(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Disputationes ad morborum historiam et curationem facientes / quas collegit, edidit et recensuit Albertus Hallerus."


^• ; ..-.? 4 



'*»?>' 









■ * *:l.Wt 




•?%&\ 







tisi 









H 








■*«• 






_y-y ^-^v , 




\9va,7vfo%d, )| 



M.D. J 




DISPUTATIONES 

AD MORBORUM 

HISTORIAM ET CURATIONEM 

FACIENTES. 
QUAS COLLEGIT, EDIDIT ET RECENSCIT 

ALBERTUS HALLERUS, 

T M U S T E R T I U S. 
A D M O R B O S A B D O M I N I S> 




./!•/.'/■.•// •>•.-. 



LAUSANNi, 
Sumptibus Marci-Michael. B o u s qu e t & Socior. 



M D C C L V I I. 



^JS\TY OF M4^* 



'^ 



1. •</ c> 



LiBRARY 



Fujndad 1813 



^ 



rHt 



9.ol of m&5; 



c*S 



c 



u) 






DISPUTATIONUM 

A D 

H I S T O R I A M 

E T 

CURATIONEM MORBORUM 

PERTINENTIUM. 
P A R S T E R T I A. 

MORBI ABDOMINIS. 

L X X I I I. 
J. JACOBI RITTEll 

D E 

XMPOSSIBILITATE ET POSSIBI L I T ATE 
ABSTINENTIiE LONGiE A CIBO ET P O T U". 

OCCASIONE 

PUELLJE FRUTINGENSIS D I T. BERNENSIS 

INEDIAM LONGAM SIMULANTIS. 

DISSERTATIO. 

BaCleac 4. Ottobris 1737. 

Difput. Medico-Fratf. Tom. III. A 



Digitized by the Internet Archive 

in 2012 with funding from 

LYRASIS Members and Sloan Foundation 



http://archive.org/details/dispadm03unse 







Mr 



MRRYL* 



P R O OE M I U M. 
Ii i 

E^ qttandoque ejl mortahum natnra & indolet , ut t/ftt rtrtim infaht- 
brium immo lethiferarum gloriam aliquam & famam fibi conciliare Jitt- 
fieant i multa multorum extant hujufmodi hominum exetnpla (a) glorix ctl- 
pidorum , qtii inedia hnga finndata alios decipere teutarunt , & deceperunt. 
Jfiehetia nojira ejufmodi hominibus non dejiituta fv.it , qtti partim inedia lon- 
ga & vera , partim conji&a & fimulata innotuerunt \ tempora remota uo- 
bis exhibent Nicolaum Subfilvanum Vulgo diclum der Bruder Claus (b) 
qtti ultra 20. anuos vitam fine cibo §•? pottt protraxijfe , £5? anuo I f 03. 
decejjtjfe dicitnr. Recentiora Apollonia Schreyer celebriora ftcit , qus. ctmt 
Jeptemio cibo £=? potu abjinnijfet , eorum tandem ttfum repetiit. ( c ) No- 
vijfhna tempora Hehetiam totamque fere Germaniam rumore PuelU abjle- 
raia. (cui nomen Chrittina Kratzer) impleverunt. Cujttt accurationem hijlo- 
riam una cum difqttifitione impojfibilitatit & poffibilitatit ab/iinentU a cibo 
& potu occafione ejus pro materia dijfertatiouis inauguralis elaborare & 
t b. judicio offerre , cum haud ingratum id fore fperemut , conjlituimus ,• ^ 
Qrdbte ut procedamttt , differtationem in tres partet dividamus , quarum ?v\~ 
nta continebit hijforiam vitx accuratam hujus puelU cwu obfervationibus itt 
JiSione cadaverit ejus faftis ,• Secunda part de impojftbilitate abfque cibo & 
fotu vivendi aget , fimulque pttelU inedia ( an vera ftterit 'i )fub incudem vo- 
cabitnr , falfaque ea ejfe demonflrabitur ; Tertia probabilitates quafdam ob- 
fervathnibtts tamen fujfultaf , vitam fine cibo £•? potu protrahendi tradet. 



PARS 



{a) Vid L«jf<H M. D. auifnhrltehe Refchrelbung ehtti eafus inedise , 4*0. H**u 
b*rg. 1719. qui eran» ferc exempla ailducit. 

{b) Simler in appendic. Gefner.aliiq. traclat. cit. p. 34. 

( O Vid. Pauli Lentuli. M. D. traftat. de AppoHonia Schreyer. qoK, cutn 1604'. 
ttaftaturn edidifiet y j;im pef triennium inediam pafla fuit , quod vero feptennium 
dujarit inedu , ex infcripttoae eifigiei ejus , in Bibliotbeca Bernenfi ailavatx, liquet 

A » 



RITTER DE POSSIBILIT. 



P A R S P R I M A. 

Hijloriam vita £«? mortis una cum obfervationibus in feclione 
cadaveris ejus faclis Jijlens. . 

i 1 1. 

PUellae hujus hiftoriam , dum viveret , dercripferunt i. D. Hortinur 
in diifertatione fua de miraculis habita Bernse 1728. qui veritatem 
abftinentiae , quam nos fimulatam credimus , defendere videtur ; 2. cl. 
Zieglerus med. prof. Rintel. litteris ad patrem meum chariilimum Ocl. 
1725. datis. 3. Celeb. Jo. Jac. Scheuchzer in ephem. natur. curiof. 
anni 1733. p. 116 -125. ex hifce trium virorum defcriptionibus & 
propria autopfia hiftoriam accurate concinnatam le&ori fiftemus fequen- 
tem. 

§. I I I. 

Supra di&a Chrijfina Kratzer legitimo thoro nata an. I097. m P a - 
gp jEfchi pnefedturse Frutingenfis , Ditionis Bemenfis ;' ex variolis 2. sc- 
ttitis anno utroque Iumine privata fuit ; ftaturse erat juftsc , mediocri- 
ter macilenta , temperamenti phlegmaticocholerici, genas rubellas , re- 
ftquam faciem fubpallidam habebat variolarum cicatricibus inaequalem & 
afperam , reliquis membris apte figuratis , capilli erant nigricantes , hirti ; 
debilis ceterum corporis compages ctfecit , ut fsepius infirmitate & lipo- 
thymia levi de caufa obortis infeftaretur ; prseterquam quod fila polli- 
ce ducebat , juventutem meditationibus profundioribus de rebus ad fa- 
lutem fpedantibus , colloquiifque piis tranfegic; adultior facta mifteria S. 
S. explicare, fimulque prophetiffam agere incepit ; enthufiafmo dein fe 
correptam fingens, vicinos circumquaque quamvis fatis aftutos , fed no- 
vitatibus in rebus Theologicis deditos alliciens, a vera ad falutem via 
abducere , & novam feclam conftituere ccepit. An. 1718- cum paren- 
tibus fuis dira paupertate preffis Palatinatum locatpre vicina petiit , ubi 
per tres cum dimidio annos commorata febre ardente affli&a fuit , fed 
reftituta ulcus caccethes tibix finiftrsc in patriam reportayit ; domi dein 
fxpe repetitas, fed maxime debilitantes venscfediones poftulabat , non fine 
ingente fubfecuta fiti ; reducem puellam enthufiafmus denuo corripuit , 
hunG vero ne triftiores effeclus exciperent, ex mandato illuftriff. Magi- 
ftratus Bernenfis an. 1723. in Arce Frutingenfi captiva detenta fuit. 

Verno hujus anni tempore durante adhuc fiti naufeam quoque fenfit 
tasatam ab omni potu calido, ut ad quemvis hauftum calidi vomitum 

pa- 



ABSTINENTIiE LONG£ | 

pateretur ; unde frigido tantum cibo & potu , ?.ft parcitlimo , pomistet- 
reftribus, ( tuberibus folani efculenti Papas dicti , C. B. P. 167. pr. 87- 
I. B. 3. 621. Boerhaav. index. alt. 67.) nimirum utebatur , fxpius 
per octiduum jejunabat , mcnfibus interea rice fed parce fluencibus. Cir- 
ca fcftum Pencecoites cjufdem anni febre ardente ruifus laborabat , ex 
qua tantam contraxit debilitatem , ut neque fola fe movere, nec fur- 
gere lecto potuerit. Fama hujus puellae tum temporis abftemiae cum ad 
aures i.luftr. Magiftiatus Bernenf pervenifTet ; juflu ejus die 16. Sep- 
tembris una cum forore fua e pago Aefchi in Ccenobium Thorbcrgenfe 
transferebatur , in cafllim ringentibus parentibus, . amicis, fedUt,oribus , 
ccelum terramque moventibus , ne loco fuo natali dimota haec prophe- 
tilfa ijfis eriperetur ; metuendae enim per infpirationes ejus erant ditfen- 
fiones in rebus fidei , in quas fere proni funt incolse hujus regionis.. 
Initiockt.mtionis Thorbergenfis, curante illam forore , (quse, ne ab ipfa 
divelleretur , enixe efflagitaverat , ) quotidie 3 heminas menfurse aquse 
fpiricuofae ceraforum nigrorum , feorfimque vini ?cqualem portionem , 
jnde vero oborta.naufea , laclis & aquae fontanae, tandem ptifanse ani- 
fttae magnam copiam faccharo edulcoratam , confumebat. .» 

Die .13. Iulii 1725. convulfionibus naufere fluidorum , & vomitioni 
junclis mifere agitari ccepit, quse omnem fere vitse fpem prscfcindebant , 
Y£rum prxterlapfis paucis diebus graviflima heec fymptomata cum ex- 
cretionibus fere omnibus & fiti celfabant ; quippe nec alvus refpondebat,. 
r.ec utina prodire , nec menftrua amplius fluere vifa funt, qusc antea 
fdtis reguLriter fe habebant. Ab illo autem tempore impoflibile ipfi erat 
/] ve folidi five fluidi quicquam abforbere , frequentilTime tamen os aqua. 
colluebat ; fomnus erat fere nullus , interruptus , fubinde pcr trimeftre 
fufpenfus , pulfus xqualis fed debilis. Principio inedjse abdomen flatibus. 
d ltentum in latere llniftro pectoris & dorfi dolores tenfivos , ciebat ? . 
qui diutius tamen in dorfo quam pe&ore affligebant. 

Cafum huncce tum tcmporis fpe&atiflT. prsefe&us loci Senatui Reip. 
Bernenfi licteris fub 24. Martii 1726". communicavit ; exhujus dein man-. . 
dato phyficorum & chirurgorum quidam icer illuc inftituerunt , fed ob 
jiegotiorum in urbe copiam in omnes chxumftantias inquirere , tempus 
rcquifitum impendere , non potuerunt , ficquc clfato tam Chnftinae, 
quam fororis confidentes , nulhim dolum latere fufpicati funt ; reduces 
hinc ad ill. Scnatum de cafu , & fucceflu experimcntorum cum illa infti-, 
tutorum retulerunt; varia enim e.xperimenta non ab.iis tantum , fed 
rnukis aliis tam indigenis , quam extraneis inftituta fuere : nimirum lac-. 
tis cochleare ipfi porreclum , & exhauftum , vomitum cum excretione 
pauxilli cruoris producebut ; illa vero os contracl.um quafi haud fucile, 
aperire , multo minus linguam exferere potetat; efTedtus fane convul- 
/ionum pracgreflarum ; clyfmata ex decoclo carnium cum o°o chumo- 
rnil. fruftra applicata aliquoties , injcda tandem non rediere. Fragran- 

A 3 t» 



f RITTER, DE POSSIBTLIT. 

tia naribus admota animi deliquium cum irrito vomku excitaoar. VjL 
ni guttula folio falviae adhaerens naufeam, horripilationes , & anxicta- 
tes praecordiorum producebat. Ad Syrupi N. M. conditae guttulam de- 
glutitam animam fere efflabat , quinquies oborta ventricnli inverfione, 
abfque materix ejectione ; nifi quod circa id tempus mucus pifi ma- 
gnitudine ex eo excutiebatur , fuffocationis metu per horsc fpatium du- 
rante. Ad haec , natura adeo valide reluctante, experimenta per ahquo4 
tempus fulpenfa fuere, 

Die 30. Augufti mane in lipothymiam prolapfi , ad inftar moribun- 
dx jacebat , haecque exftafis per octiduum eam omnium fenfuum ufu 
privaverat, ita ut maximo ftrepitu, & alttflima voce , & fummis, odo- 
riferis excttari haud potuerit, fed immob.ilis, femper jacuerit. Pulfus alias 
naturalis turo remittebat , donec ^, die Septembris ej. anni ufum lo- 
quelac & fenfuum liberum na&a omniuni praegreffbrum imnvmor ad ft 
rcdierit , conquerens de dolore cordis tenfivo , & ingenti debilitate , ita 
ut fpatio 4. feptim. os ultra pollicis latitudiuem apeiire, nec more fo- 
tito, ut antea , coHuere pottierit pr?cfente fimut fenfu dolc s circa ar- 
ticulationem maxillae inferioris: ad tactum cutis veftigia rubicunda ma- 
nent ; ungues recifi recreicunt ; fudor in vola manus & digitis conti. 
nuus reriquo corpore fparfim. fentieba f ur. 

Relpiratio difrteilis integrq tamen thoracis arcu & djaphragmate pec- 
a&a obfervabatur. 

D. 14. Sept. ej. anni aliqttot cryfteres ex fero ladtis ct>m fruftuto 
faponis veneti partitis vicibus diverfa. q,uantitate injectos* & poft 3. ha- 
ras fine comite alia materia redditos incororatos , fequehantur ardoc 
inteftinorum , conftridt<o ani valida , ita ut orifieium tubuti vi aperien- 
dum effet ; cordis & totius corporis tremor ; animi defe^tio ; puffus ve- 
locior & plenior ; refpiratio vero fortior ; quod ijjirum non eft , nam 
& in colica fpafmodica ac fiatulcnta faepe enemata immurata abfque ex- 
crementis rejici cernuMtur ; unde ab eorum fotitaria regurgitatione & fim- 
plici, ad abftinentiam diu toleratam concludere & argumentari tninimc tu- 
tum eft i facile enim clyfmata ad valvutam coh , fed non ultra afcen,- 
dunt , & hinc materiam fccculentam in tenuibus adhuc haerentem non 
attingunt , adeoque frequenter ob fpafmum non fecum edttcunt , immo 
quandoque conftricliones inteftini recti vel enema ptane non admittuni* 
vel altiorem ejus afcenfum pracpediunt. 

D. lf. Sept. tres guttulas ladtis vaccini tepidi minimo digito coltec. 
tas affumebat , & deglutire videbatur , fed mox faftidium ftomachi cx- 
citatum ea$ magna vi repellebat , fubfequentibus horripifationibus & <fe- 
biritatibus fummis. (a) 

Ad 

( a) Hucufque rclatio nob. Zicgleii 



ABSTINENTI* LONG£ 7 

Acl dolorem thoracis & cordis confilio nobililT. Ziegleri uuguentum 
<^atum applicatum Puit , ponderis fenfum excitans , qui eo fublato cef- 
iabat. Odorifera quandoque admitcebat , quandoque refpuebat. 

Die 12. Aprilis 1727, jufTu medicorum ccetus Mar. Magdalena SU- 
melin Thorbergam milfa, ut segrotanti aiiifteret, & binos quocidie in- 
jiceret clyfteres, eamque Balneo immitteret ; ad hxc vero incailum ten- 
tata ex voluntate magiftratus fupplicans aegra fibi permitcebatur. 

Cerumen utriufque auris parcum fed tenaciffimum , oculi nonnunquam 
rnadentes ferumque ftillantes praegreffo ut plurimum capitis dolore ob- 
fervabantur ; vox erat nunc magis, nunc minus fonora ; Iingua vero 
femper humida ; frequentior loquelae ufus, fudores, debilitates , & mur- 
mura ventris producebat. Cseterum rationis femper compos joco etiam 
aliquando delectabatur. Habitus corporis fere idem femper ; quamvis 
a 13. Julii an. 172^. referente forore nec cibo nec potu ufa fuerit. 

D. 18- Aug. hauiea aquae fnbita orta fuit , qua tamen antea fedulo 
os humcctaverat, eamque putridam fibi videri a,fferebat. Inde ab eo tem- 
Jxue quam rariffime , quod ajunt^ aqua ufa fuit. (a) 

Fama miferse hujus puellae longe lateque difpeifa magnum omnis ie- 
re coliditionis hominum concurfum ad fe excitabat. Interea novus Pr<e- 
ledtus deceffori fuccedebut , qui hzec omnia fufpecta habens fequenti 
niodo fe ad rei veritatem pervenire poife exiftimavit : nimirum fufpiciq- 
iiem quam habebat , Chriftinse abftemi<c aperiebat fequentibns ( ut ipfe 
rhihi retulit ) verbis : Se Jpatio 24. horarum veritatem rei deteihirum , 
ad id nihil aliud reqiiiri jibi perfuadens , quam ut puellam bi proprium 
domicilium transferri , & a forore fua feparari , qf fub enstodia per id 
tempns ar&e obfervari jubeat ,• id quod illa fatis tranquillo animo acci- 
pere videbatur: fed quid fit ? Sequentl die qui erat 14. Sept. 172«. 
fpectat Dn. Priefecli fororem , ut ad fe veniret , rogavit , qua dein pr;c- 
fence de molefta fiti conquefta, potum appetit : Nob. Dn. Prxfccti Ib- 
ror atconita communicacis cum fratre confiliis> parciilimam copiam feri 
lactis ex cochleari propinandam afferebat, cujus deglutitionem primam 
difficilem oris contorfiones , at nullus vomitus excipiebant ; (an forte 
•fimulando hos & alios motus eifecerat ? ) ad alteram deglutitionem mo- 
tus jam ceifabant , illaque multo facilior fiebat. Urina tum quoque 
prodiit , die infequente au&am feri lactis copiam eadem facilitate propi- 
iiabat , urina jufta copia fecedente. Tertia die pultem ex ovis & cre- 
more lactis. Quarta panem toftum ° o olivamm recenti illinitum ; quin- 
ta carnem minutiifime fedam ingerebat , quse omnia rite fubacta & im- 
jnutata alvo egrediebantur ; tributum lunare debite folvebat : inde etiam 

fa- 

( a ) Hucurque relatio Iri ephcm. n". c. ubi taroen appetltns redeontis &d ex- 
«iais digitis folum mentio facta. 



8 R I T ter; de possibil it. 

facies paulo repletior , pulfus vegetior , fudor ver» copiofior reddebati- 
tur , genis magis rubentibus. Ab eo tempore varios ferre poterat cl- 
bos , tenuiores prsecipue , imo fe vino denuo ad ebrietatem ufque affue- 
facere incepit , ut quotidie 4. aut f. menfuras ingurgitaret , vix autem 
fitim extingueret ,• mox haec abhorrens aqu:e eandem copiam \>ibebat , 
appetitu interei aucTo. Poft haec ab aquae frigidce potu ceffans calido 
infufo Thee delecTabatur, ufque ad 17. Septembr. an. 1733. quo placi- 
de abfque ullo alio pncgrelfo morbo diem obiit fupremum , aetatis fuas 
36". poftero die in urb.m Bernam translata fecTione ejus anatomica ex 
rnandato ampliilim. Senatus inftituta fpe&atorum oculis obtulit fequert» 
*tia s 

% I I L 

Aperto abdomine ventriculus confpiciebatnr parvus , oblongus cavo 
fuo non mukum fuperans illud co!i, liquoris nigricantis uncias circitec 
duas continens , tunica villofa abrafa , reliquse rubentes nimis fignuni 
erant incipientis inflammationis. 2. Duodenum jufbe magnitudinis exhi- 
fcuit ejuRlem liquoris f j. 3. Inteflina reliqua flatibus d:ftenta deprehen- 
debantur, 4. Ambo ventriculi orificia patula } 5. Hepar maguum , finis 
lobi dextri fub ceruleus , veficula fellis parva , hujus fel tenax , & re- 
finofum. 6. Licn & Pancrecus naturalis magnitudinis & habitus ob- 
fervabantur. 7. Ductus cholidochus & pancreaticus duodeno inferti , %. 
Renes oblongi , grandiufculi , naturaliter conftituti , vefica urina repleto ; 
9. In ovario dextro portio fanguinis extravafati, coagulati, cum parva 
]ymph?c copia inveniebantur- 10. In fundo uteri tria corpora globofa 
pellucida lentis magnitudinem sequantia ,*& lympha turgida vifa fuut. 
(an forte ova ?) n. Peclori & pericardio multa aqua inclufa fuit ( an 
forte effe&us lentae circulationis ). 12. Pulmo dexter anterius & pofte- 
rius coftis , fcapulse & diaphragrnati arcte annexus , uterque ichorofi 
materia fubftantiam ejus jam jam corrodente repletus occurrit. (an hxc 
connexio difficilis refpirationis & vocis debilis caufa?) 13. Ad vafa cor- 
dis majora tubercula nigra fpecTabantur. 14. Antris cordis nihil praeter- 
naturale inerat. 15. In collo cernebantur glandulse ftrumofje , quarurtt 
maxima ovi magnitudinis afperse arterisc & finiftrofum fuperiori parti 
scfophagi adhsefit : Cutis fere ubique alba , tenera , mufculi exfucci , 
■flaccidi, membrana mufcnlorum pinguis praecipue in ano crafiitiei duo- 
rum digitorum. 17. Vafa tam externa quam interna fanguine inania 
fere , 18- Omcntum tenuiffimum facculis adipofis vacuum in confpec- 
tnm vencre. 19. Circa regiones ifchii & in natibus laefiones cutis Tha- 
leri maguitudinis repertse fuerunt. Hsec ad fecTionem. 



%. IV. 



ABSTINENTIiE LONG£ $ 

§. I V. 

Qyl nunc paulo accuratius hunc cafum examinat , omnes circumftan- 
tias in hittoria ( §. III. ) contentas perpendit , ut & harum compara- 
tionem leghimam cum iis , quae de abftinciitia, & anorexia paflim in li- 
bris praclicorum legunturj inftituit ; facile judicabir, hunc cafum ad 
abftinentiae morbum ceu nomen generale , vel anorexiam fingularem re- 
ferri poile. Abftinentiam variam eiie , cuilibet perfp-cuum e(t; aliam nv- 
racu'ofam , cujus exrmpla nobis S. S. fuppeditat^ aliam piam , rebgionis 
ergo quae obfervatur; aliam iterum neceffariam , quae a paupertate non« 
nunquam inducitur y & per tempus revera protrahitur ; aliam morbofam; 
confer. Mangeti bibliot. med. practic. p. m. 84- ft ; b t»>. anorex : 3e. Rar- 
fus aliam rictitiam , quando homines appetitum & ufum cibi & potus 
primo celaie (tndcnt , tandem vero corpus revera ab(tine;:tx re f°ren- 
dvt alf. e cunr , fed eo ipfo ftepius in anorexiam & alfos moibos inci- 
dunt i cui ultimse fpeciei atfinem fuiife eam noltri cafus contendimus. 

§. V. 

Puella hxcce a teneris annis femper parcilTimo uTa cibo ; 2. Febre 
ordente bis correpta } prima vice ulcus cacoe hes crili ortum iilam af- 
flixit ; nonne acredinis fanguinis & pravae ejus difpolltiouis fignum '( 3. 
fr.is immenfa fccuta ; ordinarium abfceffuum magnorum Symproma. 4. 
Keconvalefcens parciori cibo utens, naufea calidorum conipitur, frigi- 
dos (olos affumens ; undehaec, nifi a prava difpolitione ventriculi '( nonue 
(imile quid puellis ictericis accidit , quibus ap; etirus denravatur, & ad 
ablurda difponitur '( forte copiofus radicis fol.ni ti.berofi ufus ftonr- 
chum gravanis fine dubio , & ob multam rerram humidum ejus abfor- 
bentis apperitum impedivitr* <;. Per biennium fere , fci 'icet a T6\ Sept. 
I723.. ad 13. Julii 1725. nullos cibos Ib'Hos , fed fluidos folum , ut 
cquam fpirituofam ceraforum nigrorum, lac , aquam , aifumplit ; ftatus 
moibofi fignum ; 6. a die 13. Julii 172?. omnis ufus fluidorum peni- 
tus ccifavit ( (1 rulesforori ipfius habenda cujus teftimonio hsec nituntur ; ) 
interea os aqua colluit quam r.iritfime ; haud dubie (tatus morboli in- 
cremcntum '( qua: abftemieras ab co dfe ufque ad 18- Aug. 1727- ^ c 
ultra biennium duravit ; notandum t.mien lurc millo alio fundamento 
prxter effatum fororis innfti , cui hccc proferre maxime intererat , nnni 
affluxu hominum rama ejus adductorum emolumentum haud exiguuni 
capiebat ; quis dubit bt, lucri defiderium & lan&ae famam hacc pro- 
ferre illam non impulille? 

Quaiuum religio potuit fuadere malorum ; Lticret. 70. quamdiu ali- 
mcntis folidis & fluulis utebatur, ramdiu mcnftrua rite fluxerunt , ceflan- 

Dijput. Medico-Fracl. Tom. III. B te 



io RITTER, DE POSSIBILIT. 

te vero ihorum ufu , cefTarunt haec quoque 8 die r8 Aug. 1727. naufea 
aqux oborta fuit : ab eo die ad 14 Septembr. 1728- ufque nec folidis 
nec fluidis illam ufam ajebat foror j an vera dixerit dubito i proferre po- 
terat quse volebat ,• nulla enim cautela vericacem detegendi ob adftancium 
creduluatem aih;bita fuit , etfata Sororis & Chriftinae pro oraculis haben- 
tium j naufea aquse nsnne ftatus morbofi fignum ? naturale equidem nort 
eft ab omni rluido , & quidem naturae gratiilimo abhorrere. 

§. V I. 

Scholioyi. Abftinentia folidorum a \6 Septembr. 1723. ufque ad 13 Julii 
172^. fic per biennium fere ; abftinentia vero fluidorum & folidorum (I- 
rnul a 13 Jul. 1725. ad 14 Septembr. 1728- fic per 39 menfcs durafle re.- 
latum eft ; ( confer. n. 6, §. praec. ) 

$. V I l 

Permukoe apud authores exiftunt obfervationes eorum qui anorexfa , & 
inedia aut abftinentia a cibo & potu laborarunt ; inter quos noviifime Mif- 
cellan. Phyfico Praclica An. 1722. m. Jul. p. 102. 103. imprelfa Erfurti 
mencionem faciunt puellae , qux per 2$ menfes nec comedit quicquam , 
nec excrecionum fenfibilium aut infenfibilium edidit figna , corpore ejus le- 
viilimo exiftente ; alia faemina adeft Romana , quae per 20 dies a cibo & 
potu abftinuiife dicebatur. p. 935. Anni 1730. plures videre cupiens adeat 
Authores f. Qiipe vero omnes inter fe collatte ad 3 potiilimum clafles re* 
ferri poifunt , I. Clailis continet miraculofas , quse ex fufpenfione legum 
naturae fadtx , ut inedia Mofis (Exod. XXXIV. 28- ) Eliae (1. Re. XIX, 
8.) qu3e ideo miraculofae funt, quod nemini hominum , fed foli rerum 
Arbitro fummoque moderatori hoc competat [a] has tollere leges. 2da. ve^ 
ras. 3 tia. confi&as comple&ens. 

PARS 

(f ) Vid. Lojfau tractatum , qui fequentes , plurefque adhi'c adducit authore9 
Albcrtus magnus lib. 7. de animalibus tracl:. *. cap. J. de abftinentia long. Gcorg. 
Horftius <>bf. med. lib. 2. obf. 1. Jojepb. Qucrcctanw dioetet : polyhift. Ie<f>. 2. 
c. 4. dd cibo & potu , p. 211. Rbodius obf. med. a Cafpar. Scbott. phyf. Sen- 
ftcrtM l ; b. ;. Ileniic Smetii mifcell lib. 1$, Guil. Ron.W.etius trsct. de pifcibus 
Jib. 1. Aug. Tbonerus obferv. med. lib. z. obf. 6. Tulpius obf. 1. 1. c. 43. Avicen- 
lia libr. 1. ten. f. doclx. <;. c 2. de cibi abftinentia longa. Anton.Eenivenius c. 
10S. de diuturna abftinentia. Guilicimus Fabricim Hildanus obfervnt. chir. cent 2. 
obf. 40 42. cent. 1. epift. 69. 77. cent. 4. obf. jo. cent. 5. obf. jj. Fortuniiu 
JJietut de his qui vivuut fine alimento. 

ffl] Quomodo hoc poffibile fit videre eftapud Connor. in Evang. Medici. p ni. f<< 

rauc. 8» 



ABSTINENTIiE L O N G iE. n 



P A R S P R I M A. 

bxpojjibilitatis abfqne cibo & potu vivendi demonjirationem Jijlens* 

$. VIII. 

AD hanc qurcftionem enodandam prsemittenda eft definitio vitae , ut 
hac pofiia polfimus legitimum inferre latiocmium. 
DEFIN17 10 l. Vit-a eft motus piogreifivus ianguinis & humorum ia 
circu'um ambiens s ab impulfu cordis & arteriarum , nec non ab elatere 
£br;< um produclus [ b ] perpetua & neceifaiia vicillitudine aiTumptio- 
num , fecietionum , & excretionum totum corpus confervuns ejufque 
fun&iones gubernans [ c ]. 

§. I X. 

Corotlarium I. Sequitur itaque ,■ cordis motum caufam efle fanguinis 
motus , adeoque vit?e (1. c. §. 6. ) [d] fed caufa motuum vitalium eft 
fojiguia [ e] (§. 15. cap. 3. T. 1. lib. 1. fed. 1. Hoftm. Med. Rat. Syft.) 
Sanguinis caufa cibi iunt omnis generis , & potus. 

r. x. 

Corollarium 11. Invertendo itaque raciocinium $. 9- allatum , dicere 
nobis licebic ; deficientibus cibis & potu , deficiet fanguisj motus cordis j 
vita i id eft fequetur mors. Q; E. D. 

§> X L 

Scholioni Neceffitatem afTumendi cibi & potus ac reftaurationem partium 

B 3 per 

t*»3 Con r er. Hofm. med. rat. fyftem. T. I. lib. 1. fett. 1. cap. 2. Ed. VeneL d« vita 
ejufquec ; iulis §. n. p. 64. 

[c] Bobnhts in circulo anat. prog 7. p. m. 11$. aliae vitae defini'iones adduci pof- 
ftnt . fed qiia omntj. eodem redeunt , fuperfluum elt ; Boerh lavius ilLm definit . inft. 
nicd. §. 4S & 69; . quoJjit exercitium ailionum vitalium , naturuhum , £5? unimalium. 

[d | Confvr Bobn. ti r c. *n t. prog. <; p. \<>- & 72» 

£e] N.turum fmguiiiis deiliipferunt Levrenbcek. in arcan. nat. p. m. J9. Cel. 
Scbreibertu Ruilica; Imperatiicis Archiacer , irt Elein medic. T. 1. Phyfiol. Part. I. 
cap 1 1. §. 6. feq. naturam finguinis experimenti^ , & mde deduclis folidis ratiociniis 
ftabilivit, vid. Cl Bobn. 1. c. prog. ij p. 186 Nec cum .sV«»c»fo, Conringio , & Ftr- 
Heiio calidum innatum , nec .u.hivum , nec flammulam , nec humidum radicale , cau- 
fom vicue ftatuimus j utpote hiec verba ideib lunt dvftituta. 



12 RITTER, DEPOSSIBILIT. 

per hos demonttrant mutationes adeo confpicuae , quae femeftri fpatio ho- 
minem aliquando renovant [f] ; unguis notetur macula aqua forci fada. 
in lunula , fpatio 6. fepciman. Stigrna iilud ad ultimum unguis progref- 
fum , lefecabicur ; in olfe cum fubitaiuke dcperditione fraclo , mollis re- 
natus callus per longi'udinem feptem fepcimau. vacuum replet , totidero- 
que aliis in os indurefcit [g]- lmmo fanitate ipfa homo perpetuo def- 
truicur, & machina brevi interirec , nili corpora eifent extranea , quibus 
illud damnum refarciri poifet j quae in noltrum corpus vi fluidorum tio-, 
{trorum converti debent [ h ]. 

§. XII. 

Ut autem necelTitas afTumptionis cibi & potus pro fuftentanda vita eo 
Clarius paelcit, ex natura tranfpiracionis illa derivanda e(t. Piincipia 
ergo quaedam ponenda fuiit , I. San&orius in fuo tractatu de infenf. tranf- 
piracione ( Aphorifm. V. de ponleratioue ) demonliravit , perfpirationem 
infenlibilem longe fuperare omnes reliquas excretiones [ i ] 2. Homo fa- 
nus i«;o. libras ponderans tempeiamenci bene conftituti quocidie ^O. raim. 
nutrimenti fui partem confumit , in fuamque fubftantiam couvertit [^]. 
Ponamus cum Cl. Bernoullio ( Diif. cit. ) ejus viclum quotidianam eife li» 
brarum oclo ; erunt 5 z f r femunc. ^oma pars harum j itaque tantun fub- 
ftantiae deperdic i fingamus hunc virum nihil extus aifumere ; quia vero 
quotidie ^ 2r fem. confumuntur , intra biennium & 207!-. d es totam 
ejus corporis maifam confumptam iri, inque auras avolare neceife elt [/]; 
quid aliud inde elicitur < Quam quod in hypothefi confumpcionis , quo« 
jnodocunque hsec fiat , impolfibile iit abfque cibo & potu fubiiftere. 

$. XIII. 

Corollcirium 111. Quotidie quinque librae humorum noftrorum fubtilif- 
fnnorum per tranfpirationem infeniibilem difpereunt , rpanemus tamen 
iidem ; quia tantum & tale ab intus applicacur , quantum & quale amili- 
mus [m] » ut vero haec reltauratio fiat , non tanturn infanguinem de- 
bet infundi copia chyli iufficiens : nam virgines pallid* debi.idTmac , li- 

cet 

[/] Negat hoc Keil de fanguinis copia p. u. r<5. Argumentis vel parum validis , vel» 
fjllis; atfirmut CI. Bcruov.llim in diff. ile nutritione , §. 16. 

[g J Negante hoc Bohnia 1 c. progym. §. 7. de nutric. p 118. 

\_b~\ Qyomodo hoc fi.it docet CI. Bernoullms difl" cit. $. 10. 11. iz. & Botrhaavt 
inftit. med. $. 4?f 

[ i ] Cel Keil. Londini & 111. Dodart Purifiis idem invenerunt. 

I k ] Confer. Cl. Bernoulli difT. ctt. §. 16. ex qua h«ec deprompta funt 

[/] DifT. cit. §. cit. 

£w» J Boerbwve initit. med. $. 436. 



ABSTINENTIE LONG£ 13 

ret pcrpetuo cibos ingerunt , haud fiunt robuftx , aft manent debilcs j 
fed debet is aifumptus humor , per foiidorum , liquidorumque v!m ita 
elaborari , ut nnnima vafcuia pcrfluat , dcpouaturque in cava a dcpcrdi- 
tis clementis [ n ] reli&a. 

§. XIV. 

CoroHarium IV. Pofita vigcnte tranfpiratione , neceflintcm cibi & po- 
tus ad fultinendam vitam in apricum productam putamus ; non opus eft 
itaquc ad aerem confugere, cujus naturam balfamicam [0] ( nec demon- 
(tratam ncc dcmonftrandam [p] , infufficientem huic negotio aflerimus» 
Ponamus aeris fubftantiam cum Newtnno ex fubtilijjhnis jilameutis fpirali- 
bus ad injlar lan&conformatis i concedamus ejus exiftentiam [q] & mix- 
t ; onem in fanguine five illa fiat in pulmonibus [ r ] , vel ingrediatur cura 
chylo vafa la&ea [j]. Quo modo ejus cum fmguine affimilatio & apti- 
tudo demonftrari poteft i cum omnc id , quod fanguini nutrimentum 
fuppcditat , ejufdem cum illo naturge effe debeat > nutritioni enim defti- 
natus humor debet cum noftris humoribus circu'um fubire , per infinitas 
fecrctionis & mixtionis elaborationes prxparari , & inter globulos liquo- 
rum noftrorum tornari , in globulos folidos comp.ictofque primum fangui- 
nis , dein minores minorefigue, donec eo devenerint minutise , ut cor- 
pori humano elementi loco eife poffint, mutari. Sanguis enim confiftit 
ex globulis rotundis purpureis in lympha gelatinofa ex giobulis multo mi- 
tionbus compofita natantibus [t]. Monftretur nunc modus connubii ela- 

ftro- 
1 

[«] Cel. Hoffm. T. 1. p. it. c. 11 5. e. 6. 

[0] Statuo cum Boerbaavio in Elem. Chym. T. T. P. II. p. 461. Edit. Holl. Acrcm 
chaos illud univerfak , quo omnis ferme generis corpufcu/ajimul confuja conjiituunt ag- 
gregatum diverJJJimis conjians rebm , invenit Cl. Vir prxter iJia tnulta in illocontenta , 
jgnem , aquam , olea quaecunque p. 48$. qux tamen tninime nutntioni & fuftentationi 
corporum noitrorum , ied ignijujapiendo , akn.ioque apta cenfet i falia in illo non ne- 
gat, p. 486. quse vero folum ex vegetabilibus a terra fua liberaca in aercoi elevata pro- 
yeniunt. 

[/>] Vid. Kumkel a Leuvenjlem Chymifche Schrifften. 

[ <?] Negance Lemvcnbwkio in Arcanis natura: p. 40. 

[*•] Quam negat Cl. Hqffin. Toui. I. lib. 1. feft. 1 cap. 7. §. 24. impoflibilitatem 
jntromiilionis aeris in fanguinem per pulmones declarat Mangetw in Thentr Anacom. 
T. 11. p. 2v diltinguere vidctur Boerbaaviut inter ae em craifum & fubtilem , prioris 
ingredum per pulmones negat §. 201. Inftit. Med. Pofterioris vero concedere videtur. 
Sentenciam de admiilione per pulmones fovet Majorv in opufc. medicis cap. 7. p. 94. 

[j] Haec via enim mihi maxime naturalis vidccur, quam non negac Bergerut in 
1'hyfiol- cap. 4. de rtTi>ir. p. 44. feqq. contrariae fententix tamen niagis adhaerens cxpe- 
limentis ut putat rirmattt p. 47. 

[*] Confer. Hofm. 1. c. c. <;. de fjnguinis natura. & Bocrbaav. $. 226. Lsumnibak. 
% c. p. J9- &. Scbreiiierum thviiol. lib. J. $• 198» 

B 3 



i 4 RITTER, DE POSSIRILIT. 

ftrorum aeris licet minutiiTimi j & tranfmutatio eorum in fanguinis feri- 
que lymphxque globulos ? 

§. X V. 

CoroUaruim V. Ponamus aeri ineffe vim aliquam nutritivam ; eam ta~ 
men infurficientem eife ad vitam hominis confervandam , exempla eorutn 
monftrant , qui fame pereunt. 

§. XVI. 

Scboliort. Poteft tamen in corpus per poros noftros intrare aer •, & Jtl 
liquidum mut.iri , uti hoc factum vifum elt in obf. Michelotti de Virgine , 
qux per diabetem intra paucilfimos dies copiam urinae fui corporis pondus 
fuperantem reddidit \ nonne id fignum accelfionis ex aere intrante per por- 
ros cutis, qui aquam , Mcrcurium quoque admittunt 'i 

§. X V I I. 

Scholion. Quamquam hypothefis (§. 14.) effentiae aetis aptiffima ad 
explicanda aeris phamomena ; pro vera non ubique eft reGepta ; & multi 
Philofophi ejus eilentiam adhuc incognitam confitentur > quomodo nunc 
incognita aeris eifentia ejus vis nutritiva inde dednci poteft [«] ? 

Sed redeamus e diverticulo in viam , & tentemus : an impoiribilitatem 
abfque cibo & potu vivendi calculo Mathematico probare poifimus 'i 
Prasmittamus quafdam definitiones. 

§. XVIIL 

Defnitio 1. ExcretioneS fenfibilcs voco illas qu* fiunt per alvum , urJ* 
nam , falivam , menfes , mucum narium , cerumen aurium , fudorem % 
& per poros corporis majores. 

§. XIX. 

Dejtnit. II. Per excretiones infenfibiles intelligo tranfpifationem per pd* 
ros corporis minores. 

Scholion. Infenfibilis tranfpiratio partim ex alimentis ingeftis , partim ex 
vcteri materia , qusc in fubftantiam corporis converla eft , provenit , conf. 
Cl. Bernoullii Dilf. cit. de JNutr. §. 17. 

§. XX. 

C « ] Sufficiant hsec tentamini refolutionis problematum a Hortino , 1. c. propofi. 
torum. 



ABSTINENTIiE LONG£ ij 

§. X X. 

Propojitio. I. Alimentorum quotidlc aflumptorum quantitns ( quam vo- 
caboa) abit in 3. partes ; I. in excretiones fenfibiles , 2. infenfibiles , 
& 3. in fubftantiam corporis ; fit nunc prima pars =b. fecunda =c. 
tertia =:J , erit valor excretionis infenfibilis ex aflumptis a. c =a 
— b d. 

Scholiou. I. In qua ratione hae quantitates b, c, d, fe habeant , videre 
eft in Cel. BemouUii di(T. cit. §. 16. & apud Santtorium 1. c. fufficit enirti 
fcopo noftro valorem excretionis infenfibilis determinaflc , qux ab af- 
fumptis & digeftis alimentis demum fieri incepit , nullo habito refpectu 
ad materiam jam in corpore prseexiftentem. 

§. XXI. 

CoroUar. I. Quodfi b = o. i. e. nullse excretiones fenfibiles procedant, 
erit c = a d. quod egregie cum Sau&orio 1. c. §. 4. confonat. 

§. X X I I. 

CovoUar. II. Sit practerea tranfpiratio infenfibilis nulla , i. e. c = o. 

erit a d = o. & a = d. itaque in ingentem molem accrefcere de- 

bet , quando femper alimenta ingeruntur j confer. Cel. Bernouliii diiT. cit. 
§. 20. 

§. xxiii. 

CoroUar. III. Quodfi d = o. i. e. nulla fiat alimenti converfio in fub- 
(lantiam corporis , confequenter nulla fubftantix ejus deperditio ; itaque 
corpus in eodem ftatu maneat ; erit tum valor alTumptorum a = b -f* 
q. §. 20. qui elt conftans ; quando itaque excretio fenfibilis & inienfibi- 
Jis fuccedit , tum requiritur alimentum. 

i XXI V. 

Corollar. IV. Iifdem pofitis impoflibile eft fuccedcntibus cxcretionibus 
tam fenfibilibus quam infenfibilibus fine alimentis vivere. q. e. d. 

§. X X V. 

Impoffibilitatem diu abfque cibo & potu vivendi duplici modo & qui- 
dem I. ex rratura vitse ( §. 8«) 2. vigentibus excretionibus tam fenlibi- 
libus quam infcnfibilibus (§. 23.) rationibus evidentibus , & calculo 

ma- 



r6 RITTER, DE POSSIBILIT, 

mnthematico ( §. 12. ) demonftrare hucufque conati fumus ; cafum ita- 
que hujus Cbrirfina Kratzer , fpeciali demonltrationi adaptabimus * veri- 
tate aut failltate ejus mox fefe proditura. 

§. XXVI. 

Ex recenfitis Phcenomenis Chrifiin^ Kratzer , fequentia principaliora 
perpendemus , atque ad lapidem lydium vocabimus. I. eft; a d. 16. Sep- 
tembr. 1723. ufque ad d. 13. fulii I72f. nullo c.bo folido , fed la&e , 
aqua fpirituofa ceraforum ufam fuilfe (n. 5. §. 5. ) 2. a 13. Julii 1725. 
ad d. 18- Auguiti 1727. ufque , ab omni ufu fluidorum abftinuiffe , ifl- 
terea os aqua ctlluiife ( n. 6. §. cit. ) 30. d. 18- Auguiti 1727. naufeam 
aqux illam corrinuiife , inde ab eo tempore ufque ad i4Septembr. 1728* 
nullum plane fluiduni aifumliife , (uque abfque potu per 13 menfes fere vi- 
xiiie (11. 8- §• cit. ) 4 Menfes a 13 julii 172}. ufque ad 14 Sep-embr* 
1728. fic per trientv.um cum bimeitri ceifalfe (n. 3. §. cit. ; f* interea 
temporis fudorem in fronte , in vola manus , linguam humidam , tranf- 
pirationem infeifibilem exceptrs pedibus obfervatam fuilfe (11.9. §. cit. ) 
6. iirra hoc tempus corpus ipfius , quod maxime notandum , non eiru- 
ciaium , led femper in eodem (tatu manfiffe. 

§. X X V I L 

Attente phcenomena §. prxcedente recenfita , & §. \1. confideranti ini* 
poifibilitas abfque cibo & potu vivendi vigente tranfpiratione luce mert* 
diana clarus radiubit ;* nec fibi religioni ducet , ut quibufdam vifum , 
Chrift. noitram pro deceptrice vera habere ; ne autem hoc nimis dururri 
videatur , adhbeamus calculum ad convincendos eos , & juxta duclunt 
.§. cit. examinemus noftrum cafupi ; cum vero tranfpiratio in noftris rc- 
gionibus non tanta fit ac iij Italia , ubi San&orins fua experimenta infti* 
tiit , etiam ejus quantitas tam pro ratione regionis , in qua habitamus $ 
quam corporis ejus tenelli diminuenda eft : Sanilorius [x] enim homini 
i^o libras ponderanti , & quotidie 8 Hbras cibi & potus confumenti at- 
tribuit deperditionem 5 libr. circiter [jy], fed demus Chriftijnc corpus 
IOO libr. ponderalle , quodcirciterpoitmorte.il habuit 5 concedamus per 
momentum illam per 13 menfes plane nihil comedifTe ; cum vero interca 
temporis femper tranfpiravit ( n. S- §• 26. ) quxritur, qutcnnm qinnti- 
tas fudoris amiifa fuerit interea '{ Ponamus quotidie perdidilfe 4 femunciasj 

ergo 

[x~] AphoHs VT. de ponder. 

[ y j Tranfp'Vntio'in reginnibus Septentrionulrbus minuitur , 111. D. Dolart Pdiifiis 
invenit , rationem excrementorum fenlibilium ad infenlibilium eife ut i ud ; & quundo, 
que ut 4 ad 5, 



ABSTINENTIiE LONG£ 17 

ergo fpatio 39 menfium (§. <5. ) qui faciunt 1170 dies , (computato 
quolibet mcnfe per triginta dies ) 146 libr. ejus fubftantiac confumptac 
Fuere , quod pondus , corporis ejus fuperat ; fed unJe hsec quantitas 
tranfpirat ? Aut illa ab alimentis , aut fubftantia corporis , profedta fuit ; 
fed prius in noftro cafii non ftatuimus, ergo fubftantia corporis femel in- 
terea confumpta fuit , & non folum femel mori, fed & in nihilum redigi 
debuit , quod vero ftatuere eft abfurdumj quia itaque non in nihilum re- 
da&um , fed corpus femper in eodem corpulentise ftatu permanlit , (n. 6. 
§. 26. ) Seqimnr taneum ner cito?*« & potum refarcitum , quantum pcr 
tranfpirationem confumptum , fuiife: id quod rationes perfuadebunt, fe- 
quentes valde probabiles. 

§. XXVIII. 

Primam rationem defumo ex ftructura Cellsc, quae duabus portis , & fe- 
rieftris , ita difpofitis gaudebat , uc unufquifque manibus illas attingere 
valeret ; ita ut, pofito illam cuftoditam fuilfe , femper poffibile fuerit ali- 
menti quid in lecium , qui prope feneftram fitus fuit , projicere [z] 
2. ex praefentia fororis continua quam Chriftina flagitavit & obtinuit, ita 
ut, cum 111. Dominus Prsefectus feparationem ejus minaretur , ea anxie 
attonita , precibus apud illum intercederet. Cui ufui nunc hax foror ? 
Nonne alise perfoiue Chriftinam cuftodire potuiifent ? Cur tanta reluclatio 
contra voluntatem 111. Domini Prsefecti ; fi nulla excrementa ediderit nul- 
lumque cibum affumpferit , quid opus fuit forore , nifi qtiod illam fraudi 
eelandae aptiilimam cenfuerit ? 3tiam. Rationem mihi prsebet credulitas 
hominum illam invifentium , qui ad experimenta a Nob. Medico Scaphu- 
fino cum illa inftituta , quse femper contorfiones oris , convulfiones fe- 
quebantur, perterriti, fibi non folum religioni plura inftituere , fed ver- 
bis ejus non fidem habere fibi peccato ducebant. Sed quorum motuum 
voluntariorum ftupendorumque homo non eft capax ? Videmus hoc in 
Saltatoribus , Pantominis , & iis , qui vomitum liquorum varie colorato- 
rum ciere poffunt [ a ] , & monftrant, quid tenax confuetudo perficere 
non poflit ? 4tam. Cum Dominus Prsefectus animum fuum aperiret de 
tranfportatione & a forore feparatione , quid fit ? poftridie mane de fiti 
conquerens potum petebat ; cur tanta mutatio ? cur potum petiit, fi 
abftemia vera fuerit ; qusenam ratio ? cur potius hac occafione quam alia 
irlum: defideravit ? cur tranfportationcm non paffa , C\ revera nihil come- 
derit ? cur inde ab eo tempore edere incepit palam ? fane nulla alia ratio 

mihi 

[z~] Notandum eft Dn. Hortinum miraculofi quid huic cellsc inefle , fuipicari cius 
«nte 100 annos Apollonia Scbreyer eandem quoque habitaverit. 
C«3 Confer. Erafmi Framifci lufiige Scbaububne T. II. p. 288- 

&&#. Mcdkxh-Prafo Tom.III, C 



18 RITTER, DE POSSIBILIT. 

mihi fubefle videtur , quam quod Dominum PraeFedtum praevenire , quam 
ab illo praeveniri & fraudis convinci maluerit j fane C\ nullius fraudis fibi 
confcia tuiiict Chriftina , aequo animo translationem , & feparationem per 
aliquod tempus a forore paila fuiflet. Cur huic examini Ce[e fubjicere re- 
nuebat , nid quod fe imparem fenferit '{ Melius fegerere non potuit, quam 
hac occalione cibum & potum petere ; cum enim honor & gloria pro ab- 
itemia haberi , illam ad hanc inediam fimulandam impulcrit , uti hoc ex 
circumltantiis omnibus vitae ejus colligere facile eft , & felicem fatis fucp, 
celfutn viderit, maluit potius hac occatione quam neueimate ceadta cibum 
& potum rogare ; quod vero fi eveniflet , fine dubio maximo opprobrio 
& contemptui expofita fuiflet , rumor ejus excitatus & cum illo conflu* 
xus hominum allatio munerum ceifaiTent. Qiiod pro ingenii fui acumine 
fine dubio prxvidifle videtur. f . Ex facili deglutitione & excretione per al- 
vu«n primi cochlearis feri ladtis aifumpti elicere licet i. Oefophagum , ven* 
triculum, inteftina , dudtus urinarios , confequenter omnes reliquos H,C. 
canales patulos fuifle. 2°. Omnes hos dudtus tono fuo donatos extitifle ; 
ut autem hoc poifibile , ncceflario fluidum hos dudtus irrigare debuit j 
alias enim per continuam tranfpirationem fluidae illse partes quse flexilita- 
tem his partibus conciliant , confervant , avolaifent j fibrx rigidiores ex- 
ficcatae collapfae in unum corpus coaluiflent , tonum deftruxiflent , & 
ulteriori arfufioni liquidorum tranfitum denegaflent : exemplo funt fora- 
men ovale , canalis arteriofus Bottalli , urachus , venac umbilicales in 
infantibus fenfim ob fanguinis curfum per hxc definentem concidentia , 
& in partem folidam abeuntia \_h\ Exempla & obfervationes recentes 
& antiquae hunc collapfum probant. Nondum effluxere S- a11111 » cum 
in Nofocomio Bernenfi Italus quidam amore captus a cibo & potu per 
12 dies ob abfentiam objedti amati abftinuerit j quibus elapfis , fame 
pretfus cibos petebat , quos porredtos non amplius deglutire potuit , 
ficque fame mifenime interiit. Haud abfimile quid Cbrijiina Kratzer 
evenilfet , nifi cibis caute & clandeftine fibi profpexiflet , 6. Omnes ra- 
tiones fupradidbe probabiles confirmantur haud dubie eo ,- quod die f aut 
6 Septembris 1728 ab Honeftilf. forore 111. Dn. Praefe&i obfervatum fuit; 
quse ex improvifo ccllam ejus intrans fororem Chriftinge ambulantem eden- 
temque , Chriftinam vero in ledto manducantem quoque inveniebat ; ad 
cujus afpedtum Chriftina ciput parietem verfus inclinabat , & ita fe ejus 
vifui eripere conabatur : Honeftiifima virgo autem nihil fe vidilfe firnuhms 
fratri hsec referebat. Qui paucis elapfis diebus Chriftinae feparationem pre- 
ponebat, quam vero impediendam repetitio potus-& cibi preflb pede fecu- 
ta eft , uti id recenfuimus n. 4. hujus §. Itaque hujus pueltoe inediam effic- 
tam probare conati fumus , & neminem de hoc amplius dubitaturum fpcra- 

mus. 

§. XXIX. 

[6] Foramen ovale enlm ctauditur, urachus non amplius pervius exiftit; venzuiriT 
bilicales in ligamcntum abeunt. 



ABSTlNENTIiE LONG£ 19 

§. XXIX. 

Phyfice itaque ( §. 27.) & Matfiematice fufficienter (§.23.) impof- 
fibilitatem inediae , quam hsec Puella mentiebatur demonftravimus , 
quam dein rei exitus corroboravit. Nemo tamen inficias ibit , hanc Chri- 
ftinam paucis alimtntis vitam fuftinere potuifTe: a teneris enim annis 
parciori vi&ui aflueta , in provecliore etiam & magis tranquilla setate 
idem vitse genus continuare potuit ; juxta proveibium. Confuetudo eft 
altera natura. Determinemus juxta fuppofitionem ( §. 27.) fadbm quan- 
titatem cibi & potus , quo opus habuit ad refarciendam confumptio- 
nem. Si homo fanus 5que libras quotidie perfpirans cibi & potus libr. 
g. confumpferit , Chriftina noftra quotidie 8. femun. perfpirans, 12*. 
fcmunc. alimenti opus habuit ; cui exiguse quantitati lac, fpiritus cera- 
forum , aqua , quibus jam affueta , fufficere potuerunt ,• mirum itaque 
noneft, illam fraudem tamdiu celare potuiffe ; hos liquores enim So- 
ror ejus femper ad manus , in proprios ufus , ut referebat , habebat. 

§. xxx, 

Phccnomenorum quorundam in noftra Chriftina occurrentitim ratio 
)am eft adumbranda. Ubi I. occurrit Refpircitia. dijjicilis , quse provenit 
a connexione pulmonUm cum pleura & dorfo , teftante feclione Anato- 
mica ( n. 12. §. 3. ) expanfio itaque eorum incompleta & aeris infuffi- 
ciens illapfus , hinc crebra refpiratio > adde glandulas ftrumofas afperam 
arteriam prementes, liberum aeris ingreffum in"tracheam impedieutes , 
( §. cit. n. 15.) & forfan Vomituum aut difficilis ciborum dcglutitionis 
caufam exiftentes. 2. Somnus parcus j huc fpe&at 1. confuetudo , 2. haud 
magna confumptio fpirituum per motum & laborem aut fenfus exter- 
nos ) femper enim tranquilla in le&o jacuit , & oculis cccca, non mul- 
tos fpiritus itaque amifit, qui per fomnum refarciri debuiffent,- non mul- 
to fomno itaque opus fuit («) 3. pedcs frigidos femper habuit , (b) 
4. Somnus molejius. in fomno I. major refpiratio , profundior, robuftior 
(c), 2. augetur motus cordis , pu^monum (*/), ob connexionem ve- 
ro pulmonum , hi fe ron fatis dilatari , neque adeo fufficientem aerem 
capere poffunt , ergo refpiratio difficilis , & ob refiftentiam quam pul- 
mones a thorace patiuntur, fanguinis circuitus in illis non re&e proce- 

C 2 dit j 

• 

(a) Bofm. tk 1. p. $. c. ii. 5- if- confer. Boerb. inftit med. §. $91. n. 1. 2. 
3. 4. $. 7. quae caufae fomni in noftro cafu exulabunt; itaque non tantus ciTe po- 
terat. 

( b ) Boerb. inft. med. §. $99. 

(<) Boerb. inft. mcd. n. (,, §, 500, 
\d) Eoerb. 1. c J. 507. 



20 RITTER, DE POSSIBILIT. 

dit ; cor itaque fblito majorem fuperare debet refiftentiam ; ejus motus 
eonfequenter totus fanguinis circuitus in corpore intendi debet , t £tq«i* 
major fanguinis affiuxus in caput , fecretio fpitituum animalium folito 
copiofior fit, inde inquietudines , agrypnia. 4. Omcntutn tenue membrti- 
veum fere ; hoc enim tefte fectione eorum , qui longam inediam pafli 
funt aut paucum aiimenti affumpfere , femper membraneum & omni adi- 
pe deftitutum inventum fuit. Quae obfeivatjo confirmat recentioium , 
( ut Boerhaavii , Malpighii , ( a ) Hnjleri, Winslow. ) fententiam , lla- 
tuentium, ibi intra facculos pinguedinis fecerni oleum tenue , & fubtu 
le (b), quod nec hume&ationi inteftinorum ( c) folum , nec cum fan- 
guine in hepar fluxuro , fecretionem & fubftantiam bilis intret ,. nec in-> 
vifcationi falium in fanguine abundantium inferviat , fed in illo conti- 
neri quoque fuccum nutritium , qui deficiente alimento per ramum fple- 
nicum , venam portarum (d) in hepate anaftomofin cum vena cava fa- 
cientem in fanguinem revehitur (e) illique alimenti loco inferviat. Re,- 
liquis , utpote facile ex fuperioribus enodandis , fuperfedemus. 

Monftrata itaque inedia Chriftinae noftrae fictitia , quifnam illam inter 
miracula referet ? ( ut fecit Doct. Hortinus , in DiflT. cit. ) Qui ad aerem 
( vid. probl. 2. ) aut plumas lecti ( probl. 6. ) aut virtutem hypocaufti 
nutrientem (probl. 8-) confugiunt, ilii non confugiunt ad miraculum , 
fed quscrunt caufas naturales , licet extraordinarias i cum vero D. Hor- 
tinus in DifTertatione fjepe jam cit. ad haec recurrere , & audacter ni- 
mis miraculum ftatuere videatur, dum rem naturalem licet extraordi- 
nariam pro miraculo accipit, fibi contradicere videtur. Sed ne temere 
judicare videar ; inquiremus uno adhuc verbo juxta difTertat. cit. in 
criteria miraculorum , ubi §. 5. definiuntur , quod fint opera jlupenda 
vires natura, omniwnque entium creatorum fuperantia. Sed quaefo eft ne hoc 
opm Jlupendum, quod Puella per aliquod tempus potuerit anorexia labora- 
re, uti id probavimus (§.5.) anne naufea ciborum folidorum, quae mor- 
bus eft , & ex meris caufis naturalibus fluit , omnium entium creatorum 
vires fuperat ? quod itaque ex natura morbi , & caufis naturalibus pro- 
ficifcitur minime miraculum eft , fed quod hsec Puella multos ingenii 
folertis homines illuferit, potius pro miraculo habendum , .plerique enim, 
qui illam invifebant , pro fancta illam habebant , dolique incapaccm. 



§. XXXII. 



(fl) In traflatu de omento t. 2.p, 237. 

(b) Boerh. 1. c. §. jjo. 551. 

(c) §. 352. 1. c. 

(d) Heifter tomp. anat. p. 78. 

(O Manget theatr. anatorn tom. 1. p. 339. Boerli, 3. c. $. }J$. 



ABSTINENTIJELONGJE. "»* 



§. XXXII. 






