungs III. til Elisabetar ekkju Di- 
ricks Vagets af Brjámstöðum (Schutzbrief Dirick Vagets zu 
Bramstede seliger nachgelassener vitfrauen Elizabet), þar sem 
konungr tekr hana í vernd sína, og skulu einkum „amt- 
menn" í Segelberg og Bramsted styrkj'a hana. Bramstede 
am Mitwocken nach Assumtionis Mariæ. 

(Ríkisskialasafn Dana, Cancley Register (Þýzkir Cancelli reg.) 
1537-38, bls. 86—8'/). 



l)Jtviskrifað í frb. 



378 ÖGMUNDR OG ÞÓRÓLFR. 1538. 

139. 27. August 1538. í Skálliolti. 

Ogmundr biskup í Skálholti lýsir því, að haan hafi lofað 
Þórólfi Eyjólfssyni, systiirsyni sínum, tveim hundruðum 
hundraða til kvonarmundar, og nefnir þar í nokkrar jarðir. 

AM. 237, 4to bls. 5—8. Er afskript þessi með hendi Hans Beck- 
ers og gerð eptir transskripli þeirra Ögmundar Ormssonar, Pélrs 
Hallssonar og Hákonar Guðmundssonar, rituðu á kálfskinn i Görð- 
um á Alptanesi 1. Aug. 1578, en afskriptin er staðfest í Skálholti 
24. Dec. 1710 af Vigfúsi Jóhannssyni, Þórði Þórðarsyni og Grími 
Magnússyni. 

Vier augmund med gudz Nad Biskup i SkalhoUti giðr- 
um godum monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi. 
ad vier hofum lofath vorum sýstursyne Þorolfe ^ýiolfssýne 
tveim hundrudum hundrada til kvonarmundar. Skal hann i 
þessa peninga hafa þessar jarder £ingey hver ad er. xxx. 
hundrudum. Laugarnes. xx. hundrudum. hveriar jarder vier 
feingum af Pdle bonda Vigfussýne med yottum og hand- 
saulum fyrir þad gialld sem vier bitauludum fyrir hans faud- 
ur Vigfus Erlendsson i Einglandi. og hann setti oss til 
panta galmatiorn er liggur i hofnum. Þar til hofum vier 
feingit honum. xx. hundrada jord er Addgeirstader heita er 
liggur i Fliðtzhhd upp a fyrgreindar jarder et cetera. Suo 
og hofum vier feingit fýrskrifudum Þorolfi Þufu. xx. hundr- 
udum er Hggur i Saurbœiar kirkiu sokn. og ^jiar halfar 
xu. hundrudum. Fleckudal halfan xxc- liggia þessar badar 
jarder i Reýnevalla kirkiusokn. hueriar jarder vier hofum 
feingit i sakferlum og kaupum. Suo og tilreiknudum þeim 
peningum. xxc- sem hann tok epter vorre bifalning i Hitar- 
dal. Skal hann þessa peninga hafa til fullrar og œfinligrar 
eignar og frials forrædis undan oss og vorum epterkomend- 
um. enn under adur nefndan Þorolf og hans erfingia æfin- 
liga upp hiedan. Enn þad hann vantar Q. upphæd sinna pen- 
inga. þd skulum vier þad i mogulegan tima afgreida. Og 
til sanninda hier um festum vier vort jnsigle fyrir þetta 
bref skrifat i Skalhollti þrim nottum epter Bartholomeus- 
messu anno domini 1538. 



■ 



1538. EYJÓLFR í DAL. 379 

140. 7. September 1538. í Odda. 

DóME sex presta, útnefndr af ögmundi biskupi í Skálholti, 
um kærur biskups til Eyjólfs Einarssonar í Dal undir Eyja- 
fjöllum um það, að kirkjurnar í Dal og á Höfðabrekku hefði 
í hans og fööur hans tíð legið niðri, önnur í 15 ár, og ekki 
í þeim veríð embættaö, svo og um það, að Eyjólfr hefði 
gegn loforði sínu, verið í styrk og ráðum með Erlendi Ein- 
arssyni (á Sólheimum, bróður sínum) móti sér og heilagri 
Skálholtskirkju. ' 

AM. Apogr. 2632, með hendi Arna Magnússonar „Ex lacero ori- 
ginali Scalholtensi", sem datt í sundr af fúa, þegar Árni var að af- 
skrifa bréfíð. 

Domur Eyolfs i Dal.^) 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra 
senda Þolleifur Eirekzson. Jon Einarsson. Gudmundur Jons- 
son Kadzman. Jon Arnason. Þosteinn Jonsson og Jon Jons- 
son prestar Skalholltzbiskupsdæmis [kuediu gudz og sina] 
kunnigt giorandi at sub anno gracie m. d. xxx og viij. ar. 
a faustudæginn næsta fyrir mariumesso seir[ne]2) vorum 
vier i dom nefndir af heidarlegum herra. herra Augmund 
med gudz nad biskup i SkalhoUti. at skoda [og rannsaka] 
og fullnadardom a at leggia um þa akæru er n[efndur] 
biskup Augmund klagadi til Eyolfs Einarssonar .... 
. . hans faudur tid hefdi legit nidre kirkiunar i Dal [og 
a] hofdabrecku. aunnr i .xv. ar enn aunnr i . . . [ar 
sv]o [at eckert] gudlegt embætti var framflutt a gre(i)ndum 
<gord[um] sem til bar. 

J annare grein klagade biskupinn til [hans at hann 
hefdi] lofat sier tru og þionustu bædi med hond og munn 
og ecki halldit. helldr verit i styrk radum [og fylgi med] 
Ellendi Einarssyni moti honum og heilagri skalhollzt^) kirkiu. 
handlagdi fyrgre(i)ndr Eyolfr sig i þann sama stad og dag 
sem biskup honum tilsegdi at svara logum fyrir adrgre(i)nd- 
ar sakir oss morgum hiaverondum. þvi dœmdum vier hann 

1) „Þetta stood skrifad utan d dominn^ med hendi ecki ríett 
gamalle". 2) þ. e. 6. Sept. 3) Svo. 



380 EYJOLFR í DAL. - VATNSHORN. 1538. 

loglegan(a)i) fyrer kalladaii. |)vi at heilags anda [nad] tilkall- 
adri. at so profudu ogfyrir oss komnu dæmdum vier fjTnefnd- 
er domsmenn med fullu doms atkvædi adrgre(i)ndan Eyolf 
bonda sekan .vj. morkum fyrer Dalskirk(i)u a hveriu are. so 
leinge sem hun nidre la. en fyrer Hofdabrecku kirkiu. iij. 
morkum a hveriu are. afslegnum iij. enum fyrstu arum. 
En fyrir þat at hann hefdi ecki halldit þa tru og þionustu 
sem hann hafdi lofat. sekan. xxx. morkum i fuUretti. En 
fyrer þat at hann h[efdi styrkt] Ellend Einarsson med rad- 
um og dadum i sinne þriozku a mote biskupinum og heil- 
lagri kirk(i)u. dæmdum vier honum lyritareid ad hann hefdi 
alldre verit i nock(r)u hylli radi edr samþycki med Erlendi 
Einarssyne. eigi helldr styrkt hann til nockurar styrkingar 
vid lærda edur leika a moti biskupinum. Enn efhannfiell- 
izt ad eidnum. þa dæmdum vier hann [sekan audrum] xxx. 
morkum. og skylldugan at taka lausn og skripter af kirk(i)- 
unnar formanne sem logmalet ut [visar. Skal af þess]um 
peningum gialldaz þridiungr innan manadar at heyrdum 
dominum. annar^) at fardogum. allt [at næsta komanda] 
hausti. 

Samþyckti þenna vorn dom med oss gre(i)ndr herra 
biskup Augmundur og setti sitt insigle med vo[rum insigl- 
um fyrer þe]tta domsbref hvert skrifat var i Odda [i] Averia- 
hrepp. a sama ari degi sidar enn fyrr segir. 



141. 9. September 1538. á Mell. 

JóN biskup á Hólum gefr og geldr Guðrúnu Jónsdóttur, vegna 
Einars bróður hennar, jörðina Vatnshorn í Línakradal fjrrir 
tuttugu hundruð. 

AM. 242. 4to bl. 3252. með hendi Guðbrands biskups 1570. 

breff vm vatzhorn. 
Vier Jon med gudz nad biskup a holum giorum god- 
um monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi ad vierj 

1) Jegan extat in originali" (AM.). 2) aunnr, stóð i frumritinii. 



1538. VATNSHORN. - EINAR GAMLASON. 38i 

haufum geíit og golldit Gudrunu Jonsdottur vegna einars 
jonssonar brodur hennar jordina vatzhorn fyrir xxc er ligg- 
ur j linakradal ] widudalstungu kirkiu sokn med auUum 
þeim gognum og giædum sem greindri jordu a ad fylgia 
med logum. Og til meiri audsyningar og sanninda hier vm 
setium vier vort jnsigli fyrir þetta bref er giort var a mel 
j midíirdi manudaginn næstaii epter natiuitatem marie vir- 
ginis anno christi saluatoris m d xxx og viij ar. 



143. 12. September 1538. á Öiidyerðareyri. 

DóMR Marteins officialis Einarssonar um tíðagerða vanrækslu 
Einars prests Gamlasonar og ábarningar hans við menn á 
Jóladag og öðrum hátíðum (ágrip). 

Landsbókasafn 62. 8vo, afskript gerð fyrir Árna Magnússon „Ur 
brefabok biskups Ogmundar" (AM.). 

DomtitiII um mdlaferle sera Einars heitins 
Gamlasonar. 
Svoddaii dom liet Sera Marthen Einarsson. offícialis. 
dæma um mdlaferle Sera Einars heitins Gamlasonar a Aund- 
verdar Eyre þd datum var 1538. íimtudaginn næstan fyrer 
krossmessu um haustid. Jn primis bárust honum svo saker 
d hendur af biskupinum og hans sveitarfolke. ad hann hetde 
vanrækt messu Embætte og sinar tider. og þad hans prests- 
dæme tilheyrde. enn tekit þo fullt kaup og messuoffur. sem 
skrifat er j dominum. Jtem gðgnudust þar vitne. ad hann 
hefde sleiged menn d jöladag ok d ödrum hdtidum. ok ecke 
lausn fyrer teked. Þvi ad heilrgs anda ndd tilkalladri ad 
svo profudu voru dæmder aller hans halfer peningar under 
kirkiuna og biskupinn. ad afgreiddum ðllum Iðglegum skylid- 
um. ok þö leitst þeim þessar saker hdlfu hærra luta.^) 



1) hUm afgang Sera Einars Gamlasonar. Vide in alia öharta 
hoc eodem anno" (AM.). Sjá Nr. 143 hér næst á eptir, 



382 EINAR GAMLASON. - UTANSVEITARFOLK. 1538. 

143. 13. Septeml)er 1538. á Crpund í Eyrarsyeit. 

DóMB Marteins officialis Einarssonar um „framför" síra Ein- 
ars Gamlasonar, sem verið hafði með fullu æði og vitleysi 
áðr hann reið út í sjóinn (ágrip). 

Landsbókasafn 62. 8vo, afskript gerð fyrir Árna Magnússon „Ur 
brefabok biskups Ogmundar" (AM.). 

Um afgang Sera Einars Gamlasonar. 
Jtem liet Sera Marthenn Einarsson. officialis. dæma 
annan dom. d Grund j Eyrarsveit. faustudaginn næstan fyr- 
er krossmessu um háustid. cL sama drei). um framfðr sera 
Einars heitins Gamlasonar. Komu þar fram sannenda bref 
ok vitne sem þad bdru. ad hann hefde med fullu æde ok vit- 
leyse vered ddur hanu reid ut j siöenn. Þvi ad heilags anda 
ndd tilkalladre. var þad dæmt ad hann hefde med æde uti 
siöenn rided. enn ecke med vitsmunum. 



144. 13. September 1538. í Bakkarholti. 

DóMB sex manna, út nefndr af Erlendi lögmanni Þorvarðs- 
syni, um utansveitar fólk. 

Landsbókasafn 10. Fol. bl. 23b. skrifað 1632. — ÍBfél, Khd. 125A. 
4to bl. 143a— b, skr. c. 1680 eða fyrri (= o). — ÍBfél. Khd. 125.B. 4to 
nr. 203, skr. c. 1680 eða fyrri (= b). — Ny kgl. saml. 194Ö. 4to bl. 
57a með hendi Hannesar Gunnlaugssonar i Reykjarfírði 1666. 

Dðmur Erlends Lðgmanns vm faatæka menn^). 
[Þad giorum^) vier Þordur Þorsteinsson. Helge Sigurds- 
son. Þordur Einarsson. suarner logrettumenn. Eyolffur Jons- 
son. Ormur Þorsteinsson o^ Jon Loptsson*) [[godum monnum 
kvnigt med þessu voru opnu Breffe. ad [þa lided var fra 
hingadburde vors herra Jhesu^) christi^) 1538 fostudæginn 
firir [Exaltationem Grucis d') BackarhoUti i Olvese a þingstad 

1) „o: 1538« (AM.). Sjá dóm Nr. 142.. 2) Domur vmm vt- 
ann sueijtar folk a ofl. 3) [Sendum, b; 4) Jonsson 10. 5) [10; 
anno a b ofl. 6) [[q(vediu) G(uds) og v(ora) k(nnnugt giörandi) þa hjd- 
id var fra Gadz Burd, b. 7) [krossmesso a, b; sl. 1945. 



i 



i538. ÚTANSVEITARFÓLK. 3^^ 

rettum vorum vier i dom nefnder af heidarlegum herra herra 
EUende [Þoruardssynii) logmanni sunnan og austan a Js- 
landi. somuleidis kongz vmbodzmanne j Arnessyzlu,^) [til ad 
skoda og rannsaka og^) fullnadardoms adkvædi d ad leggia 
vm þad sama*) folck sem íilýr^) af ymsum^) [sveitum og') 
fiordungum. er huorki hefur Biorg^) firer sig [ad leggia'') nie 
sijna. þa [hofum vier dæmtti^) þad aptur i sijnar sveiter fir- 
er saker fatækttar landsins og ymislegrar vedrattu. i^^) sodd- 
an moLta ad þeir^^) fare fullum dagleidum aftur i sijna hreppa 
logkomna. so ad hvor sie komen þangad firer veturnætur. 
ef þeir fa þui orkad. sem vr odrum fiordungum [eru ad^^) 
komner. enn þeir sem siuker eda sdrer erö ordner fare sem 
[bihagar^*) afftur a sijna sveit þeir þui vid koma^*). Enn 
hvðr sem ðdruvijs flýtur edur færer naudsynialaúst firr 
sagda menn. hann sekist .iiij. mðrckum vid kong. Jtem þeir 
sem ad þetta vtanfiordungzfolk stýrckia ecki fram^^) i veg 
afftur edur flytia yfir dr edur heidar.^^) svare slijkre secktt 
kongdominum sem firr seiger. og oUum þeim oskilumi') sem 
af þui hlýtst. Enn innan fiordungs folck þad sem flitur sig 
sialfftt. hafe eina vfiáferd i hvorium hrepp. hvar^^) ed þeim 
þiker [sier hellst^^) hialpar von. Enn hvor opttar [fer 
fram i leid og er hystur edur heimadur^o) i mote vorum 
þessum dome. svari slijku [sem firr seiger vid kongdöminn^^). 
Enn hiner cLbyrgist sig sialffer^^) hvort sem þeir hreppa hung- 
ur eda kulda. og menn [hialpi þui^^) betur sijnum hrepps- 
monnum effter laganna formeran. 

Samþicktte [þennan dom. et cetera.^*) 



J) [sl. 10; b. V. hin. 2) 10; — þijngi hin. 3) [sl. b. 4) sl. b. 5) flye 
6; fer 1945, 6) ödrum 10. 7) [b. v. 1946. 8) sl. 10. 9) [sl. 10. 10) 
[dœmum vier, b. 11) sl, a. 12) 10; þad, hin. 13) [sl. a; ad, sl. 10. 
14) [dagur hrökkur 1245. 15) sl. 10. 16) edur ofœrur, b. v. 1945. 
17) oskunda, b. 18) þar, b. 19) [best henta og mest 1946. 20) [&; 
fer framm j leid hyser eda heimilar (heimar 1945), a, 1946, 10. 
21) [fyíer sem adur seiger kongdomenum, 6; 22) sl. a. 23) [hialpa 
þeim, ö. 24) [sl. 10. 



^84 LAUSAFÓLK. 1^38. 

145. [1538]. á Bessastöðum. 

Ukskukbe Glaus van der Marvizen, hirðstjóra og höfuðsmanns 
yfir alt ísland, og Erlends lögmanns Þorvarðssonar um 
lausafólk. 

Add. British Museum 11, 242. *to bl. 39 a— b (= FM. 206), sem 
er syrpa sira Gottskalks Jónssonar í Glaumbæ, skrifað c. 1543 — 1550. 
— ÍBfél. Khd. S09. 8vobI. 48-49, Öxnafellsbók, með hendi Ara Magn- 
assonar i Ögri c. 1620. - Landsbókasafn 69. 4to bl. 221—222, skr. 
c 1640. — Landsbókasafn 67. 4to bl. 33—34 með hendi síra Jóns 
Erlendssonar í Villingaholti c. 1650. — Margar afskriptir fleiri eru 
til af þessum úrskurði frá ýmsum timum, misjafnar að gæðum, svo 
sem ÍBfél. Khd. 67. 4to bl. 73—74 með hendi sira Eyjólfs á VöIIum 
(d, 1745; = 67e). Orðamun er ekki hirt um, nema á stðku stað, þvi 
að hann er hér að eingu gagni. Síra Jón Haldórsson getr þessa úr- 
skurðar i Hirðstjóraannál (Safn II, 676), og árfœrir hann til „anuis 
1537, 1538, 1539". Sennnilegast er árlalið 1538. Sbr. nœsta dóm 
hér á undan (Nr. 144.). 

Hirdstiora vrskvrdur oc iogmanz vm lavsafolk. 
Þat giore ec [Claws van der marvizeni) hirdstiore oc 
hofvdzmann yfer allt jsland. savmvleidizt Erlendr Þorvardz- 
son logman íirir svnnan oc avstan aa islande Godvm monn- 
vm kvnnigt med þessv ockrv opnv brefi. heima aa kongz- 
gardenvm aa Bessastodvm aa alftanesi. at vid vmskygdvm 
00 yferlasvm mins nadvgazta herra kongzens bref. hvert I 
hann hafdi med sin visendi oc godheit vtgefit i sitt fatæka 
skattland island. og med sinvm greinvm landzens et nadvg- 
azta vtvisar oc fastliga vpp aa hliodar lausafolk karla sem 
kvinnur oc ecki vilia vinna med bændvm eda navdkavpa 
nienn med sinv ockri eda til þess rænazt er almvganum er 
mest skade vte ad lata enn margr fatækr liggr jnne med 
sinvm bornvm oc fœr j avngvan mata at kavpa sier at- 
vinnu eda sinvm bornvm [et cetera.^) Þvi med gvdz mysk- 
vnn giore ec svo fellda skipan upp aa laganna vegna oc 
epter skrifelsi oc skipan minz herra kongzens oc hann med 
sinne nad vtgefit hefur. Hier med samþycki oc^) lavgligz*) 
vrskvrdar fyrrnefndz herra Erlendz Þorvardzsonar logmai 

1) [Claus vander maruissenn 309. 2) [sl. 67e. 3) sl. 67e. 4) U 
eamde 67e 5) i sínum hrepp 67e 



1538. ■ LAUSAFÓLft. m 

oc allra annara dande manna hylle oc samþycke epter log- 
somdvm dome er þa var j hia ockur firir saker fatæktar 
oc neydar landzens oc ymissligrar vedrattu oc micils kost- 
ar leysiz. 

Firerbiodvm vier at nockrer lavsamenn meti sig til fiar 
eda nockurskonar madur gialldi þeim edur gefi þeim pen- 
inga firir sina þionvztu firir utan þa sem med akvædvm vinna 
oc bok mæler ecki j mote. Enn hver lavsamadr sem avdrv- 
vis giorer enn nv er skillt oc vill ei vinna ef honvm er boden 
mat[r] oc favt. svo oc ef nockur af fyrskrifvdv folke karl edr 
kvinna geingur aa vonarvol oc þiggr avlmosv oc er þö verk- 
fær oc osivkr hann skal avngvan rett aa sier eiga. þo hann sie 
navdvgur j bm-t reken oc svare þo likamligre refsing. en hinn 
er husum rædur sie sykn saka hvad hinn bidr af öc borgi 
sig sialfur hvort ed hann fær hvngr eda bana. þalin hver 
ed hyser fyrnefnt folk j mote þessare vore skipan oc lag- 
anna formeran svare sliku firir sem logen vtvisa. 

Biodum vier oc bidium alla bændur oc bufasta mehn 
hvern j [sinne] sveiti) vpp aa lagana vegna oc landzens ed 
bezta ad taka upp allt þeirra fe þat sem þeim aflazt utdti 
erfdagoz. og þar firir eignazt halft fed. en syslvmadr half- 
part. En hverir er ueria þad^) edr adrer raed þeim falíe 
aller ogillder en hiner aller fridhelger er til sœkia óc laga 
vilia gæta epter þvi sem Piningzdomr jnne helldr öc ádiir 
héfr sa alþinge myndugr oc skialligur dæmdr verit^) méd 
aullum sinvm greinvm oc arthiculum vm opt skrifad oskila- 
folk. En hverir af þrattnefndum monnum kafl edr ktiíihtir 
hlavpaz um oc vilia hylma sig hafi hvdlat hvaí* sém þ^eir 
eda þær nadz af syslumanne. 

Og til sanninda [hier vm*) [et cetera.^) 



1) i sínum hrepp 67e. 2) þeir 11242; sl. 309; þad 69. 3) þ. 

e. með dómi Ara lögmaniis 30. Júní 1631. 4) [b. v. 67, 69. 5) [sL 

iim 

Dipl. lal. X. B. S5 



386 DRAFLASTAÐIR. 1538. 

146. 26. September 1538. á Draflastöðum. 

2. Marts 1510. á Hólum. 

JóN biskup á Hólum vígir Draflastaðakirkju i Fnjóskadal 
og Ormr bóudi Jónssou gerir reikningskap kirkjunnar. 

Eptir frumritinu, sem Þjóðmenjasafnið í Reykjavik á, og fékk frá 
dótlur Ebenezers Hendersons klerks hins enska, er ferðaðist á Is- 
landi 1814. Innsiglið hangir við og er úr rauðu vaxi. Aptan á bréf- 
ið er rítað: „Brief written by Jon Areson the last Catholic Bishop 
of Holum in Iceland, 1538/' 

Brief Biskups Jons Arasonar vm Draflastadakirkiu. 

UieB jon met gudz naad Biskup aa holum giorvm god- 
um monnum kvnnigt met þessv vorv opnv brefi arum eft- 
er gudz burd. CD.° d.° xxx.° viij.° þrimur nottum firir CDik- 
ilsmesso var vigd kirkian a draflastaudvm. a sama deige 
giordi Ormur bondi jonson Reikningskap af aullvm eignvm 
og peningvm draflastadar kirkio. at kirkian ætti ornamenta 
og bækur. saungfært. sem gaumvl Eegistrvm jnne hallda. 
xxxc. j heimalandi. jordina vegistadi. jordina eyre j flateyi- 
ardal. Kciknada. xxxc met aullvm þeim Bekvm sem henne 
fylgia met laugvm. og þaR til .x. maalnytv kvgilldi og .xc j 
þarfligum peningvm. £n allan annan Eeikningskap fornan 
og nyian þann sem greindum orme baE at svara og hans 
forelldrvm. gafvm vier og giordum kuitt og akiærvlavst fir- 
ir oss og vorvm efterkomendum. kirkivnnaK formonnum fir- 
ir þaa vppgiord og endurbæting er greindur Ormvr hafdi 
giortt at veggivm og vidum sag(d)Ear kirkio. £n hvad opt 
nefndvr OrmuE kann at sækia af þeim peningum sem Eang* 
liga ero hafdeE edur halldner fra greindre kirkio j langan 
tima edur nyligan. þas giore greindur ormur Beikningskap 
af framleidis og eignizt sialfur halfar alaugur af þeim pen- 
ingvm sem hann sækier. 

Og til sanninda hieE vm setiv vier vort jncigle firir 
þetta bref skrifat a holvm j hiafltadal þridivdagin næstan 
firir jonsdag j fausto tueimur arvm sidar en fyB seigier. 



I 



1538. ÍNDRIÐASTAÐm. ^BI 

147. 18. Oktober 1538. í Skálholti. 

DóMR sex presta, útnefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti, 
um ákærur biskups til síra Magnúsar Jónssonar, að hann 
hefði yrkt og unnið leyfislaust lögfesta jörð á Indriðastöð- 
um og haft í burt án leyfis landskyld Skálholtsstaðar frá 
Stað í Grindavik. 

AM. Apogr. 2707 með hendi Arna Magnússonar „Ur brefabok 
biskups Ögmundar". 

Domur um Jndridastade. 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra. 
senda Gudmundur Jonsson radzmann. Jon Hiedinsson. Þord- 
ur Olafsson. Eirekur Grimsson. Jon Biarnason ok Loptur 
Þorkelsson. prestar Skalholltzbiskupsdæmis. kvediu gudz ok 
sina. kunnugt giorande ad sub anno gratiæ M.° D.^ xxx° 
og viiij.° fóstudagenn fyrstan i vetre i Skalhollte vorum vier 
i dom nefnder af Heidursamlegum herra ok andligum faud- 
ur i gude herra Ogmunde med gudz had biskup i Skal- 
hollte. ad skoda ok ransaka ok fullnadardom a ad leggia 
um þa akiæru sem biskupinn klagade til Sera Magnusar 
Jonssonar, J fyrstu grein ad hann hefur yrkt ok unnid iaurd- 
ena Jndridastade. Iðgfesta. i aungvo leife. J annare grein. 
ad hann hefde haft i burt landskylld stadarins fra Stad i 
Grindavik i ongvo frelse. Kom Sera Magnus þar med bref 
under biskupsins insigle. hvort svo var latanda. ad biskup- 
inn hefde sellt Klemus heitnum iordina alla Jndridastade. 
hvad biskupinn medkiendist. ok uppbored xc. Medkiendist 
Sera Magnus. ad hann være þar kominn epter sinne trulof- 
an oc biskupsens bode. þvi ad Heilags anda nad tilkalladre. 
ad svo profudu ok fyrer oss komnu. dæmdum vier fyrr- 
nefnder domsmenn med fullu doms atkvæde. Sera Magnus 
riettelega fyrerkalladan. Enn saker þess ad eckert kaup- 
malabref syndist a millum adurnefnds Klemus ok Sigridar 
Eyolfsdottur. þess annars. ad suo stendur liosliga i landz- 
laga bokinne. ad ef madur kauper iaurd med gripum eda 
lausafie edur bufe konu sinnar. ok lifer hun honum leingr. 
þa skal hun þad eitt hafa ur iaurdu af arfe hans er hua 



388 INDRIÐASTABIR. - JÓN FINNBOGASON. 1538. 

hafde heiman. þad eina meira er erfinge viU. ok fyrrnefnd 
Sigridur var skulldamadur i gard bonda sins Klemus heit- 
ins. Enn vier vissum ad Steinmodur Jonsson. broder hans. 
var dæmdur a alþinge afgreidslureadur ad afgreida allar 
lauglegar skullder af peningum Klemus heitins. þvi dæmd- 
um vier Sera Magnus hafa olegliga seted a iordunne fra 
fardogum til midsumars. og skylldugaii at leysa ut bu sitt 
fullu landname. ok bivara sig ecke med greinda iord leing- 
ur enn til fardaga epter sinne trulofan. Enn landskylld af 
Stad dæmdum vier hann skylldugan ad giallda aptur ein- 
fallda. ef svo være sem hann sagde. Enn ef su saga være 
sonn. er Siera Eyolfur sagde. ad hann hefde teked hana 
mote sinum vilia. þa dæmdum vier hann skylldugan ad tvi- 
gillda aptur landskylldina. ok fullriette kirkiunnar i Skal- 
hollte ofan a. ok flytia i þann stad sem Eadzmadurinn seig- 
er honum til. Sagde Sera Eyolfur oss ad epter stæde kirki- 
unnar reikningskapur heima a Stad. hvad reiknadist .vC' i 
portio Ecclesiæ ok annad þad til hefur falled. 

Samþyckte þennan vorn dom med oss et cetera. 



148. 6. NÓTember 1538. á MööruvöUttm. 

DóMB tólf klerka út nefndr af Jóni biskupi á Hólum um 
kærur biskups til síra Jóns Finnbogasonar, að hann hefði 
eigi gert né goldið Laufáskirkju fullan reikningskap af por- 
cio og mortaliis í 36 ár, er síra Jón hafði haldið staðinn. 

AM. Fasc. XLIX, 15, frumrit á skinni. Af 12 innsiglum eru nú 
2 fyrir bréfinu. - AM. Apogr. 3711. 

Domur vm sira jon(s) finbogasonar afsetning.^) 

Þat giorum vier Broder Petún met Gudz forsia abote 

S& munkaþveraa. jon filipusson. Þorbiom lonsson. Gisle gud- 

mundson. Haugne Petvrson. Halldor Benedictson. Þorkiell 

Þoralfson. Besse biornson. ^iníiE hallsson. Sturle ^inarson. 

• ' ly Utan á bréfinu með gamalli hendi. '^*^ ^^- 



I 



1538. JÓN PRESTR FINNBOGASON. 389 

Þorsteirn hallson. prestar. og geirmunduR diakne ]onson. 
godum monnum kunnigt met þessv vorv opno brefi. arvm 
efter gudz burd. (10. d. xxx. og viii a Hrafnagile j eyiafirdi 
maanadagin nœstan efter omnium sanctorvm.^) vorvm vier j 
dom nefnder af virdvh'gvm herra Biskup jone med gudz 
naad. at dæma vm þat maalefne er Biskupinn kiærdi til sira 
jons finnbogasonar. at hann hefdi eigi giort og golldit kirki- 
unne j laufaase EÍettan E.eikningskap af þui porcione og mor- 
taliis vm þau xvi aaE og xx. sem greindur sira jon hafdi 
halldit stadin. kom þar fram fyrir oss. at Biskupinn hafdi 
beizt sama Beikningskapar j sinne visitacione. j annare grein 
kiærdi Biskupinn at kirkian j laufaase væri suo fyrnd og 
fellilig ordin j halldi og medferd sira jons. at hon mætti j 
g,nnguan maata atgiordalaus vera. og þat var þar synt med 
skynsamra manna alitum. J þridiv grein kiærdi Biskupinn 
at sira jon hefdi eigi suo mykla frida peninga metferdizt^) 
sem laufaas kirkio til heyrdi og ongua skialiga borgan villdi 
hann fyrir þeim peningvm setia. þaa hann var met logum 
til krafdur. yar opt nefnduR sira jon bodadur til svars yni 
sagdar greiner j fyrsagdan stad og dag. og met þui at ad- 
ur haufdv til suaas og skodunar komit fyR greínd maalaefni 
med aalitvm og yfersyn skiluisra kiennemanna. sem jnnciglat 
bref þar vm giort jnnehelldur. Þui at gudz nafne tilkðllvdv 
dæmdum vier sama bref staudugt og myndugt j ollum sin- 
um greinvm. og Biskupin mega Eettiliga at sier taka kirki- 
vna Dg stadin j laufaase. suo framt sem greindur sira j&n 
gielldur ei at næstum fardaugvm kirkiunne j laufaase at yf- 
ersyn Biskupsins vmbodsmanna suo mykla peninga efter 
fridleika og fevegste. sem hann met tok. og þar til giore 
hann og gialldi kirkivnne siettan Eeikningskap af þui por- 
cione og mortaliis. sem fallit hefur aa hverio aaRe medan 
hann hefur halldit stadin. Hier met suare hann suo rayklo 
fyrir kirkio spioU og stadar tyrnd. sem Biskupinvm edur 
hans vmdodsmonnum synizt EÍettligt med skynsamra manna 
Eaadi og virdingv. £n ef þesse utgiolld ero eigi fram komin 
fyrir næsto fardaga Biskupinwm j haund edur hans vmbods- 

l)^þ. e. 4. Nóv. 2) Svo, 



390 FORBOÐSBREF 1538. 

manne. þaa dæmdum vier oftnefndan sira jon fmnbogason 
met auUo snspensum aa beneficio. 

Samþyckti Biskupin met oss þennan vorn dom og setti 
sitt jncigle met vorvm jnnciglvm fyrir þetta bref. er skrifat 
vaE aa maudrvvollvm j haurgaardal die leonardi abbatis. a 
sama aEC sem fyR seiger. 



149. 29. Nóvemlber 1538. í Skállioltl. 

FoBBODUNABBBÉF Ögmuudar biskups í Skálholti yfir Gunnari 
Hrólfssyni. 

AM. Apogr. 2789 „Epter Copiu med hende Síra Biarna Hall. 
grimssonar." (AM.). „Þetta bref var ennþd vid SkalhoUtzkirkiu. þd 
Mag. Jon Vidalin var kirkiuprestur þar [1693 — 1696]. þvi hann sendte 
mier til KaupenhaFn lited Extract þar ur medal extraeta ur odrum 
Skalholltzbrefum. eda rettara ad seigia registurs yfer nockur þar af. 
enn drstaled hafde hann skrifad 1508. hvad manifeste oriett er". 
(AM.). „Þetta bref er med einu oskauddu Jnnsigli" (B. Hallgr.). 

Bref Biskups Augmundar forbodande Gunnar 
Hrolfzson. 

Vier Augmund med Gudz ndd biskup j SkalhoUti. sender 
Gunnare Hrolfzsýne þð. qvediu ad snuast fra illu og giðra gott. 

Rdnglæte þitt og rdadlejse höfum vier þoiad sem fremst 
er þreytanda epter Iðgunum eins manns ad bida. Enn nu er 
reýnt ad vorar bidstunder auka þina meinsemd. og vort 
heilsurád vikur þu sialfum þier tii dfellis med forlitning vid 
oss. JNu eru þinar saker svo berar. ad þær skýllda Iðgin 
og vort biskupligt ^mbætte fram j möte þier. og þvi setium 
vier þig Gunnar med þessu voru brefi j sterkasta forbod 
fráskilldan aullu samneyti vid kristed folk þar til sem þu 
betrar þinn lifsveg. og bæter þad sem broted er. Þykiumst 
vœr fornema ad Ritningen fjllest med þier. þar sem hun 
svo seiger. nœr sjndugur madur dreckest j diupe lastanna. 
gleymer hann Gude og sialfum sier. Nu allt ad einu vili- 
um vier ecki afldta ad leita þier leidriettu og saluhidlpar. 
epter skylldu vorrar biskupligrar stettar. þvi vier erum þö 



1538. FORBOÐSBREF. 391 

ðmakliga seum skipader j biskups stett saker vorra synda. 
erum vier setter Herra þirin þier til hirtingar. fader til 
aminningar med blidu og stridu. kennemadur tii læringar 
ad visa þier Eettaii veg lil sdluhiálpar. Nu þö þu med ðdr- 
um þinum fylgiurum vilier upprisa cL mot Gudz Iðgmdli og 
fottroda svo gudz Iðg og manna. þd biödum vier þier. bidi- 
um og skipum under krapte hlydnennar ad fordast þann 
Ednglætisveg sem liggur tll glatanar. og fordum geingu 
kongarner Pharao. Saul. Nabogodonosor og adrer otðluleg- 
er. Pharao þriotskadest og ofbelldest d mote hvorri dminn- 
ingu sem Gud giðrde honum. þvi drecktest hann i sidfar- 
diupe med aullu sinu folki og kerrum. og blifur nu æfen- 
liga sidan j kvðlum. Saul var settur ýfer Gudz fölk. enn 
hann þrifítskadest d möt Gudi. og var þvi fyrirdæmdur og 
aull hans ættqvisl. Nabugodonosor saumuleidis ofbelldest og 
var lika fyrirdæmdur. Nu dminnum vær þig ad íirrast þeirra 
fotspor og glatstig og ganga helldur þd gautu sem gieck 
hinn helgi David og Petur postuli et cetera. David syndgad- 
est med manndrdpe og hördome. enn fyrer kienning Nat- 
hanís) spdmanns feck hann hinn dýrlegasta utveg til synda 
jdranar og audladest ad vera hinn ædsti spdmadur j forna 
laugmó'Ienu. og hinn kiæraste Gudz vinur. JPetur postuli 
neitade vorum herra þrim sinnum j pisl sinne. enn þegar 
hann heýrde hanann gala idradest hann og gret. þar fyrir 
feck hann af Gude miskun og audladist ad vera hðfdinge 
allra postulanna. og feck valld og makt af Gudi ad leýsa 
og binda alla hluti bædi d himni og jaurdu. Maria Mag- 
dalena sýndgadest d möte gude. enn er hun sorgade og 
gret sinar synder. feck hun aflausn allra sinna synda. og 
er nu hin ædsta Gudz brudur. Af þessara dæmum ber oss 
syndugum monnum ad semia vort framferde. Þvi dminnum 
vær þig Gunnar enn ad nýiu ad hallda þitt heit sem þu 
lofader j skirnenne. þd þu afneitter öhreinum anda og ðllu 
hans skrauti. takande þar med hvitt klæde sem merkia 
skýlldi þitt meinleysi. og þar med takandi logande kerte. 
hvert merkia skyllde þin gödverk þau þu skýllder frambera 
fyrir dðmstol vors Herra Jesu Ghristi. Þvi dminnum vær 
þig enn ad nýiu ad ganga ecke um endemarked. þvi ad 



598 ÁMINNINGARBREF. 1538. 

boge er bendur og aur a Iðgd. læg þig under so ei falli þer 
bannsauren. harmur er oss ad vita þina fiarlægd og for« 
diðrfun bædi fyrir iif og sdl. þvi giaurum vier þier þridr 
laugligar aminningar til umbötar. setium vier þrid daga 
fyrer fyrstu. v. fyrer adra. vij. fyrir hina sidustu. Kemur 
þu ecke innan |)essa(ra) xv. aminningardaga til sannrar 
hlýdni. þeinkium vier oss fram ad fara moti þier med stærstu 
stridu laganna. giorer þu miðg illa er þu naudgar oss til 
þess sem oss þýker mikid fyrer. ad taka mann fra Gude. 
og gefa öhreinum anda. Biödum vær og skipum vorum of- 
ficiale Sira Þorleife ^irekssýne under krapte hlýdninnar ad 
lesa þetta bref heima d Vomulastðdum og setie sitt jnnsigle 
ad secundam caudam. til vitnis ad hann hefur þetta vort 
bod fjUt og sendi oss so brefed aptur. Og tii sannenda her 
uin festum vier vort vort jnsigli fyrer þetta bref skrifad j 
Schalholti yigilia Andreæ apostoli Anno Domini M. D. 
xxxxviij.^ 



150. [1538]. 

Ámhíningab og hótunarbréf um hæstu striðu laganna frá 
ögmundi biskupi í Skálholti til allra þeirra í biskupsdæmi 
hans, sem þrjózkir eru og þrályndir og reisa sig upp á 
móti guði og guðs iögum. 

AM. Apogr. 2695 með hendi Hans lögraanns Beckers „Ur Brefa- 
bok biskups Ogmundar" (AM.). „Þetta dminningarbref stendur nærre 
sidst i bokinne. Brefen sem eru nœst fyrer framan þad eru de anno 
1522. og þad sem næst epter kiemur er utvalningarbref Ogmundar af 
Capitulo Nidrosiensi (1520) cujus ultima desunt. Þetta aminningar- 
bref er þo. ðefad. miklu sidar daterad. sem af þvi rada er, og likast 
ÖL sidurstu arura Ögmundar, kafiske circa 1538—39" (AM.). Bréf 
þetta er rajög svipað bréfinu til Gunnars Hrólfssonar 29. Nóv. 1538, 
og mun vera frá sama ári og það. Bréf þetta er prentað í latinskri 
þýðingu i F. Joh. Hist Ecd. Isl. II, 550—552. 

Vier Augmund med guds naad biskup i SkalhoUte heils- 
um ýdur oUum sem byggia og bua i SkalhoIIts biskups- 
dæme. einkanlega gudz vinum oc vorum. ^nn þeim sem 



1538, ÁMINNINGARBRÉF. 393 

eru þriotsker ok þralýnder ok reisa sig vpp a mote gude 
og gudz logum. sendum vier þa kvediu ad snarasti) fra iUu 
og giðra gott. 

Ángrar oss störlega Ranglœte þeirra og Raadleyse. sem 
reisa sig vpp a mote guds logum ok manna. sem allvida 
opinberast hier i SkalhoIIts biskupsdæme. sem allsmegtugur 
gud vinne bot d. huad vier þikiunst sem næst hafa geinged 
ad þola og bijda sem fremst er þreytanda epter logunum. 
£nn nu er reyndt ad vorar bidstunder auka þeirra mein- 
semder. ok voru heilsurcade snua þeir sialfum sier til afell- 
Í8. med forlitning vid oss. Nu eru þeirra saker suo berar. 
ad þœr skýllda oss og login ok vort biskupligt embætte fram 
i mote ýdur. ok þui setíum vier ýdur med þessu voru brefe. 
i sterkasta forbod. fra skilda ollu samneýte vid kristed folk. 
þar til þier bæted og betred ydarn lifs veg ok bæted þad 
sem er^) broted. Þikiunst vier for(n)ema. ad Ritningin fyllist 
a jdur. þar sem hun suo seiger: Nær syndugur madur 
dreckist i diupe lastanna. gleymer hann gude ok.sialfum 
sier. Nu allt ad einu vilium vier eige aflaata ad leita ydur^) 
leidriettu ok saaluhialpar. epter skylldu vorrar biskuplegrar 
stiettar. þvi vier erum. þo omakleger sieum. skipader i bisk* 
ups stiett. saker ydvarra*) synda erum vier setter herrar'^) 
ýdar ydur til hýrtingar. fader til aminningar med blijdu og 
strijdu. kiennemadur til læringar. ad visa ýdur riettan veg 
til sdluhialpar. Nu þo þier med ýduarre þriötsku og þra- 
læte vilied vpprijsa a mote gudz logmdle. og fottroda gudz 
log ok manna. þa biodum vier ýdur. bidium og skipum 
ynder krapte hlýdnennar. ad fordast þann ranglætis veg 
sem liggur til glatanar. Ok fordum geingu kongarner Pharao. 
Saul og Nabagodonosor^). ok adrer otaululegir. Pharao þriotsk- 
adist ok ofbelldtist a mote hvorre aminningu sem gud giaurde 
honum. þvi dreck(t)ist hann i siafardiupe med ollu sinu folke 
pk kerrufia. ok blijfur nu sidan i kvðlunum. Saul var sett? 
ur yfer gudz folk. enn hann þriotskadist a möte gude. o<j 
var þvi fýrerdæmdur ok aull hanz ættkvisl. Nabogodonosor"^) 

1) nnonne snwosí" (AM.) 2) b, v. AM. 3) AM. vill breyta þessij 
orði í „ydar". 4) vorra.^Apogr. ; AM^. leiðrétti, 5) Svo, 



394 ÁMINNINGARBÉF. 1538. 

sðmuleidis ofbelldtist. oc var lika fyrerdæmdur. Nu aminn- 
um vier ýdur ad firrast þeirra fotspor oc glatstig. ok ganga 
helidur þd gðtu. sem geck hinn helge David ok Petur Post- 
ule et cetera. David syndgadist med manndraape og hor- 
dðme. ^nn fyrer kienning Nathans spamanns feck hann 
honum dýrdlegasta utveg til sýnda jdranar. ok audladist ad 
vera hin ædste spamadur i forna logmaalinu ok hinn kiær- 
aste gudz vinur. Petur Postule neitade vorum herra þrisuár 
sinnum i Pinu sinne. ^í^" þegar hann heýrde hanann gala. 
idradist hann ok griet. þar fyrer fieck hann af gude mýsk- 
un. oc audladist ad vera hofdinge allra postulanna. oc feck 
valld og magt af gude ad leysa oc binda alla hlute. bæde 
a himne og jordu. Maria Magdalena sýndgadist a möte gude. 
€nn er hun sorgade oc gret sinar sýnder feck hun aflausn 
allra sinna sýnda. ok er nu hin ædsta gudz brudur. Ád^) 
þessara dæmum ber oss syndugum monnum ad semia vort 
framferde. þvi aminnum vier ýdur enn ad nýiu ad hallda 
ýdart heit sem þier lofudud i skirninne. þa þier afneitudud 
ohreinum anda ok aullu hanz skraute. Takande þar med 
hvitt klæde. sem merkia skýllde ýdart meinleyse. ok þar 
med takande logande kerte. hvort merkia skýllde ydar göd 
verk. þau þier skýlldud frambera fyrer Domstol vors herra 
Jesu Ghristi. Þvi aminnum vier ýdur enn ad nýiu. ad gdnga 
ecke vm endfjmarked. þvi at boge er beiidur. ok er a laugd. 
læged ydur undan. suo ei falle a ýdur banns orin. Harmur 
er oss ad vita ýdar fiærlægd ok fordiðrfun bæde fýrer lif 
og saal. þvi giorum vier ýdur þridr loglegar aminningar til 
vmbotar. Setium vier ýdur þria daga fýrerena fýrstu. fimra 
fyrer adra. sið fyrer sidustu. kome þier ecke innan þessara 
XV. aminningardaga til sannrar hlýdne. þeinkium vier oss 
fram ad fara i mðte ýdur med stæstu strijdu laganna. Giore 
þier miok iUa. ad þier naudged oss til þess sem oss þiker 
mýked fyrer. ad taka mann fra gude ok gefa ohreinum anda 
et cetera. 



1) Af, Apogr. ; AM. leiðrétti. 



1538. MEÐALDALR OG TJÖRN. - HREPPHÓLAR. 395 

151. 22. Deceinl)er 1538. á Hólum. 

JóN prestur Ólafsson selr Jóni biskupi á Hólum jörðina Með- 
aldal í Dýrafirði fyrir Tjftrn í Aðaldal með 10 kúgildum og 
tíu hundruð í parflegum peningum, og er hálfkirkju skyld 
á Tjörn og bænhúss skyld í Meðaldal. 

AM. Apogr. 718 með hendi Jóns Magnússonar bróður Árna. „Ex 
originali" á kálfskinni. 

Þat giorum vier sygurdur prestuB jonson. jon grimson. 
ÞorgrimuK Þolleifsson godum monnum kunnigt med þessu 
uoru opnu brefi. arum epter guds burd. CD. d. xxx og viij. 
a holum j hialltadcíl. sunnudag næstaii fyrir þorlagsmesso 
vm veturinn. vorum vier j hia. saaufa og heýrdum á ord 
og handaband þeirra biskup jons á holum og jons Olafs- 
sonar. at so fyrir skildu at nefndur sira jon sellde bisk- 
up jone jordena medaldal j* dýrafjrde. er liggr j hrauns 
kirkiu sokn. med ollum þeim gognum og giædum. sem 
greindre jordu d med logum ath fýlgia. hier j mot gaf bisk- 
up jon hola domkirkiv jord. tiorn j adaldal. og þar til .x. 
malnýtu kugilldi, og xc j godum peningum. sagde biskupen 
til halfkirkiv skýlldar aa iordune tiorn. so og sagde nefndur 
sira jon til bænhus skýlldar aa iordune medaldal. skýllde huor 
hallda til laga þeirre (iordu) er keypte. enn sd suara laga- 
riptingu sem sellde. Og til sanninda hier vm. setium vier 
fJB skrifader menn vor jnsigle fyrir þetta bref giortt j sama 
stad. aan og deigi sem fJE seiger. 



152. 1538. 

Aphending Hrepphóla. 

AM. 66.a 8vo bl. 8b. skr. c. 1600. — AM. 262. 4to bl. 4b, skr. 
c. 1600. 

tolfti maldagi [kýrkiunnar^). 
Anno domini 1538. 
So mikla peninga medtoc síj'ra Gudmundur Jonsson j 

1) [b. V. 262. 



396 . HREPPHÓLAR. - HALLORMSSTAÐR. 1538. 

holum. enn síjra pall eigilsson afuenti. kyr. xu. og allar 
gam{lar). vij asaudar kugiUdi. Jteni iij hesta og ij hross. ij 
tueggia tunna kier. og annad med. ij. giordum. [vj. trog. 
V. kierolld.^) og uar allt ærilaust. vj fiordunga k(etill) bætt-; 
ur. einn strockur. mælisketill vppgefinn. uondur bedur. hægí 
indi. ein kanna. 

J kirckiunne. vondur stockur med morgum bokum og 
miog losnum. ij kalekar. ein CDessok(læde). einn ho(kuU). ij 
kluckur. ein biaUa. 



153. 1538. 

Skeá um peninga afhending á HaUormsstað eptír fráfaU síra 
Bartholomeuss. 

Máldagabókín gamla SkálhoUsstóIs í LandsakjalasafnÍDu, 142b— r 
I43a; skr. 1601. 

HaUorfittsstadir. 
Anpo dominj 15. 3. 8. 

Suo mýckUr penijngar lucktir (a) HaUormzstad eptijF 
frafaU Bartholomeus gud hans sdl fride. 

Jn prijmis 7 kýr gilldar vtan lagt var ofan d tuæuett 
naut oc veturgomul kuijga a allre. attunda var j býgging 
j vopnafirdi hia joni eýolfssýne. ix asaudar kugiUde oc er 
eitt hiaa finnboga sem sie. j kauplura. bleikur hestur j hundr- 
ad. þreuetur oc veturgamaU j annad hundrad. fuIb*oskid 
hross oc annad tuevætt. enn þar var golldinn fyrir tuæuet- 
ur hestur. fimm vetra gamallt navt. 

Jnnan stokz tueggia skiolna ketiU vofldur oc bættUF. 
annar mestu skiolu ketill lijtilz virdur oc faangalettur. x. trgg 
talz. sex edur sio mathelld. vj. vppgiordarkerolld litki neyt. 
iiij trediskar miog vondir hnyttir saman med [snæ]ri. iiij 
skierdiskar gafalir. ij skalir brákadar oc ij ker ad auke. 
v. spænir dæUigir. aux oc bryne. ij Uaer. strockur^) lasin .ij 
^kiolur. altunna. Jirijfur. orf. valIaBklarar. hialpUgt. torfkrok- | 

1) [yj kierolld og vj trog 262. 3) strockar, hdr. 



1538. kEÝKJAHOLT. 30*) 

ar oc hrjp. atian ný bord oc riiart annad triarusk. þat kirki- 
unni til heyrir. [hefur heyrtt^) hdlft skip varlla siofærtt med 
ij rotnum þjskum streingium oc sokum^). heý ij fadmar d 
breidd. hdlfur annar d leiiigd. fadinur á hæd gamallt hey. 
var þetta mikid \ Tott a^) Saundum vt eptir saugn Sijra 
hallz eda meir: Deo gracias.*) jnnaii kirkiu allt sem fyrr 
greinif. þa sijra Barthoiomeus tök gud hann fride; 



154. 1538. í Reykjaholti. 

Skbá um eignir kirkjunnar í Reykjaholti, er Björn prestr 
Þorgilsson með tók eptir síra ólaf heitinn Guðmundsson. 

AM. Apogr. Nr. 2221 „éx authentíca membrana témpli Reykhol- 
tensis", og segir Arni höndina samtiða. 

Anno domini CD." d.** Xxxuiij. ' '"'"' 

Var so micit ornamentum kirkiunnar j reýckiahollte þa 
sira biorn þorgilsson med tock eptter sira olaf he[i]ten gud- 
mundzson. oc adrer peningar sem hier eptter standa skrifader. 

Jn primis skrin med helgum domum tueir alltaris stein- 
ar tueir krossar glersmellter ein kaleikur oc anar brockad- 
ur tuenn alltaris klædi. 

Jtem pax med texta spialld oc anat med bockfelli. upp- 
halldz sticka. 

Jtem forn messoklædi alfær oc þrir haucklar. 

Jtem yfer haa alltarenu brick med tre oc er gylltt. 

Jtem kross med undirstodum mariu lickneskie peturs 
lickneskie. katrinar skriptt oc barbaru. þriar kluckur tuær 
bioUur. 

Jtem so margar bæ.kur. grallari med sekuencium kring 
um aret. kiriall uondur. ottusaungua bækur tuær j kring 
um aret. lesbok fra de natiuitate oc in octauo epiphanie 
missale med pistlum oc gudspiollum. oraciones bock kring' 
um aret. laga saungua bækur tuær oconnur gomul. messu 
daga kuer. capitularius orda oc uantar j kuerit sidazta. pro 



1) [Svo. 2) = eökkum? 3) tvískrifað i hdf. 4) buBdið: Ðö gi^s, hdr 



fc 



ð9Ö HEYDALIR. 1538. 

cessionalar. tueir uondir. bakstr jarn. oc metaskaler, . . . 
tueir, fons umbuningur. 

Jtem uoru so mýckler kuicker peningar j reýckiaholllti 
er sira birni þorgilssyni uar afhent. 

Jn primis xuj kuigiUdi oc xx oc sio, Grud j kauplum. 

Jtem inan gatta tuo ker oc tueir saer firir iij Grud. 

Jtem xuj trog oc sio kerolld. tuœr fotur oc strockur 
firir Grad. 

Jtem sæng alfær fírir Grad. munnlaug oc net ix fadma 
fírir Grad. 



155. 1538. 

Hbydala máldagi (í ágripi Árna Magnússonar). 

AM. Apogr. Nr. 4425, ágríp ineð bendi Arna Magoússonar, sbr. 
ár 1382, 1388, 1475 (DI, III, Nr. 309, 355; V, Nr. 718). 

Ur Heydala maldaga de anno 1538. 
metfe (o: virdingargods) sexæringur med gðgnum. 

ij. biðllur oc var ur annari kolfurinn. 

iij. Mariuskrifter. 

ij. merke furdu vond. 

ij. upphalldzstikur. 

Historiubok syngiandi. er tekur til adventu oc fram- 
an til paska. 

komonsbok syngiande oc er a Davids psaltare. 

ymnabok. 

lesbok um langafostu. 

Sermonsbok. 

Metaskaleri). 



1) „Þad exemplar> hvar ur þesse excepta eru tekin var a pappir, 
nylega (so ad seigia) skrifad. liedi mier þad Höskulldur sonur Sr. 
Halldors i Eydölum i Kaupenbafn, og skrifadi eg eckert (so eg mune) 
ur þessare Copiu, íirir utan þetta" (o : úr máldögunum 1382, 1388f 
1475 og þesaum), segir Alrni Magnúason. 






I 



1538. UMBOÍ). - VÉSTMANNAEYJAR. 399 

156. 1538. 

Ogmundr biskup í Skálholti fær Gilbano (Geble Pétrssyni) 
biskupi í Björgvin umboð í þrjú ár „yfir vorum garði Se- 
frit" í Björgyn og yfir „vorum herbergjum, sem vér eigum 
yzt á strönd fyrir innan erkibiskupsgarð". 

Landsbókasafn 62. 8vo, afskript gerð fyrir Árna Magnússon „Ur 
brefabok biskups Ogmundar" (AM.). 

Umbodsbref ýfer gardinum i Norege. 
Vier 0gmund et cetera. 

ad vier hofum bifalad vorum kiæra brodur Gilbano med 
Gudz nad [biskup^) j Berin umbod ýfer vorum garde Sefrit. 
suo og ei sidur ýfer vorum herbergium sem vier eigum ýdst 
cl straund fýrer innan Erchibiskups gard. skal hann meiga 
býggia og bruka sier til besta under riettan reikningskap 
vid oss ok Domkirkiuna i Skalhollte. Skal þetta. umbod 
standa i næstu iij ár. ok þad leingur sem ei er ðnnur skip- 
un d giord. 

Ok til sanninda her um et cetera. 

Anno Domini 1538. 



157. [1538J. 

ÖGMUNDR biskup í Skálholti gerir þá skipan á um þann 
þriðjung tíundar í Vestmannaeyjum, sem dómkirkjunni til 
kemr, sem er tíundi hver fiskr, að hann skilr sér einn þriðj- 
ung hennar, en tveim hlutum skipti eyjaprestarnir með sér. 

AM. Apogr. 5911 „Ur brefabok Ögmundar biskups" Um ártal 
þessa bréfs ritar Arni „Sine anno: Datœ vero sunt anno 1536, vel 
serius. prius enim Christianus III. in qvietá, regni possessione non 
fuit. Et proximæ literœ qvæ has in codíce seqvuntur datæ sunt anno 
1538. unde tamen firmum argumentum desumi neqvit. cum liber hicce 
nullo certo annorum ordine congestus sit". A viðlögðum miða ritar 
Árni ennfremr: ,yBelatio. Þö, Skalholltskirkia brann (puto i biskups. 
Ögmundar tid. þad kynni og vera fyrr i einhvers biskups tid. Eg 
trui kyrkian brinni i Arna biskups Olafssonar tid') bad biskup prest- 

1) [b. v. AM.; vantaði í hdr. 2) Skálholtskirkja brann um daga 
Árna biskups Helgasonar 1309. 



4ÖÖ VESTMANNAEYJAR. iBg§. 

ana i Vestmannaeyum ad leggia af vid sig Sdia part af tiund þeirra. 
Þeir giördu so. og stod þad þar til Dansker toku tiundena". I Lands- 
bókasafni 62. 8vo er önnur afskript þessa dóms, einnig gerð eptir 
bréfabók Ögmundar biskups, og staðfest 9. Okt. 1711 af Árna Magn- 
ússyni, Ormi Daðasyni, Þórði Þórðarsyni og Páli Hákonarsyni. Apt- 
an við þá afskript er ritað með hendi Þórðar Þórðarsonar: „Med 
þetta bref mun svo samanhdnga. ad Prestarner j Vcstmanna Eyium 
skiptu med sier til helminga Tinndarfiskunum epter mcLldaganum. 
Þegar SkalhoUtzkirkia brann mun biskup Augmundur hafa teked til 
sin þridiungenn af Tiundenne og lagt til Dömkirkiunnar epter þeirre 
grein j Kristnum Rette : HeimilU a biskup ad taka tiund fra kirki- 
um ef hann vill þó ad liann hafe tillagt (Ldur. Þelta ad Skdlholltz- 
dömkirkia hafe upp bored þridiung Tiundarennar mun svo staded 
hafa um tid biskups Augmundar sidan. og epter Reformationem mun 
þesse same Tiundar þridiungur falled hafa j kongs gard og consi- 
dererast eins og hann hefde vered biskupstiund. Vide döm Gissurar 
bisknps 154(5). hvar af sid, er ad Christianus 3ius hefur strax j upp- 
hafi Reformationis litid til þessarar tiundar. Rikid var ogþaj skulld- 
um sökum þess nyaflidna strids. bref þetta er annars 6efad daterad 
epler 1536. likast (15)38 edur (15)39. Þvi þangad til var Christianus 
Tertlus ad sysla um Reformationen j Danmörk. enn Regieringuna 
þar feck hann fyrst i hendur 1536. post expugnatam feliciter Haf- 
niam„. — AM. 261. 4to bls. 125—126, skr. 1598 „úr brefabók biskups 
Ögmundar", og aptan við bréfið er hér ritað: „Þetta liet eg Oddur 
Einarsson skrífa Anno (15)98 epter gðmlu brefaskrædunne", 

Um Tiund i Vestmanna Eyium. 
[vr brefabok Biskups Ögmundar.i) 

Vier [broder^) 0gmund med gudz nad biskup i Skal- 
hollte heilsum ýdur ollum kiærer viner. sem byggia og biía 
i Westmannaeyium kiærliga med Gudz kvediu og vorre. 

Kunngiorum vier ydur. kiærer viner. ad oss hefur þott 
misiofn skipte geingid hafa a Gudz tiund i westmannaeyi- 
um. sierlega a þann þridia part. sem domkirkiunne vid kiem- 
ur ok henne skal leggiaz til vppheldis. Finnum vier þad 
lioslega*) skrifad. ad oss ber i ollum hlutum ad hafa hrein 
skiþte. sierliga þar sem vier skulum skipta erfd ens kross- 
festa fyrer vorre saaluhialp. af audrum parte vitum^) vier ad 
honum*) er eignen aa oUum hlutum þeim vier med ferum 
bæþe^) d sio og lande. þvi aminnum vier ydur Og bidium 

1) [b. y. 261. 2) lysliga 261. 3) vitn 261. 4) faaM 261. &)b8ede62. 



i^ 1538. VÉSTMANNAEYJAR. 40 Í 

; kiærlega ad þier skipted Gude rettelega enum tiunda hvori- 
um fiske sem til ber. þyckvum og þunnum. smáum^) og 
stórum. Ok saker þess ad oss er sagt. ad þar sie komed 
bref af hefide vors nadugasta herra kongs Ghristierns. ok 
viiie suo nockrer understanda ad hans nad vilie hafa nock- 
ud tilkall tii tiundarinnar. Af audrum parte hofum vier feing- 
id hanz nadar læst sendebref. stendur þar ecke i nockud til- 
kall upp á tiundina. heldur ad eins vm hans gamla Kentu. 
sem honum og krununne ad rettu til ber. þvi skulu þier 
vita ad vier''^) med raade og samþycke godra manna hofum 
vier^) giort svoddan skipan ok skickan a þeim hluta tiundar 
sem oss ok heilagre Skalhollts kirkiu tilheyrer ad vier 
tokum til vor enn þridia part af skipnnum þeim sem þar 
ganga til sios. ok hofum sett vorn vmbodsmann ut ad taka 
i vertidarlok og sia raad fyrer. En tveimur hlutum skipte 
prestarner med sier. kann og^) vor hlutur ad teliast fleire^) 
en hvors þeirra i vertidarlok. þa skulu vier aptur leggia til 
iafnadar vid þa. enda skulu prestar^) þeir oc svo giaura af 
sinum parte vid oss. 

Bidium vier nu^) alla goda menn. ad þier siaed til nu 
hid besta uppa vor vegna ok heilagrar SkalhoUts kirkiu. for- 
þienande þar med ombaun*) af Gude''). enn stóra þock af oss. 
Ok til sanninda her vm et cetera. 



158. 8. Janúar 1539. á Reykjum. 

DóME tólf presta út nefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti 
um kærur biskups til Eyjólfs bónda Einarssonar í Dal fyrir 
styrk og hylli við Erlend Einarsson (bróður sinn), fyrir að 
hafa stefnt biskupi út af landinu og fyrir að hafa ekki staðið 
reikningskap kirknanna í Dai og á Höíðabrekku. 

Á. 

Bisk. Skalh. Fasc. XX, 71, frumrit á skinni. Sjö innsiglaför eru 
á bréfinu. — AM. Apogr. 2413 „accurató etiam qvod ad mendas" (AM.)^ 
Saman við afskript sína hefir Árni borið afskript af þessum dómi í 

1) smam 261. 2) Sto. 3) sl. 261. 4) vmbun 261. 5) gud 261. 
Dipl. !•!. X. B. 26 



402 EYJÓLFR í DAL. 1539. 

bréfabók Ögiuundar biskups og tokið þaðan orðamun. Þar var þessi 
fyrirsögn: „Domur um Eyolf Einarsson i Dal Anno 1539". 

Domur Eyolfs bonda Einarssonari) 
Ollum godura^) monnum þeim sem þetta bref sia edur 
heyra senda jon einarsson.^) þorleifur eirexson. snore 
hialmsson offícialis heiiag(r)ar schalholdzt*) kirkiu. gud- 
mundur ionsson. oddur halldorsson radzmann. ion biarnar- 
son^) kirkiuprestur. ion hedinsson. gissur einarsson^). eireck- 
ur grimsson. þordur eyiolfsson. einar halidorsson og ey- 
steinn þordarson prestar schalhoUzt biskupsdæmis queidiu (!) 
gudz og sína kunnigt giorandi ad sub anno gracie. CD. d 
xxxix. VI. idus januaríj vorum vær') j dom nefnder af heid- 
ursamligum hera og andligum fodur hera augmund med 
gudz nad biskup j schalhoUti ad skoda og ransaka og fulin- 
adar dom oa ad leggia þa akæru er biskupinn klagadi til 
eýiolfs einarssonar. var hann stefndr [af biskupsens alfu^) 
til ad reyckia ool skeidum. [var hans beidt og krafed. og 
kom hann ecke^). þui ad heilax anda nad tii kalladre dæmdu 
vær stefnuna logliga og hann retteliga fyrir kaliadan og sek- 
an morl^ j stefnufall þui hann kom ecki. 