Scholion. Quanquam haec hiftoria (§. 3. tradita ) non fit abftinentibu» 
a cibo & potu veris fed fictitiis annumeranda, ut vidimus §. 2%. ) cura 
jnultse tamen obfervgsiones tam fi&ae quam verse abftinentium a ciba 
& potu, apud Auclores fide dignos exiftant, (a) merito igitur in pof- 
fibilitatem abftinentiae a cibo & potu inquiri potcft; cjI J*f«»ifit*oni 
eo lubentius nos accingimus, cum nullus Au&orum, quot quidem pei- 
luftrare contigit , notus fit , qui quaeftionem hanc attigerit , aut caiculq 
Mathematico adaptare tentaverit. 



P A R S III. 

fentamen demonjirationk poffibilitatk abfqve cibo & potu vivendi 

continens, 

§. XXXIII. 

Defnitio I. \ Tita. maxima eft exercitium omnium motuum volunta- 
V riorum , naturalium , & vitalium fibi confcium. 

§. XXIV, 

Definitio II. Vita minima eft potentia motus voluntarios edendi , fine 
actuali exercitio , aut fi adfit , ignorantia eorum ; vigente fanguinis cir- 
culo. 

5. XXX V. 

Propojitio I. Neceflitatem alTumtionis cibi & potus ex tranfpirationis 
infenfibili fuccelTu (§. XII.) demonftravimus ; invertantur itaque proba- 
ta , & confideremus ea quae eveniunt, tranfpiratione infenfibili fuppreiTa j 
qu3e dupliei modo fupprimi poteft : ea eft enim in ratione compofita im- 
pulfus ianguinis & apertionis pororum , tubulorumque fubcutaneorum ,- 
ita ut deficiente impulfu fanguinis, poris licet patulis apt vice-verfa, 
appellente fanguine ad poros conftri&os , nulla fiat tranfpiratio : I. de- 
ducta enim aiTumtorum neceflitate ex vigente tranfpiratione , quem fu- 
giat , ceflante illa , nulla opus eiTe reftauratione? 2. cum excretiones al- 
vi , urinje , ceruminis aurium , menfium , uno verbo excretiones fenfi- 
biles, aiTumptiones prscfupponant , fuppreflis illis non opus eft reftau- 
ratione per cibum & potum. 

C 3 §. X X V I, 

( « ) Confer. LoJJau tract. cit. & not ad §. 7 



22 RITTER, DE FOSSIBILIT. 

§. X X X VI. 

CoroIIar. 1. Invenimus aequationem pro valore atTumtorum a=b -f* 
c-fd. (§. XXTII.) ut a evanefcat fupponendum eft , excretiones fenfi- 
biles , quas vocavimus b, & infenfibiles, c, & nutritionem , d, eiTfi 
o. i. e. b=o. c=o. d=o. erit itaque a==o. 

§. XXXVII. 

Corollarhim 11. Ut igitur nullo alimento opus fit, requiritur , ut tam 
excretiones fenfibiles, quam infenfibiles, omnifque nutritio cefTent , con- 
fequenter corpus fe non confumet , fed femper in eodem maneat ftatu, 
falvo tamen fanguinis circulo. 

§. XXXVIII. 

Obfervatio 1. Omnes qui revera a cibo & potu per if. 20. aut plu- 
res d:es a cibo & potu abftinuerunt, & tranfpirarunt fimul, adeo ema* 
ciati fuerunt, ut fceleto fimiles evaferint. 

§. XXXIX. 

CoroIIarium I. Confumptio qusedam facla fuit materiae , quam fubftan> 
tia corpo.is fuppeditavit. 

I. X L. 

Corollarium 11. Quamdiu igitur materia ad nutriendum apta in fub* 
ftantia corporis adeft, tamdiu corpus fubfiftere poteft, - illa autem peni- 
tus confumpta , corpus perire debet> 

§. X L t 

Corollarium III. Materia hgec provenire poteft i. aut ex fero gelati- 
nofo aut adipe, aut materia oleofa , in interftitiis mufculorum & mem- 
brana adipofa hacrente , |inde per venas reforpta, & in fanguinem tranf* 
iata. 

§. X L I I. 

Corollarium. IV. Ponamus a===o, erit b=o, c=o, d=o, ergo 
quundo nulla aiTumuntur alimenta : nutritio & excretiones tam fenfibiles 9 
quam infenfibiles nulke procedunc j erit nulla confumtio , ergo his pofitis 

cor* 



ABSTINENTIiE LONG£ 23 

corpus in eodem ftatu manere dtberet, quod vero non fit, fed ema- 
ciatur, (§. XXXVIII, ) fit itaqie ejus confumtio; inde patet hanc pro- 
pDfuionem contradiclorium involverc ; non licet igitur a fublatione ante- 
cedentis adfublationem confequentis in roftro cafu argumentari. 

§. X L I I I. 

Obfervatio II. In fceminis inedia ionga laborantibus menftrua retinen- 
tur : 

§. X L I V. 

Scholion I. Qiiid enim impedit converfionem fanguinis menftrui reten- 
ti in nutrimentum 'i ( quem fluxum cum cl. Bohnio in circ. anatom. c„ 
i<). p. m. 247. ex abundantia fanguinis fcctui alias dcftinato derivo). 
Si enim tempore graviditatis ceflet ad nutriendum fcctum, cur non ex- 
tra illud ceffare poteft ad nutriendam matrem '< Nutritio fcetus enim cir- 
culatione fanguinis materni menftiui & appofitione optimarum ejus 
particularum fit; eft itaque nutritioni aptus , adeoque in cafu fuppref- 
/ionis hominem per aliquod tempus nutrire poteft. 

§. X L V. 

Obfervatio III. Per motum attritio fit partium corporis. 

Corollar. I. Requirit itaque appofitionem , alias corpus brevi confume- 
retur , cum vero quies nihil de corpore conterat , partes ejus tranquillx 
nullam pofcunt rettitutionem. 

§. X L V I. 

Obfervatio IV. Quo major fit fpirituum animalium confumptio ; eo 
majore opus eft reparatione. 

Scholion. Confumptio haec fit aut per fenfus externos, motum, haemor- 
rlMgias &c. 

Coroliar. I. Deficientibus itaque fenfibus externis , motu, nulla aut 
faltem pauca opus eft reparatione. 

§. X L V I I. 

Obfervatio V. Per crebram locutionem refpiratio intenditur (<*). 
Scholion. Per illam non folum excrementitiae, fed etiam laudabiles fpi- 
rituofae eliminantur. ( b ) 

§. XLVIIL 

" ( a) Hojfm. t. r. p. 1. c. 8. §. ji, 
(*) 1. c. p. 2. cap. 3. §. 15. tt-ak_a 



24 RITTER, DE POSSIBILIT. 

§. X L V I I I. 

Obfervatio VI. San&orius exhalationem per os quotidie ad felibram af- 
cendere obfervavit (a) 

Corollar. 1. Deficiente itaque loquela , nulla fit exhalatio partium fpi- 
rituofarum , mjlla igitur refe&ione opus elt. 

§. X L I X. 

COR^OLLAR^I UM G E N E E^A L E I. 

Quodfi itaque corpus fic comparatum effet , ut excretiones tam fenfi- 
biles , quam infenfibiles ceflarent ', illudque in perpetua quiete jaceret } 
nonne probabile , corpus tale per aliquod tempus abfque cibo & potu 
vivere pofTe? Sane impoffibile non videtur. 

§. L. 

Scbolion. Probat hoc exemplum furibundae. 

§. L I. 

Obferv. VII. Illuftr. Dn. de Reaumur in hiftoria infe&orum t. 2. quac 
prodiit Parifiis 1736. p. 6. obfervavit : papiliones ex involucro fuo non 
prius exire , nifi pars liquoris , qui chryfalidem humectat , tranfpiraverit. 

§. L I I. 

Corollar. I. Quo citius aut tardius hsec materia avolat, co citius aut 
tardius papilio prodit. 

§. L I I I. 

Obfervatio VIII. Calor tranfpirationem hujus liquoris optimc promovet. 

(Itrid. p. 7 .) 

$. L I V. 

Obfervatio IX. Frigus tranfpirationem hujus liquoris impedit. 

§. L V. 

Obfervatio X. Quo citius papilio ex invelucro prodit , eo citius mc- 
ritur ( ibid. p. 17. ) 

§. LVI, 
(«) 5- S- de ponileratione, 



ABSTINENTIJE LONG^i. 2? 

§. L V I. 

Corol/arium 1. Novimus itaque modum , & evolutionem & mortem 
papilionum accelerandi ( §. LIII. & LIV. ) confequenter vitam eorum 
abbreviandi. 

§. L V I I. 

CoroUariwn 11 Vita eorum prolongari poteft, tranfpirationem li- 
quoris in involucro contenti per frigus impediendo , ( §. LVI. ) fic 
enim evolutio impeditur ( §. LI. ) & mors retardatur ( §. LV. ). 

§. L V I I I. 

/ 
Obfervativ XI. Sub finem Januarii anni 1734. cl. de Reaumur { p. 
18- ) varias fpecies chryfalidum , quorum pnpiliones egredi debebant ( ae- 
ftate ejufdem anni,) in cellam reponebatj menfe Angufto 1735. fem- 
per in eodem ftatu & vivi erant chryfalides ,• ( p. 19. ) 

§. L I X. 

Scholion. Chryfalidurri vitam ukra annum hec modo prolongavit ; 
liam qui alias m. Aug 1734« egredi debebant , egreffui demum m. Aug. 
S 73T- a P c » fuerant(p. 19- ) 

§. L X. 

Obfervatio Xll. Ova tranfpirant. 

Scholien 1. Celeb. BeSim & VaUifnieri poros eoram demonftrarunt. ( p. 
32. Hijlmre des infe&es. ) 

$. L X I. 

Obfervatio XI II. Idem illuftr. de Reaumur ebfervavit , ova , quo re- 
centiora fint , teftam eo eflc repletiorem , & que antiquiora , & putre- 
dini proxima ,• eo majus vacuum in tefta reperiri. 

§. L X I I. 

CoroUar. 1. Vacuum illud m t efta a materia tranfpirata reli<ftum eft , 
quo itaque magis tranfpirat ovumeo citius putrefcit , ( per experimen- 

*»)• 

§. L X I I I. 

Coroffar. 11. Impediendo itaque e orum tranipirationem ova conferva- 
ki poffunt. 

Difctf. Medico-Pra^ Tom. VVV D i. LXIV, 



'.l 



'« 



24 RITTER, D E POSSIBILIT 

§. L X I V. 

. . . ■ 
Obfervat. XIV. Oblinivit ova cl. de Reaunmr ut tranfpirationem wa 

pediret , Vernice ; illaque hoc modo per biennium bona & edibilia con- 

fervavit. (p. 3f.) 

§. L X V. 

Obfervatio XV. Pulli ovorum taUum (§. prsec.) fuperftites manfere, 
ita ut biennio elapfb qx ovis incubatis egreju* liat. 

§. LXVl 

Obfcrvatio XVI. Chryfalides exceptis ftigmatibus ( quae funt meatu* 
quidam ad inftar ipiraculorum per quse animalia ifta , aliaque infecta rt- 
fpirant ) Vernice illinivit ill. de Reatmmr ( p. 26. 1. c. ) lic vitam mi- 
nimam papilionis ultra duos menfes prolongavit , quo termino el«pfo ex 
involucro prodiere papiliones vegeti incolumefque, 

§. L X V I I. 

CoroUar. L Vita Papilionum , pullorum prolongata fuit , impe.dien do 
tranfpirationem. 

§. LXVIII, 

Scholion. Nonne forte balfamatione corpora defunclorum ea propter 
confervantur , quod tranfpiratio partium fubtilium , quje alias a craflio- 
ribus fecederent , impediatur ? Nonne hsec ratio confervationis Mumia- 
rum in /Egypto ? 

§, L X I X. 

Obfcrvat. XVII. Mulierculis notum eft, ova furfuribus aut pajea 
te&a , aut in cella recondica per aliquod tempus confervari pofle a cor- 
ruptione iibera. 

§. L X X. 

Corollar. I. Furfures & frigus celkc tranfpirationem eorum impediunt 
aut faltem remorantur. 

§. L X X I. 

Ohfcrvat. XVIII. Immittantur cerafa, aliique frudus canali ligneo ; 
obturatus dein immergatur aqu?c i fru&us per longum temporis fpatium 
coniervantur falvi & incolumcs. 

§. L X XI t. 



ABSTINENTU LONGiE. 27 

5. L X X I I. 

Corollar. 11. Hoc modo tranfpiratio & aeris externi attaclus, & cor- 
ruptio eorum impedita fuerunt. 

§. L X X I I % 

Obfervat. XIX. flores & Plantse confervari & a putredine arceri pof. 
funt , quando arena fubtili ficca eonfperguntur j ut id docuit cl. Thum* 
viigiia in traclatu cui titu\us Verfuch die tntrktvurdigjlen Begebenheiten in 
der Natur zu erkldren p. 168» 

§. L X X I V. 

Corollar. t. Arena enim humiditotem fuperfluam abforbet, & tranfpira. 
tionem florum impedit •, quo fit , ut particulae fibrarum interftitia reple»* 
tes non avolent , ficque plantse non flaccefeant. 

$ LXXV, 

Obfervat. XX. Cl. de Reaumur papiliones ineunte hyeme arboris trun- 
eo inclufos per totam hyemem abfque cibo & potu fuperftites conferva- 
vit (p. 27.)» 

§. L X X V I. 

Obfervat. XX. Formicas & mnfcas , quse hyeme immobiles jacent , con- 
fervando cundem frigoris gradum , in eo ftatu per fatis longum tempu* 
abfque cibo & potu immobiles detinuit. 

$. L X X V I I. 

Scholion. Rem fknilem obfervavit circa mufcas > aliaque infecta , qu» 
reponendo in locum frigidum diutius vivere fecit. (p. 27.) 

$. L X X V I I I. 

Corotlar. 1. Cohcludit AuAor : qux in infeftis minoribus valent , quo- 
que in majoribus valere , idque tentavit cum muribus Alpinis , quos 
in lethargo folito longiori detinuit , reponendo illos in loca frigida , ubi 
frigus ejufdem gradus ac in cavernis eorum erat. 



D 2 i, LXXIX. 



*8 RITTER, DE POSSIBILIT. 

§. L X X I X. 

C RO LLARl UM GE NERALE 11. 

I. Papiliones , ovorum pullos , fbrmicas, muicas, immo mures Alpi- 
nos vivere pofle tranfpiratione impedita ; 2. Hac ratione eorum vium 
noinimam prolongatam efie. 3- Pbffibile itaque eft; inle&orura , immoma- 
jorum animalium vitam prolongare. 

$. L X X X. 

Obfervat. XXII. Quando infecta in vita? minima confervantur , inep- 
ta funt ad fe movendum , (vi definit. ) Immobilia & quieta jacent . 
nec crefcunt, fed manent in eodem ftatu, 

*. LXXXI, 

CoroUar. 1. Quodfi itaque idem numerus operationum in majore tenv 
poris fpatio efficeretur, machina per majus temporis fpatiam durarer. 

§. L X X X I I, 

Scholion. Sit rota, quse fpatio 30. dierum volvendo axem fuum oon- 
terat ; quod Ci in uno menfe tantum unico die fe rotaret , per 30, 
menfes fuperftes manebit axis, qui alias unico menfe confumeretur. 

§. L X X X .11 L 

Obfervat. XXIV. Offa noftra tradu temposis duriora , mufculique fi- 
unt duriores ; cartilagines quxdam in olTa mutantur: arteriae & vafa 
rigidiora , imo quaudoque^ actertw cordis> fenum olfeae inventse fiiere (a). 

§. LXXXIV. 

Scholion. Corpus noftrum machina eft , certis effectibus edendis di- 
catai, quos peragendo,, & abfolveudo-necedario deftruitur ; actio partium 
ejus , praecipue in cuifu -fluidorum, & ■• inde -pendente motu vaiorum elalti- 
co confiftit ; quodfi vero cuifus fluidorum & motus folidorum recipro- 
cus ita diminui aut retardari . ponet , ut effeclum , ; quem. vj g, intra 
unius horae fpatium cdere deberet , intra 24.. edat folum, machina quam- 
vibi continuo agens , erlcitu^ tamen fuos longiori temporis Ipatio pro- 

du- 

(a) - . f V ■!<.-< >*% irnl. med i \4X 

(b ) [j ■,•?.& cl. de Reaunur I. c. p. 4?» 



ABSTINENTI£LONGJfc. 29 

duceret ; & in eadem proportione longius duraret ; fluida ejus non adeo 
acria , fibrac nec tono fuo tam cito deftruerentur , nec extrema vafcu. 
lorum rigida indurataque fierent, motuque moderato partes non adeo rap- 
tim avolarent , caeteris paribus , & nulla fuperveniente caufa praeterna. 
turali deftruente. 

$. LXXXV. 

Corotlar. Cum in quiete organa non atterantur , (ed femper in eodem 
maneant ftatu , nifi alia quaedam caufa deftruens aliunde fuperaccedat ; 
quierem quam maxime confeivationi machinae aninmlis aptam elfe patet. 

§. L X X X V I. 

Obfervat. XXV. Plantarum bulbofarum , ut tuliparum , leucojorum , 
colchicorum , orchidum , ceparum radices per totam hyemem in cellis, 
retineri, vere iequente germinationi aptos efle , hortulanis notum e(L 

L X X X V I I. 

Corollar. 1 Nemo plantis §. praec. recenfitis vitam quandam mini- 
mam fimilem vitae embryonis negabit; quae vero non a novo terrae fuc- 
co, fed ab interno refiduo fuftentatur, 

§. L X X X V I I I. 

Obfervatio XXVI. Rsrae (a) Hirundines (b) tota hyeme in terra 
jacent , taxi , urfi , glires , ( aliaque animantia ) totam hyemem fom- 
no correpti immobiles tranfigunt ; vere autem accedente calore emaciatt 
quall refurgunt ; etfi quandoque animalia femeftri fomno dedita (ut 
mures alpini) excuflb lethargo expergiicant obefiores; 

$. L X X X I X. 

CoroUar. I. Quando calorem externum fentiunt , expergifcunt hxc ani- 
malia; doimiie incipiunt accedtnte frigore ; frigus tranfpiiationcm eo- 
rum inipedit , torporem fenhbus inducit , fomnurr.que illis conciliat. 

D 3 *. X C, 



(a ): Avifiit. hiftor. anirr». lib. jo. c. fi. 
{b) Libr 9. c. 22. tim-.t* h:flor. ar. 10. c. 29. 



30 RITTER, DE P0SS1B. ABSTIN. L0NG£. 

§ X C. 

Coroilar. 11. Dum niKil edunt , & vivunt nihilominus t oportet nu- 
triantur ab alimento quodam interno , quod nihil aliud quam pinguedo 
aut materia oleofa , in recelfu confervata , effe poteft. Sic cocblea to- 
tam hyemem optrculo duro munitx pingues fatis tranfeunt , & fuo fuc - 
co vivunt. 

§. X C 1. 

COROLLARIUM GEHERALE. /77. 

Papilionum , pullorum in ovo, formicarum , mufcarum , plantarurfi 
&c. vitam minimam confervari & prolongari poffe pcrfpeximus ; fed om- 
nia haec animalia machinae funt , texturae fubtilifTtmse i licehit nobis ana- 
logice ad majoris molis machinas argumentari , ut funt v. g. animalia 
majora , urfi, mures Alpini , hirundines , cum eorum inediam loiigara 
experientia comprobaverit. 

§. X C I V. 

CoroIIar. 1, Cum tam infecta , quam animalia majora , in vita mlttu 
«na , tranfpiratione & motu eorum per diverfa media cohibitis conferva- 
ri , & prolongafi poffint ; quid impedit , cur analogice ratiocinando ho- 
mines non in ftatu vitse cujufd.irh minimae iifdem adhibitis auxiliis con- 
fervari , & ita eorum vita ultra terminum naturalem prolongari poflit? 
Sane hominum corpora funt machinse fimplicioues, ex partibus paucio- 
ribus & multo folidioribus quam infecta compofit» ; in illis enim idem 
eft mechanifmus , idem circulus humorum ; idem accrefcendi & pereun- 
di modus. Machina quo fimplicior , cujus partes folidiores funt , haud 
dubie co fortior eft altera , cujus partes ita fe non habent ; fi vita mi- 
nima in machinis certo refpe&u perfeclioribus , magis compofitis fubti- 
lioribufque confetVata fuit ; quid impedit , quin vita minima in machi- 
nis robuftioribus , fimplicioribus confervari & prolongari poffit; & quod 
in infedis valet , hominibus applicari polfe aliquomodo quis negabit 'i 

Operx fane pretium effet, ut experimenta circa animalia ma}ora im- 
mo Si homines inftituercntur , modufqUe detegeretur , quo eorum vi- 
ta commodiffime confervari poflet ; quamvis experimenta circa animalia 
majora & fimpiicior.i defint; adfunt tarnert circa minora & magis com- 
pofita , quse probabiliter perfuadent , cxperimenta circa illa inftituenda 
bene fucceffura. 

Hxc L. B. G non valcant aliquam fibi conciliare approbationem , 
ut falrrm in numerum tolerabilium conjedurarum ponantur , rogo. 

F I N I S. DANIEL 



L X X I V. 

DANIEL.WILHELMI TRILLER 

E T 

J, EPHRAIM FRID. BULISII 

DISFUTATIO 
D E 

FAME LETHALI 

E X 
CALLOSA ORIS VENTRICULI ANGUSTIA: 

"Wittemb. 3 Ap^» *7f3* 



( 33 ) 



P R OE M I U M. 

UNa tantum nafcendi lex propoGta eft cunctis mortalibusj rniHc au- 
tem moriendi neceflitates iifdem funt impofkze , adeo , ut hinc , ex 
quorundam veterum Philofophorum opinionc , natura magis circa homi- 
num finem operofior atque ingeniofior fuilfe vidcatur , quam circa eorun- 
dem ortum atque progenerationem. Inde igitur Seneca Pater hb. 3. con- 
trovcrf. \6. '& lib. 7. cont. 1. jam olim , ita haud practer omncm ratio- 
nem , conqueftus eft : multajs rerum natura vias aperuit , & multu itiue- 
ribitsfata decurrunt : £j? hdc efi conditio miferrima humani generis , quod naf~ 
cimur uno modo , multis morhnur : laquet<s , gladim , praceps locus , vene- 
trum , naufragium , mille ali<& mortes infidiantur huic miferrimx anima. Qua- 
lia etiam in hunc fenfum plura leguntur paiTim , apud Petronium , cap. 
Iif. Plinium majorem, lib. 7. cap. 50. & 53. Valerium Max. lib. 9. 
cap. 12. Julium Firmicum , lib. I. Aftronom. cap. 4. Hyginum , in fa- 
bulis , Plutarchum , iElianum , Stobrcum , aliofque plures ; pleni eninv 
funt ubivis vcterum libri ejufmodi quecelarum. 

Bene autem hic addit Seneca mille alias mortes. Quis enim , quacfo ,. 
vcl enumerare , vel conjectura tantum affequi valeat omnes illos innu- 
meros fere numero cafus fubitos , repentinos , improvifos , infolitos at- 
que inexpedlatos , qui ab externa violenta cauiTa atque injuria iliati, mi- 
feros incautofque mortales , feftinatis fatis , ante diem , ocylfime media 
c vita rapiunt , adeo , ut animi corporifque infirma admodum cohxrens 
focietas velociiHme dirimatur ? Plena quidem , ut notum eft , ejufmoda 
fatalium cafuum fubitaneorum fpatiofi funt volumina & theatra iic dida 
tragiea , quse ingenti numero expofita patent oculis eruditorum ; & ta- 
men , quod merito dolendum , poft uberrimam illani mcflem , relidui 
adhuc fpicilegii atque 

Materia tanta abundat copia , 
Labori faber ut defit , non fabro labor. 

Hinc miflis his , ad ipfos potius accedamus morbos , affiduos iilos le- 
thi fabricatores , ut belle ait Lucretius , qui fcilicet fingulis fere momen- 
tis , perquam fcccunda fcctura , intra nofmet ipfos , progenerantur, tot- 
que tantifque copiis atque quafi catervis , nos miferos infefto impetu quo- 
tidie adoriuntur , ut exa&ilfimus eorum numcrus vix , ac ne vix qttidcm, 
iniri queat. Inde & fummus , poft Deum , noftrae artis falutaris condi- 
tor , Hippocrates , illos temerarios , qui ccrtum morborum numerum 
definire fruftra conati fuerunt , jam fua tempeftate , haud immerito ita 
Jncrepuit , in aureo libro de vidlu acutor. haud procul ab initio : 

Pifput. Medko-Pratt. Tom, III. E im+ 



34 T R I L L E R , 

ivisj tov$ e&o/&jLiov$ sk^tov twv vovTyftccT&ov tTGcQsi Qp&^c-iV eQ-£\ovresi 
ovk cfi3-cij$ iypet^ccv. Nonnulli fingulorum morborum numeros clare & 
perfpicue pronunciare voleutes , haud retle fcripferunt. A qua verecundi & 
prudentis Senis verifTima fententia hand longius abeft Stoicorum Philo- 
fophorum princeps Seneca , in divina fere Epiftola XCV , perquam lepi- 
de atque acute , pro more fuo , ita fcribens : Innumerabiles ejfe morbos , 
non miraberU > coquos numera .' Plinius tamen major , binis his maximis 
viris paulo audacior, omnes morbos ad exactiorem quendam numerum. 
sedigere aufus ell , his quidem verbis , lib. 16. cap. I. Parum erant ho- 
mini certa morborum genera , quumfupra 300 effent , nifi etiam nova ti- 
merentur ? Sed Libro XXV. cap. 3. five poenitentia , five verecundia , 
five utraque , du&us , mutata fententia illa decretoria , incertum po- 
tius , quam certum morborum numerum , ita pofuit : Qiia qttident in 
reputatione mifereri fovtis human& fubit , pr&ter fortuita cafufque , £«5* no- 
mina , qua omuis hora excogitat ad tnillia morborum , fingulis mortalium 
timenda. 

Kec^ntiore autem sevo , fscculo fcilicet poft Chr. N. XIV. decantatae 
illius arcansc artis aurificse feu verus poffeffor, ut multi prudentiores du- 
bitant , feu vanus jadator , ut plures contra adfirrnant, Arnoldus inquara 
Villanovanus , numerofas Kgritudinum .copias non intra hos anguftos 
quafi limites timide coercuit ; quin potius , liberius & ulterius excurren- 
do , atrum triftemque earum catalogum immane quantum auxit , dum 
nempe morbis bis mille a fe obfervatis, additamenti loco , centum adhuc 
& viginti quatuor adjecit. Qyod equidem nmtopere mirandum haud vi- 
detur , modo quis fecum reputaverit , «i fola illa tenerrima dulcilfimae 
lucis vifulque orficina , in unico inquam oculo , .112. diverfos morbos 
jam olim obfervalfe Galenum Pergamenum , fuperioribus autem ficculis , 
120 in eodem adnotaffe Renatum Laurent. Barreum ; & noftro denique 
sevo , longo adhuc plures detexilfe & defcripfiffe celeberrimos ocularios , 
Guil. Cowardum , Antonium , Carol. de St. Tves , Thom. Woolhoufium, 
Taylorum aliofque plures. 

Qiiodii igicur a parte ad totum , & ab unico corporis membro , tot tan- 
tifque morbis obnoxio , ad univerfum ejufdem ambitum , conc^udendum 
fuerit j tum fane illicc , opinor , liquido patebit , nondum accuratum 
omnium morborum numerum cffe definitum , nec omnes hadleuus in ju- 
ftum cenfum referri potuiffe , in primis , quum novi indies & fingul.ires 
morbi nafcantur , fed inexplicabiles , diverfi & mulciformes , qui nova 
quafi nomina fibi adhuc quacrunt , novafque hinc fibi medelas expok 
cunt , adeo , ut inde tanta materise ubertate inducti & invitati merito 
fuerint medici quondam clariflimi, Petrus Salius Diverfus , Carolus Pi- 
■fo , & praefertim Arnoldus Bootius , de particularibus morbis , ha&cnus 
aiondum tra&atis , item de prsetervifis huc ufque morbis , & denique ds 

aife- 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 3s 

afTeclibus omiflis , integros tractatus confcribcre , & in commoda publica 
divulgare. 

Licet enim quamplurimis ejufmodi cafibus infolitis , novis & inubfer- 
vatis referti fint nimium innumeri pxne obfervationum medicarum rario- 
rum libri j nondum tamen exhuufta penitus eft prxdives illa materia , 
quin femper novum incognitorum hactenus morborum agmen ubivis gen- 
tium late emergat , & funeftum xgritudinum catalogum fubinde largiter 
augeat atque amplificet. Qiiod vel inter aha innumera , bini illi rarifll- 
mi prorfus exempli cafus , nec vifi hactenus , nec prius defcripti , ma- 
nifettilfime teltantur , quos inimitabili fere elegantia , ordinc ac induftria, 
depinxit verius , quam calamo adumbravit redivivus quondam , heu ! 
quondam , in Belgio Hippocrates , Hermannus inquam Boerhaavius , 
Amicus & Fautor nofter fummus , dum fata Deufque finebant. Quid au- 
tem , quxfo , mirum , nos jam quotidie novos , & omni xvo priore in- 
cognitos , morbos experiri , quando jam fua tempeftate , de ejufmodj va- 
riis morbis novis & ignotis , q^>s furiofa illa terrarum marifque vafta- 
trix , luxuria , inauipicato , ceu totidem fupplicia , invexerat , quo , fa- 
ginati quafi in pcenam, carius perirent incauti mortales , acerbe conquefti 
funt ipli veteres a diis quafi adhuc recentes , nempe Cicero , Seneca, Pli- 
nius , Tacitus , Plutarchus, Plato, Athenxus , JElianus , aliique plures ?. 
quibus & acute accinit Venufinus vates , Lyricorum princeps i. 

Macies & nova febrium 

Terrii inculmit cohors ' 
Semotique prins tarda necejjitas 

Lethi corripuit gradum. 

Sed legi in primis hic meretur hanc in rem venuftiflimi Latini Hippo>- 
cratis , Cornelii inquam Celfi , egregius plane locus , e prsefat. seternum 
vicluri de medicina , operis : S#pe vero etiam nova incidere genera morbo- 
rurn, in quibin nihil adhuc nfus ojienderit , ut ideo necejfarium fit , animad- 
rertere , unde ea aeperint i ceufine , quo nemo mortalium reperire pqjjit , cur 
hoc , quam illo , potitts utatur. Hactenus ifte medicorum Tullius. 

Quodfi autem prseftantes illi & fapientes viri , fatorum indulgentia , 
Jn hoc noftrum zevum delati forent , adeo , ut fuifmet ipfis oculis con- 
templarentur , quot novis infanabilibufque plerumque morbis nos mife- 
ri hodie infeftaremur ; tum fane & fui foeculi felicitatem haud dubie 
prxdicaturi eflent , noftri autem e contrario infelicitatem merito deplo- 
raturi. 

Ut cnim alia taccamus , ex novo praefertim orbe non folum nov?e opes, 
illa malorum irritamenta , novaque aromata & odoramenta, ad nos , ex 
veteris noftri orbis contagio jam intercutibus vitiis madentes , transfre- 
Uta funt ) fed & , quod merito dolendum , novse fimul peftes , morbi- 

E % qu# 



16 T R I L L E R , 

que peregrini tetcrrimi & immedicabiles , novseque & repentinse mor- 
tes , quin & atrociiiima & inexpugnabilia vencna , damnofo profcclo 
lucro , ad nos exportata fuerunt , quafi videlicet parum ad mortes no- 
ftras terra late pateret. 

Sed qnis erit nobis lucri pudor ? inde petuntur 
Huc Libyca mortes , £5? fecimm afpidei mercem. 

Bonos igitur mores marcida defldia & voluptuofi luxuria adeo fenfim 
vitiaverunt , corporaque noftra torofa antea atque habitiora ita una ener- 
varunt ac effceminarunt , ut infoliti morbi , fubitae mortes , & inteftata 
fenedus , exinde nunc fequentius apud nos exoriantur. Ipfa denique te- 
nerrima & artificiofiifima univerfi corporis noltri machina ex innumeris 
psene partibus particulifque fcite compofita , per fe , tot tantifque cafibus 
perpetuo patet, ut nulla in ea fit fibra, nulia vena^nullus tubulus, nul- 
lum denique vafculum tam exiguum at^ue exile , quin , ubi quid ex iif- 
dem , diftortum , contractum , obftru&um , vel quocunque demum modo 
alio vitiatum ac depravatum fuerit , inexfuperabiles morbi mortefque ine- 
lu&abiles exinde oboriri facile poftint. 

Quod licet mille exemplis e folertiorum medicorum obfervationibus col- 
lectis , nullo paene negotio , oftendi & confirmari polfet ; in praefenti ta- 
men, ex amico brevitatis ftudio , unus tantum , ifque fingularis plane 
& perquam rarus cafus , ad iftud probandum , fufficiat, qui paulo ple- 
nius , lectorum pace , enarrabit gulofi cujufdam helluonis miferunda & 
truculenta fata, quem medias inter lautiifimas epulas , & fuaviilima mol- 
lioris potius , quam melioris , vitae blandimenta , dira tamen atque cru- 
delis fames acerbiifime oppreifit , vitamque ejus in medio curfus fui fpatio, 
ante diem , atrociifime abrupit. 

Supremum autem , quod omnia moderatur , numen fupplices ora- 

mus ac obteftamur, ut huic noftro labori , in ipfius potilfimum gloriam, 

deinde artis filutaris incrementum , & jegrotorum denique emolumen- 

■tum , a nobis fufcipiendo , fecundos profperofque fuccelfus clemencillune 

velit elargirh 



OBSER- 



DE ORIS VENTR. ANCUSTIA. 37 



OBSERFATUS 

Vlr quidam nobili genere natus , annorum XXXVII. opibus fortuna 
relictis , haud labore parcis , abundans , pinguioris aquaHeuli juxta 
ac ingeiui, & ingeniolioris gulse , quam capitis ; erat nerope ex ilto de- 
iidioio hominum male vivorum genere , qui vivunt pocius , ut edint, 
quam edunt , ut vivant , & propter fola convivia nati elfe videncur : 
hic , inquam , nepotum ahilfimus gurges , jam ab aliquot retro anuis, 
gravem quandam glutiendi moleftiam fecum perceperat , prxfertim , quo- 
ties fohdions quid cibi in vacuum demittere ttomachum vellet, 

lunc enim primum confufus, & infoliti atFectus novitate quafi attom- 
tus , animadvertebat , alimenta non libero & jucundo lapfu in eundem 
defeiri j fed potius in primo veluti itinere , percinacius hxrcre , & in 
ipib adicu aliquamdiu acrius luclari : donec tandem aliquo pott tempore , 
vel difhcillimo nifu , feuiim defcenderent , vel , quod faepius apcidebat , 
violenciore vomitione , cum fudore frigido , cap.tifque acerbo dolore , 
femela & indigelta redderentur j adeo , ut iatutum eife , liberet qui- 
d~m , mox tamen faturum eife ,, ob fummos angores & moleftias , rur- 
fus pi^e:et. 

Q_iod quum tanti adhuc mali ignarus , ceu leve quid fuaque fponte ite- 
rum mox tranfiturum, ab iniuo contemtitret j invalefcente tamen in dies 
auctis fubinde viribus, molettiilima illa cibos detrudendi ditficulcate , non 
omnia hic tuta eile , moeltus anxiufque , recte conjecit. 

Tum igitur, ancipiti mentem formidine prelfus , ferio circumrpicere 
coepit iera nimis medicorum confilia & auxilia , ut fcifcet infidiofum d- 
lum hottem , adhuc incognitum., liberiorem ciborum .ingcftorum defcen- 
fum ab aditu importune arcentem , promta ttrenu^que mniu , excemplo 
abigcrenc & expugnarent. jEgerrime enim omnino ferebat , tantopere aif- 
macam gulara jugulumque hbi ipli nunc peci, in pujus tamen valuptuola 
pattione unicum quati tocius vicye fu« tabernaculum h/a&enus firmiter col- 
locaverat. 

Verum hsec omnia vano confilio fpeque inani fic agitabantur t quomaoa 
nempe morbi non intellecti nulla erat curatio fperanda. Qjo magis cmm 
arte medendi pugnatum fuit a perititfimis artis falutarjs magiltris , a rc- 
motiinmis fere mundi angufs , ingenti fumtu , fruftra arceilitis ; co m;- 
nus tamen laudabili conatui refpondebat laetabilis eventus. Exitium emm 
fuperabat opem , quyefitrcque potius nocebant artes , nd.o, ut omnes fa- 
lutiferi auxiliatores , poitquam varia , nuncbcne, nunc male , tentauenfe 
inglorii hinc difcedercnt. 

Quin potius eoufque quotidie increfcebat infuperabilis mali dira fevitin, 
,ut , quoties ad menfam lautis admudum opiparifque dapibus onultam , 

K 3 mi? 



38 T R I L L E R; 

minifteriifque inftructam , accederet hic helluo mirerrimus , toties ad ci- 
bos capiendos adeo ufque inhorrefceret , uti ad formidatas aquas intremif- 
eere , fcedo fpectaculo, folent a cane rabiofo clanculum admorfi. Acerri- 
mis enim licet ftimulis vacui ventris impulfus , nihil tamen in tanto»ci- 
borum lautiorum apparatu ufquam reperiebat , quo latrantem ftomachum 
lenire poflTet ; immo potius gulofis quafi oculis , inter lamentabiles que- 
ftus & lacrimofa fnfpiria , adpofitas dapes , inani faltem paftu ,- ventri- 
eulo ipfi nihil profuturo , devorabat , 

EpuUque ante ora parata 
Regijico luxil : furiarum maxima juxta 
Accubat , 53* manibm prohibet contingere menfaf. 

Ipfi igitur melioribus ferculis alias adfueto , ad vitam miferam utcnn^- 
que fuftentandam ,- mortemque ipfam aliquantifper adhuc arcendam , con- 
fugicndum denique vel invito , fuk ad liquidiffimas folum forbitiones , 
quas t.imen & ipfas tanta quidem cum moleftia & anxietate , per Icntifli- 
ma intervalla & temporis fpiramenta } fubinde fenfim ingefiit , ut vel 
duodecim tantum earundem cochlearibus cxforbendis , longiilimum fex 
feptemve horarum fpatium aliquando vix fufficeret : obortis tamen in- 
terea fimul crebris vomeudi conatibus , tetris artuum tremoribus , iu-* 
doribufoue traduofis , fronte potiflimum j tergo atque peclore , ingenti 
copia expreflis. 

In hac denique deplorata rerum fuarum conditione , me quoque ipfunij 
vix tum e longinqua peregrinatione reducem , acceflit , montefque au- 
reos , immo dimidiam bonorum fuorum haud mediocrium partem mihi 
munificentitlime pollicitus , querulo ore , irriguo Pietibus vultu , & fub- 
miflfo pcEne poplite , per omnia facra me rogabat, ut fibi mortalium om- 
nium miferrimo , & fceda , nec voluntaria fame proxime perituro , quan- 
tumcunque polfem , opis quid adferrem , obturatumque hucufque per 
quaedam prsepedimenta fseva incognita , oftium , cibis capiendis alias li- 
berum & apertum , auxiliatrice manu potenter referarem , neque ullis 
proinde parcerem fumtibus , ad falutarem illum fcopum citiilime confe- 
quendum : fe quippe malle omnino pane fecundo filiquifque , pauperem 
vivere , quam fame opulenta , divitem interire. 

In hunc autem fere modum , iftum fuum atrocem infolitumque afFee- 
tum vivide fatis defcribebat : fcilicet fefe omnes oblatos cibos perquam 
commode & fine ulla oflfenfa , ab initio , demittere poiTe , aft , ubi recto 
curfu per gulam defcendiflent , tunc denique omnes fimul immotos planc 
perftare , neque ullam amplius eofdem detrudendi poteftatem fibi fuper- , 
efTe j poftque fubito oriri dolores acres preffione quadam gravantes , ve- 
hementcs vomendi conatus , & perpetuas pnccordiorum anxietates fu- 
dore f*pe frigido comitatas. Hinc i B r itur fefe jure vereri , ne oppofitum 

for- 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 39 

forfan fic ipfi quidem ventriculi oftio aliquod peregrinum & infolitum re- 
pagulum , aut remoramen quo cibi per gulam demiifi ab ulteriore iu fto- 
machum ipfum introitu violenter arceantur , & contra , turbato jiaturoc 
ordine, repulfi , ad fuperiora retro agitentur. 

Quibus omnibus id etiam denique addebat , feih per omncm fere vi- 
tam , nive atque glacie adeo fupra modum , deleciatum hactenus fuiife, 
ut per omnes seftivos dies , & potionibus nivatis , & bellariis glacie con- 
ditis , largillima copia fefe quotidie impleviifet ; quo fcilicet novum vo- 
luptatis fenfum reciperent fauces quafi emortuse & cibis ardentibus occa'- 
latse. Interim tamen minime credere , genuinam hanc elfe caulfam tati 
funefti eveutus , quin alium potius fubeffe fontem , quo ifta clades fit 
derivanda. 

Ad quse ego , quum alte ingemuiffem , occidit , occidit fpes omnis 
eheu ! mecum tacite exclamavi , ipfique perquam exigua ingentis ludlus 
folatia dedi , quoniam ex hactenus relatis facile colligcre & pracvidere po- 
teram , fida jamjam experientia aliquoties probe edodtus , fuperius ven- 
tricu i ofculum ita fumma vi efle conftriclum , coarctatum , longoque 
temporis tractu , adeo ufque intractabile fuiife factum , ut/iulla amplius 
medicina locum commode habere poifetj fed omnia nunc potius defperata 
& penitus conclamata elfent. 

ldeoque ipfi exitio jam fuo quafi deftinato , fufpenfis non nihil ac obf- 
curis verbis , ultimam propemodum neceffitatem dejiunciavi , a^que, ne 
fefe vanis longioris vitse blandimentis fruftra amplius induci pateretur , fe» 
rio monui. 

Ne tamen exfpes plane a nobis dimitteretur , ipfius rogatu , praefcripfi, 
quafi in fpeciem , clyfmata qusedam , ventrcm flatibus turgidum commo- 
de exoneratura , nec non externa fomenta atque epithemata delenifica , 
quibus atrox malum , fi non penitus tolleretur, quod nempe nulla am- 
plius medicina, ut modo dixi, efficere pocerat, at levaretur tamen ali- 
jquantum & mitigaretur ; quod & per aliquod tempus , ita utcunque fuc- 
celfit ac profuic. • 

Ncque tamen multum poft fefellit trifte noftrum augurium '. anno 
enim nondum plene exacto , mifellus ifto homo in tam diras durafque 
demum anguftias redactus fuit , ut itinere illo cbario interea penitus 
claufo & obfepto , ne minimam quidem vel tenuiiTimse forbitionis parti- 
culam , in debilem tantum vitx ruentis fulturam , intromittere amplius 
poflfet. Et miferandum fane erat fpectaculum cunctis , quum cibos , 
hauftus , & omjiia vitse oble&amenta imperiofa fames fimul fallidiret , 
& pofceret. 

Hinc exhaufto fic per longa jejunia , omni paene fpiritu vicali , fa- 
mifque plufquam Erifichtoniae lentitudine , viribus fenfim fractis & 
confectis , aniniam tandem jejunam indignantemque cum gemitu red- 

di- 



40 T R X L L E R , 

didit , mngnas inter opes inops , & medias inter luxuriofas dapes fa- 
melicus. In cujus enim plura pofcentem ventrem Lucrina conchylia , 
afra avis & attagen Ionicus hactenus , rabida cum voluptate , defcen- 
derant , ut cum poeta loquar , is inquam fatali neceffitate eo demum 
miferiurum adaclus fuit , ut ad tenuem fpiritum fuftinendum , mortem- 
que dirFerendam , ne minimam quidem panis molliffimi buccellam inge- 
rere amplius valeret , iicque luxuriofie gulse promeritas quafi pcenas da- 
ret , qui antea per eandem , nimia liguritione , peccavitlec. 

Sic corpm clade horribili abfumtum extabuit. 

Aperto aufem poft fata , cadavere , rugofa macie horrido & fola 
lurida cute teclo , illico diclis noftris aut divinationibus vera conftitit 
.fides. Namque mox cum ingenti viforum praefentium ftupore , deprcv 
henfum liquido fuit , in ventriculo flatibus congeftis , veficse ad in- 
ftar , diftcnto , fuperius ejnfdem cs ita a naturali & confueto fui or- 
dine monftruofe deflexiffe , ut potius carti'agineam , immo pxne of- 
feam natoram induiffe videretur , tanta quidem cum coardlatione , ca 1 - 
lofaque duritie , ut ne fummum quidem fpecilli acumen , aut extrema 
pennse fcriptoriae pars , nifi fuprema vi admota , per iftud anguftatum 
nimis maleque pervium oftium , in ipfum ventriculum commode demit- 
ti poifet. 

Immo adeo ufque durum atque renitens repertum fuit exiguum illuef 
atque contra&um ventriculi ofculum , ut vix ipfius acuti fcalpelli acie 
difcindi a chirurgo potuerit, ftupentibus cunctis, atque hinc ineluctabili 
fato merito ingemifcentibus. 

Sic enim rnanifeftifimie patuit & mali inexpugnabilis immenfa mag- 
nitudo , & vanum infructuofse medicinse conamen , & veridicum de- 
nique futuri triftis eventus prsefagium , ipfa nempe experientia & o- 
culata quafi fide , afFatim confirmatum. Iftud namque latens malum 
dpinione prius , quam oculis , & fufpicione ante, quam manibus , de- 
prehenderamus» 



RESOLU- 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 41 

RESOLUTIO 

Hujm Jingularis cafus cum quadam epicrifi. 
§. I. 

ADeo ufque mifera , fluxa & caduca humana eft natura , totquc ac 
tantis cafibus ac viciffitudinibus perpetuo patet , ut serumnofum 
mortalium genus femper quafi fub ictu ferali trepidet , diftrictumque en- 
fem fuper fragili cervice pendentem , fingulis fere momentis , extimefcat. 
lntra vero nofmet ipfos , quod tanto profecto pejus , fsevi ifti ac infidiof) 
noftrze precarise vitae hoftes atque tyranni , veluti arbores occulto sevo , 
nafcuntur , atque a nobis ipfis , plerumque tamen infciis , aluntur , fo- 
ventur atque fuftentantur , donec collectis fenfim viribus , fubito ferocif- 
fime prorumpant, atque omnia circum fe late devaftent ac depopulentur* 

f. I L 

Nimirum corpus nobis circumjectum , fupremum iftud atque luculen- 
tum divinae majcftnis opificium , ex partibus folidis fluidifque , five , ut 
vulgo loquuntur medici , continentibus ac contentis , artificiofiflime & 
inenarrabili prorfus fapientia , compofitum effe atque conflatum , inter 
omnes , putem , conftat. Inde vix neceffarium videtur , fpatiofum earurra 
catalogum hic operofe nimis , ad fluentem ufque naufeam , pertexere , 
crambemque toties co&am recoquere» 

§. I I I. 

Haec autem fluida folidaque rta inter fefe comparata , atque xquall na- 
turse lege diftributa funt , ut amicabife & adjutabile confortium femper 
ineant , fibique invicem mutua ofEcia prseftent , quo nempe exinde fani- 
tas , omnium rerum mortalium pretiofiffima , intemerata confervetur, ip- 
fiufque vitse fpatium ad feram ufque fenedutem , fi pote , proTogetur. 

§. I V. 

Verum tam miferanda noftrse humanae machinse eft conditio , ut in- 

siumersc propemodum cauflk eafufque tam intus , quam extra , quotidie, 

immo fingulis fere horis , incidere & oriri poflint , quibus utrarumque 

iftarum partium infirmo admodum vinculo cohserens focietas , fi non 

Difrut. Medico-Praft, Torn. I IL F plane 



4* T R I L L E R. 

plane dirimi , at facile tamen , maximo cum (anitatis & ipfius vicK <k 
trimento , relaxari & interturbari queat. 

§. V. 

CaHda nempe juventa , frigida & efFoeta fenedhis , ingluviofa nimiunt 
& licentiofa victus ratio , immodicus vini venerifque ufus , importuniores 
animi aegrotantis affectus , caelum nocens & grave , infalubris aer & ager, 
ancipites & venenofi cibi , aquae amarae , afperae , ccenofae , paludofac , 
tabo infectae , mortiferae , morbi ipfi innumeri fua fponte nati , nec hu- 
mana culpa contracti , & mille aliae cauffae , quas memoria vix fuggererc 
omnes valet , utrafque illas partes , praefertim tamen fluidas , adeo ufque 
ccntinuo , velst agmine faclo , exagitant , conturbant ac depravant , ut 
inde profecto vel maxime mirum fit , mifellum hominem , inter tot con- 
tinua aeftuofiffima turbamenta tam interna , quam externa , unum faltim 
diem , nedum complures annos , falvum ac incolumem vivere poife , aut 
adeo extremam canae feneclutis lineam attingere valere, 

♦ $. V I. 

Fluidae autem iftse partes plerumque ex duplici cauffa &tatione vitium 
contrahunt , nimirum vel ex quantitate , vel denique ex qualiiate. 

$. VII. 

Quantitas igitur earum vel nimia eft ac fuperflua , vel rurfus minima 
& prseparca. 

$. VII I. 

$i itaque nimia eft ac exuberat , tum vafa atque canales , quibus illa 
fluida continentur , mox ultra modum , copiofiore ejus affluxu opplen- 
tur , graviore mola premuntur , diftenduntur , expanduntur , & hinc 
faepius rumpuntur & dilacerantur. Corpus autem ipfum una , foeda fa- 
burra ac inerti fdgina praegravaiur , fufpe&ifque quafi bonis obruitur , 
adeo , ut inde repentini moibi & fubitae mortes frequentius oboriantur. 

$. IX. 

Sin autem ifta quantitas contra aequo contra&ior fuit & circumfcriptior ; 
tum vafa illa fcu receptacula , jufta fCuid >rum menfufa haud repleta , nec 
fatis irrigua, fenfim concidunt , flaecelcont, contrahuntur ac interaref- 
cunt , adeo , ut ipfum exinde corpus hu-.ioribus defeclum, viribufque de. 
fertum , pedetentim frangatur & depafcatur. 

y x. 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 43 

§. X. 

Flufdorum vero qualltas potiffimum depravatur , quando vel glutfno- 
fum lentorem compingitur , vel contra in aquoftm aut pituitofam collu- 
viem refolvitur , vel in mucidam vappam hebetatur , vel in edacem acri- 
moniam exacuitur , vel aliis denique modis invertitur, ac in pejus muta- 
tur. Unde nempe diverfi morbi , acuti pariter ac longi & diuturni , pro 
diverfa fcilicet iftius vitiatse qualitatis ratione & condkione , progeneran- 
tur , qui vel cito finiunt , aut finiuntur , vel e contrario , per ambitia- 
fiora longi temporis fpatia exporriguntur , ac lenta tabe marcefcemia 
corpora conficiunc 

§. X I. 

Non tamen hse ipfx fhjidorum mutationes vitiofsc ita ubivis comparatae 
funt , ut omnis prorfus medela: fint impatientes : quin potius adhuc per 
Dei gratiam , uonnulla fuperfunt valentiora auxilia & prsefidia adverfus 
illas direcla , qux vel ex ordinatiore & prudentiore diseta , vel e labo- 
riofa arte gymnaftica nitidaque palseftra , vel denique e felectiore appa- 
ratu medicamentario commode peti , & a mcdicorum artis peritorum (b- 
Iertia in ufum opportune advocari poffunt. 

f XII. 

Tetuiit enim homo , ex falutari & fapienti Cornelii Celfi confilfo , lib. 1, 
cap. 3. implere fe debet , plenus extenuare , calidus refrigerare , frigidus ca- 
lefacere , madens ficcare , ficcus madefacere , vel ex fimillimo facundi 
Quincliliani pnecepto , Declamat. VIII. Si vifcerum nimius ardorjlritfa 
circa fe membra duravit , adhibe remedia laxantia ,• fi fiuitat nimiis ager hu- 
moribus , prafto fint , per au<t , prejjis clufifque venis , in novas vires corpus 
crefcat. . Si parum prodeft abjiinentia , rurfus ciborum qualitate foveatur. Si 
fpiritus receptis premitur alimentis , ad puriores meatus jejunio fameque temie- 
tur. Quoniam nempe , tefte Vegetio , contraria nonnifi contrariis medici- 
nis , curantur. Quod tamen unicum folidiflimumque rationalis medicinse 
fundamentum hic ab utroque laudatum , defumtum eft ex ipfo medicorum 
maximo & naturs peritifrimo indagatore , Hippocrate $ cujus hanc in 
rem egregia prorfus loca fedulo legi merentur in libris bonse frugis plenif- 
fimis , de natura humana , de locis in homine, de morbis epidemicis lib. 6. 
de Ditset. lib. 1. de flatibus , & aliis, quse hic digito potius folo indicare 
prxftat , quam operofe exfcribere , quoniam fcilicet alterius funt loci & 
temporis. 

F a §. XIII. 



44 T R I L L E R , 

§. XIII. 

Haec interim pauca de partium fluidarum immutationibus ac afFectioni- 
bus morbofis , majoris potius ordinis , & lucidioris perfplcuitatis caulfa » 
quam ex duro urgentis neceilitatis imperio , hic ideo , eum praefertim in 
finem , generatim prsemittenda duximus , ut nempe nobis eo expedkiorem 
aditum pararent ad ipfam de partibus folidis , earundemque mirandis pror- 
fus fsepiufque monftruofis a naturali ordine aberrationibus , tractationem , 
de qua nobis in fequentibus fermo potiffimum. eft inftituendus 
. 

§. XIV. 

Per partes autem folidas hic nos praecipue iftas intelligimus , quac lo* 
cum quafi intermedium obtinent inter duriilima offa , & oilibus rigida te- 
nacitate fere proximas cartilagines , & nunc vel plus , vel minus , funt 
molles , aut renitentes , denfae, aut rarae , adftri&se , aut remiifae', lu- 
bricae , aut afperae , teoaces , aut friabiles , leves ,' aut graves , humi- 
dse , aut iiccse , & qu« id genus alia plura, 

§. XV, 

Ifta nimirum folida intermedia funt omnia vifcera , tribus illis notiffi- 
mis ventribus , nempe capite , thorace , ac abdomine , comprehcnfa , 
fcilicet cerebrum , cor , pulmo , hepar , ventriculus , lien , pancreas , 
renes , vefica , inteftina & alia , item omnia vafa , arteriae , venw , ner- 
vi , canales la<flei & lymphatici , glandulse , carnes , feu mufculi , tendi- 
nes , membranae , ligamenta , verbo , omnia illa inftrumenta , fuftenta- 
cula ac fulcimenta , qux mox in prima artificiofiilima corporis fabricatio- 
ne , tam mirando prorfus nexu inter fe apta & colligata fuerunt , ut fci- 
licet fanitatem ab omni oifenfa tutam praeftarent , valido tenore omnia 
membra firmarent , atque ipfam denique vitam tenuiflimo pendentem fi- 
1© , quantum liceret , perpetuarent. 

§. XVI. 

Sed hse ipfae folidae partcs , licet plerumque tam tenerae , tam lubrl- 
cx , molles ac flexiles fint ; tamen , quis credere aufit ? ex caullis non- 
dum ad liquidum perductis , nee unquam , credo , perducendis , adep 
ufque fepiiiime a confueto ordine & ftata naturae lege defcifcunt , ut in 
aliam prorfus atque infolitam formam ac figuram mutatae , nunc in te-j 
nacem callum compingantur , nunc in folidam cartilaginem , aut rigi- 

dum 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 4? 

dum os indurefcant , nunc denique , horrendum dictu & auditu , in af- 
perum lapidem obrigefcant. 

§. XVII. 

Hinc itaque in univerfo corpore humano , nulla fibra tam tenuis eft , 
nulla vena & arteria tam flexilis , nullus nervus tam duclilis , nulla mem- 
brana tam tenera , nulla glandula tam friabilis , nullum' ligamentum tam 
lentum , nulla caro tam fuccofa, nullum cerebrum tam glandulofum , 
nulla lingua tam fungofa , nullum cor tam mobile , nullus pulmo tam 
fpongiofus , nullum hepar tam laeve , nullus ventriculus tam villofus , 
nullum omentum tam reticulatum , nulius lien tain textilis , nullus rcu 
tam canaliculatus , nullum inteftinum tam voluminofum , nullus tefti- 
culus tam glomeratus , nulla mentula tam cavernofa , atque in molliore 
ac venuftiore fexu , nulla mamma tam teres ac delicata , nulla clitoris 
tam fenfilis , nullus uterus tam flexuofus , nulluni ovarium tam veficulo- 
fum , & nullus denique fcetus tam tener & exos ; quin omnia illa & plu- 
ra alia, ex rationibus omni mentis humanse indagmi quam folertiilimac 
plane incomprehenfibilibus , turbato rerum ordine , ingeneratam fibi na- 
turam fenfim exuant, atque nunc in torpidum callum condenfentur , nune 
in duras cartilagines , aut his duriora oifa, folidentur , nunc denique , 
abominando prorfus fpeclaculo , in lapidofas cruftas indurentur , ut itjde 
inexplicabiles ac immedicabiles morbi fubito exardefcant , mortefque inex- 
fuperabiles rapiditlima pernicitate fubfequantur. Unde forfan haud incom- 
mode huc illud trahendum Senecae * lib. 3. de Ira , cap. i^. Quaris , 
quodjit ad libertatem iter ? Qualibet in corpore tuo vena : Quod tamen , 
praemollita duriore rigidi Stoici fententia , ita potius invertere liceat : Qu<g- 
yis , quod fit ad morbum & mortem iter ? Qudibet in corp&re tuo vtna, 
Ferum hscc obiter , & quafi in tranfitu. 

§. XVIII. 

Sed erunt fortafiis hic nonnulli , ut funt incredula plerumque pin- 
guiora mortalium ingenia , qui , tantarum in corpore noftro mutatio- 
num prorfus ignari , omnia haec pro febriculofis quafi infomniis , aut 
plufquam anilibus deliramentis fint habituri. Illi vero , meliora edocfli , 
nunc fciant , nihil ficli aut mentiti hic ttaditum fuitfe , fed omnia po- 
tius diligentifiimis praeftantiorum medicorum obfervationibus valide in~ 
nixa elfe , quorum intemeratam fidem in dubium vocare velle , injiu 
riofum omnino ncfas fore exiftimamus. 



F 3 §. X I X. 



4<? T K I L L E K , 

i XIX. 

Ut igitur didis noftris eo luculentior fides conftaret , fingularia quae- 
dam & felecla exempla , ex immeniVfere obfervationum medicarum con- 
gerie , huc transfevre & m concinniorem paulo ordinem digerere pla- 
cuit. Unde nempe liquido , ut fpes eft , apparebit , ni-hil prorfus iri 
medium a nobis allatum fuiffe , nifi quod firmilfimis teftimoniis , & inex- 
pugnabilibus probationibus folide erfet praemunitura. 

$. X X. 

Ordiamur itaque , melioris ordinis gratia , ab ipfo capite , & quocl 
intra ejus ambitum praecipue reconditur , cerebro , Daedalea illae vitac , 
mentifque ac ingenii orfrcina. Illius autem cra(£e membranse, five durse 
fic dic"toe matri , induratam quandam materiam & lapideam , inftar ru- 
pis cujufdam inaequalem & afperam , aculeis multis , & veluti cati un- 
guibus , conchyliis , variifque figuris diftin&am & variegatam , firmiter 
adhxrefcentem , vidit , defcripfit & depinxit quoque, Ifaacus Cattierius ,• 
obf i 1 ). Obfervationum Medicinalium , Petri Borelli Obfervationibu» 
Medicophyficis fub finem adjeclarum , ex quod illud ftupendum naturae 
miraculum , memoratu fane digniflimum , folita facundia repetiit ele- 
gantiflimus medicorum , Nicol. Pechlinus , obfervat. med. 41. lib. 2. 
pag. 314. ubi fimul id genus plura , quae huc pnefertim faciunt , fcite 
obfervata leguntur. Quin & fex ejufmodi ofiicula afpera , ipli adeo piae 
matri tenaciter inhaerentia , fefe confpexirfe , memori* prodidit teftis 
©culatus & fide hinc digniflimus , Thomas Bartholinus , Hiftor. Anat, 
rar. 8f- cent. 2. pag. 323. 

§. X X. 