Jn primis kærdi biskupen til fyr skrifadz eyiolfs einars- 
sonar ad hann hefdi hylltt [styrt og samnetiasti^) ellinde ein- 
arssyne j sinum stormæium et cetera. Þui dæmdum vær^) 
hann fallen j hit sama ban og forbod sem ellindur einars- 
son var adr j dæmdr þui oss leizt hann giora og giort hafa 
fulla conspiracionem d moti [kirkiunne og^) kirkiunnar log- 
male. hier fyrir dæmdum vier hann seckan. Ix. morkum 
biskupinum j fullrette og adrar. Ix. merkur^^) schalholltz 
kirkiu j sitt fullrette sacker nidurþryckingar heilagrar kirkiu 
logmals. fyrir þa adra grein at hann hefdi giort stefnu yfer 
biskupenum ut af landinu fyrir ðngua sock med appelleran^^) 
þeirra mala sem hann hafdi vilianliga adr vnder dom lagt 

1) Utan á bréfínu með ekki gamalli hendi. 2) sl. brb. 3) Sera 
b. V. brb. 4) SkalhoUtz, brb. 5) Biarnason, brb. 6) skafið í frb. og 
sézt þó til stafanna, enda les bréfabókin sto, og er þá fnll dómnefnd- 
in. 7) Tier, brb. 8) [sl. brb. 9) [b v. brb. 10) [styrkt oc samnetast, 
brb. 11) h(eilagre), b. v. brb. 12) appellerun, brb. 



1539. - EYJÓLFR í DAL. 403 

vid biskupen ad nærverondum dandimonnum maurgvm. og 
uier sialferi) heyrdum upp aa ad hann hafde vilvgliga^) vnd- 
er log lagt at suara logum fyrir þad hann mætti^) sinna 
vegna og heilagrar kirkiu til hans tala og at*) þvi dæmd- 
um vier hans appelleran ] allan mata ologliga af þui suo 
stendur j hvorutuegiu logmale kongz og kirkiu at þui ma 
ecki appellera vr domi sem menn hafa vilianliga vnder log 
lagt eda meiri verdur kosstnadur en sock er verd. £n þa 
stefnu sem hann hefur giort yfer biskupenum vt af landinu 
þvert ih mote h(eilagrar) kirkiu logmale og privilegíjs dæmd- 
um vier ologlega og onyta þar fyrir ad j hanz stefnu var 
eingin nefnnilig sock biskupnum gefin en fyr greindan eýi- 
olf skylldugan ad svara þeim kos(t)nadi er biskupenum gior- 
ezt^) bihof til þessarar ferdar. huad oss leizt biskupinn ecki 
med minur^) fær vera en sialfur en'^) atte fyrir slicka^) fa- 
heyrda ofdirfd og logleysu sem hann^) for^") fram j þessu a 
mote biskupnvm og h(eilagre) kirkiu. þa dæmdum vier hann 
sekan enu hæzta fullretti h(eilagre)ii) kirkiu ix tige marka 
en audrum ix tige morkum vid biskupenn. hier med fallen 
j ban og forbod og skyldugan at taka lausn og skripter af 
[biskupnvm eda þeim preste^^) hann til setur^^). ^n fyrir þa 
þridiv sok at eyiolfur hefdi ecki stadit re(i)kningskap sinna 
kirkna dals og hofdabrecku sins fodurs vegna dæmdum vier 
hann skyldugan at standa þen(n)an sinn reickningskap ad 
næstum faráogum fyrir officialis h(eilagrar) schalholltz kirkiu 
en um nidurfall greindra kirkna standi sem adr er dæmt 
vtan syne hanni*) loglega quittan schalholltz biskups eda 
h(eilagrar) kirkiu formannz. skal þetta sakafe þrennum sol- 
um afgreidazt fyrstu sol inan manadar ad heyrdum domen- 
um eda upplesnum oa hans logheimile onur ad fardogum j 
vor er kemur. hin þridiu michaelsmesso ad hauste. 

Samþyckti þenan vorn dom med oss adur greindr hera 

1) saum og b. v. brb. 2) TÍIianliga, brb. 'S) mátti, brb, i) sl. 
brb. ; á að vera: af; milli at og þvi er útskafið nokkuð, sem of- 
skrifazt hefir. 5) giaurdist, brb. 6) minna, brb. 7) Svo. 8) slika, 
brb. 9) b. v. brb. 10) fer, brb. 11) heilagre, brb. fullum stöfum. 
12) útstrykað í frbr. 13) [biskupenum edur þeim sem hann setur til, 
brb. 14) b. v. brb. 

26* 



404 EYJÓLFR I DAL. 1539. 

augmund og setti sitt insigle med vorum fyrr skrifadra 
presta insiglum fyrir þetta domsbref skrifad da reyckium œl 
skeidum sama deigi og are sem fyrr seiger. 

B. 

Landsbókasafn 62. 8yo afskript gerð fyrir Arna Magnússou „Ur 
brefabok Ogmundar biskups" (AM.). 

Dömur um €yolf ^inarsson Anno 1539. 
Svo felldur domur geck d móLlaefne £yoifs £inarssonar 
j Dal d Reykium d Skeidum. þd anno var 1539. midviku- 
daginn næstan epter þrettdnda. var hann löglega stefndur. 
so ok var hans beidst og krafed. ok kom ecke. Þvi ad hei- 
lags anda ndd til kaliadri. ok ad svo profudu dæmdist hann 
sekur mork j stefnufall. Enn fyrer hylle styrk og samlag 
vid Erlend Einarsson var hann dæmdur sekur. Ix. morkum 
vid biskupinn. ok audrum. Ix. mðrkum vid kirkiuna. ok fall- 
enn j ed sama bann ok forbod sem Ellendur Einarsson. 
Jtem um appelleran og stefnugiðrd ýfer biskupenum ut af 
landenu. var stefnan ok appellerunin dæmd önýt ok ad ongvo 
halldande ok fyreri)skrifadur Eyolfur skylidugur ad svara 
biskupinum slikum koste sem hann þyrííte til þessarar ferdar. 
hvad oss leitst hann ecke med minna fær vera enn sialfur 
enn dtte ok sekan. xc. morkum vid biskupinn. ok audrum 
.xc. mðrkum vid heilaga Skalholltzkirkiu. ok fallenn j bann 
ok j forbod fyrer svoddan olog ok ohæfu. ok skyldugan ad 
taka lausn ok skripter af biskupinum edur hans umbodz- 
manne. Svo ok var hann dæmdur skýlldugur ad standa 
reikningskap sinna kirkna fyrir officiah ad næstum fardog- 
um. sem domur þar um giðrdur utvisar. 



159. 25. Janúai* 1539. á Reykhólum* 

Björn Þorleifsson selr Jóni presti Eiríkssyni jarðirnar Hey- 
dal og Skálavík í Mjóaíirði og kvittar hann um andvirðið. 

1) Svo. 



1539. JARÐAKAUP. - GRIPDEILD. 405 

AM. Fasc. XLIX, 17, frumrit á skinni, og er innsiglið dottið frá. 

bref fyrir heidal og skalavik 15.S9. 
Þath giore eg biorn þorleifsson godvm monnum kvnn- 
igt med þessv minv opnv brefe at eg medkennunzt at eg 
hefe feingit thil frials forrædis og fvllrar eignar vel kendvm 
nianne og ærligre personv Sira jone eireikssyne þessar jard- 
er er so heita. heydahir og halfa skalavik er liggia j miofafirde 
j vattzfiardar kirkiv sokn med ollum þeim gognum og gæd- 
vm er greindum jordvm fylger og fýlgth hefur at fornv og 
nyiv og [petur bondi lopttson vard fremst eigandi at er mier 
selldi^). vndan mier og minvm erfingivm enn vnder hann 
og hans erfingia thil æfinligrar eignar. med þeim skildogvm 
at greindr sira jon skyllde hallda nefndvm jordvm thil laga 
enn ec skyllde svara laga ripthingvm aa fyrr savgdvm jord- 
vm. So medkennvnzt ec og at ec hefr fvlla og alla peninga 
vpp borit so at mier aanæger vel af opt nefndvm sira jone 
og þar fyrir giore ec og giefh þratt nefndan sira jon eireiks- 
(son) avllvngis qvittan og aakærvlavsan fyrir mier og min- 
um efterkomendvm lavgligvm erfingivm vfia fyrr greintt 
jarda uerdh. Og thil sanninda hier vm setur eg mith jn- 
sigle fyrir þetta jarda kavps bref er skrifat var aa reykia- 
holvm aa Reykianese jn conversione sainte^) pavli apostoli 
vm veturen arvm efter gvdz bvrd þvsvnd. d. xxx og ix. aar. 



160. 31. Janúar 1539. í Njarðvík. 

EiBíKR Móðólfsson selr Birni Jónssyni til fullrar eignar Grip- 
deildarreka, er liggr milli Selvogsness og Olafssands í Borg- 
arfirði, fyrir þrjár ær, sem Eiríkr meðkendist, að hann 
hefði út tekið. 

Frumrit á skinni i Landsskjalasafni, komið frá Njarðvíkrkirkju 
1. Okt. 1902. Bæði innsiglin eru dottin frá. 

1) [það, sem hér hefir fyrst verið skrifað, hefir verið skafið út 
og þetta sett í staðinn með bláleitara bleki, en með samtiða eða jafn- 
vel sömu hendi. 2) Svo. 



406 GRIPDEILD. - SÍRA PÁLL EGILSSON. 1539. 

Vm gripdeiUd. 
Þat giorum vid arne kollgrimsson ok asbiorn arnason 
godum monnum kunnegt med |)essu ockrv opnv brefe. þa 
er lidit war fra gudz burd. CD. d. xxx. ok níu ar ] niarduik 
j borgarfirde. fostudagenn næstaú fyrir pureficacio marie 
vm veturenn vorum vid hia saum og heyrdum £B ord ok 
handaband. at eirekr modolsson sellde birne jonssýne grip- 
deilldar reka er liggvr aa mille selvogsnes og olafssaús j 
borgarfirde med ollu til teknu en ongu fra skiUdo þui sem 
aa hann kýnne at bera. ok greindum reka til heyrer. ok 
hann var fremzt eigandi at ordenn. hier aa mote gaf adur 
nefndur biorn. iij. ær. ok at eirekr lýste fyrir ockr at hann 
hefde vt tekit. skýllde sa hallda kaupe sine^) til laga er 
keýpte. en sa suara lagariptingu sem selidi, Ok tii sannenda 
hier vm settvm vid ockar jnnsigie fyrir þetta bref skrifat j 
sama stad degi ok are sem fýrr segir. 



161. 8. Febntar 1539. í Skálliolti. 

DóMB sex presta út nefndr af Ögmundi biskupi í Skálholti 
um kærur biskupsins til síra Páls Egilssonar, að hann hefði 
eigi goldið alla kirkjupeninga með Hólum og aðra peninga 
meiri, er biskupinn léði houum þar, spilt staðnum og léð 
viðarrif upp í jörðina, en síra Páll kærir á biskup, að hann 
haíi haldið fyrir sér Drambholtsstöðum í nokkur ár. 

Bisk. Skalh. Fasc. XX, 75, frumrit á skinni með hendi Gizurar 
biskups Einarssonar. 011 (6) innsiglin eru dottin frá. — AM. 
Apogr. 2417. 

Þetta er domur sira pals eigelssonar [og Biskups Og- 
mundar vm drabholltzstadei) Anno 1539.2) 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra. senda gud- 
mundur ionsson. oddur halldorsson radsmann. sira ion biarnason. 
sira ion hiedinsson. eirekur grimsson. eýsteinn þordarson prest- 
ar SchalhoIItzbiskupsdæmis. Qvediv gvdz og sina. kvnnigt 

1) Svo. 2) Utan á bré6nu; [með hendi fré t7. öld; hitt eldra. 



1539. SÍRA PÁLL EGILSSON. 407 

giorandi ad sub anno gracie. m.o d." xxx.o ix.o favstvdag- 
inn næsta epter avgvttvmesso vm vetvrinn^) vorum uier j 
dom nefndir af uirdoligvm herra. herra avgmundi med 
gvdz nad biskupj Schalhollti. ad skoda og ransaka og fuUn- 
adardom oa at leggia vm þad mal sem biskupinn klagadi 
til sira pals eigelssonar. j fjstv grein ad hann hefdi ecki 
golldit alla kirkivpeninga med holum. og adra peninga meire 
þa sem biskupinn liedi honum þar. j annare grein ad hann 
hefdi spillt stadnum. og lied uidarrif avdrvm monnura upp 
j iaurdina. Jtem klagadi sira pall til biskupsins. ad hann 
hefdi halldit fyrir sier iaurdvnne drambholltzstavdvm j nock- 
ur forlidin úír. Lagdi sira pall sig þar vnder laug. og svo 
herra biskupinn slikt hit sama. þad presturinn mætti til 
hans tala med laugum. þvi ad heilax anda nad til kalladre 
ath suo profudu og fyrir oss komnu. dæmdv uier fyrr nefnd-' 
ir domsmenn med fullu doms atkuæde. fyrr nefndan sira 
pal skylldugaii ad greida kirkiunnar innstædu ad uore med 
leigum. og sua adra þa peninga sem herra biskupinn atti 
ad honum. enn um stadarspiaullin dæmdum uier epter þui 
seni skýnsaumum monnum litezt. þa skodat være. ^nn um 
iaurdina drambholltzstade uændizt biskupinn þui ad ion 
heitinn eigelsson hefdi skipat hana da sijduztvm daugum 
aptur undir sig. og suo adra peninga ]m er hann hafdi af 
hans eign uppdregit. þui leizt oss biskupinn eiga ad 
leida þar ad. ij. lavglig vitne. enn at uitnunum leiddum 
jaurdina biskupsins eign. enn prestinn skylldugaii ad leggia 
fram j biskupsins hand þau bref edur skilrike sem hann 
hafdi fyrir greindre iaurdu. Samþýkte þennan uorn dom 
med oss fyrr greindur herra avgmvnd og setti sitt insigle 
med uorum fyrr nefndra domsmanna insiglum fyrir þetta 
domsbref. skrifat j skalhollte. deigi sijdar enn fyrr seiger. 



162. 21. Febrúar 1539. í Þjóðólfsliaga. 

Sbx manna dómr útnefndr af Jóni Björnssyni (sýslumanni 
í Rangárþingi) um hald á vinnukonu annars manns og um 

1) þ. e. 7. Febr, 



40^ VINNUKONUHALD OG KÝRDRÁP. I539. 

kýrdráp af völduni nauta annars manns (Þjóðólfshaga- 
dómr). 

ÍBfél. 309. 8vo bl. 122b, skr. c. 1620, Öxnafellsbók ; ártal 1524 
— Dómabók Landsskjalasafnsins í Fol. (bl. lo4) frá Jóni bæjarfógeta 
Magnússyni, skr. c. 16C0 (= b). — Landsbókasafn 6. Fol. bl. 170, 
c. 1640. — Dómr þessi er til afarvíða i dómabókum í alla vega af- 
bökuðum ágripum, og ártal ýmist 1524, 1.529, 1534 eða 1539. 

Domz jnntak vm vinnuhiu og naut drap kuu 1539.1) 

Domur sem gieck a Þiodolfshaga a fostudaginn næst- 
ann epter Simonsmessudag wm veturinn þaa lidit war fra 
ausnaranz fœding 1539. a miUi þeirra Jons Jsleifssonar og 
Eyiolfs Þorwardssonar.2) 

J firstu klagadi Jon Jsleifsson til Eyiolfs. ad hann hielldi 
hans winnukonu oc hefde halldid sijdann fardaga. dæmdist 
Jone a konunne fyrir halldid Eyrer fyrer hueria wiku og 
.iij. merkur j fullriette. 

J audru lagi klagadi hann til hans ad naut Eyolfs 
hefdi drepit kw fyrer sier. dæmdist Eyolfi Eijdur firir sijn 
naut ad þau hefdi hana ecki drepit. elligar skylldi hann 
kwna borga. 

Woru þessir domsmenn. 

Biorn Annorsson. Haukur Árnason. 

Ellindur Einarsson. Biarni Ormsson. 

Biarne Jonsson. Jon Þorkielsson.^) 
huerier til woru nefndir af ærligum manni Jone Biornssyne. 



163. 24. Felbrúar 1539. í Skálholti. 

ööMuirDB biskup í Skálholti kvittar Orm bónda Sturluson 
um kirkjureikning á Sauðafelli og Staðarfelli, og hefir Ormr 
lofað að vera biskupi og heilagri Skálholtskirkju til styrks 
og góða. 

1) Vm winnuhiu 309. Domur vm winnuhiu 1539, 6; 2) Þorualldz- 
sonar b, 6. 6 árfærir dóminn til 1529, en dagsetr ekki, og ekki 
heldr 6. — Advoc. Libr. Edinb. 21, 8, 5, 4to, skr. c. 1620 dagsetr 
föstud. nœsta fyrir „Simunardag'*. 3) Dómsmönnum er slept i 6, 



i 



1539 KVITTAN. - ENGLENDINGAR. 409 

AM. Fasc. Lin, 6. transskript á skinni frá 30. Marls 1553. — 
AM. Apogr. 1519. 

Wier augmundur med gudz nad biskup i skalhoUti gior- 
um godum monnum kunigt med þessu uoro opnu brefe at 
oríiiur boiidi stullason hefur komit fyrir oss og giort oss 
greineligan Reikningsskap af þui porcio sem fallit hefur da 
hans kirkivm saudafelli og stadarfelli sidan fader hans og 
moder fiellu fra huad hann reiknar. xiiijc af badum. hefur 
hann lofad at forlikast vid oss hier fyrir sem oss vel anæg- 
er. Somuleidis hefur hann og lofad ad vera oss og heilagri 
skalhoilz kirkiv tii styrcks og goda. þui giorum vier og gef- 
um greindan orSi bonda aulldvngis kuittan og akiærulaus- 
an vm fyr sagt porcio og Reikningsskap fyrir oss og olium 
vorum epterkomindum heiiagrar skalholizkirkiv forraonnum. 
Og til sanninda hier vm festum vier vortth jnsiglle fyrir 
þetta kuittunarbref skrifad i skalhollte in festo sancti Matt- 
hie apostoli anno domini m.^ d.° xxx. ix dar. 



164. 25. Febrúar 1539. í Lundúnum. 

SvAR Heinreks VIII. Einglakonungs til Kristjáns Danakon- 
ungs hins III. um óskunda Einglendinga á Islandi. 

Aarsberetninger fra det kgl. Geheiraearkiv udg. af C. F. We- 
gener, IV, Khavn 1870 bls. 134 — 135 (eptir frumriti á pappir). Svo 
er að sjá sem bréf þetta sé frá 1539, en ekki frá 1538, svo sem We- 
gener og telr. Sbr. Statepapers of Henry VIII., 190 (9. Marts 1539). 

Henricus octauus, Dei gratia rex Angliæ et Franciæ, 
fidei defensor ac dominus Hiberniæ et in terris ecclesiæ An- 
glicanæ immediate sub Ghristo supremum caput, serenissimo 
principi domino Ghristiano, eadem gratia Danorum, Noruagi- 
corum, Gothorum et Vandalorum regi, Slesuici, Holsatiæ, 
Stormariæ ac Dytmersiæ duci, comiti in Oldenborch et Del- 
menhorst etc. fratri et amico nostro carissimo, salutem. 

Ex litteris, quas vestra serenitas x Decembris ad nos 
dedit, nonnullas Islandiensium aduersus subditos nostros sibi 
expositas querelas percepimus: eas quoniam dictæ vestræ 



410 ENGLENDINGAR. 1539. 

serenitatis litteræ generatim complectuntur nec unum ullum, 
qui tam atrocia committat, designant, certi quiquam ad hæc 
impræsentia respondere nequimus; hoc tamen iustitiæ præ- 
cipuum bonique et amici principis, quo in loco serenitatem 
vestram habemus, officium ac partes esse putamus, ut non 
patiatur subitis ullis iniquo forsan prætextu confictis queri- 
monijs se ita commoueri, quod prius de subditis nostris 
male sentiat, quam certum aiiquem commissæ atrocitatis aut 
perpetrati latrocinij authorem aut compHcem iuste possit ac- 
cusare. lilud nanque serenitati vestræ maxime compertum 
esse uohimus, ea nos esse mente, ut quemadmodum subdi- 
torum nostrorum indemnitati, commodoet quieti, citra tamen 
cuiusquam iniuriam, quatenus fieri per nos queat, maxime 
consultum cupimus, ita passuri neutiquam sumus scelus ul- 
lum aut atrox aliquod latrocinium a subditis nostris in quen- 
quam impune tentari, de quibus, re comperta, nemo quam 
nos exactius supplicium sit postmodum sumpturus, si modo 
per ueritatem de hijs constiterit, qui per uim atque iniuriam 
prædas, ut scribitis, agere indigenasque apud serenitatem ve- 
stram culpantur in miserara seruitutem abduxisse. Ouod uero 
piscationem exerceant subditi nostri, arbitramur id non secus 
ab ijs nunc agi quam ex antiqua consuetudine inueterato- 
que more citra subditorum vestrorum iniuriam et ex mutua 
amicitia semper antea fieri consueuit. Verumtamen si ex 
eiusdem serenitatis vestræ subditis aliqui forsan extent, qui- 
bus a nostris uUa fuerit iniuria iUata, mutuæ amicitiæ exi- 
stimamus consonum esse, ut per iustitiam et œquitatem de 
huiuscemodi controuersijs amice decernatur, qua in re nec 
obliuiososnec negligentes nos ipsa experietur. Quumque hocani- 
mo simus ad eumque scopum cogitationes actionesque nostræ 
omnes dirigantur, ut non nisi per iustitiam, quæ bonorum om- 
nium firmæque amicitiæ certissimum est fundamentum, subditi 
nostri quicquam audeant, sic non possemus æquo animo 
ferre ab eadem serenitate vestra tam exiguam status ami- 
citiæque nostræ rationem respectumque haberi, ut conficto 
aliquo prætextu aut eorum suasu, qui ex priuato commodo 
atque appetitu publicas principum amicitias metiuntur, se- 
renit&s vestra (quod non exspectamus nec ullo modo ab ea, 



1539. ENGLENDINGAR. - LANDSVISTARBREF. 411 

factum iri putamus, quam de amicis solet) in subditos no- 
stros, ut scribit, præcipitanter quicquam statueret, prœser- 
tim quum inter amicos principes per ius fasque et æquum 
de his prius agi distinctiusque tractari expediat quam ullius 
querimoniæ impulsu uelle alterius subditis comminari; et- 
enim non ita sumus virium nostrarum ignari aut rationis et 
iustitiæ expertes, quin bene fauente Deo nostrorum subdi- 
torum iuri faciie consulere et illatam iniuriam, si quando 
iía ferat necessitas uel occasio, propulsare queamus. Ad re- 
liqua uberius tunc respondebimus, ubi de iniurijs illatis di- 
stinctius et particularius vestra serenitas nos certiores effe- 
cerit, quæ felicissime valeat. Ex regia nostra prope Lon- 
dinum die xxv Februarij m. d. xxxviij. 

Vester bonus frater et amicus 
Henry R. 

Petrus Vannes. 



165. 1. Marts 1539. í Kaupiuaimahöfii. 

LANDSvisTABBEÉr Kristjáns konungs þriðja handa Jörundi 
Steinmóðarsyni af legorði með tveim systrum. 

AM. Fasc. XLIX, 16, frumrit á skinni, og er innsiglið fyrir. — 
AM. Apogr. 1763, — Prentað í Kristian den tredies |^Historie Kh. 
1778, n, 323, eptir afskript frá Grimi Thorkelin. 

Þetta eru Bref steinmodar vm peninga faudur faudur 

hans.i) 
Wii Ghristiann mett gudtz Naade Danmarckis Norgiis 
Venndis oc gottis Konungh Hertug wdij Slessuig Holstenn 
Stormarenn oc Dijttmerskenn Greffue wáij Oldennboriig oc 
delmenhorst Giðr alle wiitterliigtt att thenne breffvisser Jðr- 
genn Stennorssðn^) aff vortt lanndtt islanndtt haffuer berett 
for oss hurlediis att hanndtt nogenn tiidt siidenn forledenn 

1) Utan á bréfinu með gamulli hendi. Með hendi Gríms Thor- 
kelíns stendr og utan á bréfinu „Desider. in Collectione Jslandica", 
og á hann þar liklega við Lagasafn Magnúsar Kelilssonar, ^) = 
Jörundr Steihmóðarson. 



412 LANDSVISTARBREF. - TEITSEIGNIR. I539. 

aff menisks narturlighi) Skröbeliighedtt er kommenn for Sckade 
oc belegett thvenne sýster oc ther fore haffuer maatt rðmme 
aff samme islanndtt oc haffuer nv wdij stor elenndiighedtt 
giordtt plicth oc boodtt. Sameledis haffuer hannd oc ladett 
segh fordrage mett Slecth oc venner om samme sagh. Thii 
haffue wii nv aff wor .synnderliigh gunst^) oc naadhe Same- 
ledis aff wor konunghige Óffvrigkheds macth vndtt oc tilla- 
dett oc nv mett thette vortt obnne breff vnnde oc tillade att 
forne Jorgen Stenmorssoni) maa nv igienn indkomme wdij 
forne vortt lanndtt islandtt oc ther her effther bygge oc boe 
oc fare effther sijnn neringh oc bieringh som andre vore 
vnndersaatte ther samesthet forbivdenndis ther fore alle hveii 
thee helst ære eller wære kvnndhe serdelis wore fogeder £m- 
bitzmendtt oc alle andere forne Jörgenn Stennorssðn^) her 
emodtt a penge. personne att hindre. hindre lade eller wdij 
nogen maadhe att vfforretthe eller forfangh att giðre Wnder 
wortt hylleste oc naadhe. Giiffuett paa vortt Slott kiðpne- 
haffnn Iðffuerdagenn nest eftther Sanctj Mathie Apostoli dag 
aar et cetera mdxxxix. Vnnder vortt Secret. 

De mandato proprio 

regie maiestatis Johan Friiss.^) 



166. 4. Marts 1539. í Kanpmannaliðfn. 

Bbéf Kristjáns konungs III. til ögmundar biskups í Skál- 
holti, að biskup hindri ekki Jón biskup á Hólum í því að 
njóta góza þeirra, er Rafn lögmaðr Brandsson hafði keypt 
af konungi og undir konung höfðu dœmd verið frá Teiti 
Þorleifssyni. 

AM. Apogr. 3457 með hendi Hans Beckers „Ur vidimus 2ia leik- 
manná [1. SeptJ 1540 og 2ia presta [29. Júlí] 1547« (AM.). 

Vier Ghristian med gudz nad Daiimarcks. Noregis. 
Vendis och Gottis konung. Hertuge i Slesvijk. Holsten. Stor- 

1) Svo. 2) gnust frbr. 3) Thorkelin les hér ennfremr „sst", en 
ef úr Jiví á að lesa, mundi hér eiga að standa „canceler". 



Í 



Í539. TEITSEIGNIR, 413 

maren ok Ditthmersken. greife i Oldenburg ok Delnienhorsth. 
heilsum ýdur vor elskuHge herra biskup Augmund i Skal- 
hollte a voru Lande Jslande kiærliga med gud ok vora nad. 
Vitid ad vor elskulige Herra biskup Jon a Holum hefer lat- 
id kunngiora fýrer oss. i hvern maata at þar skal Hggia 
nockud iardagodz i ýdru biskupsdæme. sem Teite Þorleifs- 
syne hafde til heýrth. ok at helftten af sama godze skal 
hafa verit tildæmd oss og krununne. ok at einn logmann 
þar i landit. med nafne Rafn braiidzson. skal hafa keýptt 
sama krununnar partt af heýgbornazta fersta konung Frid- 
rek vorum kiæra herra faudur. fýrer nogHga peninga. eptter 
þvi sem hann hefer fjrer oss bivijsad. ok at fýrnefndur 
biskup Jon hefer |)ar fjrer med fýrnefndz vors kiæra herra 
faudurs tilskipan tekit sama jardagodz til sijn i suodan mcata. 
at hann skule niota þess i sijna lijfstijd. enn nær hann 
være frakalladur eda afgeinginn. þa skjllde sama godz til 
legiazt Hola biskupsdæme. Þvi bidium vier ýdur og biodum. 
at eptter þvi at fýrnefndur biskup Jon er i sodan mata ok 
med sodan vilkior kominn at sama godze. at þier giorit 
honum eckertt hindur hier upp óí. helldur latid hann þess 
niota eptter sijnu brefe. og ohindradan mega bihallda i sijna 
lijfstijd. Hier vitid at rietta ýdur eptter. og latid þetta aa 
aungvar lunder. bijfalandi ýdur gude. Gefit a vortth slott 
Kebenhafn þridiudagenn næsta eptter sunnudagenn Remini- 
scere anno et cetera M Dxxxix. 



167. 12. Marts 1539. í Skálholti. 

Bréf Ögmundar biskups í Skálholti til allrar alþýðu manna 
í Skálholtsbiskupsdæmi móti þeim hinum nýja sið, og hótar 
hann þeim, er honum fram halda, forboði undir banns áfeUi, 
en býðr hinum aflausn, er snúast vilja til betrunar. 

AM. Fasc. XLIX, 18, frumrítið á skinni. Innsiglið er dottið frá. 
ftfeinged af Sl Hannese Biörnssyne 1701" (AM.) - Prentað i P. Joh. 
Hist. Eccl. Isl. IV, 227—228 (eptir þessu frumriti). 



414 NÝJU SIÐIRNIR. 1539. 

Brief Biskup Ogmundar a mote lutheri lærdome 

Anno 1539.1) 
Vier avgmund under guds þolinmæde biskup j Schal- 
hollte alh-a omakligaztur under þui nafne heilsum ydur avll- 
um j Schalhoiltzbiskupsdæmi guds uinum og vorum kiærliga 
med guds kuediv og uorre. Kunngiorande ydur ad oss 
angrar storliga su stora uilla og uantru sem avflgazt j 
þessu fatæka lande fram ur aullum mata med afskapligum 
illuirkium. sem allzmectvgur gud uinni bot da. wndrar oss 
storliga. at goder kristner menn. sem tekit hafa heilaga tru 
þa sem grunduallat hefur gud sialfur med sinne bitru pinu 
og blods vthellingu. hier med utsent sina heilaga postula 
ad predika saumu trv um alla kristnina epter þui sem mod- 
er uor heilaug^) kirkia helldur og sungit er Jn om[nem] ter- 
(ram) exivit sonus eorum et in fines orbis terre uerba eo- 
rum. Vitvm uier fyrir full sanninde, at þesse heilug^) trva 
ma med aungu moti utuerpazt^) eda vr lagi færazt. þui at 
hon er sua sterkliga grunduaullut ýfer þad biarg eda hellu 
sem alldrei bifazt. sem er uor herra ihesvs christus, ^nn nu 
af audrum parte haufum uier heýrt. ad upp hefer risit einn 
gramunkur og predikat njria uiUu og uantrv. gigi sijdur j 
þessv uorv fatæka fostvrlande enn annarstadar. utsent sina 
sendiboda. huerier ad miog fiarre standa guds postulum. og 
þeim heilugum^) doctoribus. semutskýrthafa heilug-) gudspiaull 
og guds bodord. finnvm uær þat huergi huorke j guds laug- 
um nie manna. ad þessare uillu sie hlydandi j nockurn 
mata. þui at hun hefur upphafit illt og efnislaust. middýkid 
matalaust og endann afskapligan. Þui med beztu manna 
radi. sem nærre oss hafa uerit lærdra og leikra seigium uier 
j guds nafne amen fyrr sagdá uillu og uantru onýta og 
ad aungu halldande og fyrirbiodum aullum og sierhuerium 
j schalholltz biskupsdæmi ad hallda med fyrr sagdre uiUu 
00. moti gudz laugum. svo leingi og þar til ad hingat j land- 
it kemur opit bref af pafaligu uallde og keisaraligu maie- 
state. þauckum vier audmiukliga almattigum gude og þeim | 

1) Utan á bréfínu með bendi frá c. 1600. Þax stendr og með 
bendi frá 17. öld „Mera Blasphemia'*. 2) Svo. 