Intra ipfius etiam feptum fic diclum falcifbrme , offeam fubftantiam » 
immo & oflicula quamplurima afpera , ferrata & rupis ad inftar inaequa- 
lia & acuminata , rtupentes aliquoties deprehcnderunt , Leonardus Bo- 
tallus , Jonnnes ab Horne , & modo laudaius Pechlinus , obfervat. med» 
40. lib. 2. pog. 312. quae tota huc fpeclat & conferri fedulo meretur, ac 
denique celeberrimus quondam nofter Adamus Brendelius , praematuro 
feto huic Academiae noftrae , ingenti damno , ereptus , obfervat. anatom. 
6. Decad. primae, ut alios jam taceamus , qui idem ptflim diligenter olv 
fervarunt. Conf. Acta Med. BeroHnenf. Vol. I. p. 44. fq,- 



$. XXIL 



DE ORIS V E N T R. ANGUSTIA. 4? 
§. XXII. 

Sed parva profe&o adhuc loquimur : ipfum enim adeo cerebrum , mol- 
Jiilimum iilud ac tenerrimum vifcus , non folum in callofum & glandulo- 
ium fungum ac fcabrum tophum coaluiife j fed & adeo , quis non ad 
hsec , quxfo , obftupefcat i Maximam fui partem , in perquam rigidum 
lapidem , mori fructui figura fimillimum , obduruifle , teftes funt gravit 
fimi , Jo. Kentmannus , Thom. Bartholinus , Gemma , Hollcrius , Wie- 
rus, Marcell. Donatus, Nicol. Pechlinus , loco fupra indicato , p. 314, 
item Jo. Jac. "Wepfeius , & ex co magnus Boerhaavius , in inftitut. med. 
26*4. ubi tamen vid. Celeb. Hallerus , in Prselect. Academ. Vol. II. pag. 
494. aliique plures , laudati jam modo allegato Bartholino , Hift. Anat. 
91. cent. 6. pag. 3^7. ubi nempe rariflima hiftoria de integro bovis Sue- 
cici cerebro , in faxeam molem & maflam prorfus immutato , relata le- 
gitur > quale & , tefte eodem Cl. Hallero , obfervavit poftea Duverney 
junior , in Memor. Academ. Scientiar. Reg. Parif. An. 1703. pag. 314. 
fqq. Sed plura hanc in rem exempla collegit in primis citatus fupra, 
Kentmannus , in lib. de lapidibus ieu calculis , qui iu corpore ac mem. 
bris hominum innafcuntur. 

§. XXIII. 

Nihil igitur plane mirum , fi etiam illa angufta nimis nnimse angufbe 
fedes , a fummo cetera Cartefio , fine prudcntiorum tamen furhagio , per- 
peram ipfi aHigaata , fandliiiima nempe iila, ut vulgo putatur , glandula 
pinealis , nunc rigide occalluit , nunc in tophaceum lapidem induruit , 
nunc denique arenulas ac lapillos fecum inclufos tenuit , ilbefa tamen pror. 
fus acuta mentis acie ; quod plufquam vigefies folus obfervavit Regnerus 
de Graaf , item Sylvius , Barbettus , Joan. van. Horne , Willifius , 
Pechlinus aliique viderunt , laudati jam Thom. Bartholino , Anat. Ref. 
lib. 3. cap. 6. p. 496". & pnefertim lsbrand. Diemerbroeck , lib. 3. Anat. 
cap. 6. p. 353. opp. cum aliis , quibus accedat Raymund. VieuflTenius, 
lib. 1. Neurbgraph. univerf. cap. 11. pag. 139. Quin imo Florentius 
Schuyl , portentofioris illius opinionis Cartefianse perquam ftrenuus cali- 
dufque alioqui defenfor , imperiofge tamen veritatis praepollente virtute 
actus & impulfus , ingenue faflus eft , in erudita Praefatione ad Cartefii 
Librum de homine , a fe latinitate donatum : fe in illa decantata glan- 
dula pineali lapillum aliquando inveniife , qui plufquam ditnidium ipfius 
glandulse occupaverit. Quale quid & noftra ipfa setate^ obfervarunt bini 
jfti anatomicorum antefignani , Frid. Ruyfchius , in Thefaur. Anat. f . 
pag. 28' & Jo. Bapt. Morgagirus, in Adverf Anat. 6. obf. 11. pag. 10. 

ubi 



48 T R I L L E R , 

ubi prioribus exemplis fupra produ&is nova aliquot addit , a fe ipfo quon= 
dam vifa & diligenter adnotata. 

§. XXIV. 

Inde nunc minus mirabilia effe videntur ea , quae , de arteria afperd 
tota in os converfa , narrant Cardanus , de epiglottide illius , feu lingula 
& operculo , ut Cicero & Celfus fcite loquuntur , pariter olfea , Pavius, 
de cartilagine fcutiformi in oifeam duritiem mutata , Fuirenus ^ Pechli* 
nus , Bartholinus & alii, de thyroide & cricoide , Fallopius , de arytse* 
noide , Riolanus , & de aliis cartilaginibus , eidem fato femper expofitis , 
& ipfa fua rigida jam natura , in proximam rigidiorem oifeam mutatio- 
nem femper pronis, alii plures , apud Bartholin. Anat. Ref. lib. 4. cap. 
2. p. 696. Pr?efertim autem illas fterni cartilagines , cum quibus ipik co- 
ftae , ut notum , committuntur , flexiliorem fuam naturam foepius exue- 
re , & continuum quafi os formare , pridem notatum eft a Pavio , Hilda- 
no , Fallopio, Pechlino & aliis : & nofmet ipfi , paucis abhinc annis , 
moeftitlimi obfervavimus in celfiflimo Duce , quo juftior alter nec pietate, 
nec bello & armis major , fuit , cujus praematura fata adhuc acerbe de- 
ploramus. Illius enim cartilagines fterni adea ufque in oifeam duritiem 
obriguerant , ut ne acutilfimo quidem fcalpello , uti mos eft alias , dit 
cindi , fed ftridula potius ferra fecari potuerint , ut alia jam mittamus 
paffim obvia & cognita. Conf. Jo. Rhodii Mantifla Anat. ad Thom. 
Bartholinum , obf. g. & Clopton Havers Ofteolog. Difc. ?. pag. 317. 

§. XXV, 

Sed haec quidem nec fubitum nec funeftum vitae ipfi detrimentum infe- 
runt j gravioris autem difcriminis res eft , ubLvel callofa > vel offea, auE 
lapidea materia peregrina ipfius fpongiofi pulmonis 

Vitalefque vias & refpiramina claufit -, 

«ujus perquam calamitofi fati , jam fua olim tempeftate , frequentius me* 
minerunt medici prceftantiffimi , Galenus , lib. 4. de loc. arfect. cap. 8» 
Aretseus , lib. 1. de morb. chron. cap. 12. Paulus yEgineta , lib. 3. cap. 
28- & 31. & Alexander denique Trallianus , lib. S- cap. 4. Noftra vero 
setate , longe plures obfervationum medicarum induftrii Scriptores innu- 
mera paene exempla, notatu fane digniilima , in literas relata nobis fub- 
miniftrarunt. Quos inter eminent Reiner. Solenander , Carol. Pifo , Do- 
min. Panarolus , Salmuth , Dodonxus , Platerus , Scaliger , aliique plu- 
r«s , quos longa ferie collectos exhibent Jo. Rhodius , obf. med. 3. cent. 
2. & Jo. Schenckius, obf. 49. lib. 2. item Thom. Bartholinus, Anat. Ref. 

Lib, 



t> E ORIS VENTR. ANGUSTIA. 45 

lib. it. c. 9. p. 4*8- & hift. anat. 33. ccnt. 1. nec non DiemcrbroecV, 
fcrrat. lib. 2. c. 13. p. 3C6". & haaxime Bonetus tom. 2. rfted. feptcnr. 
lib. 2. fecl. II. c. 6". & fqq. p. 3£f. fqq. & Sepulchret. tom. 1. 
1. 2. fecl. 7. obf. II. p. 6%7, obf. 79- p. 723. & obf. 86". p. 726. fqq. 
item Zactit. Lufitanus hift. med. princ. 37. lib. 11. pag. 381, fqq. 
Sed in primis memoratu dignus eft fequens fingularis cafus , quem de 
presbytero quodam afihmatico his ipfis verbis refert ]o. Bapt. Helnon- 
tius, de afthmate & tulfi ; 43. p. 349. Dijfecio pulmone , invtmitur fini~ 
jlri lateris lohus pojlericr , durus , £*? e pumice lapidefceus : rntufque , qiuiji 
grumus per pulmonem occalluiffet. Ubi autem afpera arteria in quatuor lo- 
bos difptrfitur , grumi cafeoft erant , ir.ter cartilaginem & pumicem me~ 
dii , plurefque ejufmodi lapilii , fparfim per pulmonis regionem vift. Hacte- 
nus i"e. Sed & bronchi particulam oifeam obfervavit Gerard Blafius , 
in obfervar. med. rarior. 6. part. 6. in quo egregio libro & plura alia, 
quic huc fpectant , fingularia legi omnino meremur. 

§. XXV L 

Neque vero perennem illurh vitae falutifque fontem ac difpenfatorrrri,- 
cor in.quam ipfum , pulmonibus proxime vicinum atque focium , ab il- 
la peitifera labe prorfus immune eife; quin potius farpe in tenacem cal- 
lurri obtorpefcere , vel iti lentam cartilaginem fofdari, vel in rigidum 
os indilrari , vel denique potiorem fui partem in afperum lapidem ob- 
rigere , complura fane atfatim docent exempla memorabilia , per foler- 
tiores medicos fumma tide publice confignata. Cor igitur cartilagino- 
fun ipfe vidit ac defcribit RioLnus , ac ex eo fhom. Bartholinus, 
epift. medicinal. 66. cent. I. p. 273. ubi & plura * quae huc fpedtant , 
leguutur. Cordis valvulas fic dietas femilunares in olfeam plane duri- 
tiem dcoeneraife , cum ftupore , deprehendit anatomicorum princeps , 
Frid. Kuyfchius, obf anatom. chir. 69. pag. 6"$. & dudum ante eum, 
Henr. a Moinichen, in epift. ad Bartholin. 97. cent. 11. epiitolar. med. 
1 hom. Bartholini , item & Pechlinus , obf. 40- lib. 11. pag. 313. Of- 
feam aut lapideam concrefcentiam , finiftri cordis ventficuli lubftantiaai 
mufculofse innatam & connatam , confpexit Gerard; Blafius , obf. rar. 
13; part. 6. p. 8-- Oifa, cartilagines , maifas informes carnofas, adipa- 
tas , nerveas , membranaceas , aliaque peregrina coipora, immo & a- 
deo lapidola coagmenta , fscpius in iifdem ventrictilis reperta fuiife , te- 
ftantur Kio'anus , Jo. Trullius, Simon Paullf, Hollerius, Platerus , 
"Wierus , Saliusj Severinus, Sme ; us , aliique plures , rmgno numero 
jam laudati Thom. Bartholino , anat. reF. I. 2. c. 7. p. 394. & itl 
epilt. med. funra allegat», /\6. cer.t. I. in primis autem Isbrand Die- 
merbroeck , lib. II. an.it. c.p. 9. p. 278- fqq- ubi & ipfe cl. auctcr 
rarioies fuas in hanc mirandam rem obfervationes fideliter fubjunxit. 
Et quis , quxlo , terribiki illos injuifos cordis incolas , crudelis per- 

Difput. Medico-Fratf. Tom. II L G ni- 



/ 



5o 



T R I L L E R, 



niciflima; mortis fabricatores , nefcit , polypos inquam iftos grandes," 
crailbs , radicofos , cartilagineos , carnolbs , membranaceos , tenaces Sc 
veros , non ex fanguine glutinofo temere concretos i quales accurate 
defcripfenint nobis Tulpius , Bartholinus , Bonetus , Diemerbroeck , 
Velfchius , Malpighius , Morgagnus , Pechlinus & alii , & nofmet.ipti 
bis acerbe dolentes vidimus , in binis perfonis fplendidis , longiore im- 
mo longilfima vita , in publica commoda , digniilimis. 



§. XXVII. 

Sed ipfam quoque arteriam magnam , ramofam illam ipfius cordis 
progeniem , naturam fuam flexiliorem fepius degeneralle , atque nunc 
circa fui exortum , nunc circa progreiiiim ac defcenfum , nunc procul 
ab origine , vel cartilaginofim rigiditatem induiife , vel offeum folida- 
riientum contraxirfe , res fane eft extra omnem controverfiam pofita , & 
quam plurimis variorum auctorum fide dignorum teftimoniis liquidiffi- 
mc confirmata , nimirum magni Harveii, Riolani , Willifii, Veslingii , 
Carol. Offredi & aliorum , quorum laudatiftima nomina relata leguntur, 
apud Thom. Barcholinum , anat. ref. lib. 2. cap. 7. p. 406. & epift. 
med. 97. cent. 11. p. 722. Nic. Pechlinum , obf. jam ftepius citata, 
40. lib. 11. p. 313. & Jo. Rhodium , obf med. 63. cent. 3. p. 1^4. 
qui ipfi ejufmodi abnormia naturae , faevo quafi cum joco ludentis, por- 
tenta perfpicue viderunt , & candide adnotarunt, quale & legere licet* 
apud Gerard Blafium obf. med. rar. %. part. 6. p. 77. & cum primis 
in acl. med. Berolin decad. 2. vol. 8- P- 21. fqq. & in annal. "Wra- 
tis). ann. 1725. Claif. 4. art. 11. p. 6^-9. , Qiiid , quod nobifmet ipfis 
probe adhuc notum eft trifte ejufmodi exemplum rev. cujufdam imperii 
Principis, fine prycvio morbo, no&u , fubito extindli , in cujus cordc- 
non folum finiftra auricula occallata ; fed ipfa etiam arteria magna emer- 
gens , maximam fui partem olfea planc , atque paffim impervia , fuit 
deprehenfa. Quin & calculum adeo mirabiliter prorfus riguratum in il!o 
arterise magnae ramo , qui vergit ad Euftachii glandulam iiniftro rent 
impofitam , fefe quondam reperilfe , teftatur vir & arte & facundia in- 
fignis , Nicol. Tulpius, obf. med. cap. 2f. lib. 2. p. 136". qui & fi- 
milcm fere lapidem fcabrum in vena thoracica externa hofpitantem anim- 
advertit , ut ibidem plenius enarrat cnp. 22, lib. 4. p. 312. Sed & 
arteriam iliacam , iteni & fplenicam , variis in locis, tori ad inftar in- 
duratam , obfervavit & defcripfit teftis oculatus Nic. Pechlinus jam iae- 
pius laudatus, obf. 41. lib. 11. pag. 314, Nempe omnes omnino ve- 
wx. ac arterise illi fatali neceflitati fubjectae funt , ut occailcfcere , vel 
in cartilaginem , fteatoma , os , aut lapidem quoque indurefcere poflint. 
Hinc venam portx ex parte offeam vidit , defcripiit ac depinxit anato- 
iiiicorum maximus Ruyfchius, obf anat. chir. 70. p. 66. ut alia }am 



D E ORIS VENTR. ANGUSTIA. ^i 

taccam excmpla apud Bonetum , Schenckium , Stentzelium noftrum, 
au&ores ad. med. Bcrolinenf. & alios paffim obvia , quia nobis jiiin 
properandum. 

§. X X V I I L 

Carnofse fepti tranfverfi , feu diaphrngmatis parti os dnriufculum ad* 
matum , externa cartilagine tectum , confpexit Thom. Bartholinus , hift. 
anat. SS- cent. II. mefenterium maximam fui partem plane ofleum , 
Jo. Rhodius , obf. 96. cent. II. totum autem lapidoiiim , Panarolus , 
apud Bonet. Sepulchrct. anat. tom. I. lib. 2. fecl. 7. obf. 135. pag. 
7fO. pancreas quoque in tenacem fcirrhum ac cartilagineam duritiem 
mutatum, ibidcm cibfi 97. quaie trifte fatum & omnibus generatim 
glandulis frequentilfime contingere fblere, notiilimum eft , uc videre 
licet apud Paracum , Hildanum & alios plures , quos kiudat Th. "Whur- 
tonus , in Adenogra; hia , cap. II. & 39. i:em alibi. Licnis membra- 
nam non folum cartiJagineam , fed & adeo lapidofam valde , & ferro 
ufque renitentem , ut & cum fonitu rehliret , obftupefcens fere, inve- 
nit Pechlinus , obf. 41. lib. 11. p. 314. ubi de membranarum & ar- 
terianim tofis agit , uti in antecedenti obf 40. de tendinum, membra- 
narum, cartilaginum & lig?.mentorum oftirlcatione , ut nempe loqui a- 
mat : qux obfervationes tots; huc vel maxime fpe<£hnt. Eandem vero 
licnis tunicam & offtam & cartilagineam , immo & corii bubuli ad in- 
ftar craifam , deprehciidic Thom. Bartholinus , anat. ref. lib. 1. cap. 
16". p. 1^9. & poft eum alii. Sed & ipfum peritonscum , variis areno- 
ils particuiis undique confperfum , obfervavit Fiid. Pviiyfchius , obf anar. 
chir. 70. quod & de omento complures autores adnotarunt , cuni qui- 
bus confermdus Demerbrccck, 1. I. anat. cap. 6. aliam. cjufmodi mcm- 
branam lapi Hs exfibus obductam vidit ac defcripfit Tulpius , lib. 1 1. 
obf. incd. cap. 48. Infum illud molle alis ac blandum teneri fuctus 
recept;;cul. m ac hofpithim > uterum nempe , nunc practer n.ituram car- 
tiTaginofuni , nunc ca lofjm , nunc denique adeo ufque lapideum depre- 
henfum fuiife, una cum ipfa tenefa prole , in rigidum plane lapidem 
converfa , q-iod fine omnium ponentofiifimum , a variis prxclaris au- 
toribus eft palfim adnotatum. quorum ipfa loca ledu digna fedulo col- 
legit Martin. Schir igius , in muliebrib. h.ft. med. fccl. II I. cap. 2. p. 
232. 267. 270. & fqq. Add. Th. Bartholin. Parieus , Helmontius , 
Sachfius, Kwidmannus, & in primis Jo Albofius , de Lithopxdio Se- 
iionenfi. Qualem & prxgrandem uteri viiginalis 18- librarum molem 
cx pinguedme cartilaginofa totam congeftam , horrendo fpedaculo , a 
fe ipf) v liim , delme.ivit Blafius, obf. med. rar. 7. pirt. I. p. 12. qui 
& lbidem obf 9. p. 13. fqq. ofleam plane tefticuli pudlaris erjctumidi fub- 
ftantram, a ie ^uondan) repertam fufe defcripfit. Quod etiam obfervatum 
Scahoarcio van der Wiel , obf. med. anat. chir. 34. cent. ^oftcr. part. 

G 3, piior. 



5* T R I L L E R, 

prior. p. 3R9 item & Diemerbrocck lib. 1. au.it. cnp. 24. p. 131. Sed 
ruagis protecto adhue dictu & auditu horrenduin illud eruc portentum, 
Quum idem Biufius , ut refvrt ibidem obf. 6. p. 10. 11. & de,>ingit, 
imiverfum mulieris cujufdam tabidx abdornen in cartilag-nofim ejulmo- 
di materiam, abominando aucftu & incremento , prorfus rnutatum in- 
vmiret. Verum & pruriginofam iftam muliebris pudoris columellam , 
Lu clitoridem , oifeatn ai.quando confpectam fuiiTe , co.nmcmorat Th. 
Bartholin. hift. anat. 69. cent. m. p. 137. epift. med. 94 cent. I 1 1. 
p. 407, & anat. ref. lib. I, c. 34. p. 292. acque ex eo Diemerbroeck, 
Lb. 1. an.it. cap. 26. p. 153. item Schurig. in gynxcologia, fect. 11. 
cip. I. pag. 128- qui & ibidem pag. 107. aliam fingularem Paullini 
obfervationem in medium adfert, de p.irticula virili faluci in oifeam pa- 
ricer rigiduatem obfolidata. 

§. X X I X. 

Hepar quoque ipfum nunc .in pertinacem fcirrhum indurefcere , nunc 
diverlis nguram ac colorem calcuiis , aut muteria lenta vifcida ac gyp- 
fea incus oppleri j nunc cjenique lapidofo quafi cortice extus incruftari , 
p:ura docent exempla a Pargeo , Hollerio , Horftio , Dodoncco , Bello- 
nio , aliifque allata , apud Bartholin. anat. ref. lib. 1. c. 14. p. 143. 
item epift. med- 2. ccnt. iii. & epift. 56. cent. 11. p. 586". & in 
actis med. Berolin. ut & n.tturae curioforum : in primis autem in iis 
lepidis & eruditis libellis , quibus hepati menihcem purpuram fortiter 
detraxit , ejufque exequias celebravit , nempe de hepate dcfuncto , dc 
hepatis exaudtorati defperata cauffa , ut & de difficili hepatis refurrec- 
tione, aliifque : vid & Diemerbrocck, anat. lib. I. c. 14. p. 70. & ma- 
gnum Vefuliuni, in longa illa ac docta Joach. Rcelants epiftola p. 674. 
tom. 11. opp. item eo nil minorem E.uyfchium , obf. anat. chir. %6. & 
$7. qui & calculum durum in ipfo hepatis puenchymate a fe quon- 
darn repertum fuiife teftatur , obf anat. 24. idem veficulae quoque fcl- 
hx. , calculofa materia intus prorfus obdudtx , meminit , obf. an. chir. 
31. cujus non infolitx rei complura exempla, ex variis aucloribus ftu- 
diofe colledta profert Jo. Rhodius , obf. 2. cent. m. qui & obf 3. ve- 
ftcam felleam plane oifeam , in puella ittero diuturno confecta , fefe ob- 
fervaffe affirmat. Quin & nofmet ipfi ante complures jam annos , in 
ftrenuo vini prscfertim fpiritus potore , in publica platea fubito extinc- 
to, ftupentes , cum aliis , depreheudimus hepar ejufmodi ingens , prse- 
clurum , pondcrofum & albario quafi opere externam fui fuperficien; 
adeo ufquc obductum , ut vel acutiifimo fcalpcllo vix difcindi poifet. 



*. XXX. 



D E O R I S V E N T R. A N G U S T I A. yj 

§. XXX. 

In fimile autcm lapidofum duramentum diriguiiTe tunicam lietii cir- 
cumjectam, paullo fuperius, ex ornatiifimo Peciilino, commemoravi- 
jnus. Adhuc tamcn akius peftem iftam ficpe penetrafle, atque ipfum 
Jienis corpus interius, tenerum illud ac cancellatum , adeo ufque durum 
ac rigidum reddidifle , ut vix culcro ccderet , nifi maxima vi intrufo , 
fmguluri exemplo , inter alia , oftendit Thom. Bartholinus , hift. anat. 
60. cenc. 4. 3s8- Georg. quoque Queccius s item & Schenckius , vide- 
runt lienes , media fui parte, fubftantia cartilaginea incruftatos , refe- 
rente Diemerbroeck , lib. 1. anat. cap. 16". p. 83. & alii. Iftas quoque 
lubricas humidafque immundioris liquoris ejeclitii officinas , veficam nenv- 
pe atque renes , ejufmodi tunica quafi molefta lapidofa intus non raro 
circumveftiri, id neminem , fpero, folertiorum medicorum fugit ; pr?e- 
fercim quum innumera paene ea de re ubivis proftent exempla , ceu vi- 
dere eft apud Sachfium , in gammarologia , p. 901. in addend. & cx 
illo «Sc aliis , apud Bonetum , med. feptenl. tom. I. lib. 111. fect. 24. 
cap. S- P- 738- fqq- & in fepulchret. tom. 11. lib. III. fedt. 22. obf. 
9. pag. 560. fqq. & alibi ; qui & ibidem , fect. 24. obf. ip. p. 627. 
fqq. Callofi oris & colli vqCkx varios funeftos cafus ex au&oribus fide 
dignis refert, quale & obfervavit Jo. Rhodius , ob" 16. cent. 111. de 
craflb callo veficae ori arclilfime circumnato , qui liberum lotio iter oc- 
clufit, & mortis contra viam aperuit. Similes quoque tetros callos in 
ipfa yrethra excrcfcere , acerbiifimo cim dolore , ceu dignam tamen in 
fuum exitium mercedem , ifti fkpius experiuntur pretiofi dedecorum cm- 
tores , qui cum publicatae pudicitiae feminis foedum & damnofum ha- 
buerunt commercium ; qua de re fingulare extat exemplum apud Stal- 
part van der Wiel , obf. 40. cent. poft part 1. p. 410. fqq. item & 
Hildanum , Sculcetum, Bonetum & alios. Ex quibus etiam aliifque a- 
bunde conftat , illa ipfa inchoandi hominis rudimentorum & incunubu- 
lorum conceptacula, feu tefticulos , faepilfime in enormem , prxgrandcm 
& ponderofanimolem callofam , oifeam immo & gypfeam , & lapidofam 
moleftitfime intumuiffe. Quale etiam notiifimum eft de finuofo inteftino- 
rum volumine, in cujus nempe gyratis orbibus , cartilagines , callos , 
lapides oflaque fxpius reperta fuifle , exemplis ex pluribus Auctoribus 
petitis aifatim probat laudatus modo Bonetus , med. feptent. tom l.lib. 
III. fedt. 12. cap. 7. pag. $8i- Tqq. & cap. 14. pag. f89- fyq- » tem 
Sepulchret. tom 2. lib. III. fcct. 14. obf. 9. pag. 218- fqq- & aliis 
iftiuc operis prxftantufimi locis. Scd hxc hadenus. Longe plura qui- 
dem his ipfis jam allatis adjicere hic potuiflemus , fi , florilegarum apum 
td inftar, pcr omnia illa naturx curioforum, tranfactionum Anglicana- 
^tira, aclorum cruditorum , item Boneti , Schenckii , Mangeti , (k alio- 

G 3 rum 



J4 ' T R I L L E R , 

rum fpatiofa volumina, libere circumvagari libuiflet, aut per anguftos 
dilfertationis academicac cancellos , licuiifet : 

Veritm animo fatis htc vefiigia clara fagaci 
Simt , per qu# pojjh cognofcere cetera tute. 

$. XXXI. 

Hxc autem cun&a , folius potiflimum ventrjculi cau(Ta , pauTo ube- 
rius pracm.ttenda exiftimavimus , uc nempe eo luculentius exinde difpa- 
lcfcerec , tanto minus mirandum fore, ii vel ipfa hxc funtuofi vit;s 
humame culina , f >cufque quafi perennis, pari calamitofo fato , priorcm 
fuam nituralem formam exueret, & in novam prorfus atque infolitam 
tranliret ; quamo m.igis reliqua vifcera omnia, ipfo ventriculo , dignita- 
te & u fu viaeque commodis , partim praeftantiora , partim & inf riora, 
ejufmodi liicluoliifimis exitiis & atrociilimis callbus obnoxia eife depre» 
henderetur. 

§. XXXII. 

Paflim nimirum conftat ex induftrioforum medicorum obfervationi- 
bus , publicis literis^monumentifque confignatis, illum ipfum ventricu- 
lum nunc circa ftomachum , Ciwe oclophagum , nunc circa fuperius, feu fini- 
ftrum fuioftium, nuiicdemque circi inferius, Cive dextrum, vu'go pylorum, 
f,-u janitorem, dictum, vel rigidc occallefccre, vel cartilaginofam auc oifeam 
duritiem induere , vel in materiam gypfeam aut lapideam obrigere , vel 
tuberofa carne opp'eri , vel denique intradhbili fcirrho obfideri : unde 
frequentius accidit , ut his tranfverfis quafi peifulis atque repagulis for- 
titer contra nitentibus, ea qme accepta funt ore , haud fine orfe n fa ac 
qtierela, re&a via , irt ipfum ventriculi fundum illabi qucant j fed in, 
ipfo potius adicu pertin icius haereant , atque incocta & inconfecta pro- 
tinus reddantur; quamobrem nulla ftomacho ruenti fultura accedit j 
quin potius lenta tabes vit.des liquores fenfim exhaurit , artufque ipfos 
crude'i edacitate tandem depafcitur : ut vel ex noftro finguluri cafu , 
fuperius propoiito , ubeiius patefcit. 

§. XXXIII. 

Quod & ex aliis fimilibus exemplis , apud probatos auctores hfric 
inde obviis , multo adhuc validius confirmatur, qux inter in primis 
eminent binsc iftse luduofx hiftoriae, de cefo.mago occallato & cartila- 
ginofo , ex Henr. Sampfonio atqne Nic. Guil. Bcckers fideliter relatae , 
& poftea fuis scternum vi&uris operibus ftudiofe infertae a ficpius jam 
lauduto Thcoph. Boneto , tom. I, med. Septent. libr. II, fcct. I. cap. 

J. 



D E O R I S V E N T R. A N G U S T I A. ?? 

I. & 3. p. ^04. & in Sepulchret. anat. tom. ii, lib. IIT. fcc): 4. obf. 
8- & 9. pag. 32. quorum ipfa verba in compendium mifla hic infi 1 , 
lcctorum quidem pace , adfcribere haud pigralvmur : Femitia diu diffictd- 
t.ite ghttiendi prxpedita metlicum adivit , qni cxplorato per jiilitw, ex ojfe 
baieux confe&um , ioco prorfus impervio , iilam merito pro dcplorata ba- 
bult : poji panccs etiam menfes obiit fame ene&a. In dijfe&o cadavere , 10- 
tits afophagus a clavicularum regione , ad ipfum ftomachum , iuventm tft 
pura pitta cartilago ; neque erat pervius , niji cavitate valde wiuttta , vix 
fetam porciuam admittente , eaque labyrinthea, fed integra Jubjiantia car- 
tilaginea folidus. Cui fingulari prorfus hiftoriae gemina eft fequens : Mer- 
cator Hippolitanus , fefquianno , de glutiendi difficultate , mucronata fub car- 
tiiagine , dolore gravabili indies augefcente , languore ac totitis corpvris con- 
tabefcentia , nuilo iu faucibus tumore vel dolore apparente , conquejius , at- 
que ad fata vitanda , quam plurimis tam intemis , quam externis , a di- 
verjis Apoilinis jiiiis , tra&ti temporii , Jibi prxfcriptis , ac incaffum adhi- 
bitis remediis , corpore , ob giutieudi facuitatem plaue interceptam , fangv.i- 
ne ac fpiritibus dejiituto , tabitudine violeuta exfpirare cogitur. Cadave- 
re dijfe&o , tribus ab ore ventricuii digitis , tefophagus a cartilagine annu- 
liformi exiguo foramiue prxdita , ab ipjb tefophago enata , obturatus re- 
pertus fttit. Hactenus iili. Qtias quidem binas memorabiles hiftorias no- 
ftro praefenti cafui perquam preife & «equabiliter refpondere , ncmo ut 
fpes eft , facile negaverit. 

§. XXXIV. 

Q110 & vel maxime profecto fpectant bince alise a Joanne Rhodio 
ita commemoratse , obf. med. 47. & 48- cent. 11. annD 1627. Pata- 
vii , nobilii virgo , Deo facrata , jam Jeptem ac decem auuis , vix ali- 
qnot guttuias liquoris demittit. Oefophago nempe ab q/Jiculo avicuix oiim 
fqucio , fcirrhofus tumor , affiuente materia genitus. Hacc prior Rhodii hi- 
ftoria ; fed en & alteram : Adolefcentnlo o&enni per febrem ardentem 
abolita libera glutiendi potejias ab tefophagi angujiia ; qux tanta , prxjeute 
Joanne Prevotio, ut gula , cadavere aperto , aquam non admitteret. Hxc 
ille, medicorum eruditorum haud poftrema gloria ; ex quo fingulares 
has hiftorias tranfumfit , & operi fuo immenfse frugis pleniflimo, fepul- 
chreto nempe anatomico , intexuit diligentiflimus Bonetus , tom. 2. 
Hb. iii. fcct 4. obf. 14. p. 33. fqq. 

$. XXXV. 

At omnium tamen proximam & quafi conjunctifTimnm affinitatem cum 

oc noftro cafu ifta habct perquam notabilis hiftoria , qinm candde c- 

arrat vir nicdicarum juxtu & poetiearumrerum periiiflinuis, & digniifi- 

mus 



56 T R I L L E &, 

mus tnagni Jani Gruteri Socer, Henricus Smetius a Leda , in rpircellu- 
neis mc Jicis , lib. 10. p. 529, his quidem verbis : auno 1573. Pr<efeBais 
venatcrum iUuftris Lippenftum comitis , de dolore circct dextram oefupha \i 
partem , querebatur , pr& quo ne micam quidem panis r.iadefaBam forbendo 
hauftam, ftrrepoiuit , innno vix ipfum folumque potum, nifi paulatim, & 
per cochiearia fnguia fu-.neret. Aeger caufjam in frufium tendinis boviHi 
fubduri devoratum refercbat. Ego tubsrcidum durum intra mfophngum , ea, 
iu regione, fuccrefcere occepjfe exijlimo. Acute hic ac vere haud dubic , 
conjectavit Smetius. Sed jure dolendum , nec mortem hujus miferan-- 
di venatoris , nec cadaveris , poit eam , fcclionem , hic adjedam fuiile, 
Tum fane exactior utriufque cafus inter ilfe convenientia , procul du^ 
bio , ionge prcifius uccuiatit.fque enuuiifet. 

§. XXX V t 

Sed callofarum ejufmodi & carnofarum extuberationum , nunc circa! 

tefbphagum , nunc aut*em circa ipium ventriculi oitmm , infelici fcetura 

fubnatarum, jam tum fua ■ tempeftate meminit Claud. Galenus , cujus 

ea de re perquam memorabihs locus dignus omnino eit , qui hic lega- 

tur e libro nempe III. dc iympcomatum cauifis, cap. 11. p. 87- tdra. 

8. oop. IXijuSanfi d' evtere Kctt flAc.^^uct rt o-ctPKoocec Kcirct rov &ro- 
r ' \ « ,- » » ' - ' s « ./ f 

y.ciy^ov , ctct xctKrcc r parct 7toAAc.kic ycvc jtieico , ooc qrai TtctvrctTTK- 

9- iv <z7ro(P(>co£cu rr\v oaov roov crtrtouv > jj 7rctpctQ\ct.'^/au K&rct rt Sane ac- 
cidit uliquahdo , & carnofum fuberculum , qnalia f&pe foris videmm , in 
Jiomacho uafci , quod vel omniuo ciborum viam obsiruit , vel aliquaten.is 
hupedit. Neque ignotum prorfus iuiife videtur fubdolum clanJeitini hu- 
jus mali ingenium ipfi Cxlio Aureliano , fcribit eium aperte & dilucide*: 
jib. II. de morb. chron. cap. 2. pag. 445. Magis , cum initia atque fuuu 
mitat fiontachi caiiofa , videbuntur vehementiore modo curationis uidigentia. 
' Forfan & cum eodem atroci itomaehi occluli malo conrli&atus fucrit 
ilie, cujus in miraculis S. Gengulphi mentio facta eit apud diligentitfi- 
mum & do&iifimum Langium , tom. 4. Glodar. med. & inF. latinit. 
pag. 1054. his quidem v^rbis: Yer tres nimirnm hebdomad,is infirmita- 
^tis leBum tenuit , nec cibi aliquod genm deglutire valuit. Conf. Ge lii lib. 
16*. noct. att. cap. 3. Verum ambigua haec tantnm eit conjectura. Tan- 
to autern certiora itla funt , qnx de iimilibus cirea di&a vcntriculi lo- 
ca fuperiora , excreicentus duris callolis , vd carnofis , feiifim fubortis, 
ac libcro cibotum defcenfui damnofe oppofitis , ex variis recentiorum 
medicorum fidc & laude dignorum obfervationibus diligenter colleda 3 
exhibet prxitantiifimus Bonerus , fxpius jam ad partes vocatus , tom. 
II. Sepulchreti anatw lib. 111. fcdt. 4. obf. 2. & fqq.p. 30. 31. & fqq 
ut & in medicina feptent. tom. I. lib. III. k£t. I. & alibi iaepius ; prsefer 
tim autem Ziicut. Lufitajius, dc mcdic. princ. hiit. 65. lib. 11. p. <,7% fqq. 

§. XXXVIL 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. 57 

§. XXXVII. 

In iifJem quoque locis nonnunquim fxva fevofa fteatomata , imme- 
dx.ibilia carcinomata , & indiifolubiles fcirrhos exfurgere, atque liberio- 
ra ad ventriculum ipfum itineta adeo inlidiofc circumclaudcre , ut nulli 
cibi , ore licst avide accepti , inde impune defcendere , atque cocti ac 
redacti in fanguinem, corpus ipfum alcre ac irrigare poflint , pluribus 
exemplis , ftudiofe congeftis , idcm oftendit Bonetus tora. II. Sepul- 
chret. l.b. 111. Secl. 4. obf. 21. 22. & obf I. addit. p. 38. fqq. item 
maximus Boerhaavius , prax. med. tom. 4. p. 246". fqq. & ingenti pu- 
blici boni commodo & lucro , redivivus Boerhaavius , five quod idem , 
Gerard van Swieten , in immortali cpere commentar. in aphorifmos 
Herm. Boerhaave , tom. I. p. 856. fqq. aliique plures meminerunt: 
conf. Tulpii obfT med. 1. I. cap. 44. item Zacuti Lufitani hift. 64. 
lib. II. p. 574. fqq. & quos ibi laudat auclores plurimos, 

§. XXXVIII. 

Duros etiam , aridos ac fublividos carbunculos , cruftafque carbuncu- 
lofas rubicunda inflammatione cinclas , circa idem fuperius ventricuH 
oftium pertinacius hxfirfe , obfervarunt , prseter fupra laudatos , Helmon- 
tius in tumulo peftis , p. 2J7. fqq. qui & alibi , libro forfan de Lithinli, 
facculi lapidibus referti , ipfique vcntriculo adnati , a feipfo viii , ma- 
jaiinif, referente Bartholino , anat. ref. lib. 1. cap. 9. p. 67. qualia mul- 

ta etiam reperire licet apud Diemerbroeck , anat. lib. I. cap. 8- P- 23. . 

longe plura autem apud Bonet. tom. 1. med. feptent. lib. II. fict. 1 T. 

cap. 10. p. 368- fqq. & maxime tom. II. Sepukhret. lib. III. fcd. 7. 

pbf. 27. & fqq. p, 75. & rel. 

§. XXXIX,. 

Prscfertim autem inferius iftud oftium , quo ima ventriculi pars paul- 
lum in dexteriorem partem converfa, in fummum inteftinum coarctatur, 
quam juncturam pylorum Grscci., ut notum , vocant , a cunctis his se- 
rumnofis calamitatibus crebro admodum infeftari, frequentiorbus medi- 
corum obfervationibus hinc inde conftat. Sic fteatomata ibi invenerunt 
Bartholinus , Hildanus , Scultctus & alii , item Bonetus , tom. I. med. 
fept. 1. 3. fect. 2. cap. 12. p. 517. prscduros fcirrhos, idem tom. I. Se r 
pulchret. lib. II. fecl. 7. obf. 143. p. 752. fqq. & tom. 2. lib. 111. 
fed. 6. obf. 7. p. 95. fqq. ut & Steph. Rlancardus , anat. pract. ratio- 
nal. obf. 62. p. 185. nec non magnus Ruyfchius , obf. anat. chir. 39, 
p. 39. aliique plures, in primis autem Helmontius, in tract. de py- 
loro Rectore. Tetra ac indomita carcincflaata ibidem deprc-henderunt Hil- 
Difatt, Msdkt-Fratt. Tom. III, H da-. 



?8 T R I L L E R; 

danus , Parseus , Bonetus , Boerhaavius & alii. Materiam denique du- 
ram , gypfeam ac paene lapidcfcentem , digiti tranfvedi craificiem exce- 
dentem , ibidem arclius impaclim , obfervavit Nic. deBlegny, in Zo- 
diac. med. Gal. an. 1679. p. 46". refereme ex eodem Boneto , tom. 2. 
Sepulchret. anat. lib. in. fed. 8- ohf. 1. addit. pag. 124. Quo & 
in primis illa.fingularis pertinet hiftoria novillima , relaca a celeberrimo 
Petro Paullo Molinello, & inferta commentariis de ill. Bononienfi fcien- 
tiarum & artium inftituto atque academia , ingentis frugis pleniflimis, 
tom. 2. part. 1. pag. &}Jl de femina quadam extrema macie confedta, 
in cujus monftrofo fere ventricuo, circa pylori regionem ; titmor ingens 
repsrtus fuit , qni ad initium duodeni excreverat ex illis glandulk ," qu£ ibi 
frequentiores ejfe folent ,• qiuque in iila miferahili muliere prxter modum 
aufia , duritiem ubique fere fcirrhofam , aliquibus in locis etiam ojfeam , 
obtinebant. Erant autem glutinata adeo , compaSfceque, nt omnem aditum 
a jlomacho interduderent , ut ipfius pryeftantitfimi Molmelli verbis lo- 
quamur. Verum hic tandem modus terminufque conftituendus. Licet 
enim longe adhuc plura fuperfint, his ipfis jamjam allatis nec inferio- 
ra , nec abjedtiora, aut ufu eximio caricura j m.igis tamen placet, hsec 
ipfa nunc premere potius , quam promere, ne fcilicet faftidiofi nimio- 
rum exemplorum copia moleftam injucunditatem paridt ledtoribus , qui 
nos forfan jure admonituri fint veteris il ius dicli prseclari : non ntinni 
magnam virtutem effe , fcire definere , quam fcire dicere. 

§. X L. 

Nunc autem ad' illas ipfas tantarum in corpore rrumano immutatio- 
r»um ac transfigurationum caulfas atque origines abfconditas trdnfeun- 
dum potius videtur. Enim vero 

Fert animm , cauffax tantarum expromere rerum r 
lmmenfumque aperitur opus '■: Qiiid faxea reddit 
Vifcera , quid taciis inducit marmora rebits. 

Verum mox in linvne ipfo, fervidus ifte impetus fubito conceptus , /fu- 
bito conlenefcit, animufque timide refugit, trepida defperatione a(fequen- 
dse veritatis , merito deterritus. Non cura Lborque nofter fcire valet. 
Licet enim S Jienckius , Sachfius, Helmontius , Albofius, Provanche- 
rius , Licetus , immortalis nofter Sennertus , aliique plures clariifimi vi- 
ri , omnes ingenii vires , acerrimo ftudio , eo potiifimum contulerint , ut 
veras mirandarum iftarum immutationum & converfionum caulTas inda- 
garent, & indagatas in clara luce locarent, quarum nempe minifterio 
& adjumento , vifcera humana molliora & fequaciora in naturam pror- 
fus fibi contrariam , cariilagiuofam fcilicet , oileam , aut plane lapideam 

trauf- 



DE ORIS VENTR. ANGUSTIA. j 9 

irent ; tamen ifthxc omnia , fi verum quidcm fateri liceat , fulnilioris potius 
ingcnii funt formamcnta , quam demonftratx varitatis firmamonta. Non 
enim ifti comprehenfa , neque definita , ncque fatis pcrcepta dicuiic; fed 
lubrica potius atque ambagiofa conjedlatione nitcntes , inter falfa veraque 
mcdii , quali per tencbras , titubantcr ingrediuniur. Hinc&hic, licut in 
mille aliis rebus nubis abftrufis plane atque incomprehcnfibilibus , prxftac, 
noltram caliginofam ignoranciam candWe ac verecundc fateri, noftrxque 
vanx ac vagx curiofitati fibulam quafi imponere > quam tantum ingeniofa 
quxdam figmenta, omni tamen fide ufuque caritura, audadter comminifci, 
qux celericer , tanquam folltitiales flufculi , decidunt ac evanefcunt. Mulca 
enim , immo quam plurima, funt, qux elfeconcedimus, quaha autem lint, 
prorfus ignoramus. Latent profecto ifta omnia , latent & latebunt femper , 
cratfis occultata & circumfufa tcncbris, ut nulla humani ingenii acies tanta 
fit , qux citatim in naturx circumvclatx inaccelfa adyta, flexuofofquc mx- 
andros penetrare polfit, aut cxcas illius operacionum recondicarum cauifas 
evolvere valeat. Nam # 

Sic placuit fuperls , qiurere plura nefiu, 

§. X L I. 

In noftro tamen prxfenti cafu, & atrocitatis, & periculi mortiferi novi- 
'tate, in primis memorabili , aliquam fat probabilem reperiri polfe caufiam 
confidimus , quam forfan animus , prxjudicatis opinionibus exoncratus , 
aut re ipfa veram inveniat , aut certe haud procul a vero. 

§. X L I I. 

Exiftimamus nimirum , diram illam infanamque glaciem nivemque ro- 
dcndi atque potandi cupidinem , in exxftuantis ftomachi per breve fola- 
tium , per tot annos continuos , furiofe expletam ac extenfam , & il- 
lius crudelis famis , & fequutx exinde lacrimofx mortis , primariam 
fuiiTe cauffam ac fabricatricem. 

§. X L I I I. 

Nihil enim magis peftiferum , noftrxque fanitati , quin immo ipfi ade® 
vitx , damnofius exiriofiufque eife cjufmodi cibis glaciatis potionibufque 
nivatis , xttuanti ftomacho ac ferventibus inteftinis ingcnti copia , fubi- 
to ingeftis , rcs eft unanimi omnium medicorum reclrus fentientium fuf- 
-fragio dudum confirmata , & mille triftibus exemplis uberrime probata , 
adeo ut de tam confelfa & explorata veritate ne dubitare quidtm liceat, 
yid. interim prxter alios plures, Petri Borelli cbf. med. II. cent. 3. U 

H 3, ,Zaci:t. 



So R I L L E R ; 

Zacut. LufitarM hift. med. 98- Hb. II. p. $~6. fqq. & hift. 4. lib. 3. p. 40.' 
fqq. item hilt. 2. lib. 4. p. 304. fqq. Tabem namque & morbos fenfmi 
acque in diem longum, vilceribus infeminire ejuf nodi gelidufima torpen- 
tis gulae blandimenta , aut irritamenta , quae ingeniota lius , ut Martialis 
.ait, immo potius furiofa , commenta ett , ex Anitotele potiifimum phi- 
lofopho , rei omnis humanae perititfimo , prxclare folidcque plur bus of- 
tend t Aul. Gellius , lib. .19. Nocl. Att. cap. f. & ex eo Macrobius , ut 
folet , lib. 7. Satumal. cap. 12. pag. 43^. Sed jam pndem ante Aritte- 
telem , veriflime ac gravilfime ita pronunciaverac fummus notter Hinpe- 
. crates , Aph. 24. SecL S- Tct "^u^pet , o\ov%iuiv, kpv<-c&AAo<; tu -vjSret 
(adde tv kciAicc y\ tc* ~ofjtaL%ca) tto\s /tuet , frigida,-vel<tti mx , glacies, 
peBori ' inimka : ik in primis lib. de humidorum ufu , pag. 602. Eikotojc; 
.upct Kctt ctvTog irtJOOYjZ, Kctt clvtyi q koiaiy\, Koa.Tzu,svY\v7ro tx \yu%?Ht 
fA,ciAi~ct clyxvctKTei Kctt B-ctvotr ot ' , merito etiam ipfe thorax ■-, ^ ventrkului 
ipfe afrigida potione fuperatm , molefiijhne fert , & mort/s pgrkuhan mcnrrif. 
Cujus funetti gelidi hauftus copioti etfeftys exemplum memorabile de Sthe» 
neo Abderitano, palsettrse cuftode , idem refert, lib. 6'. de Morb. Epid. Secl. 
8. p. 822. dequo.vid. Zacut. Lufztan. hitt. 98. hb. 2. dub. <\%. p. %~6. fqq. 
Quem fequitur , ut folet , Celfus , lib. I. cap. 3. Ex labore fudanti frigida 
potio pernkiofiljima efi : item Plinius, hb. 31. cap.6. Hinc & fngid.itn nimis 
aquam , praefertim settate anni rlagrantitfima , aut seftu.m e nimium intus 
corpore ipfo , contertim coufettimque ingettam 5 inter pernicitfima pemioic- 
fitfimaque venena jure numerant Diofcorides , in Prjef. ad Alexipharm. p. 
402. Quincftilianus, Declamat. 3^0. jo. Chryfoltomus,'Homi1. 75. in cap. 
23. Matth. Tom. I. Opp. in Nov. Tett. pag. 794. & Tom. VI. pjg. 94«, 
Seneca lib. 2. de Eenef. cap. 14. & alibi , Galenus , JEgineca aHique plui es. 
Cujus rei plura luctuofi exempla extant apud Arrian. lib. 6. de expedic. 
Alex. p. 427. Plutarch. in Anton. c. 66. Lucau. lib. 4. Pharlal. 368. Curr. 
)ib. 7. cap. <). multofque alios. Inde Flav. Vefpafianus , qtmm.fkper ftrgeti* 
tem valetudiuem , creberrimo frigida aqtut itfu , intefima vitiafet , fubito inter 
.manm ftblevantium extinctm efi , tette Suetonio , in ejus vita\ c. 24. Quo 
. miferabili fato etiam Theophilum Imper -torem pcriiiTe , memoriae prodidit 
Cedrenus ,' Tom. II. pag. 532. Nonnihil eriam , & ex parte q^ idem , huc 
pertinet illud, quod ad Valentinianum Imp. in Epiltola fcriplit Vindicianus: 
lilico infufofale aquamfrigidiljhnani obtuli ejns ardori , qni quuu dejiderio re- 
centh , quo cruciabatur , totum , qnod ei oblaium fuerat , ebibijfet , Auiores 
Medicinx magni , qui idfpe&abant , exclamavertmt , occidijli hominem ! vid. 
Schreineri Not. ad Theodori de Dixta, cap. 17. pag. 80. ibi enim prretft 
opinionem, fakitaris erfoctus fequutus narratur, conf. Cafp. a Reies, quxih 
nied. 74. p. 1005. fqq. 

§. X L I V. 

(Quum igitur afperioris fiigoris ea .potifllmum vis fit ac confuctjdo , "ut.' 

quod 



D E ORIS VENTR. ANGUSTIA. 61 

quod vulgo nociifimum cft , omnia generatim corpora, tam fluida, quam 
folida ac flexibilia , arctius conftringac , preifius contrahac , & rigidius itt- 

duret i inde nunc facile mente folcrti concipere licebit , quo nempe pacta iu 
noltro miferando popinoue, dum nives glaciemque infatiabiliter ligurit at- 
que pocac , poemlque moncium in volupttem gulae , fed & itl ejufdcm 
exitiofam poenam vercic, adeo ufque coanguftatum acque in pertinaciifimum 
callum permutatum fuerit fupenus ventriculi ofculum oftiumque , ut libe- 
rum lubricumque ciborum iter plane intercluderetur , hincque exfucca totius 
corporis macies lethalilque tandem fames fubfequeretur. Rigidifimo enim 
illo gelu glaciali , ferventibus extis continuo avidilfimc ingcfto, id demum 
calamitofum fatum exortum eife videtur , ut nbrae prxfertim ftomachi , fi- 
ve fuperioris oiculi , orbiculatim circumduclx , carnofe ac craffae , una cum 
intextis nervis , fubito vehementius conftringerentur , ac deinde fenfim in 
rigidiiiimum callum, aucduriifimam cartilagincm coagmcncdrencur. 

§. X L V. 

Quale quid jam fua tempeftate , obfervavit Galenus , Comment. in lib. 6". 
Epidem. Hipp. pag. 445. Tom. IX. Opp. per Charter. & alibi : icem & Se- 
neca , Epift. XCV". cujus in primis verba notau digna : Qiiid? Tuillam 
ajtivam Nivem non puttu callum jecinoribtti obAucere '( Quod fi enim his ad- 
jeciifet: £5? ventriadis , cum ipfum profecto noftrum cafum prsefentem , bre- 
vitfime quidem , at pleniifime tamen, defcripliifet. Sed recentiore in primis 
sevo , exiti.ilis ejuf nodi gelidi potus ef.ifque gl ;ciei etfectus frequentius ob- 
fervatus fuit ab Jo. Varandseo, tradl. de morbis ventriculi , cap. I. fjq. i:f- 
que pnefertim Au&oribus, qni de potus frigidi noxs & abufu , ex infticu- 
to, commentati funt, quo vel maxime pertinent Nic. Mafinius, Jo. Philip. 
de Ligmmine,& alii, magna copia laudati Zacuto Luiitano, hift. med. ptino. 
66. dub. 32. pag. S03. fqq- & lib. 3. hift. 4. p. 40. fqq. quibus add. Jo. 
Matthsei qujeft. med. 42. pag. 1^0. fqq. conf. Acla Med. Berol. Decad. II. 
Vol. li. p. 83- fqq. Hinue quoque fingulares hanc in rem hiftoriae conlignacse 
leguncur apud Jo. Rhodium , obf. 47. cent. 2. & obf. 71. ibidem ; quas , 
quia breves, hie infra , lectorum pace , adfcribere juvat : Murani, nobilis 
virgoab ititempejHvo refrigerantium , ad hijiammationem , ufu , contrado guLt 
fcirrho, ajfmnta Agerrime glutiebat. Altera haec cft : Juvenent gracilem car* 
dialgia invafit exquifita, a fotu frigida , contraSU orifirii vdhtriculi nerva. 
Quod & jam oiim ctiidam Imperatori pari modo, accidilfe, reiert ita Ce- 
drenus fom II. hift. pag.707. Avevey kcov vJcoo 7rie7v, eiretnrtire "^vXfio f> 
Az<oMV 6e kxi tticov , s AtiCpirrj KatpJtcoyiu,cj , Kut fxSTcc riu.-pa<; & . ijvv\TK&i. 
Quam in rem perquam notabilcm quoque hiftoriam rcferc Galen. lib. 7. de 
fnethodo med. cap.8- p. 170. Tom. X. ad quem locum vid in primis Zucut. 
Lulitun. de medic. princip. hift. 54. lib. 2. p. 504. fqq. ubiplura. Sicetiam 
e folo gelidac cercvilix hauftu , lechalcm gulx rcfolutionem , feu paralyfin, 

H 3 ai^ 



6% T R I L L E R , 

aliquando obortam fuifle, obfervavit Helwigius , apud Bonet. Tom. I. med. 
Sept. lib. i.fecl. i8p- I?*. ubi legi meretur adje&um a Schenckio Scholion. 
Qualia fere etiam adnotarunt Thom. Willifius , de medicament. operat. 
fecl. 3. cap.3. p. 28- Nic. Tulpius , lib. I. obf. med cap. 42. Stalpart. van 
der "Wiel, obf. 27. cent. poft. Part. 1. pag. 280. fqq. Steph. Blancard. Coll. 
MeJ. Fhyf. cent. 3. cap. 4^, Jo. Langius , epift. med. 43. lib. 2. pag. 689. 
& epift. 27. pag. 608. item epift. 31. lib. I. pag. 129. aliique plures. 

% X L V I. 

Verum hic tandem terminus efto ! Longius enim prseter opinionem, nos 
jam provexit materige ubertas , quam animo primum deftinaveramus. Hinc 
& nihil nuncde ipfa tam atrocis fymptomans medelaadjicere licet, qusc ta- 
men re ipfa , ambigua plerumque ac inefficax eft. Quamvis enim mox ab 
initio , ars falutaris quaedam fpondeat prasfidia , aliquam partem jam indi- 
cata a Qelio Aurel. lib. 3. de Morb. Chron. cap. 2. p. 44^. fqq. & aliis. At- 
tamen , ubi pertinaciifima illa mala jamjam inveteraverunt , ac per longio- 
res moras invaluerunt, tum prorfus effe femper fere folent immedicabilia. 
Ponendum igitur , ut cum Celfo finire liceat , lib. 8- cap. 13. huncfingularem 
funejlnm cafum hic ejfe credidimus , non , quo curatio ejus rei ullafit ,• fed ut res 
indicih cognofceretur ■ , & nonputarent, fibimedicum defuijfe , fi quific ali» 
quem perdidijfent* 

T A N T U M. 



"OEORG, 



L X X V. 

GEORG. AUGUSTI LANGGUTH 

PROGRAMMA 

DE TABE SICCA LETALI EX CAL- 
LOSA PYLORI ANGUSTIA. 

"Wittembcrgse 3. April. I7?c\ 



*' J ' I » 

ITa prorfus difputationis inauguralis , cujus folemnia nunc indicimus, 
argumento , hujus , quo id officii praeltatur , fcriptionis argumen- 
tum confentit , ut omnino magis nequeat. Scilicet duo funt ventriculi 
orificia: alterum quo cibus potufque per ftomachum ipfi offertur ,• alte- 
rum , quo qux ingefta funt , poft moram aliquam , in duodenum in- 
teftinum paullatim ejiciuntur. lllud fcholarum noftrarum confuetudo, 
fuperius , pofterius , finiftrum , Grsccorum lingua Kctpiicvt , vocat : hoc 
autem , inferius , anterius , dextrum, Graece 7rvAw(>ov , Latine janito- 
rem (a). Sunt qtioque haec orificia admodum fibi vicina , nec ulcra 
tres (b) facile , qua uorve, digitos invicem remota ; natura gaudent non 
ita dilfimili, iifdem tunicis , vafifque, eadem nervorum vi, conftruc- 
ta , inflri enim oris valvula naturam ejus haud mngnopere mutat; eo- 
dem etiam modo, iifdem ex c.iulfis , nec feparatis fiepe temporibus , 
male folent fe habere , a'terumque morbofe adfectum , in confenfum 
abripe e alterum. At manes deniq'ie fuos , proprios morbos , horum 
onrkiorum quodque patitur ; quacque mala , ex his oriunda , ad reli- 
quum corpus d rivantur , magni plurimum momenti funt , etfi non 
unius ejufdem gencris : id quod ex natura eorumdem , exque iis , quae 
ipfis tribuuntur , fundtionibus , Cme difficultate intelligitur (c). 

Magna fane hacc eft harum partium convenientia ; fed, confentienti- 
bus argumentis noftris, nunc multo , ac <inte , major , immo maxima. 
Utrumque enim os eodem morbo , fed rarilfimo , expetitum , callofa 
conftri&um anguftia , recle conjunctim traditur. 

Cafus in rem noftram pracfentem veniens, & tabem ficcam , ex cal- 
lofa pylori anguftia, let.ilem , d rnonftrans, hic eft : 

Femina , corpore procera, habitu ejus pleno, mufculofoque , viro ma- 
tura , parentum juffi capeffens , frumemo in pulverem minuendo ope- 
ram dat , fed fcrobiculum cordis , gravi ictu a mola perculfum , do- 
roum teportat , ab initio exquifite dolentem , adhibitis tamen domefti- 
cis , quae dicuntur , remediis ad votum obtemperantem. Paullo poft vi- 
ro nubit, civi & pileario noftrati , forte fua contento , ingenuoque , 
vitamque cum Kirchnero fuo vivic , jucnndam fatis commodam, mor- 
bis gravioribus vacu m , aliquot etiam liberorum mater ; fed contra diae- 
tse leges gravitcr , inveterata confuetudine , pcccans , omnis panificio- 
rum , ciborumque vtilennifimorum , generis mirifice appetens , jurulcnta 
cibaria epu'a r que calentes faftidiens , hauftibus cxiguis , nunquam fpon- 
te , nec ad fatietatcm necelfuatemque , b.bens , hinc» crefcente humo- 

rurn 

( a ) Whis'ovo expof. a>iat r. 4. §. 47. fq. 

(b ) Garengeot Splaticbnoi p 1. ch. 8- lcs detnc orifices ne font pas dans un 
fujet d\in. bonne prnndeur a plus de trois travers de doigts dc diftance. 
(f) Horum indicem vidc ;P Siburig. (bjlolog. c. 6. J. 14. feqq. 

Dijptt. Aiedko-Fratf. Tom. 111, I 



66 LANGGUTH, 

rum lentore , pallida, praematura mncie paullatim fenefcens. Duobus" 
abhinc annis, menfe Novembri, dolorem ventriculi perientifcit , primo 
obtufum, gravativum deinceps , tum ab ingeftis exquilite audtum , fe- 
meforum denique perpetuo vomitu ftipatum. Arcellitus mcdicus vomi- 
torium propinat validius , nimio erFectu funeftum , quod virium , tenua- 
to in corpore reliquum, exhauriens , malumque jam fatis dirum ex-. 
aiperans j hinc fumma corporis & ventriculi debilitas , borborygmi , 
pertinax alvi fegnities , inappetentia , vomitio , copioiior falivsc af- 
fluxus, phlogoies , in primis autem tumor, in regione epigaltrica fu- 
pra umbilicum , exfurgens, confpicuus admodum & palpabilis. Milfo hoo 
medico , fub finem Decembris , alius , experientiiiimus Kreyfigim nofter, 
cujus humanitati hancmorbi, mortis, & fe&ionis , hiftoriam, plurimam 
parcem , debemus , advocatur , fomitem maii vifcerum obftructioni , in 
primis glandularum mefaraicarum , & inductae ventriculo atoniae , debe- 
ri ratus , remediis illum oppugnat , diluentibus , refolventibus, inciden- 
tibus , leviter evacuantibus , ftomachicis etiam , fcilicet decocto ex her- 
ba Card. B. Fumar. Millefol. Fl. Chamsemel. Rom. Cort. Aurant. Citr- 
Fol. Senn. Rad. Helleb. nigr. Crem. Tartar. cum aqu. fontan. para- 
to , interpoGtis frequenter & cum decocto fumendis , antifpafmodicis puU 
veribus , in primis vero diaeta conveniente , fcrupulofius obfervata , mul- 
tumque proficit ; at faliv* profluvio nihil imminuto, & segra , tumul- 
tuarios in ventre motus , tanquam a vermibus , quod plane fibi per- 
fuafum habet , excitos continenter querente , intra octiduum femel at? 
que iterum pulverem , ex Aethiop. miner. & tartar. vitriolat. miftum, 
cum decocto mox laudato, propinat , optato cum fucceifu, etii nulla 
cum vermium excretione , aegramque ventriculo fubinde roborato , fatis 
bene vaientem, remediorumque pertaefam , ad nutum fuum , fibi relin- 
qnit. Redeunte , iub initium infequentis Aprilis , horum fymptomatum 
iyndrome , recrudefcenti malo eadem methodus, quse nuper , opponitur, 
fcd fuccelTu acgrotantis defiderio tardius refpondente , varia, mutabilis, 
& fociarum fabellis irretita , femina methodo vale dicit medicoque , pa- 
ce hujus optima. Hinc eflRcaciora remedia malo fuo quaeritat, circum- 
foraneum in primis , alios deinceps , bene multos, experimenta per 
mortes impune agentes , adit , qaidquid fibi porrigitur , devorat , fru- 
ftra autem omnia : nova in dies incrementa malum capit : dirifque dorii 
cruciatibus augetur. Tum anxia omnibus aris illadymat , poft omnes 
alios , fuperioris anni initio , memet ipfum , tanquam umbra oberrans, 
convenit , ex ultimo fuo pucrperio , ante hos quinque annos , femet 
graviter lxfam , uterumque !oco motum, queritur, deque tumore fuo, 
animato fcilicet , faltante , ni fallor, tripudianteque , ( a) tot mirabilia 

nar- 

( a) Bufonem f.ilicct , five ranam rubetam", hujus feminas' vifcera riabitafle , ita 
obRinate creditum eft, ut poft fedionem , demonftrari jllarn , f& oculis fubjici , curo 

jnclignatione pofceretur, 



DECALLOSAPYLORI. &c. 67 

hnrrnt, ut omnfa , tandcm , me curiofius prope dicm exploraturum , 
precatus annuerem. Promiffi memor invifo illam , fedentis abdominS , 
arida rugofaque cute teclo , manum adrr.oveo, tumorem fcirrhofum , 
jndolcmcm , valide renitentem , pugnum duplicatum ambitu fuo exfupe- 
rantem , regionem umbi'icalem magnopere diftendentem , prominentcm, 
mobilem , modo dextrorfum , modo finiftrorfum , lcviore nifu , decli- 
nabilem , a pofteriore parte liberum , digitofquc exploratorcs admitrcn- 
tem , deprchendo ; fitum mutari , fcmirumque lcclulo imponi , jubco, 
omnia accurate perquiro , eadem ubivis repciio: quo facto, omentum 
fedem <umoris fcirrhofi aut fteatomatici, ab omni autem valida medica- 
tione & irritatione abitinendum , mihi vidcri declaro ; cauifiam vero t;:n- 
ti mali fcHcitans dcque eo , num forte injuriam hac parte abdominis 
aliquando acceperit , rogans-, qua? fupia dc iclu a mola tetuli , accipio» 
Quinto & decimo mcnfis Julii d'e cl. Kreyfigim , denuo arceilitus , x- 
gram dcfperate decumbentem , viridia , higra.que , & quidquid ingerit, 
contiuuo vomcntem , omnibus viribus exhanftam, ficc.que rabe peni- 
tus , ut fceletv.m (a) fe viderc putaret , confumtam , invenit, omnia- 
que conclamata , & mottis vicinaro, nunciat , quo exoptatiifimo fbla- 
t:o adeo reficitur nunc alfii omnia fenticns femina , ut animo, plus quam 
virili , femortuam, cultro anatomico fubjiciend, m , in aliorum falutem, 
offerret. Poft duos dies placid^ morte diem obit Kirchneria , annos na- 
ta qtndraginta quinque. 

Altero polt mottem die fe&ioncm cadaveris idem cl. Kreyfigim , ad- 
r-iilb in fociet.item comniilitone , me ipfo autem publica , caque impro- 
Vifa , anatome impedito, adminiltrat, peract-que feclione , notatu dig- 
nillima, hoc modo mecum '.0mmunic.1t : incifis & remotis ad latcra 
intcgumentis abdominahbus , iingulis ante feorfim feparatis , prodibat 111 
confpcctum , magro mcoftupore', utque fenlibus meis vix fidem habe- 
rem , faccns mcmbran ceus , albico'oris, totum abdomen implcns , & 
inoftina obtegens , a diaphragmate ufque in regionem hypogaftricam pro» 
tcnfus , verfufque hypochondria explicatus. Dificulfo (tupore ventricu- 
lum confpicio infra 1 mbilicnm deficendiflc , fundum ejus tantac molis & 
amplitudinis , qui primo adfipectu faccum rcfcrret , tumorcm autem, os 
inferum vcntnculi occupatuem , tk pondere fuo vcntriculum , loco om- 
rir.o movcnrcm. Tumor ifte , ambitu fuo nup.num duplicatum exfupe- 
rans , ab omni p.rte medium pylorum oblidens, ipfumquc ventricu- 
lum , ad pa'ma; rnbuftitlimac latitudinem. Superiora vcrlus pcritonaro 
concctus adh'dercus, feparatus inde vulnufculum monftrans , piii ma- 
jgnitudine, ora callofa , in cavitatem vcntriculi penetrans. Subitantia tu- 

I 2 iuo- 

(«) Qu;ilem Oridius metam. 3. \t)6. defcribit : 
jlttemtattt vigiies corput mijer bile tnra ; 
Jiddiaitque cutim macies , £«? in aera fitccut 
Corforis omms abit ; iox tantum atqiie ojja fuperftmt* 



6% LANGGUTH, 

moris duriffima , renitens, callofa ligamentum latum cartilagineurri *e- 
ferens. Dilfectus hac parte veinriculus & pylorus , lateribus confpi- 
citur tumidilfimis, & tunicis immenfk craffitiei , adeo , ut , quod . fi- 
dem fuperare viuebitur, diameter" tres latos digitos efficeret; orificium 
pylori conttrictum , nodofum, anguftilfimum , valvulse nu.lum veitigium i 
orificium ventriculi fupeiius a diaphragmate ad maximam palrme latitu- 
dinem diftans & elongatum. Prseter ea, quod obiter notatum , omen- 
tum & mefenterium, glandulis fcatens fcirrhofis , durilfimis , acutitfi- 
niis ; lien , quatuor profundis , membranula veftitis , fegmentis dillinc- 
tus , folito volumine triplo major ; Ren finifter mollior laxiorque quafl 
excav.itus ; principium ureteris fmiltri magnopere diftentum ; cetera vif- 
cera fatis recte & fecundum naturam comparata. Rcliquse autem cavita- 
tes non ir.c fae , partem cognita morbi mortifque cautfa , partem libero- 
rum & propinquorum turba , fectionem turbante , quoque minus ven- 
tricuhis Cdfofus exfcindi , & fervari ad vota potuerit, impediente. Pro- 
pter fummam enim exempli raritatem hic ventriculus & pylorus , fupra 
fidem callofus , diligenter reponi , & inter cimelia mufxi noftri anato- 
mici alfervari , meruerit. 

Rariifimus fcilicet hic cafus eft, &, psene dixerim , fine pari. Quse 
enim exempla de ventriculo , infolitse magnitudinis , & fede fua moto, 
deque pyloro , fcirrhofo , nodofo , caliofoque, obfervationum medica- 
rum colleclores , Eonetns (a), Salmuthns (b), Schenckim (c) , Schu- 
yigins (d ) , aliique, congciferunt , illa fane ejufmodi funt , ut cum tam 
ftupenda pylori callofitate comparari nequeant. Propter ea a rerum in- 
telligentibus veniam nos impetraturos confidimus , qui omentum, non 
ventriculum , multo minus pylorum , fedcm fcirrhi , fivefteatomatis, de- 
claravimus. Enimvero tumorem in omento quserendum ponendumque 
eite , varia , feorfim fpedata , (imulque fumta , demonftrabant : quo re- 
feras , locum abdominis afledum , tumorem mobilem , nunc verfus 
dextium , nunc verfus finiftrum , hypochondrium , inclinantem, eum- 
dem liberum , pendulum , manu fummilfa , ab omni parte , a fundo 
fi difceiferis , contreclabilem. Accedebant exempla , omenti , quinque 
librarum , vcntriculum ex fede fua deorfum diftrahentis , conglobati 
etiam , muTtis glandulis differti, fcx & viginti, immo triginta , libras 
pendentis , fcirrhofi denique , & in fteatoma durilfimum conglomerati , 
quse Vefalins (e), Mifcell. natur. curiofor. (f) aliique commemorant. 
Nec ullum ex fymptomatibus , v. c. inappetentia , continua vomitio , 

alvi 

(a) Sepnjcbret. $. 8- Ji-2. i. i}z. 

( b ) Obf. mcdic. i. 2 0. 

(O Obf. med, }. fol. 344. fcqq. 

(<0 Loc. cii. confer. epb. nat. curiof. 

( t ) Anatont 

if) 2. 19, 



7. f. ±. 

28- 6? J75« 



D E CALLOSA PYLORLk £9 

alvi fegnities , borborygmi, lenta tabes, ex fumta hac omcnti fcirrho- 
fitate, cxpediri non poterat. Salivae etiam abundantia & perpetuum ftil/. 
licidium , fcirrho huic , pancreas renefque comprimenti , utique tribuen- 
d.i putaveris. Utcumque autem fit , cedo , erravimus , fed in re abdi- 
ta , quseque , non natura fua , fed infolenter , raroque , accidit. Erra- 
vimus , quod principem mali fedem attinet ; ( nam & omentum glan- 
dulis fcirrhofis fcatuit & mefenterium )' fed quod curationem , cauffae 
mali opponendam , fpectat , minime. Animo noftro illud Hippocralis 
(a) falutare monitum femper obverfatur : OKo<roto~t kpvtttoi KapKtvot 
ytyvcvTett , /utj <jepct7revc-tv (6eATtcv- <~>eoa.7revc pevct ycto ct7roAAvvTctt Tct,- 
%*(*>$■> Mtj 3-epct7revojuevot ae TtAetoo %oovov atxTeAovo-t 

Idem vero de callofis etiam partium internarum concretionibus tencn- 
xlum effe , nemo non vidct , cui natura calli non ignoratur. Hic certe , 
nifi principiis obftamus , fero fruftraque paratur medicina, quum mala 
per longas moras invaluere. At, quis eft ille , qui prima calli initia 
calleat '< quibus ex fignis illa colligimus ? Adultum vero in vifceribus 
& partibus membranaceis callum , incurabilem ut habeas , neceffum eft. 
Nimirum callus vocatur, partium molliorum , membranacearum maxi- 
nie, increfcens paullatim moles , dura admodum & indolens, a vafis 
.diu multumque compreflis , tandemque inter fe concretis , oriunda. 
Exempla in promtu funt , in vafis majoribus , liquido fuo transfluente 
orbatis, comprellifque , luculentiflima. Cogita, fi placet , canalem ar- 
teriofum , venam arteriafque umbilicales ,' vafa patentiifima ante , 
nunc impervia, & folidiffima ligamenta. Quanto citius minimi , infen- 
iiles, canaliculi coalefcent, comprefli fcilieet , aut alia ex ratione fub- 
tiliilimo fuo , quod vehunt, fluido orbati ? per callofam autem con- 
cretamque duritiem , 11 1 natura docet , & cum natura Hippocrates (b) 
omnis intercipitur tranfitus , alimentique deftruitur acceffio. Qua qui- 
dem invia via medicamenti quoque acceffio prohibetur. 

Quo magis confentaneum effe intelligimus , ut cauffas illas omnes di- 
Jigenter evicemus , quibus liquido fuo tenerrima vafcula fraudantur , 
.culloque generando porta panditur. Variae illae funt , atque hoc loco 
non enumerandac. Alise voluntati & poteftati noftrse non fubjectae funt ; 
aliae , contra , a nobis ipfis omnino dependent. Non nullas autem , priu- 
cipefque, exemplo , quod nobis in praefenti objectum eft , prsecunte , 
adduxiifc juvabit. Triplicis illae potiilimum funt gencris. Prima & ma- 
nirefta cauffa , magna cum probabilitate , ab illa iclus violentia , quem 
rcgione epigaftrica juvenis femina excepit , arcelfcnda eft. Id vulnuf- 
culum , in fuperiori parte cum peritoncco coalitum, ejufquc callofa ora, 
haud obfcure indicit ; ut comprcffa hinc , irritata , ruptaque vafa , & 
inductam ventriculo debilitatcm , taceamus. Hanc injuriam extemam > 



I 3 



con- 



( a ) Afbnr. 6. } g. 

(& ) De venis , 19. & 20, 



70 L A "tf G G U T ff; 

concedo, cvirare non potuit. Nec, quum mille , & innumeri , e}ii£ 
modi cafuum fatalium modi fint , omnes ut erFugiamus , noftra efficere 
circumfpe&ione poifumus. At id tamen omnes , credo , etfugere poifu- 
raus, ne, ut hoc nunc utar , invifum illud calloforum tuberculorum 
genus, illi clavi , verrucxque , plantas digitofque pedum noftrorum ma- 
le occupent ; ne , a calce ad caput ut veniamus, nares noftrze occalef- 
cant & obefaj fiant. Utrumque calii genus , cautrk , lii fallor , debetur, 
qux noftro imperio fubjacec , quamque, genuino nomine , vanitatem 
pertinaciamque dixeris. Alreram cauiiam nento in illud heluationis ge- 
nus conjeceris , qua femina noftra toras abforbcre placentas , triticique 
deliciis abuti , a juventu e peilime confuevit. Pylori in pue la obftruc- 
tionem, a mmia pulris quantitate, Guil. Fnbric. Hildanns (•<* ) comme- 
nioiat ; omneque placntarun genus recte fufpectum & noxium hibe- 
tur. Humoribus enim lentorem inhicunt ; noxiis & vitioiis fuccis cor- 
pus replent ; atque , ex PhHonis , Alexandrini ( b ) obfervatione , cupe- 
dise omaes , placenrae , bcllaria , cmdimentaque al.a curiofa, piftorunt 
& coquorum guftui fervientia , morbos concihant , tum corpori , tum 
animo , infuiubiles. In cujus rei fidem juvabit etiam Nonuum , ( c) 
fic loquentem , introducere : in quocidiana vero victus ratione , qui a£ 
fiduo iimilagineo pane vefcuntur, nec corpus laboribus , validoque ope- 
re aliquo exercent, parum fibi confulunt > nam cum palato morem ge* 
runt, in varios morbos incurrunt , confeftim enim illis jecur aut lien 
obftruitur, nephriticis , arthriticifque doloribus corripiuntur , proper fi~ 
nhlae lenrorem & dulcedinem. Atque hxc elt una ex prsecipuis caullis, 
cur ditiores & magnates ailiduo calculi & podagrae doloribus vivant ob- 
noxii. Et Simon Paulli (d) recordatur, ancillam piftoris Roftochienfis^ 
athletico habitu , Bachanaliorum tempore aut fefto , d:vora(fe unum iteme 
que ahcrum fimilagineum panem , calidum ex furno extractum , quo- 
rum medullam afTufo l.t&e & butyro , more patrio , fubegerat , t "qu36 
vix, horse fptfio inreimiifo, 'ipothymia corripi, pott fe dyfpnoca conque* 
ri , coepit , quam deinde , tiiduiaut quatridui fpatio , immedicubhs or* 
thopnict jugulavit. Dedifcamus igitur , optimo Ckeronis (e) confilio } 
dedifcamus tandem arto'aganos noltros , <Sc quidquid eft ejus modi. 
Omne enim piftorium opus , ex melle, adipe , cileo , conftans , qx~ 
que ex frumcntis panificia funt, generis sfalentiflirai elTe, Celfus (/) 
monet, imbecillifque hominibus rebus infirmilfimis opus eife , robultis 
autem- V.ilidilfima aota , docec. Tertio , eoque ultiino, loco , feminae 
noftrsc abftinentiam a potunimiam, pertinacemque , tanqu.mi caudanl, 

ina- 
(«) Obf. chir. 6. u. 

( b L'b. de viflinris. 

( c ) De re cibaria. p. 3 1. 

( d) tn Qnadrtyart, botanic. p. m. 536. tit. fecale, 

(e) Faniil. 9. 20 

(/) De re ftttd. 2. 18. 



DE CALLOSA PYLORI. 71 

malum fuum foventem , augentemquc , notari oportet. Ventriculi enim 
fumma ipfi eft debilitas; occalefcere pylorus & anguftari incipit ; pultc 
tamen, valentiifimo vi<flu , minus facile concoquendo , omni placenta- 
rum genere , expletur continuo ventriculus , vehemcnterque pylorus com- 
primitur & urgetur ; fcd lentus , qui inde exprimitur , vifcidufque chy- 
lus fufficienti potu non diluitur , fanguinem , daturus, fibi fimilcm va- 
fa obftruentem , humorum debitorum fecretiones fuffiaminantem , fcir- 
rhos , callofafque concretiones , promovcntem, & lentam tandem ficcam- 
que tabem ( a ) corpori inducentem egregie. Hic vero elegantioris in 
primis fexus dirus mos eft, ut in potus abftinentia mirum quantum 
fibi placeant. Negant fe fitire •, non fallunt fitim , tantum abeft , ut , 
ad fatietatem , & neceffitatem , & jufto tempore , bibant. Aurei illius 
carminis immemores admoneas : 

Inter prandendum fit fiepe parumque bibendum , 

populifque, labellis pocula tangentium , bibe fi bibis , infcribas. Fruftra 
tuum confilium erit j nihilefficies. Sicca, profedo , fed mira , fed damno- 
fa hacc voluptas eft , poculum faftidire , dentes ut probe exercere , ut 
eo magis fatigare , liceat. Magnopere verendum eft , ne , dum fobria 
fpernunt pocula, medicata faepe pofcere , mortifque tandem poculum 
exhaurire , cogantur. Ni fallor , jam hic & illic culpam poeua premit 
.comes. Sed hsec hadenus. 

i a ) Hippocrafi de vmis , 20. z. £»?«< Qtmuhtt vocantur, 

F I N l S. 



HENRICI 



(70 




HENRIC* 



L X X V I. 

HENRICI HENRICI 

E T 

J O A N. F R I D E R. M E S S E R 

D E 

CHOLERA M O R B O, 
Halae Aug. J710, 



Difput. Medko-Pract. Tom. II L 



K 



r*f j 



P R O OE M I U M. 

INtir tot fimticas gravifimornm morborum caufiu nullam jmip , ac veue- 
na , tam prxcipiti ac fumjio impetu , truculentijjhnis Jymptomatibus Jiipa- 
to , in totius ceconomice animalis perverfionem deletoriam ruere , omnes fa- 
cile confienjerint ; id forfan (jitis addubitaverit , an , qttx venenis confiueta 
fiunt mala , ex interna quoque humorum corruptione , parum fiubinde iucita- 
ta , corpori impendeant , eveniantque eadem ? Nocent enint venena tum pr.i- 
cipiti fiermentatione putrediuofia humnribus inducfa , tum corrofioue Jblidarum 
p.trtium fieptica , fii quidem de noxa indu&a fiermo fiiltim fiuerit ; fied tantam 
aut fitrnientationem putredinofiam , aut acrimoniam tam celeri impettt delet». 
riaxn , convenire humoribus , illis vei o nou videtur •fimile , qui uec de po- 
tentiis materialibus fiub motu peregrino fievietttibus , nec de univerfio vitalita- 
tis negotio jujla judicia ferre confiueverunt ; quibus vel fiola choLra documen- 
to efifie poterat , eadem , qu& venenis venenofifique ajfiumtis debentur fiympio- 
mata , humoribus quoque corruptis & concitatis in acceptis fierenda tjfie , 
adeo , ut legitima choiera correptos toxicum bibilfe pmares , tejle Fcr- 
nclio , CS7* Vefalius , elt , iuquit , cholera magnum quoddam exemplum 
venenorum , qu?e in corporibus noltris g'gni folent. De quo quamvis per 
ipfinn experientiam abuude conjiet , minime tamen idem omnibus eji judicium , 
ad caufits d.judicandas deventum ejl \ fiuut enim , qui territi & attor.iti ad fiym- 
ptomata , pr<ecipiti atrocitate finfipe&a fitmper , nil nlfkvenena cogitant , crepant 
& incnfiant , qtue tamen ab aliis chole>\t cattfis rite ac ptriie dijiinxififie <tgro- 
,-nm pr&cipue , hiuc & fiori quandoque , ir.Urefi ; hujtts qttidem , ut jujia fiemper 
edat jndicia , illorum vero , ut tempejiiva medicina adjuventur : Neqtte 
enim , Celfo tefle ulli morbo minori momcnto fuccurritur atqne ver<c clio- 
Jer<t ,. fii mature cognita opportune fiublevetur; & t ex aitertt parte , Pru- 
dentis non e(l , ut A. a Cruce verbis ut.ir , ( aut ego toto coelo abberro ) 
in re tanti momcnti , (vita a. & fama pari pafifiu ambulant) diviuatione 
Uti , nec ad medicum , a quo , pro veneni autore inveniendo , conii- 
lium expetitur, ulla ratione fpeclat, indicia quardam infida , tanqnatn 
certa , probare , cum a veritate aliena & femota aliquando cffe peilint. 
Quam fiacilis autem lapfius judicii medici fit , hoc juxta experientiam Clarijf. 
Bohnius de OlTic. Med. Forenf. Libr. P. 2. c. 6. tejlatur , itbi judichim 
difificiie iu re difficili pr&cipitandum efifie negat , firioque dehortatur medicos , 
tie quid temere agant & prounncieut. Sufipicio veuenofii ajfiumpti pr<ccipitata 
via/s <zgris confiulit , & fivpe , alittd agendo , Udit gravius , cum m teni- 
pejiivo aptorum , morbiqne catifis couvenientium , remedio) um nfiu unica fia- 
lutis fipes h<creat. Quare , dnm in cho/era morbi naturam , caujas & the- 
rapiam diligentius inquirere conjiitutum nobis eji , qu<zvis fiuo rnoduio tue- 
tienw.r. Faxit Dcus FeHciter ! 

Ka CAPUTI. 



*?6 H E N R I C I , 

C A P U T P R I M U M. 
De Hljloria Chokra. 
I. L 

CHolera an «Ve t&>V %o\&.£od<j , ab inteftinis , an #Ve tjjV %cA>jV* 
a bile nomen acceperic ? parum intereft fcrupulofius perquuere j 
majoris utiiitatis fuerit , ex homonymia verbi Dijferentiam cholera adno- 
tnre , non quidem genericam illam , ficcse humdaeque , fed hujus potius 
fpecialem , in veram legitimam & fymptomaticam. }'era eft quas ab in- 
ternis caufis in corpore genitis dependet , ficla hinc evacuatione con- 
fueta , vel fpontanea , vel ievioribus de caufis , n'hil tale in fe efft- 
cientibus , excitata , pro majori periculo anticipando, & quantum fieri 
poteft, amovendo. Oritur hinc nova verse cholerse diftinctio in criti- 
cam , fponte naturrc fufceptum , & in procatar&icam , a caufa qnadam 
occafionali excitatum : De ijia Autor eft, Galenus: dari diarrh^as & cho- 
leras , qu<z jiatis intervallis omnem corpor/s redundantiam extrudant , ubi 
tamen monendum , quod cholerae tales periodicx paulo fint rariores ; 
Trocatar&icam dico , quae ab humoribus , cruditatibus , aliifque prima- 
rum viarum vitiis , fed eJjjam per leves fubinde caufas occafionales inci- 
tatis , exoritur. 

§. I I 

Symptomaticam antem vocare lubet eam , qnsc a vencnls venenofifqne 
afTumtis , in fe fuaque natura ad vehementiflimos motus cholericos fu- 
ibitandos potentibus , dependct, live prxfentes adfuerint pravi humo- 
res &c. five minus : Poifemus & hanc commoda fatis dencminatione 
fupercatarcticatn dicere , ad mentem recentiorum , qui & venena ac pur- 
gantia Jpsitikotsoci inter caufas cholerre numerant , ut appareat, recen- 
tiores omnem £vco ttxi Keira fadtam horum generum evacuationcm fub 
cholerae nomine complecli , bene an male ex ipfa pertractnione patcbit ; 
vteres certe hypercatharfin fumptorumque venenorum fymptomata 
chilerica diftinguere foliti fuerunt a cholcra morbo, fiquidem Galenus 
hypercatharfin ab helleboro poto excitari fcribit cholerx fimilem , folent 
cnim omnibus hujufmodi evacuationibus eadem fcre fymptomata acci- 
dcre. 

§. III. 

Sunt autem conjundta cholerac fymptomata partim fpaftica , partim 

atonica 



D E C H O L E R A. 77 

ttottica Jn gcnere, qux in fpecie vel ad evacuationcm fpcclnnt, (iilia 
eminus alia cominus ) vel motuum vitalium intermiifioncs lunt , vel 
denique fub utrifque ex neceffnate quadam evcniunt. Ail (a) evacua- 
tionem (#) pro humorum effufione fpeclant (1) contra&iones fpafticx 
totius corporis Inbitus, in vultu raciem Hippocraticam , cecterum fc- 
rem macie confectum , aut frigorc febrili rigemem gclidumque referen- 
tes, quibus accedunt (2) graviorcs extremorum , furarum inprimis ad 
fcnfum , contra&urx , ad ( 3 ) convulfiones ufque fubinde tandem , re- 
bus licet utplurimum difpcratis, intenfbe; pcrtinet huc & (4) pulfus 
cordis fub dcbilitate celer ; &c. (/3) pro excretione vegete perpetranda 
militant naufea , anxietas prxcordiorum cardialgica torminaque ventris ; 
ficuti tergiverfonter fufceptum ac defperabundam fyncope magis & li- 
pothymia comitantur, quse motuum , nempe vitalium, (b) intermif- 
iiones fupra di&a funt; (c) ex utrifque iftis eveniunt fubita virium 
proftratio , fudores frigidi, evacuationes ingravefcente malo interno, 
rariores pauciorcfque, ci alia , quorum rationem ub.riorem dabimus 
infra. 

y 1 v. 

Subjccla , qvx prae ceteris facilius gravjufque invadere folet cholera 
v?ra , e.i funt, quibus vel in maiia humorum vel in primis viis ma- 
gna pravorum humorum copia abundat ; qualia funt temperamenta emi- 
nenter cholerica , aut cholerico - melancholica , fcorbutica , hypochon- 
driaca, hyfterica, intemperanter voracia, fenfibiliora, ad affccius ani- 
mi impetuofos praccipitia i JEtath ratione rarius pueros fenefque, fre- 
quentius homincs confiftenti setati propiores ! inque hac conftitutos pre- 
hoodit cholera ; pueris parcit, quod , uti pravorum humorum, iia & 
affjctuum magis lint vacui ; fenibusvero, quod tanta humorum tenui- 
t;:te motuumque cnergia non gaudeant , quanta acutifiimus ille morbus 
fufcipitur & tranfigitur, quamvis hoc etiam de pueris valere queat. &- 
xw diverfitns nullo immunitatis privilegio defenditur, fequior tamen 
plus difpofitionis , vel ob fenfibilitatem , vel ob alias c lufas propri<!s , 
lnberc reputatur. Symptomatica vero feu hypercatar&ica cholcra quofvis 
quovis tcmpore , data caufu, invadit. 

§. V. 

Tempte , quo vera chofera frcquentius exfurgit , in getvere fuhitam 
eft ; ncque enim vcl languore vel naufea , vel dolore ventriculi diu prse- 
cedentibus adventum fui denunciat ; in fpecie («) ratione anni temporum 
in afatem incidit magis ex fententia Hippocr. Epidem. Libr. Vll. incifo 40. 
& cx Sydenbamii obfervatione in 3.ftatis fincm & fub verfioncm hijus 

K 3 in 



78 H E N R I C I, 

in autumnum , menfemque augnjlwn fere ; hoc tempus rarius anticifrcri 
aut poltponi arbitratur ille ; vidi tamen & eandem in piimum vcris 
tempus incidifle , quo turgefcera incipit maflh humorum , pro qua di- 
verfitate temporis concilianda notanda venit ipfnis shalerae verac diver- 
ficas , qua e.indem in criticam & prociurcticam diviiimus , hujulquc 
cum autumno confinia magis expe&it , ifta verno quoque tempore in- 
vadit , ea videlicet , quam G.xlems dixic omnem corporis redundanti.im 
frotrudere , uci diarrhcea folet. (/3) Ratione durationis tempus choleree 
vel continnum atten ditur , idque breviifi.num , aliquot horarum aut u- 
nius alteriufve d;ei fpatio inclufum , raroque in tertium vel quartum 
diem extenfum ; vel dijcretum dici poteft •, per periodos quafi rediens , 
ac diuturnum magis ; qua temporis ratione choleram recurrentem viJit 
Excell. Wedelius m fcoibutico , acri acidaque bilc onerato itemque Pre- 
votius , notante Rhodio iltoque referente; ex vomitorio male praeparata 
fingulis fere heb.iomadibus per biennium aliquot femper horis moleltif- 
fimam : Pertinet huc cholera diuturna , fed fluentibus menfibus inte^-. 
rupta , raro exemplo , ab Anuio Luft. C. 3. Obf 88- recenlita. 

% V I. 

Ctwfc morbi occafonales & efpcicntes , tum antecedentes tum conjun- 
ctx , varise funt, partim externse , hieque denuo vcl aifumptx intra 
corpus , vel forinfecus magis lsedsntes ; partim intecaae, quaium aliquas 
reorllm recenfebimus. 

§. VII. 

Affumta choleram inducere vel excitare potentia alimentofa funt , aufc 
venenofa ; 1. alhncntoft ciborum potuumque genera complectuntur, qux 
vel (m) varietate folum noxia funt , copiofe fu mta , & in ventriculo 
ac duodeno acrem , tum inter fc, tum cum bile , fermentationem fu- 
beuntia , quamvis fub moderato ufu feparatoque ex natura fua indem- 
nia i quo intuitu H/ppocrates crapulam & eonvivia iater caufas cholerac 
numerat Libr, de ajjecl. I. 28. idquc exemplo pttgilis , voracis latius de- 
clarat Libr. V. Epid. t. 27. nr. 6. Porro huc pcrtinent (/3) acria & fia- 
fulenta , fermentationem ciborum etiam laudabilium cum bile aut cum 
cruditatibus exacuantia, fiquidem chafeoli , radiculx, cepx , aliium , 
raphanus ruffcicanus & fimilia choleram excitaiTe fcnbitur a variis (y) 
jtrmentefcibilia <k fermentefcentia nigro quoque calculo notata legimus paf- 
lim , duicia & in his mellita inprimis , non acque faccharata , maxime 
puxgativa fmid manna e. g. copiofius cxhibita , itemque fru&us hor$i , 
muHum , ccrevifia feculenta (</) Inter corruptibilia recenfetur tum pu- 
treduiofi: corruptioni expofita , fungi , ova baibx pilcis , ipfumcjuc lac 

& 



DECHOLERA, 79 

& lafticinia in Ventricutp impuro; tutn frigiditate aquofa fimulnocivn, 
ut mclones cucumeres & fimilia ; tandem & (e) a&u frigida huc rcvo- 
cantur , ut aqtue fiigida potus, obfervante Traliiauo , acidularum ufus 
in cacochymicis & fcorbuticis , notante Heerio & TraUiano i denique 
(£) affumptorum alimcntoforum agmen claudunt varia ex iUis & fimili- 
bus compofita limonada v. g. quam hypochondriaco cholerac occafioncm 
dediffe memini &c. panis mcllitus piperatus , aliaque. 

§. VIII. 

Venenofa nfTumta tum ipfa venena funt , ea inprimis , quae, juxta 
caulticim potentiam , fermentativo putredinofis viribus deletoria obfcr- 
Vantur j tum purgantia drafiica-, antimonialia , aliaque helleborina aut 
male prseparata, aut male , (intempeftive aut immoderate) exhibita \ 
quale quid a tartaro emetico jufta licet dofi , ftd intempeftive dato , vir- 
gmi accidilfe recordor , raro dignoque, quod inferius adnotetur , exem- 
plo 5 (imilem hypercaiharfin cholericam a gr. ifs Mercurii vif«e male prae- 
parati obfervavi in juvene. 

|. I & 

Ad externtts , fed forinfecus magis Udentes cholerse caufas , autoribus 
adnotatas, refero , quaecunque humores excretioni deftinatos pararofque 
( hac , vigente aut confueta diu , fuppreffa ) intra maffam humorum 
cogere aut continere poffunt, viis excretoriis citius tardiufve prscclufis , 
hinc vero ad alia loca , pro evacuatione , cum impetu delat's humori- 
bus iftis non tolerandis: fic en\m fubitum corporis , patiumque, vel diu- 
twnuifi faltim , fub calore fudoreve refrigerium nocuiffe vifum eft v. g. 
ll quis valde exa:ftuans fubito fe frigido balnco commiferit , aut fi diu- 
tius huic innataverit , Ci fudorem plorans repente fe ex ledlo aut balneo 
calido proripuerit in auram frigidiorem. Braffavolus choleram refert k 
frigido pcdum lavacro fingulis diebus per seftatem continuato ; vidi & 
ego , & Pisefes, cholericas excretlones ron leves poft fimi'e lavao^um ad- 
fringens , pro fudonbus pedum foctidis , fcbrem fuppreffam excipientibus, 
reftringendis , per aliqiot dies adh.bitum ; a fouticulo perperam occlufo 
choleram obfervavit Fehrius ; cholerae fimi'es non tamen adeo impetuo- 
fas excretiones nuper admodum in fene vegeta adnotavi ex eadcm cau- 
fa. De ommbus autem h'f;e & ejufmodi caufis id notari velim , quod, 
ilne aliarum occ.ifionalium internarum externarumque caufarum concur- 
fu , fuis viribus non fuffici.uit moibo noftro inducendo : An aeris for- 
fan peculiaris quacdam conftitutio pro cholera epidemia Sydenhamio me« 
morata huc pertineat, jam non d:fquiram longius» 



80 H E N R I C I, 

§. X. 

Ad iuternas caufas referenda funt, quse paffim ab Autoribus medicis 
allegantur (i) Cruditates primarum viarum , biliofae , acidsc, nidorulen- 
tse, copiofiores in cholericis, iracundis , hypochondri.ico- hyftericis &c. 
( z ) Cacochymia Maifae humorum varia. ( 3 ) Animi pathemata fubita & 
diuturna , ira inpr. & terror (quorum rationem agendi infra dubimus) 
atque moeftitiam longiorem , pravis humoribus colligendis faventem , 
atqueidcoa Sennerto iiuer caufas tholerse numeratam , (4) Denique mor- 
bi concurrentes aut pr&greffi alii , v. g. mala hypochondriaco- hyfitrica , fe- 
bres ardentes biliofe veterum fub initiis illorum , alix.jue. Leipyrias non 
nifi chplera accedente folvi voluit Hippor. In f&bre tertiana maligna , 
quam vocat Riverius , tertio paroxyfmo , & Panarolus die 15. choleratn 
excitatam referunt j fub injlammatione ventriculi incipiente choleram vi- 
di per binos dies fat atrocem , fuccedente tandem illius fuppuratione , 
in puero 14. annorum. Riolanus in Enchir. Anat. a phlogofi ventriculi 
choleram oriri affirmat ,* dyfenteriam cholcricam pbfervavit Excell. Wedelius\ 
Diarrhoex olim confuerae , hlnz fupprelfae , randem levi occafione in choleram 
erumpcntis exemplum refert Joh. Raym. Fqrtis , p. m. 225. Adde , quod fu- 
pra ex Amat. Lufit. de cholera & meniium ftuxu , interpohcis , reccniuimus, 

§. X l 

Sanguhiea fpurise choler& mentionem quoque injiciunt Autores , recte 
an fecus.'' aliorum elto judicium , placnit jam illorum veftigiis inhaere- 
re, qui & hypercatharfm avoo x.ou kvtijo undecunque factam cholersc 
adjungunt ; lixcell. Wedelim iu Paihol. Dogmat. S. 3. C. 3. inter varias , 
practer bilem , materias excretas rerert quo.jue plane cruentas , per mo- 
dum cholerse cum impetu protrufas; o.bfervavimus hic Halae in ^enc quo- 
dam fanguinolentam hujufmodi choleram , improprie di&am , impetuofi- 
fiimam ; incredibilem copiam fanguinis puri , nigrefcentis paululum , 
intra odto horarum fpatium fuperne ac inferne deponentem , quse origi- 
nem debebat hacmorrhoidum rluxui olim confueto , novem vero annos 
vena^rectione , bis eodem die in brachiis inftante fluxu adminiitrata , ac 
remcdiis nefcio quibus iuppreffo pcnitus , ex quo tempote bonus ille fe- 
nex cum variis hypo.hondriacis , aliifque vomitum cruentum preilius 
molientibus, dolorofis anxiis seltuofis lymptomatibus in iftum ufquc 
diem conilictatus fuerat ; unde fimul apparet , quid proprie de cholera 
ejufmodi fanguinea fit judicandum ; mcnfium objiruclio huc quoque perLiner. 

§. XII. 

frigna cholcrx geueralia manifcfta funt ; fpecialLi vcro legitimsc tun? 

criticaj 



DECHOLERA. 81 

ttiticJC tlirrt proeatarclicae nobis diclae , ac fymptomnticse feu hyperca- 
fhnrdicae , figna difcretiva , cum a caufis faepe latentibus defumcnda 
fint , obfcuriora funt » atque ideo judicium de caufa cholerse difficulta- 
tis plenilTimum rcctc dicitur , nifi de aflumtis noxiis manifefte conftet , 
caute igitur inftituendum , clinicum non minus , quam forenfe, judicium, 
lie iftud segro dnmnofum , hoc judici fit praevaricans aut feduclonum , 
fi abfque debita cautione adhibita feratur ; fubdolum enim in ullo me- 
dico fufpicione prsefumere, 2eque temerarium fuerit, atque abfurdum , 
in omni infallibilitatis praerogativam quaerere. Equidem, qui verse morbi 
pathologi» caufarum a&ivitatis & effedtuum morboforum caufaliumque 
notitia fuificicnti inftructus eft, fi non exactiifimus in judicio difcreti- 
Vo, temerarius faltem non erit ■ in pronunciando fuper q^aeftionem de 
fumto datove veneno aut venenofn remedio. Mirum diclu eft , quan- 
ta judiciorum de eodem morbo difcrepantia detur, quam facilis eorum 
lapfus , qui ad fubita graviora mala cholerica nil niii venena meditan- 
tur & incufant , fignis quibufdam infidis , nimium tribuendo , decepti } 
de quo videatur laudati Exceli. D. Bohnii lib. de Offic. Med. P. 2. c. 6. 
de Renunciationum difficultate. 

$. XIII. 

Effetltu cholerse in folidis internis partibus notari infuper merentut 
pro legitima morbi hiftoria conficienda , UJiones puta , ventriculi & in- 
teftinorum inprimis , fub lethali cholera contradae, ac per fectionem at- 
tentam , non tumultuariam , rerumque peritam , obfetvatse. lnfamma- 
tiones nempe , ventriculi ac duodeni hinc inde poft mortem quoque per 
maculas adparentcS detectae, itemque ulcerationes ac fphncelationes , ad- 
do , fi tanti funt infationes ac tenuitatem ventriculi & inteftinorum , quae 
vehementes , & in fpafmos ufque ingravefcentes , labores ordinarie fo- 
knt excipere, quale quid , debilitas nempe & atonia, vehementiora ac 
diutius protracta corporis exercitia itineraqne v. g. longiora pedibus emen- 
fa membris feu mufculis obtingere folet j atonia autem ventriculi & in- 
teftinorum, infecuta impetuofos labores evacuatorios fpafticos & tormi- 
nofos, flatibus naturaliter inhofpitantibus libertatem fefe expandendi 
concedit , ut inflata dein fint vifcera illa , & fub inflatione admodum 
tenuia , quod cnim crailiufcula quodammodo appareant , id tonicae ftri- 
durae tribuendum , qua ceflante , fequitur necelfario fub expanfione, 
tenuitas, diligenter diftinguenda ab illa, quam erofio, ac abrafio inte- 
rioris yillofse tunicae adferunt. 

§. XIV. 

Quod autcm ad ntaculax rubras ac livefcentes quodammodo attinet , 
Difpui. Medico-Pratt. Tom, III. L quibus 



82 H E N R I C I , 

quibus infhmmaiiones le piodere diximus , fedulo quoque animadver- 
tendum elt monitum R^oLvii in /iuthropogr. /. 2. obj.. 20. ■ ventriculum 
n;mpc ppft choler.im ordmarie maculam rnbram auf nigrelcentem in li- 
nittro praecipue latere oitendere , a coucurfu vajornm fanguiferorum , quod 
in multis 1 addit ille , fubito extindis veneni fufpicionem attulit i nos vero 
jllis , qui judicia de caufa cholerae quaeruntur , commendamus maxime 
li cholcra illis eveniat , quae mentium obuVudtione laborarunt, fimgui- 
ne ad ventriculurn per vafo brevia eopiolius regurgiumte ; neque ta- 
meu ncgmius , poffe & inflammationem veratn fubeife , . cum idem ille 
Rjohiuw in Euchirid. anat. PathoL choleram ordinane ab inflammacione 
Itomachi dedueat , de quo Iatius in Pathologia cholerae. 

$. X V. 

De fphacelatione ventriculi & inteftinorum color excrementorum & foe- 
tor deterrimus , putredinem , fub morte appropinquante inprimis , re- 
dolens fatis , teftatur , prsecipue vero fedio illorum , qui cholera ex- 
tinc"S fuerunt , . in quibus DoUm in Encyclcpad. Med. L. 3. c. 4. infjfa. 
7ia jphacelo correpta fibi confpecta tuifle affirmat , cum multis aliis , quo- 
rum teftimonia corradere , vel ideo fupervacaneum fuerit , quod ex in- 
dole & vera pathologia cholerse hujufmodi corruptioaes etium a piiori 
probabiiiiiime liceat xleducere , ut fuo loco patebit. 

§. X V L 

Tandcra quo hsec omnia fi.b ipf< applicatione clariora evadant , Exem- 
plii quibufdam nobis obfervatis notifque , hiftoriam morbi illuftrare & 
clau 'erc , alienum a fcopo non fuerit: Primum dabit adoUfcens 20. an- 
norwn circiter., temperamenti cholerico - melancholici , per aliquot annos 
( ex fpirituum acidornm pervcrfo ac diuturno abnfu , vitaque fedenta- 
ria.) hypachondriacns , ceteroquin oo^-c^ot^cc, (imultamem voracifjinv.u , qui 
fub finem Julii menfis limonada fic didta , itatim a prandio largiter hau- 
fta , circa vefperam torminibus ventris vexatur cum naufea , & mox 
cum anxietatibus praecordiorum vomibundis , quac , frultra aq'M pitap 
haufta , celerrime increfcunt , labafcunt vires , fuccedit fub fudoribus 
frigidis diarrhoea & voraitu materiae biliofc acerrimae , per brevia inter- 
valla redeuntes , adeo, ut intra f. horns ?,o fere excretionibus utrum- 
que guttur excoriantibus, exerceretur ; fittuntur apto remedio primum 
vomitus , hinc & alvi deceifiones , fub finem mali rariores paucioref* 
que , concalefaclo in lecto corpore fomnus obrepit , ieviter fudat xger , 
mane vero fanus furgit. 

$. XVII. 



e 



DECHOLERA. 83 

§. XVI I. 

hlem ille comeftis in prnndio fung^ , nihil Ixdentibus commcnfales , 
tertia inde hora iifdcm tentatur tor,rmriihus naufeabundis , fumme an- 
xiis, quibus ingravefcentibus t "dum ad aKum deponendam fe qompo- 
nit , animo defictt j & fub lipotjhymia magnam corruptorum ciborum 
copiam reddit per os , vix ad fetediens, eadem lipothymia prchenfus , 
olvum exonerat , liquldam ac fceteptero, dantur breyes inductee, atque 
ut brevis fim , fingulis horarum quatcruariis , eodcm modo, & fub iif- 
dem femper fymptomatibus , primum vomitu , mox alvi feceffu , ultra 
quatuor h".ras vxatur, fumme debilitatus frigidum fudat , corpus fub 
fpafticis tracbonibiis rxtenuatur, faciem hippocraticam exa&e refert , hu- 
morum eiuit femper acidiffimos amaricantes auftcros dentium flupeRifti- 
vos, 's in pavimento e&rvcfcentes , libcratur tandcm eudem , quo an- 
tea, modo. 

§. X V I I I. 

.Tertia vice , fed infeqiientis anui vetno tempnre , abfque caufa occa- 
fionali , quantum meminerat , ar.-niria , iimili cholera , fymptomatum 
caterva fimilium ftipata , ablque iyncope tamen , fed cum gravioribus 
«rruum , infcriorum maxime, tractionibus fpafticis , tantum non convul- 
fivis , totiufque corporis tractiombus rigidis , refrigeratoriis prehenius , 
humores biliofo acidos rolivos & caufticos fere , ccvoa kcci kcctco excer- 
i;it , lil. -.tur intra bihorium , fuccedit febris tertiana per 10. menfes 
durans , lxpiffime interrupta quidem , fed toties quoque rediens , qua 
tandem fuperata , vitxque gencre permutito, tum hypochondriaci mah 
tum tholericx djfpofitionis expers, quicquid menfx apponitur , impune 
alfumit, ea quoque quibus oiim IxUfbatur ucile. 

§. XIX. 

Juvenis 21. amwrwn vel circiter, Temp. Sangu. fugiente fyrio , cere- 
vifiis non confuetis variifque potis , & in cocna cucumeribm copiofius com- 
roeftis , cerevifiam triticeam recentem ac foeculentam Breyhan fuperbibit , 
dormit per mediam noclem , evigilans fummo mane naufeofis tormino- 
fis & cardialgicis doloribus vehementiffime affligitur , vomit corruptos 
cibos , hinc bilem viridem , alvumque deponir , data vix ulla interfpi- 
randi mora , moritur paucas intra horas fyncopticus, antequam quxfitam 
impetraret medelam. 

§. X X. 

Famiua quadragcnaria Temp. Chol. Mel. a novem vel decem menfibus 

L % me- 



84 H E N R I C I, _ 

melancholica , jam quadantenus fublevata , menfe Martio , domum e 
foro rediens , pulverem praecipitantem Martialem cum aaua frig ida fumit , 
abhinc duobus horis exactis fummas fentit piaecordiorum anxietates car- 
dialgicas naufeoias torminofas , quas vomitus & alvi fluxus excipit ve- 
hementifTtmus , & copiofus , viridi bile , brunnique coloris , atra , fe- 
cundum veteres , ejecta , cum fymptomatibus choleras confuetis excep- 
tis convulfionibus ; aegra mali caufam iu pulverem fumptum conjiciens , 
remedia huic oppofita , nefcio quae, affumit, parum fublevatur, exerce- 
tur vomitu & alvi dejeclionibus foctidiifimis in alterum ufque diem , da« 
to tahdem , fed ferius convenienti cholerae remedio , levamen aliquod 
fentit, fed per 3f. horas evacuationibus furame dcbilitata , moritur 
pfacide. Aperto cadavere ventriculus tenuis & flaccidus reperitur , nu4- 
libi tamen arrofus, in fuperna vero ejus parte macula quaedam obfcure 
rubicunda , fugillationem referens , flmiiefque , minores in colo hing 
inde apparuerunt. 

§. XXI. 

Ova harh<t pifcis hoc nomine , quod choleram excitent , male audire, 
notum eft. Vidi ab iftis duas virgines cholera correptas fuifTe, alteram 
immani plane & quam maxime torminofa , fyncopali quoque , alteram 
mitiori , quae caufam mali fororis curati cognofcens altero die experiundi 
ergo parum de ovis iftis per 24. horas in aceto fervatis deguitaverat , 
idemque inde fatum experu , ipfo facfio noxiam ovorum qualitatem te- 
ftabatur. 

§. XXII. 

Fxmina duos ante menfes fcetum enixa , Augufto prioris anni menfe 
a meridie torminofa corripitur diarrhoea , fub vefperam pro coena latfu- 
cam adparat , & comedit, fub noclem vehementiflimo corripitur vomi- 
tu , ac diarrhoea , magis quam ante torminofa , cum fyncope faepius 
repetita fucceffive ingravefcente femper , adeo , ut redeunte licet refpi- 
ratione libera , mens tamen laborare videretur , cum immemor fui ac 
infenfilis , corpus hinc inde jaclando , caput fkpe tanta vi allidcret , ut 
fra&um crederes ; vocatur fummo mane Medicus ad acgram morti pro- 
ximam , frigido fudore madidam , emaciatam quafi fub habitu corporis 
& faciei hippocraticx contracto , denique agentem quafi animam ; aegre 
revocatam loquela deftituit, redit tamen per remedia , fed fubmilliflima 
voce , quhm vix inaudires; aifutnto remedio , cuncfla.fiunt per 4. horas 
ieviora , poftmodum redit anxietas , fyncope, fudor frigidus , dvct&y\<rict y 
nihil evomit , alvus tamen infciae rluit ; citius redit ad fe quidem, fed 
cxccfTum e vitv. feutit, de parentum adyentu proxuno monitf»,. ad hunc 

ufquc 



D E C H O L E K A. 8f 

ufque vitac prorogationem optat , rogat , impetrat , ( remedio nn defi- 
dcrio di'bites) quiete fatis expedatum fuorum adventum laeta & revi- 
vifcens quafi excipit , mox, ultimo vale dido , convulfa moritur fub 
vefperam , ubi mirari convenit in tanta motbi vehementia inducias mor> 
bo datas. 

§. XXIII. 

PueJla t2. & quod excurrit annorum , temp. Mel - Chol. debilc coc- 
pufculum alens , fpepiufque per vitam torminibus ventris vexata , autum- 
no fuperiore , tum jufculum ccenitat , improvifi tonitru terrore vchemen- 
tiilime concutitur , ccenulam tamen conficit , quiefcit per uodem , ma- 
ne furgens vertiginofa ac trtmula , ventris dolore cruciatur , mox a- 
nimo linquitur, pallet, friget , extenuatur , aquis apopledicis refocillata, 
vomitu aufteram bilem reddit & amariiimiam , alvumque deponit , fe- 
mel , bis , ter , eodem modo , hinc jufculo vinoib , nuce mofchata Iar- 
giter aromatifato aflumtp, ceiTat. vomitus , alvus deponitur fo!um modo 
aliquoties , fiftitur & haec, naufeat tamen , ac vehememiilime aeftuat, 
fpafmifque artuum convulfivis intercurfitantibus tandem fere continuis 
tenetur ; Medicus de citiori quam par erat, & incorgrua evacuationis 
fuppreffione monitus, pulvercm porrigit convenientem , addito praefagio, 
segram fado uno alteroque vomitu, hinc fudore leni tolerato, cum fa- 
nitate cito in gratiam redituram ; vomit illa infignem bilis acrioris co- 
piam , denuo pulvere fu mto fudat fuaviter per horam , fanaque fur- 
git, per odo horas in ledo detenta. 

$. XXIV. 

Mentionem fupra fecimus virginis y cui cholericum quid accidit a tar- 
taro etnet. fub confueta quidem dofi fed intcmpeflive adhibito , nec, adgo 
bene praeparato. Iiratifta 2%. annosnata, temp. fangu. chol. vitse fe- 
dentarkt ac serumnarum plenae, tnenfes ob V. S. olim jnfbmtibus iftis 
imprudenter in brachio fadam , diu remorati , tandemque revocati flue- 
bant parciflrme ac inordinate, inde , multis hyfterico-hypochondriacis 
malis vexata per annos aliquot , hifce remedium quaerit in pharmacopo- 
lio, datur tartarus r eroet r ad gr. tria pro vomitu , ne fine univerfalibus 
fufciperetur cura icilicet , fiimto ifto per integrum diem nodemque dta 
y.cci kcctu purgatur vehemcntillime inter cruciatus anxios & tormino- 
ios \ impetrat *b eodem phaimacqrceo remediuni fedativum , ceflat vo- 
mitus & alvi fluxus , perdurat anxietas y altero, tertio , & fequenjtib.u.s * 
diebus , odo circiter , ante & poft meridiem , refrigeratur fubito, nau- . 
feat , vomiturit, ventre dolet* animo linquitur ad hoiulx quartam 
ter^ quater quovis paroxyfmo quafi , rigent interim artus, ut flcdi ne. 

L 3 qutrent 



%6 H E N R I C I , 

quirent, red ; ens ^d ft vomit , bis , ter , totiefque alvum deponit , ea- 
csem tragccdia luditur a meridie , quinto die , poft eduum rriuli pro- 
fcenium , fortiffima fyncope dcficit per bihorium , membraque aJeo con- 
trahuntuf ut loco moveri fledtique nulla vi poffcnt , fruft.ra quacfito ev 
offieina mali remedio , in ferro chirurgico fpes collocatur , venaque per- 
tunditur , quam confueram fecari neglexerac scgra , fluic fanguis ci f ra 
levamen , quin & pauio poft denoo linquirur animo , dbriec vomiui al- 
vique fluxu faclis , interfpirandi locus concedererur , accurricur ad medi- 
cum , perfcnbuntur aritifpafmodica (ine infigni levamine , exa.nin r ur 
tartar. emet. pro vomitu datus , qui infidx pneparatioiiis notas aliqn s 
edit , tentantur hinc alcalica , quibus butyri antimonialis virns cicure- 
tur-, tentamen fuccedit opcime , adeo ut folis iftis in convenienti vehi- 
cu!o datis priftinse , quamvis ut oiim , caufariae valetudini refticueretur 
aegra. 



C A P U T II. 

De Pathohgia Cholera. 
$. I. 

PAthologia , caufarum , morbi , & fym nomatum rationem explicnt •, 
videamus igitur juxta (m) caufu (i) agendi potentias & modos , 
ex quibus (2) dijfereutia caufarum per clulfes defumuntur ; juxta (£) 
rnorbum vero 3. to materiale , feu lsefiones a caulis vel intentatas , vel 
inducTas , vel denique ex his metuendas ; porro (4) re formale , f. ra- 
tionem morbi formalem , ubi tum quseftioni cur t tum qnomodo fiat mor- 
bus fatisfaciendum eft 5 juxta (y) fymptomata morbi effentialia notnn- 
dum eft , quid ex materiali laefione ad formalem morbi rationem pro fi- 
nali caufa per juftam confequentiam accidat morbo , ut dein univerfa 
indoles felicius erui queat. 

§. I l 

Quod ad caufarum potentias , quibus pollent ad choleram excitandam , 
attinet, ali& quidem tantarum funt virium , ut foU fujfciant , quales funt 
venena ac venenofa fuperius recenfita •, alia vero , in fe minus potentes , 
cum aliis concutrentes efficaciam iftam demum acquirunt. lntervenientes 
hujufmodi caufaz materiales funt tt cacochymia Maffae humorum biliofa , 
putredinofa aliseque /9 cruditates primarum viarum , biliofa , acida , ni- 
dorofa , y partium internarum , quse primarum viarum nornine veniunt , 

prse- 



DECHOLERA. 87 

pnecipue ventriculi ac duodeni , corrofwnes bijlamvnitiones , f. phlogofes , 
tionorejnne calidi veteribus dicli , ab infarctu vcl itagnationc fanguinis men- 
lirui ik haemorrhoiddlis circa ventricu*um ; & (i qux funt aliae hiijufmo- 
di , quibus pracfentibus aiac minoris efficacix , facilius morbum noftrum 
impetuoliftimum producere valent. Caufa virtualis feit inteiitionalis eft>;/o- 
tus naturx criticits qudi , feu eccriticm certe , ad humores pravos eva- 
cuandos fponte fuaque virtute furricienti fufceptus. Reliqusc caufae media- 
tx. vel ner modum augehii cacochymiam & crnditates agunt , vel per mo- 
dum exagltandi (ub ferrrientatione cruditatum ac bilis pra?cipue cum cibis 
fermentantihus , vel per modum Jtbnnli 'cnioris , aut acuti magis , na- 
turae vel primis viis additi , ficque occafioncm cholerce praeben: ; caufcc 
vero per le potentes folaeque libi ad morbum hunc excludendum fufficien- 
tes per corm/ionem , colliquativam denique, folidis , & per fermentatia- 
nem putredinofam humoribus induclam , potiflimum agere conltat inter 
omnes , qui naturam venenorum penitius norunt. vid. Magnifici £5* Exccll. 
D. D. Stahlii Theoria med. vera Tom. II. Membr. ulthha. de vetienii. 

§. III. 

Ab his igitur caufis vario ifto modo agentibus inugncs corporis Ixfiones 
imminent, in genere , humorum puttedo & folidarum ftimulatio & pu- 
trilago uUimate , nili removeantur itlse pro circumftantiis rerum ocyus 
tardiufve. Piitredmem humqrum tandem evenientem promovent ; quse- 
cunque cacochymiam , i. e. partes excremcntitias ferofas accumulant , aut 
qux excretionem earundem impcdiunt , aut qucc prsecipitem humoribus 
adferunt fermentationem putredinofam , qua mixtura illorum celerrime 
deftruitur. Partibus excrementitiis referta funt alimevta non folum clyfchy- 
uia , fed & laudabilia , varietate atque coudituris noxia , quo relpe&u 
Hippocrates convivia inter caufas cholerae retulit. Excretiones ferofiu im- 
pediunt , trijiitia v. g. nueror & vita fedeutaria, fub quibus motus toni- 
cus & voluntnrius , quin & refpiratio , languet prse taedio quafi ; his ve- 
10 languinis fluxilitas inprimis confervatur fecretonefque debitx vigent. 
Celcrius autem nocent evacuationes ferofe fupprellis per frigus extcruwn , 
per adftringcntia intempeftiva , per confolidationem fonticuli &c. humo- 
res enim excemi .confuetos aut excretioni jamjam deftinatos , & repref 
fos vel inhibitos diu non tolerat , fed per alias vias mnture evacuat. Ce- 
lerrimam & intime refolutoriam fermentationem putrediunfam humo rum 
quidem venenofa quaedam ; folidarum corrofionem feptieam veneno rum 
aliqua , & utramque arlerunt , quod ex effectu cognofcitur in illis , qui 
iitis extindi funt. - 



$. IV. 



*3 H E N R I C I , 

$. I V. 

Namque folidls partibus triplex noxa irtducitur a caufis choleram in- 
dncentibus plerifque, nempe acris vellicatio & infiammatio , & eorrofio j 
utraque pofteriorum tandem in fphacelum abit. Vellicant fibras ventriculi 
(vix tamen fine intentionali caufa) quxcunque infigni & manifefta acci- 
monia pollcnt , tiim nflumt.i , tum in corpore genita , corrofiva & caii- 
fiico acida, quse vel diuturnitate temporis talia evaferunt , (fub concur* 
fu , plerumque caufk occafionalis ) vel ftibito eandem induerunt pcr fer- 
mentationem acrem , aut inter fe mutuo eveniemem , aut cum vcl in 
cruditatibus , (bile potillimum fub ira copiofius cibis arfufa ) excitatam 
per dulcia , corruptibilia , fceculenta fermentcfcentia, acria cum aliis ci- 
bis copiofe fumta , pertinet huc ira , bilem copiofam & exagkatam cibis 
in fermento conftitutis afFundens , acerrimae fermentationi pro more oleo- 
forur» tenuium inducendx, aptam. 