1539. NÝJU SIÐIRNIR. 415 

heýgbornazta herra konunginum sem nu er og avdrum kristn- 
um konungum hans foruerurum. huerier æ iafnan hafa skip- 
at j sinum brefum. ath hier skulu alltíjd ganga guds laug 
og sancte Olafs. landiim til styrks og fatækum almuga til 
hialpar. Þui aminnum uier ýdr alla og sierhueria j schal- 
holltz biskupsdæme sem uier erum omakliga yfer skipader. 
ad þier standit fast hier epter j heilagre tru sem gud sialf- 
ur hefur sett pg postularner hafa kent. enn forbiodum streingi- 
liga allar nýiungar eda sidleysur. ^nn ef þeir eru nauckur- 
er sem þessu uilia fram hallda. sem uier truum ecki. þa 
setium uier þa med þessu uoru breíi j sterkazta forbod und- 
er banz afelli. epter þui sem opit bref þar um giort utuis- 
ar. þeim til handa. sem j þriotzku og ofbellde hafa bliíit 
og blifa. ^f"^ uier biodum oss hier til j dag ad lata afleysa 
þa sem sinu rade uilia snua til betranar og sannrar idran- 
ar og taka þa under frid og frelse heilagrar kirkiv. sem 
sannlega uilia uid skiliazt sin laugbrot epter þeirre makt 
sem uor herra hefur oss gefit j uorre wigslugiaurd. £ru 
þeir nockurer sem ottazt fiarsekter fyrir fyrrskrifat tru- 
arbrot. afseigium uier þat j nockurn mata at hafa nauckura 
íiepíjnu ooL þeim. sem sannlega uilia idrazt og hallda hier 
epter staudugliga tru sem til ber. Biodum uær og skipum 
auUum uorum kennimonnura ad lesa þetta bref opinber- 
liga huer ad sinne soknarkirkiu. Bidium uier. biodura og 
skipum fyrir gudz sonar deyd og píjnu at þier fylgit þessu 
uoru breíi fram med audmykt og litillæte fyrir utan allaii 
þiost og harduijge. 

Og til sannenda hier ura festum uier uort insigle fyrir 
þetta bref skrifat j schalhoUte ipso die sancti gregorij. anno 
domíni m° d° xxx^ ix^. 



168. 12. Marts 1539. í Skálholti. 

Tbansskript af Dl, IX, Nr. 342 og Nr. 127 að framau. 

Landsbókaasafn 62. 8vo afskript ineð hendi Orms Daðasonar 
„Ur brefabok biskups Ogmundar" (AM.). - M.Steph. !27. 4to bls. 21, 



416 TRANSSKRIPT. - SKRIPTABRÉF. I539. 

Svartskinna með hendi Benedikts lögmanns Þorsteinssonar c. 1720 — 
30. - Landsbókasafn 122. 4to bls. 194-198. 

Þad medkiennunst vid Jon prestr Biarnasfon ok Eirek- 
ur prestur Grimsson ad vid hofum sied ok yferlesed sua 
Idtande dom og sdttmalabrefi) sem hier fyrerj ofan stend- 
ur skrifat mod öskoddum hangande insiglum. Ok til sann- 
inda her um þrýckium vid ockar insigle a spatiu þessa 
Transskriptarbrefs skrifad i Skalhollte ipso die Sancti Gre- 
goiii Anno Domini M". D^. xxx^. ix^. 



169. 17. Marts 1539. á Hólum. 

JóN biskup á Hólum setr með ráði Helga áhóta á Þing- 
eyrum bróður Jóni Sæmundssyni skriptir fyrir barneign með 
Eingilráð Sigurðardóttur. 

AM. Fasc. XLIX, 19, frumrit á sauðskinni, og er innsiglið dottið 
frá, og var frá á dögum Árna Maguússonar. — Afskript gerð fyrir 
Árna Magnússon er í Landsbókasafni 61. 8vo eptir þessu irumriti, og 
segir Árni það til sin komið frá Sœmundi Magnússyni á Hóli i Bol- 
ungarvik. 

WieR jon med gudz naad biskup a holum giorum god- 
um monnum kunnigt med þessu voru opnu brefi. at epter 
voru biskupligu uallde. bon og samþýcke heidarligs manns 
brcder helga med guds forsia »bota aa þingeýrum. hofum 
væE sett og sldpat broder jone sæmundzsyni þuilikar skript- 
er sem hier epter stendur. fyrir þær saker, hann hefuK op- 
inberliga brotligur ordit vm barneign med eingelBsad sigUBd- 
ardotter. hefer same broder adur fyrri brotligUE ordit vm 
somv sok. enn þo greindur æhoti helge hafi dispenserat med 
honum. vm þaa sok. vitum vier ei hueriaE skripter hann 
hefer halldit þar fyrir et cetera. jn nomine domini amen. 

1) „i(d) e(st) dom uffi Mýrar i Dýrafirde ntnefndan af Ogmundej 
kiskupe 1538 fímtudaginn nœstan fyrir Peturs messo og Pals i Skrll- 
hollte [= 27. Júni, Nr. 127 a framan]. Og Ögmundar biskups bref 
um satt hans og Jons biskups 1527*) — 28 dhrærande Videmyre ogi 
Galmanstungu. Skrifad d Husafelle 1528". (hdr.). 

♦) í MSteph. 27 stendr áitalið „M* d^ xxvi« 



1539. SklPTABREF. - ENGLÉNDINGAR. 417 

Skipuni uier nefndum brodur jone at hann halldi æfinliga 
hier epter aietta reglu benedicti j brodurligre stiett. at song 
og sidferdi. lesning og lifnadi so sem orda adur sagdrar 
reglu jnne helldur og hier at auk lese hann. v. sinnum pa- 
ter noster til segiande salmin. CDiserere mei. med knefalli. 
a [hueri]vm deigi j sinne hfs tid íír enn hann tekur nockra 
likamliga fædu. gangi alldre vtan klausturs eda kirkiu vfm] 
næstu .iij. saB. vtan j hæstu hofudnaudsyniar. med herra 
abotans loíi. taki eigi prestsvigslu i sogdum tima. vtan firre 
verdi dispenserat med honum fyrir nockra skynsamliga naud- 
zýn eda audsiena idran og aflat. adur sagdra storsaka. enn 
huat vicijvm sem greindum brodur kann at verda sagdra 
skrifta. jnnsetium væs til herra abotans ýfersýnar. at hann 
vpp fýlle og endurbæti med samjafnan sagdra skripta. Og 
til sanninda hier vm setium uæB uortt jnsigle fyrir þetta 
bref CR skrifad var aa holum j hialltadal. (Danadagin næst- 
an epter dominicam letare. anno domini [villesimo quinte- 
gesimo^) tricesimo nono. 



170. 20. Marts 1539. í Hamborg. 

Bréf Claus van der Marbevits til Melchors Ranzow's mar- 
skalks um kærur Islendinga yfir yfirgangi enskra kaup- 
manna. 

Rikisskjalasafn Ðana, ísland, Suppl. II, 17, frumrit á pappir. — 
Afskript i Fornbréfasafni Grims Thorkelins. 

Meynem wyligen Dinste thouor Erborent vnd erfesten be- 
sunder gud gunstige lyue Herren Marschal ick kan jwe gud 
menneg nicht bergen wy dat sich dy gemeinenn man jn Is- 
land gygen myck sic becklage wy syck dy englschen koppt- 
manen seer groth vngewall gedann hebben so hebben ich 
es dem koningchligen maiestad berichtet. So hefft seine ko« 
nincklig Maiestad geschrewen an dem koning van Engeland 
so hebben ick den baden van hir abgeverdig vnd mick des 

1) [Svo. 
Ðipl. M. X. B. 27 



418 ENGLENDINGAR. 1539. 

anntwort weder an mick gebracht. Allsden hebb ich. dem 
koninchlig marschal dorch Peter Sowen beden laten dat 
Seinen Maiestat mich alles sobalden nicht weder kommen moch- 
te. dat dy schep wolden aff loppen in Jssland dat ich mochten 
des antworth auff brecken. So heftt mick seinen koninchlig 
Mast dorch Peter Swauen vorgunde des anntword auff tho 
brecken so hebb ick es auffgebrock vnd hebb es Thomas 
Koppen lathen lessen vnd sosten kein andre menschen so 
hefflt mick Thomis Koppen berychten dat de koning van 
Engeland tho tho (!) harten weder wessen wo de sin welden 
straffen dy de sein in Island theweder dede alles gy werde 
woi vermeinen in des koning antworth dar wp hebb ich nicht 
dorsten bey my beholden und hebben koninchlig werder vnd 
euch den Pred (!) weder tho geschykt alles gy werder sein 
wat dat antworthen wert vor melden es meine stedes beden 
dat gy mick mögen dar schriftlig to schriuen vnd dar 
einen Rad wo ick mick dar holden worde konnichlig 
werd armen lued van den Engelschen vm beschede 
hen mochten blyuen alles ick mick gantze tho jw versöe 
doch konne herren marschal weten got jck hede jw geren 
gesprocken so wel doch dy schepen nicht twg doch es mei- 
nem gantze denstiichen beden an euch gy welden mick am 
besten gedencken gygen dem koningchlige Maistad alles jw 
wol bewusten es worum et sein des welick alles jw armen 
deinner gantze vnd wylige vordynne dar met seint god 
beuelen. Dat. Hamborg Donnerstdach na Letare anno 1539. 
Glaws van der Marbevitz 
Jw. w. d. 
Dem Erbarent vnd Ernvesten Melchor Ranzow ko« 

ningklich Maiestat tho Dennemarck marschal meinem grothe 

gunstige juncker tho egenn handen. 



171. 7. Ápríl 1539. í Skálholtl.| 

Ogmunde biskup í Skálholti samþykkir og staðfestir landa* 
merkjabréf milli Torfastaða, Ytra-FIjóts og Reykjavalla 
Biskupstungum frá 13. Júlí 1456 (DI, V, Nr. 132). 



1539. tORFASTAÐIR. - LAUFÁS. 419 

Visitazíubók Brynjólfs biskups um Sunnlendingafjórðung bls. 120, 
og er afskriptin staðfest i Skálholti 10. Marts 1646 af Salomoni presti 
Jónssyni og Böðvari Sturlusyni. — Afskript þar af er í Landsb. 108. 
4to bls. 405 með hendi sira Jóns Haldórssonar c. 1720. 

Medkenning 0gmundar Byskups her um Anno 1539. 
Vier 0gmundur nied Guds naad Biskup j Skaaiholltte 
giðrum godum mðnnum kunnugt med þessu voru opnu 
Briefe. ad vier hðfum heyrt og yfer lated lesa þad landa- 
merkia Brief. seih j millum Thorffastada er og ytra fliöts 
og suo Reykiavalla. leitst oss þad rett og skiallegt effter 
þeirra manna tilsðgn sem þar eru inne skrifader um þau 
landamerke og jtðk sem þad helldur. Og til sanninda hier 
um settum vier vort Jnnsigle fyrer þetta Brief skrifad j 
SkaalhoUte annan dag paska Anno Domini Mdxxxix. 



172. 25. Apríl 1539. á Hólum. 

Stababbréf út gefið af Jóni biskupi á Hólum handa ólafi 
presti Hjaltasyni fyrir Laufási. 

AM. Fasc. XLIX, 20, frumrit á skinni, og er innsigiið dottið frá 
— AM. Apogr. 3713. — Prentað hjá Harboe i Khavns Selsk. Skr. 
VII, 29. 

Universis christifideiibus presentes Htteras inspecturis. 
seu auditvris. Johannes dei Gracia episcopus hoiensis. Saiv- 
tem in omnivm servatore. 

Officii nostri sollicitudo et amplectende Rationis ordo 
deposcit. vt carorum filiorum. quorum honeste vite conver- 
satio prerogatiua inducit. meritorvm utilitates et commoda. 
paterne pietatis studio prosequamur. Tn his presertim quod 
sacris canonibvs concordant. et ad animarvm fidelivm re- 
spicivnt edificium et salvtem. Noveritis nos ecclesiam sancti 
petri apostoli. de lavfas in eyiafiord. dilecto nobis in christo 
filio domino Olavo hialteri sacerdoti nostre diocesis cvm 
omnibvs svis ivribus. ac pertinentiis. habitis et in fvtvrvm 
habendis preter portionem ecclesie. canonice contvlisse. per- 
petvis temporibus iuste et libere possidendam. vt eo bene- 

27' 



420 FJÁRAFHENDINGAR. 1539. 

volentivs nobis nostrisque successoribus. canonice intrantibvs 
debitam exhibeat Reverentiam pariter et honorem. jn quan- 
tum id in svi. suarumque facvltatvm detrimentum minime 
fieri dinoscatur. Jn cvius rei testimonium sigillum nostrum 
est appensvm. Datum apvd residentiam nostram hola. ipso 
die marci ewangeliste anno domini. C0.° d.o xxx.o ix.o 



173. nál. 28. Apr. [c. 1539]. á Hölum. 

Bessi og Jón Þorlákssynir fá Jóni biskupi á Hólum þá peninga, 
sem þeim hafði fallið til arfs eptir Þorbjörgu systur sina. 

Kopíubók Hólastóls hin eldri frá 1641—1642, bls. 391. 

Þad giorum vid Jon prestur Philippusson og Hallur 
Styrkarson Godum monnum kunnugt med þessu ockru opnu 
brefe ad vid vorum þar j hia a Holum j Hialltadal manu- 
daginn næstan epter krossmessu vm vorid saum og heyrd- 
um d ord og handaband verdugs herra Biskups Jons af 
eirne alfu. enn Bessa Þorlakssonar og Jons Þorlakssonar af 
annare ad so fyrer skijldu ad fyrrgreinder menn feingu Bisk- 
up Jone alla þa peninga lausa. fnjda og ofrida sem þeim 
hafdi til arfs og eignar fallid epter Þorbiorgu heitina Þor- 
laksdottur systur sij'na. ad frateknum þeim peningum sem 
þeir hofdu sialfer adur ad sier tekid eda Bad fyrer giort. 
Og til sanninda hier vm setium vid ockur jnnsigle fýrer 
þetta Bref. Skrifad j sama stad deigi og cLre sera fyrr seiger.^) 



174. 18. Maí 1539. í Djúpadal. 

Pétb Loptsson fær Árna Pétrssyni, syni sínum, til eignar 
j'örðina Akreyjar á Breiðafirði fyrir fjörutíu hundruð, en Arni 
skal í móti svara kirkjunni í Dal í Eyjafirði fjörutíu hundruðum 
i reikningskap, og Pétr hafa Akreyjar svo leingi er hann lifir. 

AM. Fasc. XLIX, 21, frumrit á skinni, og er innsiglið dottið fré. 

Ackur Eyar a Breidafirdi. 
Þat giore eg petur loptsson godum monnum kvnnigt 

1) Svo, en ártaiið stendr hrergi fyrri i bréfínu. 



1539. KAUPMÁLABRÉF. 421 

med þessv mínv opnu brefe ath eg hefe feinget arna pet- 
urssyne syne mínvm jordena akureyar aa breidafirde er liggr 
j skardz kirkiv sokn fyrir. xlc hier j mote skal hann kirk- 
ivnne svara j dal .xl. hvndrvdvm j sinn reikningskap. skal 
ec hafa sagda iord so leinge ec Hfe vtan ec viHe sialfur 
fyrre hana lavsa lata. Og til sannenda hier vm set ec mitt 
innsigle fyrir þetta bref skrifad j ytra divpadal j eyafirde 
svnnvdagen næsta fyrir hvitasvnnv vm vorid aarum efter 
gvdz burd (D. d. xxx og niv. '*■'> f*il 



175. 21. Maí 1539. á Staö í Súgandaflrði. 

Kaupmálabréf Gríms Jónssonar og Geirlaugar Jónsdóttur. 

AM. Apogr. 843 ,,Ex originali Sira Hannesar cl SnœfioUum". 
Arni segir svo um innsiglið : „innan i er t'ugl, kannske svanur, og 
beyger höfuded aptur d hryggenn. Er ad sid. utan ci hægre siduna 
fuglsins". 

Þat giore ec are prestur jonsson godum monnum kunn- 
igt med þessu minu opnu brieíi. at ec var nær staddur da 
kirkiubole j skutulsfirdi j eyrar kirkiu sokn. þa er grimur 
jonsson geck til kaups og festingar uid geirlaugu jonsdottur 
med jayrdi og samþycki modur hennar sigridar tumasdottur 
og ]ons murta narfasonar og brædra hennar. med so felldri 
peninga hæd ad fyr greindur grimur jonsson taldi sier til 
kuonarmundar vid adur greinda geirlaugu jonsdottur. jord- 
ina bæ. iiii. hundrudum og xx. er liggur j stadar kirkiu 
sokn ] sugandafirdi og þar til .x. hundrud j fridum pening- 
um og ofridum. £nn hier j moti atti adur greind geirlavg 
vij. c. fim frid og ij'. öfríd. ^nn optt nefndur grimur gdaf 
optt nefndri geirlaugu. v. c frid ur þessum sinum pening- 
um og skylldi reiknaz j fiordungsgióf hans. Reiknuduz þess- 
er hennar peningar. xij. c. ^nn gipttingarmenn þratt nefndr- 
ar geirlaugar skildu hana malakonu af þessum peningum. 
^nn ef þrattz^) nefndz grims missti uid. og se þesser pen- 
ingar ecki til. þa skildi fyr greindur jon murti þessa pen- 
inga upp ] jordina bæ ef erfingiar titt nefndz grims gæti 

1) Svo. 



422 HRUNI. - BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

ecki leyst. Og til sanninda hier um festa ec mitt jnnsiglle 
fyrir þetta kaupmalabrief huert er skrifat uar va. stad j dal 
íj sugandafirdi da, miduikudagenn næsta fyrir huitasunnu. 
þa er lidit var fra hingatburd wors herra jhesu christi. CD. 
d. XXX. IX. doLr. 



176. 1539. 

Skbá um fé kirkjunnar í Hruna, er aukizt hefir síðan síra 
Jón Héðinsson tók við. 

AM- 266, Fol. bls. 126 (CCXLVI), og er það bréfabók Gizurar 
biskups Einarssonar i afskript síra Haldórs Jónssonar i Reykholti. 
— Ur bréfabók þessarí hafa áðr veríð prentuð allmörg bréf i safni 
þessu, þvi að þó að aðalefni bókarínnar sé frá árunum 1539- iMl, 
eru þó mörg bréf i henni eldri, og nokkur yngri. Fyllir þessi bók 
niu ára bil það, er nú kemr i Fornbréfasafninu, meira en nokkurt 
annað rit frá þessum timum. 

Bréfabók Gizurar biskups er nú svo varíð, að hún er að nokkru 
leyti i afskrípt frá 17. ðld, sem bæði fyllir frumritið i einstðkum at- 
ríðum, og hefír auk þess inni að halda heilan flokk skjala, sem nú 
eru glötuð úr frumritinu. — Frumrítið, sem er á pappir, er nú i 
safni Áma Magnússonar 232. Svo, alt ritað með eigin hendi Gizurar 
biskups, nú orðið feyskið og allvíða trosnað til skemda. Hafði Ámi 
Magnússon feingið það léð frá sira Hannesi Haldórssyni i Reykholti, 
af ætt Gizurar biskups. £n gleymzt hefír að skila bókinni, svo að 
hún varð með ððru fleira af þvi tagi innli ggsa i safni Arna eptir 
hann dáinn. Um frumrítið fer Árni þessum orðum: „fragment or 
Brefabok herra Gissurar er hia mier i lane fra Sira Hannese Hall- 
dorssyne i Reykhollte, og vill hann þad sidar aptur hafa. Þad sem 
hier vantar i verdr fyllt ur þeirre in folio" (þ. e. AM. 266. Fol.). 
Frumrit þetta hefir án efa fylgt þeim Reykholtsprestum alt frá sira 
Jóni bróður Gizurar biskups, er fékk Reykholt 1569, og tekið mun, 
hafa bókina til sin eptir biskup andaðan. Siðan voru þeir frændr, 
maðr eptir mann, svo sem kunnugt er, prestar í Reykholti langt 
fram á 18. öld. Á 17. öld hefir bók þessi verið léð i Ssálholt, og 
þá lét Brynjólfr biskup sira Haldór Jónsson frá Reykholti skrifa 
bókina upp á þeim tiraum, sem hann var kirkjuprestr i Skálholti 
(1654—1657), og var bókin þá miklu fyllri en nú. Sú afskript er nú 
i Árnasafni 266. Fol., og fékk Árni þá bók frá sira Jóni á Breiða- 
bólstað i Fljótshlið Torfasyni frá Gaulverjabæ, enda stóð nafn sira 
Jóns imum á hinu gamla bandí b(^karínnar; „Jon Torfason p. a 



1539. BRÉFABÓK GIZURAR. 423 

þessa bok d. 25. Aug. A(nno) 1699". En Arna farast svo orð um 
bókina: ,,Þetta er hönd Sira Halldors i ReykhoUti og meinast hann 
þad skrif'ad hafa þa hann var kirkiuprestur i Skalhollti. — Bokin 
er ur forum Mag. Bryniolfs". Aptan við bókina var og er enn Or- 
dínanziufrumvarp með hendi síra Halldórs. ^Þad er", segir Árni, 
„Ordinantiu-Concept Sira Bödvars í Reykholte. certe scio, postqvam 
alterum illud in 4to Reykholti inspexi''. Er frumvarp þetta frá 1595. 
Alt það, sem i þessari bók stendr á bls. 1 — 120, er afskript af því, 
sem enn þá er i frumbókinni að íinna (AM. 232. 8vo)^ en allr kafl- 
inn frá bls. 120—186 eru skjöl, sem nú eru glfituð úr frumbókinni, 
að undanteknum örfáum, svo að þessi kafli bókarinnar geingr nú í 
frumrits stað. Hönd sira Haldórs er nokkuð smá, þó stððug, en 
hann sýnist heldr hafa skrifað 1 flýti, ekki lesið saman, og hlaupið 
hefir hann stundum yfir orð og setningar. Bundna latinuskript hef- 
ir honum ekki verið sýnt um, og því hefir hann afbakað latinuna 
ví8a. Hann hefir og slept úr sumu, sem erfitt hefirþótt viðfangs, svo 
sem lágþýzkubréfunum. Bréfabókina hefir Árni Magnússon látið af- 
skrifa í heild sinni, og er mart af þeim afskriptnm nú að finna með- 
al Apographa hans Nr. 2790—2855 og i Landsbókasafni 63. 8vo. ÖU 
þessi gögn hafa nú verið notuð hér við útgáfu bréfanna eptir þess- 
arí bók. 

Bók þessi er hvorttveggja í senn, bæði bréfabók og minnisbók, 
og því er ainginni fullkominni timaröð fylgt i henni, og sú upphaf- 
lega röð hefir og ef til viU raskazt nokkuð við það, að bókin hefir 
farið i blöð, og verðr það viðsjálast, þar sem frumritið er nú glatað 
og hlita verðr afskriptinni einni. Getr þvi sumstaðar verið vafi nokk- 
ur á árfærslu bréfa þeirra, sem ártalslaus eru. Til þess að menn 
geti sjálfir gert sér nokkura grein fyrir þessu efni, þó bréfunum sé 
hér raðað til árs eptir áætlunum og í annari röð en í bréfabókinni, 
verðr hér nú, þar sem aðalefni bókarinnar hefst, látin fylgja skrá 
yfir alla bókina bréf fyrir bréf, svo að afstaða þeirra hvers við ann- 
að sjáist glögglega eins og hún er í bréfabókinni sjálfri. Við hvert 
bréf er og í heimildarorðunum sett rómverskt bréfatal eptirleiðis hér 
i útgáfunni, er svarar til tölu þeirrar, er stendr framan við hvert 
bréf i eptirfarandi skrá. 

AM. 232. 8vo 

I. 1539. Okt. - Apr. 1540. Reikingskapr bl. 1— 3a. 

II. 1534. Handskript Jochims Grelle bl. 3a— b. DI, IX, Nr. 598. 

III. [1540]. Reikningskapr bl. 3b. 

IV. 1540. 19. Apr. — 17. Mai. Reikningskapr bl. 4— 5b. 

V. 1539. 1. Júli. Suplicatz Ogmundar biskups um Viðey ofl. 
6a— 8b. 

VI. 1539. 29.Sept. Bréf Gizurar biskups til konungs bl. 9a — lOb. 

VII. 1539 í Okt. Responsio regis (brot) bl, lOb. 



424 BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

Vin. 154. 18. Apr. Konungsbréf um landshjálp bl. Ua — b, 

IX. 1537. 2. Sept. Bréf um ordinanziuna bl. 12a _13b. 

X. 1542. Bréfsklausur bl. 13b. 

XI. 1541. 26. Dec. Ráðsmannsbréf bl. 14a. 

XII. 1540. 28. Júni. Klerkar samþykkia Gizur biskup bl. 16. 
I4b_-16a. 

Xin. 1540. 15. Marts. Konungr staðfestir kosning Gizurar bl. 16. 

XIV. [1540]. Víglýsing. AM. 266. Fol. bl. 6. 

XV. 1540. [30. Júni]. Erlendr lögmaðr samþykkir Gizur biskup. 
AM. 266. Fol. bL 6^7. 

XVI. 1523. 9. Júlí. Bréf um Gröf í Hrunamannahrepp bl. 17a. 
DI, IX, Nr. 131. 

XVII. 1542, 18. Apr. Bréf um hjónaband Jóns Grimssonar bl. 17a. 
XVm. [1541]. Lýsing ábótans, er var i Viðey bl. 17b .— 18a. 

XIX. [1541]. Reikningsskapr (Heinrik Hynsken) bl. 18a. 

XX. 1542. 13. Apr. Kýraugastaðadómr um reikn Vngsskap dóm> 
kirkjunnar bl. I8b^ — 19b. 

XXI. [1542]. Úr bréfi til Freysteins og til minnis bl. 19b_-20a. 

XXII. 1542. 13. Apr. Kýraugastaðadómr um skuldir Ögmundar 
biskups til útlendinga bl. 20a — b. 

XXIII. [1542]. Bréf til Erlends lögmanns bl. 201— 21a. 

XXIV. 1542. 19. Marts. Konungsbréf um fiskikaup bl. 211— 22a. 

XXV. [1642]. Reikningsskapr við Englendinga í Vestmannaeyj- 
um bl. 22a-b. 

XXVI. [1542]. Að minnast að hafa á prestastefnu bl. 23a. 

XXVII. [1542]. Um eign staðarins i hirðslu Þorleifs bl. 23a. 
XXVin. [1542]. Gjörningslaun fyrir hring ofl. bl. 23b. 

XXIX. 1542. 29. Maí. Preetastefnubréf bl. 231— 24a. 

XXX. [1542]. Pro memoria eptir norska lögmanninum bl. 24a. 

XXXI. 1542. 25. Marts. Konungr boðar Giznr á sinn fund bl. 
241— 25 a. 

XXXII. 1541. [28. Júli]. Responsum ad Ordinationem bl. 25a. 

XXXIII. [1542]. Minnisgreinar bl. 2í>l-26a. 

XXXIV. 1540. 29. Júni. Skuldbindingarbréf Gizurar bl. 26, 

XXXV. 1542. 23. Marts. Konungsbréf um Bjarnanes bl. 
261— 27a. 

XXXVI. [1542]. Til minnis bl. 27b. 

XXXVII. 1542. 4—25. Júli. Reikningsskapr og ferðasaga bl. 28a. 

XXXVIII. [1542]. Prestatal og klaustramanua bl. 281-29a. 

XXXIX. [1542]. Pro memoria bl. 29a. 

XL. 1542. 28. Júni. Samþykt ordinanziunnar i Miðdal bl.291— 30a. 
XLI. [1546]. Aflausn sira Þorleifs Björnssonar bl. 30a. 
XLII. 1546. 17. Aug. Um sama bl. 30a. 

XLIII. 1542. 28. Júni. Yfirlýsing 6 klerka um að halda við hinn 
forna sið bl. 30b. 



1539. BREFABÓK GIZURAR. 425 

XLIV. 1542. 29. Júni. Bréf um Bjarnanes bl. 31a. 

XLV. [1542. 25. Júlí]. Bréf Gizurar biskups til Pétrs Palladiuss 
bl. 31b^— 32b, 

XLVI. [1542. 25. Júli]. Til minnis bl. 32b. 

XLVII. 1542. 25. Júlí. Þýzkr vitnisburðr um Powel Torabo og 
Eirik Mánason bl. 33b. 

XLVIII. [1542]. Reikningsskapr við Eggert Hannesson bl. 33b. 

XLIX. 1542. 26. Júlí— 31. Dec. Peninga útlagning fyrir eitt og 
annað bl. 34a — 37b. 

L. 1543. 1. Jan.-6. Apr. Reikningsskapr ofl. bl. 38»^— 40b. 

LL 1545. 9. Apr. Sumargáfur bl. 40b. 

LII. 1543. SmáToðir hjá sira Ólafi í Holti ofl, bl. 40b. 

LIIL 1542. 1. Aug. Bréí Gizurar biskups til Hans Refs bl.41a — 42a. 

LIV. Hverninn lækna má bruna 42b^ — 43a, sem svo hljóðar: 

„Hverninn lœkna má bruna, hvort sem brunnið er af eldi, 
vatni eða tjöru. 

Tak svo mikið bygg, sem þú kant að halda i þinum höndum, 
sjóð það i hreinu vatni svo leingi það sprekkir upp, og nær það er 
svo sprukken og vatnið er innsoðin nokkuð nær, svo tak ein lin- 
klœði og trykk wussen gegnum það klœði og set það svo hus þig. 
Þar næst tak ij. eður iij mark gamalt istur, sem er af einum galta, 
og sker það og klára vel, og nær það er svo klárað, lát það svo út 
i einn glaspott og legg, iiij. lóð hænsa mó'g þar út i, og lát það 
sjóða til samans einn hálftima, svo leingi það blifur klárt sem olia, 
og hrær það um með einn spón, sem er breið fyrir neðan, og nær 
það svo hefír soðið einn hálttima og þann þriðji partur er innsoðinn, 
svo lát wussen af þvi soðna bygg þar út i, sem þú til forna hefur 
geymt, og lát það sjóða til samans ein hálfdeilin inn, svo blifur þar 
af olia, og það skaltu sia i gegnum eitt linklæði, og geym þann olia 
út i eitt hreint ker, strjúk þar af upp á það, sem brent er með einni 
fjöður tysvar eða þrisvar um daginn og legg smátt linklæði þar yfir, 
þann smæsta þú kant af stað koma, yfir það brenda sár, nær þú 
hefir þann smurða þar með þann olia forstoíf. það skal lækja snart 
og ér titt forsókt". 

LV. [1261 ?]. Heitbréfsform bl. 43a; DI, VIR, Nr. 1. 

LVL 1525. Kaupbréf bl. 43b_— 44b; DL IX, Nr. 246. 

LVIL 1541. 25. Aug. Kaupbréf fyrir Horni bl. 45a— b. ? 

LVIII. 1541. 29. Sept. Uppgjöf á Horni bl, 45b — 46a. 

LIX. 1540. Bréf handa Oddi Gottskálkssyni fyrir Reykjum í 
Ölfosi bl. 46a. 

LX- [1542]. Reikningskapr bl. 46b^47a. 

LXI. 1545. Hvað Heinrek Hynsken flytji biskupi bl, 47b. 

LXIÍ. 1546. 26. Júlí. Bréf fyrir lögmannsjörðum bl. 48a. 