§. V. 

Dependet ab acri tali fermentatione infiammatio , infinuantibus fe irt 
poros tunicarum ventriculi ac duodeni potilfimum particulis acerrimis ex 
fermentatione ejufmodi acerrima provenientibus , quod febris cholerica • 
biliofa veterum abunde confirmat , vid. Magnifici ExceU. D. D. Stahlii 
difput. de eadem. Inflammationem inducere quoque porlunt aifumta fpiri- 
tuofaacria, caliditfima copiofius haufta , quin & e contrano fr gida a&u 
talia, humoribus in fervore conftirutis largiter fuperingefta. IntLmmatio- 
nem prsevalefcentem , preffo pede , infequitur foperficialis arrofio tandem 
fi fphacelus. Adlivilfima enim eft , & vires acquirit eundo ; hanc veneua 
quoque & venenofa aflumta immediate ac celerrime inducunr partibus. 
Notandum praeterea eft , ipfum naturie remedium , humores nempe pro 
eluenda inflammatione abftergendaque ulceratione affufos , ubi & ipfi acrio- 
rcs fuerint , augere malum. Et haec quidem haclenus de caufis & effe» 
«ftibus cholenc , pergimus ad rationem morbi formalem. 

$. VI. 

Choleram confiftere in excretione per os & artum impetOofiflima , no- 
tum eft omnibus > iftae vero an ex fola vellicatione & irritatione acri fi- 
brarutn dependeant , an vero certuni in JineiH fufcipiantur , quamvis du- 
bitctur , obfcurum tamen non erit illis , quibus vitalitatis negotium inti- 
mius perfpeclum cft. Si quid , fonticum ac funeftum malum , haereat in 
corpore , quod etiam aut certam ejus deftru&ionem vel inferre poteft • 

vel 



DECHOLERA. 89 

Vcl )am molitur , pro hoc amovendo ejiciendoque , & pro noxa antcver- 
tcnda infurgit natura omnibus viribus , & pro re nata , fummo cum im- 
petu , uti in cholera ; contra has c.mfas , ex quibus vitic periculum im- 
pendet , fi retineantur , ta ! es uempe, quac humoribus ccrtam citamque 
pun- .linem , (olidis rolionem , inrl.unmationem ulceratiouem fepticsm f. 
fph icelofam , inducere poifunt > tales , inquam , naturx quandoque fpon- 
Unco tmttt critico tclte Hippo<.rate itt coac. prjtnot. & Galeno l. 7. meth. 
tned. (irpius ftlmulo quodam per aiiunua accedente magno conatu furfum 
acdcu.iu.u tlun , diluic & evacua: , qtiem in jinem humores quoquuver- 
•fum ad iiueftina congeric per ihicturus totius habitus corporis. 

§. VII. 

Hoc enim modo eluitoriae hujufmodi evacuationes contingunt in chole- 
ra i ajfunduntur fci.icet humores/>n> evacuatione fui folummodo in cholera 
critica , pro elnitione particularum activinuuarum iu fubftantiam vifceris 
fe in(inuanuuin , pioquc diLuitione contentorum , ut fub vehiculo humo- 
rofo felicius ejiciuntur , in fvmptomatica nobis d'<fta cholera. Sufceptis 
enim partium remotarum conftri&ionibus tonicis vehementilfimis , pro- 
ximarum vero , inteftinorum , jam relaxationibus , ut per poros aut vafa 
nugis patula humores copioiius affundi queant , jam fpafticis & conw.l- 
iivis motibus , ut aifumta , arfufa elutaque protrudantur foras. Sub iftis 
rcmotarum partium ftri&uris humores in illis nidulantes excluduntur ac 
denvantur aliuifum per pulfum. Ideo enim in cholera parcius fluit urina, 
qux cum aliquo ardore ad vias urinarias rediens inter ceifantis morbi (igna 
lefcrtur. Contrarium quis collegerit ex fudore frigido fub cholera erum- 
pente , fed ipfum frigus fudoris in facie, m.".'orifquc in reliqno coroore 
latis cvincit , fanguinem libere per partes cuti fubjeclas mianne diipen- 
iiiri , folumque ferum tenue exprimi fub ftricturis illis fpafticis , rori- 
dum & in guctas condenfitum in fronte , quia vafa non adeo ibi ftrin- 
guntur ac in reliquo corporis habitu a mufculis fubjacencibus , unde ma- 
dor fulum frigidus cxprimitur. 

§. VIII. 

Modits mSroitcttit , qua peraghur eluitoria evacuatio , vel fujfciens eft 
pro reruna indigentia , vel nimius , vel deficiens tandem. Kitwia-, & ma- 
jori quam pro caulis vitiilque avertendis requirebatur , aclivitate fufci- 
piuntur motus dicti {&) per errorem quendam anxiac vatura, non ge- 
neralcm fed fpccialem de pragfentij (£) dein & infignis humorum dyfcrafia 
& acrimouia ipfum naturae remedium tn pcrnicicm vertic , dum taelis 
jam ahunde p.irtibus ;>rfufi ifti labem affri&am rcddunt detmorem , hinc 
«nim (corbutici & hypochondriaci , quibus diuturnicate mali corrumpun- 

Difput. Medico-Fratit. Tom. III. M tur 



f o H E N R I C I , 

cur & vaDpcfcunt humores , gravius laborant ex cholcra , nifi cito con« 
grua medicina paretur. . >- 

§. I X. 

Ex quibus hactenus deduclis fatis , ni fallor , apparet tum morbi ge- 
nius , tum graviilimoaim iymptomatum ratio : Eji enim cholera evacua- 
tio fecretoria hnmorwn biliofo-Jeroforton ex maffa fanguiuea , & cruditatmu 
btliojo-acidormn aiiorumque , quin & aifumtorum , impetuojiijiifin per ahi 
jiuxum vomitumqtie fufcepta , pro caufis vitiifque , deletoriam humorilvn , 
ventriculo & intejiinis , corruptionem minitantibus aut induceutibus , fecer- 
nendis , eluendis , diluendis ejiciendifque , v egete fuccedens fub fpafmis conge- 
jioriis excretoriifque , tergiverfanter autem fub natifea primo , fnb lipothy- 
niia intercurrente , & inctiria defperabunda fiuali , ihdeqhe ■gravijjimis fymp- 
tomatibus /lipato. Graviilimus iu Je , ratione caufirum crFectuum ac im- 
petus , eft affectus , finaliter tamen f. intentiorialiter non hifi bouus ac 
falutaris , quippe ad confervationem corporis unice tendens , quamvis ef- 
fedtive dictis de caufis periculi plenus ac lethalis , nifi opportune ac de- 
center laboranti naturse fuccurratur , idque propter iymptomatum aut ef- 
fectuum morboforum vehcmentiam. 

§. X. 

Giaviilima fymptomatum , & maxime terrifica funt convulfioncs , li- 
potliymia , & iubita virium proftratio; Couvuljhues fpafmis debentur con-'~ 
geftoriis ad evacuationem neceifariis quidem & utiliilimis , ied , ob fenJ 
iibilitatem , caufarumque ac vitiorum inductorum atrocitatem., eo ufque '* 
invalefcentibus ; iiib gravioribus enim malis & periculis maximo nifu eva- 
cuationem molitur natura , hujufque tenerior feniibilitas faciilime exccdit 
modum , quod miiiornm quoque purgantium enormis erfectus fub ilfa 
tciiatur , acc-edit , ubi iliud n.aurae remedium , humorum jam deprawi- ; 
torum affufio , malum exafperat , effr-ctus longe periculollliimus. Lipo-~ 
thymia ingentis terroris & periculi plena , fub naufea , inltante evacua- 
tione obrepcns , deanxia, timida , tergiverfante , defperabunda animi 
paffione*& actioue, teftatnr fonticam & deletoriam partium labem irnmi- 
nuentem aut inductum ex parte , itemque ob doloics gravilfimos fefaii- 
biliora ventrkuli oriricia prehcndcntes , ubi cardialgica dici conlueviK 
Quandoque & ex actuali virium detectu , fupervenit. De/icinut enim vi- 
res vel in toto , vel in parte ; iti toto poft toleratos labores graviilimos 
& poit cvacuationes copiollifimas factas ; in parte autem ftatim ab initio 
furrepeute iniigni languorc ex rnetu perkuli , & impotentia ad motuiiv 
corporis , ob fpafticas mufculofarum partium contractiones motuumque 

vita- ■ 



D E C H O L E R \ £i 

vitalium i at_axj'us i eHormcs ; quibus tancjem omnibus .malcijcden.tibus mors, 
ultima liuea rerum , fuccedjt. 



C A P U T 111. 
De Therapia Choier*. 

5. I. 

HJEc pro diverfitate caufarum , fymptomarum , effectuum , tempo- 
njmque. morW , quibus ingrav.fcunt mrJn , variat ; Caufx mate- 
riales fui imm.-ttationem fi quse locum habet , indicant , & evacuationem i 
humores ultra menfuram reique necefTitatem affufi derivationem fui alior- 
fum & pi\c:!'!(!onem ad primnsvhs, poftulark. FfFeftuS I. Jiimulatiouis 8c 
rofionis blandam dehudctutiam , vijlammationu , refrigcyatwiem cautam , 
2. corrnptiiuis itfeetofe fupct ficinri?c , b/ilfunlcam defev.fouem & confoli- 
dationem ( utinam polfibilem ! ) prsecipue vero iftorum opportunitatem 
urgent. Symptomata ^rnviora fpafiico -torminofa & convulfiva blandam 
dvoJvvyv fedationem deuderant ,, defe&iva , fyncoptica & atonica virium 
& roboris , folamen ac rejianratiouem cardiaco nervinam exigunt. Sunt 
hse indicationes , quas conftituere polfumus & folemus , non male a4 
methodum , li n:e obfervantiu- , & indicata refpondeant. 

«. Jfjf 

Matcrias morbiferas corre&ione adhibita in iuiidum imrnuiare , rcb eft 
rtnrftis prorriiffjbnibus jatftata., omnique voto expetenda , fed inyentu dif- 
ficillima , rnriilima ; non omnino nunquam dari., ipfa cholera qertis ca,- 
fibus documento cft , cujus non omnes , aliquac tamen caufse materia- 
les , correclionem admittunt , ut morhus in prima, quod dicunt , herba 
fuffocari qucat , quando nempe acidum caujiicum , illudque inprimis pec- 
cat , (^uod cx fermentatione bilis per iram copiofius affufse cum cibis pro- 
venit , cujus acrimonia pr&cipitmtibus 7 tempeftive adhibitis infringi po- 
teft , immutari , & corrigi ade.o , ut noxiam qualitatem deponat , nec 
quicquam mali folidis partibus inferat ; quod fi enim hifce labes jam af- 
fricta fuerit , licet utilia fint abforbentia, ad progreffum illius a caufa rnli 
pendentium infringendum , non ta.men omnem morbi impetum retundere 
valent ? ubi inflammatit» fuborta per jugem humorum arfufionem eluenda 
venit. Sunt autem talia inprimis ojiracodermata ut mat. perlar. lap. & 
chelje cancr. terreaque , ex quorum genere cryftallus mont. nullis impu- 

M 2 rita- 



92 H E N R I C I , 

ritatibus metnllicis inquiriata , Joh. Lnnvii , Mercati aliorumquexjommen- 
dat.uiie Uiituiu uon ipecu.ca , rcliquis prxfertur. 

§. III. 

Evncuatio vegete procedens non ftimulo fed vehiculo faltim commodo , 
temptrante nempe calido , indiget i pro quo vetenes non iine rationc & 
erlectu decoctis hordei fimplicibus aut cum alexipharmacis fuis lenio-ibus, 
v. g rad. fcorzoner. C. C medicatis utcbantur, quorum loco alii Trin- 
caveil. ¥ortis'Sydenh. jufaila carnium , pulli praecipue gallinacei adhibue- 
runt. Sunt qui lac chalybeatum (ut magis defendat partes ab eroliorte 
propter oleolitatem , roboretqee proptcr martem ,) aut ferum Lidtis , pr» 
aliqua relrigeratione , elegerunt. hoc di&us jam Fortis commendat , iliud 
Zacutus Lufit. Pr. Med. Mirab. I. 1. obf. I. laudat , cholcra , ait , adnii- 
randa laciis chalybeati & fyrnp de mefpilis fiepitis de die ebibiti ope fanata eft. 
^lotandum autem , lac non principio , ubi fcatent adhuc acido copiofe pri- 
mse vi'€ , fed fadta furKcienti faburrae acidse evacuatione convenire , ad 
demukendam rofionem vel erofionem fuperficialem , quae ab acido cauttico 
inducitur partibus , poft inflammationem. potiilimum. Solcnt enim & citra 
hanc , hypochondriaci faepe acerrimos humores , fauces in tranfitu arrn. 
dentes vomere, quos corrofiva virtute ad arfenictlem m.tuiani tendete 
in dyfenteria v. g. fcribie Excell. Wedelius iu fathol. Probanc id darilhf 
me fafcise infantum , feccs, colore odoreque aeiuginofas, excipientes , & 
fi aliquandiu iftas retjncant , adeo inde corrofe , ut lintei pro fomite ufti:- 
lati ad inftar difcerpi queant , quim & podicem excoriare folent faeces ejuf- 
modi ; par ratio humorum eft , qui in cholera excernuntur : folantur 
igitur demulcentia talia rofionem internam , atque lac fub di&a cautione 
datum in cholera vera aeque convenit , ac fi venenofa corrofivaque alia 
fuerint aifumta , quod certis de caufis notanter dicere volui , ne quis 
putet , folis vcneni* debcri talia. 

§. I V. 

Evacuationem , fub vomitu inani & anxio , fegniter procedentcm , 
promovere jubent autores cum ratione , per leniores ftimulos, vel ob ic» 
lam copiam & teporem ac lubricitatem naufeofam , vel ob virtutem le- 
niter purgativam evacuationes proncantia. Tuta func ifta , ob oleofitatcm 
vel lubricitatem ac teporem , naufeoia ,. ac indemnia ; circa purgantia , 
licet leniora fuerint antiquorum ifta , cautione tamen opus eft , nc vel 
exftimulemus nimium humores ad excretionem paratos-, ad quos Ienior 
quoque ftimulus de nimietate fufpectus cft, neve dulcibus fermentationcm 
exacuemus , utroque refpectu tutiffirnae funt Magnif. $•? Excell. D. D, 

Stahlii 



D E C H O L E R A. 9) 

Staljlii pilulx balfamico-confortativx , uti alias fxpiflime •, ita in voraito, 
diarrhcea ac dyfcntcria mulrocics , & bis in cholera fcgni ac tergivcrfante, 
mihi expettae, ad excrctionem debiram faci'inindam ; quarum loco vctc- 
ribus in ulli familiari fuerunt fyrup. rbtar - pallid. foluriv. lyr. v!o!. de 
cichor. c. rhabarb. ipfam quoquc rhabar. in fubftantia quamvis hoc mul- 
tis ob ftimulum , ica ob dulcedincm fufpe&a habeantur , fub pcrita ta- 
men ac tempclliva adrainiftratione locum inveniunt. Item clyj/eres non 
•adeo ftimulantes. 

§• V. 

Facta correc1:ione poflibili , & evacuatipne fu fKcienti crTeratus ev€er- 
nendi impetus refrenandus ac pro re natt Jijiendus omniuo eft , cum vcl 
fo!a evacuatio rcpentino copiofi iidmodum fit damnofa , quem in fiuem 
munores , fub impetu excrctionis femel fufcepto , copiofius nifuii ahorfum 
derivandi funt , eftque illorum effluxus inhibendus , & prxclndeud/rs. De- 
rivauius hw.iorcs vel fola iiivitatione ad alias partcs vcl evacuatione in aiiis 
partibus inftituta. Cum enim humores ad inteftina confiuant, propter ipaf- 
mos remotarum partium hinc exclufi , hi fpafmis fedatis , paitibufque ita 
rsferatis fpatium inveniunt divertendi ac fecedendi jn alia loca. 

§. V I. 

Pro diverfione evacuatoria fuadent aliqui ( i ) V. Sncm ; hanc medicof 
Parifienfes fuo tempore avara manu admififfe dicit Riolanus in encbirid. anai. 
p. 13*1. ad aVertendum gangrxnx pcriculum in cholera , quam cum in- 
flammatione interna conjunftam femper crediderunt. DifTentit Riolanus 
ab illis, qui in ipfo infultu V. S. adhibcnt , fatiufque elle dicit , hu- 
morum impetum primum cohibere , mox pacatis fymptomatibus ad V. S. 
obnfugere , quae fedato infultu fanguinem illum torridum & seftuantem 
rcvellat & maxime contempcret, eaque femel , bis , ter erit reitcrnnda , 
fi vires a prima evacuatione nullo modo debilitat& , fed recreatds potius ap~ 
pttreant , pro novo fcilicet infultu anticipando , fymptow.ata enim, (fcdata) 
poji unum alterumque quietis ac intermijjionis diem , fortiora ac vehementior '* 
refurgunt , £«? agrum , a priori injultu valde debilitatum , de medio tollunt. 
Nos nec commendamus eandem , nec rejicimus femper fi ad mentena 
Riolani caute , prsefervative magis inftituenda fuerit. 2. Pro eadcm fu- 
pra indigitata diverfione dein fudorifera , humores 3 centro ad circumfe- 
renttam , uti loquuntur , pellentia f. xquabiliratem circuli reftituentiii re- 
cenfentur , mitioraque laudem mercntur v. g. elf. theriacal. fcordiique c. 
eif. millef. mift. fimpl. non adeo camphorata , fed caire danda, ncc nifi 
poft fadtam fufficientem evacuationem , aut poft fcrmentationem acrcm 
corredam alias pulveris mngis diaphor. c. abforbentibus feligantur potius. 

M 3 3- Dbt- 



94 H E N R I C I , 

3. Diuretka non omnino nihil hoc nomine conferre antiqua illa teftare- 
tur obfervatio , de copiofo urin?e profluvio cum ardore in cholera falutara' , 
nc inter figna ceifantis morbi relato. Seligenda autem funt hoc nomine 
talia , Qux caufas & partem afTe&am fimul refpiciant. 

.§. V I I. 

Pro iherfione humorum imifntoria ac iubibitoria adhibentur qux yei 
affluxi-im eorum remorantur & intercipiunt , vel qiue evacuationei vio- 
lentas cohibent ; hoc fine folebinc veteres cuctirbitulam magnam umbilico 
com multa flamma applicare, ut Celjhs , Aretans, Trallianm. Pro affluxu 

autem intercipiendo ligatura fortes (quin &uftiones) in brachiis & circa 
femor;' inftituebant iidem , ut compreifis vafi^ detinerenrur in partibus 
humores. Dein , ut fpafmis externarum partium relaxatis liberum fcce- 
dendi fpatium h,:beant humores , pro diverllone invitatoria fine excrctio- 
ne, adplicarunt 1. calefacieutia tum ficca tum humida limul emoilientia , 
boc nomine Tv' 1 tys commendat balneum aqux dulcis , & Fortis idem cum 
malv. chamicm. melilot. alth. alteratum, fub hac cnutione , ut non nifi 
viribus conftantibus in ufum vocetur. Pediluvia calida quid poifint , in- 
telligi poteft ex refrigerio pedum diarrhceas ipfimque choleram provocante. 
" Jmn&iones fpinse dorfi cum ol. amygd. d. lumbr. terr. pingu. caftor. laudat 
idem Fortis , quibus oleofis Aretam pro calorc finuil revocando attrahcn- 
tia veteribus dicta , euphorb. finapi , addit , recentiores vero horum loco 
aquas apoplect. adhibent. Ad ficca calefacientia pertinent lagena aqua ca- 
tida pleua pedibus applicatx , friitionejque membrorum cum pannis afpe- 
ris calefactis inftitutx. 2. Dein autifpafmodica interna hoc quoque nomi- 
ne utilia eife facile apparet , de quibus infra. 

5. V I I I. 

t 
Dum hacc fiunt , factaque partim funt, humoribus ad inteftina relaxata 
aditus praccludendus eft , per fubadjlringentia & nerwna interna externa- 
que ; iuterna nervina funt vinum calid. aromatibus pro re nata conditum^ 
pitifTandum. Olea mac. cinam. caryoph. in parca dofi cum effent. car.mi- 
nat. millef. theriacali , m fpiritu maftichis mixta , fique inflammatio aut erpfio 
talia prohibeat, temperatiora feliguntur v. g. maftix Nux Mofch. cum 
aliis , mencha , cujus fyrupum Alex. BenediUus fuccum Frid. Hqjfmauum 
Fater decoctum Roljinckius fpccifica fere laude commendant. pulv. cumini 
Forejim. Externa talia funt ol. nuc. mofch. expreif. hujus & aneth. anifi 
chamaem. menth. carvi caryoph. dcftiilata. Lmplaftr. de crufta panis c. 
theriaca iftifque oleis. taceo facculos paregoricos & nervinos. Adfiringentia 
iunt v. g. ctoc. mart. Paracelli , quo nullum prseftantius remedium eife 

4i- 



DECHOLERA. 9> 

dicit Francifc. Joel. pulveres ftypticos fuos laudat Exceli. Wedelius. lap. 
haemat. Panarolus in cholera fanguinc (Ibi expertum , fuccus gran. cy- 
don. horumque caro. fyrup. de mefpil. corall. rubr. terrae figill. variae, 
terra vitrioli dulcis a variis, cortex caftan. gemm. ceraforum c. vino datae 
a peculiari in cholera virtute , laudantur, chin. chin. expertus eft DoUsis. 

§. I X. 

Inflammationi fubortte veteres oppofuerunt ( i ) herbas nitrofa virtute 

frigidas , ut fempervivum & lachica, Vid. Vidius ferum laclis ; certiora' 

aiitem funt ipfa nitrofa, ut nitr. purum , regcncratum , arc. dupitcat. 

parca manu c. abforbent. datum. 2. adtu frig'.h, uc aquam frigidam" 

hauttam Galenus iEtius aliique laudanc ; hodie rnagis arndcnt aqu.c de- 

ftill. c. emulfivis , in fpecie c. fem. card. marix ex commendatione pro 

intcrnis inflammationibus Exccll. D. D. Stahlii in difp. de febre biliofa. 

3. ipfa quoque acidulata , diluta tamen , ad calidam materim alterandam 

proponit Sewiertus de chnlera , fucc. v. g. & fyrup. herb. ribium dtri, 

cautione tamen in his opus eft. 
1. 

s. x. 

Arrofionem (1) demukent temperantia oleofo-mucilaginofa , lubricantia, 
oleofa pinguia aquofis diflemperuta , ut vchiculi vices fubirc queant firnul. 
v*. g. jufc. avcnac hordeat. pullorum lac. chalybeat. lem. emuiliva amygdal. 
dulc. cujus & oleum dauir , ubi corroliva aifumta mali caufam dcderint. 
Sumuntur talia per os, anoque clyftere injiciuntur. (2) Defendunt arrofts 
partes ab ulceratione feptica , aut faltim hoc nomine prsefcribuntur , & con-' 
fblidationem praeflarc dicuntur , balfamica v. g. elf. myrrh. fuccin. & balf. 
peruv. quae in fuppuratione ventriculi ejecto pure ex ufu fuilfe ipfe expertus 
fum , coinmendantur praeterea balf. Locatcll. Meibomii , aliaque. 

§. X I. 

Pro Jpafmii dnlorufts & convulfivis interne locum invcniunc anodyua . in- 
primis taiia , quae fimul roborant paites , ac difcutiuni humorcs. 1'ru.ferun- 1 
tur rcliquis opiata , qux poft Hippocratcm uno ore comprobarurit medici , 
dubito tamcn, 'd\\ icm>:dn\ Hippocratis 7rci.vc\ncc Tf)V oJvvijv , opiata hierint 
talia, quibus receiiciores ututuur , lctibit Hippocr. libr. de affeci. t. 28. nn.' 
%. liii/'s jiuxi Tfi XcKtM conducit fi dolur adfit , dare , qiuc typharntacU J'crlpti 
funt , fedantia dolorem - - ad vefperam vero dato Cy iui!C e(t { Y lA ■ cl.iri folent 
ei , qui pharnMCum bibit. commendat autem libr. de loc inhomine t. 45. nr. 
I. contra hypercatharfin luperne & inferne nentero , Ut vinum forbeat j pri- 

mum 



$6 H E N R I C I , 

mum quidtm dilutwu , deinie meracum frequenter , & fauabitttr , inqult , 
fcger. Scd r.um Hippocr.item feliciter imitentur , qui opmm adhibenc , in 
dubi.o res eft, conftat enini ex Galeno, vetultilHmos medicinx Patres opium 
nunquam adhibuiiTc , nifi, quod de Galeno tcftatur Montanus , cum timue- 
runt mortem , quo cafu ad philonium accellit in dotoribus , cxtra hanc ne- 
celFitatem ad thetiacamnovam& (iiafpermaton neque unquam ufus eft opio. 
Ipfe Galenus 1. 2. de eompof. medic. non dcbere cxhiberi opium liili in do- 
1 )nbus, in quibus vel niortem, vel {yncopen expedtamus , quam fyncopen 
i.quitur mors , fubintelligit vero non ipfum opium per fe , led cum aliis ca- 
luiis roborantibus mixtum aut correctim , inque doli exigua. Avicenna 
ptovocaturus fomnum , non traniibat papaver album tefte Montano. Rhafes 
popofuit quidem opium , atprafjt inquit idem , eum nonfequi , fed Galc- 
j.ttm imitari , qui nec externe ophun fine calidis additis adhibuit. Galenici igi- 
tur vcteres opiatis iftis raro ufi fuerunt. Forejlm in cholera fomnum utiltf- 
fimum cxternis potius oleis conciliare fuadet," urgente neceflitate, diaco- 
i'ium , quod excludit opium & ob. pjpav. capita hypncticum eft , con- 
cedic , aut clyftet ibus capita papav. adjicit. Joh. Raym. Fortis theriacam 
parum fidens nepenthem Qiiercetani commendat, Riverius tamen laudanum 
opiatum ad gr. tria, vel ii porrigit, quem potius , quam Hippocratem 
imitati recentiores , temeritatem opii mifcuerunt prodigalitate prsebii a- 
deo , ut ad illud tanquam ad facram anchoram fuam confugiant fere 
omnes , Sydeuhamius parum abett , quin folo laudano liquido totam ve- 
rx cholerse medelam conficiat , cum tamen non nifi ad impetum enor* 
mem nimiumque refraenandum concedi debeat , caufis materialibus vel 
correctis vel fufficiencer evacuitis : Cum enim , verba funt Excell. D. 
D. Stahlii in difp. de impufi. opii. §. 38- harttm partium (ventricult& 
inteftinorum ) plerique ajfe&us , potius materiarum efficacia innitantUY , 
aut pajjim etiam in talibus motibus fundtntur , qui omnino certam ma- 
teriam pro objecto habent : quo ntroque intuitu irritum emnino efi , mo- 
tus aut fenfus obnubilare vel ftjiere , materiis , a quibus aut propter quas 
illi fiunt , interim vegletiis. adde §. 39. fub quo falutari monitu obfer- 
vato concedimus corrediiora opi.ita , dofique minori ad folum impctum 
non nmplius necefTarium compefcendum , theriacam v. g. aut eflentiam 
theriacalem cum e(T. millefol. & anodyna parca manu addita , itemque 
M. P. de cynoglotT vel hujus eifentiam , cum aliis. Ad externa , fpafmos 
refolveiria , pertinent fotus & linimenta , mufculis contraclis cum fpon- 
gia aut panno applicata, vel illitit ex ladte tepido vel decoclo herbarum 
emollientium pro fotu , pro linimmto vero olea liliac. violac. irin. 
lumbr. terreftr. axung. caftor. addito ipfo caftoreo , de quibus videan- 
tur Autores. 



5- XII. 



DECrfoLERA. 97 

§. XII. 

Superfunt fymptomata defecliva & atonica intercurrentia. Ad Virium 
Lapfum ipfamque Syncopem vinum multis expertum eft , pitifTatum , rbe- 
tianum prae ceteris , jam per fe, jam aqtia fra&ttm , jam aromatibus 
gratioribus roboratttm i de quo Trallianus multi , inquit, fola vini potione 
prxter fpem perkulum mortis evaferunt : qui magis appropriatum expetunt, 
puniceum, cydoniatum aliaque commendata habent, huc refertur aqua 
cinam. cydoniat. & bugloflata. Excitandi fcopo exteme laudantur fpiri- 
tuofa, aqua apoplect. v. g. & balf. vit. Excell, D. Hoffmanni, acida- 
que ut acet. rutac. bezoard. rub. id. quiu & urinofa foetidis maritat^ 
pro ren ats. 

§. XIII, 

«r 
Multa hucufque adclutfimus remedia choterae , ex cjuibus pauciora fuffi- 
cere poterunt perito practico , feligendaqup inprimis ea funt, quae plu- 
ribus indicationibus fatisfaciunt. Omnium verb legitimirm adhibendi mo- 
dum , juxta veram medendi methodum , fuademus & finguloium terri- 
peftivum ac opportunum ufum. Sub quo experientia veritatem Celfi ir- 
Sius moniti, quod nulli morfa mifiori momeiito futcurratw , atque ve* 
m cholersc, confirmabit» • 

t 1 n 1 i 



b$ttk Mfc+Pratf, .Tom. III, H 



<S8> 




.11 



J O A N, 



t x x v ii. 
J O A N. K M M P F, 

V E 

JNFARCTU VASORUM 
yENTRICULl 

Safiles 12,. Odobris |«i, 




JK * 



-« ., 



101 ) 



P R O OE M I U M 

Nlhil magis artis noftrjt faltttaris iucremento velificari, nec expeditio- 
rem patere viam ex labyrintho tot dijjidentium opinionum & hypo- 
thefmm emergendi , quam per gentiinas & accurate ader>iat<is obfervatio- 
%es , res ejl extra dubium pofita & celeberrimorum praclicorum conjenfu 
confirmata , prxprimis vero autloritate ill. Fr. Hoffmanni , in prxfamine 
differt. de modo morbos confignandi hunc in modum differentis : manaun 
profeclo , quin imo fierilem ejfe illam pathologiam , qu<e ex limpidis hifce 
ebfervatiouum fontibus , fuos non deducit rationum rivulos , & paucis in- 
terjparfis : fe unam de certo morbo accurate confignatam & cum omuibus 
circumjlantiis notatam hijloriam plus afiimare , quam mille laudana , arcana> 
£f? Jplendidijjimas medicamentorum compofitiones. Eidem opinioni fuum quo- 
que calcnlum adjecit folertijimus ille obfervator Georg. Baglivus , fedulo 
in pr.efat. oper. inculcmts : nullam prorfus & nobilijjima fcieniin exornan- 
d<e cf? curaudis homiuibus tdteriorem operam navari pojfe , quam fi prx- 
ftantijjima artis Jludiofi immenfo retro jam fatfas a majoribus nofiris obfer- 
vationes attenderent , novafque indies animadverterent c«? notarent. 

Hifce inductus rationibus confilium cepimus folidct fierilibus & inanibm 
fpeculationibus anteponendo ejufmodi thema pro inaugurali ut vocant dif- 
Jertatione feligendi , unde aliquid reAundaret emolumenti. Qxio quidem in- 
tuita fefe obtulit affecltts ille frequens , aft parnm cognitus , infartius fcilicet 
vaforum ventriculi ,de quo fermonem injiituere , vel ideo nulli dubitavimus > 
cum dttdtan fub parcntis in praxi v.iidicc. canefcentis ad Afclepiadeum ex- 
rrcitium manuductione , omnes hujus morbi ciratmfiantias y ejufdem pralu- 
tente experientia , mitopfia nobis adnotare licuerit. 

Ea igitur folummodo , qu& fenfibus percepimus , ubique chnonem iUum d. 
Jiacouis de Verulam. non fingendttm aut excogitandum , quid natura ferat 
aut faciat , fed inveniendum, fecuti , eadem tantunt indicavimus medica- 
menta , qu& experientia nofiro ajfeclui proficua comprobavit , adjetlis finml 
obfervationibus , quas tam in vivis corporibus , quam hocce morbo defunc- 
tis infiituimus. Annuat Divina clementia nqfiris conatibus, quo feliciter ce- 
iant , ac rei medica provehenda inferviant , illifque , quos maxime Jpe&ant P 
qualemcunque adferant ntilitatem! 

Ttt vero benevole Leilor , ut hoc quidquid efi opeUa catamo minus do~ 
Bo , ac fiilo forfan inconcinno confcripta , ferena fronte perlegas , enixe ro- 
gamus , idque cum ttta vobis benevolentia ultro fpondeat , eam dotliori tu<& 
difquifitioni fubmittentes , te infuper obteftamur , ut fi qu& emendanda , 
emendes i fi qua omiffa , fuppleat atque tuis obfervationibus ac meditatio- 

N 3 • wi- 



sos J. K JE M P F 17 

nibm ea , ad qiu a nobk via panditur , ulteritii profequaris ; quoA Ji fel 
cerit ;, erit y de qup nobis gratulemur , tibiqtte gratiaA perjolvamw. 



ANtequam ad ipfam morbi noftri pertra&ationem nofmet accingi.mus.,* 
a fcopo noftro alienum non erit, pauca de infarctuum generatie- 
nc praemittere. Corpus noftrum machinam e0e , ex itinumera tubulo- 
rum congerie ,? & diverfi.s per illos tranfmeantibus liquoribus , fluida 
continentibus , & fluidis m folidis contentis conciniiatam , neminem la- 
tet. Ar&iffimam vero effe fluidis cum folidis , ad eundem finem con- 
{pirantibus confanguinitatem , nec minus arclius ac animam inter & cor- 
pus intercedere vinculum ex efFeclu patetj uno enim male affe&o alte- 
rum prellb pede afficitur. Solida qux ad motus fufpiciendos & exferen- 
dos deftinata funt , motricibus & elafticis fibris inftructa , motu dilata- 
tionis $, conftric~tipnis fluida in prbem agitando , , eorum utiles partes 
in ufum fequeftrando : inutiles vero & excrementkias per congrua emutv 
ctoria eliminando , illa in jequabili & proportionata mixtione confervant. 
excedente ..vero aut deficiente motu tonico fluida a debita tempcrie de- 
fcifcent, & vitiofa condicione delinquentes , vice verfa folidis, quoruni 
.vigor & motus ab illis dependet , qualitatem a naturali fua indole de- 
.flcctemem ,'impriment. Tali modo acquilibrio inter contenta & cominen- 
c tia fublato , largus vifcerum oppilationum fons patet. 

$■ i* 

:Ut vero propius ad rem accedamus ~, ipecialius quje ad genefin k<=' 
fardhium concurrunt, adnotabimus. Eam hifce imprimis niti fundamen- 
tis , humorum nempe fpiffitudine , iutemperie & vaforum atonia aut 
crifpatura, jam fijpra breviter attigimus. Cum fanguinis conftitutio ad 
fpifiitudinem adeo inclinet , facile globuli ejus rubicundi adunnatur , plu- . 
nbus pundtis fe tangunt , coalefcunt, & vaforum minimorum eos tranfi- 
mituirorum capacitace majores venientes, in illis minus expedite crcu- 
lantes & hxrentes , infardtus & obftrudiones contrahunt. Cum infuper 
multae, quge ad fpiffitudinem contribuunta exjftant caufw, tanto citius 
idcm affe&us prolicitur, Harum .ex clatfe abundantja fanguinis, fi ni- 
mia mole obruit cprpus , vafa fupra modum diducuntur, cohaefio fibra- 
rum debilitatur & oum ita m. fanguinis refiftentia vaforum readio- 
nem fuperec , liber & aequabilis progrelfivus motus intercipitur , fanguis 
nec,,debite mifcet,ur # , nec a fordibus depuratur , fed moras neclere coac- 
tus lentus & impurus, corpus fimul cacochymicum efficit. 

•Pur 



DE INFARCTU VENTRICULI. 103 

Purpureus hic latex eeu fons omnium fecernendorum humorum , (i 
labem accipit, oranibus reliquis humoribus, ipfam adfpergit. Ica tcm- 
perato blando fucco viduatus , partibus nutriendis fufficiens genuinum 
pabulum denegat. 

Cum particulse ejus' perenni & jugi motu effcetae & excretse, gelati- 
nofa balfarnica lympha non refarciuntur , nec non ob deprelfum lau- 
dabirem fpirituafcentiam rofcido illo , & defoecatiilimo nervorum liquo- 
re contaminato , fibris elafticis vigor derogatur, fyftalticus & dialtalti- 
cus motus, cujus beneficio mafla fanguiuis conquaifari , atteri , depura- 
ri, & fluida confervari debet , fufflaminaturj cum hinc venuhe viri- 
bus fra&is fluidum craifum propellere nequeunt , ftagnationes fiifcitan- 

$. III, 



tur. 



1 



Porro j^irpura noftra vitalis acri fucco , hafurse infefto fcaturietts mem- 
branofo-nervofas partes vellicando crifpaturas aut fpafmos proritat , qui 
vafa anguftantes fanguinem cum impetu protrudunt , aliifque in locis 
ejus accumulationem & ftagnationem caufantur. Infimul vero fecun- 
dum legem illam microcofmicani , quod atonia fpafmorum comes fit 
indivulfus , tonum debilitatum poft fe relinquunt , qui una cum fpaf- 
mis & fequentibus fuos debet natales. Quando nempe fibris mufculari- 
bus , ob Iargiores hsemorrhagias , aut graviores morbos perpeflos , in- 
natus elater fubtrahitur , aut fluidum nervorum per v. g. aniroi pathe- 
rnata in irregularem abripitur motum , & hifce fibris motum detrahen- 
do , aliis nimis intenfum , vel figiditatem conciliat , vel materia cauftica^ 
lancinans haufta five a peripheria intra corpus retroprefla , id quod ir» 
cutis defccdationibus '& effiorefcentiis &c. folemne eft ; nervos vafa cir- 
cumligantes ftimulando ad fpafmodicafn contraclionem invitat. 

Denique fpafmi , dum renUm , hepatis , eutis tubulos ^ionftringunt ., 
excrementa crafla, biliofa , tartarea , fulphureo-falina retinent , & kafi^ 
fci ipfis novum femper pabulum fuggerunt, 

§. I V.- 

6um afTeclus hi , tonl nempe alteratiories & fluidi cfepfavatio valde 
hiter fefe fordrientur , unufque ex altero fluat §. 1. jundis viribus tan- 
to promptius morbum huncce lentuni acceffunt. Uti vero aifectus hi 
infarctus procreant , ita & hi vice verfa illos non folum largius profe- 
runt , fed tyrannidem etiam exercent diriorem' , & novos irigignunt 
irifarctus , qui ultefiire fernper agenteg radfces ,- morborum fiunt fera- 
eiflimi , quia vias maflse languinis obftruendo , ejus motui progrefiivo 
sequabili dbicem poriunt , & ut noftra quidem fert opinio , fjepius ali- 
^uid materije mfartieiitis , mabe indolis, quaridoque ferrnencefcibilis fan- 

gwixu 



J. R JE M P F t, ' 



104 

guini immifcetur, vafa etiam ob nimiam in ipfis incarceratam , corrup- 
tam , vifcidam colluviem non debite irrigantur, verum exficcantur/ , Ifc 
ad vitia modo dicta procliviora evadunt. 

$. y, 

Pro differenti obftruentis g.enfo , pro diiFerenti fubjetti natura, pro' 
differentibus partibus obftruttis , & infar&uum effectus differunt. Sangui- 
nem ftagnantem extra motUm pofitum peregrinam induere naturam , & 
pro requietis gradu , aut varia , qua antea gaudebat indole , magnope- 
re confiftentia variari , fatis fuperque cohftat ; ftepius enim fluidis ex- 
halantibus , & a vifcidis craffis feceden,tibus in hlamentoib polypofurrl 
abit concrementum , quandoque in tenlx glutinpfum tophaceum ,congiu- 
tinatur, quod nobis non folum infpcdione cadaver.um compertum eft , 
fed etiam segrotis maio hypochondriaco , haemOrrhoidibus ,*calculo & 
atthritide laborantibus , fi radicali fubaufcultaverunt curae , talibus con- 
cretionibu.s carnem referentibus, & gypfea materia, immo calculis for- 
matis permultis fine quidem abfceffu aut dolore in hypochondrio pecu- 
liari , qui calculorum felleorum excretionem comitatur, per anum ejec- 
tis , fanitati reftituti funt ;' vide caf 1. 2, 3. 4. Quae phasnomena , nifi 
certuni fecerunt , arthritici morbi & calculorum mineram plerumque iu 
infimi ventris vafis delitefcere , ex quibus pncterlabentes humores hu- 
jus cenfus moleculas abripiumt , eas verfus renes pracdifpofitos transferen- 
tes , eorum tubulis impingunt, & calculum formant , aut vafculis &• 
glandulis' .articulorum lsevigationi infervieiuibus infinuantes arthritidem 
provocant. Haec fenteritia & inde corroboratur , quia hi morbi fempec 
fere cum h&morrhoid.um malo nupti funt , & quia facillime nephritis 
inarthritiden^&hsec in illam transformatur,urina quoque arthriticorum poft 
moram fabulum deponit, & tophacea concrementa circa Jigamenta mem- 
brorum generantur, Hilce vero non excludimus alios calculorum gene» 
rationis modos ab ill. Fr. Hoffht. in dijjertaiujne oiferv. £5? cautel. prac- 
tic. in curat. calculi exhibente , de/criptos : ex fanguine nempe plerum- 
que , uti credimus , ob impeditum circulum in fyftemate venae porta- 
rum , in renum vafculis congefto & ftagnante , eorwn tonum debilita- 
ri , & hocce irleo ticri, ut fecretione difHcilius procederite, mucidae, ter- 
reftres , falinsc particula* coeant, five ob renum fubftantiam, ab apO- 
ftemate vel ulcere lsefam , calculis materiam .fuppeditari. Et fequentem 
obfcrvatioiiem noftram' huc pertinere arbitramur j quod illis , quibus in- 
far&us ex fcabic retropulfa inferuntur , plerumque fingulari nervorum 
tlebilitati obnoxii fint. 

Cum juxta lllud Hippocratis di&um , corpus a forpore, natura a 
natura ; temperamenturh a tcmperamento dilfexat ', mutationes in ipfis 

coh- 



D E INFARCTU VENTRICULI. k>c 

contingentes varie modificentur , necefle eft. Tali modo eadem cnufa 
morbifica pro divcrfirate fexus , setatis, tcmpcramenti, vitae generis , & 
cunfuetudinis prrquam dillidentia exferit fymptomata. Quae quidem uni- 
co illuftrare exemplo liceat. Ex crebriori & certa oblervatione nobis 
innotuit, illos qui calidioris funt naturx, corporis naturam ftr clam , & 
fibras tenfas pollidont , temperamenium nempe cholcrico-melancholicum 
& melancholico-cholericum , faepius magnae molis inf.uctus in abdomme 
abfcondere , pauca inde perfentientes incommoda ; hoc vero malom , 
fi femel excitatur , illos eo citius , quo promtiores funt ejufmodi tem- 
peramenti actiones , mifere apop'exia &c. jugulari. 

Non aliter fe res habet cum diverfitate partium infar&u affectarum , 
quae pro variis, quibus dicatse funt fun&ionibus ; pro vario fitu , & cum 
aliis vifceribus nexu, varios cauiantur efTe&us. 

§. V I. 

Infarctus primariam fibi fulciunt fedem in fyftemate vense portac ob 
rationes a cl. viris Stahlio & Frid. Hojfmaimo egregie traditas , quia ni- 
mirum ob defe&um valvularum, & poft tot perpetratas fecretiones fan- 
guinis fpiffi , in hac vena tardior eft progreflus , & hac ratione vel le- 
viilimis caufis accedentibus, illa hunc morbum concipere poteft. Ejuf- 
dem profapise vafa , ventriculi & inteftinorum membranas perreptantia , 
iifdem fatis potiilimum obnoxia funt , quia hoc volumen prae aliis vif- 
ceribus fufcipiendo irregulares motus , fpafmos, laxitatem , ratione inge- 
ftorum , & fingularis cum cute & aliis partibus confenfus , quem cl- Ba- 
gliviits perfpicue demonftrat in Tra&. de fibra motrice cap. 9. & 10. fub- 
jeclum eft. Vafa inteftinum re&um decurrentia, fub nomine h?emor- 
rhoidalium venientia, prsecipuum in fovcndis infar&ibus fibi vindicant 
locum , tam ob hujus inteftini molliorem ftru&uram , quam ob vafo- 
rum perpendicularera afcenfum , & a corde remotiorem diftantiam , quo 
ctiam fit, ut cum tam facile in iis nidulentur infar&us , plerumque aliis 
partibus ad hoc malum prsebeant fundamentum. Eodemque jure uteri 
tortuofa vafa ad ciafTem hanc pertinent. 

$. VII. 

His omnibus pofitis , in aprico erit ratio, nec amplis indigebit do- 
cumentis, quod totus fere morborum apparatus ex infar&ibus incuna- 
bula trahere poilit , & provido medico incumbat, imprimis in chroni- 
corum curatione femper has qufmdoque abditas caufas refpicere, nifi 
morbum palliative aggredi velit. Enimvero faepius morbi caufa in abdo- 
mine latet , qux vero Tragccdiam in remotis partibus , capite, pe&ore 
ludit , & variis fcenis , cephalalgia , adfe&ibus foporofis , apoplexia , epi- 

Difput. Medico-Fratf, Tom. III. O lep« 



to£ K JE M P F F, 

lepfia, afthmate, fcorbuto , nervorum adfectibus, febribus intermltten- 
tibus apparet, quse non ceifibunt, nifi vera tollatur caufa , id eft , nifi 
obftructiones curfui fangumis viam prsecludentes referentur & ita im- 
pediatur, quo minus fanguis fpiflus acri materia refcrtus Verfus diifitas 
etiam partes regurgitet , aut urgeatur. Perfaepe enim experientia edoc- 
tus, quod omnes enarrati morbi vel effiMciifimis remediis non ceiferint , 
infarctuum vero minera mirando modo per alvum & urinam excreta , ple- 
narie propulfati fint. Quando cum aliis morbis complicati funt , eornm 
nutritioni novum femper fomitem fuggerendo, illos perquam rebeUes red- 
dunt ; hac ratione luem veneream vel praeftantiifimis in hujus generis 
morbis remediis & dexterrima manu, aft in caiTum propinatis, non nifl 
infarctibus eradicatis exftirpatam fuitTe vidi. 

§. VIII. 

Generalioribus de infarctibus praelibatis ad fpecialiorem , infarctus fci- 
licet , qui vafa ventriculi occupat, pertractationem devolvimur. 

Eft autem ille coacervatio fanguinis plus miuufve fpifii in vafis ven- 
triculi, aut a diflitis partibus congefti , aut ab aliis ipfi ibidem moram 
& ftagnationem inducentibus caufis dependens, & faepius vomitu cruen- 
to fe determinans. 

§. I X. 

Hoc affectu detenti tenfiones, prefiiones & dolorem gravativum in 
ventriculo fentiunt , ac fi pondus moleftum illum oneraret, uti una cum 
duritie , quae & digitis ibi palpari poteft , nonnunquam cefophagus con- 
ftringitur, hinc dirficulter deglutiunt , & bolus faucibus Jiaeret , fre- 
quenter fingultus pertinaces, & fodae per intervalla recurrentes affligunt , 
fubinde palpitationes cordis & anxietates prsecordia occupant , & cardia!- 
gia periodum fervans , aegrum mifere excruciat, vertiginofe perturbatio- 
nes & dolores obtufi ciput aggravant, admodum familiares funt cona- 
tus irriti ad vomendum, aut vomitione* actuales crebriores cum rejectio- 
ne muci tenacis , ftriis & grumis fanguinis intermixti , quandoque feri 
limpidi, imprimis tempore matutino contingentes , nonnunquam fauces 
fpirant fcetorem ipfi aegroto admodum taediofum , modo os eft nimis fic- 
cum , modo ptydifmus periodicus infeftat. Nunc appetitus dejectus & 
ciborum faftidium, nunc nimis eft auctus , femper fere alvus eft adftricta 
& urina incocla , tenuis , pallida mingitur, in viris ut plurimum moli- 
mina haemorrhoidalia , in fcctwinis ataxia menfium alternatim concurrunt, 
per complures interdum annos hae moleftias afHigunt, & plerumque 
hunc in modum terminantur : ex improvifo contrahitur corporis fuper- 
ficies , extrema frigefcunt , inferiora fpaftic* contracturae, execcent , & 

al- 



DE INFARCTU VENTRICULI. 107 

alvum firmiter conftringunt , corripft anxia praxordiorum arctatio , hif- 
ce accedic naufea , conatus ad vomitum , & denique periltalfi invcrfa , 
fanguis aut floridus aut piceus nigt icans , grumofus eructatur. 

§. X. 

Morbum noftro optimo jure hypochondriacum appellari pofle, tum fitus 
circa hypochondria,tum fymptomatum ejus,maximam partcm cum illis, quae 
hypochondriacis adfcribuntur, convenientia, fufficienter comprobant ; vulgo 
ctiam fupra recenfita hoc titulo infigniuntur. Culpa vero in lienis, he- 
patis obdurationes rejicitur , & ventriculo folummodo atonia & acidum 
tribuitur i morbi vero noftri decurfus & exitus , vomitus cruentus aut 
in falutem aut mortem tendens, fymptomatum , quibus incedit perdilu- 
cida & definita intervalla fervantium diritas , & contumacia , potiffimum 
vero infpectio cadaverum , hoc morbo defun&orum luculenter arguunt, 
& ventriculum asque ac alia vifcera infarctus fufceptibilem exiftere. Equi- 
dem verum eft, quod acidum aut faburra vitiofa in ventriculo ftabu- 
lans, & mora cauftica reddita, fatis atrocia poft fe trahat fymptomata , 
fed haec medicamentis corrigentibus & evacuantibus adhibitis, ad tem- 
pus faltem ccfTant ; id quod in noftro afredtu longe aliter evenit, cum 
nihilominus eodem tenore perfeverent, & morbo in majori gradu con- 
ftituto vel leniter ftimulantibus evacuantibus femper potius exafperen- 
tur , quam mitigentur ; nec de acido infuper fufpicari liceat, cum hu- 
jus indicia ructus acidi, dentium ftupor & crebrioribus vomituritioni- 
bus rejecti muci odor & fapor acidus , tantum non femper deficiant , 
aut fi fimul coineidat , aut ex morbo generetur , fymptomata magis cx- 
acerbet. 

§. X L 

Nulla eft setas , nullus fexus , nullum temperamentum , nec uilum 
vitse genus , in quod non fseviat dirus ifte morbus. Notabilia enim no- 
bis occurrerunt exempla de infantibus omnibus fupra enumeratis mole- 
ftiis cruciatis , qui vero alio morbo fuperveniente plerumque mortui funt. 
Uniciim tantum adponere cafum liceat. Infans circiter 6. annorum , cre- 
brius ardore ventriculi , cardialgia vomituritione & reliquis indicatis ve- 
xatus fymptomatibus , variolis corripiebatur benignis , quibus apparen- 
tibus fymptomata multum in modum exacerbabantur , tandem fexto & 
feptimo die variolis retrogreffis dolores morte flnivit ; aperto cadavere 
vafa ventriculi imprimis pylorica atro glutinofo polypofo fanguine admo- 
dum repleta diftenta fefe manifeftarunt , una cum fcirrhofis obdurationi- 
bus & ftigmatibus inflammatoriis. 

Sexus fequior , ad infardus ventriculi fufcipiendos magis accommo- 

O % dus 



io8 K E M P F F , 

dus exiftit , ob menfium negotium ex leviilima caufa interturbatum y 
quod deinde reftrictionibus verfus fuperiora & infarctui ventriculi anfam 
dat , nec non ob ejus fenfibiliorem & debiliorem corporis habitum. 

Nulli temperamento noftrum morbum parcere & experientia & ratio- 
ne nobis conftac ; de quolibet enim temperamento hocce morbo affe&i 
ad nos venerunt. 

Temperamentum melancholicum quidem ad obftrucliones vifcerum iii- 
gignendas prae aliis primo ftatim intuitu inclinare videtur ob ejus fan- 
guinis fpifliorem conftitutionem ; quando vero fimul vafa capaciora , ha- 
bitus corporis ftri&ior , fibrarum denfarum, ficcarum tenfio confideran- 
tur , patefcet , quod vafa , cum non tam facile a tono fuo dejiciantur, 
renitentia fua firmius fanguini majori mole irruenti refiftere poffint. 

Non minus plegmatici corporis laxior & mollior ftrudura ob langut- 
dum inde procedentem fanguinis circulum ad lentorem humorum con- 
trahendum, proniilima eifet , nifi torpidi temperamenti hujus animus 
tranquillus ad neutram partem propendens aequipollentia fua praeter om- 
nes in aequilibrio in corpore confervando excellerec , & fanguis aquofa 
portione fatis dilutus coagulum impediret. 

Aliter fe res habet cum cholericis , qui partes folidas quam maxime 
ftrictas , tenfas, fenfibiles & fluidas calidiores poflidentes , hanc ob cau- 
fam fanguinis progreffum vegetiorem , & fecretiones & excretiones promp- 
tiores experiuntur ; animi vero pathematibus , quibus nihil eft aptius ad 
ftagnationes concipiendas , dediti funt. , 

Temperamentum fanguineum , quod medium quafi inter cetera fer- 
vat , texturam habet moderate ftrictam , vafa & nervos exiles , & me- 
diocriter tenfos & fenfibiles , fanguinem floridum & fluxilem , omnes 
functiones in corpore placide abfolvit , animus autem ad viciflitudinem 
& voluptatem proclivis prompte varios errores corpori noxam infeien- 
tes committit ; fimul etiam ftructura ejus minus firma , relaxationi, fpaf- 
mis , circulo fanguinis inaequali , & ita morbo noftro obnoxia exiftit. 

Etiamfi nullum temperamentum fit , quod non ad infardus generan- 
dos indifcriminatim fere aptum fit , nihilorainus multum inter fe difli- 
dentia fymptomata proferunt, & pro varia machinse ftrudlura effectus 
vario modo modificantur , §. ^. robufti , qui victui duro adfueti funt, 
& corpus laboribus exercent , minus ; illi vero , qui vitam fedentariam 
otiofam tranfigunt, nimiis lucubrationibus incurvato corpore vacant , 
fk legibus dixteticis nimis ftridlis fefe anxie adftringunc, & vidu tene- 
ro ftuuntur , huic affedui magis fubjecli funt. 

Qiiid mirum , cum corporis noftri ftrudlura ita fit comparata , ut 
motui vix fuperfedere pofllt , prima etiam lex de pane in fudore faciei 
vefcendo , quse nobis impofitaeft, eo fpedtet? Cibis vero eupeptis, 
ventriculus fegnis & debilis efficiatur , infuper infardu ventriculi labo- 
rantes illos , qui compa&se funt fubftantise raelius ferant 'i Hipp. libro 



DE INFARCtU VENTRICULI. icf> 

de vi&u mutationem lccti de duro in molle, ex malis in boJia, no- 
xium , & eos, qui cibis conco&u facilibus utuntur , brevioris vitae au- 
tumat. 

§. XII. 

Caufam proximam infarctus vaforum ventriculi conftituit fanguinrs 
magis aut minus fpiffefcentis & peregrina qualitate inibuti , per ventri- 
cujj vafa tardior progreffus & ftagnatio , cuju& mole vafa ventriculi ma- 
gis quam par eft , dilatantur, nervi vicini premuntur, vell.jcantur , & 
fpaftice contrahuntur , fibrae mufculares ad motrs irregulares concitan- 
tur , unde motus periftalticus pervertitur , nauieae, vomituritiones , & 
vomitus excitantur , gula conftringitur , & ex illa lympha & mucus 
eliditur, nervorum villis , aut contra&ione aut diftenfione ulterius tenfis 
& irritatis , dolores varii, fodae , cardialgiae excitantur. Qiiando fimul 
ad confenfum, quem ventriculus cum diaphragmatis , cordis, capitis &c, 
nervis habet attcnditur, rcliqua fymptomata , palpitationes cordis , ruc- 
tuum explofio , veroigo , alvi obftructio pertinax , urina pallida expli- 
catu haud difficillima erunt. 

Nec minus in cenfum hic venit liquor gaftricus , qui ex fanguine im- 
puro emulfus , & temperatam fuam diathefin exuens, enarratas moleftias 
concomitanter producere aut exafperare poteft. Si tandem vafa non fo- 
lum fupra fph?eram elafticitatis diftenduntur, fed etiam liquido nerveo 
ad copiofiorem adfluxum invitato & fanguine acriore exitum affeclante, 
convulfo & inverfo ventriculo fanguis ftagnans evomitur. Accumulatio 
ifta & incarceratio fanguinis in vafis ventriculi potiilimum a menfiurn 
ataxia & haemorrhoidum fluxu aut nimis imminuto , aut plenarie fup- 
preiTo propullulat } in horum enim alveolis fi fanguinis circulus praepe- 
ditur & ftagnat, alia verfus vifcera & quidem illa, quae minimam re- 
fiftentiam habent, dirigitun & fi hanc in ventriculo invenit , in ipfius 
vafis moram neclit. Sanguini hsemorrhoidali, ad vafa ventriculi tanto 
magis iter eft patulum , quanto ardliorem confpirationem amborum va- 
fa fovent : vena enim haemorrhoidalis aut ex fplenica provenit, aut ex 
mefaraica magna vel earum bifurcatione nafcitur ; fplenica coronariam 
& gaftricam dextram ventriculo largitur ; infuper venae hacmorrhoida- 
lis ramus , fecundum Winsl. haud obfcure cum ramificationibus ven* 
gaftro-epiploicic finiftrse & mefaraicse magnsc ramo communicat. 

§. X I I L 

Indc liquet fanguini hsemorrhoidali breviorem illuc patere viam , quam 
per vafa brevia , per qux fanguis , poltquam per fplcnicam venam lie- 
nem intravit , & infarfit , in cavum ventriculi protrudi & vomitu cruen- 
to rejici perhibetur. Ut vero taeeam obftacula , quibus hic modus in- 

O 3 >n- 



iio K E M P F F, 

tricatus eft, hsec tantum pro fententia mea ftabilienda adiucam , quod 
netnpe aporto corpore hocce morbo dcfunclo, quandoque lien fanus & 
illibacus deprehendatur , & enumeratae moleftiae vomitum cruentum an- 
tecedentes, per fat longum tempus antea in regione epigaftrica perfen- 
tiantur, nec tum durities nec tumor, qoi tamen liene oppilato appa- 
ret , deteguur. Circulum illum magnum , quem fanguts hxmorrhoida- 
lis per Uenem circumfcribere debet , du bium reddunt Dieuierbrocl^m , Boh- 
nita, BartholiniK & Lowerus. Et per vafa gaftrica vomitum cruentum 
Cclebrari , contendunt ThcoJorus Craanen & BLvicl^irdns. 

Hifce vero non negamus , meatui fangoinis per lienem obice pofito, 
illum fymbolum fuum ad noftrum afFectum conferre ; p-aecipusc turbis 
vense portae inferioris fimul concurrentibus , non aliter ac valis ventri- 
culi obftrudtis partes vicinae, lien , hepar, pancreas &c. eadem fata 
fortiri polfunt. Cum hypogaftrica vafa , qusc arvum muliebre irrigant, 
proximam cum hsemorrhoidalibus habeant adfinitatem , illis obftructis, 
horum canale facili negotio labes affluit. 