LXUL 1546. 18. Júli. Bréf fyrir Kjóastöðum bl. 48b, 

KXIV. 1546. 3. Okt. Kvittunarbréf fyrir Hólum bl. 49*. 



426 BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

LXV. 1533. 21. Jútí. Bréf fyrir Hólum bl. 49a-b. 

LXVI. [154S5]. Bókareikningr ofl. bl. 50 a-b. 

LXVn. 1542. 19. Nóv. Kvittan konungs fyrir silfri Skálholts. 
kirkju bl. 51a. 

LXVnL 1542. 21. Nóv. Kgsbr. um skuldir Ögmundar biskups 
bL 51L— 52. 

LXIX. 1542. 19. Nóv. Kgsbr. um óguðlegar serimóníur ofl. bl. 
52a —53. 

LXX. 1542. 21. Nóv. Kgsbr. um vigiliur og messur ofl. bl. 53^ — 54. 

LXXI. 1542. 21. Nóv. Copiæ af klaustrabréfunum bl. 54b^-55b. 

LXXII. 1542. 21. Nov. Um skóla í klaustrunum bl. 55b^-56b. 

LXXm. 1540. 3. Okt. Vitnisburðr Gizurar útg. af Pétri Palla- 
dio bl. 56b_— 57b. 

LXXIV. [1543]. 7. Jan. Bréf Gizurar biskups til Erlends lög- 
manns um róg bl. 58a- 

LXXV. [1543]. Bréf Gizurar til Þorvarðs Einarssonar bl. 58b- 

LXXVL [1542]. Um gangara handa Friis bl. 59a. 

LXXVn. 1543. 16. og 28. Marts. Reikningsskapr biskups og 
Clawes Overlender br. 59a- 

LXXVni. [1543]. Til Pétrs Einarssonar bl. 59b. 

LXXIX. [1543]. Klausa um kvinnu Bergs bl. 60a. 

LXXX. 1543. 11. Maí. Sami við Magnús Pétrsson bl. 60b. 

LXXI. [1543]. 11. Maí. Vistarráð Ljóts Þorvaldssonar bl. 6öb. 

LXXXII. 1542. 25. Dec. Kgsbr. um Viðey bl. 61a— b. 

LXXXJII. [1543]. Pétr skrifar í bréfi Gísla ofl. bl. 61b. 

LXXXIV. 1543. 12. Maí. Prestastefnubréf bl. 62a. 

LXXXV. 1543, 6. Febr. Friðbréf Þorieifs Þoroddssonar bl. 62a. 

LXXXVI. 1543. 23. Mai. Vegna síra Gísla bl. 62bj^ 

LXXXVn. [1543]. Sendibréf til Bárðar Guðmundssonar bl. 62b. 

LXXXVm. [1543]. Til Eyjólfs Einarssonar bl. 63a. 

LXXXIX. 1543. Reikningsskapr bl. 63a^— 64b. 

XC. [1543]. Bréf til fóvitans bl. 64a^— 65a^ 

XCI. 1543. 11. Júni. Bréf Hans Nyhus bl. 65a. 

XCII. 1640. Peningar á Eyrarbakka, sem Eggert Hannessyni 
höfðu tílheyrt bl. 65b_— 66a. 

XCra. [1.543]. Kvittunarbréf Árna Ólafssonar bl. 66a. 

XCIV. [1543]. Hvað Henrik Hynsken flytr að ári bl. 66a. 

XCV. 1543. 9. Júlí. Bréf til Gebles bl. 66b^ 

XCVI. [1543]. Pro memoria um Claus van der Mervitz og Við. 
eyjarklaustr bl. 67a. 

XCVII. Bréf Jóns biskups til Gizurar bl. 67b. 
XCVin. [1543]. Bréf Gizurar Ul Jóns biskups bl. 68a. 

XCIX. [1543]. Klausur í bréfi ábótans bl. 68b. 
C. 1542. 22. Mai. Jón biskup Arason gerir trygð og vinskap 
Yið Gi?ur biskup bl. 68b_— 69a. 



1539. BRÉFABÓK GIZURAR. 427 

CI. [1543]. 20. Júlí. Um hjúskaparband Þorleifs Þoroddssonar 
bl. 69a. 

CII. [1543, Aug.]. Handskript síra Haldórs á SnœfjöIIum bl. 69b[ 

CIII. 1543. 22. Aug. Sátt Guðrúnar og Ólafar Bjarnadætra bl. 
bl. 69b^— 70a. 

CIV. [1543J. Bréf fyrir Hjarðarholti bl. 70b. 

CV. [1543]. 20. Dec. Dómságrip i Gröf bl. 70a. 

CVI. 1543. Takmark officialisdœmis síra Einara ofl. bl. 70b. 

CVII. 1543. 20. Júlí. Um Þorleif sakamann Þóroddsson bl. 
70b -71. 

CVIII. 1543. 19. Dec. Visitázíubréf bl. 71a. 

CIX. 1527. 16. Febr. Kaupbréf um Horn bl. 71a_— 72»- DI, IX, 
Nr. 329. 

CX. 1514. 13. Febr. Helgafellsbréf bl. 72a^— 73a; Dl, VIU, Nr. 370. 

CXI. 1530. 25. Jan. Knararhréf bl. 73a-b ; DI, IX, Nr. 428. 

CXII. [1543]. Klaustrs umboðsbréf bl. 73b^— 74»L 

CXIII. 1544. 8. Jan. Umboðsbréf Jóns Jónssonar fyrir reka 
bl. 74a. 

CXIV. 1544. 13. Jan. Bréf umreikningMiklahoItskirkjubl. 74b. 

CXV. 1546. Vigslubréf bl. 74b. 

CXVI. 1544. Feingið í umreið bl. 75a. 

CXVII. [1544]. Greiðslur Guðrúnar Björnsdóttur til Katrinar 
dóttur sinnar bl. 75a. 

CXVIII. 1544. 2. Jan. Ráðsmannsbréf sira Brynjólfs bl. 75b. 

CXIX. 1544. 22. Marts. Kvittunarbréf fyrir ráðsmann bl. 76a. 

CXX. 1544. 2. Mai. Umboðsbréf sira Jóns Einarssonar yfír Bjarna- 
nesi bl. 76a— b. 

CXXI. 1544. 4. Mai. Prestastefnubréf bl. 77». 

CXXII. 1544. 11. Mai. Kaupmálabréf Þorláks Einarssonar og 
Guðrúnar Hannesdóttur bl. 77b. 

CXXIII. 1544. Visitáziubréf bl. 78a 

CXXIV. 1544. Bréf til Jóns biskups og þingheims bl. 78a— b. 

CXXV. 1544. 1. Júli. Alþingisdómr um Bjarnanes bl. 79a— b. 

CXXVI. [1544]. Peningar feingnir Henrik Hynsken bl. 79b_— 80». 

CXXVII. 1544. 5. Aug. Dómr um lausn Ceciliu Lopstdóttur 
bl. 80a. 

CXXVIII. [1544]. Fororð i bréfi Jóns Eirikssonar bl. 80b. 

CXXXIX. 1483. 5. Mai bl. 80b^-81a = DI, VI, Nr. 429. 

CXXX. [1544 um haust]. Bréf vestr skrifað Þorláki bl. 81a — b. 

CXXXI. 1544 og 1545. Útgoldið Þorláki Einarssyni bl. 81b^ 

CXXXII. 1544. 3. Okt. Bréf með bróður Gunnari bl. 82a. 

CXXXIII. 1544. 3. Okt. Bréf til Daða Guðmundssonar bl. 
82a-b. 

CXXXIV. 1544. 9. Okf. Leyfisbréf Þorsteins Arviðssonar og 
Vilborgar Sigurðardóttur bl. Ö2b_— 83a^ 



428 BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

CXXXV. [1544]. Að biða gjalds af Bæ ofl. bl. 83a^ 

CXXXVI. 1544. 26. Dec Bréf Bjarna útlaga bl. 83b^ 

CXXXVU. 1545. 26. Febr. Dómr miUi síra Odds og síra Step- 
hans bl. 83b^-848_ 

CXXXVIII. 1545. Eiðr síra Odds ofl. 85a^ 

CXXXIX. 1545. 17. Marts og 7. Apr. Um vistarráð bls. 85»_ 

CXL. 1547. 18. Apr. Um vistarráð bl. 85a^ 

CXLI. [1545]. Bréf til lögmannsins bl. 86b_ 

CXLII. 1545. Kaupstaðarreikningr bl. 87a— b. 

CXLIII, 1545. 19. Maí. Dómr um Einar Salomonsson og Guð- 
rúnu Jónsdóttur bl. 88a— b. 

CXLIV. 1491. 20. JúH. Dómr bl. 88b^-89b = DI, VI, Nr. 661. 

CXLV. 1545. 26. Maí. Bréf til Otta Stigssonar bl. 89b_-90a_ 

CXLVL 1490. 1. Júli. Piningsdómr bl. 90b_-92a; DI,VLNr.617. 

CXLVn. 1527. 2. Júli. Samningr við Hamborgarriki bl. 92a_— 
93bj DI, IX, Nr. 243. 

CXLVIII. [1545]. Dagsbréf bl. 93a_ 

CXLIX. [1545]. Prestastefnugerðir 93b^— 94a^ 

CL. [1545]. Til sira Jóns Eirikssonar bl. 94a 

CLI. [1545]. Til sira Ólafs (i Holti) 94b_ 

CLIL 1545. 26. Júni. Landamerki Gnúps og Alviðru bL94b^-95». 

CLin. [1545]. Takmörk prófastsdæma bl. 95a^ 

CLIV. [1545]. Peningareikningsskapr við Arnór Eyjólfsson 
bl. 95a^ 

CLV. 1545. 11, Aug. Dómr milli sira Freysteins Grimssonar og 
Guðmundar Snorrasonar bl. 95b_ — %a_ 

CLVI. 1545, [11. Aug.]. Dómr um börn Þórdísar Jónsdóttur 
bl. 96«L 

CLV^II. 1545. Dómr um testamentum húsfrú Hólmfriðar Er- 
lendsdóttur bl. 96b^— 97a^ 

CLVm. [1545]. Til ábóta Sigvarðs með fátækum pUti bl. 97a_ 

CLIX. [1545]. TU (Erlends) lögmanns bl. 97b_ 

CLXI. 1546. 31. Júlí. Evittunarskjal sira Jóns Einarssonar 
bl, 97b_ 

CLX. 1431. 30. Júni, Hyllingarbréf bl. 98a-b; DI, IV, Nr, 
506 (alveg samhljóða), 

CLXII. 1545, 7. Sept. Dómr um fiskatiundir 1 Vestmannaeyj- 
um bl. 981 -99b: 

CLXni. 1545. 4. Okt. Til biskups Jóns W. 99b^ 

CLXIV. 1545. 9. Marts. Biskups Jóns skjal (kgsbr.) bl. 100— 
105b^ [MiUi bl, 99 og 106 er að eins 1 blað, sem kallað er 100—105], 

CLXVI. (1545], Eiðr Guðmundar Snorrasonar bl. 100-I05b. 

CLXVn, 1545, 1, Nóv. Bréf til fóvitans bl. 100— 105.b_ 

CLXVIIl. 1513. 3, Sept. Lambeyjardómr um kapla virðingar bl, 
J06a-b; Dl. VIH, Nr. 359. 



Í539. BRÉFABOK GÍZURAR. 429 

CLXIX. [1546]. Ásáttr orðið við Fabian Becker bl. 106b. 

CLXX. 1546. 22. Febr. Bréf fyrir hálfu Olvatnsholli bl. 106b__ 
107a. 

CLXXI. 1546. Til síra Þórðar í Hraungerði bl. 107!L 

CLXXn. 1546. 3. Marts. Dómr um sira Þórð i Hraungerði bl. 
107l— I08a 

CLXXm. [1646]. Þingreiðarbréf bl. 108a^ 

CLXXIV. 1444. 8. Okt. Bréf um Ölmóðsey bl. 108a; DI, VIII, 
Nr. 43. 

CLXXV. 1546. 1, Apr. Til fóvitans bl. 108^^—1098^ 

CLXXVL 1546. Takmark síra Þórðar Gislasonar bl. 109a 

CLXXVII. 1646. 8. Maí. Þingabréf síra Gizurar Fúsasonar 
bl. 109a^ 

CLXXVIII. 1546. Svar um eið lögmanns bl. 109a_ 

CLXXXIX. 1546. Vegabréf síra Hálfdanar bl. 109b. 

CLXXX. 1546. 4. Júni. Til officiales presta bl. llOa— b, ; 

CLXXXI. 1546. 13. Juní. Vígslubréf bl. 110^— Ula- 

CLXXXII. 1546. Ex literis scriptis ad Ottonem Gottschalki 
bl. 11 la. 

CLXXXin. 1646. Til síra Marteins bl. llla. 

CLXXXIV. 1623. 8. Júní. Bréf um Hof á Kjalarnesi bl. lllb ; 
DI, IX, Nr. 130. 

CLXXXV. 1546. 25. Júní. Dómr um mál síra Jóns Pétrssonar 
og sira Höskuldar Kollgrímssonar. bl. 112a— b. 

CLXXXVI. 1646. Tíundargerð ofl. bl. 112b_— 113a 

CLXXXVII. 1546. 26. Júní. Bróf fyrir jörðunum i Ölvesi 
bl. 113a. 

CLXXXVIII. 1546. Sami biskups og Erlends lögmanns um 
rekann á Skeiði bl. 113a_ 

CLXXXIX. 1546. 7. Aug. Vikrreki í Hrútafirði bl. 113^ 

CXC. 1546. [fyrir] 13. Sept. Stundarstefna til síra Olafs Jóns* 
sonar bl. 113b. 

CXCI. 1546. 19. Aug. Mál og sakír sira Þorleifs Björnssonar 
bl, 113L— 114a. 

CXCU. [1522—1540]. Bréf um Alviðru bl. 114a— b ; DI, IX, 
Nr. 103. 

CXCIII. 1484. 16. Júni. Landamerkjabréf um Alviðru bh 114L 
—115; DL VI, Nr. 460. 

CXCIV. 1544. 20. Mai. Lambeyjardómr um hjúskaparband bl. 
116L— 116!L 

CXCV. [1546]. Kaupmálabréf Björns Hannessonar og Þórunnar 
Daðadóttur bl. llBa 

CXCVI. 1546. 30. Nóv. Erindagerðir sira Björns Jónsssonaf 
bl. Il6b. 

CXCVU. 1546. Bréf Eyjólfs fyrir Nesi bl. 116b 



430 BRBFABÓK GlZURAR. 1539. 

CXCVm. 1546. „í bréfi sira Eyjólfs" bl. 116b 

CXCIX. 1546. 20. Okt. Um kaup á Fljótshólum bl. 117a 

CC, 1641. 28. Júní, Dómr ura reikningsskap dómkirkjunnar bl. 

117a— b. 

CCI. 1540. 22. Sept. Lambeyjardómr um sama bl. 117b — 118a. 
CCn. 1546. Goldið Fabian Becker bl. 118a 
CCIII. 1546. 20. Dec. Kaupbréf fyrir Vatnsleysu bl. 118a-b. 
CCIV. 1546. 16. Dec. Gjald á Tópt í Flóa bl. 118b — 119a 
CCV. 1602. 3. Nóv. Bréf fyrir Ölvesjörðum bl. 119a-b; DI, 

Vn, Nr, 590. 

CCVL 1547. Áminning tilsíraÞórðar Pálssonarbl. 119b — 120a. 

CCVn. 1547. Til síra Björns Ólafssonar bl. 120a 

CCVin, 1547. 12. Febr. Kvittan um útgjald á Vatnsleysa 

bl. 120a 

CCIX. 1547. Jarðabyggingarbréf Arnórs bl. 120b 
CCX. 1547. 7. Apr. Ámiuningarbréf til prestanna bl. 120a — 121a 
CCXI. 1547. Ad dominum Snorronem officialem bl. 121a 
CCXn. 1547. 15. Apr. Biskupstíundakvittan til Eyjólfs Einars- 

sonar bl. 121b 

CCXIII. 1547. 17. Apr. Um Keldnakirkju bl. 121b 

CCXIV. 1547. 21. Apr. Bréf fyrir Garðastað á Akranesi bl. 

121b — I22a 

CCXV. 1647. Biskupstiundir síra Freysteins bl. I22a 

CCXVI, 1532. 27. Dec. Kaupbréf fyrir Fljótshólum bl. I22ai DI, 

IX, Nr. 526. 

CCXVII. 1547. Síra Jóni Þorleifssyni veitt prófastsdœmi bl. I22b 
CCXVIII. 1547. 23. Júni. Aflausn Erlends lögmanns Þorvarðs. 

sonar bl. I22b 

CCXIX. 1547. 26. Júni. Um kœru síra Freysteins bl. I22b — 123a 

CCXX, 1547. Afgreitt Jóni Raf bl. l22b 

CCXXI. 1547. Dómsmenn í Lækjardómi bl. I23a 

CCXXn, 1647, Bréf um Læk bl. 123b 

CCXXin. 1547. 21. Júní. KviftanHa bl. 123b — I24a 

CCXXIV. 1647. Um máldaga Skriðuklaustrs bl. 124a 

CCXXV. 1647. 18. Júní. Kærur Gils Gilssonar bl. 124a— b. 

CCXXVI, 1547. Bréf til Ólafs Sigurðssonar bl. I24b 

CCXXVn. 1547. Síra Þorleifi Björnssyni boðið til prestastefnu 

bl. 124b 

CCXXVm. 1547. 8. Sept, Vitnisburðr Pétrs Einarssonar bl. I25a 
CCXXIX. 1547. Ur bréfi til síra Þórðar á Staðarhóli bl. I25a 
CCCXXX. 1547. Bygging á Krossi i Landeyjum bl, 125a 
CCXXXI. 1547. Til lögmannsins bl. I25b 
CCXXXn. 1547. 21. Okt. Sakferli Halls i Traustholti ofl. 

bl. 125b 

CCXXXm. 1547. 6. Dec. Til Erlends Iðgmanns bl. 125h —126» 



1539. BRÉFABOK GIZURAR. 431 

CCXXXIV. 1547 [i Dec.] Til Páls bónda bl. ]26a 
CCXXXV. 1547. Fjárgreiðslur Þorláks Einarssonar bl. i26b 
CCXXXVI. 1547. Til minnis bl. I26b 

CCXXXVII. 1547. 18. Dec. Veitingarbréf sira Jóns Björnssonar 
fyrir Hálsi bl. I26b 

[Hér endar frumbókinj. 

ÁM. 266. Fol. 

[Aptur á bls. 120 er hér hið sama og í frurabókinni, en frá bls. 
120—186 eru bréf, sem nú eru glötuð úr frumbók]. 

CCXXXVIII. [1644]. Bréf Gizurar biskups um sættir nokkurar 
bls. 120-121. 

CCXXXIX. [1544]. Rciknað við ráðsmanninn bls. 121. 

CCXL. 1544. 28. Júni. Reikningsskapr Skálholtseigna bls. 
121—122. 

CCXLI. [1544]. Skip með staðnum bls. 122. 

CCXLII. 1544. 3. Aug. Til minnis um Ás bls. 122—123. 

CCXLIII. [1640. Sept.]. Til frú abbadisar bls. 125. 

CCXLIV. 1540. 22. Sept. Lambeyjardómr um reikningsskap 
stólsins bls. 125. Sjá frumbók bls. 117—118. 

CCXLV. 1540. 23. Sept. Reikningsskapr bls. 125—126. 

CCXLVI. 1539. Reikningsskapr Hrunakirkju bls. 126. 

CCXLVII. [1540. Septemberlok]. Bréf til Ögmundar biskups 
bls. 126—127. 

CCXLVin. 1540. 11. Nóv. Skáldabúðabréf bls. 127. 

CCXLIX. 1540. 7. Nóv. Um hjónaband Kolbeins Ólafssenar 
bls. 127. 

CCL. 1640. 16. Nóv. Um collationir bls. 127—128. 

CCLI. [1540]. Umboðsbréf ráðsmannsins á Heynesi bl. 128. 

CCLIL 1540. fyrir 16. Dec. Bréf Ögmundar biskups til Gizurar 
bls. 128. 

CCLIII. [1540. Nóv,] TJm Reyki i Olvesi bls. 128—129. 

CCLIV. [1540]. Um Stað i Grunnavík bls. 129. 

CCLV. [1540]. Um trjávið á hesta bls. 129. 

CCLVI. [1540]. Bréf um útgerð staðarraanna bls. 129. 

CCLVn. [1540]. Til Páls Tumassonar bls. 129—130. 

CCLVm. [1540]. Memoriale bls. 130. 

CCLIX. [1540]. Um ViHingaholt bls. 180. 

CCLX. 1541. 25. Jan. Ráðsmannsbréf bls. 131. , 

CCLXI. [1541]. Bréf til SigiUus bls. 131. 

CCLXII. [1541 eptir nýiár]. Bréf Gizurar til Ögmundar biskups 
bls. 131—132. 

CCLXIII. [1541]. Prófastsdæmi síra Einars og sængr í Hauka- 
da) bls. 132. 

CCLXIV. 1540. Ad memorandum bls. 132-133. 



432 BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

CCLXV. 1541. i Apr. Til Erlends lögmanns Þorvarðssonar 
bl. 138—134. 

CCLXVI. [1541. í Apr.]. Kvittunarbréf síra Guðmundar bls. 
134-135. 

CCLXVn. [1541 um vor]: Um prófastsdœmi sira Guðmundar 
Jónssonar bls. 135. 

CCLXVm. 1541 eptir 17. Apr. Ad Thorlavum Erici bls. 135. 

CCLXIX. [1541]. Tygiareikningsskapr bls. 135. 

CCLXX. [1541 um vetrinn]. Bréf Ögmundar biskups til Jóns 
biskups Arasonar bls. 135 — 136. 

CCLXXI. [1541]. Lögfesta fyrir Reykjum i Ölvesi bls. 136. 

CCLXXII. [1541]. Juramentum Alexu hls. 136. 

CCLXXni. [1541]. Reikningsskapr bls. 136—137. 

CCLXXIV. 1541. 26. Mai. Bréf Gizurar til klerka i AustQörð- 
um bls. 137. 

CCLXXV. [1541]. Goldið sveinuuum bls. 137-138. 

CCLXXVL [1541]. Reikningsskapr Pétrs Kordeners bls. 188. 

CCLXXVn. 1541. 4. Mai. Stefna Gizurar til Ögmundar biskups 
bls. 138-139. 

CCLXXVIU. [1541]. Lofað Þýzkum á Bakkanum bls. 139. 

CCLXXIX. [1541 um sumar] Til Ara Iðgmanns bls. 140. 

CCLXXX. [1541 um sumar]. Til Jóns biskups bls. 140-141. 

CCLXXXI. 1641. Að útvega Rangárvallasýslu eða Siðusýslu ofl. 
bls. 141. 

CCLXXXII. [1541]. Bygging á kristfjárjörð (Sómastöðum) bls. 141. 

CCLXXXIU. [1541]. Bygging á Arneiðarstöðum bls. 142. 

CCLXXXIV. 1541. 6. Aug. Um bœnhúss kúgUdi bls. 142. 

CCLXXXV. 1541. 4. Aug. Um skógarpart i Hallormsstaðaskógi 
bls. 142. 

CCLXXXVI. [1641 i Aug.). Prófastspartr príors Brands bls. 
142—143. 

CCLXXXVn. [1541. i Aug.] Úr officialisbréfi sira HaUs bls. 143. 

CCLXXXVm. [1541 i Aug.]. Bárðr ferðamaðr bls. 143. 

CCLXXXIX. 1541. 13. Aug. Kolfreyjustaðarbréfið til klerka bls. 
148-144. 

CCXC. [1641 i Aug.]. Ur officialisbréfi sira Magnúsar bls. 144. 

CCXCl. [1641 i Aug.]. Bygging Búlandsness ofl. bls. 144. 

CCXCn. [1541. 25. Aug.]. Um sýslubréf og bygging Sandfells 
bls. 146. 

CCXCm. 1641. 31. Aug. Bréf Gizurar um jarðaskipti Ögmund- 
ar og húsfrií Hólmfriðar bls. 145. 

CCXCIV. 1541. 81. Aug. Kvittan Önnu Vigfúsdóttur bls. 145. 

CCXCV. 1541. 6. Sept. Um Kalmanstungu bls. 146—146. 

CCXCVI. 1641. 11. Sept. Minnisgreinar ýrasar bls. 146. 

CCXCVn. [1541.] ReikningsskaprsíraBjöfnsaffiskibls. 146—147. 



153Ó. BREFABÓK GÍZURAR. Jj^ 

CCXCVÍII. 1541. 14. Sept. Til Haldórs ábóta á Helgafelli 
bls. 147. 

CCXCIX. [1541J. Minnisgreinar í Bjamanesi bls. 147. 

CCC. 1541. 25. Sept. Til Jóiis biskups bls. 148. 

CCCI. 1541. 25. Sept. Hjónaband Sigríðar Einarsdóttur og Kol- 
beins Olafssonar bls. 148. 

CGCII. 1540. í Júlí. Bann á bygging Bjarnanessjarða bls. 149. 

CGCIII. [1541. 30. Sept.]. Menn í dómi Hallvarðs bls. 149. 

CCCIV. 1541. 27. Okt. Prófentubréf Þórunnar Oddsdóttur bls. 1 19 . 

CGCGV. [1539]. Til Geble? bls. 150. 

CCCVI. [1539]. BréfÖgmundarbiskupstil Alþingisbl. 150— 151. 

CCCVII. 1538. 22. Febr. Bréf Geble bls. 151. Nr 111 að framan. 

CGCVIII. [1632]. Bréf Gizurar til Ögmundar bls. 151 ; DI, IX, 
Nr. 503. 

CGCIX. 1532. 15. Marts. Bréf sama til sama bls. 151 ; DI, IX, 
Nr. 504. 

CGGX. 1539. 26. Júní. Bréf Ögmundar biskups til Magnúsar 
von Eyszmyn bls. 152. 

CCCXI. 1539. 1. Júli. Bréf Ögmundar um elliburði sina og 
Gizur sem sinn eftirmann bls. 152 — 1.53. 

CCCXII. 1539. Samtal á Alþingi um kgsbr. um Viðey bls. 153. 

CCCXIII. Forn forsögn (ekki yngri en frá 14. ðld) fyrir sam- 
kvœmis setning, bls. 153 — 154, er hljóðar á þessa leið : 

Assit nobis sancti spiritus gratia. 

Af þui ad sa er hattur hæverskra manna eíftir godri landzinz 
sidsemd ad kalla þann til sijnz samsætiz sem alla gledur Iijfgar og 
sedur þad er hinn heilaga anda einn sannan gud af faudur og syni 
fram faranda þui er þad nu bondanz kiærligur vilie og so hv(s)frey- 
unnar ad hier byriest ein agiæt minnijng gudi til lofz þeim til sæmda 
sem veitsliina veita enn ollum osz thil gledi og gamanz sættar og 
samþyckiz þui ad þar er gud sem ad er riettur kiærleiki kristinna 
manna a milli. Þad er nu ad vier skulum hallda eina skdl gudi hei« 
logum anda til vegsemdar. skulum vier so medur þessa minnijngu 
fara sem godur og gamall er landsinz vani og lesa af athygli. veni 
sancte spiritus. þeir pater noster sem hun er tamari bœnini gud al- 
mattugan faudur þess innilega bidiandi fyrir arnan sijnz elskulegasta 
sonar jesu christi lausnara varz þad han helli yfir osz kiærleikz neista 
sijnz bleszada anda þann ed verndar osz og vardveitir fyrir ollum 
diofulsinz ahlaupum og vondum tilteygingum hinz forna sathans so 
ad nu^) og endrarnær mættum vier þad eina þeinkia tala edur giora 
sem honum væri lof ad. enn allra vara samviskum fridur og farsœla. 
þui giorum nu sem sidferdugra manna er sidur 
og veitum bondanum þess hann bidur. 

1) leiðr.; vœr (I) hdr. 
DipL IsL X. B. 38 



434 "bréfabók GIZURAR. 1539. 

þad er ad drecka af j einum eda þremur 
efftir þui sem sialfum semur. 
eigi ohægt þo storum 
en rædast') med ollv þad vitid ad drecka j fiorum. verum þar med 
gladir og godkatir. kuiklatir þo hæfilatir og hendum ad ollu gaman. 
fordunst kuis og kappyrdi. þrætu. hædni. hgi og langrækni sem lyt- 
ir marga og liota mælgi. huoria gud hatar. Enn huad mig kann god- 
ir menn a hafa brostid j þessum framburdi saker minnar leidinlegr- 
ar langmælge og oraiukra ordatiltæki(a). þa bid eg ydur astsamlega 
allt þad ad forlata þad sem ecki fer rett j mata. 

gledie nu madur mann. Einn sannur gud gledie osz alla saman 
med sœmd og sid. 

CCCXIV. Forsögn um stefnu til Grænlands, án efa frá þessum 
timum (c 1540), sem er svo látandi'^): 

Þetta er riettiir kor^) til grænlandz sem vorer foruerarar ] sijn- 
um bokom hafa vpskrifad. 

Jn primis fra stadzmvla riett komid vestur og so fær þu rett vp 
d vatznes a grænlandi og þar er straumur minstur og þar er hann 
fnj fyrer aullum suelg og hualgrindum þui þeir eru vpa nordurbygd- 
u(m). þa skal hann hafa tuo parta hafz til yrlandz og hinn þridia 
part til jslandz ef þad er so ad vedrid er klart og god siafarsyn 
koren rett j vestur suo sier snæfellz jokull j nor(d)aust fra jslandl 
og huitserk a grænlandi j nordvest.*) 

CCCXV. [1540]. Memoriale bls. 154—155. 

CCCXVI. 1540. 26. Maí. Reikningskapr bls. 155. 

CCCXVn. [1522—1540]. CoUationisbréf bls. 155 ; DI, IX, Nr. 104. 

CCCXVm. [1522—1540]. Áminningarbréf bls. 155—1.56; DI, IX, 
Nr. 105. 

CCCXIX. [1522—1540]. Vígslubréfsforsögn bls. 156; DI, IX, 
Nr. 106. 

CCCXX. Skrá um mál þau, er kirkjunni heyra til bls. 156, og 
er sú skrá svo: 

Þessi aull mal heyra til kyrkiunni. 

aull þau mal sem klerkar kiærast sijn j millum edur þeir eru 
kiœrdir af leikmonnum. 

aull hiuskaparmal og hversu hver er getinn. 

ti]undamdl. 

1) leiðr. = hrœðast; radast (!), hdr. 2) A spassíu við þessa 
grein stendr með hendi Finns Magnússonar: „Grœnland". 3) þ. e. 
kours, kós. 4) Hér eptír koma i bókiani nokkrar lausar setningar 
úr kirkjulögum á latinu; fyrstf „Jn una ecclesia duo prœlati esse 
non debent." Siðast : „Ubi non est consensus utriuaque non est 
conjugium". 



1539. BRÉFABÓK GIZURAR. 435 

heit. testamentuiD. Einkanliga þad mennl) gicfa klaustrum. kyrki- 
um og helgum stodum 

Vernd pilagnjma. 

hordomar og frændsemisspell. 
'' friUulifnadur. 

okur. kyrkiustulldur edur ef þad er sellt og keyíft. 

vm helgibrot og saurgan heilagra stada. 

villur og otrua. 

ef leikmenn draga vndir sig þessi mcil edur onnur kyrkiunnar 
mttl edur klerka edur þeirra misþyrming, jncurrunt excommunica- 
tionem ipso facto et jure. 

CCCXXI. c. 1540. Form að upphafi og niðrlagi á bréfi til kon- 
ungs bl. 156, sem svo hljóðar : 

Ad regem 

Illustrissimo principi Christierno dei gratia Daniœ et Norvegiæ 
regi duci^) Slesvicensi") Holsatiæ. Stormaríæ et Ditmarciæ Comijti in 
Odenborg et cetera. s. p. 

Conclusio. 

Cum hijs paucis prosperetur invictorosis V. R. M. fælicissime in 
Christo. 