Hoc adhuc de fluxu hsemorrhoidum tenendum , quod cum major pars 
hacmorrhoidariorum valetudinarii fint , ipfos ab infarctu vaforum ventri- 
culi non immunes effe , rite eti<mi fanguine ex ani venis profluente, 
fiquidem uberior experientia nobis ftitit segrotos infarctu ventriculi la- 
borantes , qui fub fluxu hoc ut ut ordinato vomitum cruentum vel hae- 
moptyfin experti funt j nec fymptomata femper fluxu quamvis copiofe 
contingente , mitigari probant Hildesheim , fpicileg. de morbis capitis, Clau- 
din confid. 89- Montani Confil. 264. In haemorrhoidibus enim ut pluri- 
mum latere anguem fub herba, & vel in ipfis quibufdam venis hse- 
morrhoidalibus vel mefaraicis ramis delitefcere obftru<5tiones, reliquae maf- 
fae fanguinis viam praepedientes, & ita ad exitum difponentes experien- 
tia certi facti fumus, cum aegroti , quibus hyemorrhoides , quamvis or- 
dinate fluebant , nihilo fectus diris vexabantur fymptomatibus, remediis 
vero contra obftru&iones ufurpatis , & horum efEcacia polymorphis con- 
crementis per anum exoretis , limul & hxmorrhoidum excretione & mor- 
bo liberati funt. 

5. XIV. 

Congeftio & fubfidentia fanguinis eo certius & chius in vafis ven- 
triculi invenit locum , quo magis eorum vis motrix fyftaltica fracta eft, 
debilitato enim vaforum tono , facilius appulfui fanguinis & dilatationi 
cedunt, & inertiora fufficienti tranfpreilioni non fatisfaciunt > 

Multa funt , quae ventriculo , ejufque vafis robur & vigorem dero- 
gant , ex horum cenfu fe offerunt. 

1. Cibi vel majori quantitate , vel vitiofa aut nimis diverfa qualita- 
te, quam periftalticus motus fubigere potcft, ingefti, qui confequen- 

ter 



DE INFARCTU VENTRICULI. iii 

ter in amurcam fermentefdbilem , pituitofam, flatus refoluti , canalcm 
alimentarem hic fupra metas expandentes, ibi conftringentes ncrvos & 
vafa prcmcntes, diftrahentes, & ipfis crifpaturam infcrentes, non folum 
laxitatem , fed etiam fanguinem ubique tranfire neluentem, aut fubfi- 
ftere, aut nlia loca petere faciunt. Quam noxios enim effedtus flatu- 
lcntia in noitro corpore fuicitare pollit, cohors morborum , qui ipfi 
natales debet luculenter teitatur. 

2. Aquarum calidarum , mineralium , quae egregia alias ad fanguinem 
diluendum , fi debita portione adhibentur, remedia iunt, liberalior in- 
gurgitatio. Hoc enim fit , ut ventriculus cum inteltinis diltcndatur , 
debilitetur & flatus generentur , fimul liquor g<iftricus , ad fanguinem 
fluxilem confervandum , aptiilima lympha perpetuo diluvio abnpiatur, 
& corpori detrahatur , & quandoque limus prvccipicatus relinquatur. con- 
fer Bagl. differt. I. de morbis folidorum p. 416". 

Laxantia repetitis vicibus propinata eofdem , immo graviores exfe- 
runt effedtus, perniciofiilime vero laedunt purgantia & vomitoria incau- 
te fumta, quae primas vias non folum vehementer concutiunt, vires at- 
terunt , exhauriunt, fed etiam littus arrodendo lympham profufius eli- 
ciunt , fanguinem ea orbant , fpiifioremque reddunt, & hunc in modum 
morbo noitro proximum aditum prsebent. Teitem habeo cl. Hoffm. in 
cap. 3. de morbis wfantum ita diiferentem : ,, Ssepiifime quoque fit , ut 
,, crebrior laxantium multoque magis incautus purgantium ufus commo- 
„ dam huic malo occafionem fuppeditet , idque non tantum in infanti- 
,, bus , fed etiam adultis obfervare licet , quippe qui, fi quid gravativi 
„ fentientes purgantibus fuerunt traclati, non modo intolerabiles ven- 
,, tris dolores , verum etium abdomen tumidum & inltar tympanitico- 
,,rum inflatum fscpe obtinuerunt , ut poftea fcnfibilis alimentorum ca- 
,, nalis in ftatum naturalem dirRcillime potuerit reftitui ,,. 

Egregie quoque hsec confirmat & illuitrat cl. Boerhaavius in pr&- 
Ip&ionibus academicis ab iU. Hallero editis vol. I. §. 69. hifce verbis : ,, I- 
„ gnari medici fscpe laetantur muco expreifo vi acrium purgantium , fa- 
„ cinore patrato, qliod falutarem artem non decet,,. 

4. Abforbentia terrea , quando largius contra acidum porriguntur in 
magma craflum abeunt motui minus parens , cujus onere ventriculus 
gravatur & elater labefa&atur. 

f. Naufea conctpta prxprimis fuperingeftis alimentis, qua nihil citius 
motum periitalticum invertit. 

1 §. X V. 

Porro inter ea , quae morbum noftrum provocant, admodum efficix de- 
prehenditur corticis peruv. ufus praepofterus , quo fopita febre , facpius 
fanguinem fpiifum & m vcntriculo itagnantem pro piimaria caufa agnof- 

cente, 



iia K JE M P F F, 

cente , fomes febrilis fub motibus praeternaturalibus magis exa!tatus in- 
tus retinetur , obftru&iones pertin.iciores redduntur , & adftringente , 
qua poliet virtute hic cortex , fanguis craflus in vafis ventriculi inclu- 
d tur j fufius hoc teftutur d. Hoffnann in med. confnltutar. tom. 3. 
cafu 9. huncce de hoc remedio fermonem faciens: ,,Habent equident 
,, id omnia febribus pellendis petuliarirer deftinata, ut impetuofis illis 
,, partium folidarum commotiombus moram injiciant, fpafmofque com- 
,, pefcendo, febriles paroxyfmos prompte & efficaciter fufpendant. Dum 
,, vero id agunt minime pro fanitate funt , neque illam prseftant , inte- 
,, gram, quia caufam morbi effeclricem , & materiam , quac in vitio eft r 
„ non deftruunt : neque eam foras e corpore amoliuntur, adftiingente 
,,enim, quam habent facultate , tubulos vifcerum jam per fe male af- 
,, fe&os anguftiores, ftrictiorefque efficiunt , quorum coarctatio impedi- 
,, mento eft , quo minus corruptus humor a finceri fanguinis commer- 
j, cio dimovendus commodam exeundi viam inveniat ,, 

Quamvis Mars pro alexipharmaco hypochondriacorum & panacea ca- 
chexiarum venditetur , nihilominus & generationi & confirmationi mor- 
bi noftri admodum lenocinatur. Nifi enim fufpenfa manu & fanguine 
fpiflb nondum firmius in vifceribus impaclo propinatur , ftjptica limofa, 
quam cuftodit , terra & qua etiam ejus prscparationes turgent , ven- 
triculum aggravando , vafcula conftringendo , magis exficcando , fpaf- 
mos augendo , fanguinem fimul incraflando , tantum abeft ut infarctus 
tollat , ut potius eos adeo confirmet , ut vix referari poffint. De am- 
biguo hujus effeclu legi meretur JD. D. Juncker in confpe&u therap. 
gener. tab. 9. §. 12. n. 7-8- & Pmarol. pentec. obf 32. Eadem , imo 
pejora przeftant faturnina conltringente , & incraflante , & exficcante 
fua indole. 

Huc etiam pertinent opiata , narcotica, quse tetro vaporofo princi- 
pio , liquido nerveo infenfo, elaterem partium imminuunt , crafin hu- 
morum deftruunt , & ftagnationes prsecipue in ventriculo provocanr, 
Hoc confirmat cl. Hoffm. in cap. 7. de venenis foporiferU: ,, Agunt ma- 
,, xime fulphure vaporofb & graveolente in nervofas ventriculi & in- 
,, teftinorum membranas. Sicut enim omnium remediorum vim & efH- 
,, caciam fuam primo & proxime ventriculus cum inteftinis experitur, 
,, ita eo magis id circa validiora , & quae penetrantioris funt naturse 
,, medicamenta, obtinet ,,. 

Spiritus vini nimia quantitate fumptus, & potus frigidus, corpore 
calente ingcftus , nec non ictus regioni vcntriculi infli&i , uti quando- 
que ftafin inflammatoriam inferunt j ita facpius fanguinem in vafis fut 
pendendo , ipfi coagulum inducendo , crifpaturam & fubfequentem re- 
laxationem inducendo, chronicum malum ventriculo accerfunt. Idem 
ferc piacftant alexipharmaca ac fudorifera, quse orgafmum , congeftiones 

in- 



DE INFARCTU VENTRICULI. 113 

irnhjcuilt j & fluido difftato, denfns globulos , contactuum rationc au- 
cla, hfmutuam cohxlionem ruere faciunt. 

§. X V L 

Tandcm filentio non 'cft prxtereunda obftrrcVo glanJularum mcfa- 
raicarum , five fic dida atrophia , quse etiamfi infantibus iblum adfcri- 
batur, rtih lominus expcvientia furfragante manifefta vcfligia relinquens, 
adultis non raro clandeftinas infidias ftruit , & foccunda morborum in* 
tricatorum mater exiftit. Glandulis enim mefenterii in magnos tumores 
cxcrefcentibus , vafa vicina Comprimuntur , & quod prinvirium eft , fa* 
brica chyli ceu fanguinis fcaturigine deftrucfa , chylus minus defxcatus, 
incomplctus elaboratur , inde fanguinis pcrennes confumptiortcs non rc- 
ftrciuntur , fccrctiortcs & excretiones vacillant, & humorcs fpiifi impu- 
ri vufis ingenerantur , & iimul variis tumultibus , fpafmis , relaxationi- 
bus , flatibus & vermibus , qui utplurimum atrophix affociati funt , cotl- • 
currentibus , eo promptius ad infardum ventriculi via ftruitur. Pluri- 
bus hs;c profequeremur ; fcd fulius de hac materia & morbis ex atro- 
phia oriundis , hac ipfa in cathedra forfan fuo tempore difceptabitur. 

§. X V I I. 

tflc 

Prognofis ex divcrforum Ifraduum, quibus iiofter adfectus inceditj 
defcriptione, formatu facilior erit. 

Primum grudum conftituit fimplex fanguinis floridi congcftio verfus 
ventriculum , cumprimis utero gercntibus contingens , & quae aut fpon- 
te aut vomitu cruento feliciter peracto mox evanefcit, aut vena inpe- 
de incifa derivatur. Vc hocce varia proftartt exempla apud EtttnuHerunt 
tom. 2. p. m <?f. Bartholin. hiftor. anat. c. 1. obf. 19. a. n. c.»de- 
cur. 1. anno 9. 10. obfervatione 6-20. 

Sccundum gradum fiftit fanguis fpiifus per vafa ventriculi debilitata 
tardius circulans , qui medicamentis convenientibus attenuatus & hete- 
rogeneis particulis per urinam , alvum & cutem excrctis , nec non caufa 
primaria, Gcubi in infimo vcntre hacret , remota , brevi temporis lpatio 
tollitur , & raro ad vomitum crucntum pervertit. 

Tertius gradus exhibet fanguincm ftagnantem , v&llicanre materia im- 
butum, & vafa magis expandentem. In hoc gradu dok.es magis funt 
cxafperati, pcrpetuus fere ad vomitum adeft conatus & crcbrior cardial* 
gite cum fpafmis reditus , & vix aliter , quam vomitu cruento termi- 
natur , qui vcro fub ufu medicamcntorum convenientium cum eupho- 
rii abfolvitur. Confer. Hadhftetter Decur. 2. cafu V. A prarcedentibus 
in co difcrcpat , quod qui in hoc gradu funt ccnftituti , vix ac ne vix 

Difput. Medko-Pracl. Tom. III. P qui- 



iH K E M P F F, 

quidem falina , gummata, mulco minus acriora , nifi cum fummis ango- 
ribus perferre valemt. Facile in hydropem, hecflicam abit. 

Quartum gradum abfolvic diuturnior fanguinis ftagnatio , ejus ad pu- 
tredinem proclivitas , ipfa corruptio putredinofa , nec non vaforum ple- 
naria a tono remiilio, & vifcerum ftatus fcirrhofus. Optime dijudica- 
tur hic gradus ex pr?egreffis crebrioribus evacuationibus materije nigro 
piceae, icctidae , praefentibus vomicibus enormibus , doloribus fatis acu- 
tis , virium Unguore , & ru&ibus fcetidis, brevi plerumque vitae impq- 
nit finem. 

|. XVIII, 

Hifce addcndum 

i. Faeminas viris citius , menfium fluxu revoca^to, hocce morbo li» 
berari. Confer Hippocr. fetl. 5. aphor. 32. Celf. I. 2. cap. %. 

2. Infantes , quocunque alio morbo accedente , eidesn, pracgreiTo vo- 
niiiu cruento , plerumque fuccumbere. 

3. Vemriculum tali modo affectum , fi alius morbus concurrit, faciU 
lime inflammationem funeftam fufcipcre. 

4. iEgrotos hoc malo detentos , (i in febrem iuciderint intermitten- 
tem, adhibitis remediis (imul infarctus infimi ventris refpicientibus , fub- 
levari quidem , fed non prius ab illis liberari , quam fi excretio mate- 
riae cruentse ctva & K.«t&) contigerit ; *1U<mL ve ro faufto omine evenit, 

5. Eofdem omnia remedia febribus alias oppofita , ac praeprimis pul- 
verulenta aegre ferre. Denique notabile eft , fcmper fub paroxyfmo fe= 
brili cardjalgia vehementiori divexari. 

§. XIX. 

Supereft ut adhnc practicam adnectamus pertractntionem ; in limito 
vero monendum eft ; omnia validiora, quemadmodum morbo noftro ma- 
teriam fuppeditant , & fenfibilis hic aftectus iis plcnarie repugnat , illi 
nullum conciliare levamen , quin potius maximum inferre damnum, at- 
que periculum i hinc angue pejus fugienda efle. Ita etiam male ipfi con- 
fulitur , quando ventriculus rarragihe medicamentorum obruitur. Alia 
ergo incedendum erit via , eamque medtndi viam calcandam effe cen- 
feo , quam firma & provida experientia indigitat , id eft fecundum prae- 
ceptum Hipp. de hcU in homine §. 55. medicamcnta fortiora a natura 
in debilibus morbis dare non opportere, &c. & aphor, ^"!. §. li.om- 
rie nimium naturx contrarium effe , remediis fccuris mitioribus, proba- 
tis , iifque perpaucis morbo fuccurrendum efle , fimulque circumltantia- 
ium & temperamentorum rationem habcndam. 

S. XX. 



DE INFARCTU VENTRICULL iif 

§. X X. 

Methodus medendi pro diverfis gradibus , in quilms morbus nofter 
tollocatus eft divcrfimode eft adornanda. In primo gradu, ubi nulla ad- 
elt fufpicio de vifcerum obftructione , vence fectio omne fere punctum 
curationis abfolvit. In principio fecundi gradus , fi manifclta plethorse 
adfunt figna, & revulforio fcopo cum aliis locum invenit, in rcliquo ve- 
ro morbi ftutu , ubi infurctus ftabilcm fcdem habcnt , cacochymici quid 
fubelt , & atonia major cum fpafmis prselto eft, nifi fanguinis detractio- 
nibus adfuetis & ad fympiomata fcrocia mitiganda , plus nocet phlcbo- 
tomia, quam juvat. Si cnim infarctus vafis firmiter infident, aut im 
coagulum polypofum , lapidelcens abicrunt , vensc fcctione curatorie in- 
ftituta , certe e loco non dimoventur, fed rluxili poitione fubtracta & 
fibris impetum facientibus , motus & toni piincipio amplius fpoIi:u's, 
propultrix vis magis fuffuratur, fpiflum hierens ultcrius fpiffum rcddi- 
tur , & infarctus fimul confirmantur & augentur , quid quod cum fan- 
guine largius e verta emiflb femper digeftio ob tonum ventriculi dejec- 
tum Isedatur. Vensc fectionem in corpore cacochymico adminiftrandam 
non efTe cl. Hojfm. in differt. Ae medico fni ipftts §. 17. hifce confirmat. 
j, Si vero abundantia fuccorum impurorum ex intempcrie alimentorum 
,, nata fubjecta imbecillia onerat , & morbns tales, quos cacochymja 
,, parat, minatut, confultius erit vense fectionem omittere ; & potius 
,, minuere & emendare peccantcm materiam opportet.per evacuantia ba>~ 
„ famicsc naturx amara , & majorcm motum moventia." Si illa parcius 
celebratur, fpafmi, indivulfi morbi noftri comites, iiti cuilibet medico 
practico notum eft corroborantur. Largius fanguine educto , fpafmi qui- 
dem contractili potentia fracta remittuntur , quo vero major eft fangui* 
nis profufio & jactura , tanto majora incrementa capit morbus noften. 
Illo enim diutius corpus occupante , ventriculo male adfecto , alimenta 
non debite triturantur , folvuneur , digeruntur , perexigua quantitas Inu- 
dabilis chyli elicitur, & hinc abundantia fanguinis non reformidanda ,* 
Et pofito nos de ejus praefentia certos efTe , noftro affectui magis conve- 
niet , uti experientia nos docuit ; fi in recenfita ejus conftitutione Era- 
fiftrati principio infiftentcs, plethoram abftinentia & corporis exercitatione 
imminuimus. Motus enim ut cl. Hojfmmmi verba mea faciam , ejus eft 
indolis, ut humores fubfiftentes , eorumque ftafes & ftagnationes e fe- 
de fua movere , refolvere, in motum redigere, & obftructiones vaforum 
referare polfit; is quoque denfos , craffos , ac immobiles humores fluxi- 
les reddit i is denique valde idoneus eft ad copia delinquentes luimo- 
res vel fanguinem per congrua loca evacuandum , neque minus excre» 
mentitios , ferofos , falfos, humores per diverfi generis emunctoria pro- 
fcribendos , biliofos & vilcidos per alvum , falfos , aquofcs , per uri- 

P 2 nam , 



n6 K E M P F F, 

nam, fubtlliorcs per univerfale illud cutis emunctorium excernendos. 
De ubltinentiac cfficacia in imminuenda plethora confer ejufdem dijfert. 
de inedia multorum morborum remidio §. f. In ipfo vomittis ctuenti 
paroxyfmo venae fe&ionem infidam eiTe , & ratio monet & experien? 
tia. JSam hocce immiuente & urgente infciiora ar&illime crifpantur , 
§• 9.. Vena igitur in pede incifa, & columna fanguinis uker.oti con- 
tractioni retineute extenuata , vaforum fibrae magis fui juris factae con- 
flringuntur , & congeltio augefcit. In brachio vero ii illa inftituityr 
fanguis fuperiora verfus invitatur. 

§. XXI. 

Reliqua, quam curatio noftri morbi poftulat , methodus, in eo eott^ 
tmctur, ut humores vifcidi , fpitfi , intemperati , vafa obfidentes , mo- 
bilcs reddantur, corrigantur , excutiantur, & per congrua excernicula 
alvum , urinse vias , & cutem e corpore eliminentur. Hac ratione fan- 
guinis motus expeditus , placidus per vafa procuretur , flmul verofymp? 
tomatum, fpafmorum mitigatio refpiciatur, id quod obtinetur remediis 
attenuantibus, refblventibus, fibris robur adfundentibus , quo tanto ma- 
jori vigore in lentos fuccos agere pollint, diluentibus & lcniiTimis eva- 
cuantibus. In horum cenfum veniunt falia media , tartarus vitriolatus, 
liquor teme foliatae ta.rtari , fplenet Schrced. tindurx antimoniales , ra- 
dix juniperi , pimpinclhe alb?e, gentianae rubrac, taraxac. caryophyl- 
lataj &c. herba hederae terre.ftris , betonica?, fcolopendrii , trifolii fibr. 
centaurii minoris , millefolii , fior. paralyf. tilisc &c. ex ipfis elicita ex- 
tra&a , & eifentiac, elixiria, balflurj. ftomachic. HofTm. mafTa pill. bat- 
famica genuina Stahlii. Ex radicibus & herbis paramus decocfta , po- 
tus theiformes , optima di'ucntia & vinum medicatum , immediate ante 
prandium fumendum, dc quo , quia prte reliquis prseparationibus egre- 
gio Lifu fe commendat , cum fimul appetitum languefcentcm efficiciter 
excitat , digeftionem vacillantem crigit , & cum chylo dulciori facfto eo 
copioiius maifam funguincam intrat ; formulam nobis ufualem adjiciam. 

fy. Radix. cichor. taraxac. caryophylhit. gentian. rubr. ana §i/.*'.aron, 
rub. tinctor. ana. 51/?. herbae trifol. fibr. five fumar. meliif. aa. Mtf. cortic. 
0rant. citri vel cafcarill. aa. 5ij. & tartari folub. ^fi. incif. contuf. dividan- 
tur in duas p.irtes aequales, quarum altera cum menfura fem.vini albi, frigt- 
dc infundatur,& immediate ante prandium circiter ^iij. 1 v. fumatur Ex ex r 
tractis MPill. & eifentiis cum fale medio , liquore anodyn. roin. Hoffm. 
afTufis aqu. melilfae ,-• cerafor. nigror. &c. conflinjimus elixiria guttatira, 
cum potu theifornii matutino & vefpertino tempore forbillauda. iUPill. 
ctiam cum ~ le medio in commodo vehiculo dilfolutam , fqrdes cx pri- 
ffils viis lenjter educendi fcopo reliquis interpor.imus. 

Hxz vero mentio his injicienda elt, quod in tertio & fequenti gradu, 

loco 



DE INFARCTU VENTRICULI. 117 

loco maflye pHuiarum , nifi aloe & myrrha bcne cicurata, cxtradt. rhab. 
aquofum eadem intentione porrigendum fic, & cjuod ibidem nccfilia, eo- 
Mim loco aucem extradt. cafcarill. aquof. croci. lumbiicor. tcrrcft. eileut. 
tnillefolii , coxticis aurantior. &c. compofitioncs ingrediantur. 

£. XXII. 

Externe vitiis ventriculi omuis conditionis obviam itur , facculis , qui 
jad. CUryophyll. pimp. alb. "fpeciebus nervinis , mica panis implentur , 
fpirituolis irrii^ntiu' , epigaftricac regioni imponuutur. Non minus bene 
fe gerunt ungta ex oleo lilior. arbor. capp. fucco rad. bryon. apii &c. 
& unguento altheae paratum , cui fip. chymic. dippcl. & fpir.vini camph. 
,croc. immifcemus, quibusctiam exorbitantes fucculfus fub vomitu crueu- 
{,0 infringuiuur , & ventriculo imminens inflammacio prascavetur. 

§. XXIII. 

Omnibns vere compofitionibus palmam prxripiunt enemata ex radi- 
cibus & herbis aptis v. g. rad. chin. cichor. herb. cent. min. c. b. 
tanacet. Verbafc. cum florib. & florib. chamomill. &c. & pro re nata 
maifac pillul. molecula & furfur. tritici vel filiginis , fine falis vel olei 
additione prse^arata , & quotidie ab tb/. matutino tempore poft alvi 
dejcctionem , fi ve ficcibus clyfmatis portione eductis, tepide applicata, 
& ad confumtionem retenta. Quae omni gradui quadraot ; & non fo- 
lum radices moibi potenter eradicant , fed etiam fymptomatibus fola- 
tium arlerunt ; ingredieiuia enim ejufmodi funt naturac, ut omnibus 
indicationibus fatisfaciant , cum deco&um hocce furfurum mucilagine de- 
mulfiva, abfterfiva & reliquorum ingredientium virtute tonica , aperien- 
te antifpafmodica faturatum , aut vafculis bibulls inhalatum, aut per va- 
ia laclea 4ti generis "Winslovii ad maflam fanguineam translatum, for- 
fan ctiam per parietes transfudans vid. Bag/. dijfertat. var. argumenti 
o. 1. p. m. ^8^. obftrudiones vafprum probe cofiquat , aut ad exitum 
difponit , fpicu'a irritantia obtundit , fcbrarum poris fc infinuans, eas 
ficcas , rigidas .irrigat , earum ereth fmum fed it , pariter* elafticita- 
tcm , ofcillationem proportionatam fuinaminatam refufcitat , qiltbus por- 
ro fit , ut fanguis verfus ventriculum inclinans derivetur , & ita vices 
vena: fectionis fecurius impfcantur, flatus in coli curvaturis incarcerati 
■dcpulfentur , colon vero yentriculo circumfufum , ipfum tepido eoque 
grato vapore perpetuo afftet , fordium ventilatio & excufilo procuretur, 
ncc non turgefcentia, quae quandoque particulis, recenfita medicamen- 
ti conlii uentibus agilioribus excitari poterit , omnimodo praefcindatur. 
BagliviUi in dijfert. de anatome & de morbu folidorum pag. 4JI. ,, au- 

P 3 „tumat 



ii8 K JE M P F F, 

„ tumat ejufmodi remedia, quibus balnea, fotus nnnumerat , qnre i'ri 
,, humano corpore, elaterem cum rotis, & rotas cum elatere mollia, 
„laxa, & facile flexibilia confervaie valcnt , ad vjfam longam , & re- 
,, verajeffe, & talia dici debere." Enematum enim decoclo , tit vapo- 
rem ingredicntium virtute armatum ■,. refoluto, nihil eft efficacius ad 
vaporem in fabrica cellulofa fpiffefcentem & ftagnantem mobilem , ipli 
per vafa inhalantia obftructa viam expeditam reddendam , & ita rigidi- 
tatem & coalefcentiam impediendam. Apprime huc faciunt, quae ill. ttul- 
hirm in primis lineis phyjiologia. %. 2^3-254.' & fequentib. egregie de bac 
materia delineavit. Confer. etiam Hojfm. therap. gen. cap. de clyjleribus. 
Singularis quoque eft ufus , quem foenerant & peculiaris efficacia, qua 
eminent. Medicamenta euim per os fuperius fumta , poft tot mutatio- 
nes faepius colluvie vitiofa, acida, liquore gaftrico , & bile corruptis , 
ipfis contingentes, lipoft tot fecretiones & excretiones perpe(f<s , deni- 
que infarctus infimi ventris , maii noftri fcaturiginem attingentia, pri- 
marium folummodo hoftis agmen imbeciiliter quidem carpunt , clyfte- 
res vero immediate portam malorum pulfant , contumaces obftructiones 
ex omnibus in circuitu partibus aggrediuntur, & clauftra eorum eo for> 
tius perrumpunt. 

§. XXIV* 

Porro planum facit experimentum illud , quod a&a Anglicana traduntY 
quo minor portio fpiritus vini per alvum injecla plus inebriavit , quam 
confueto itinere ingefta portio major. Certum eft, quod in coagmentatici 
nibus illis filamentofo-fibrofis hioloci nidulantibus , eliminandis, omnia 
alia remedia incertos pracftent eh^ldus , & iii concretionibus illis gyp- 
feis fine clyfmate lapis minime moveatur. Laudes hae omnimode effec- 
tui refpondent ; haud enim pauci cafus nobis obtigerunt, ubi enema- 
tum nfu quotidiano ejufmodi concrementa polypofa, pondere fcpius Vb'y, 
& longitudine ulnam adaequantia , & formam vaforum retinentia , adco 
ut tyronibus impofuerint , putantibus fe vidcre partes folidas , nec non 
conglobationes fteatomatofas , ovi gallinacei magnitudine , & magnam, 
copiam calcuorum duriffimorum per anum, vel fubftantiae ftagnantis 
quid magis refolutum , per cutis poros , fudore foetidum fpirante odo- 
rem , aut per renum tubulos , urina materia mucofa filamentofa refer- 
ta, & arenofa turbulenta apparente , fumma cum euphoria cvacuata funt» 

$. XXV» 

Error eft , quafi epidemicus , alvum crebriori ufu enematum in coti- 
fuetudinerri adduci , ut in pofterum fuo officio rite defungi non poffit , 
nifi eorum admonitu. Ratio enim & experientia contrarium probat , 

cum 



DE INFARCTU VENTRICULI. 119 

cum clyfteres noftra mcthodo concinnati glandularum duclulos , inte- 
ftina craifa lubricantem, & fcybala indurata diluentem fuccum plorantes 
aperiendo, conftrictioncs rclaxando , &c. alvi functiones in segris, qui 
quotidie duos trefve fumpferunt, potius in ftabilem ordiuem redegerint. 

§. XXVI. 

Ea vero clyfmata , quae oleofi , poros occludentia & falina exficcan- 
(ia , ftimulantia ingrediuntur , nec non purgantia & copiofa laxantia, 
alvum follfcitandi fcopo data , pleniori jure hujus criminis accufanda 
funt. Id quod fequentia teft.intur. Quidam ex fbrdibus in primis viis 
hserentibus variis moleftiis affticlus , repetitis vicibus purgantibus trac- 
tacus fuit , nihilominus rebellis ifte hofpes hcroicis hifce infultibus for- 
titer renitebatur , immo obibnatior redditus , tandem cnematum viri- 
bus micioribus , teniim fenfimque operantibus , hinc magis homogeneis 
victoriam conceifit. Hae enim poros intimius fubeuntes , copulas tena- 
ces vajidius disjungentes, brevi temporis fpatio mucum vifcidum attenu- 
atum per vomitum & diarrhceam rnagna in copia feliciter extermina- 
verunt. Parimodo enemata ex amaris &c. conftantia oleum , antea ciy- 
ftenbus quoridie injectum & parietibus agglutinatum faponaceo fuo prin- 
.cipio abllerfum , mirabili modo eduxerunt. Multo minus clyfteres lau- 
dati, corpus , uti vulgo eft opinio , debilitant ,• cum complures , qui- 
bus aut gravi lapfu , aut aliis caufis degluticio fuit interdi&a, mucilagi- 
ne furfurum nutriverimus. 

Forejlns l. \6. obf. 24. refert fe non alio , quam enematum pracfidio 
^/omicus cruenti morbum profligalfe. 

$. XXVII. 

In paroxyfmo vero enemata ex oleo lin. §x. & vitell. ov. no. 3. 
parata, reliquis anteponenda funt, quae cum pediluviis & frictionibus- 
inferiorum , curationis caput maximam partem abfolvunt ; quia fibrse 
hac occafione admodum irritatae, pulverulenta minus tolerare poifunt. Ni- 
trum etiam fufp.dtum eft. Horum loco aquae diapnoicas temperantes, 
dilucntia cum pauxillo extracl. cafcarill. bellid. lumbr. nec non liquor 
anod. min. Hoffm. & eifcnt. millefol. rcfracta dofi , externe recenfita 
ungta adhibenda. Poft paroxyfmum fanguis grumofus in cavitatem ven- 
triculi eructatus, extr. rhabarb. aquof. evacuandus, & fibrae dilatatse 
iterum adducendae funt. Quid fimplex decocti radicis juniperi & ene- 
matum ufus in debellando noftro morbo praeftare poflit, cafus 8. cx pra- 
xi noftra dcfumtus , & jam pridem in diifertatione quadam , fiftente 
obfervcttiones prafficas de radicls juniperi decotfo notatus , tefturi poteft. 

C A S U S. I, 



120 K E M P F F, 



C A S U S I. 

NObilis quidam febre correptus fuit intermittente ; hac vero pet 
famigeratiifimum illud febrifugum cohibita , aft eo ipfo lentors 
humoribus indudo, poftquam per fefquiennium bene fe hai>uilfet , tri- 
ites curationis frudus prodiere. Pcr tres enim continuos annos cardiaU 
gia, horridifque & ad defperationem accedentibus anxietatibus , ac mi- 
rificis admodum pedoris , colli , linguae & oculorum fpafmis detinebatur > 
£epius oculi rigebant cum vifus abolitione , lingua erat immobilis ; ap- 
petitus maxime fub ufu ciborum teneriorum decrefcebat , 3lvus \ hrurr- 
que erat adftrida. Hifce miferiis celeberrimi medici confulebantur , tan- 
txque pecuniae fummie impeudebantur , ut patiens pecunia pariter a:~ 
que viribus fere fuerit cxhauftus. Ptifanis & aquis mineralibus corpus 
quafi inundabatur, venx autem fedionibus , fanguifugis , crebrioribui- 
que laxationibus Jaudabiles humores ita detrahebaniur , ut ad refoluiio- 
nem impurorum vix fufficerent, atque magis inde efficeretur , ut pa- 
tiens ab uno ad alterum medicum devolveretur. Hinc cum nobis fefe fa- 
nandum committeret, licet de nullis moleftiis in abdomine conqucftus 
fit, nihilominus cauifom omnium pixdidorum malorum eo confidentius 
ibi quxiivimus, quo magis incoda , aquofa pallida urina id confirmavit ;• 
cumque curam unice eo direxiifemus , patienti fub ufu dutiorum cibo- 
jum adpetitus rediit una cum viribus. ,-Tandem etiam mira excietio effc 
fecuta. Per alvum enim quotidie ter vel quatcr non modo mucus fub 
varia fornia abfque aliis- excrementis , fed etiam polypofa concremen- 
ta modo avellanx magnitudine, modo teretia & ulnx longitudine eicef- 
nebantur. Atque ita patiens malo hadcnus incurabili liberatus , fanitu* 
tique reftitutus eft. 

C A S U S I 1 

Mulier quxdatn paupera , multorum liberorum mater, cui per totarri 
vitam decoda panis & cartoffeln (uti vocant ) alimento erant , ex con- 
crementis in utero ac fanguinis ftagnatione in uteri , anique vafis pet 
niultos atinos ingentes cruciatus perpeifa erat , quos autem non delicate 
nec medice vivens , per totum illud temporis intervallum vicit. Tan- 
dem ctiam infardus , fcirrhi lienis & pulmonum fupervenerunt. Hinc 
cum mcerore obruta, tempeftate pluviofa montem afcendere vellet, mor- 
tua concidit, poftquam 60. circiter annos adimplevilfet, Corpore Ma- 
giftratus juffu diifedo, fefe manifeftabat , apoplexiam cauilam mortis fuiffe- 
Prxterea inteftinum redum penitus petrefadum , & collum utcri prx-, 
ter naturam protenfum, & fefquipoliic^m longitudine totum oifeum fefe 
, nobis 



D E I N F A R C T U V E N T R I C U L I. 121 

nobis obtulir. In cavitate uteri , ejufque vafis multa concrcmcnta , va- 
faque abdominis eadem ratione comparata invcnimus. Id quod non fo- 
lum feniores & juniores mcdici , fcd & illnltiiilimi ordinis hoiv.ines ma- 
gna admiratione vidcrunt & manibus contrc&arunt. 

Casus III. 

Juvenis quidam temperamenti melancholico-fanguinei febre intermit- 
tente china chinse' curabatur. Poft tres \e;o annos curationis hujus e£- 
fcclus fefe exfcruerunt, ita ut per undecim annos preifionibus hypo- 
chondriacis , flatulentia, melancholia , fub variis fcenis excruciatus fue- 
rit. Quod maxime in hoc patiente mirandum , omnemque fere captum 
fuperabat, erat , quod conftante nihilominus adpetitu , tribus feptima- 
nis vix femel alvum exoneraverit. In hoc phxnomeno admirationcm ad- 
huo magis auxit illud , quod alvo nimirum utut obftipata , abdomen 
tamen minus intumuerit, atque alvo laxata excrementa non indurata nec 
copiofa , fed fluida prodierint. Hifce accedit , quod patiens nullum per- 
ceptibilem fudorem fit cxpertus , nec eo fecius indufia longe eitius , 
quam fanus quifquam confpurcaverit. Variis remediis , praecipue vero 
laxantibus contra infolitum huncce arfectum , aft nullo cum eJfeclu ufur- 
patis, patiens a medicis , fub prsetextu , inteftinum rctum nimis am- 
plum effe , defertus , noftrum flagitabat confilium. Nos vero perfuafi, 
infardum vaforum ventriculi & inteftinorum cauifam hujus mali effc , 
convenientem ipfi curam pracfcripfimus. De qua hic notandum , quod 
tot enematibus ipfi injectis , ne unicum quidem per anum 
fecefferit , nec alvus ante tcrtiam feptimanam fucceflerit , donec 
poft quadrimeftrem remediorum ufum patiens largos fudores ha- 
berc cocperit ,• quibus poft odliduum impuritatum f\tis nunc prsepara- 
tanim , humorumque corruptorum fub forma nigri atque foctidiifimi 
fanguinis cxcretio ad 3-4. menfuras fine fcnfibili quadam moleftia una 
nocte infecuta eft, Hinc cum patiens hac excretione debilitatus vires 
rccuperaflet , per vomitum quoque nigrum fanguinem rejecit , atque ita 
valetudinem integram & alvinam excretionem ultro quotidie ordinatam 
obtinuit. 

C A s u s IV. 

Mulier Rufllca fanguineo-cholerici tcmperamenti, per aliquot puerpe- 
ria lochiis non ritc fuccedentibus , mira quscdam concremcnta , aut fi 
mavis molas enixa , & poftea aliquoties etiam hsemorrhagias uten perpef- 
fa eft , ac cohorti morborum , eo magis erat obnoxia , quo citius men- 
fium fluxus jam 3f. actatis anno fubfiftens ceffaverat, contrarias etiam 
rnedicorum curas mira admodum fymptomata fecuta erant. 54. rctatis 

Difput, MedkQ-Pratf, Tom. III. Q_ anno 



122 K E M P F F, 

anno nos confulebat, quo tempore variis adhuc laboravit anxiis fpa- 
fticifque pathematibus , oedemate pedum , intumefcentia abdominis , nau- 
fea , atque vomitu , unde iibi perfuadebat lumbricos latos , (qui morbus 
nationibus feptentrionalibus endemius elt) cauflam omnium, quibus vexaba- 
tur , malorum efle , & murmura illa , quae in abdomine percipiebat , 
edere , quam quidcm opinionem illud confirmabat , quod nempe fupe- 
riori anno vermes tales i>. ulnas longitudine aequantes , per anum eje- 
cit. Nos vero impuritates uteri , & infar&us vaforum ventriculi & in- 
teftinorum , & inde vitiatam chylofin omnibus ipfius pathematibus , (1- 
mulque lumbricis natales dedifle , ipfi demonftravimus , curaque cauffis 
hifce oppofita fimul prsediximus , eam inter alia etiam calculofam mate- 
riam excreturam ; quod & evenit. Ex utero enim non folum polypofa 
concrementa, fed & per alvum praterea incredibilem copiam calculorum 
ejecit. Celeberrimus quidam medicus , qui hocce phsenomenon vix cre- 
debat, ideoque per complures horas ad omne dubium evitandum pa- 
tienti etiam tunc temporis, cum alvum dejiceret , adftabat , tandem 
vero mir?e huji s excretionis convincebatur, & fefquiunciam calculorum 
horum. aflervavit. Licet patiens poftea maximam partem bene (bfe ha- 
beret , tamen vomitu reje&io fanguinis vafa ventriculi infarcientis fub- 
fecuta , atque ita patiens firmam valetudinem nada elt 

C a s u s V. 

AHa , eademque auguftiftlma per 8- annos vomitu crebriori, nauTea,' 
ardore veptriculi , anxietatibus pracordiorurn, intenfo ad venerem fti- 
mulo , tantoque oris rbetore vexata, ut fapius omnia ingefta fcccum al- 
vinarum faporem ipfi exhibuerint; ab archiatro per totum illud tempus 
fortuito , ( ipfam enim morbi eauffam non perfpexit ) bene quidem cu- 
rabatur. Novo autem morbi infultu archiatro, nefcio an fato , vel pc- 
Litica quadam de caufla in fufpicionem adaclo ) scgra ab aliis medicis 
per opiata tam interne , quam externe adhibita , eo quidem cum erfec- 
tu tractabatur , ut eo magis accelerat?e mortis cauflam oculis cernere 
Hcuerit. Dilfecl:o enim cadavere omnia ventriculi vafa nigro atque fpha- 
celofo fanguine incredibilem in modum diftenta , ovarium vero , vafa , 
glandulaeque uteri cum rene finiftro petrefada reperiebantur. 

C a s u s VI. 

Alia anomalia menfium, difficultate deglutiendi, & reliquis fignis 
intardus vaforum ventriculi , praecipue vomitu crebriori laborans , adhi- 
bitis drafticis purgantibus , venaque crebrius fedta, copiam fanguinis n'- 
gri tuetidi evomebat, fubfeqnentibus convulfionibus & aliqualibus hemi- 
plcxix fignis , os continuo fanguine fcetido fcatebat, cum fumma da- 

glu- 



DE INFARCTU VENTRICULI. 12? 

glutiendi difficultate. Medicis ordinariis , in divcrfum abcuntibus , alius 
nimis fero in confilium vocatus inftantcm mortem pracnuntiavit , fum- 
mifque de hacce argra follicitis pcrfonis fimul indicavit , obltiuclionem 
vaforum ventriculi caiiifam & originem pathematum , & brcvi fuble- 
cuturae mortis cfTe. llxc fcntentia, quamvis ludibriis cxcepta , tamcn 
fatis fcdione agrotse , puullo poft dcfunctsc , confirmata eft. Aperto enim 
abdomine omnia ventriculi & ocfophagi vafd fanguine diftenta & dif 
rupta liene incolumi reperiebantur. 

C A s u s VII. 

Senex fexagefimum fextum annum agens , qui aliquot annos antea 
ventriculo male affecto detentus fuit , incidit in febrem tertianam , cui 
medicus quidam purgantia , fudorifera & tandem chinata , infaufto co- 
namine oppofuit. Hac enim motus febriles mitigarunt quidem , aft 
virium proftrationem , agrypniam , alvi obftructionem , & cephalalgiam fe- 
rociffimam &c. provocarunt. Hoc pado patiens in haud leve vita dif. 
crimen addudus , noftrum Sagitavit confilium. Quod quidem eo rediit , 
ut corpus fudoriferis , purgantibus exficcatum, emaciatum, ante omnla 
dyfteribus humedaretur , vigor fuffuratus refufcitaretur, & ventriculus 
fanguir.e corrupto, cortice peruviano magis incarcerato , fiipra indiec- 
ta medendi ratione liberaretur. Tali modo cura inftituta 7 , fub moti- 
bus febris jam redcuntis auctis , excretio placida , tamen copiofa fan- 
guinis nigri , putridi , fcctidi , per vomitum & alvum contigit , cujus 
felici fucceffu tam febris, quam pragrelfarum moleftiarum caufa radici- 
tus exftirpata, icgrotus optime convaluit. 

C A s u s VIII. 

Vir 3?. arinorom , in febribus intermittentibus , quotidiana, tertia^ 
na & quartana febrifugis confuetis ad ultima fere redaclus, fuppreilis 
haemorrhoidibus , regurgitationem in regionem ventricnli , cum innume- 
ris moleftiis conjunctam , expertus eft. Preiliones pracipue in hypo- 
chondrio dextro , anguftia , virium & adpetitus proftratio &c. acce- 
dentibus praterea febre lenta & rejectionibus quotidianis per vomitum , 
materise cruento mucofae , id efficiebant, ut nihil viro ad ftmmum rei- 
feriarum complementum deeffe videretur. Hoc malo multos per annos , 
inter acerrimos dolorcs agltatus , acidulis aliquoties ac plurimis aliis 
remediis fruftra adhibitis , ad dececttm juniperinum & enemata quo- 
tidiana , noftro fuafu confugit , quibus auxiliis poft aliqnot hebdoma- 
das vorrmus ccjfarum > &. merbus plenaric profligatus cft. 



a 2 ca- 



124 K£MPFF, DE INFARCTU VENTRICULI. 

C A s u s IX. 

Demum fubnectere mihi liccat cafum notatu digniflimum ex aliena 
licet experientla defumtum. Is quidcm refertur in the appendix to the 
London mdgaztne 17 <?o. & ad fcopum noftrum apprime quadrat , quse- 
que a nobis dicft s funt egregie illuftrat atque confirmat : 

Chirurgus quidam nomine Smich , vir 36. annorum , ab aliquot re- 
tro annis de moleftiis ventriculi conqueftus , continuo fere rcjecit ali- 
menta , poftquam eadem vix unam alteramve horam alTumfiflet , cum 
exquilitis circa fcrobiculum cordis doloribus. Neque ullum levameti 
fentiebat nifi ab opiatis , ac liquoribus fpirituofis , idque per exiguum. 
tantum temporis intervallum, unde & eadem pelTimo licet erTectu copio- 
fius identidem devorabat. Idem per duas trefve fedes duas circiter un- 
cias materiae purulentse excernebat. Aliquot ante mortem feptimanis do- 
lores penitus, vomitus vero fubinde tantum celTabant. Quod quidem 
quotiefcunque accidit , toties quicquid alfumferat , fine ulla mora inte- 
ftina permeabat. Totum morbi decurfum dejediones biliofae comita- 
fcantur , tandem diu fatis langucfcens accedente cedemate pcdum finiit 
vitam. Cadavere diflectione aperto tunicx ventriculi mutatx erant iti 
fubftantiam uniformem , albam , minus elafticam , & tantum non car- 
tilagindfam , cujus quidem craflities f^ pollicis xquabat. Praeterea ven- 
triculus adeo erat contractus , ut ultra 5. vel 6. uncias haud caperet. 
Superficies ejus interna illita erat materia vario colore diftincla : reli- 
qua vifcera illrcfa videbantur , excepto tantum omento , quod ut om- 
nibus corporibus tabidis folenne eft, maximam partem erat confum- 
tum ; unde & ventriculo eoufque conftricto , non potuit non furfum tra- 
hi. Addit cafus hujus perrari obfervator £7riKgt<riv fuam hifce verbis : 
vero fimillimum eft , morbum hunc primam originem duxilTe ab obftruc- 
tione glandularum , humorem iftum fecementium , qui tunicam villofdin 
ab acrimonia tuetur, atque impedit , quo minus alimenta digeftionis 
tempore ventriculum ftimulent. 

Plures adhuc obfervationes ad ea , qure indicavimus confirmanda ad- 
ferri poiTent > fed ne limites prsefcriptos migremus , huicce dilfertationi 
ituponimus 

F I N E M. 



COTHOFRED.l 



L X X V I I I. 

GOTHOFREDI SAND 

E T 

GEORGII ALBERTI STOLZ, 

RARUS VENTRICULJ ABSCESSUS, 

Regiomonti 19 Maii 1701» 



[X i 



( 127) 



/ N. J. 

INter alias accidcntales , qufbus a morbo morbus diftlnguitur differen- 
tias , non rejicicnda eft ctiam ea , qua raro & non raro fcu crebro 
alius obtingere dicitur; quamvis enim hoc & fimilia ipfi morborwn effentia 
rtihil , Ji adfint , addant y fi abfint , demant i attentum tamen reddere me- 
dicum , atque vel fatis exercitatum etiam , exercere valent. Quodfi nam- 
que tefte experientia , juxta efEuum Plippocratis , 2. aph. 49. £=? 50. Con- 
Jueti folitos labores ferre , etfi fuerint invalidi aut fenes , non confuetis , qtiam* 
vu robujiis & juvenibus , facilim ferant ; & confueta longo tempore , etiamfi 
deteriora jint , infuetis minus molesia foleant effe : quis non iutelligit affe- 
ctum quemcunque , quo contingit rarius , eo periculum , quando con- 
tingit , intendi magis , mnjorique cum animi intentione & circumfpectio- 
ne , curam ejus eife aggrcdiendam : ejufmodi aifectibus raro evenientibus 
vero , ventriculi etiam abfceifus fuppurabiles , apoftemata didlos , annu- 
merandos effe , dubitaverit nemo qui perpenderit , Scriptorcs medicos , 
quotiefcunque in mentionem aifedus hujus incidunt , rarum eum efle , 
uno quafi ore fateri omnes : quare , cum non adeo multo e'apfo ab hinc 
tempore , curationew morbo huic adhibere mihi obtigerit , quid circa euni 
obiervatum , qua: item inftituta cura fuerit , has in paginas (i conjicerem , 
non alienwm me fadlurum , fui arbitratus j fequenti vero hae fe habuerunc 
modo : 

Die 1 1 Julii ft. n. anni serae Chriftianoe , fupra millefimum fexcente- 
fimum , nonagefimi quinti , vocatus ad Plurimum Reverendum DomU 
num Georgium Rofchey , Ecclefise apud Regiomontanos cathedralis Ar- 
chi - Diaconum bene meritum , acceili ; agebat vir ifte setatis annum 
quadragefimum quartum , habitus natura erat macilentns , capilli nigri , 
oculi concavi, color fufcus , ftatura mediocris , ipfe infuper manfuetus , 
laboriofus , folitudinem amans , ab ineunte ftatim setate , afperam fortu- 
nse fortem in paupertate expertus , quam tamen femper acque tulit , ftu- 
dia fua , comite licet egeftate , induftrie excoluit & abfolvit , donec tri- 
gefimo primo setatis anno , cathedrali quae apud nos eft Ecclefiie , con- 
cionator praeficeretur , cujus officii fundtionibus atque muniis , quoad va- 
letudo concedebat , ex omni parte fatisfecit : Novennium & quinque men- 
fes, ex quo coelibem mutavit vitam , non fine variis calamitatibus vixit ; 
ex obitu enim duarum conjugum , unicxque nondum trimulre filiolae , 
acerbo ludlu atque mocrore aifectus fuit ; totumque tempus iftud demcis 
tantum annis tribus , in viduitate tranfcgit : cumque fuperioris anni fep- 
timo Septembri , tertiam vita: fociam accepiifet , jam tum ex tot prnc- 
grellis diificultatibus , viribus fractus , nihilominus pro indefeifo labotc fuo 

Offi, 



128 S A N D , 

Officii fui partes , inter prsefentifTimas virium debilitates , imo deliqnia , 
explevit, donec anno hoc ineunte , ingravefcente in dies morbo , leclo uf- 
figeretur , de hinc feviflimis (in ru-nor ferebat) alvi torminibus, percina- 
cibufque adftricTionibus , ultra dimidium annum fuit excruciatus , & quam- 
vis fanitatem , aliquo modo recuperare x»ideretur , dum aliquot ante 
feptimanas (infirmus licetadhuc) ter ad audiendjs confelfiones in tem- 
plum abiret, adeo tamen iuvalefcebat malum , ut denuo iecTo teneretur , 
ex medicamentorum autem ufu opis nihil , morbum vero quotid.e ingra- 
vefcere , ex virium decremento fentiebat. Vocatus ego ad eum acceili , 
aderat ibi fua Domina Conjux , ejufque frater germanus , Dominus Cafpa- 
rus Meyer, Pharmacopceus Elecloralis privilegiatus, ut & Dominus Johan- 
nes Godfched , Med. Licent & P. P. Collega meus honorandus , ad cu- 
ram mecum fimul fufcipiendum eo vocatus : contemplatus ego Dominum 
segrotum , colore fubpallidum & cadaverofiim , atque manibus pedibuf- 
que prseprimis vero facie adeo tumidum , ut etiam oculi exinde profundi 
apparerent , eum inveni ; quacrenti mihi ex eo , doleretne parte aliqua , 
cibum an appeteret & alvus in excernendo , fuum faceret officium , fom- 
num num caperet , & fimilia ; refpondit voce quidem firma ac clara , 
appetitum effe proftratum , nec fe rebus aliis , nifi pulmentis atque in exi- 
gua quantitate vefci poffe , alvum vero in dejiciendo eife promptam , fae- 
cefque confiftentiae debitae , ad fomnum fe effe propenfum , atque dor- 
mire plus fatis ; cseterum acutis doloribus ab aure finiftra in finiftrum 
Hypochondrium , ad inftar fagittse delabentibus , faepius infeftari , ibi 
quoque fub coftis tumorem , cum exiguo tamen dolore , fentire. TacTu 
malum exploraturus ego, latum digitum circiter ab umbilico , hypochon- 
drium finiftrum verfus , dcprehendi tumorem durum pugni magnitudi- 
ne , quem compreffi quantum poteram ( renitebatur enim ) interrogans , 
num doleret ; ad quod refpondit ; fe comprefTioncm quidem fentire , fa- 
cile tamen ferre , talefque dolores ( Ci dolores dicendi ) parvi pendere , 
cum vehementia longe non accedant , ad immanes iftos quos ante hac 
effet perpeffus imo vel decuplo (ut loquebatur) iftis fint minores. Cum 
hxc mecum reputo , ventriculum male fe habere , atque ex apoftemate 
eum laborare afferebam ; nolebat affentire Dominus patiens fed refere- 
bat , fe bene jam antea intellexiife , ventriculum hic non laborare , fed 
malum omne in hepate fitum effe , huic etiam omnem curatioriem an- 
tea adhibitam fuiffe , quam porro etiam continuandum putabat : rege- 
rebam ego , me quidem , quo morbo ante hac tentatus fuerit , non nof- 
fe , nec opinioni meae contrariari , fi tempore praeterito hepar male affe- 
ctum fuerit , in pracfenti vero ftatu nihil obvenire , quod hepar segrota- 
re monftret ; llve enim ad fitum partium internarum five alia hic con- 
fideranda attendam , affedtum ventriculo non adfcribere , aut a conce- 
pta femel opinione decedere , me non poffe ; neque citra neceiTitatem 
ihtum naturalem linquendum , & ad praetematuralem tranfeundum effe. 

Suf- 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 129 

SurFragantem mihi hic habebam Exccll. Domin. Johanncm Godfchcd , 
Collegam mcum honor.mdum , qui fe mecum in eadem ftare fentcntia , 
ultro declarubat , nec hujus affeclus fubjeclum aliud , niil VerttriculunS 
cognolcere , neque antca cognovide , hanc fuam fentcn*iam , jam tum 
quoque aliis explicuiffe , qui tamcn hac de re cum eo confentire nolue- 
rint , fed potius pro rcfellenda iententia hac , -in diifcctionc cadaverum , 
10 praeternatUKili pra:fcrtim ftatu , aliquoties hepar eoufque dcfccndiife , 
obfervatum fuitfe protulerint : iuquiebam ego ad hiec , me quidem de 
monftrofa cjufmodi hcpatis excrefcentia nunquam aliquid aut lcgille aut 
inaudivilfe , nec adhuc nllam percipere rationem , quse a concepta fe- 
mel opinione me dimovere polfit *, quare , meo judicio , omni cogita- 
tione curaque in id incumbendum nobis eife , quo abfceffus ante omnia 
ad maturationem perducatur , poftmodum vero confolidetur. Et cum 
cafus lit infolitus , qualem perraro obfervari obtingat , atque diligentem 
mereatur meditationcm , me hanc rem mecum ulteiius perpenfurum aje- 
bam i idem quoque Dominus Licent. Godfched non tantum fe etiam i~c- 
dulo acturum , & per otnnia fententiam meam , jam tum comprobate , 
affirmabat. Attamcn priufquam difcederemus , ftomachicum in formu» 
la fequenti ptjefcriplimus. #. tlix. vitrioli mynficht» Sp. aperitiv. Penot. 
a. 5j. Sp. theriacal. f. camphor. elfent. cent. min. cal. aromatic. a. 5^. 
M. D. S. Magen und Leber Elfentz , tlavon 50 Tropjfen des Tages 
3 nuhl in gewohnlichcn Getriinck zu nehmen. Poltera die , cum ite- 
rum Dominum ccgrum vilitaremus , audiebamns , pisefcripto medica- 
mento eum aliquoties fuilfe ufum > aliquid etiam levaminis exinde perce- 
pilfc , quapropter ufum ejus quoque continuare vcllet : circa nodem 
niediam vero vomitu ejcciffe materiam liquidam , & quidem in fatis lar- 
ga quantitatc , qiue , ut ex fpurcatis ea , & denigratis lecti linteis videre 
crat , colore nigro , atramento non ablimilis fuerat : ejedam materi.im 
arbitrabar , nihil aliud nili bilem aut corrupta in ventriculo affumpta 
fuilfe y bilcm vcro fuilfe , quantitas inprimis magna , fapor item fere in- 
fipidus & quafi ferrcus ncgabant , reftabat igittir pro faburra , five re ali- 
qua in vcntriculo corrupta alia habendam eam elfe : porro iterabam pri- 
die a me dida , repetens , me hanc rem mecum bene reputalfe , quofc 
dam etiam circa hanc materiam Autorcs evolviffe , inter quos citabam 
Valefcum de Tharanta , qui capitnlo de apo/lemate ventriculi , Philonii 
fui , non folum graphice affedum hunc dcfcripferit , fed & fymptoma 
iftud , de quo maxime conqueftus erat Dominus scgrotus , defluxionem 
nempe a capite, accurate pertradaverit ( mirabaiur D11. Licent. Godfched 
oxquifitam obfoleti hujus Autoris curiofitatem , cum ex allato libro le- 
geret ipfius verba) addcbam autem , quod , quanto magis mecum cogi- 
taverim , quoque plures evolverim Autores , eo magis in fententia mea 
priftina , fuerim confirmatus. Nunc adhuc , nigrorum vomitum acce- 
derc , certo indicio ventriculi tonum viiiatum eife. Parte itaque aifcda 
JDifput. Medico-Pratl. Tom. \l I, R jam 



150 S A N D ; 

jum cognlta , de conveniemibus folum medicamentis , iifque talibus, qnse 
immediate in eam agcre quirent profpiciendum elfe , via videlicet in pro- 
patulo exiftente , cefophjgo nempe , quo natura ad aifumra demittends* 
ucatur. Ad medicationem conveniens & a natura indicatum videbatuc 
nobis Emeticum , quod tamen exhibere & proltratae vires vetabant , & 
uccipere Domiuus paciens. renuebat , qui noltros fermones animadvertens 
adevc«--bat , fi ad accipiendum id cogeretur , fe cum vomitorio limul & 
animam redditurum. Datum ergo eft fequens : £e. Sacchar. finilf. $#. 
Baliam. Vit. gr. iij. M. f. 1. a. Eleofaccharum. S. Eroffnender Krdjft- 
Zucker auf 1 mahl. Et injunctum , ut de eifentia antea prseferipta (i- 
mul caperet. Iater abeundum converfus ad amicos , dicebam , mihi vi- 
deri non levem putredinis vel morticinii fufpicionem colorem hunc ni- 
grum injicere j veuiebat enim mihi in mentem , iimilis feie a me anrfs 
abhinc undeviginti obfervati cafus , quando eo tempore a venerando 
Domino noftro Seniore D. Wofeginio , tunc aliis occupationibus praepe- 
dito , ad Generufam Matronam Kegiomonto feptem milliaribus ruri de- 
cumbentem , ut in faciendo ei medicinam illius vice fungerer, miifus 
eram , utero gerebat aegra hscc , fimilibus infuper correpta fymptom-atis 
foepe etiam materiam nigram huic per omnia (imilem evomebat ; nun- 
ciatum mihi deinde eft , eam triduo pofrquam illinc difceiferam , vita 
fuilfe defunclam , & in evifceratione , a chirurgo ejus viciniae, oppidi 
nempe Bartenfteinenfis , fi&a , ventriculum fphacelo (ideratum & atra- 
tum , fuiife extractum. Die tertia & fequentibus ufque ad decimam , 
qu;e Domino acgroto emortualis erat , Menfis vero di&i vigefima. , ea- 
dem & reverterunt , & exacerbata fuerunt fymptomata , qua propter & 
eorundem medicaminum ufus fuit continuatus , uti hujus Menfis I3tia 
die , Stomachicum , prima die prscfcriptum , fuit iteratum Die I4ta, i6ta 
& I7ma, ficque tribus vicibus Eleofaccharum fuit repetitum , I4ta quo- 
que fequens fuit exhibitum. #. Balfam. Peruvian. nigr. £/A f. c. f. q. 
Sacchar. Canarienf. Eleofaccharum. D. S. Erojfnender und heilender zu- 
cher auf I viahl. 1 5 ta. Ventriculi regioni imponendum emplaftrum fc- 
qucns dibatur : fy. Empl. diachyl. c. gumm. de ammoniac. oxycroc. 
a. q. f. nvalax Sp. terebinth. ol. menth. ftillat gt. vij. f. 1. a. Empla- 
ftrum ftomachale , figura ufitata. S. zertheilendes wid jidrckendes Ma~ 
gen-PfaJhr zum iiufferlichen Gebrauch. Decima feptima in locum eflenciae 
jam bis exhaultye , fequentem futfecimus. I^. Mift. fimpl. TincT:. Bezo- 
ardic. Michael cf liquid. e(fent. fumar. a. 3j. M. D. S. Magen und Le» 
ber - Eifentz , davon 50 biji 60 Tropjfen in gewdhnlichen Trincken zu 
nehmen. Quoniam etiam Dominus xgrotus in Potiunculae forma ftomj. 
chicum poftulabat , ipfi fequens praefcripfimus quod ^c. Elix. Vit. Mar- 
thiol. f. Mofch. O rantiar. Citr. V Cinnm. (impl. a. 5. M. D. S. 
$ttirckendes Magen - Elixier , davon nach Belieben I paar Leffel voll zu 
nehmen. Elixiiis hujus duo cochlearia , aliquoties de die accepit , non 



R A R U S V E N T R I C U L I A B S C E S. 131 

tamcn negtafto aliorum medicamcntorum ufu : ilcnuo quoquc hoc ip- 
ium 1911* prxparatum fuic. Die i&va utile vifum eft , clyfmate , & 
tali quiJem , quod nullo tinctum eflct co'orc , intcftlna elucre noa 
quidem obftruclione alvi id requirente , (eum rucc quotidie fuum faceFefr 
uhicium) lcd tantummodo, ut in excretis obfervare liceret, num ma- 
tcria ejcfmodi nigra , in inteftinis quoque ftabularetur , quamobrem in- 
j ci fequens jutfimus, Rec. Herb. IV. Emollicnt. a. m. j. Coqv. in V 
iimpl. q. f. Colatur. Rcc. §x. add. b* 3f v - Fuit hoc injeclum poft rre- 
riditm , atque in craftinum ufquc meridiem retentum , & cum ejicercrur, 
in vafe cefali fuppofito , nihil prceterquam aqua atrata , repertum fuit. 
Pro refocillandis viribus , quibus infigniter defici deprehendebatur , Ana- 
lepticum exhibuimus , quod Rcc. V Rub. id. ccraf. nigr. ex typh C. C. 
cinam f. a. ^j. Conf. alkcrm. f. m. & ambr. 3}. Eleofacchar. Citr. 3ij. 
M. D. S. kriijftig StUrcktaigt - Wajfer , nttch Belieben dazon zu nehmcn. 
Mofchus & Ambra tum in hoc, tum in Elixirio ante exhibito , quia Dn. 
acger nos monebat fe ea averfari , confulto fuerunt omiifa. Binis vero 
vicibus , iona fcilicet & 2oma , quse dies erat ultima , hujus medicamemi 
praeparatio fuit iterata. Ipfa hac emortuali die , tribus circiter poft obi- 
tum horis , ut exentcrationi pcrficiendx interetfemus , vocati fuimus , 
quomodo ea inftituta fit, qux item notatu digna circa eam occurrerint, 
itatim diligenter a nobis , germanice quamvis , perfcripta fuerunt , ea ver- 
bo ad verbum latine reddere > hicque fubnectere , non incongruum vifum 
fuit , qux fic fe h-ibent : 

Anno 1695. die 20 Julii ft. n. hora prima poft meridiana , nos infra 
fcripti medici petitu Dominx vidux & cognatorum beati Domini Rofcheyi, 
ha&enus Archi-Diaconi Ecclefix noftrx cathedralis , in xdibus ejus com- 
paruimus , ut Exenterationi in pie defunclo Domino , a Domino Chri- 
ftiano Hammcl , Reip. Kniphofianx chirurgo ordinario perficiendx inte- 
relfemus , & Ci quid circa eam notandum occurreret , in id curatius in- 
quircremus. Quood fpeciem itaque corporis externam , purum id , & 
intaminatum invenimus , quamvis valde collapfum & emaciatum ■■> facie , 
manibus pcdibufque exceptis, qusc partes magnam partem tumentes fue- 
runt & turgidx, ac ita quidem , & ubi digito premerentur , fcrobiculi feu 
Veftigia impreifa remanerent. Deinccps , poftquam cutis cum fubj^cente 
pauca, eaque flavefcente pinguedine , incifione, a claviculis fub collo fu- 
per fternum & abdomen ( vcntrem infimum ) per peritonxum ad ingui- 
na ufque per crucem facta , feparata eflet , fternum una cum coftis fpu- 
riis , a coftis veris, defe&ione cartilaginearum produ&ionum folutum at- 
que furfum reclinatum fuit , ubi fitum , figuram & colorem vifcerum con- 
tentorum , Ciwe partium internarum , tam mcdii , quam infimi ventris 
confideravimus , cunclaque perfc&e bona , prxcer vcntriculum , ifi quo 
inania finiftra (finiftrum hypochondrium ) verfus , ingens tuberofus at- 
^ue cerebro non abfimilis gibber abfceflus , fcu potius apoftema ; & hepar, 

R 2, quod 



13* S A N D, 

quod colore ex rubro flavefcente , crepidine fua Cive parte tenui , concava 
aiuica (qua , latus iluiftrum verfus ventriculo incumbit) vix pennam 
ecimmunem fcriptoriam cralfum , ipft etiam ea parte , ventriculo adnatum, 
inventa fuerunt. Quo autem commodius cun<fta , quae de re eife vide- 
bantur , invcftigare poifemus , diaphragma a coftis & dorfi fpina circum 
circa folutum , tum & ccfophagus una cum trachca (qua pharyngem & 
laryngem) fupra , inteftinum rcdnm (longanon) vero infra , duabus 
his extremitatibus duplici ligatura injccli, abfdifa , ficque vifcera , fcu 
partes imernae , cor fcilicet , pulmones, ventriculus , hepar, inteltina ( 
cum vaiis & ligamentis fuis exempta fuerunt. Poftea , partem unamquam- 
que fingulatim cxaminavimus perquifivimufqoe , a ventriculo , quia hie 
omnium viuoiillimus apparebat, initio facto. Hic , qua colorem , confi- 
ftentiam , figuram & magnitudinem alias inculpabilis fuit , prxterquam 
quod ad & fuper eum admodum rarus abfceifus feu apoftema adfuerit , 
qui ad finem oefophagi , id eft orifkii veutriculi finiftri , vulgo fuperioris 
Jcu majoris di&i , latus dextrum , ab anteriore parte incipiendo , laevor- 
fum, per totam partem gibbam ad fundum ufque, in orbem exporrectus 
crat ; hepar, qua partem fuam fimam feu tenuem & concavam qua ven- 
triculo incumbit „ apoftemati adnatum erat, quapropter apoftema hoc 
quibufdam ex hepate enatum videbatur , aft hepar una cum tunica , fi- 
ve membranuia fua , illaefum fe feparari, & digicis quidem tantum , ci- 
tra fect.ionem , patie.baturj circa quam divulfiouem aliqualis ftridor , acii 
conglutin.itus dropax aut vefica divelleretur perfentiebatur ; cum apofte- 
ma hoc dcfuper incideretur, incilio ad cavitatem ventriculi penetrabat f 
,^ui alias nihil , nifi materiam atram , terrx vel tin&urae aqua dilutje 
nigrse , non abfimilera, quantitate minimum duas menfuras noftrates , 
{vulgo, StorF, .dictas ) libras medicinales o&o plus minus adimpleiir 
tem , tn fe continebat : materia hac , in paropfidem peculiarem immiifa, 
fedlio per apoftema & fanam veutriculi partem perficiebatur , ubi in inte- 
jriore ventriculi parte , apoftema qua fubftantiam fuam perfimile veteri fe- 
vo aut lardo rancido ) qualiter in apoftematibus ad purulentiam feu ma- 
turitatem teudentibus plerumque comparatum eife folet ) colore vero , 
tam extrinfecus q.uam intrinfecus , penitufque fubflavum reperiebatur , 
palmum circiter latum , trefque tranfvcrfos digitos , plus minus craf- 
fum , in confpectum apoftema hoc veniebat , notandum etiam hic eft , 
quod per totum hoc apoftcma nihil de ventricun tunicis , hoc eft , mem- 
. branis fuis naturalibus , feu fubftantia , deprehendi potuerit : unde noa 
pd ventriculum id adnatum , fed totam ventriculi fubftantiam irf apofte- 
ma hoc converfam fuilfe , perfpicue elucet ; intus, & infra quidem , ad 
fundum ventriculi , in fine apoftematis , ad perfedam jam illud pervene- 
rat maturitatem , ruptumque crat , quare , perfeclum concoctum pus , 
digico diverlis vicibus exemptum fuit : erat apertio rotuuda , duos prxtec 
jpropter cranfverfos digitos longa , totidcmquc lata. Practer haec , tam in 

rugis 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 133 

rugis feuplicis, quam ambobus ventriculi orificiis , nihil vitiofi invcntum 
fuir. 

In hcpatis examinationc fimiliter intra, extraquc uec induratio fcu fcY- 
rhus , ncc t.u.mor , aut pus , aut aliud quicquam , rcperiri potuit, practcr 
colorem , qui aliquando pallidior naturali, qui in fanis corporibtis cifc folc", 
apparuit ; prscterea fima fou angulta hcpatis pars , qua vcntriculo hoc vi(- 
ciis incumbic, vix pcnnae vulgaris fcripcoriae craificudine , ipCt porro hxc 
pars , nihil tamcn ulcra (lcrni cufpidcm , mucronata cartilago didlam , cx- 
porredta, ventriculo adnata fuic invenca, prout fupra jam rciatum fuit. In 
poro bilario & Fcllis veficula , nulla ctiam obftrudtio , ncc aliud quid obfeiS. 
vacum tuit. ipfa bilis in vefica bilaria , in modica quantitate, & colorc prav 
lina , cveterum vero conljltentia tciiuis , reperta fuit. Dudtus icem Choli- 
jdochus feu meatus communis & dudtus , in & per quem b lis , tam ex vefi> 
ca bilaria , quam poro bilario ad incettina ( inteltinum duodenum) fluit , 
ijne omni menda inventus , ipfa etiam bilis , compretXa fellea vefica non im- 
cedita , ad ccuue inteftinum delata fuit. 

inteltinum cocum , tam tenue quam magnum (crafTum) plene fanum at- 
que line mimma etiam menda, ut & interius omni materia vacuum & pu- 
rum , ac quali elucum , fuit repertum : nifi quod ex humore quodam nigro 
intrinlecus hincinde, leviifimc tamen , atfixo, rem talem nigricantem illud 
permeaiie , colligi potuerit. 

In vencre medio , timilicer cundta bene conftituta atque integra fuerunt: 
in pulmonc & circa eundem quoque , minime quicquam notari potuit, fcd 
coioie iuo, lobis item atque inceriori fua fpongiofa fubttancia &c. adeo bo- 
nus , uci vel ullo modo deiiderari pocuiifet , fuic repertus. Pariter quod ad 
,cor attinet , uihil (ingulare obfervari potuic; aperto nempe pericardo, if- 
vvolucro ilto membranofo, quo cor cingicur, humor in eo contencus , feu 
liquorejus naturalis, quancitate mediocri, fubalbidus deprehenfus fuic ; cor- 
dedeinde extradto, dexter prius feu raajor , ac poftmodum finitter feu mi- 
nor ejus ventriculus , una cum auriculis appofitis , diflevcli fueruut , ubi pro- 
ha cundta venere m confpedtum. In ipfis veucriculis cordis , feu cordis fi- 
uibus , fpeciacim vero finiltro , cum vena pulmonaria & arterta aorta, peni- 
ius atque penitus rubra aderat miceria„ ut intuitu ipfo, polypi prDefentcs 
crederentur , nulla tamen materia ilta pr<sditaerat duritie , fed mollis, per- 
quam facile digitis couteri poterat, quapropter eam , fanguiuem grumofum, 
qualis demortuorum corporum communiter etfe folet, nos eife exittimavimus. 

Hoc infuper notandum , quod per totum apertum corpus , liccc vafa fau- 
guifera majora fuerjnt ditfedta , fanguis perpaucus , vix quartarium , vel 
Jibrain medicinalem faciens , .contentus fue.ri.t. 

Pariter, fimulac corpus aperiebatur, & partes (vifcera) tradtabantur , 
odor acetum accrrimum obolens fuit perceptus. 

Gothofredus Sartd, Ph. & Med. D. P. P. (L. S. ). Johannes Gottfched, 
flied. Lic. & i\ P. ( L. S. ). Chriftian Hammel , Chirurg. 

R 3 $• I. 



534 S A N D 



§. I. 



REccnfitum moJo cafum , medice confideraturi nos, non ab re fore 
judicamus inquirere , qno morbo pie defun&us hic Jtger laboraverit ,• 
■& an contra verum morbum inftituta fuerit atratio j quod quscilionis hu- 
jus primum , cognitionem fcilicet alfeclus concernit , cum via alia nulla, 
nifi diligenti fignorum perpenfatione , ad eam devenire liceat , hoiic viac 
& nos femper inltitimus , memores iftius Hippocratis, quod habet lib. 
de Art. XX. 4. inquiens : Medicus fiquidem fuffecerit ad cognofcendum , fuf. 
jiciet etiam adfanandum -, fufficere vero ad cognofcendum medicus qui pote« 
rit , niii iignorum notitiam probe iibi comparatam habuerit ? 

$. I I. 

Licct vero non ignoremus , figna certa infallibiiia ac demonftrativa s : 
pro cognofcendis morbis non dari , ut propterea etiam , eam quorun- 
dam Do&orum Do&rinam , qua inter o-r\uciiov & Teicjutfpiov inter fignuni 
& indicium ita difiinguunt , aut fignum flerumque quidem fignificet , quia 
veri fimile efi ,• non femper tamen , quia necejfarium , non eji : indiciuvt 
contra unum perpetuo defignet , minimeque fallax fit , cum Joh. Antonid. 
van der Linden Meletem. Medic. Hippocrat. pag. 309. inutilem elfe judi- 
cemus , cum conjlet Hippocrati promifcuum utriufque vocis ufum ejfe. ibid, 

§. III. 

Non tamen propterea empiricam , non paucorum approbamus niethtis 
dum , qua fufque deque habita fignorum confideratione j uniufmodi me- 
dicamentis , quofvis curare moibos non vercntur ; fed ut docet Galeuus 
Comm. 111. in Prognoji. Hipp. 31. Aet XPA ira.vTot $-edo-<zo-Q<x, t« o~r,* 
fjcilcti kcu fty 7ri?evsiv evi. Semper oportet omnia perpendere figna , £5? 
non fidere uni tantum : Sic enim quifquh advertit , notitiam fibi comparat 
tx comparatione rei fignificantis , cum fignijicata. Protinus enim comparatio^ 
xe per difcurfum , & conciufione per Syllogifmum fa&a , inteUe&us figna i 
ceu rerum vejiigia fecutus , invenit & apprehendit , quod qu&rebat - ut do- 
finas mirari mentem ratiocinando vefiigare , five per fignorum vejiigia con- 
tendere ad cognitionem ejus , quod latet. Non enim aliter ignoti notitiam af- 
fequt , quam ex noti datur. Vid. Lind. c. 1. 



§. I v. 



R A R U S VENTRICULI ABSCF.S. 13? 

$. I V. 

Quoniam autem eum , quifquU fibi morbi notitiam expleuo compararc fa- 
ta nt , inqnirere de illo bU bina oportet , fiquiAem eorum qiut inquirenda 
fuut , du» exijhntiam morbi an fcilicet & ubi , duo ejfentiam : Qnis videli- 
cet £•? quali* mnrbtts fit fpeUant : Ita & hic ex obfervatis (ymptom itis fin- 
gula erunt manifefta ; dicitnr cnim de noftro Dn. acgroto , quod colore 
fub paliidus & cadaverofus , manibtts pedibttfque , pr.tprimU vero facie adco 
tumidm , ut etiam oculi exinde profundi apparuerint , confpiciendus fuerit y 
quod item appetitits fuerit projiratus , nec nifi puhnentU qnibnfdam , iifqne in 
exigua quantitate fuerit pajius , alv/ts iu dejiciendo fuum fecerit ojficium , ipfe 
porro <tger in fomuum pyopenftts , dolores acutos ex aure finifira in hypochon- 
drium ejm laterU delabeutes , ut £f? tumorem ibidem deprehenderit. 

§. v: 

Quodfi allata hacc vel leviter faltcm trutinentur, non tantum Dn. aegro- 
ium in ft.itu p. n. conftitutum & quidem non leviter affedtum , fcd & 
partem primario atfedam , affectum etiam ipfum , Iuculcnter demonftra- 
bunt. Via vero meliori nulla, cuncla ha?c nos inventuros fcimus , quam 
C\ ad functiones partium proprias feu naturales , refpiciamus , de harum 
cnim aliqua lsefi , verijfimum arguere , necejfario eam partem Ufatn , cujta 
eji. Ut habet Anton. van der Linden Meletem. Medic. Hippocratic. p. 3<;i. 
Si itaque & in hoc aegro idem hoc confideremus , partem , prseter ven- 
Criculum , hic nullam aliam , primario arfe&am fuiffe cognofcemus. Et 
quoniam Medico Pra&ico non fufficit fcire , quse pars laboret , fed etiara 
quo ea modo laboret , cognofcere eum oporteat , nifi fermone tantum fed 
£5* opere medictts haberi voluerit, juxta Hipp. Leg. III. 4. idem & hic /«- 
tnor durus latum digitum circiter ab umbilico , hypochondrium finisirum ver- 
fus deprehenfus , prodit. Antequam autem de parte afFedta , ipfoque af- 
fecflu propius inquiramus , neceifarium cenfemus , de naturali ventriculi 
conftitutione , atque functionibus ejus , quaedam prxmittere ; neque enira 
arTedtum in fubjedo perfpicere quis poterit , nifi cognitionem habeat fub- 
jecti integri & adhuc fani , ficque re&um norma fit & fui & obliquL Conf. 
Qalen. 4. Method. med. 2. 

§. V I. 

Ventriculum qutem natura fabricavit , ut fit promptuarium quoddam om- 
tUHtn particularum commune , in medio animali pofitum &c. Scribit Gale- 
rius lib. 4. de ufu Part. cap. I. Medium hoc animalis eft in infimi ven- 
tris parte fuperiore , five epigaftrio , proxime fub diaphragrnate , inter pii, 

mas 



136 S A N 13 , 

mas li.mborum vcrtebras & cartilaginem mucronatam , lienem a finiftns 
hibet , a dextris & anterius hepar , cui cedens , finiftra rotundiore ao 
majore fui parte verfus finiftrum latus propendet , dextra vero minore , 
magis attenuatus , inteftino jungitur duodeno , quod cum reliquo inteftino 
& omento inferius , fuperius vero feptum , feu diaphragma & dextro 
fuo luteri , five anguftse & attenuatse parti , partem hepatis , interioreai 
& inlenorem , cavam feu fimam didtam, incumbentem habet : pofterius 
denique reperitur pancreas , quod latiore fua parte hepatis confinia acce- 
flens circa primam lumborum vertebram , ei fubfternitur , meacumque 
bilurium ac portse truncum includens , duodeno inteftino jungitur. 

§. V I t 

Fi^uram obtinet oblongam, non abfimiiem utriculo , partem , finife 
tram verius , majorem gibbofam , dextram vero , tenuiorem & minorcnl 
feu attenuatam , fecundum quas duas partes in tundum feu cavitatem , & 
duo OL - :ricii diftinguicur : fundus maxima pars eft totius , & inferior * 
potifftma fua ampntudine ad finiftrum latus inclinans , in qua prima codia 
peragitur : orificia quamvis ambo in fuprema ventriculi regione fint , 
alterum tamen eorum , quod finiftrum eft, vulgo fuperim , alias os veii- 
tricu i fimpl-iciter dicitur , hoC alterum magnitudine , cratfitie & amplitu- 
dine fuperans , ut cibum quoque durum , aut etiam femimanfum ad- 
mittat, propter amplitudinsm proprio liomine ftomachus appellatur , mul- 
tis fibris orbicularibus , ac nervis a fexto pari pertcxitur > undc exquifitifc 
fimo pollet ienfu , atqtie cor per confenfum condolet , & affecTus ejus « 
animi deliquia ,• a'iaque cardiacis fimilia fymptomata gignimt , quamo-» 
brem veceribus cor feu corculum appeliatur , continuum eft ccfophago 
ac cJiaphragrrtati , e regione cartilaginis mucronatse feu enfifbrmis , hinc 
Kpigaftrii fuperior pars cutis , qu?e cartilaginem hanc tegit , cordis fovea 
& fcrobiculus , Germanis clie Hertz-Grube , communiter appellatuf. Dex- 
trum vulgo inferim didtum * altero anguftitfs , non nihil reflexum , ac 
hbris tranfverfis , nec non circulo cralfiore , nmfculi orbicularis forma 
pvaeditum ; quo hie exitus ventriculi melius claudatur , donec cibus con- 
coCTus in cremorem liquidum niutatus fit , proprie Pylorus feu Janitof 
nominatur , inteftino duodeno continuum , alimenta concocTa ad intefti- 
na dimittit , quae tamen non effluunt, fed per afcenfum, vi motus pe- 
riftaltici , expelluntur. 

§. VIIL 

Magnitudo variat , pro fexus , tctatis , & corporum varictate , tanta 
tamcn cuique eft , ut fufficiat penui diario, tunicaceus interim, ut coti- 
•cahi polHt aut laxari , pro mcnfura aflumptorum , bcne hic notandum, 

tu- 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 137 

tunicaceam hanc ventriculi fubftantiam , non fimplici , fed triplici con- 
ftare membrana : exterior communis eft , a peritonseo nnta , & cruilif- 
Jima iiuer eas , qux a peritonxo oriuntur : n.edia catnolior , in qua uc 
& intima , qusc nervofa ac rugofa exiftit , imprimis confpicua eft , fi- 
braruro varietas , in orbem , obliquum & retium , exporretiarum , ad 
vilccris robur , facilcmque retcntionem & expulfioncm. Intima , quae 
ciufta mucilaginofa , ( carneam dicunt alii) obdutiaeft, ut a fuccorum 
acrium injunis , illacfa fervetur , cclbphago & oris partibus communis 
eile , vulgo traditur , cum tamen longe melius continuam elfe eam , di- 
cetur , nam longe alterius eft naturse & ftrudturae , ac ratione fuce tem- 
periei , ac conformationis , mirabilem fermentativam qualitatem , qua 
uefophagi orifque tunica deltituitur ,^ in fe continet , atque hinc peculia- 
rem humorem fermentaceum in fe generat & recondit , quo bene fe ha- 
bente , codioncs ventriculi felicius procedunt, 

§. I X, 

Nervos , uti §. 7. jam dictum , recipit a fexti feu vagi paris trun» 
cis , juxta cefophagi latera deicendentibus , qui fub cefophago per fep- 
tum ( Diaphragma) tranfientes , ramos ftomachicos , inferiorem fcili- 
cet & fuperiorem conftituunt , .ita ut inferior , qui ex paris vagi ramis , 
utriufque lateris cefophagi , internis , limul unitis , conrlatur , ventriculi 
iundum obduccns , propagines tn toto tradu quaqua verfum difpergat j 
fuperior contra , ex ramis ejufdem paris vagi , utriufque lateris cefophagi 
externis (imul unitis conftans , vifceris fummitatem , atque orificium ejus 
finiftrum imprimis , multis propaginibus perreptet. Longe vero plures ner- 
vi hoc finiftrum adeunt orificium , quam quidem alterum feu dextrum , 
atque illud ita involvunt , acfi ex folis nervis compofitum effet : per hos 
ncrvos copioli fpiritus animales in ventriculum deferuntur , acutum ei 
ienfum confcrentes , qui propter majorem nervulorum copiam ftomacho 
infertam , fuperiore parte acutior eft , quam inferiore, cujus ratione fa- 
mes illic imprimis oriri creditur , quemadmodum partem eam contrahi 
& quafi corrugari fentiunt valde efurientes. Per hos nervos , ventri- 
culi nbris quoque infunditur vis fefe naturaliter contrahendi , in qua- 
cunque contentorum excretione : per eofdem etiam magnus ventriculi 
confenfus eft cum cerebro , ut mirum non fit pereuffo & affeclo ce- 
rebro , ventriculum turbari , & vomitiones fieri , maxime in hemi- 
crania , atque viciflim , ventriculo male affedo , animalem quoque fa- 
culutem languerc. 



Difput. Medico-Pra&. Tom. III. S f X. 



138 S A N D , 

§. X. 

Vafa etiam reclpit plurima : & arterias quidem a cocliacse ramodextro,' 
parte quidem elatiore Gajhicam dextram , quae Pylorum accedit , atque 
hic Pylorka Spigelio appellatur , humiliore vero Gajhoepiploidem dextram, 
ad rundum & medium annexam : a ramo finiftro autem feu Splenico di- 
&o , parte fuperiore Gajlricam habet Majorem , qux poftquam furculum 
tribuit elatiori ac medix ventriculi fedi , duas propagines peculiaribus no- 
minibus infignitas , ad ventriculum projicit : i°. nempe Coronariam flo- 
macbicam , qux orificium fuperius coronae inftar cingit , & corpori ipiius 
ventnculi varios ramulos tribuit , & 2°. Gajhicam finijlram , quae dex- 
trorfum in ventriculi fuperiora , & ad Pylorum transfcrtur. Practerea 
ramus hic cceliacx fplenicus , antequam lienem ingrediatur , fuperiore 
parte emittit vas breve arteriofnm , ad fundi ventriculi finiftrum latus , 
6c Gajho Epiploidem finijham , qux fuperiore omento fuffulta , finiftram 
fundi ventnculi fedem perreptat , anteriori & pofteriori ejus parti , nec 
non omemo , ramulos tribuens : de quibus videatur Diemerbr&ck Ana- 
tom. lib. 6. c. j. pag. m. %i^. Officium harum arteriarum eft , ventri- 
culo advehere alimentarium fanguinem quo nutritur. 

§• X I." 

Venarum exilium plurimas quoque habet ramificationes , inter tunicas 
ejus latentes , quarum vajrjae hic illic concurrentes ac coeuntes , tandem. 
quatuor erTormant venas infigniores , ad port^e venam tranfmittendas : 
fcilicet Gafhicam (hxc reliquis # major eft ) Gajiro Eviploidem finifiram , 
dextramque , & ramum pyloricum : item aliam infuper yenam infignem , 
vtu venojjim breve appellatum. (hxc modo uno , modo duobus , tribus 5 
pluribufve ramis , a ventriculo egreditur) ramo fplenico inferendam. Per 
has, fanguis a ventriculi nutritione refiduus , verfus henar dcfertur. Quod 
enim antehac medici tradiderunt , per vas hoc venofum brcve , a liene 
acidum quendam fuccum aut fanguinem , afcendere jn yentriculum, ad 
ejus nutritionem , & fimul ad cibi appetentiam , feu famem in ventriculo 
excitandam , id Neotericorum curiofior Anatome , omnino pelfum dedit: 
in fectionibus enim vivorum animalium , injecla, vafi brevi venofo , li- 
gatura , intumefcentia inter ventriculum & ligaturam, detumefcentia vero 
mter ligaturam & ramum fplenicum, mox apparet, certo indicio , nihil 
a liene ad ventriculum , fed continue fanguiriem a ventriculo ad ramum 
fplenicum defluere , eumque non ingredi lienem , cum vafis hujus ingrcl- 
fus , in ramum fplenicum , non nihil plerumque diftet a liene , fed per ra- 
nium hunc reda deferri ad portam. 

$. XII. 






RARUS VENTRICULI A B S C E S. 139 

§. XII. 

tx infigni hac vifceris hujus ftruclura , de officii feu funclionis ejlis 
tfignitate racile conftare poteit : officium fcilicet cit , ut fit receptaculum 
uliumptorum , & ferviat naturas pro cacabo ad coqucndum pultcm fuam, 
Vitie confervattdie caufa : confervatio hacc rcquirit alimcntum , (ive ma- 
teriam coniimilem & congenerem , Lind. Meletem. p. 18. quoniam autem 
ex triplici materia , fluida videlicet , folida & fpirituofa , corpus noitrum 
conitat , & quutidie plurima e corporibus diffluunt , ncceflc eft , nifi irl 
eorum , quas effluxere , ldcum , alia fubinde rcftituantur , breVi corpus 
concidat , propterea tale tantumque reponi oportet , qur.le & quantum 
deperiit, fi in itatu corpus fervare veiimus , pro triplicis ergo hujus fub- 
ftantke diminutione , alimenti quoque tripliccm etie dirfercmiam , coti- 
venit, qnod perfpicue fatis docuit Hipp. iib. de Flaiib. IV. S- fic fcribens : 

v ' ~ .' Q. ' f ■ + 'V11 •? ' ' x ' 

T« <rci)[j.cuct tccv re avirpcvTroov kch tcjv uAAc<jv (^ctioov , ctTTo tokttsw 

tpsQcov TQsQovTcti. &c. Corpora omnia , ttttn homiumt tvm rethjuorrint 
qttoque amniatitium , a triplici nutritnento fnjlentantur : horum autem nu- 
trimentwwn nontina bac funt , cibm j potus , Spiritus , & Spiritus quidetn 
qui in corporibus Juut , jiatrts vocantur , qui vero extra corpora exiflunt , 
ier. Qui jatte maximus in omuibm , qua corpori accidttnt , £^ autor £«? 
Douiium. Hinc fpirituofo Cive igui , aer nutrimentum prxbet , quo fi ignis 
frivetnr t vivere uon poljit Hipp. de Flatib. V. 16. de Aliment. XI. r. 
Conf. de Corde III. 6. £<y 13. Fartibus fluidis & iiccis vero , potus & 
eibas. ConK Hipp. de Aliment. L 3. £y VIL 4. 

§. XII I. 

Non fatis autem eft , tantum corpori reponi alimenti , quantum de- 
pcriit , fed rcquiritur antc omnia , ut & tale iit , quale deperiit. Nam 
coujervatio , quxdam quafi goieratiouis perpetuat-io efi. Confervatio requiril 
alimentum , Jtve materiam confimilem & congenerem. Materiam , ttt ejns 
acceffu Jiat accejjio corporis j coujimilem : quia ex facili fimile fhnili coapta- 
ftrr ) cumqtte eo coalefcit. Exfacili, ruquani : qttia fimilia funt quafi unum, 
eji enim manifejla in ipjis idmtitas qualitatis. Congenerem : fi enim fnnile Ji- 
tftili attgetur j qttanto commodins ac minore negotio ea coeuitt , qu<z funt fe-' 
cv.udnm fornfatn eadcm. Ac fane quod fubjiantix congeneres Jacile coalcJ~- 
cant , id ctfttfa ejt , quod idcm funt re. Pro materia datr/s ejl cibns. Is 
quidem ejl potejlate corfm animalis ; at non a&u , folidw qttippe ,• Jed pro- 
dttcttlis & transformabiiis in alimentum a&u , ut loquitur Joh. Antonid, 
wj« der Linden. Meietemdt. Mcd. Jlipp. pag. 18- 

s 2 :§. xiv. 



140 S A N D , 

§. XIV. 

Idem jam fuo tempore docuit Hippocrates de Princip. £«? Carnib. XIII. 
4. inquiens : Alimentum ubi accejferit unumquodque talem fpeciem umcui- 
que reddit , qualia fane erant. Smgula euim ab alimento irrigata , augmen- 
tttm capiunt , calidum & frigidum , & glutinofum & pingue , £5? dulce & 
amarum , £«? ojfa & alia univerfa qum in homine infunt. Et de Aliment. II. 
I. Facultits alimenti pervenit £5? ad ojfa , £fj* ad omnes partet , &in ner~ 
vum , & in venam , £«? ;'« arteriam , £f? m mufadum , £5? /« pelliculam , 
& carnem , & pinguedinem , £5? fanguinem , & pituitam , & meduUam y 
£5? cerebrum , £v tmduUam fpinalem , & interanea , omnefque ipfrum par- 
tz* ■> & faue etiam in caliditatem , & fpiritum & humiditatem. Pergit 
porro , raoQiis Je to tp?<Pov tuto Tootpt; , Kctt olov T^o<Pr\ , y.<ti to 
ueWov TpoQy- Alimenti vero & id quod hoc nutrit , alimentum ejt , £f? 
quod velut nutrimentum ejl , £«? quod nutrimentum futurum eji. Conf. Hipp. 
lib. 4. de Morb. XI. & XII. item Galen. lib. 1. de fymptomat. Cauf. cap. 7. 

$. X V. 

Ut itaque alimentum confimile & congener reddatur ei , quod corpori 
deceifit , imprimis requiritur , ul ventriculus fuum peragat officium di- 
gnitate primum five primarium : duplex videlicet vifceris hujus offi- 
cium eft , alterum alimenta appetere , alterum eadem concoquere ; hoc 
uti dignitate primum eft , ita illud ordine : de utroque aliquid hic pro- 
ferre , materise propofitae poftulat ratio : 

§. XVI. 

Quod ergo ad primarium , concocflionem attineC , concoquit ventricu- 
lus alimentum aifumptum , dentium molitione prius pneparatum ac per 
gulam demilfum , ex eoque meliorem alimentariam partem diflblvit , ac 
in chylum , id eft , fuccum albicantem , cremori ptifanac fimilem con- 
vertic : quae ventriculi actio autoribus codtio aut concoctio communiter 
dici fuevit, & fit per modum fermentationis , ficque alimenta aifumpta 
•liquefcunt , ut Chylus ex iis educatur. Et quoniam fermentatio duplex 
eft j una , qua mifti particuhc agitantur , incalefcunt ac rarefiunt , & 
per falini vinculi diifolutionem ita fegregantur , ut fpirituofiores evadair, 
maximaque fua parte , rurfus firmiter mifceantur & mixtae permaneant : 
ficuc fpirituofk partes vini per fermentationem fufcitatse , ea peracta , a- 
queis permiftac manent : altera (multis efTervefcentia«didla) qua particulse- 
falis acidac , magna parte cum aquea & tartarea aliqua materia effer- 
vefcentes , per coagulationem concentrantur , adeoque ab aliis mifti par- 

ticu- 



R A R.U S VENTRICULI A.B S C E S. 141 

ticulis feparantur , ut cum iis non rcdeant ad exactam unioncm feu mi- 
itionem ; non hoc, fed priori modo in chylifkatione fic fcrmcntatio. 

§. X V I I. 

Servat tarnen natura circa concoclionis modum , certum qucndam or- 
dincm : ita cnim alimenta antequam deglutiantur , aliquam prxparatic- 
nem prius fultinere opus habent , in ore videlicet primo manducantur , 
quod fit , quando dentibus anterioribus , qui propterea inciforii dicuntur, 
inciduntur , ea autem qux ab his , ob duritiem fcindi nequeunt , caninis 
confringuntur. Manducationem excipit mafticatio , qua dentibus molari- 
bm , alimenta prsccifa non tantum contcruntur , & quafi mo'untur , fed 
& fimul faliva eis admifcetrr , qua ea emolliuntur , & farinse inftar in maf- 
fam fubigumur , ut facilior dcglutitio efficiatur , prxterea & fermenta- 
tiva qualitate perfunduntur , ficque ad ventriculum defcendunt , uc in eo 
omnium cxaclior tliilolutio promoveatur : accedunt potulenta, plerumque 
particulas acres ac fpiritus fermentaceos in fe continentia 

§. X V II I. 

Circa hsec alimenta ventriculus ope fibrarum fuarum fe conftringit , iif- 
que fermentaceos fuccos alios , tum in rugofa feu interiori fua tunica ge- 
nitos , tum cum faliva affufos commifcet , qui in poros alimentorum illa- 
bentes , per convenientem & debitum calorem , eormn particulas perva- 
dunt , agitant & eliquant , unde affumta omnia fimul inter fe confun- 
duntur atque mifcentur , donec tenuiores & fpirituofse particulac fe ex- 
pandentes , a craflioribus dilfolutis fe expediant ; ficque craflis cum te- 
nuibus fimul agitatis , motu ifto omnium fit* miftura , e qua tota , fi- 
mulac aliquid exco&um eft fatis , continuo per pylorum , feu dextrum & 
inferius ventriculi orificium , effluit ad duodenum & inteftina teruiia , in 
iis , per bilis & fiicci pancreatici admiftionem , alio fcrmentationis mo- 
do , ab adhuc admixta crafliore maffa penitus feparandum , ficqiie ad ve- 
nas la^teas , & de hinc ulterius propellendum. 

§. XIX. 

Neque enim putandum eft , ventriculum tam diu fe fervare conftric- 
tum , & claufum manere , doncc omnis affumptorum copia fit concocta, 
atque in chylum converfa omnia , fed fciendum , quod ea , qus: in maffa 
iita , per fermentationem fadta , excoda funt , ftacim ut excoda funt , 
continuo , motu periftaltico mediante , ad inteftinum propellantur , re- 
liquum vero , quod ob duritiem , rcliquafque cruditates digeri nondum 
potuit , diutius in ventriculo , ulterius coqucndum , maueat ac fubfiftat. 

b 5 * Qi li P 



14^ S A N D , 

Qnippe varia aHmcnta , uno paftu ingefta , non fimu! aut acque cito d(- 
geruntur , fed pro diverfitate fubftantise , quantitatis , qualitatis , duri- 
tici &c. fpintuofiores fcu tenuiores particulae , in aliis eitius , in aliis 
tardius concoquuntur,& in chylum tranfrautantur ; qux item prius coctse 
funt , primse per pylorum elabumur , reliquis ad ulteriorem diifolutio- 
nem , in ventriculo diutius remanentibus : patet rei hujus veritas , tum 
in fecYione canum , paucis poft paftum horis occiforum , in quotum te- 
nuibus inteftinis , iteni vafis chyliferis , tenuior Cive lacleus chylus fem- 
per invenitur , maxima alimentomm , dunorum imprimis , parte , iri 
ventriculo adhuc inconcoctorum , reftitante : tum ex refectione fubita ,• 
paftum fubfequente ■, in qua vires , brevi aliquando reficiuntur , cum ta- 
men cibi duriores ,. diu , quandoque etiam aliquot dies poft , adhuc itt 
ventriculo fubfiftere percipiantur , Conf. Hipp. d. Aliment. XI. ?. 6. 
quod fiue negotium nulli alii rei , prxter tenuifltmis alimcntorum parti- 
culis , ftibito ditfolutis ac cocTis , adfcribi poieft , qu:e |j ad duriorum pct- 
fectam coctioncm , in ventricuio fubftitilfent , nimis , per nimiam illani 
moram , excocTx , nidorem per adufticnem iftam contraxilfent. 

i X X. 

Liqyet hinc error muitorum fnedicorum , qui tam folicite docueruht ,• 
certum ih alfumendis alimemis , fervandum efle ordinem , ita ut qiijC 
concocTu faciliora iiint , primo , qux difficiliora , ultimd loco fint af- 
fumenda , ne ex pTxpoftero aifumendi ordine , cruditates generentur > 
jdque nullam ob caufam aliam , nifi quod putarint primo afliimpta , 
primo quoque , ultimo vero ultimo e ventriculo elabi : de quo videri 
poterunt. Galen. lib. 3. de fywptamat. Cauf. c.'l. FerneHut lib. ^. Pa~ 
tholog. c. 3. Mercurialh : 3. Frax. c. 12. Scnnertus. Frax. lib. 3. part. 
I. fiSt. 2. cap. 9. & alii. 

5. XXI. 

Peragit autem cocTionem feu fermentationem hanc , acidum ventricurl 
dicTum , hvc particulae fermentacex acidx vel fubacidx exiftentes. Aci- 
das cife particulas hac colligere licct vel exinde , quod acida modicc ac^ 
cepta , non parum cocTionem ventriculi adjuvent , quod prxter expcricn- 
tiam quotidianam , quam quifque in fe ipfo experiri poterit , teftahtur 
ii , qui longis itineribus ad indos , aut alia loca remotiffima , naviga- 
runt , quando enim longo tcmpore duris ac cratlis cibis in naVibus funt 
uii , atque ex eorum iifu appetitum dcbilem & cocTiones omnino langui- 
das habcnt ; fcorbuticam etiam cachexi.im contraxcrunt , ubi tsmdem ad 
infulas aut rcgiones , in quibus ipfis copia limonum fit , appulcrunt , mox 
aciditate fucci hujus frucTus , appetitus cocTionefquc languentes in eis re^ 

fuf- 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 143 

fufcitantur , ficque cclcriter priftinam fiuvtatem rccupcrant , Jn qucm fi- 
ncm nauclcri , livc navibus pncrecli , ad loca longc dilfita abituri , plc- 
rumque vafii aliquot fucci citri aut limonum fccum (bleiit aflumcre , qno 
languentibus nautis nc dcficiant , eum exhibcrc , iicque eos reficcrc polfint. 

§. XXII. 

Quodfi aliquando , fermentum hoc acidum in ventriculo dcficere con- 
tingat , chylificationcm quoque feu concoaionem dcficcrc cft ncceflum ; 
tuncque cibi aut crudi aut lcviter co&i dcjiciuntur , quem arTV&um me- 
dici lienteriam vocant ; de quo vid. van der Linden. pag. 26*7. it. Ge- 
rard. Blajii Medicin JJniverf. pag. 377. Si vero iterum in ventriculo ejus 
fiac inltauratio , concoctiones quoque rcdcunt & reftituuntur, quo colli- 
marc Hippocrates 6. aph. 1. £«5* 2. Epid. II. 49. vidctur , quando in- 
quit : In diuturnis intejliuorum Uvitatibus , fi ruclru acidru fuperveniat , 
qui priiu uon extiterit ," bonum efi fignum. Undc non obfcure videre eft, 
naturale hoc ventriculi acidum , lermentum illud proprie eiTe , quo con- 
coctiones perficiantur. 

§. XXIII. 

Quamvis autesn naturyle hoc ventriaili acidum , caufa concodlionis 
fit proxima, non tamen hoc , fe folo , concoclionem perficcre potcft, 
kd dcbitus requiritur calor , fivc ignis , materiam difponens , ut inde 
fcrmentum gignatur , exaltetur , atque in a&um promoveatur : hic enim 
omnium quae in corpore fiunt , & Author & dominus ( Conf. Hipp. de 
Princip. aut ceirnib. 1. 2. it. 6. Epid. VI II. 2f . Foef. ad h. I. ) De ca- 
lore hoc , alii quidem loquuntur aliter, in eo tamen inter fe conveniunt 
omnes , ut pcr eum , ventriculi propriam & naturalem conftitutionem, 
id eft naturalcm , feu cujufcunque conftitutioni convcnientem calorem , 
intelligendum elfe ftatuant , nec quifquam adco erit abfurdus , ut cum 
vcntriculo chylificationem adfcribi audiverit , nudas hic ventriculi mem- 
Lranas, & non potius ventriculum viventem & fanum , proprioque fuo 
Jpiritu ac calore inftruaum , intelligendas effc putet. 

§. XXIV. 

Quomodo autem calorem hunc , an fpiritum , calidum innatum aut 
eonnatum , ignem vitalem , tempcramcntum , naturam , idiofyncrafiam, 
ventriculi tonum , inlitum operatorem , aut aliter nominare quis velit , 
periude eft , modo fingula rite cxplicentur. Paracdfus Archacum cum fuis 
mcchanicis fpiritibus chylificationem in ventriculo perficcrc fcribit , fux- 
que femcmue alfeclas , mcdicorum non infiniorum habet non paucos , 

qui 



144 S A N D ; - . 

qui per Archseum hunc , calidum innatum intelligendum efle volunt ; de 
quo videri poterit Riolanus in Not. ad Epijfol. JYaLd. Verum quid per 
Archxum ftomachi intelligi velit , ipfe exprimit , quando in Annotat. 
eap. 2. Tratl. Prvni lib. I. de nrinar. ac pnlf. jndic. icribit : Si urina efi 
multa ac pauet (fignum eji) qitod archeit/u , ideji propria natura Jlomachi 
dejicit , & nimium futnptum fuerit de nutrimento. Sed uti modo diritum , 
res eodem recidit , atque confentiunt omnes , quod alimentorum in chy- 
lum tranfmutatio neque a folis particulis fermentaceis , quae ingeftis ali- 
mentis admifcentur , neque a moderato calore tantum fiat ; uti enim i.la 
faciunt ad alinuntorum diifolutionem , iic hic ad coctionem promoven- 
dam , & latentem potentiam in a&um producendam ; quod vero ex illa 
dilfolutione & co&ione chylus & non alius humor generetur , hoc a fub- 
ftantise ventriculi potiilimum proprietate , cujus ratione calor , aliter in 
ventriculo , quam in alia quacunque parte operatur , in eoque aliter fer- 
mentum , quam in aliis partibus difponit , dependet. 

§. XXV. 

Et ficut ad actionem probe perficiendam tam fermentum , quam ip- 
fum organum fecundum proprietatem fuam legitime difpofita effe conve- 
nit , ita quoque & calor fit moderatus , eft neceife ; quemadmodum 
cnim videmus maflam farreaceam ab admifto fermento in loco tepido 
bene , in frigido acgre , in ferventi , ut clibano , prorfus nihil fermen- 
tari : fic etiam acidum hoc naturale , non nifi a ventriculi calore mo- 
derato excitatur , & in actum majorem fufcitatur , ab exiguo nimis , 
non producitur , a nimio contra difcutitur , ipfique humores , ex quibus 
fermentum fieri debuiifet , confumuntur ; hinc in fenibus , aliifque vel 
ventriculi , vel totius corporis intemperie frigida laborantibus , coclio 
quoque dcbilis exiftit ; in bilioiis , feu intemperie nimis calida aifedtis , 
tollitur : ut hinc non fequatur , pro majore ventriculi calore , meliorem 
quoque effe codionem ; contrarium quippe in inflammatiombus , aliifque 
morbis vcntriculi calidis liquet , in quibus codionem plane ablatam de- 
prehendere licet : convenit itaque ad chylificationis adum rite produ- 
cendum , ut calor fit moderatus , infuper quoque in ventriculi membra- 
nis , humoribus , & fpiritibus convenienter fe habeat , ut & a calore cir- 
cumjacentium partium , (quae funt a finiftris lien , a dextris & anterius 
hepar ; pofterius Pancreas , inferius omentum & inteftinum ; fuperius 
diaphragma ■, ) debito modo foveatur , quibus fic fe ut decet habentibus , 
non poterit non ventriculus taliter inftrudlus , in materiam ad chylifican- 
dum aptam , debite agere , ficquc liquorem albicantem & lacteum ex ea 
educere. 



%. XXVL 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 14J 

§. X X V L 

Colorcm vero lacteum feu albicantem chylus acciplt , propter particu- 
)as fulphureas una cum falfis diflblutas , & fermento acido ventriculi com- 
miftas : (lactcfcit etenim ilico quilibet 4'r e & © e volatili , aut 0e 
probc diflbluto impracgnatus liquor , fi ei liquor acidus affundatur , ficut 
videre eft in prseparatione lactis ^ris , & extractorum vegetabilium re- 
fmarum ♦ ill fpiritibus item C. C. & fuliginis , qui liquori acido auc V* 
(implici confuli , ilico la&efcunt ; ) augetur color hic chvli albicans , fit- 
que albillimus, qumdonempe bilis per ductum choledochum in intefti- 
num duodenum delapfi , ibique cum fucco Pancreatico per Wirfungianum 
ductum eodem defluente permifta , alimentis in ventriculo coctis ad inte- 
ftinum hoc protruiis admifcetur , ea alio fermentationis modo eiferrefccre 
facit , atque fic partes in eis contentas teneriores a craflioribus diflblvit 
ac fcparat , eafque ita attcnuat , ut in angufta vaforum lacteorum ofcula, 
lacteus in eis contentus fuccus impelli commode pofTit , qui fuccus , ob 
inlignem quam cum la&e , coloris & confiftentise ratione , habet fimili- 
tudinem , vafculis hifce lacteoriim nomen impertit. Succum hunc lacteum, 
pcr velut alimentum intelligit Hippocrates lib. de Alimento. II. 6. fcribens : 
Alimeyiti ^f? id qnod nutrit , alinientum esi , & quod vehit nutrimentum efi , 
^f? quodnutrimentum futurum eji , neque enim totum aflumptum , fed prse- 
eipua faltem feu alimentaria ejus pars in chylum vertitur , refiduum vero 
fermentaceae iftius materiae , Cive fueculenta faburra ad crafla inteftina de- 
tnifla , homerda fit , e corpore , ucpote inutilis & aliena , eliminanda. 

§. X X V I L 

Colorem hunc chyli , non femper candidum feu lacleum efle , fed faepfc 
tolorem ciborum ingeftorum fervare , quidam medicorum ftatuerunt , in- 
ter quos etiam eft Vopifcus Fortunat Plempius , qui lib. 2. de fundain. me~ 
dicin. fecl. 5. cap. 8- aflertum hoc demonftrare conatur ex eo, quod m 
ventriculis boum , chylus ut herba vireat $ item in hominibus , quife nigric- 
ribits alimentis & vino rubro implerunt , chylus nigricet : fed refpondetur , 
allata hacc nihil contra nos inferre j licet namque quotidiana expSrientia 
teftetur in ventriculis ruminantium corhigerorum & altera maxilla dcnta- 
tis , quse gramine herbifve viridibus pafcuntur materiam viridem inveni- 
ti , materiae ramcn huic chyli nomen convenire negamus : vel enim ma- 
teria haec pabulum recens ingeftum eft , quod coctionem nondum fufti- 
nuit , & fic de chyli colore , utpote materia cruda & nondum immutata , 
indicium praebere nultum poterit : vel fi aliquandiu jam in ventriculo deli- 
tuit , atque fermcntationem fuftinuit , partes pabuli fuerunt duriores & 
terreftriores , coctioni ulteriori , in ventriculo , relictae , aut etiam indif- 

Difput. Medko-rraSt. Tom, III. T fol*. 



14$ S A N D , 

folubiles , quse fermentatione tali fatis diflblvi , & in chylum mutari na r 
queunt , fed ad inteftina dejecbe , feces conftituunc , & neque fic de ear 
rum colore ad chyli colorem argumentari licebit : obfufcacur quoque in- 
terdum in ventriculo & inteftinis color , quamdiu alitientorum cralfis va- 
rioque colore tinctis particulis adhuc involvitur , ab iis obfufcatur , ita , 
ut & in inteitinis , chylus colore cineritius inveniatur , de quo videri po- 
teric Job. WaUi Epiji. I. de motn chyli ad Thom. Bartbolini. Anatom. hujiu 
annexa, pag. 535. verum fimul ac acidulus fuccus pancreaticus ei admi- 
ftus elt , nunquam alium , quam albicantem habec colorem , quod au- 
topfia pailim teftatur , quodfi vero per fe non femper albus eflet , ali- 
quando eciam in vafis ladteis mefeutericis & thoracicis , alterius cujufdam, 
quam albi coloris deprehenfus elfet , quod tamen hactenus a nemine no- 
vimus obfervatum , unde liquet , allatam contra aibum chyli colorem de- 
monftrationem infirmo maximc ftare tato. 

§. XXIX. 

In qua vero parte ventriculi , haec potiilimum perficiatur functio , M 
quaeratur , fundum eam abfolvere fciendum eft ; quid autem per fundum 
iiuelligatur , dictum eft. §.8- maxima uempe pars totius , five globofum 
illud , quod intra duo orificia cominetur , pociffima fua amplitudine acj 
finiftrum latus inclinans. Hinc eft in propatulo , quid de fententia ilta ita- 
tuendum fit , qua docetur , donnituris conducere , primo dextro laceri 
^icumbere , u^que ad codtionis abfoluuonem , uc incer alia vult iftud 
Georgii Vidtoiii , de fanic. tuend. mechod. cap. 16. 

Ut pronm Udit fomnus , fic atque fupinm : 
ln dextram facilis fed bene proficitur. 

Scilicet eum (atis conftet , iit fundo , ( feu cavitate ) fieri coctionem , 
hic autem iti finiftro latere maximam partem iltus fit , proderit quoquo 
huic lateri incumbere dormituris , quo cibis in eo diutius retineatur , 
nec fujbico abfque ulla remora in dextrum , ad. pylorum tanquam exitui 
vicinior devolvatur. 

$. X X X. 

Atque hsec de primario ventriculi officio , quo fcilicet cibum aflumptum 

coquimus , 'impraefentiarum dixifle fufficiant , fequitur utdealtero, Cno 

primo ejus officio , quo videlicet aflumptum cognofcimus , cibumque ap- 

petimus , etiafn pauca quxdam proferamus : llcut namque chylificatio 

lit , rnfi alfunipi iuerint ingefta •, ita fine flme haec aegre in- 

Mfahtit! In ita func 3 diffpKus ccncoquntur , quapropter, 

• T ' pro- 



Rarus VENTRICULI ABSCES. 147 

provida ut in omnibus mater natura , nobis etiam dc organo, ad hoc 
officium commodo, profpexit appetitorio; appetitofium hoc organum pr.- 
riter venter ejl , qiti efurire fe gttla Jiguijicat : fitire vero partibut oris in- 
terni , inquit Joh. Antonid. van der Linden meletem. medic. Hippocrat^ 
p. 19. n. 10. Ventriculi hanc runrftionem , docuit jam Hippocrates , 
cui authores affentiuntur omnes, qui lib. I. de di<tt. XII. 33. inquit : 
Venter , qitod intekigi non poteji , novit : per hunc enim inteliigimm , quod 
fitit aitt efurit. hilib. de alimento VII. I. fcribit : priucipium nlimenti £ff 
hitmidi £^ ficci , bs , guia , venter. Idem hoc & Gatenus fuis in libris 
paifim arfitm;it. Sc comm. 3. in iibr. 3. epid. Hipp. fcribit : Ventris efi 
opus ciborum appetentia. Et iib. I. de fymptomat. cauf cap. 7. verbis 
magis perfpicuis fe explicat , quando fic infit : dedit (natura) animali- 
biu penurut fenfum , quo fcilicet ad cibum potiouemque proritata, in tem- 
pore expieantur , vocaturque ejufmodi implendi iefiderium appetentia. Si- 
milia reperiuntur & lib. 4. de uf part. cap. 7. in verbis fequentibus : 
Soli ventriculo , £5? maxime ejus partibm , his qu<t ad orijieium pertinent , 
fenfum indigentia contuiit , ad cibum fumendum animai ipfttm excitantem 
& Jiimuiautem , idque a natura recle fuit comparatum } atque hanc fen- 
teiuiam tuentur omnes. 

§. XXXI, 

De modo autem , quomodo nempe fames excitetur, non omnino ln- 
ter fe authores conveniunt , aliis ab acidis in vemriculo contentis fuc- 
cis , aliis a morfu inaniti ventriculi ab acribus & calidis quibufdam per 
arterias in ventriculum , feu ejus tunicas continue impulfis & ventri- 
culum pungen ibiis . aliis a parcicuiis acribus , fermentaceis genitis ex 
deglutito falivali . fucco,. aliilque quibufdam fubfalfis acidifve ingeftis, 
Vel ab expulfo chylb in ventriculo refiduis , & interiori rugbfx turiic?e 
adhaerentibus , eique moleftam vellicationem inferentibus- , aliis deniqtie, 
in quorum fententia & nos ftamus, ab inanitarum partium tractione 
feu fu&ione, famem induci ftatuentibus; fententiam hanc ultimam, egre- 
gie pluribus .docuit Hippocrates iibro 4. de morbis , aliquot ab initio ca- 
pitibus ; idem & verbis magis perfpicuis Galenus lib. I. de fymptom. 
tauf. cap. 7. explicavit verbis fequentibus : qyton cutetenus unumqnodque 
anima! in ambientem aerem digeritur , accidit ut membra , qu<e fub ea 
funt, prima vacuentur , quorum iugenita vis (ut in opere de naturalibus fa~ 
cultatibus a nobis efi monjiratum ) ex proximis fibi alimentum trahit , id 
fcilicet , qtteJ vacuatur , rejiciens : deinde rurfus ilia , ex iis qu<t fibi fitnt 
proxima : ficut qu& tertio loco fttnt pofita , ab iis , qtt<e fibi : atque ita 
ftmper per continuum, velut in choro quopiam translatione ceierrinie faBa-, 
ad venas qu<t ad ventriculum pertinent , vacuatio pervenit. H& vero & 
felent pariter , & nata funt ex ventrimh nutrimentum trahere , ferin/k 

T 2 ut 



148 S A N D, 

ut jUrpium radicw , qu& in terram funt demiff& , ab ea. . . Vocatur inu 
plendi dejiderium , appetentia. Fit autem ex penuria fenfu , cum fcilket 
venaex ipfo ventriculo , veluti emulgentes fugentefque aliquid trahunt. Non 
ferens autem eum fu&um ventriculia , fed veluti divtdfus , ojfenfc ejtts me- 
delam , cibum comparat. Quippe vena boc pa&o ad objetlos cibos conver- 
tuntur , atque ex iis nutrimentum trahune, nequaquam ex ventriculo. Fit- 
que pojt cibi fumptionem , ut ^ff veua fimut ad cibos fe convertant , & 
ventriculus ex iis , quantum prius per venws efl exhauftum, in fe ipfum 
trahat. Ac fuBus quidem ipjius fenfus fames eft. Con£ /. 4. de uf part. 
7, it, /. 3. de fimfl. med. facul. 2f, 

$. XXXII. 

Poteft veritas hujus fententise , contra eos , qui eam explodere alla- 
borant , etiam experimentis probari eorum , qui medicinam infuforiam, 
aut transfufionem ftfnguinis exercuerunt > qui de canibus ante inftitu- 
tam transfufionis operationem per aliquot dies famse excruciatis atque 
famelicis fa&is , referunt , immiffo horum venis , ex canibus aliis , an^ 
tea cibo expletis atque obfaturatis , arteriofo fanguine , eos peradta ope- 
ratione , ita fatiiros faclos fuiffe , ut quofcunque , etiam optimos obtar 
tos cibos, capere noluerint, aliis contra, ante operationem faturis , 
poft extractum , per transfufionem , arteriofum fanguinem , ftatim ma- 
xime famelicis redditis , projecta alimenta quaevis avide devorantibus , 
non levi indicio famem non a ventriculi acido erodente aut vellicante 
fed ab exinanitarum partium fu&ione feu tractione excitari , quodfi 
enim non a tractione & fuctu partium , fed a recenfitarum cauforum 
aliqua fames oriretur, foret neceffe in tam exiguo temporis fpatio,in 
canibus aliis , caufarum earum aliquam generari , in aliis contra tara 
eito evanefcere potuifTe , quod tamen afferere , videtur efle abfurdum , 
pum per transfufidnem illam , nulfius ventriculo vel infufum vel extrac- 
tum > fuiife tantum , fit concedendum. 

§. X X X I I I. 

Infigni ventriculi ftru&ura haetenus confidcrata , funclionibus item 
ejus perfpectis , fi ea cum ftatu Domini a:groti , figniique in eo obfer- 
vatis §. 5. & 6. recenfitis, conferantur, conftabk liquido , raaium hoc 
parti alii nullae , nifi ventriculo adfcribendutn fuilfe : hujus nempe fun. 
ctiones hic laefae , partem quoque hanc laborare arguunt. Et ut ordine 
figna allegata leviter tantum perftingamus , color fubpallidus & cadave- 
rofus faciei manuumque non aliunde , nifi ex ventriculo fuam traxit ori- 
ginem ; tribus enim modis , uti totius corporis , fie & cujuslibet par- 
%i% colpr naturuhs , in hunc vel illum prjetsrnaturalem ut & fubpalli, 

dum 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 149 

dum mutatur : fcilicct , vel rc aliqua intrinfecus ad outcm acccdcnte , 

vcl paifione caloris innati aut influcntis , vel acceifu dcniquc qualitatis 

alicujus exccdentis obrucntifquc innatum au»c nirluentem culorem , ficuc 

fufius monftravit Lud. Mercat. Vol. \. lib. 3. pnrt. 1. clajf. 1. art. 9. 

qitdji. igi. n. 5. p. m. \%2. verbis fcqucntibus ; efficitur pravus coUr 

re aliqua ad cutevi intrinfecus accedente , ttt in itieri fpeciebus , leucophlet- 

putia , eryfipelate , aut quavis alia fit cutis defwdatio. Quo tempore ex 

colore venamur ocufam : nam talis iu corpore elucet color , qualls redmt- 

daverit in ipfo humor. . . At% rttrfus color nou humoris redundantis aut vi~ 

tiofi naturavt refert folum , fed etiam pajfionem caloris innatt , aut iujiucn- 

tis , quorum mivifierio f§ ope fioridus & naturalit elucet in nofiris corpo- 

ribus color. . . Sic deficiente calore infiuente vel in toto vel m parttbus » 

vividum colorevt in fubalbidum mutant , ut in anivti defeclionibtts plerunir- 

que confpicimus retroceffu , fuffiocatione , diJJ.patiuueve caloris 55* Jfiiritttum 

ad interua. . . Infuper color mutatur accejju alicujus qualitatis excedentit 

obrueutifque innatum attt infiuentem calorem. . . qualis frigiditas impenfa , 

qu<£ Jubalbidunt reddit ipfum extiuclione tunati caloris. Conf. Galen. lik. 