CCCXXII. [1622—1540]. Staðarbréfsform bls.166— 157; DI, IX, Nr.l07. 

CCCXXIII. [1538]. Latinubréf, óvist til hvers, bls. 157. Nr. 116 
að framan. 

CCCXXIV. 1538. 4. Apr. Latínubréf til síra Jóns Einarssonar 
bls. 157. Nr. 117 að framan. 

CCCXXV. 1538. 2. Febr. Latínubréf til Odds (Gottskálkssonar) 
bls. 157—158. Nr. 108 að framan. 

CCCXXVI. [1541. 2. Aug.]. Reikningsskapr á Eiðum bls. 158. 

CCCXXVn. [1541]. Kúgildi í Krossholti bls. 158—159. 

CCCXXVIII. [1541]. Juramentum Einari bls. 159. 

CCCXXIX. 1541. 4. Aug. Dómr um Guðna bls. 159. 

CCCXXX. [1541]. Reikningsskapr bls. 159. 

CCCXXXI. [In41]. Prófastsvald Daða bls. 1.59. 

CCCXXXn. [15 í 1—42]. Um dauða Ögmundar biskups 159. 

CCCXXXm. 1541. 28. Júní. Ad memorandum bls. 160. 

CCCXXXIV. [1541]. Til minnis bls. 160. 

CCCXXXV. 1537. Bréf Ögmundar biskups til meistara Geble 
bls. 160—161. Nr. 104 að framan. 

CCCXXXVL c. 1540. Drœttir tillatinubréfsbls. 161, svohljóðandi: 

Utiiusque hominis sanitatem et augmentum gratiæ salutaris. 

Ingentes tihi gratias ago. mi carissime*). tum propter maximam 
erga me benevolentiam qvum piam gratamque meam in omnibus con- 
versationem. 

1) man. hdr. 2) duce, hdr. 3) Slesvícensis, hdr. 4) carij hdr. 

2b* 



436 BRÉFABÓK GIZURAR. 1539. 

non plura notatu digna ad pennaml) accurrunt nobis innotefí' 
cienda. 

statum uestrum conservare dignetur dextra ecli (!) tonantis. 

Amicorum rainimus. 

a me omnia sumraa in te studia ofFiciaque exspecta non fallam 
opinionem tuara. 

CCCCXXXVII. Skrá um siglingastefnur bls. 161, er svo hljóðar: 

Af herlu til hiattlandz vest vart. af hiatlandi lil færeya vest to 
norden. af færey ti^I austur horn vest nordvest, af horned til lang(a)- 
nes nord aust. seu melius. 

af færey til langanes nord nord vest. 

af Gn]mz^i til siglunes aust sudaust. 

af Siglunesi til malraey. 

tak til vara huad straumur edur naufur vind kann forsetia. 

so seigia vitrer menn ad vr Noregi fra stadi sie sio dœgra sigl- 
ijng j vestur til eystra hornz a Jslande austanuerdu. 

Enn fra snæfellznesi þar skiemst er til Grænlandz iiij daga haf 
j vestur ad sigla. 

Enn sagtt er ef sigUtt er fra beren ) riett vestur til huarfsinz a 
grænlandi ad þa muni sigltt vera xij (vikum) sioz fyrir sunnan Js- 
land. 

Hafa vitrir menn sagt ad sudvestur skal sigla til nyalandz vnd- 
an') knjsuvijkurbergi. 

CCCXXXVIII. [um 1540]. Stefnuforsögn bls. 161. 

CCCXXXIX. 1547. 17. Júli. Bókareikningar bls. 162. 

CCCXL. 1540. Um reikningsskap staðarins bls. 162—163. 

CCCXLI. Grein um timatal bls. 163 — 164, og er hún svo hljóð- 
andi: 

Sa er hin íyrsti faustu ingangur er vika er efftir af þorra. kiem- 
ur sumar j þridiu viku paska. fardagar vpa dyradag. 

annar fostu jnngangur j ondverda Goe. sumar j annari viku 
paska. fardagar j huijtasunnu viku. 

Þridie fostu jnngangur j annari viku goi. sumar j pascha viku. 
fardagar j rumhelgu viku. 

fiordi fostu jnn gangur j midia goi. kiemiir sumar a skijrdag. 
fardagar j gagndagaviku. 

íimta þa er vika lifíer (!) goi. kiemur sumar fyrir palmasunnu* 
dag. Er fardagar fyrir gagndaga viku. 

Fra midiu sumri eru 12 drottinzdagar til vetrar. Drottinzdagur 
hinn fyrsti j vetre skal vera hinn þridie fra Cosme og Damiani og 
skal þann ei telia er messudagurinn stendur œ þa er suo ber thil. 
Enn ef þad ber saman £r drottinzdag ber m eda og se þa vid sam« 
an lagt þa Iijdur so hinn fiordi. Eon þad verdur hinn 8 vetur solar- 

1) pm, hdr. 2) vnder, hdr. 



1539. BREFABOK GIZURAR. 437 

alldar. fra droltinz deginum fysta j vetri eru vikur 13 til midz vetr- 
ar og þui midur sem þad er friadagur. sa friadagur er annar fra 
hinum atta deigi ]oIa nema hinn viij vetur solar alldar þa verdur sa 
hinn þridie og skal þann ei telia er atti dagur stendur m þa er suo 
ber (til). 

Jolafasta skal jafnan hefiast hinn næsta drottinz dag fyrir bar- 
barumessu. joladagur skal vera j hinni 11, viku vetrar neraa hann 
sie a fostudeigi þa er hann j tijundu vetrar viku. Einn skal jafnan 
midvikudagur vera mille jola og mizvetrar nema j rimspille þa verda 
ij midvikudagar lausir. 

tuo missiri heita dir. þad er vetur og sumar. 

sumar skal ei koma nær mariumessu j langafostu ^nn xv nott- 
um effter og ei firr enn xx og einni þa leingst er og skal fimtudag- 
ur fyrstur j sumre. þad er hinn þridie fimtudagur fra mariumessu 
og skal þann ei telia er') messudagurin stendur vp (a^ þa er 
suo ber til. þadan skulu hjda xiij' vikur til midsumarz og er drottinz- 
dagur fyrstur a midiu sumri. Einmanudur skal ei koma firr ^nn 
fimtadag fyrir palmasunnudag og ei sijdari en j annari viku efiftir 
paskaviku. 

Sæluvika a vorid er hin viij vika fra paskadeigi. eta huitamat 
midviku qvelldid og laug(ar)d(ags)qvolld. enn þurf(asta)''). 

Sœluvika a hausted hefst midvikudag næsta efftir krossmesso 
þui iij ér j þridiu viku jolafostu. Enn hin iiij er j annare viku lang(a)- 
fostu. 

Laugardagur hinn fyrsti j vetri ^r sa sem næstur er festo Ga- 
lixti huort hann er fyrir eda efftir. 

a miUi mariumessu a langafostu og sumardagsinz fyrsta eru æ 
jafnan ij fimtudagar lauser. 

Prisma iil ix yikna fostu. 

Bru til VI*) vikna fostu. '" j 

Benedic til paska. of, rnííll 

Giq til sunnudags j gagndaga viku. 

Goe hinc til huijtasunnu. 

þa suo ber j hlaupare ad ecki ndst mega annar dominicales 
bokstafur helst hann ad onguu vtan færist þangad nœst efftir sem 
badir eru til samanz. 

Þad baggar nu ad bognar hryggurinn hann bannar nu ad 
fara med pennann. 

GGGXLII. [1541. 28. Júni]. Articular klerkdóms samþyktir á 
Alþingi bls. 164—165. 

GGGXLllI. 1548. 2fi. Marts. Reikningsskapr Skálholtsstóls bls. 
169-174. 

CGCXLIV. 1541. Virðing á staðnum í Skálholti bls. 174—175. 

1) ein (!) hdr. 2) Svq. 



438 HRUNI. 1539. 

CCCXLV. 1548. 8. Apr. Kirkjusilfr i SkálhoUi bls. 175—176. 

CCCXLVI. 1548. 30. Júní. Kvittun um reikningsskap Skálholts- 
kirkju bls. 176—177. 

CCCXLVII. 1570. Dómr Torfa Sigfússonar um kærur Hanes 
Reck og Hannes Elmenhorst bls. 177—178. 

CCCXLVIII. Kirkjulagagrein um hjónaband == DI, II, Nr. 90 A. 

CCCXLIX. [1295]. Alþingissamþykt um melrakkaveiðar = Dl, 
II, Nr. 158. 

CCCL. [um 1540]. Kaupsetning bls. 179. 

CCCLI. [um 1540]. Þingsetning bls. 179. 

CCCLII. [um 1540]. Uppsögn þings bls. 179-180, 

CCCLIIL [um 1540]. Nefnd til Öxarárþings bls. 180. 

CCCLIV. 1404, Alþingissamþykt um vinnuhjú bls. 180; DI, III, 
Nr. 575, F. 

CCCLV. Sektir í lögbók (stutt) bls. 180. 

CCCLVI. 1546. 29. Okt. Um kaup karlægs raanns bls. 180. 

CCCLVII. 1547. 31. Dec. — 1648. 15. Febr. Peningareikningr 
Skálholtsstaðar bls. 181-185. 

CCCLVni. 1553, 27. Júilí. Visitáziubréf Marteins biskups bls. 185. 

CCCLIX. l554,26.Marts. PrestastefnubréfMarteinsbiskupsbls. 185. 

Anno domini CID'' d^ xxxix. 
Hefur so mickid aukist med kyrkiunne sijdan sijra Jon 
Hiedinsson tok vid stadnum Hruna. vi. kugiUde. 

Jtem med berghyl iij kugiUde og iij asaudar kugijlldi. 
Jtem j mortuaria gaf Jon Jonsson ku kirkiunne. 
Þora gellizdotter asaudar kugijlldi. 
arnliotur Einarsson asaudar kugijlldi. 
Þorleifur Biornsson ofritt c. 
Jtem so mickid vtgoUdid j porcio for kyrkiutiunden vt 
j Schalhollt vpa v ar eda vj'. 

Jtem goUdid [subsidium paUij^) vpa iij aar. 
Jtem hefur sira Jon latid giora kyrkiunne nytt font- 
klœde. Jtem nyan slop(p) vel giordan. 

Jtem atti kyrkian kaleik vo ix lod enn (hann) hefur 
feingid annaii ] stadinn er meir vegur. 

Jtem ij krossa er þar hanga a Hkneskiunne. 

Jtem ad auki aUa þa bot sem han hefur giortt a stadnum. 



l^ [subsidij pallium, hdr. 



1539. HAGT. - EGGERT. 439 

177. 15. Júiií 1539. í Skálholti. 

Ögmundr biskup Pálsson kvittar Jón Björnsson fyrir reikn- 
ingskap kirkjunnar í Haga í Holtum. 

Add. British Museum 11,245. 4to (FM. 403) bl. 23:í, skr. um KiOO, 
og tekið upp í máldíigabók Odds biskups. 

Hage 1539. 
Wier Augmund med gudz nad biskup j skalhollti. gior- 
um godum monnum kvnnigtt med þessu voru opnu breíi. 
ad vier medkennunst ad Jon Biornsson hefur stadit oss reikn- 
'ingsskap. sem oss vel lijkar. af kirkiunne i haga. huad hann 
seijgist hafa tekid med .x. kugilldum. enn hefur lofad ad 
leggia þar til ij kugilldi suo kirkian ætti xijc þa hann slepti. 
þui giefum vier og giorum hann olldungis kuittan og akiæru- 
lausann firir oss og aullum vorum logligum epterkomend- 
um heilagrar skalholltzkirkiu formonnum vm greindan haga 
• reikningskap og skilium þad til ad hann halldi kirkiuna med 
heidur og æru bædi vtan og jnnan. sæmi hana med þui. 
sem gud skytur honum j hug. Hier med hofum vier hann 
kuittann gefid vm kirkiunnar porcio þat sem falla kann suo 
leingi sem hann helldur kirkiuna og gardinn þar. Og til 
sanninda hier vm festum vier vort jnnsigli firir þetta kuitt- 
unarbref skrifad j skalhollti Dominica .ij. post trinitatis Anno 
domini 1539. 



"1 



178. 36. Júní 1539. í Skálholti. 

Beéf (Ogmundar biskups) til Meýnen's van Eyszmyn ráðs- 
manns í Hamborg, þar sem hann þakkar honum fyrir viðgern- 
inga við Eggert Hannesson smásvein sinn og Önnu systur hans. 

AM. 266. Fol. bls. 152 (CCCX). Bréfabók Gizurar biskups i af- 
skript síra Haldórs Jónssonar í Eeykholti 1654 — 1657. 

Favor et benevolentia. '^ 

vir egregie. immortales tibi ago et habeo gratias pro 

adulescentulo meo Eggerdth Johannis ejusque sorore anna. 

nam mihi indicavit in plerisque paternum erga se affectum 



440 EGGERT. - ÖGMUNDR. 1539.' 

habuisses. maximopere cupio ut tua humanitas in eadem 
benevolentia erga prædictum adolescentem persistat. qvod 
libenter in posterum recompensare volo. Sijncera eiiam c. t. 
non dedignetur exile munus quod tibi per | ® | | » | mitto 
accipies affectu et effectu meque scito in votis esse tuis 
quam paratissimum. 
vale. 

Skalholti 6 kalendas julij Anno (CD d) xxxix. 
Solito sub signeto. 
Herr Meynent vaneyszmijn 
Honorabili viro Domino consuli Hamburgensi ad manus 
proprias dentur. 



179. [1539]. 

Ögmundr biskup í Skálholti ritar Alþingismönnum lærðum 
og leikum bréf, og skýrir þeim frá, að hann sé forfallaðr 
„að koma nú um sinn á þingið", biðr þá halda vel guðs 
lög og lands, heiðra og hylla konunginn Kristján Friðriksson, 
gjalda konungsins fóvita Clewes van der Merveytze reiðug- 
lega konungs rentu af landinu, með öðru fleira. 

AM. 266. Fol. bls. 150—151 (CCCVI). Bréfabók Gizurar bisknps 
Einarssonar með hendi sira Haldórs Jónssonar i Reykholti 1654 — 
1667. ~ Um ártalið segir Árni Magnússon „1539 ut puto". Aðgæzlu- 
vert er þó, að biskup hefír riðið til Alþingis þetta ár og ritað þaðan 
bréf tjl konungs 1. Júli (Nr. 180 hér á eptir) og nefnir þar út dóma 
(sjá nœstu bréf hér á eptir). Arið 1538 átti ögmundr biskup ýmsum 
stórmálum á þingi að svara, og þá var þar fyrir mál hans og Sig- 
urðar Olafssonar. Einga dóma nefnir biskup á því þingi, og þó hef- 
ir hann þá á Þingvelli verið (Sbr. Nr. 132 að framan). 

Wier Augmund heilsnm olium ydur alþingismonnum 
lærdum og leikum kiærliga med gudz kuediu og vorri, 

Kunngiorum vier ydur kiærir vinir ad osz forfallar ad 
koma nu vm sinn aa þijngid þui setium vier jnn j þetta 
brief þad sem vier villdum ydur sialíir sagt hafa hefdum 
viei hier personuliga verid. 

Jn primis ad þier halldid gud(s) log og landz og sieud 
stodugir j sannri christiligri tru. Þar næst ad þier heidrid 



1539. OGMUNDR. - SANDGERÐI. 441 

og hyllid vorn heygbornasta og naduga herra kong christiern 
fridreksson og gialldid vel og reidvgliga kongsinz íouita ^r- 
liguni manni Glewes van der Merveytze alla þa rentu sem 
kong. Maiestat tilheyrir af landinu. 

þockum vier audmiukliga hanz nad fyrir sitt skrifelsi 
sem hanz M(aiestat) hefur alltijd hijngad j landid (sendt) 
ad almuginn skal halldast med s(ancte) Olafz log og riett. 
sieu og þeir einhuorier sem nockud þickiast hafa til vor ad 
klaga skulum vier setia til personu af vori alfu ad þeim sie 
suarad ad logum sem ecki eru omyndugir nie obotamen dæmdir. 
þui þeim suorum vier ecki. helldur þeirra vmbodzmonnum. 



180. 30. Júní 1539. á Öxarárþlngi. 

DóMR sex klerka og sex leikmanna út nefndr af Ogmundi 
biskupi í Skálholti og Erlendi lögmanni Þorvarðssyni um 
kæru Þorleifs Grímssonar til hústrú Hólmfriðar Erlends- 
dóttur um jörðina Sandgerði (Sbr. DT, VII, Nr. 428 og 429). 

Bisk. Skalh. Fasc. XX, 76, frurarit á skinni fúið til skemda. — 
AM. Apogr. 2418 „accuraté" eptir frnmrilinn. Lýsir Árni innsiglum 
og telr þá „gátu" sína „óbrigðula", að við þetta bréf hafi verið festr 
úrskurðr Ögmundar biskups frá 1539, 1540 eða öndverðu ári 1541, 
sem rifnað hafí frá og týnzt. 

Domur um sandgerdi. 
[Ollumj monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra. 
senda þorleifur eireksson. martein einarsson. arne arnorsson. 

'oíTicialis. fjon einarsjsoni) [ þ]or- 

'gilsson. prestar skalholltz biskupsdæmis. dadi gudmundson. 
skuli tumasson. einar dagfinsson. sœmundur eirekson. jo[n 

sojn. kuediu gudz oc sína. 

kunnigt giorandi ad sub anno gracie. m**. d*^. xxx^. ix^. 
manudagin næstan eptir petursmesso oc pals a almenniligu 

1) „Eg get ei nnnad dæmt, enn ad oL þessu brefi sie sama hönd 
sem d protestatione Sira Jons Einarssonur moti Ogmundi biskupi, 
um Oddastad [DI, IX, Nr. ti79]. Og er þd Sira Jon Einarsson anq- 
ar af |ieim prestum sem vantar i nefndena„ (AM.) 



442 SANDGERÐI. — TETTSMÁL. 1539. 

auxararþingi [uor]um uier kennimennerner j dom nefndir af 
heidursamliguiii herra. herra augmund med guds nad bisk- 
up j skalhollti. enn leikmennerner i dom nefnder af eriindi 
þoruardsyni laugmanni sunnan oc austan œl jslandi. at 
skoda ransaka oc fuUnadardom oql at ieggia. hueria magt 
eda aíl su akiæra eda tilkaii skylldi hafa er þorleifur grim- 
son klagadi til hustru holmfridar erlindzdottur. um jordena 
sandgerdi. nu med þui at þar kom frani sættargiordarbref 
oc samnings uigfus bondti erlindzsonar laugmannz oc hier 
med hans systur. hustru holmfridar erlindzdottur. enn af 
annare alfu grims bonda paisonar oc þorleifs bonda sonar 
hans. þui at (suo) profudu oc fyrir oss komnu. dænidum 
uier fyrnefnder domsmenn med fullu doms atkuædi. adr- 
greinda sattargiord stauduga og fullmynduga. og hana af 
aungum riufast meiga. og adur nefnda hustru holmfridi hafa 
matt j burtu fa adurnefnda jord sandgerdi. huerium sem hun 
hefur uiiiat biskupinum eda audrum til æfinligrar eignar og 
fyr greindan þorleif grimson alldre hafa matt eiga neina til- 
taulu til fyrgreindrar jardar sandgerdis. sidan þetta sattar- 
giordarbref uar giortt þeirra j millum. samþyktv þennan uorn 
dom med oss adur skrifadur herra augmund og fyrnefnd- 
ur erlindur laugmann. og settu sin jnnsigli med uorum jn- 
siglum fyrir þetta domsbref skrifat j sama stad deigi og 
oari sem fyr seiger. 



181. 30. Júní 1539. á Öxarárþingi. 

DóMB sex klerka og sex leikmanna, útnefndr af Ögmundi 
biskupi í Skálholti og Erlendi lögmanni Þorvarðssyni, um 
það hvort kaupskapr sá skyldi löglegr eða fullmyndugr vera, 
sem þeir höfðu gert sín á milli Ögmundr biskup og Teitr 
bóndi Þorleifsson um fasta peninga og lausa. 

Bisk. Skalh. Fasc. III, 9, frumrit á skinni. Fleiri en fímm inn- 
sigli hafa aldrei fyrir bréfið koraið, og eru nú öll dottin frá, nema 
hið fyrsta. — AM, Apogr, 2534. - AM. Apogr. 3859 útdráttr úr 
transskripti frá 1. Júli 1544. 



1539. TEITSMÁL, 443 

Alþingis Domur um kaupskap Teitz Þorleifssonar og 
B(iskups) Áug(mundar). 
Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur tieyra 
Senda Siguardur med guds nad aboti aa þyckuabœ. Sira þol- 
leifur ^ireksson oíTicialis heilagrar skalhollz kirkiu. Snorre 
hialmsson. Gudmundur Jonsson. ^yolfur grimsson og arne 
arnorsson prestar skalhollz biskupsdæmiss. Dadi gudmundz- 
son. jon biornsson. Olafur narfason. pali vi(g)fusson. Sæ- 
mundur eireksson og Sigfus brumarsson^) leikmenn kuediu 
guds og sina kunnigt giðrandi at sub anno gracie CDd. xxx. 
IX. CDanvdaginn næsta epter peturss messo og pdls a al- 
menniligu auxaraarþingi uorum uier j dom nefnder af heid- 
ursamligum herra og andhgum faudur j gudi herra aug- 
mund med guds ncíd biskupi j skalhollti. og ^llendi þor- 
uardzsyne laugmanni sunnan austan og uestan aa islandi at 
skoda og rannsaka og fullnadardom sa at leggia huort sa 
kaupskapur skylldi laughgur eda fullmyndugur blifa sem þeir 
hofdu giort sin j' miUum herra biskupin og teitur bondi þol- 
leifson um fasta peninga og lausa. jn primis kom þar fram 
fyrir oss dandi manna domur. huer so uar latandi at þeir 
hefdi sed laugrettumanna dom med laugmanz urskurdi so 
hliodanda. at teitur bondi þolleifsson uar dæmdur fullmynd- 
ugur til at seha og kaupa med adra dandi menn. og adrer 
dandi menn mætti frialsliga kaupa og skipta uit hann sem 
annan mann. So og hid sama kuittanarbref fouetans hans 
egertssonar. yfer alla hluti þa sem hann haíi brotligur ordit 
kongdomsins uegna sierliga til teknvm steinnes fundi. þui 
at heilax anda nad tilkalladri at so profudu og fyrir oss 
komnu dæmdum uier fyrnefnder domsmenn med fullu doms 
atkuædi allan rettan kaupskap herra biskupsins og teitz 
bonda staudugan. lau(g)ligan og fuUmyndugan j allan mdta 
og aunguan mann neina tiltaulu eíga eda att hafa til þeirra 
peninga sem adur nefndur teitur bondi þoUeifsson hefur herra 
biskupinum feingit. 

Samþycktu med oss þenna uorn dom. greindur herra 
biskup augmund^) og ^llendur þoruardzson laugmann. og 

; 1) Svo frb.; brunnmansson 3859, 2) 3859; augmundi (!), frbr. 



444 ÖGMUNDR BISKUP. 15^9. 

settu sin jnsigli med uorum innsigllum fyrir þetta domsbref 
Skrifat j sama stad degi og dri sem fyr seier. 



182. 1. Júlí 1539. á Álþiiigi. 

Bbéf Ogmundar biskups í Skálholti til Kristjáns konungs 
III., þar sem hann meðal annars skýrir frá því, að Glaus 
van der Mervitz fógeti konungs hafi þetta ár tekið Viðeyj- 
arklaustr og sett fólkið i fjötra, að hann fari órélega með 
konungsbréf, frumrit og afrit bréfsins, sem Glaus hafi borið 
fyrir sig um Viðey, hafi ekki verið samhljóða, sem konungi 
gefi á að hta, biðr konung veita sér Viðey, það sem hann 
eigi eptir ólifað, kveðst nú orðinn aumr gamall blindr maðr, 
vilji losast við biskupsembættið, segir það sameiginlega ósk 
sína og allra, leikra og lærðra, að konungr skipi þeim ann- 
an biskup af vorri tungu og þjóð, og að allir óski, að það 
verði síra Gizur Einarsson. Sendir konungi átta lestir skreiðar. 

AM. 232. 8vo, bl. (ja^— 8b^ (V). Bréfabók Gizurar biskups i frum. 
rili. — Sbr, Finni Joh. Hist. Eccl. Isl. III, 24*5, og Khavns Selsk. 
Skrifter V, 336. 

Suplicatz Biskup 0gmundar: bidia um Widey 
og kosning Gizurar. Copia. 
Vnserem schuldigenn vorplichtigenn gehorsamen vnder- 
danigenn bereithwilligenn denst sy juv^en konincklichen dor- 
chlucticheit vorahnn. stedes gudtwillich bereith. Gnedigester 
konninck wy szamptlichenn bedancken juwen koii. dorch. 
thogeskickeder schrifften vnnd ordinantzien welcher ]nholt 
godtliches wordes vormeldet handthauen. prediken. tholaten. 
so jw kofi.. dorchlucticheit neffens gades gebodt ernstlichen 
gebudt. denn wy myt gades huipe na vnserem vormoge vnnd 
enes jeweliken vorstandes genoichdohn wiUen. oick anders 
nicht wilien befunden werden. So lese wy Paulum thon Rom. 
ahm xiij ca(p). ^in ider sy vnderdanich der ouericheit. wente 
dar is keiqe ouericheit den allene van gode geordent. wol 



1539. ÖGMUNDR BISKUP. 445 

der wedder streuet de wedderstreuet gades ordenunge wente 
se is ein denerinne gades. ene wrekerinne thorstraffe auer 
den de quaeith doith. So hefFt nu jw konninck. dorch. in 
vorgangenn jarenn hir in jwer gnade landt ]slandt vns szamp- 
tlichenn beide geistliches vnnd welthches standes enen geor- 
denten vagedt thogeskicket tho enem ouerheren welcherem 
wy szamptHchenn beides slandes alse jngestait juwer koiin. 
dorch. egener personen entfangeii. angenamen. gehandhauet 
juwen segelen vnnd breuen van wegen jwer kon. dorchluct- 
icheit noich gedan. So moge wij jwer gnade widder nicht 
bergen wodanne wise im dith jar Anno (15)39 in dem ge- 
ringereii talle Glawes van der Merwitz hir in jwer gnade 
lande tho lande gekameii. dar na in korth van vnsem geist- 
ichen guderen ein Cloester mith namen Vidoe genant wel- 
dichlichen ingenamen. de armen lude darvp gefangeii vnd ge- 
bunden. welchor wedder duthloch vnnd landrecht is gehand- 
elt wordeii. De wile deii jw kon. dorchlucticheit jnbesunder- 
linx ein leíThebber godtliches wordes vnd weltliches rechten. 
So godt de Almechtige indem negenden vnde. x. gebodt 
ernstlichen vorbudt. Du skalst nicht begeren dines negesten 
hus. hoeff. maget. knecht. ve offte ichtes wes sin is. Cristus 
sprikt mathei am vij. ca(p). Allent wat gy wilt dat iu de 
lude doh schollen datsuluyge doeth gy om weddervme et 
cetera. dat is dut gesette vnnd de propheten. So wete wij 
offentlih vnd sint des stendich dat wij szamptlichen bis her 
tho vann konningche tho konnincge wente vp jw kon. dorch- 
lucticheit gnadeii nicht anders sint befunden worden denn 
alsze de armefi truwen gehorszamen vnderdanen. vorhapen 
vns oick anders nicht van jwer gnaden weten ock in kei- 
nem wege warmede wy tegen jw koíi. dorch. sodanenn vor* 
kleninge vnnd jnngrepe vnser armen geistlichen guder. wel* 
chor doch jw kon. dorchlucticheit kein recht vnderscheidt 
berichtet is. wo desuluigen vnse vorvaderen gestifftet deii 
armen thor lyffes nottrufft hir in jwer gnade lande bestedi- 
get berichet vnnd begauet hebbeii vor de gades armen de 
dachliches by vns erholden werden. So manich redlich vor- 
stendiger vthlendisscher dusscher man wolstendich mot syn 
welck ein arm volck hir in juwer gnade lande wanet. bid- 



446 ÖGMUNDR BISKUP. 1539. 

den szamtlich ]w koii. dorchlucticheit late sich beter hir 
inne vnderrichten. wente idt is hir ene klene bliuende tidt 
vor de ewich so lanck is. dath men sodane Gloester vnnd 
guder nhu schollde enem anderen thom roue vthdelen. Sze- 
ge wij vor kein godtlich noch naturlich recht an. is oick^) 
wedder vnse loch vnnde landtrecht. Dartho gnedigester koiin- 
inck holdt de copia nicht so wo dath Originai dath wij ju- 
wen gnaden thobetrachten geuen. wii jw koii. dorchlucticheit 
dath Cloester inne hebben vor denn thokamenden vagedt 
des landes dar rekenschup van thogeuende. sint wij wol Iho 
fredeii. nicht allene dath Cioester. sunder dat gantze hele 
stift't tho Schalholite schal in jwer gnade gewalt stau. vnnd 
ick vor mijne egene personen begere nicht anders. den dath 
sodaíie ampthe enes Byschupes mochte van my affgenamen 
werden. wente ick leider ein arm olt blint maii gewordefi 
bin. de tho sodaneii ampte nicht mere denen kan. wyl der- 
haluen jw koíi. dorchluctigheit vnderdanichlichen gebeden 
hebben dat my jn gnade mit dem Gioester Vidoe mochte 
de tidt mines beundes thor nottrufft besorgen. wente idt 
w(i)rt mit my hir ene klene tidt sin. Dathsuiuige wil ick 
tegen jw kon. dorchlucticheit myt mynen jnnygen gebedt 
tho godt dem aimechtigen stedes bidden thouorschulden. Den 
ouerst. gnedigister konninck dat alle ordenunge vnd Religion 
wol erholden werdenn. bidden wy szamptlichen beides stan- 
des jw kon. d(orchluctigheit) wil vns ene anderen vnser sprake 
vnd nation tho schicken. dar wij alle szamptlich vmme bid- 
den. alsze jegenwordigenn her Gisszer Enerssonne. So des- 
uluige juwer konninck. d(orchlucticheit) ahnsteit vnd ge- 
noichsam gefelt Confirmeren vnde jnnsetten tho enen Ouer- 
heren den geistlichen prelaten. de jnbosunderlinx is en leeff- 
hebber godtliches wordes. vp dat gades wordt vnnd dat hyl- 
lige Ewangehum by vns mochte vpgenamen gehandthauet. 
dartho wassen vnnd vormeren. dennsuluigenn wil wy vthe- 
bevol jwer k. d. gehorsam vnd vnderdanich syn. 
fji Gnedigester konninck. wij szamptlich weten dat jw k. 
d; in vorgangen jaren myt velen vpror vnd krigeslofften inn 

1) Þetta orð vanlar í bréfabókina. Árni ritar við „adde" til 
merkis um> að það þurfi að standa. 



1539. ÖGMUNDR BISKUP. - GIZUR EINARSSON. 447 

groten dreplichen schadeii gekameu. So wille wij szamptli- 
chen beide geistlichen vnnd weltlichen standes des stifftes 
Schalholt ]wen gnaden thobehoíTt sodanen schaden nha vn- 
sem vormoge myth viij last fische vorsorgen. thoschiken 
vnnd vthsendeii. deii ouerst jw gnade moth dat rumi) in 
Hamburgor schepen thouorschaíTen laten. Bidden vnderdan- 
ichlichen jw k. d. wit desuluigen gnedichlich ahnnemen vnnd 
vns ein gnedich Here vnd konninck sin. vnnd vns armen 
vnderdanen hir injwer gnade lande by konninck Oleues lach 
vnnd landtrecht latenn bliuen. Dathsuluige wille wy szampt- 
lichen vnnd ein ider jnbosunderheit alsze de truwen gehors- 
zamen vnderdanen stedes gudtwillich thovorschulden befund- 
en werden. Kendth^) godth dem almechtigen jw k. d. in luck- 
saligenn Regemente tho entholden lange gesundth (bevalen)^). 
Datum vp aldingck den dinxte dach negest na petri et 
pauli Anno xv^ xxxix vnder des Stifftes jngeszegel. 
Altidt de gehorszamen vnderdanefii. 

Ochgemunder Pawelszonne 
Bysschup tho SchalhoIIt. szampt den geistlichen 
vnnd weltlichenn standes jn jslandt vor Sudenn. 



183. 1. Júlí 1539. í Skálholti. 

Ögmundr biskup í Skálholti lýsir því, að hann hafi valið heið- 
arlegan mann Gizur Einarsson, með öðrum lærðum og leik- 
um í Skálholtsbiskupsdæmi, til þess að vera biskup og læri- 
föður Skálholtskirkju, því að hann elski guðs orð og kristi- 
legt líferni og sé ekki ókunnugt um lög og frelsi föðurlands 
vors, — og gefr honum vegabréf á konungs fund. • 

AM. 266. Fol. hls. 152— 153 (CCCXI). Bréfabók Gizurar biskups 
i afskript sira Haldórs Jónssonar í Reykholti 1654 — 1657. — Prentað 
hjá Harboe i Vidensk. Selsk. Skr. V, 236—237 (ónákvæmt að vanda). 

Universis et singulis Ghristi fidelibus presentes literas 
visuris seu audituris Augmundus dei gratia episcopus Schal- 

1) pum, hdr.; AM. leiðrétti. 2) „corrige puto ; Bidden (Bedden)" 
AM. 3) Svo; „deleatur" setr AM. við. 



448 GIZUR EINARSSON. - VIÐEY. 1539 

holt{ens)i(s) reverentiam et honorem cura salute in omnium 
salvatore. 

Noverit(is)i) nos Ghristiani^) propter ingravescentem se- 
nectutem et nimiam corporis debilitatem. Schalholtensem dio- 
cesim diulius gubernare non posse. qvamobrem cum ceteris 
clericis et incolis Schalholtensis Ecclesiæ in nomine^) sanctæ 
et individuæ trinitatis honorabilem virum Gissurum Einari 
in superintendentem. et preceptorem predictæ Schalholtensis 
Ecclesiæ elegimus cum sit amator verbi divini et conversa- 
ionis christianæ. cui etiam jura et libertates patriæ nost- 
ræ haud latent. Jdeo per nos emissus existit ad [serenis- 
simum dominum*) regem accquirendæ suæ confirmationis causa. 
qvare rogamus instanter omnes ac singulos ad qvos ipsum 
n hujus vie progressu sive egressu venire contigerit qva- 
tenus^) humane eum pertractent et eius commodum uel cau- 
sam hac in re promovere velint et si præíatus dominus | © j 
I o I alicuius debitor sit. ei assistant in qvocunque indiguerit 
negotio. qvod libenter una cum ipso in posterum recom- 
pensare studebimus. 

datum Schalholt Anno 1539 j Julij 

sub sigiUo. 



184. 1539. á Álþingl. 

ÁLPiNGissAMíYKT um Viðeyjarklaustr, að það skuli „svo standa 
sem komið var til næsta árs" og þangað tii að konungs 
bréf og „vissulegr" boðskapr kæmi hingað aptr í landið. 

AM. 266. Fol. bls. 153 (CCCXll;. Bréfabók Gizurar biskups í 
afskript sira Haldórs' Jónssonar í Reykholti 1654 — 1657. 

Anno (CD d) xxx ix A Alþijngi. 
Þetta var samtal danumanna og samþycki vm þad vorz 
kiærasta og nadugasta herra kongsinz brief sem þa var vp- 
lesid og vpa vid£y hliodandi ad þar þottust ongver menn 

r 

1) Harboe leiðrétti; noverit, hdr. 2) Christin, hdr.; AM. leiðrétti; 
Harboe vill leiðrétta : charissimi. 3) nominœ, hdr. 4-) [dominum se- 
renissimum, hdr. 5) qvantenus, hdr. 



1539. VIÐEY OFL. 449 

lil yíír ad dæma hanz kongligrar Majestatis brefi. Enn þo 
virtist flestuni alleinasta j þui nadugasta herra kongsinz 
brefi vera nockur nyung laganna vegna. Þui var þad sam- 
þyckt ad firr greint Videyarklaustur skylldi so standa sem 
koniit var til næsta arz jnn til þess ad hanz nadar skrifelsi 
eda vissuh'gur bodskapur kiæmi hijngat aíTtur j landid. 
Hier vm et cetera. 



185. 2. Júlí 1539. á Bessastöðttin. 

Claus van der Marvisen, hirðstjóri og höfuðsmann yfir alt 
Island, gefr sinum góðum vin Didrek van Minnen umboð 
það, er hann hafði af konungi yfir Islandi, „bífalar" hon- 
um klaustrið í Viðey með öllum tekjum, svo og garðinn á 
Bessastöðum, og veitir honum „kongsins sýslu Gullbringuna". 

AM. Fasc. XLIX, 22, frumrit á skinni. Innsiglið er dottið frá. 

Þad giori ek clauus van der maruisen histiorii) og hauf- 
udsmann ýfer allt Jsland. godum monnum kunnigt med þessu 
minu opnu brefi. ad ek hefi gefid fullt og allt laugligt um- 
bod minum godum uin Didrek van minnen. Suo fuUt og 
framarh'ga sem ec hefi sialfur af nadugazta herra konnung- 
enum ýfer auliu Jslandi. under retta grein og reikningskap 
uid mig. skal hann j aullum hlutum suo fram fara sem 
rettum umbodsmani ber ad laugum. skickia^) huerium manni 
laug og rett. stýrkia riettlata. enn strafa oraduanda. Suo og 
hefi ek bíjfalad honum klaustrid j uideý. med aullu þui sem 
þar til heyrer. gaurdum. gozsi. kuiku. daudu. faustu og 
lausu. skal hann jarder bjggia. leigur og landskýllder upp 
bera suo sem þar hefer ad fornu uerid. og adrer radamenri 
hafa þar upp borid klaustursens uegna. þeir sem fyrir hann 
uerid hafa. Saumuleidis hefi ec bíj'falad honum garden a 
bessa(s)tauduni. ad hann setie þar folk sem hann sier bezst 
bíjhagar. og kongdominum og mier hellst megi til gagns og 
nýtta uerda. Hier med hefi ec unt og veitt fýrr skrifudum 
Didrik mins herra kongsens sýslu gullbringuna suo sem full- 

1) Svo. 
Ðipl. lal. X. B, fé 



450 JARÐAKAUP. 1539. 

megtugum sýslumanni ber ad hafa. og godur gamall uani 
er til. skal hann j aullum hlutum suo fram fara og folkid 
med rettendum hallda. suo sem gaumul syslumanna bref 
ut uisa og inni hallda epter laugum. Skulu þeir aller kuitt- 
er er hann kuitta gefur under rettan reikníngsskap uid mig. 
Skulu {>esser miner giorningar standa til næsta auxarþings^). 
Ok til sanninda hier um festi ek mitt jnnsigh nedan fyrir 
þetta bref. Skrifad d. bessastaudum sietta nonanæ^) julij. 
anno domini. CD. d. xxxix. 



186. 22. Júlí 1539. í Múla. 

25. Janiiar 1542. á Hólum. 

JóN biskup á Hólum selr Ceciliu Pétrsdóttur jörðina Sigiu- 
vík á Svaibardsströnd — með þeim skilmála að jörðiu faih, 
þegar Cecihu missir við, undir það barn eða þau börn, er 
hún eigi með síra Sigurði Jónssyni, — tuttugu hundruð í 
Sýrnesi í Reykjadal og önnur tuttugu hundruð í Hvammi í 
Höfðahverfi, fyrir Fjósatungu í Fnjóskadal og HvítadaUna 
báða í Saurbœ. 

Eptir afskript staðfestri 29- Mai 1703 á Helgafelli af Gísla Sig- 
urðssyni og Amunda Arnasyni eptir transscripto á skinni frá 19. 
■Okt. 1598. — Agrip af þessu bréfi er i Laodsbókasafni 61. 8vo með 
Jiendi Árna Magnússonar „Ex apographo Sira Einars Gislasonar a 
Helgafelle. Ezcerptum". 

Þad giðrum vid^) ketill prestur tumasson. þorgrijmur 
þorleifsson. Grijmur Einarsson. Gödufia monnum kunnugt 
med þessu voru opnu Brefe. ad þd lidid var fi-d hijngad- 
burd vors herra Jesu Christi 1539 dr j mwla j reikiadal 
þridiudægenn næstan fyrir Jácobzmesso. vorum vier hid. sd- 
um og heirdum d ord og handaband verdugs Herra Bisk- 
ups Jons af annare alfu enn ciciliu petursdotter af annare 
ad so fyrir skildu. ad nefndur herra Biskup Jon sellde Ce- 
cíliu petursdotter jðrdina Sigluvij'k d sualbarsstrðnd^) med 
ðllum þeim gðgnum og giædum er greindri jðrdu d med 
Iðgum ad filgia. med þeim skilmdla ad þd CeciHa fellur frd. 



1^3Í). JARÐAKAUP. - VÍÖEYJARRÁN 4i5i 

þcL falle greiud prd Sigluvijk til £ignar vnder þad barn <&éa, 
Bðrn sem nefnd Cecilia cL med Sira Sigurde Jonssine. Hier 
i mot gaf adur greind Gecilia nefndum herra Biskup Jone 
jðrdina fiösatungu ,] fniöskadal med 0llum þeim gðgnum og 
giœdum er greindri jordu d n>ed Iðgum ad filgia. iskillde 
huðrt þeirra hallda þeirr^ j^rdu til laga er k^ipte. £nn Bisk- 
upenn suara lagariptingum d bddum. hier med j sama 
■ liandabande sellde adur nefndur Biskup Jön greindri GeciRu 
" xxc jjðrdunne Sýrnesej reikiadal. og xxc j jðrdunne huamme 
j hðfdahuerfe med ðllum þeim gognum oggiæduni ergreind- 
um ]ardar pðrtum a raed Iðgum ad filgia. hier ] möt gaf 
adurnefnd Gecilia huijtadalina bdda j' Saurbæ vestur j huols 
kirkiu sökn med ellum þeim gðgnum og giædum er greind- 
um jðrdum d med Iðgum ad filgia. ^killde huðrt þeirra 
hallda til laga þeiui jðrdum er keipte. ent) .^uara lagariftijc^- 
um óL þeim er selldie. Og til sannenda hier vm sette adur 
nefndur herra Biskup Jön sitt jnnsigle meá firrgreindra 
manna innsiglum fyrir þetta Bref er skrifad var d hoolum 
j hialltadal oL Palzmesso vjSi veturinn Anno domini 154^. 

Þad medkennííst vid Dade Arnason og Jðn Sigurds- 
son. ad vid hðfum sied og yferlesed so iatande Bref ord 
epter ord sem hier fyrir ofafi skrifad stendur med þremur 
heilum hangande oskertum jnnsiglufQ. Og til sannenda hier 
vm setium vid ockar jnnsigle fyrer þetta TranscriptarBref. 
huort skrifad var d mðdruvðllum j £yafirde. þann í^ dag 
octobris Anno 1598. 



187. BO. Júlí 1539. í Reykjahom. 

Ögmunde biskup i Skálholti og tólf klerkar dæma þá Clays 
fan der Marwitse og Diðrik af Minden og alla þeirra fylgj- 
ara fajlna i það hæ^ta pálans baniQ> s&m ,fQXa og gripu 
Viðeyiarklaustr á fnóti öJlu lögmáli. 

Rasks safn é Háskólabókhlöðunni í Khöfn Nr. 48. 4to bl. 145— 
. 'd48'), afskript fré 18, öld, gerð „Eföer eigen þeckianlegre hendi aal. 

1) Eptir afskript frá Guðbf^ndj .Jpnssyju. 



452 VIÐEYJARRÁÍÍ. 1539. 

Prof. Arna Magnussonar", en hann hafði ritað eptir fúnu frumriti 
Skálholtsdómkirkju, sem ónýttist meðan eptir því var skrifað. Fer 
Árni svo feldum orðum um dóm þenna og frumrit hans : 

„Domur þesse um adtekter i Videy Anno 1639 er skrifadur 
epter kalfsskinnsbrefe miog rotnu (sem) forgeck medan epter þvi 
var skrifad er tilheyrde SchalhoUts Domkirkiu. voru fra þvi öll inn- 
sigle og allur nedre parturinn fyrer nedan skriftina, so ecki vard 
sied hvort þar under hafde innsigle verid eda eige, þo syndest mier 
samt þad mundi originall vered . hafa, skriftenn var ad visu so gom- 
ul. Jafnframt þessu pergaments brefe hafdi eg fyrer mier brefabok 
bishups Ogmundar (er eg so kalla) hvar inne þesse domur 8te[n]dur 
fuUkominn með heudi sira Jons i Villingahollti, og er þar innskrif- 
adur (so sem audsied er) epter þessu sama pergaments brefe, þvi 
flestu ber saman eirnin þeim ordum sem i þessu permentsbrefi 
oriett skrifud eru. I þridia mata hafde eg fyrer mier Copiu med 
hendi sira Biarna Hallgrimssonar af þeim heila domi ritada þa hann 
var i Skalhollti, og skrifada (sem vist er) epter þvi sama kalfsskinns- 
brefe þa þad var læselegra en nu er þad. Epter þessiim tvennum 
Copium fyllte eg þad sem nu Terdur ecki lesid i kalfskinns bref- 
enu, Eru annars þessar tvær Copiur so ad segja riett samhlioda 
brefenu i þvi er en nu er læst þar inne item sarahlioda sin a mille, 
nema þar sem eg annoterad hefe variantes lectiones a m!nu apo- 
grapho eda hier aptan vid, so þar af auddœmt er ad þad sem nu er 
burt rotid nr pergaments brefenu, kunne ur þessum copium tuto ad 
restituerast". Sbr. DI, II, Nr. 79, 91 og 365. 

Um adtekter i Videy anno 1539. 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heyra 

senda Þorleifur Eyreksson. Marteinn Einarsson. arni arnors- 

son offíciali^). Brynjolfur Halldorsson. arne [Jonsson.^) [Frey- 

steinn Grímsson. Eyolfur grimsson. Þordurp) Olafsson. Jon 

i) „officiali. so stendur þad skrifad i kalfskinnsbrefenu. I brefaibok 
Ogmundarbiskups stendur officialis. meiningin a ad vera officiales þvi so 
voru þesser þrir" (AM.) 2) „Arne Jonsson þetta Jonsson er olæst i 
kalfskinns brefenu. I Copiunne sem var med hendi sira Biarua var 
lacuna þar fyrer, þvi þad hefur og þa olœst vered, er hun var giord. J 
brefabok Ogmundar stendur þad skirt, og hefur þar læst vered er sira 
Jon bokina ritade. Freysteinn Grimsson, Eyolfur Qrimsson, Þord- 
ur, er ölldungis olœst i brefinu, en i brefabok Ogmundar stendur þad 
so. J Copiunne med hendi sira Biama stendur Freysteinn Grim^son, 
Olafur Grimsson, Oudmuiidur Olafsson. hefur þetta an efa oskirt 
vered i brefinu, þa sira Biarne þad afcopierade, og hann i þann mata 
lesed (Hafur fyrer Eyolfur (hvad oriett er) og Chidmundur fyrer 
Þordur, sem 05 mun oriett vera**. (AM.). 



1589. VIÐEYJARRÁN. 453 

Þorleifsson. Biarni Þorgilsson. Jon Halldorsson. Runolfur Bla- 
siusson prestar Schalholts biskupsdæmis K. G. og sina^). kunn- 
igt giorandi. ad sub anno gratie M. D. XXX: og IX^) vor- 
um vier i dom nefnder af vorum virdulegum faudur. herra 
Augmundi med gudz nad biskupi i Schalholti ad skoda. ran- 
saka og fullnadardom a ad leggia. hveriu þeir væri seker i 
kirkiunnar sauk^) sem foru heim i Videy Hvitasunnudag. 
reyfudu klaustrinu og aullum þess peningum. baurdu folk 
og bundu Hvitasunnunott sialfa. haufum vier ransakat bædi 
keisarans laug og kirkiunnar og innvirdulega skodad og 
finnzt þad hvergi ad svoddan verk sie eigi forbannat og 
bundit under bannz afall sem vor helgazti fader pavinn sialf- 
ur giorer grein aa. Eigi sidur finnzt lioslega i bannsakabrefi 
Jons erhci*) biskups med hans vn undirbiskupum i Noregs 
koiigs riki hvert ad svo hliodar anno salutis M. cc. l xx og 
VII. Jon med guds miskun Erchibiskup i Nidarosi. Andres 
med þeirri saumu miskun biskup af Oslo. Jaurundur biskup 
af Holum. Erlendur biskup af Færeyium. Arni biskup af 
Schalholti. Arni biskup af Stafangri. Narfi biskup af Biorg- 
vin, Þorfinnur biskup af Hamri senda aullum monnum i 
Nidaross Erchibiskupsdæmi. þeim sem þetta bref sia edur 

1) [„k. g. og sina. þetta stendur ei i kalfskinnsbrefínu, ei heldur i 
Copiunne med liendi sira Biarna, og aldrei hefur þad vered bodad inn 
i kalfskinns brefed hoc loco, qvod addo, ad eg ei sidan meina skuli, 
þad kunne hafa stadid á spatiu einhvers stadar, þott nu være afrifed 
og hier inn bodad ex margine. hefur so sira Jon sett þad til ex pro- 
prio cerebro, ad complendum sensum sem ogad visu vera d". (AM.). 2) 
„þetta artal MB.XXXIX. er nu oUdungis burt roted ur kalfskinns bref- 
inu. J brefabok Ogmundar og Copiunne med hendi sira Biarna stend- 
ur þad klart: Item stendur med temmilega gamalli hendi skrifad ut- 
an a kalfskinns brefid: Danskra uppá þydverska sem rœntu i Videy 
anno 1539. hvar af rada er, ad þad hafe og so innan i brefenu stad- 
ed þa þad var sknfad. Hier fyrer utan stendur ofan fyrer þessum 
dome i brefabok Ogmundar biskups : um adtekter i Videy anno 1539. 
Item stendur i nefndre brefabok biskups Ogmundar (fyrer utan þennan 
heila dom) eitt extract ur þessum domi, qvod alibi habeo, og er þar 
þetta sama artal a. verbo, de anno nullum est dubium". (AM.). 3) 
Hingað er visað eptirfarandi athugsemd, sem stendr þversum á spáss- 
íu : ,^ita est in tabula plenis litteris, et ita legit Jonas Erlendi i brefa- 
bok biskups Augmundar hoc loco non vero logum, ut est in compendio 
hip.c collecto qvod etiam exhibet eadem Brefa,bok^, 4) Svo í hdr. 



454 VrSEYJARRiN. 1539. 

heyra Frid og fagnat i drottni Jesu kristo. med þvi ad vor 
ahyggia og astundan er forsia ad veita folksins saluhialp og 
vora undirnnenn visa giaura af þeini hlutum sem þeim væri 
tíýtsamlegir at vita. og þeirra sidu og medferdir draga aleid- 
is til betranar. þa badum vier miuklatliga miskunsaman gud 
ad hann bliesi^) oss i briost gipt himneskrar speki, veitandi 
vitín og upptendrandi vorn alhuga og giord til þess at vor 
aktan tœki af honum upphaf. og med sialfs hans miskun 
kiœmi hun til skyllduligrar^) endalyktar. af þvi ad lærdir 
menn þeír sem skipader eru til gudligrar þionustu eigu i 
ftrllkomnum fridi og frelsi gudi at þiona. þa endurnyium 
vier med rauksemd þessa biskupa þingskipan þa sem giordi 
[godrar minningar^) Vilhialmur kardinali i Noregs kongs 
ríki. þa er hann framdi þar þat embætti sem herra Inno- 
centíus pafi hafdi hann til skipat svo sem sinn legatum. ad 
hver sem af sialfs sins vilia og valldi gengur a annars fasta 
eign. eda dregur undir sig annars valld med ofriki. þa sie 
hannf af sialfu verkinu bundinn med bannz atkuædi. med 
raorgum aiidrum greinum. Sa er hinn fyrsti atburdur ef 
nockur fellur i fyrirdæmda villu. fyrirlatandi rietta tru. ann- 
ar er sa ef nockur setor saman nyia villu. Sa erhinnþridie 
atbördtir ef nockur tekur þa menn til sin eda ver þeirra 
mal. Hinn íiorde er sa atburdur ef nauckur seijger svo at 
Romaborgar kirkia sie eige haufut kristninnar og henne sie 
eige hlydanda. Sa er hinn fimte ef madur slœr klerk eda 
klaustramann. eda audruvis misþyrmir med heiptugre hendí. 
Sa hinn siotti ef veralldlegir valldzmenn giaura krafer eda 
skylldu gera pyntingar a klerka eda kirkiur. Siaunde er 
sa ef madur brenner kirkiu viliandi. attandi*) ef nockur 

1) Hér er þessi athugasemd á spássiu : „Mcesi hefir sr. Jon Er- 
léndsson skrif'ad in secnndam tabulam membranœam". 2) A spássíu r 
„tylldugrar sr. Jon Erlendsson''. 3) „Þau tvau ord: godrar ntinn- 
iitgar standa ei i kalfskinnsbrefinu og ekkerl merki til ad þau hafi 
Hoc loco innbodud vered ex margine. J Copiunne med hendi sira 
fiiarna voru þau ecki, Er so ad statuera ad sira Jon Erlendsson hafi 
þau eX suo tillagt, heldur en ad þau hafi stadid innbodud einhvers 
stadar in margine hvad þo annars kynni ad vera, þvi margines eru 
tfiikið part burtrotnadar af kalfskinnsbrefinu" (AM.). 4) „aííe skrif« 
Rr Sí. Joti", ítendr hér á spássíu. 



1539. VIÐEYJARRÁN. 455 

brytur kirkiu eda giaurer i henni nokkut afskramlegt illvirke. 
Sa er hinn niunde ef rnadur falsar pafans bref. eda hefur 
hann þar sem hann veit at falsat er. þa er [sa] i banne^). 
Sa er hinn tiunde ef nockur samneyter bannsettum manni, 
Sa er hinn ellefti ef nockur fer med skot eda valslaungur. 
til þess ad drepa kristna menn. Tolf'ti er sa ef nockrer 
ræna Romveria eda adra kristna kaupmenn.^) I þrettanda 
stad stendur skipan Gregorii pafva Decimi. med hverri hann 
lagdi bann a alla þa menn sem med nauckru ofriki eda 
agangi þraungva biskupa eda lærda menn til þess at leysa 
menn af banns atkvædum. Sa er hinn fiortandi atburdur at 
ef leikmenn i hverre stiett þeir eru neyda til þess forstiora 
heilagrar kirkiu ad under leikmanna valld leggizt heilagrar 
kirkiu fasta eigner þa sieu þeir i banni. þvi lizt oss sem 
þessar helgasta faudur pafans skipaner og heidursamlegazta 
legatavalld þrandheims domkirkiu^). Erchibiskupinn med audr- 
um lydbiskupum muni fuUnægiazt*) ad bannfæra svoddau 
ogiorningsmenn sem þvilika hluti bruka. þvi ad heilags anda 
nad til kalladre. at svo profudu og fyrir oss komnu. sdgi- 
um vier med fullu dðms atkvædi. Glavus van der Marvitz. 
Didrek og alla þeirra medfylgiara fallna i hit hæsta pafans 
bann. sem heim foru og gripu Videyiar klaustur i moti aullu 
laugmali og þeirra peninga alla fallna undir klaustur og 
kirkiu. þa sem her i landit eru. en þa peninga sem upp 
kunna ad friettazt utan landz þa dæmdum vier vorum heyg- 
bornazta herra konunginum sem þeir hafa reyfad bædi þar 
og annarsstadar. þvi fyrrskrifadur Didrek hefur med sinum 
fylgiurum framit aull hin svivirdleguztu^) bannzverk. þvi 
hann hefur bædi svivirt klerka og klawstramenn utan kirkiu 
og innan. Eigi sidur dæmdum vier þa alla skyllduga ad 
taka lausn og skripter. sem þeim hafa samnetiasts). hvert 

1) „Kálfskinnsbrefed og Copiann meílbendi siraBiarna hafa hocloco : 
þa er ibanne. J Brefabok Ogmundar biskups: atfalsater þo- ibanne, 
qvcd manifcste corruptum est, alterum qvoqTe mancum" (AM.). 2) „I 
Brefabok biskups Ogmundar stendur : eda adra klaustramenn, perperam". 
(AM.) 3) Á spássíu : ,,kirkia hefur sr. Jon skriíad i brefabok Ogmund- 
ar vitiosissime" (AM.). 4) A spássíu: „nægiazt sr. Jon" (AM), 5) 
„svÍYÍrdul". sr. Jon". (AM.). 6) „ita tabula pergamena, apograph' 
wm manu Bernonis Hallgrimii & Jonas Erlendi hoc loeo; corri- 



456 VIÐEYJARRÁN. 1539. 

heldur þeir era utlendzkir eda innlendzkir. leiker eda lærd- 
er. og skiliazt alvarliga vid svoddan ogiorninga. hier epter 
med sannri audmykt. 

Samþyckti þennan vorn dom med oss adurskrifadiir 
Herra Augmund med auUum^) [saman komnum*'^) kenni- 
monnum SchalhoUts biskupsdæmis. og setti sitt innsigU med 
vorum fyrrgreindra presta innsiglum fyrir þetta domsbref. 
Skrifat [i Reykihollti^) næsta daginn*) epter Olafsmessu fyrre. 
a sama ari] sem fyrr seigir. 

B. 

Landsbókasafn 62. 8vo, afskript gerð fyrir Árna Magnússon „Ur 
brefabok Ogmundar biskups" (AM.). „Þessi dömur er þar Ivisvar 
rítadur, i einum stad fullkominn so sera hann hefur vered conciper- 
adur, og i ödrum stad extract". — 

Domur um adtekter j Videy Anno 1539. 

Svo felldur domur hefur geinged um þd sem heim föru 
j Videý hvitasunnu nott. ok toku klaustred ok alla þess 
peniiiga. sem her eptir stendur skrifad. 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sicL edur heyra 
senda Þolleifur Eireksson. Marthenn Einarsson. Arne Arn- 
orsson officiahs. Bryniolfur Halldorsson. Arne Jonsson prest- 

gendum tamen est, ut puto samueytst. Ðubium id mihi postea visum 
est, et alterum alvarl. (!) rectius imo samnœtlazt genuinum est, et alibi 
occurrit, vide Pals biskups sogu" (AM.). 1) „nted aullum kienne- 
monnum etc.. Ita tabula pergamena, apographum per Bernonem 
Hallgrimi exaratum et Jonas Erlendi in Brefabok Ogmundar biskups. 
Ego vero uon intelligo qvomodo hœc consistant nisi addatur vox na- 
legum*) vel similis qvœdam." (AM.). 2) [Fyrir ofan linuna með sömu 
hendi. 

3) Svo, hdr. 4) „J kalfskinns brefinu verdur eckert lesed miUe 
ékrifad i og ari sem fyrr seiger, Er þar þo a miUe þessara orda 
ecke meira bil enn svara kynni tveimur ordum, so sem ef vered 
hefdi: Skrifat i BeykholUi a sama are sem fyrr seiger. Þad er 
audsied ad ecki hefur þar nœrri þvi rum feinged allt þad scm i Bi'efa- 
bok Ogmundar biskups stendur hier inn a mille, nefnelega: Beyki- 
hollti noesta daginn epter Olafs messu fyrre a sama. Er so liklig- 
ar til ad gieta. ad dagurinu sa er hier nefnist mune annathvort hafa 
af incuria scriptoris vered gleymdur i þessu kalfskinns brefe eda og 

*) 3vp. 



1539. VIÐEYJARRÁN. 457 

ar. med [iiij og xx.^) kiennemonnum Skalhollts biskupsdæm- 
is kvediu Gudz ok sina kunnugt giaurande ad sub anno 
gratiæ M". D^. xxx^. ix^. i Reykhollte j Borgaríirde. vorum 
vier j dom nefnder af vorum virduligum faudur herra 0g- 
mund med Gudz ndd biskup j Skalhollte ad skoda ok ran- 
saka ok fullnadar döm d ad leggia hveriu þeir være skylld- 
uger j kirkiunnar Iðgum sem föru heim ] Wideý hvitasunnu 
dag. reyfudu klaustrinu ok ollum þess peningum. bordu folk 
ok bundu sialfa hvitasunnu nött. Hðfum vier ransakad bæde 
keisarans Iðg ok kirkiunnar ok innvirduliga skodad. ok finst 
þad hverge ad svoddan verk sie ecke forbannad og bundid 
under bans áfelli. sem vor helgaste fader Pavenn sidlfur 
giorer grein d. Eigi sidur finst liöslega j bannsakabrefe 
Jons Erchibiskups med hans vij underbiskupum ] Noregs 
kongsins Riki. med hveriu brefe ad hann setur bannsetning- 
ar sverd j giegnum alla þcl sem ad dirfast ad draga under 
sig med vallde ok ofrike ok rangindum heilagrar kirkiu 
fastaeigner. edur bruka adra þvilika ogiorninga þvert d mote 
Gudz Iðgum ok manna. þd sie þeir bundner med stæsta 
Pavans banne. med mðrgum ðdrum greinum sem þar ad 
luta. Þvi ad heilags anda ndd tilkalladre ad svo profudu ok 
fyrir oss komnu dæmdum vier med fullu doms atkvæde 
Clavus fan der Marvits. Didrich ok alla þeirra medfylgiara 
fallna j þad hæsta Pavaiis bann. sem föru ok gripu Wid- 

heldur ovarlega i fyrstu opter ordid, en vered so settur ut a spati- 
unne og bodadur inn þar sem nu er lacuna i brefinu, alíka og vída 
finnast dæmi i gomlum brefum ad einu og odru er gleymt sem sid- 
an er sttt in margine, og bodad inn i textan, efi þa þvi, a stundum 
er atridid vered hefur i brefenu. Hvad ef so vered hefur, þa hefur 
sira Jon Erlendsson fært hann af spatiunne inn i textann so sem til 
hefur ætlad vered. En hafi hann þar ei sfadid og hafi olldungis 
gleymdur vered þa mun sira Jon hafa fundid þennan dag annotera- 
dann i einhverium odrum documentum og þadan sett hann hier inn, 
med þvi þo audsied var ad daginn vantadi. En hino (&d dagurinn 
hefde staded in margine) villde eg helldur til geta, og kynne þad vel 
ad vera þo þess nu ei giæte þvi meste partur marginum er af bref- 
inu burtrotinn. Copian med hendi sira Biarna hialpar hier ekkert 
uppfiL sokina,, þvi allt hefur eins olæsilegt vered þa hun skrifud var 
og hefur þvi ætlud vered eyda so sem fyrer par ordum". (AM.) 1) [„so 
stendur þar. annars voru þeir alldri nema xij" (AM.j. uíím.- 



458 VIÐEYJARRÁN. — PÉTR EINARSSON. 1539. 

eyiar klaustur o, möte ðllu Iðgmale. ok þeirra peninga alla 
fallna under klaustur ok kirkiur þd sem her ] landed eru. 
Enn pd peninga sem upp kunna ad friettast utaii landz. þd 
dæmdum vier vorum heigbornasta herra konginum semþeir 
hafa rænt ok reifad. bædi þar ok annarstadar. Hefur f}Tr- 
skrifadur Didrich med sinum fylgiorum framed oll hinu svi- 
virdiligustu bannsverk. þvi hann hefur bæde svivirdt klerka 
ok klaustramenn. utan kirkiu ok innan. Eigi sidur dæmd- 
um vier þd alla j bann og forbod. ok skyllduga ad taka 
lausn ok skripter af biskupinum sem þeim hafa samlagast 
ok samnetiast. hvort helldur þeir eru utlendsker eda inn- 
lendsker. lærder eda leiker. ok skiliast alvarlega vid svodd- 
an ögiorninga hier epter med sannre audmykt. 

Samþyckte þennan vorn dðm med oss fyrrskrifadur 
herra Ogmund. ok sette sitt insigle med vorum fyrrnefndum 
domsmanna insiglum fyrir þetta domsbref. skrifad j sama 
stad. deige sidar enn fyrr seiger. 



188. [1539]. 

ÖGMuiíDB biskup setr Pétr Einarsson i sterkasta bann og 
forboð fyrir heitrof við sig, fyrir það, að Pétr hafi verið í' 
töku Viðeyjarklaustrs með þeim Claus fan der Merwitse 
og Didrik af Minden og fyrir að hafa skrifað umboðsbréf 
yfir Viðeyjarklaustr og öllum þess peningum. 

Landsbókasafn 62. 8yo afskript gerð fyrir Árna Magnússou „ur 
brefabok Ogmundar biskups". Þetta bréfságrip fylgir Reykholtsdónú 
Ogmundar biskups 1.539 um Viðeyjarrán i bcéfabókinni. Prentað í 
Finni Joh. Hist. Eccl. Isl. IV, 247 ( á ísl. og latinu). ; 

Enn saker þess ad þu Petur Einarsson hefur rofed þina. 
trulofan vid oss. og samnetiast þessum bannsettum monn- 
um. sem svoddaö ogiðrning hafa giort. þvert d mote Gudz 
Iðgum ok landz. Hier med hefur þu skrifad umbodsbref yf- 
er Wideyiar klaustur ok ðllum þess peningum. þvert d mote 
Gudz íðgum ok manna. þvi setium vier þig j hid sterkasta 
bann ok forbod ok fyrerbiödum þier aad hafa nockra hand- 



1539. JARÐAKAUP. 459 

tiering med annad kristed folk fyrr enn þu kiemur til fvor 
til idranarj ok yferbotar. 



189. 3. August 1539. í Skálliolti. 

Ögmunde biskup í Skálholti selr Jóni presti E''ríkssyni jarð- 
irnar Steinólfsstaði, Marðareyri, Steig og eyðikotið Kallstaði 
í Veiðileysaríirði, Þverdal í Aðalvík og Unaðsdal á Snæfjalla- 
strönd fyrir Eyri í Bitru, Gröf og Hvítahlíð, af hvorri hendi 
með þeim kúgildum, sem fylgja eiga. 

AM. Fasc. XLIX, 23, fruniritið á skinni komið frá Sæmundi 
Magnússyni á Hóli í Bolungarvík, — Á spássíu frumritsins ritar 
Arni Magnússon : „Ogmundr biskup var fangadr fyrir alþing 1.511. 
verdr so arstalit rangt ad vera". En utan á bréfið lætr hann rita og 
og ritar sjálfur undir: „drstalid a þessu brefe (1541) er rangt. Anno 
15íl9. sidast j Augusto fieck Ogmundr biskup Dada Gudmundssyni 
Eyri i Bitru og Hvitahlid. er hann j brefe þar um giordu seigist 
feingid hafa af Sira Jone Eirekssyne^). verdr svo þetta bref elldra 
ad vera. mun giort vera 1539. Þetta skrifaz hier svo enginn þar af 
i villu leidiz. — Arne Magnusson. 1707". — Meðal Apogr. Árna 
995 er afskript þessa bréfs, einmitt eptir þessu frumriti, og ritar 
Árni þar leingra mál um bréfið ; eru orð hans þar þessi: „Ex 
orig, Sœmundar Magnussonar ö- Holi i Bolungarvik. Arstaled i 
þessu brefi er skírt og klcLrt xl.^ i". hvad eg annotera til þess. 
ad þad ecki ville raig sidann. eda fære i efaseme um. hvort þad so 
sie. Annars verdur þelta drstal rangt ad vera. þvi Ögmundur biskup 
var fanginn fyrer alþing 1541. og kom (sem líkast er) aUdri sidan i 
Skalhollt. ad visu hafdi þar eingin yfirrad. og ecki yfir sinu eigen 
godse. — 1527 atti Sira Jon Eiriksson enn þd Eyri i bitru sem sia 
er af giörningsbrefi milli bans og Ogmundar biskups. cujus apograph- 
um habeo. — 1539 i Skalhollte septima die infra octavas assum- 
tionis Mariæ (o : sidarst i Augusto) feck biskup Ögmundur Ðada Gud- 
mundzsyBÍ Eyri i Bitru. Enne og Hvitahlid er hann seigest feingid 
hafa af Sira Jone Eirikssyni. Copiu af þessu brefi hefi eg. — So mun 
nu med drstaled d þessu brefi so samanhanga. J Correcturunne sem 
hreinskrifast hefur dtt. mun staded hafa xxxix. (eins og drstaled 
mun vera eiga) þad hefur þeim er hreinskrifa atti i flyter synst vera 
xxxxi. hefur so þott 6'reglulegt ad skrifa þesse 4. x. og umbreytt 
þeim i xl. og sett so. i, aptan vid. og hafa þeir sem innsiglad hafa 
ecki athugad þetta. Hvernig sem nu er geinged til um þetta. þd er 

1) Það bréf er frá 28. Aug. 1589. AM. Apogr. 1191. 



460 JARÐAKIUP. 1539. 

hitt vist. ad þetta breí verdur ad vera elldra enn heimilldarbrefid 
Dada fyrir Eyri af biskup Ögmundi. hvert daterad er 1539*). sem ad- 
ur er sagt". (AM.). Arni lýsir innsiglunum, sem i upphafi hafa ver- 
ið fimm, og getr þess um innsigli sira Jóns Eirikssonar, að það sé 
„aflagislega illa síungid. innani situr madur cL slole, monstrosé tur- 
pis. Er siru Jons Eirikssonar. habeo alibi". 

bref fyrir veidilavs og fle{i)rvm odrvm.^) 
Vier augmundur under gudz þolinmæde biskup j skal- 
hollti giorum godum (monnum) viturligtt med þessu uoru 
opnu brefi at vier medkennunzt at uier hofum selltt heidur- 
samligre personu sira jone eirekssyne til ævenligrar eignar 
og frials forrædis |ie.ssar uorar jarder j ueideleysarfirde er 
liggia j grvnnauikur kirkiv sockn og so heita steinolfsstader. 
mardareyr. steig og eydekot kallstader. þar med jordina 
þuerdal j adaluikurþingum og halfan unadzdal da snæfialia- 
strond. med oUum þeim gðgnum og giædum sem greindum 
jordum fylger og fylgtt hefer at fornu og nyiu og uier urd- 
um fremzt eigande at. med so reiknudum jarda dyrleika. 
xij hundrudvm og .xl. og þar med þau kugilide er þessum 
adrnefndum jordum fylgia vndan oss og olium uorum erf- 
ingium og epterkomendum. enn vnder greindan sira jon eir- 
eksson og hans erfingia. Hier j mote gaf adur nefndur sira 
jon oss jordena eyri j bitru. grof og huitahlid. tii æuenligr- 
ar eignar og frials forrædis. med ollum þeim gognum og 
giædum sem fyr skrifudum jordum fylgia og fylgtt hafda 
at fornu og nyiu og hann uard fremzt eigande át. undan 
sier og sinu(m) erfingium enn under oss og uora erfingia 
og epterkomendur. hveriar jarder at reiknadizt at dyrleika 
fiogur hundrut og xl. og þau kugiUde er þar med standa. 
Skai sa hvor hallda tii laga adur skrifvdum jordum er keypte 
enn sa hvor svara lagariptingum er sellde at hvorstveggia 
parttenum til. for þesse giorningr fram j skalhoilti svnnv- 
dagin næstan fyrir laurenciusmesso þessum uottum næruer- 
aundum og daheyrundum olafi magnussyni. eireki Grimssyni 
og þorleife biornssyni prestum skalholltzbiskupsdæmis. Og tii 
sanninda hier um settum uier uortt jncigle og fyrnefndur 
sira jon eireksson sitt jncigle med adur nefndra presta jn- 

1) Sjá bréf 28. Aug. 1539. 2) Utaq á bréfinu með fornri hendí. 



1539. STAÐR í STEINGRÍMSFIRÐI. 461 

ciglum fyrir þetta jardakaupabref hvertt at skrifat var j 
sama stad og deige sem fyrr seger anno salutis CDillesimo 
quingentesimo xl.^ jo. ^) 



190. 15. Áugust 1539. í Skálliolti. 

Stabarbeéf, út gefið af Ögmundi biskupi i Skálholti, handa 
síra Þorleifi Björnssyni fyrir Staðarstað í Steingrímsfirði, er 
Hallr prestr Ögmundsson hafði nú sagt lausum. 

AM. Fasc. LXVII, C, frumritið á skinni nieð heilu innsigli biskups. 

Universis cristifidelibus presentes fiteras inspecturis uel 
audituris augmundus dei gracia episcopus scalotensis salu- 
tem in domino sempiternam. 

Noueritis nos ecclesiam sancte CDarie uirginis apud sta- 
darstad in steingrimsfiord nostre diocesis per liberam resigna- 
cionem domini halloni augmundi uacantem dilecto nobis 
in christo filio domino thorlewo beronis presbitero nostre 
ante dict^ diocecis cum omnibus suis iuribus libertatibus et 
pertinencijs habitis et habendis preter porcionem ecclesie ri- 
te ac canonice contulisse perpetvis temporibvs iuste et libere 
possidendam. Dum modo nobis nostrisque successoribvs ca- 
nonice jntrantibvs debitam exhibverit obedienciam reueren- 
ciam et honorem. 

Jn cuius collacionis testimonium sigillum nostrum pre- 
sentibus est appensum. 

Datum in recidencia nostra jn assumpcione beate marie 
uirginis. anno dominj millesimo quingentesimo tricesimo 
nono. 



191. 18. August 1539. í Skálholti. 

Eblbndr lögmaðr Þorvarðsson „befalar" Jóni bónda Björns- 
syni sitt fult og löglegt umboð að nefna út dóm „um að- 
tektir og illvirki þýzkra manna" (Glaus fau der Mervitse og 

1) Svo. 



462 DIÐRIK AF MINDEN. 1539. 

Diðriks af Minden), ef sig forfalli að koma að Laxárholti 
nú á föstudaginn eða laugardaginn. 

Landsbókasafn 122. 4to bls. 205—206 með hendi frá c. 1770 eptir 
afskript Árna Maguússonar. Aptan við bréfið stendr eptir Arna 
Magnússynii: „Um adtekter i Widey Anno 1539 Integrum document- 
um exscriptum (ubi manifeste apparet) ex tabula pergamena Schal- 
holtina. qvæ postea periit. liggur inter Schalholtensia mea". 

Bref ^Uends Lðgmanns. 
Þad giðre ek Eliendur Þorvardsson Lðgmann sunnan 
ok austan a Jslande gódum mðnnum kunnugt med þessu 
minu opnu brefe. ad ef so kann ske. ad mig forfalle nockr- 
er hluter. svo ad ek komest ecke i þann dag sem settur er 
á Laxárhollte. nu faustudagenn edur laugardagenn um ad- 
tekter og .]llvirke þyskra manna þá befðlum vier ærlegum 
dánumanne Jone b(onda) Biornssyne mitt fullt og Iðglegt 
umbod mins nadugasta herra kongsins vegna. ad nefna ut 
DÖm ura ádur greinda menn. ad óllu suo fullu sem ek sialf- 
ur. og alla hlute giðra ed besta. þad mier tildæmest. Og til 
sanninda hier um þrycke ek mitt jnnsigle upp á þetta bref. 
Skrifad i SkalhoIIte mánudagenn næsta epter assumptio 
Sanctæ Mariæ virginis anno salutis M*^. D". xxx*^ ix^. 



192. 23. Áugust 1539. .í Laxárholti. 

BóMB, útnefndr af Jóiii „bónda" Björnssyni í umboði Er- 
lends lögmanns Þorvarðssonar, um víg Diðriks fan Minden 
og fylgjara hans, og dæma þeir þá Diðrik og hans félaga 
fuUa óbótamenn. 

Á. 

IslenzM frumtextinn. 

Rikisskjalasafn Dana, „Island" Nr. 13, frumrit á skinni. — Afskript 
í Fornbréfasafni Thorkelíns (vantar niðrlag). — Gömul afskript af 
þessum dómi i ÍBfél. Khd. 125A. 4to bl. 98—99 frá c. 1650, er höfð 
til hliðsjónar. En margar eru afskriptir tilaf þessum dómi víðs veg- 
ar i dómabókum, svo sejcn Landsbókasafni 6. Fol. bl. 207—208, skr. 
c. 1640; Landsb. 789. 4rto bl. 15, skr. c. 1630-10; Landsb. 67. 4-tp 
112 — 113 með hendi síra Jóns Erlendssoaar i Villingaholti c. 1650; 



» 



1589. DIÖRIK AF MINDEN. 463 

Landsb. 812. 4to 71, skr. c. 16^0; Landsb, 122. 4to bls. 89, og 568— 
572, skrifað c. 1770 (i ágripi og i heilu lagi), — og enn Tíðar. 

[Domiir wm Didrek wan mýndin og hans medfýlgiara^). 

[1539.2) 

Ollum monnum þeim sem þetta bref sia edur heýra 

senda Pall Fusa&Oíi. Dadi Gudmundzson. Jon Þorvardsson. 

Erlendur Jonsson. Biavrn Þorleifsson. Philippus Runolfsson. 

Eirekur Torfason. Sæmundur E(i)reksson, Magnus Jonsson. 

item annar Magnus Jonsson. Jon Helgason. Olafur Asbiarn- 

a(r)son kuediu guds og sina. kvnnigt giorandi. at þa er lidit 

var fra gvds bvrd <X). d. xxx og ix æ,r^) a laugardag-in næsta 

firir Bartolomeus messu j Laxarholti a þingstad riettum uor- 

vm uier i dom nefndir af eriigum dandimanni Jone bonda 

Biaurnssyni. er þa hafdi fulit og laugligt vmbod Erlendz 

Þorvardssonar iaugmanz sunnan og austan aa Jslandi. at skoda 

^iransaka og fullnadar dom aa at leggia huera suara eda sekta 

^^at þeir menn skyldu skylduger uera er Didreck fan Minden 

'haufdu j hel sleigit og hans fylgiara- 

Jtem j fyrstu grein kom þar fram firir oss at Didreck 
• ivan Mindeu og Kort Hrafn hefdi rænt og gripit fra herra 
ííbiskupinum halft annat hundrat lybysk mark i gulii og silfre 
'ífyrir utan nockura heimilld. dæmdum uier at þar skyildi 
^'Íeidazt ad ij lauglig uitne ad hann hefdi hirt og hyllt ad- 
'iiirgreinda peninga innan xiiij natta. enn at leiddum uitnvn- 
*>vm dæmdum uier hann hafa forgiort aullu sinu lausafie. 
^- J annari grein kom þar fram. at hann hefdi rænt og 
i'gripit fiaugur naut gaumul af Hvannauaullum fra biskupin- 
-;um og audrum monnum. dæmdum vier at þar skylldu leijd- 
;^azt ad ij lauglig uitne. og at þeim ieiddum. þa dæmdum 
-ivier hann riettan og sannan ransman. 
■ J þridiu grein kom þar firir oss at hann hefdi latid 
•stinga kirkiunnar lod og biskupsins j Grindauik og latid 
giaura þar hus ) moti hans uilia og hans umbodzmanz, huort 
"«ier dæmdum sannliga raan. 

Jtem j fiordu grein kom firir oss at hann hefdi tekit vj 

l^ [125. 2) [utan á frumritinu. 3) at, stendr í fruíuritiíi.u ; er of* 
^ukið; sl. 125. 



464 DIÐRIK AF MINDEN. 1539. 

iarder nidri uid sund. þær biskupinum til heyrdu. firir utan 
hans uilía eda hans umbodzmanz. 

Jtem j fimtu grein kom firir oss ad hann hefdi ridit 
heim aa stadin og biskupinn med mikit fors og ohæfilegt 
ordtæki suo hann kalladi biskupin hundabriuara^) og hafdi 
aunnur iafn skemmileg ord. og at leiddum tueimur lauglig- 
um uitnum uppa þessi adur greind ord. þa dæmdum vier 
Didrick fan Minden obotaman og þan med auilu sakiausan 
sem hann j hel slo. þo hann hefdi aungar saker adrar en 
þessa haft. 

Saumuleijdis dæmdum uier alla hans lylgiara obotamenn. 
þa sem reyndizt at saunnv raani hefdi ueret med honum. og 
ij lauglig uitni fuilnazt til og^) þeir hefdi giort aunnr 
obotamal. 

Þui at suo profudu og firir oss komnu og þessum uitnvm 
leiddum. dæmdum uier Didrek fan Minden og hans fylgiara 
sanna obotamenn og þa alla fridhelga og saklausa sem þa hefdi 
j hel sleigit. og huerium sina peninga aftur sem þeir hefdi 
rænt og gripit fra. og adrar laugligar skullder ætti ad þeim. 
huort helldur at þeir værv innan landz eda utan. Þat sem 
þar af fram geingur dæmdum uier halft under kong. en 
halft under kirkiu vpp da þad þeir hefdi rænt fra dom- 
kirkiunni og biskupinum. en þat þeir hefdi rænt eda gripit 
fra audrum monnum eda obotauerk giort. dæmdum uier 
kongsins eign. Enn þeirra hesta. klædi og adra peninga 
sem þeir haufdv medferdis dæmdum uier under biskupsins 
uardueizlv inn til þess er þeir koma er uittaukumenn eiga 
at uera ad laugum þessara peninga. kuomu þar fram uig- 
lysingar greindra manna sem j hel haufdu sleigit Didrek og 
alla hans fylgiara. hveriar uier dæmdum laugligar og skial- 
ligar j allann mata. at leiddu einu uitni uppda sierhveria. 
Jtem var þad fuUkomliga uor domur. at huer sysiumadur 

1) „Þad convilium hundabrifare, sem Didrik van Minden sagdi 
vid eda um Ograund biskup. mun hafa komid af cœlibatu clericorum. 
Kanske menn hafe hneixlad coactos illoá cœlibes med. ad þeir con* 
svescerade cum cauibus. qvippe animalibus domesticis. dllka og sum- 
er tala (nescio qvam veré) um Romlendzka og geitur eda Calicutisk- 
ar hœnur." ^Árni Magnússon í Landsbókasafni 62. 8voj. 2) ad 125. 



1539. DIÐRIK AF MINDEN. 465 

skylldi fuUmectugur blifa j sinne syslu og stande reikning- 
skap ad næsta auxararþingi af skatti og landskylldum et 
cetera^). suo og skylldi Eriendur Þorvardsson laugmann 
hafa Gullbringusyslu. og hafa fuUa magt at ueita þær sysl- 
ur sem oveittar være og giaura kongdomsins og landzins 
hit bezta. skyldi þessi adur greind uitne leidast innan þriggia 
manada hit seinsta og þar takast er minzt yrdi fyrir j hans 
syslu fyrir laugmanninum eda hans umbodsmanne. 

Samþykti þennan uorn dom med oss adur greindur Jon 
Biornsson. og setti sitt insigli med uorum fyrr greindra 
domsmanna insiglum fyrir þetta domsbref. skrifat j sama 
stad deigi og (jari sem fyrr seigir. 

B. 

Dönsk þýding frá 1541. 

Ríkisskjalasafn Dana „Island, Fœröe og Grönland" Nr. Ifi. Bund- 
ið inn í pergamentsblað, á því eru fjögur blöð úr kathólskri bæna- 
bók á latinu. Á saurblaðinu stendr með 18. aldar hendi : „Disse trans- 
lationes ere heel ucorrecte helst den sidste", og með samtima hendi 
og þýðingin sjálf stendr: „Thesse effter screffne sloge the iiij menn 
pa vido kloster och lyste viglysing Item ormur runolsson och selver 
bergh jngemundeson then viglysing a altingi Jtem Joen Pettersson 
Jtem helge magnusson Jtem helge joensson". — Eptir afskript frá 
Guðbrandi Jónssyni. 

Wij effter screffne Pael fusessen dade gudmundssen 
Joen torbardssen Erlend joenssen biorn torlefssen Philippus 
Runolssen Erick torfuardsson Sæmunder ericsson Magnus 
Joensen Magnus jonsson Joen helgisson olef asbiornsson 
bekenis med thette woit obne breff ath tha som lidit var 
fra guds burdt Mdxxx och ix are oppo logerdagenn nest 
for bartolomei a laxarholti pa rett tingsted wore wij vdi dom 
nemffdi af Erligh man Joen biornsson som pa then tiid 
hafdi fult og loglig befalningh af Erlend toruardsson log- 
mann osten och sonnen a Jslande at skode ransage och full 
dom oppo segie huad sacth the menn vore vdi fallen som 

1) Hér er gat é skinnbréfinu, og hefir svo verið frá upphafi, því 
að skrifarinn hefir strykað kringum það. En nú er rifnað svo út úr 
einu horni gatsins, að þar er núeitt orð glalað á eptir „z". 

Dipl. M. X. B. 30 



466 DltíRÍK AF MINDEN. 15B9. 

didrick vaii Minnen haffdi j hel slagit oc huad them burdi 
ther tiU sware^) och sa for them som vore hans niedfðlgere. 

Jtem j thet forsti kom for oss ath didrick wan Miimen 
och kort Raffn haffdi rofwit och tagit fra h(er) bispen halft 
annet hundret lypski mark vdi guU och solfw vtten nogen 
rett eller bifalning ther for domdi wij ath ther till skulle 
kome ij loglijgh witne at han haffdi tagit och gðmt fornemte 
peningi inen xiiij netter oc ner thi ij vitni vore sworne dðmdi 
wii ham hafue forgort alle sine lösse peninge. 

Jtem i thet annit kom ther fram at hann haffdi rofuit och 
taget iiij gamel nodh aft huanevold fra bispen och andre menn 
dðmdi wii at ij loglig vidne skulli beri ther sannind vm oc ath 
them sworne Tha dðmde wii ham rett och sand ranssmand. 

Jtem i thet tridie kom for oss at han haffdi lated 
tage en jord som kirkien och bispen atti liggend vdi grinde- 
wigh och ladet gðre ther hwss oppo mod bispens heller 
hans vmbodsmands vilie och teth dðmde wij ith fult raen. 

Jtem i teth fiorde kom for oss ath hand haffdi tagit 
sex jorder neder vid sundit som biscopin til hðrdi for vden 
„hans vilie heller hans vmbodsmands. 

Jtem i femti kom for oss at han haffdi ridit hemm pa 
biscopsgarden till bispen med rett ffoss och talet^) ham 
till vbequemlig ordh och kallet ham hundebrydere och haffde 
mange andre jam skemmelig ord. Och nær ii logligh vitni 
haffdi thet fornemte ord suorit Tha dðmdi wii didrick wan 
Minnen obotemand och then med alle saglðsen som ham j 
hel slo tha at hand haffdi ingi sager giort andre en tisse 
etc. Samitid dömdi vii alle hanss medfðlgere obotemenn eff- 
ter thi at the haftde rðffuit och rent med ham och ii lag- 
lig witne thet beuiste och till med att thi haffdi giort anner 
obotamall. 

Jtem at sa profuidi [och effter sadane vidne^) som for 
oss kome och thi vitne sworen dðmde wii didrick wan min- 
nen oc hans medfylgere sanne obotemenn och them alle 

1) Hér hefur af ógáti órðið bil f afritinu, en hér vantar ekkert inn 
í. 2) Hér stendr á spássíu: „fulmact", en þvi er hvergi visað inn 
i lesmálið, enda virðist það hvergi eiga við i nágrenni við þetta. 3) 
FÞessu er visað inn af spássiu. 



1539. DIÐRIK AF MINDEN. 467 

saglose som them haffdi i hei slagit och them sine peninge 
i geen som the haffde rðffuet och tagett j fra och sametid 
andre loglige skuller som thi vore bort skylligh huat helier 
teth vare vden lands eder inen vm the ere till etc. 

dðmde wii halfft vnder kungh en halft vnder kirkie vd- 
aff the peninge som the haffde rðffuet fra domkirkien och bis- 
pen En thet the haftde rðffuet och tagit fra andre menn hel- 
ler vbotegerninge giort dðmde wij vdi kungens egn En the 
heste klede och andre peninge som the haffde med fare 
dðmde wii vnder bispens gðmsle och forwaringh indtill tess 
ath the kome som rett egend ere med logen tiU tesse peninge. 

Kom tber och fram viglysinger fornemde mends som i 
hel haffde slaget didrick och alle hans medfylgere huilke wii 
dðmde loglige och skelige vere i alle made och ith vitne 
sworet pa hwer ten som slagen var. 

Jtem var thet fullkomlige vor dom at huer syslemand 
skulle fulmectig blifue vdi sin sysle och sta regenskap at 
neste awxaraarss tinge oc sa aff alle skatter och landskyll- 
er etc. SkuIIe och Erlend torduardsson logmand hafue gull- 
bringe sysle och hafue fulle macht ath vd skiffte the sysler 
som vskiffte var och gifue och gðre kungdomsens och land- 
sens beste. 

Skulle och tisse fornemde vitne vere sworne inenn iij 
manede at seneste och ther tages som them vorde minst fore 
j huers sysle for logmanen heller hans vmbodsmann. 

Samtyckte thenne vor dom med oss fornemde Joen 
biornsson och sette sitt insigle med vore fornemde domsmens 
incigle for thette domsbreff screfuet same sted dag och aar 
som fore siger. 



19B* 25. August 1539. í Tungufelli. 

ÖGMtjNDii biskup í Skálholti og Jón biskup á Hólum sam* 
þykkja og staðfesta með sér sátt ))á þeirra milli, er áðr 
hafði verið gerð, og það, sem enn á greinir, skuli útger- 
ast af góðum mönnum, sem þeir nefni þar til sjálíir, svo 
það megi ekki bregða þeirra bróðerni og bundnum trúskap, 

30* 



46S ÖGMUNDR OG JÓÍN. — DIÐRIK. 1539. 

Landsbókasafn 62. Syo „Ex orig. habeo melius exemplar" {AM.)i 
— Ekki finst nú önnur afskript bréfsins en þessi. 

Vier Augmund met gudz ndd biskup i skalhollte og 
Jon met samre ndd biskup cL Holum giorum gödum mðnn- 
um kunnigt met þessu ockru opnu brefi at vier hofum sam- 
þyckt og stadfest fullkomiiga satt. efter þvi sem ddur hefur 
gior verit ockar d mille. Enn hvad sem ecki er sattsamlega 
uttalad edur til agreiningar kann ad koma framleidis ockar 
i mille. skal skodast og utgiðrast met þeirra godra manna 
samþycki sem vit sialfer tilnefnum i þeim stad og deige sem 
af ockur bddum er tilsettur. svo þat meige j ðngum grein- 
um bregda ockru broderne. og bundnum truskap kristeleg- 
um og kennemannlegum kiærleika. sem hverium ockar ber 
vit annan at hafa. Og til samþyckes og stadfestu hier um 
setium vit ockar ]nncigle fyrir þennan giðrning sem giðr var 
i Tungufelle i ytra hrepp in crastino die Barptolomei^) Apo- 
stoli. Anno Domini M." D.^ xxxix. 



194. 27. Áugust 1539. í Skálholti. 

ErIíBítdr lögmaðr Þorvarðsson staðfestir og samþykkir Lax- 
árholtsdóm frá 23. Aug. (Nr. 192). 

Á. 

Islenzki frumtextinn. 

Rikisskjala&afn Dana, „Island" 13, frumrít á skinni með innsigli 
fyrir. — Afskript i Fornbréfasafni Thorkelins. 

Þath giore eg Erlindr Þorvardzson laugman sunnan 
og austan a Jslandi godum monnum kunnigt med þessu 
minu opnu brefi at aa miduikudagin næstan epter Bartolo- 
meusmesso dag um sumarit þa lidit uar fra gudz burd CD. 
d. XXX og IX ddr i SkalhoIIti komu firi mic uelbornir menn 
Jon bondi Biornsson og Dadi bondi Guidmundssoni) oc sogdu 
fram þennan sama dom sem hier er med festur huern 
dom ec hefi styrckt stadfest og samþykt j aullum sinum 
greinum oc articufis og hann af aungwm riufazt meiga nema 
af uorum heygbornazta herra Noregs kongi. med bestu manna 



i 



1539. DIÐRIK. - JARÐABRÉF. 469 

rade. epter laugum. Og til saninda hier um set ec mitt 
jnsigli íirir þetta bref skrifat j sama stad deigi og aare sem 
fyr seigir. 

B. 

Dönsk þýding frá 1541. 

Ríkisskjalasafn Dana „Island, Færöe og Grönland" Nr. 16., 2. 
skjalið i því hepti. 

Logmands ordskurd 
Thet bekennis Jegh Ellinder toruardsson logmand sðn- 
nen og ðsten a Jsland med thette mitt obne breff at a odins- 
dagen nest effter bartolomei vm summeren tha hdit var fra 
guds burd Mdxxxix j skalholte kom for migh erlig mand Jo- 
en biðrnsson och dade gudmundsson och sagde fram thenne 
dom som her vider festir huilken dom Jegh hafuer styrct 
stadfest och samtyct vdi alle sine grenir och articuh's och 
han aíT ingen ryífuisi) ma vden aff vor hðgborniste herr nor- 
geskunge med beste manne rade efter logen. och til sanind 
her vm setter ieg mitt incigle for thette breíF screíTuet j 
samme sted dag och aar som for siger. 



195. 28. August 1539. í Skálholtf. 

Ögmundr biskup í Skálholti fær „vorum kæra frænda Daða 
bónda Guðmundssyni" jarðir þær, er síra Jón Eiríksson hafði 
feingið honum, Eyri í Bitru, Enni og Hvitahlíð, ennfremr 
Keflavík á Rauðasandi og jarðir þær á Ströndum, sem Ormr 
bóndi Sturluson hafði feingið biskupi. 

AM. Apogr. 1191, eptir frumriti. Sbr. brét frá 3. Aug. 1539. Nr. 189. 

Vier augmund med gv(d)z nad biskup j skalholti gior- 
vm godvm monnum kvnigt med þessv vorv opnu breíi ad 
vier hofvm gefit vorvm kiærvm frænda dada honda gvd- 
mundssyni ailar þær jardir sem sira jon eirreckxson hefur 
oss feingit og sellt sem er eyre j bitrv. enne og hvítahUd. 
so og þav kvigiUdi sem med þeim standa til fviirar eignar 

1) Undir þetta orð er strykað og stendr fyrir ofan það „brydis". 



470 JARÐABREF - DTÐRTK. 1539. 

og fliarsi) forrædis vndan oss og ollvm vorvm epterkom- 
endum skalhoUz formonnum en vnder adurnef(n)dan dada 
og hans erfingia. so og hofvm vær fengit honum jordina 
keflavick sem liggur j bæiar kirkiv sokn a raudasandi med 
ollvm þeim gognom og gædvm sem henne fýlgir og fyllti) 
hefur at fornv og njv og vier hofvm fremst eigandi at ord- 
it af sira filpvs jonssyni og hans modur dyrfinv gisladottur. 
hier med hofum vier feingit honum alla þa jardarparta sem 
ormur Bondi stvllason hefur oss goldit nordur a strondvm j 
jordvne krosnesi. nordurfirdi. seUanesi og melvm huerrer^) 
liggia j arnes kirkiv sokn. Og til saninda hier vm setivm 
vier vort jnnsigle fyrir þetta vort giafarbref skrifad j skal- 
hollti septima die infra octavas assvmpcionis marie anno 
domini CD^ dc xxx og ix, 



196. 1. Septemlber 1539. á tlfljótsYatni. 

yiTNisBUBBK Jóns Loptssouar og Pétrs Pétrssonar um rán- 
skap Korts Hrafns og Diðriks af Minden, bæði á Eyrarbakka 
og á HvannavöUum. 

Á. 

Islenzki frumtexUnn. 

Ríkisskjalasafn Dana, „Island" Nr. 13, frumrit á pappír uieð inn- 
sigli fyrir. — Afskript í Fornbréfasafni Thorkelíns. 

Þad giori eg Jon Loptson godvm monnvm kvnnigt med 
þessv minv opnv brefi ad eg var da Eyrabacka. þa Kort 
Hrafn oc Didrik wan Minden ræntv vr minni vardveitzlv 
halft annat c lybisk mark er biskvpen atti i gvlli oc silfri