3. fc cauf. fymptoviat. cap. ultivtu. 

§. XXXIV. 

Hos tres modos omnes, in dornino hoe scgro obtinuifTe, cuivispo- 
teft clTe perfpicuum proftrato cnim appetitu , parum vel nihil alimento- 
rurp affumtuni , & quod adhuc aflumptum, ob fermentum , yentriculi 
in acidum nimium vitiatum , vel non conccctum, vel etiam corruptum 
( quod dejectiones nigrje aquese , fatis fuperque fuerunt teftatae) per 
pylorum detrufum fuit , unde chyli maffa, particulis tenuioribus feij 
alimentaribus deftituta , craflioribus contra , fjeculentis, crudifque pitui- 
tofis abundans , pcr venas lacteas ad commune chyli receptaculum , at- 
que hinc ultra rapta, neque poftea ip corde , tum ob hujus motum 
citatum , tum vifcofae materiae tenacitatem , a fceculentia & pituitofitate, 
probe liberata, ( vitium enim quod committitur in prima codtione , non 
corrigitur in fecunda neque tertia) maflae fanguinege ita admifta , co- 
pia pituitae, calorem innatum aut etiam influentem , non obruere, at- 
que ad cutem accedens, ei percgrinum five fubpallidum hunc colorem 
non imprimere , non potuit. Sanguinem enim pituitofum , tam faciei, 
quam toti cuti colorem album inducere , extra omnem apud omnes eft 
controverfiam , & pro tam certo habetur , ut & propterea inter leuco- 
phlegmatiae feu cacochymisc pituitofa: figna color corporis albus iib au- 
toribus promifcue referatur , quare ulterius aliquid de eo hic atfducere, 
Jubens fupcrfedeo.. 



T 3 *• XXXV, 



ifo S A N D , 

§. X X X V. 

Neque ex caufa alia , quam fanguine hoc pituitofo manibus pedibnf 
que , pr&primis vero facie adeo tumidus , ut etiam oculi exinde profundi 
apparuerint , inventus fuit dominus aeger •, notum quippe eft , qudtidie 
multa de corpore noftro tum per fudorem , tum & infenfibilem tranlpi- 
rationem difHuere , in quorum locum , ut tantum & tale , quantum & 
quale deperifc, reftituatur , nec corpus (quod alias fieret ) brevi con- 
cidat, providat ut in omnibus mater nat«ra, ad partes fingulas trahit 
alimentum tale , quod portionem illam expleat , quse abfumfa fuerit , 
docente hoc nos Galeno lib. 1. de fympt. cauf. cap. 7. quando fequen- 
tia fcribit : quia accidit ut membra qu& fub cute funt prima vacuentur 
eeru?n ingenita vis ex proximis fibi alimentum trahit , id fciiicet quod va- 
cuatum rejiciens : deinde rurfus ilia , ex iis , qiue fibi funt proxima ficut 
qiuc tertio loco funt pofita, ab iis , qua fibi. Aliunde tamen , nifi ex ar- 
teriis fanguinem , qui verum & ultimum alimentum iii fe continet * 
partes fuum haurire non poterunt , unde qualitatibus iis j quas fanguis 
hic fecum vehit-, partes etiam , quas hic illabitur , imbui , extra omne 
eft dubium. Cum autem conftet, appetitum in domino segro plane fuilfe 
proftratum , neque alimenta in quantitate tanta ■, quantam abfumtorum 
poftulavit neccifitas ■, alfumta fuiife, imo in coquendo etiam paucoruni 
aflumptorurn licet , ventriculum nullatenus fuum peregiile ohncium (cu- 
jus rei fubfeqnentes nigrorum vomitus & dejecliones , fufficientes fuerunfe 
indices , ) non nifi pituitam inde generari potuilfe , eft veri fimillimum» 

§. x x x v i, 

Evanefcente enim , ad* partes fingulas riuper ex fanguine attraclo ali- 
mentari fucco , novum denuo , novi aiimenti indigae partes popofcerunt^ 
quem ex proximo fonte ( vid. Hipp. 4. de niorb. 11. £«f 12. ) feu pro- 
xrma adjacente parte, ad fe rapuerunt, deinde rurfus illae ex iis , quse 
fibi fuerunt proximae, donec continuato hoc fuctu , malfa finguineaj 
flore feu chymo fuo paulatim orba > acefcens j tota pituita acida opple- 
ta fuerit. Nimis acidam fuiffe fanguinis maffam , quantitas ejufdem » 
dum poft obitum aperiretur » ac vafa fanguifera majora diifecarentur , 
mire exigua inventa * acetum acerrimum obolehs , ac toti con- 
clavi odorem gravem infpirans* abunde prodidit : acida hsec pituitofa 
mafla , ulterius promovente id circulatione ad cot delata » prse pituitae 
copia & craflitie, ipfius caloreni inrtatum infringit & debilitat , unde 
cor fub opere fuo fatifcens , nihil ad immutationem ejus conferre valet* 
quare omni alimentari fucco deftituta , mcra fere pitnka facla , in cu- 
tem & carnes fubjacentes provecla > lentore & frigiditate fua, conna* 

tuul 



RARUS VENTRICULI ABSCES. ifi 

fum harum partium calidum , fenfim fct>fimque extinguit, ut tam ob 
hujus iuopiam, tum lentoris & cruditatis lui copiam , licet partibus 
( ut loquitur Galenus ) apponatur & agL'Jutinc:ur , aifimilari rameu iis 
ron poljit , fed ventriculis carnium impa&a, eos diftendendo , tumef 
cere facit, unde faciei totique habitui corporis tumor (graccis oedcma , 
anafarca, &;leucophlegmatia diclus ) contingit. Conf. Gulcn. Hb. \. de 
naturalib. facult»t. cap. 2. 

§. XXXVII. 

SimUi modo appetitum quoque proftratum fuilfe cugnofcimus , fi ad 
naturalis pituitae generationem rcfpexerimus , cum enim caufa appetitus 
cibi feu famis proxima & immcdiata fit fenfus iivilionis iftius , qua par- 
tes vero alimento deftitutx , ituer fe alix ex altxs libi proximis alimen- 
tum trahunt , donec tractu hoc continuato, ipfa \afi laclea inanita, 
chylum ipfum attrahant , & e ventriculo quaii exfug.mt, qui fer.fus 
ventriculo communicatus , in oriricio eji.s finiftro feu fuperiori , ob co- 
piam nervorum , a fexta conjugatione ad ipfum derivatorum , exquili- 
tius vigct. Hinc G.ileni judicio , quoniam appetpititmt vftcuatio pracedit. 
Exifiutitin totum quinque fymptomata, ordine quodani feje deinctps fequeutni : 
quurum pritutoH vacuatio ejl , fecunduni, vaauttorum appetentia naturalis , 
fertiuM ventris JuElits, quartum ejus fenfus , quintum nppetentia ejus ani- 
ntalit , qu& omnium efi ultima. ltaque etiam hujus a&ionis amijjio , aut 
eo accidit , qnod feufus fucius jit amifjus , aut eo , quud futlus non fiat , 
aut eo , qtiod corptts non vacuetur. Ad eundem modum exigtiA &■ lan- 
gttid.c appttentia erunt , non perditis iis , qux diximus , fed prope ut pe~ 
reant , perdu&is. De quibus vid. lib. de fymptomat. caiif. cap. 7. tres; 
itaque lunt caufae , quamobrem appetitus amittatur, videlicet fi aut 
nulla , vel exigua fuctio 6at , aut fenfus ille fuclionis veuarum non 
percipiatur, aut denique corporis moles non evacuetur : tertia feu ulti- 
mo loco propofita caufa , non. incommode ad primam reduci poterit , 
quamvis Galenus eas inter fe diftinxerit: Si enim corpus non evacua- 
tur, etiam e ventriculo fuclio nulla fieri poterit; remanent itaque du» 
reliquie ; fuclio ut fieri dehebat aut non farfta , aut fenfus illo fuctio. 
nis venarum non perceptus. 

$. XXXVIIL 

Utut vero duac hxc fymptomata, variis in corpore prockici poffint 
.niodis, quos hic diducere nimis longum foret, omncs tamen in eo con- 
currunt , ut ex calore naturali hebetato & torpefcente ea contingerc de- 
monftrent: quam valens autem. pituita feu pituitofus ftuguis ad. debili- 
£andum & opprimendum calorem naturalem fit , inter alia fuo exem- 

tUfc 



152 S A N D, 

plo nos docere poterunt fenes , Je quorum temperamento conftat , quocl 
frigidum fit & humidum , propter humorem pituitofum multum & craf- 
furn, caloremque debilem, qui craflum illum humorem non valeat 
eoncoquere. Conf. Hipp. I. lib. de di<ct. 28- 20. Unde hac de 
«aufa fenes , quibus calor eft languidior , & excrementorum pituito- 
forum major copia , facilius inediam ferunt quam alii , qui ex natura 
vel vivendi gcnere funt temperamento humidiore & frigidiore , minuf- 
que cibi appetunt > ex quo fundamento quoque medicorum non infimi 
quidam concluferunt , non effe impoflibile homines hac de caufa per 
longius tempus inediam ferre potuifTe , qualium hominum exempla paflim 
apud autores inveniuntur , videri de his poterit Langius lib. 2. epiji. 27. 
quomodo autem a pituita calidum innatum feu naturale obruatur , \\- 
dimus paulo ante, videlicet §. 34. quapropter pluribus hanc tractarc 
materiam , hic intermittimus, ne cramben bis coctam apponamus , cum 
& ex adductis luculenter intelligatur , pituitam etiam hoc in cafu , ap- 
petitus proftrati caufam extitiffe. 

§. X X X I X. 

-Sequitur ut de fomno» ad quem dominum segrum propenfum fidffe 
atque dormivijfe plm fatis verba cafus referunt, etiam pauca videamusj 
num & hic ex eadem,qua reliqua generata fuiu fymptomata, induci potucrit 
caufa. Plurimas eafque inter fe differentes maxime fomni caufas ■> longo 
ordine recenfent autores , quae fenfus externos ita vinciunt , ut fub 
fun&ionibus fuis defetifcantur , ficque fomnus inducatur nimirum lon- 
gae vigilise, labor & def.itigatio» cursc, nimium frigus , ac seftus , balnea» 
nimia evacuatio s lenis fri&io , motus in cunis & circularis , fuavis can- 
tus , murmur , & ftrepitus aquarum , tenebrse , filentium , cogitatio- 
num fufpenfio , lectio parum attenta , folitudo , cibus & potus , ut eas 
recsnfet Thorn. Roderic. a Veiga comment. in lib. 3. Galen. de loc. af~ 
fe&. fe&. 2. p. 282. quae tamen omnes, 6 curatius penfitentur, eo 
tendunt , ut obtineant caufas alias fomnum inducere vel fpiritus ani- 
males obtundendo, & minus mobiles* & quafi ignavos & torpidos eos 
reddendo feu viam iis occludendo : vel eos quafi placide fiftendo, & 
a motu ad quietem invitando, ae ne difRuant prohibendo : nec quic- 
quam prohibet, quo minus omnes & fingulas has fomni caufas & effi- 
ciendi modos , ad unam communem fomnum efficiendi rationem redu- 
cere poflimus , eam nempe , qua fpiritus animales in cerebro quieti de* 
tinentur , atque ut ad organa fenfus & motus non influant , impediun- 
tur j ac proinde a fpirituum animalium a cerebro inrlueiitium quiete, fe- 
riatione, denegatione, detentione , aut quomodocunque appellare Hbeat, 
fomnum fieri ftatuamus : quare & Galenum lib. 1. de fympt. eauf. c. 

fc 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 1*3 

g. rectc pronunciaflTe cenfemus, qnod in fomno attt omnino ferientur 
fenfus, attt exiliter & obfcnre agant. 

§. X L. 

Quando autem in fomno fenfus feriari dicuntur , nen intelligendum 
illud eft , ac fi fbmnus in ceffatione fenfmm fmgulorum , aut in eo quod 
fentiendi fttnciione non utamur , conjijiat , ( tale quid enim etiam in lipo- 
thymia a iilque morbis accidit)fed tum fomnum fieri ftatuendum eft , 
citm animal fenfttum mnnere fangi non poteji , idqne ea fentiendi parte , 
in qua iuejt fentiendi principattts ( hoc ell ienfu communi ) ajfe&a. Cnm 
enim ea pars fic affecia eji , nt fentire non pojjfit , neceffe eji etiam ctete- 
ras fenfuum fedes ovtnes officium ac munus fentiendi exequi non pojfe. Cum 
autem illorum aliqua npn poteji , non neceffe eji hanc non pojfe exequi , 
quod fulius deduxit Ariftoteles lib. de fomno & vigil. c. 2. Afficitur 
itaque in fomno praeprimis fenfus corrrmunis, hoc autem quiefcente, etiam 
reliqui exteriores ceflant , ut propterea non male de fomno dicat Lud. 
Mercatus tom. 1. lib. 2. claff.' 2. arfi. 3. p. m. 48. quod fit quies. 
naturalis pene perfeda omnium fenfuum exteriorum , attt naturalis impp- 
tentia animalhfactdtatis ad l atfiones ob vaporem fuavem alimentt, cerebrum 
rrrigantem, nt interim animi vires reparentur. Modum autem , quo fom- 
nus gignitur , optime explicat Ariftoteles libro modo cit. c. 3. inquiens : 
710)1 ejt fomnus in omni imbeciUitate ejus partit in qtia fedem fentiendi Jia- 
tuimus , fed ex halittt eo qtti ex cibo exijiit , h<zc ipfa ajfe&io gignithr. Ma- 
gna enim humoris reique corporea copia conferta & coacervata in fuperas 
fartes fertur , ubi cum hwet , premit fuo pondere facitque ut nos fohini 
cttpiditate ducamiir i cum vero deorjum propendet , relataque calorem com- 
movet , tttm fomnus nafcitttr , animaliaque dormiunt. ldqtte intelligi licet 
ex iis , qiu ad conciliandum fomnum vahnt. Omnia enim capiti gravedi- 
nem gignunt £=? potulenta & efctdenta. . . Et talis eji fomntts', maxime 
qtti cibwn £f? pajtv.m feqttitur , propterea quod in pajtu magna ejl halitu- 
um rejpirattonumqtte copia.' 

§. X L I. 

Cum itaque ex' allatis conftet , fomnum naturaliter contingere ex va- 
poribus meatus cerebri obturantibus , & pondere fuo prementibus , eum- 
que propterea elfe vinculum quoddam & impedineutum ejm partis , in 
qua fons eji fenfttum, qno minm mttnere fuo fttngi pojjit ut Joquitur Ari- 
ftoteles c. /. ncmo ibit inficias , pkuitam , ucpote quse prsc humoribus 
ianguinis omnibus , craffiifima eft & graviffima , atque propterea ad 
generandum fomnum erficaciflima , etiam dominum noftrum segrotum 
in ftatu maxime hoc prjcternaturali , ubi & auda & infpiilaca fuit , in 

Difput, Medico-Praft. Tom. III, V fom- 



M4 S A N D, 

fomnum propenfum reddidhfe , ficut enim , ( u? fcribit Isbrftnd. dto Dfe- 
merbrccck Itb. 3. anatom. corp. human. cap. 10. pag. 641. fi aliqua de 
caufa , ut objirucHone , compre.JJnne &c. angujientur arterut , per qutts 
fanguis in rerebrtun prnpellitur & y/:?/'? , yfcg/ff liber fangninis per arte- 
ritvs impnlfi acceffus a:l cerebrum imminuatur aut prcecludatur , tunc parum 
materitt ad jfnritrtum generationem fuppeditatur , atqui etiam cttebri mo-> 
tus admndum exiguus jit , & hinc non folum paucorum Jfnritnum geucrtt» 
tio , fed eorunJeui etiam debilis feu exigna in nervos propulfio. Cwu au- 
tem pauci /Jitiitus , iiqne debtliter impnlfi , non fujjiciant ad aStiones or- 
gmroriun fenforiorwn > quorum etiam aciiones per continuum & fujficienteiH 
jprrituum motnm peraguntur y in eorumque qniete dejiciunt , nccrjfario fe- 
quitur altus jbpor , feu animalium a3imium qtties i qtti jbpor pro dicla- 
rwn arteriarmn majore minoreve anguJHa , gravior aut, Itvior exijiit. Ita 
arterhz per quas Jangrus TKpfm interiora cerebri Jiuit , nempe rete xnirabu 
lis , ac plexus choroidis , imo & ipfe artej-ia caretides , a crajjhris pituitdt 
m cercbro coHedx verfits ittas decubitu , co»tpreJf& & occiufe , motttm fan~ 
gtimu verfits cerebrum , & biac fimisi etiam ffiirittattrt ammulium genera,- 
timem , eorumyie motrmi ac proptdfionem "w £5? per mrvos impediverunt^ 
uryie ifta in fonmum propenfio > apud domiaum segroium fuit intro,. 
ducla. 

' $. X L I f. 

Reftat ndhuc ut videarous, num & trltirao- aUegatum fymptoma , r?<9* 
lores neYnpe , q»uindo acutis doinribta etb attre finrjira in finifirum hypo* 
chondriuift ad injiar fagittis deiabeutibm iufeJLtttts fuijfe domhm <egcr d:ci- 
tur , ex pituita generari potuerit, quod plntibns videtur involatum eiie 
dirTkuhatibus , cum doloris natura & obfcura <h explicatu dirlictlis fit s 
atque in plures opiniones philofophi & medici hic diviii flnt ; aliis cau- 
fas duas Intempcriem & continui folutionem, aliis unam faltem , con- 
tinuitatis rirmirurn folutionem , aliis intemperiem f )lam ? aliis fubitam 
& viofentam qualiratum tadivanum mutationem agnofccntibus , de qui- 
bus videri poterunt Ariftoteles lib. 10. ethic c. 3. lib. 2. de anim* 
12. Hippocrates lib. de loc. in homin. JI. Galenns artis medicinal. c. %. 
lib. I. de fympt. cauf c. 6. lib. 2. de loc. ajfecf. c. 2. 3. 4. f . 6. lib. 
4. de fimpl. med. facult.. c. 2. lib. 12. meth. med. c. I. comm. 2. in 
Hipp. de wiSf. rat. ut morb. acut. n. 1. comm.. 3. in Hipp. de fraclur. 
it. 34.. Cotif. quoque Jo. Gorraeus defvition. vteriicar. Jitb voce dJvvq , 
p. r>u 323. Qiioniam tamen omnes. fateri coguntur , ubicunque dolor 
adeft , ibi ad<ilfe unitatis folutionem, & contra , ubi unitas folvitur , 
ibi dolorem excirari , non vidco cur nou unimis ( tam continui quam 
oontigui , ) foJutio, pro doloris caufa proxinva noJmittenda, atque iti caU'» 
Qs dolorcni excitantihus , ipfi ageudi ratiu adfcrihendu fit. 



RARUS VENTRICULI ABSCES. i^ 

§. X L I I I. 

Quamvis autetn dolor morbi unitatis folutx Tymptoma fit , eumque 
tanquam umbra corpus fcquatur: multi tamen tum a parte aliecta , 
tum ab afficientc matcria, afficiendi modi funt, unde varia dulorum 
. nomina apud autores palfim inveniuntur , quorum praeter indicibilia 
intcgram Fexagenam , fecundum alph;ibeti feriem congeifit Joh. Antonid. 
van der Lind. Meletem. niedic. Hippocr. p. 272. fqq. Ex hi§ dolorum fpe- 
ciebus variis , ad acutos maxime gencrandos ciiam pituitam , 
prsecipue corruptam frigidam facere , autorum fert fententia. Docuic 
lioc etiam uos proprio exemplo Galenus lib. 2. de loc. ajfeil. c. j. me- 
morans iibi ipfi accidjfle , (atque in aliis fe vidiife ) talem dolorem acu- 
tum & vehementiiTnnum , ut iibi videretur in intimo ventre terebra 
perforari , injecto deinde rutaceo oleo , quum id paulo poft cxcernere 
tentarct , excrevilfe fimul cum graviifimo dolore humorem vitreum a 
Praxagora appellatum , qui vitro fufb tum colore , tum fubftantia , haud 
oblimilis fuerit. Quod vero hic tumor frigiditlimus fuerit , d^dum jam 
cfle a Praxagora , qui vitrei nomen ei impofuerit. Id etiam haud ob- 
fcure percipi fenfu taclus tum ipfbrum , qui illum excernunt, tum alio- 
rum , fi quis confeftim ipfum tangere voluerit. Talis pituitx ffuitum 
inftar pugni ab alvo ejectum , item ab umbilico cxcretos aliquot cente- 
nos ex cadem pituita factos globulos magnitudine lufbriorum & mino- 
res ; meminit fe vidiife Jo. Antonid. van der Linden feleci. nied. 7.9. 
p. m. 184. ut fic ex his aliatis , prxternatuialem talem pituitam in 
corpore generari poife , colligere liceat. • 

§. X L I V. 

Qnomodo denique pituita , (qnamvis vitrea & adtu frigida , ut haec 
Praxagorae fic dicta fpecies non iit ) ad dolores generandos fuificiat , 
paucis m fequentibus adhuc videamus: hoc ut manifeftetur , ante om- 
nia fcieudum eft , dolorem omnem in fenfu confifterc , atque propterea 
omnibus partibus fcntiendi facnitate pneditis , contingere poile ; prout 
itaque fcnfus nullus , nifi fpiritibus animalibus ex cercbro , fpirituum 
ofBcina , ad partes idque per nervos , fola & vera fpiritibus animali- 
bus vehendls dicata organa depulfis , fieri poteft, ita & partes aliae, 
quo plurcs recipiunt ncrvos, & per confequens fpiritus animales , eo a- 
cutius fentient , quo pauciores vero & minores , eo obtuiius. Tales 
autem pr?e reliquis membranofe omnes funt partes, propter copiofiilimos 
quos recipiunt nervos ; per quos copiofiflimi fpiritus animales ad eas 
feruntur; non enim foli uervi , fed jpiritus per nervos delati dant mem- 
branis fuuni fentire , ut patet in paralyfi , in qnci licet nervi adfint , prop- 

V 2 ter 



if* s a n d ; 

ter Jpirituum tamen defeSlum abeft fenfus vid. Dieraerbrceck anatom. corp, 
hum. lib. 8- cap. I. pag. m. %S3- Et ob hanc ipfam caufam ventricu- 
lus etiam acutilfimo fenfu praeditus efle dicitur : praeterquam enim, quod 
triplici conftet tunica , ut proinde tota fua fubftantia tunicaceus dica- 
tur elfe & membranaceus , plurimas etiam tum interne tum externe a 
fexti paris propaginibus recipit nervos , per quos copiofi fpiritus anima- 
les in eum defluant, acutum ei fenfum conferentes. De quo §. 8. & 
10. videantur, 

$. X L V. 

Exquifito & acuto igitur fenfu praeditus ventriculus non fecus ac alise 
partes a violento frigidi calidique contadlu afficietur , dolorefque ma- 
gnos ex magnis in contrarium mutationibus patietur ; quod egregie do- 
cet Hippocrates lib. de loc. in bomin. fi. I. inquiens : dolor & prop* 
ter caliditatem , & propter valde exuperans & propter imminutum. Et 
in perfrigeratis quidem natura extra corpus ad cutem , propter calefaciens 
valde dolor fit. In calidis vero natura , propter frigidum : & in ficcis 
natura fi humeStentur : & in humidis natura , fi reficcentur. ln fingulis 
enim quorum natura permutatur, ac corrumpitur , dolores fiuut. Fit itaque. 
dolor & propter frigiditatem & propter caliditatem , pro qualitate dolo- 
rificse materise , , qua dolor aliiis ab humore eft , alius a fiatu. Dolorem 
faciens humor omnis eft calidus , fanguis quippe aut bilis. Qiiorum rejpec* 
tu flatus frigidm dicitur. Simpliciter enim nihil eft in vivente frigidum , 
excepta Jpecie quadam pituit& vkrea, cujus paulo fupra facta fuit men- 
tio. Conf. Jo. Antonides van der Linden meletem. med. Hipp. 7. 9. p. 
m. 1 83- Hinc pro qualitate materiae dolorem excitantis , non infrequens 
veteribus fuit , pro materia morbifica , aut affedionibus ipfis , ex qui- 
fcus dolores moventur, ipfos dolores fumi , uti ifto Hippocratis 6. epid. 
I. 7. In Crunone antiqui dolores frigidi , recentes autem calidi , inter a- 
lia liquet : Ubi haudquaquam dolores calidos frigidofve , fed dijpofitioifes ex qui- 
bus fiunt dolores , ut & dolores de quibus verba 2. aph. 6. Qiti aliqum 
cqrporis parte dolentes fere dolorem non fentiunt , iis mens agrotat /0- 
■quuntur , ipfas dijpofitiones : qu&cunque cum dolore fieri funt naturx ap~ 
ta, quemadmodum eryfipelrys , infiammationem £f? vulnus, £5? collifionem 
atque rupturam £f? convulfionem , £f? quodcunque tale aliquid , quod fi ad~ 
fit, & ab agroto non fentiatur , mentem indicat <cgrotare , ita nominaife 
HippoGratem notat Galenus comment. in modo dictum aphorifmum. 

$. X L V I. 

(Jtut autem tam a frigida quam calida materia dolores finnt , prae 
calidis tamen frigida , uti partibus dictis fpermaticis omnibus , fic etiara 

mem- 



RARUS VENTRICULI ABSCES. i?7 

membranis, totique nervofo generi perniciofa efle, vel ex ifto ?. aph. 
Ig. frigidttm iuimicum oijibm , deutibm , nervis , cerebro , dorfali medull<z , 
£«fr:. conftat. Conf. £5? «/>/>. /^tf. Item Je humid. ufu 4. 4. Confir- 
mato itaque per experientiam hoc aflerto , colligere hinc haud difficul- 
ter licet , pituitam hanc corruptam & acidam, ad generandos hos, in 
domino noftro segroto , acutos dolores , fat potentem fuilfe , cum ea 
etiam in ftatu fuo naturali , omnium in corpore humorum , uti eft no- 
tilfimum , humor iic frigidiifimus. Et proptcrea flatus quoque , quod 
pituitofe cruditatis fint foboles , atque idcir o ejufdem naturac ac indo- 
lis , refpeclu reliquorum humorum frigidi dicuntur : quomodo aucem pi- 
tuitofa , generandis flatibus materiam prxbeant , quomodo itcm pituita 
in flatum convertatur , apud Hipp. lib. de loc iu homin. 56. & 57. vi- 
deatur. Confona his habet Galenus lib. 14. meth. med. c. 7. quando 
fcribit : lufiationes ex fiatuofo Jpiritu col/e&o nafcuntur. Et lib. 3. dejympt. 
cauf. c. 7. magis pedpicua hsec fequentia reliquit : de halituofis Jpiritibus 
quos etiam <$v<reu; , i e. fiatus vocant , dicendwn,. ' Efi autem £<? horum 
generatio , in ipfis , quts. in ventre funt locis , fuccis quibufdam pituitofis , 
vel cibis inibi a deficiente calore , in halitum folutis. . . Ac calor , qui in 
cibos agit quidem , aeterum diminute , is eos qttodam quidem modo diffol- 
vit , non tamen prorfus conficit. Atque hinc oritur flatuofm Jpiritm. Et- 
enim humida reficcata ( ut loquitur Hipp. 1. modo cit. ) fiatum fa- 
cinnt: quando nempe calor jufto debilior in ea agit, iu ut fuperare ea 
nequeat: de quo pluribus Galenus loco citato. • 

§. X L V I I. 

Atque hinc convenienter ad ftatum domini aegri dicimus etiam dolo- 
res hos actttos ab aure fimfira in Jinifirum hypochondrium ad infiar fagit- 
ttx. delabentes , pari modo a pituitofis . cruditatibus fuifle generatos. De- 
cumbens fcilicet ad arterias carotides per ipfas cum acido fanguinc illuc 
delata pituita tum fua fubftantia , turu comprimendo & occludendo ecvs , 
motum fanguinis verfus cerebrum & hinc fimttl etiam jpirituum animalium 
generationem , eoritmque motum ac propulfionem eo per nervos impedivit , 
(ut §. 41. .vidimus ) propter fuam etiam tenacitatem & vifciditatem a 
calore debilitato & diminuto , fubigi debite & attenuari non potuit , 
cojiverfa itaque in fla£us , qui per fextam nervorum conjugationem in 
ventriculi tunicas , feu partem affedtam illapfi , dolores hos produxe- 
runt. Quod vero ab aure dolores hi delabi , percepti fuermt , pari« 
nervoruni fexti fcu vagi cum pari quinto feu auditorio , & paris hujus 
ramo minore deorfum* ad laryngis mufculos ac fauces delapfo , conne- 
xio & confenfus effecerunt ; paulo enim infra quintum , fextum hoc par, 
medii infimique ventris partibus profpiciens exoritur. Horum parium 
cenlerjfus etiam facit , uc , fi ftylus vel aurifcalpium auditorio meatui 

V 3 pe- 



J58 S A N D, 

pcmtlus , vel ad tympani membranam ufque Immittatur , ruflicula ficca 
cxcitetur , fonus item in ore excitatus, non nihil autem fubit ,• quam 
ob caufam hebetioris auditus homines , ore aperto ex exfpiratioue co- 
hibita melius audiunt. Quod a finiftra tandem anre verfus hypochon- 
drium finiftrum dolores fuerint delupfi , hoc affectae patti in finiftro hy- 
pochondrio fitse , fundo nempe ventriculi ( ut 4- fequente videbimus ) 
impufamus : mfi quis etiam partibus finiftris , utpote natura feminiftis , 
hoc eft tenerioribus imbecillioribus , atque propterea paffionibus magis 
obnoxiis aliquid adfcribere velit. Conf. Joh. Antonid. van der Linden 
meietem. medic. Hipp. pag. C%. 

i. X L V I I I. 

Confidera^is jam fignis , atque per heec parte qux laborat cognita, vi- 
dendum etiam , quo ea modo laborat. Modum hunc feu ipfum affec* 
tum , itidem nobis fignum adhuc explicandum reftans ; tumor fcilicec 
durm pugyii mapnitudine latiiHt digitum circiter ab wnbilico , hypocbort- 
drium finifirum verfits depreheufm prodit , vcntticulum vero & nulium 
vifcus aliud ex tumore h8c laborare , & afFectionis » locus , & partis 
ftmcliones lacfe , manifeftant. Locum hunc ventriculum atque qua fuum 
fundum maxime occupisre , • §. 8> Funcfliones vero ventriculi , pracci- 
pue hic Isefas eife §.33. & fequentibus vidimus , qute , quoniam in 
fundo perhciuntur maxime, in hoc tumorem etiam hunc coTtftitutuai 
crfe , colligimus. Quoniam autem vocis tumoris fignifica*ionk , ta 1; ma- 
gna eft latitudo , ut etiam interdum omne qnod ejt fupra id quod ejl fe* 
cundum natnram incrementiuit ut lib. de' tumorib. p. n. notat Galenus 
iignificet: nos cum co ex l;b. 13. meth. med. cap. 4. recic , quod om- 
vium tumorv.m , qui proiter naturam funt varietas ex ejus quod hifiuit 
natura nafcatur , putamus; quoniam porro id quod influit , aur maifae 
fanguinejc totum quid (non molis fed compofiti intcllige ) aut totius 
eft pars , five quid quod fecundum naturam fanguine continetur , bilis 
puta feu melancholise , atque fic influere nifi a toto dilfolutum & fe- 
gregatum fit , non poteft , ita etiam hic ut in omnibus prudens mater 
natura, ubi in fanguine quid alienatum ant heterogeneum,.fuaque pne- 
fentia nociturum , novit, illud turbans , glutine fuo , hoc eft fpiritu, 
qui omnium eft vita & vinculum , foluto , a tQto diffolvit , atque fe.ce- 
dere facit # , quse diffolutio Hippocrati sKrei<ri$ dici folet, ut habet Jo. 
Ant. van der Linden meletem. p 173. & fequentib. 

*. X L I X. 

F.t quontam id quod diffolutum eft , communione , quam cum toto 
kabebat , privatur , atque hinc eum iu flatum abit , unde in gratiam 



RARUS VENTRICULI ABSCES. if j> 

redire cum natura nequit , cum denuo conglutinari non polTit ci, a 
quo dillblutum eft , fed unione foluta , communioncm -cum toto amit 
tat , atque moriatur : fupercft ut auferatur naturae viribus , vcl arti| 
opc , quod fit , fi quod naturam turbat , ficelfit vcl abfcelfit : Hir.c 
sn<r&<rii duobus fit modis : )ac\ a,7rcK(>iQ~tv vel k*T *7ro<rz<riv- Qua- 
rum illa etiam iTik&KHf fecelfio fimplicitcr : ficut hacc «t«V<w/s ab- 
fceifio utplurimum dicnur. Elt autem *7roKPtTic ccftafis conglutinati j 
aVoV«r/5«vero ecftafis deglutinati, live ejus , quod fecejjlonem fecit , & 
facere feditioneiu cepit. Quam ut praveuiat natura valens , peccantem co~ 
git humorent ahfijiere a majfn fanguinis , & abfcedere vel extra corpus vet 
aliam in partem. . . Qiiodli foras dicitur *tto<;*Tic\ kzT bkpcvv fgMfrqs 
pcr eHuixionem : quodli foras vcl evomere natura materiem languida 
aut prsepedita nequit , vel emovcri matcria fe per fuhftantiae modum non 
finit & tunc fit *7ro\*Tti k*T ct7ro$-ecriv per depofitionem , ut de hac- 
tenus recenfitis luculente fcripfit Joh. 'Ant. van der Linden meletem. med. 
filipp. a, pag. m. l^ff. ad 177. &c. 

§. L. 

Enim vero cum Apoftafin hanc per depofitionem faeientis humoris 
iunlex haec fit conditio : ut vel maneat fluxus , aut ftatarius fiat ; hic 
porro depofitus coiens , in duriciam coa&us , aut durus maneat , au« 
dAiuo mobilis fiat coneoctione vel eorruptione : tumdr de quo in prae- 
ienti fermo cft , eorum generi » qui cum inflammatione fiunt, & ma- 
teria in pus coftiK nitumur , erit adfcribendus. Conf. Galen. iib. de 
tttfnorib. p. n. c. 2. cum inflammatione factum apofiema hoc fuiiTe, con- 
jectura perfpexi inde , quod fub invaiioncm morbi , dominus aeger ( ut 
rcferebat ipfe ) tam immanes perpeffus fuerit dolores , ut etiam hi , quos 
ex manus mea comprejjione fentiebat , cum ijiis comparati , vel non do- 
lores dicendi , imo vel decuplo ( ut loquebatur ) minores ejfeut. Quare ve- 
ro apoftema hoc cum inflammatioue & ex materia fuppuiabili factum , 
ex praefentia fub invafione doloris autumaverim , rationem ut dicam , 
doloris natura , ejufque generandi modus ; explicandaprius etunt , d» 
his vero in antecedentibus §. 42. ad 47. fcilicet, jam vidimus : ex qui- 
feus conftat dolorem, nervorum ope percipi ; a materia item tum ca- 
Jida tum frigida fieri , femperque caufam agnofcere rem acrem & cou- 
tinui folutricem , ac ita quidem , ut ubi dolor adeft , adfic quoque uni- 
tatis folutio , & contra ; ergo kic paucis tantum de gcnerationis ejus 

§. L I. 

Fit itaque dolor , i*t modo dictum , continui folutione , quando riem- 
pe res ali(jua acris deponitur ad locutn , unde hujus unitas foivitur , at- 

* • que 1 



i5o S A N D, 

que dolor inducltur: hanc ut e-parte, cui infidet , amoliatur , fui fem- 
per ftudiofa natura, fpiritum iftuc ac fanguinem iinpulfat, quibus ceu 
veclibus impellat , & protrudat e fede fua , materiam morbificam , ir- 
ruens igitur in partium anguftias , exundans seftu fanguis , nec efflu- 
xum aut refluxum ibidem inveniens , ftagnando partem diftendit, un- 
de , quo plus fanguinis , ad laborantem partem cietur , eo tumorem 
& dolorem majores fieri , eft necelfum ; uti operofe hoc , ex Hippocra- 
te ut puto docuit Galenus citato c. 2. lib. de tnmorib. pr&tP nat. Sic 
•enim ille lib. de flatib. 13. II. Sanguis ipfe natura calidm exiflens vi_ 
coa&r/s per angufiam viam tranfire celerrime non poteji , quum multa im- 
pedimento fint obfiaada & oppilationes j vis cogens , inquit ad hunc Iocunv 
Jo. Ant. van der Linden , feieB. med. 4. 24. pag 63. fervor efi men- 
tiri pl-thoram, & hanc fupra modum urgere , motumque accelerare , £«f 
pr<e fejiinatione proficere niinus. Vbi enim impetuofus & tnrgens ttjiu fan- 
guis pervenit ad viarum angitflias ' ad arteriarum extremos furculos , fe 
ipfe prohibet facili tranfitu per carnes ad venas.- Quod fimili egregio , a 
multitudine hominum uno impetu per portam tendentium , eleganter 
Galenus lib. 3. de tuend. fanit. c. 2. declarat inquiens ; Vehementifjimi 
materia iwpetns, diverfis temporibus ac rationibus , contrarios edere effec- 
tus poffunt. Objiruere quidem , cum crajfum fimul & multum fuerit , cum 
confertim ac prtceps agitur. Purgare cum exiguum tenueque eji , nec pr<t- 
propere nec violenter ■ cogitur fimul omne expelli. Apparet enim ita acci- 
dere in omnibus tum exteryiis infirumentis , tum vero calathorum plexibus : 
Quippe eluitur extergeturque ex his omne fupervacuum , non cum egre- 
dientibus adhuc paulatim prioribus alia violeuter a tergq irruunt ( veren- 
dum enim interim ejt , ne , qu<z in tratifitu funt impacla innixaque invi- 
cem viam obfiruant ) fed cum prioribm vel jam exeuntibus , ' vel plane 
vacuLtis alia pofimodum vacuantur. Et quid de exiguis meatibus mire-< 
mur , cum etiam e theatris multitudo , qiu confertim egredi conatur , in 
exitu luret? 

§. L I I. 

Contra fentent^im hanc, quod ex impulfo in partem zeftuante fan- 
guine dolores fiant, medici reliftunt plurimi , non irruente, impulfo 
in partem , fed ob calorem & dolorem partis ad fe trahemis , illuc tracto 
fanguine dolorem fieri afleverantes ; Galeni lih. 3. de fimpl. med. facult. 
c. 25. trahi a purgantibus humores noxios , ut a magnete ferrum, 
docentis , perfuafione in opinionem hanc inducti : fed tantum abeft ve- 
ram fententiam , hinc everti , ut potius eodem plane modo , ut a me 
propoficum eft , ab ipfo Galeno comm. ad aph. 53. tib. 5. eam propo- 
fitam , vel inviti legant. Et ii a partibus trahitur fanguis, hoc fane fit 
a fanis , ( fieut & purgantia humores confimiles fibi trahere , a trac- 
tione , qux 'fic in lanis probare allaborat Galenus * loco ante ultimum 

ci- 



R A R U S V E N T R I C U L 1 A 15 S C E S. j6\ 

c-tato. At fane noti amplius jufto trnhunt : unde igjtur influxus im- 
niodici i Nec a dolore aut infl.immationcm aut dolores fieri dicendum 
clt , nili & dolere partem , antequam doleat , dicere velimus ; & cum 
dulet vcllc eam dolere nragis. Neque dolendi caufa calor effe poteriL : 
nonne enim accedens calori calor, cum excitabit magis ? aut putet ne 
quis flammam fe extincturam infuib olco : quodfi etiam materia molella 
qujepiam , eamne non poteft expellere nifi attracla , mokltiam datura 
inajorem & fe in periculum gangrsense ? cui tandem bono erit excre- 
tiix facultas 'i tantum ne ut expellat excrementa naturalia , quare non 
etiam qux vitium cepere , quaccunque '{ manet ergo firmum , dolorem 
fcmpcr agnofcere caufam aliam , rem nempe acrem , & continui folu- 
tiicem. Confer. ad inftit Sennerti lib. 2. part. 2. c. II. p. m. 266. 

§. L I I I. 

Ex fanguine autem ficut diclum , eft , in pnrtium anguftias aeftu ex- 
undante , ibique ob denegatum cxitum "ftagnante , eas magis magifque 
tumere & dolere , ut & propterea iuflammari, non effc mirum : etenim, 
cum conftet , naturam id quod parti inhxret vitii , nifi orgafmo , id ell 
cxcandefcentia fpiritus amoliri non polfe ; liquet ctiam impetum iftuni 
tum fanguinis , tum fpiritus , fine inflammatione, eo cieri non poife. 
Sic in fummum digitum fi incidit inflammatio , acciente fanguinem in 
fixa fpicula, quam brevi manus intumefcit tota i oculus cum inflamnu- 
tur , ardet adnata primum , tumentibus & in conipectum. fe dantibus , 
alias inconfpicuis ipfius arteriolis : nifi occurras , quam fubito eti.nn 
extra orbitam extumefcit ? Ita eteiiim eft : natura noxam amoliri geftiens, 
impulfat eo fmguinem, ubi fedes eft mali ; at fanguincm mittendo , nec 
recipiendo , noxam adfert periculollorcm , ut docet Galenus comm. in <,. 
apb. 53. his verbis : Hrftc eji qiutdam ratio commnnis , in quibns uatura 
aliquid violeuter excernit , ut eo fanguis & fpiritus tendat : quibus duo- 
hui veluti injirumentis natura utens , ea qu<e hifejlant , per vim expeUit : 
atqne hac rationc dolentibus partibus inflammatlones adveniunt , natura ex- 
cernere atque expellere caufam doloris properante : ut vero hoc faciat , fan* 
guine ac jfiritu. locum hupkute. 

X L I V. 

Nec alio quo , quam modo didto modo tumorem hulic quoque in no» 
Jftro domino ?cgro cum inflammatipne nempe & ex materia in pus coc- 
tili factum fuilfe , idque ex dolore fub invafione pracfenti , me colle- 
giffe §. 50. dixi. Etenim , fi ( ut §. 48. ex Galeno vidimus ) Omnium 
tunurum qui prMer naturam funt variettvs ex ejus , quod influit natura 
nafcitur , etiam hunc tumorem cum injlammatione , ex materia in pus co- 

Difpul. Medico-PraCl. Tom. III. X ttili 



i-ffa S A N D, 

SHU, tmtum fuijfe , cmicludendum erit : duplex enim ( ut §. 4?. eft: pro- 
poiirum ) tumorem cum dolore generans materia eft : frigida fcilicet & 
calida ; nomine vel 6a:uum vel humorurn Ggnificari folira , utracunque 
vero in p nrtem deponauir , diilcndendo eam, ejufuue unita:cm folvendo , 
dolores ei iufert ; hoc tarnen cum diicrimine , ut ex materia fri^ida i.l 
eft flatibus, orti tumores , evanefcentibus doloribus , iimul evamnlfe dc- 
prehendantur , fecus ac fk in iis , quas in partem cum impetu impul- 
fus produxit humor, in quibus, licet dolores defierint , m-ueria taraeri 
tumorem faciens , nihilominus remanet , idque propterca, quod in iftis 
flatus ipfa fic materia , quse unitatem folvendo , dolores producit, qui 
proptcr cenuitatem fuam facilius refolvi , ficque dilfipari queat: in his 
vero , in quibus cum impetu influens humor dolorum caufi eft , f.cta 
jam unitacis folutione , dolorcs quidem intermittant , materia tamen tu- 
roorem faeiens , remaneat , a calote naturali coquenda , & in pus eya- 
cuatioui aptum, redigenda. 

*§. L V. 

Neque enlm neceflum eft tam diu dolores perfeverare , quamdiu do- 
lorum catifa , impulfa parti mhseret materia : quamvis enim materia hxc 
vera dolorum caufa (it , 11011 tamen immcdiate , fed fulvendo partis uni- 
tatera eos gcnerat , ita ut inter folutionem continui atque dolorem ni« 
hil intercedat: in dolore autem , nondum unicas foluta eft, fed dolcnc 
partes dum folvuntur; dum autem illa mutatio de(init & quod (olve- 
batur , jam folutum eft, dolor quoque celfat, quod , fcalpentium pru. 
rientes partes exemplo , probatur ; qui ex fcalptu etiam vehementiori , 
rebus durioribus licet aut unguibus ad cutis lancinationem , ut unitas 
folvatur, exinde non dolent , fed poiius voluptatem percipiunt , idque 
propterea , quod vio'enta iita ctr.is ruptione , ad folutum elfe , fcu fo- 
lutam unitatem deducant id , quod erat in unitatis folutione conf Sen- 
nerr. injiit. lib. 2. part. 3. fecl. 2. cap. 3. pa*. 403. His probe penfi- 
tatis , tumorem hunc cum inflammatione & ex materia coclibili natum 
fuilfe , deprehendi : fi quidem mareriam higidam feu flatus ejus mate- 
riam ftatuere , vetuit poft dolores abtatos remanens cum fenfu tumor, 
qui fimul ex humore feu materia calida fe narum elle prodcbat , cum- 
que materia ha;c fine fpiritus exc-mdefcentia atquc aeftu , in panem im- 
pelli non poflit , eum cum inflammatione faclum fuilfe conitabat ; cum 
eriam impulfa fic materia , nifi in pus coquatur , non evacuetur , co. 
jftibilem & in pus convertibilcm tumoris hujus ma.eriam fuiife, coiiCiU» 
demium fuit. 



$. LVI. 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 163 

§. L V I. 

Hic tamen monendum crit , omnia de tumore hactenus dicla , dc tumo- 
rcex materia, in locum aliquem, feu partem corpoiis impulia , ibidemque 
unitatem partis foivendo , dolorem inducente , intelligenda c Te , priuer 
quales , etiam tumores fine dolorc dari , fcimus; quando nempe materia 
uon ad partium iubltantiam , ut unitas folvatur , fed ad ventriculos ea- 
rum deponitur : de quibus vid. Hipp. de arte 7. 4. quo etiam colli- 
inalfe videtur Galenus comment. in 4. aphor. Hipf. 34. fcribens : Neque 
nos latet triplicem effe tumorum dtfferentiam , vel euim funt cutn dohre , 

j jmtiores iujlammationes nominant . vel abjque dolore £5* duri , quos 
Gi xci Jcirrhos vocant: vel fine dolore & moiles , quos iidem Graci wdema- 
ta , id eji infiationes peculiaritcr appeiiant. Huc ctiam faciunt ea , quse 
habec iib. de tumortb. p. n. cap. 2. cuvi fecundum naturam fe habet, la- 
xa cutis ejl , non obejis quidem : & locus qui intereji , vaouus eji cui ip- 
fa infidet. Eodem modo ioca , quj iu carne funt , de quibus iu anatomi- 
cis digrejjionibus di&um eji , inania otnnia funt , maxhne qiu circwn ar- 
teri.is in circulo earwn diiationibm dijpofta Jiatt. lu injlammationibus au- 
tem oiuuia Janguine replentur , ex vajis quidem ipjts per tuuicu refudante, 
iu omni vero carv.is particula more roris pmnifio. 

% L V I i. 

Ex hactenus expofitis , jam non obfcure perfpicere licet , ventricu. 
tum hic , & nullum vifcus aliud , revera abfceflu , eoque ex inflamma- 
tione orto, laboraife , atquc cundta evifcerato corpore ita , prout prse- 
dicta fuerunt , in confpectum venuTe : ut propterea in noltram difce- 
tlere ientcniiain habeat, (i cui adb.uc infidec animo opinio , non in ven- 
triculo fcd hepate abfccifum fuifle inventum. Prxterquam cnim quod 
nulla hcpatis uifc&i figna , ( fine quibus tamen in affectus cognitionem 
Ut §. 2. vidimus , pcrvenire nullatcnus datur) hic fuerint obfervata , 
qujedam, fignis affccti hepatis fimpliciter contraria fe manife(tan;nt. Si- 
gna abfceflus in hepate ex Galeni iib. 5. de loc. affect. c. 7. defumpta, 
imo quafi ore authores referunt eadem , qux ab iis ita inter fe diftin- 
ginmtur , ut alia convexae hepatis parti , alia concavre magis propria , 
quacdam denique utrique communia effe dicantur, ut in fequentibus ex 
oper. pracl. Jacobi Hoilerii fchol. ejujdem ad cap. 3f. defumptis videre 
clt : Cummunia £«f necejfana figna Jiiut , ;';/ infiammatione jecoris , tutuor, 
•dolor , febris , & ex his Jjnrandi difficultas ac tujjictda inanis. Aliquando 
hepar ob poudits deorfum inclinans , teudit diaphragma , unde membrana 
Juccingens cojias , divellitur , ftcque doior afcendit ad ciavkuLu. Febris ar- 

X 2 



164 S A N D , 

ctens ejl , Rngtta arida, rubens initio , deinde nigra & djperct , y?faV im«£ 
kaufia, ttaufea , cibi fajHdium , Jiugnltus. Difiingttuntur partes gibb.c a ca- 
vis hoc modo : in parte cava dolor grava , Jingultus, nanfea tnagis tor* 
quenl. Viuxm ventris adejl , niji robujHm Jit vifcns , qnod exuSis humidi- 
tatibus , deje&iones faciat osTvaa.S-xJezs ■> & velut in globulos pTai ficci* 
tate coa&>vs , vomitio biliojli , major fitis , lingtta ariditns & ajperit.is. In 
gibba , dolor pun&orius , ob ligamentum cum diaphrajmate , nrnuz ma- 
gis rufa , partes vicin z , ttt fepttim , magis opprimuntttr : unde djicilior 
rejpimtio, tujjicula manifejiior , dolor ad dorfum acutior , ob iigamenta, 
tumor ta&u deprehenditur conf. etiara Dureti enarrat. ad h. /. itera Galen. 
art. medicinal. cap. 78- item comm. 4. /';; lib. H>pp. de viSt. rat. in morb. 
ficut. 17. ut £5? /. 2. deloc. ajfcci. c. %. & 9. ic. /. 4. de canf. pulf. c. 7, 

f. L V I I I. 

Qtioquo jam Hkc confiderentur modo , non video , unde , hepar iti 
domino noftro patiente laboraife , inde extorqueri poife : & ut reliqua 
n&n attingam , refpiratio femper libera, vox item firma ac clara, ufque 
ad extremum halitum permanens , hepar hic neutiquam ex abfceifu labo- 
rare potuiife, demonftrantj qui enim abfcolfus fine ftagnante in partc 
fanguine fieri 'i qui vcro hic fine inftammationc ft.tgnare poifet 'i unde 
ex ftagnante, cum vehementia impulfo fanguine , pondus hepatis ag- 
gravari, hinc diaphragrna cui fuperius per totam fuam pcripheriam he- 
par connectitur & fufpenfum tenetur ligamento lato , membranofo ac 
valido , a peritonseo orto, quo & mucronatac cartilagini coh^ret , prae 
gravitate hac deorfum trahi, nec non thoracis motum impediri , atque 
dyfpnceam excitari conftat; ut cum abfceifu hepatis , difficilem & do!o- 
rificam refpirationem conjunctam etfe , (it in propatulo : quare hunc ic.= 
.grotum abfceifu hepatis neutiquam laboraiie , fuit concludendura. 

§. L I X. 

Sed objicitnr hic, non ventriculum fed hepnr ex abrcefTu laborafle , 
ex hac quidem ratione, quod in hepate facilius quam in ventriculo, 
abfceifus generari poffit: ad quod refnondetur ; perfpeclum adeo & co- 
gnitura nondum eife , abfoeifum & infiamm.nit.nera facilsus hepar, quarri 
ventriculum afficcre poffe : quodfi enim (ut §. 43- & 49. denvmftra- 
tum eft ( eiuTmodi abfceifus , ex vehcmentius irapulfo in partem fangu> 
ne arteriofo fiuiit ,• ventriculus utique fi non raagis , ?cque hibilis quim 
<hepar , locus erit, ad eo modo impulfum fuiguinem , recipiendum , 
vias enim huc faeientes five arterias, ventriculus prse hepate habet plu- 
res : dum nenipe illud cxi^uos a cocliacae rimo dextro tantum , eafque 
jpaucas ad fe vcnicnus obiinct, hic plures, tara cx ramo hoc d.do 



RARUS VENTRICULI A I! S C E S. i£> 

dextro , quam a!tero finiftro , five filenico diclo , re;ip!t ( ut §. i r. ro- 
tcric vidcri ). Et polico , ncutiquam tarnen concelfo, facilius in h-.-patc 
quam ventriculo abfceifus ejufmodi generari pofle ; quje necellitas, gc- 
neraram etiam fuifle , eviticit '( notum fitne tft , a pojfe a.i ejfe 11011 
hre coufequeiJtiam i ex quo facile apcaret, allatam rationem, veritati no- 
iicx fententi» , adhuc nec quicquam derogare. 

§. L X. 

'Phis momenti habere videtur argumentum illud, qunndo videlicet al- 
1«tum cft , vcnrriculum ob fubftar.tiam fuam mcmbraueam , ad inflam- 
nutiones & abfceifus in fe concipiencn , plane ineptum elfc. Sed re^e- 
ritur : lubentius concedi, membranas, ut & reliquas corporis vcteribus 
quibufdam , fpermaticas diclas partes , prae reliquis, feu didlis fangui- 
neis , ad fuftinendum recenfita mala , minus idoneas effe : qir.»d veto 
proptcrea in membranis inflammationes & abfceiTus dari poiTe , fit im- 
poifibite , conccdi non poteft. Contrarium teftatur Galenus lib. de tu- 
vior. p. n. cap. 2. ubi poftquam demonftravic , quod inflammationes 
& color & tuvwr ojlendat , & quod oninU caro , cujus maxime ajfeiiio 
cji inftammatio, repleri jluore fanguineo videatur , fubnectit : interpoftto tem- 
pore, & ipfa ( cutis ) de jluore aiiquid accipit , £5? vaforum tuniea quo- 
que , fc quoqus & ipfe , qtu iu injiammata parte funt membrana : quitt 
etiam lpfi nervi & tendines , tempore procedente ipfius infiantmatiotth par- 
ticipant &c. Conf. & cap. 8- in fin. Quid etiam , maium lioc, veu- 
triculo scque ac carnibus evcnirc impediat '( vias enim ( ut §. antece- 
denti notatum ) ad id facientes , nilnlo , quam illae, minus, habet ap- 
tas : ncc obcft , arterias , quac ventriculum fubeunt , minuscipaces eife: 
fulncit fitis opportunas easeife, fubminiftrando materiam inflammationi, 
il qua necefTitas huc naturam impellat. Neque membraneum , aut roem- 
branam eife ventriculum dicendum eft j fcd potius incer membranofum 
& membraneum diftinguere oportet , ita, ut hoc, quod ex membrana 
eft , iftud , merobranis abundans , figni£cet : in quo fignificatu etiam 
accipiendum eft, quando §. 9. tunicaceam ventriculi fubftantiam elle , 
atque triplici membrana conftare , di-.tum fuit : mediam quippe harum 
camofam elfe , & cum intima fibrirum varietate, in orbcm , obliquum , 
& rectum cxporrigi , ibidem additum fuit , quod de nuda mcmbrana , 
quatenus membrana , dici non poteft : undc reftat , fententiam no- 
itram , in contrarium allata, neutiquam deftruxiife , fed eam adhucdum 
jnanerc firmam atque invi&aru. 

§. L X I. 

£ognita jam ex ha&cnus dictis partc aff.cta fivc fubjeclo , caufas jam 

X 3 ut 



166 S A N D, 

ut indcigcmus , bonus ordo jubct : carum enim cogni:'o adeo irl orrii 
ni medicatione eft neceiiaria, ut neglecta ea nihil eorum , quae ad me- 
dendum necelf :ria funt , recle fiat. vid, Hipp. de jlatib. 2. 4. cum au- 
tem ab Ariftotele lib. 2. phyf. c. 3. quacuor caufarum genera forma 
nempe, matcria, finis & eihciens , conifituantur , medicis in ufu eft, 
caufx & erfic entis nomen , pro eodem habere , adeo , ut dum caufam 
fimplicirer, atque abfolnte nominant, fere tantum cfRcientem intelli- 
gant ; unde Hipp. lib. de vet. med. 33. 12. fcribit : oportet utique cau- 
fsis wiiufciijufque ea putare , qux quum adfivtt , talem modum fieri veceffe 
eji , quum permutantur in aliud temperamentum , cejfare £t Gdlen. lib* 
I. de loc. aff. c. 2. quando id , auo tangeute afciniur , & quo fepara^' 
to fiatim ceffat ajfs?ins , caufam cfft . apud omnes homines in confejfo eifd 
dicic. Solent autem morborum caufas alias proximas ftatuere uutores , 
alias remotas , ita ut ititer has & morbum ipfum , a!ia caufa interce- 
dat , inter iftas vero nihil : cum vero caufarum qiuedam fit varietas , 
alia apud medicos habetur caufarum divilio , qua omnes in TxooKctTctP- 
XTtxzS) TsrosYiyxiAe,^ & tvvskt ikv.c. diftinguunt* 

§. L X I L 

Et -zBocKctToipKTiKiLt; primitivas , prseincipientes , five prxgreflas , quod 
attinet , dicuntur illse , quae latentes in corpore caufis , five 71*00.- 
crKevyv morbofim excitant & movent. Hippocrates 3. ap.h. 12. 3. epid. 
I. ccgr. 3. ibid. 3. 14. aliique antiqui Galeno priores , eas TsreoQalreiq 
occafiones vocabanc, ut ipfe lib. I. de cauf procatartl. I. & comm. 3. 
in l. de morb. vulgarib. 19. teftatur ; caufas fcilicet tales , quse ut comm. 
4. in lib. Hipp. de vit~l. rat. in morb. acut. ii<j. docet , fuaptc natu- 
ra vehementem generare la;iguorem non poffunt. Ex quibus , & fi nutltt 
fllia corporis dijpofitio ajfuerit j neque morbits cjfatu dignus fubfequetur , 
ejufque, quod in corpore fit detrimenti , quod ipfum fecit , cauja efi. Coni 
ftituunt caufas has , fex res non naturales communiter medicis dic- 
tx, aer fcilicet , cibus & potus, fomnus & vigilia , motus & quies , ex- 
creta & retenta ; atque animi tt#$»j'^#t#. Quoniam vero nullius iri 
his commilfi erroris dominum patiemem accufare polfumus , ficco etiam, 
uc dicirur , pede, eas hic prxterire poterimus , tum etiam propterea , 
quia , ut modo ex Galeno vidimus , hx, nili in corpus TraoctirKe vtj v 
morbofam habcns incidant , necquicquam morboii procreare poliunt» 

§. L X I I I. 

De acre tamen fi quis hic moneat , quoniam , tefte Hippocrate ' lib. 
de fiatib. 6. I . mortalibus vit<x. , & morborum <cgrotis , folus is efi au&or, 
eum hic non planc negligendum , fed caufas abfceffus hujus putridi pro- 

ca r 



RARUS VKNTRICULI ABSCES. 16*7 

Catnrclicam dicendum efTe ; idqoe co magis , quoniam toto autumni, 
uKiue in hyemcm antegreflb tempore , antequam dominus acger ferali 
ledo fternebitur , ailiduis imbribus Kcgio hxc noftra fuit infeftata , 
quibus , juxta crfatum Hippocratis 3. apb. \6. afliduis , moibi tum ibi 
reccnfiti alii, tum putrcdines Graecis <r>jV£</oVf$ dictx , fiunt : dicuntur 
autem , notante id Anut. Foefio a>cono;n. Hipp. p. m. ^C2. ad voccm 
hanc,- piitredines , bumorum coiieaioncs & putrilagines quacuuque in par- 
te corporis reduudent ,• five enim ad intejiina defcendant , £5? iliic puiref- 
cant , ant corrumpattttar , putrida inteJHnornm u/ara gignunt vel dyfente- 
rias , quales crti7rsJove$ ibid. e.xponit Pbilotheus. . . Galentif humorum in 
venk putredines inteUigit , unde orktntur febres pntrid.t , de quibus agitnr 
lib. 8- metb. med. & lib. 1. epid. Apoftema talc ilei, ftupendae magni- 
tudinis. Anno 1692. menfejunio, in viro confulari NiefVielienfi -, do- 
mino Johanne Zazka , tum temporis apud nos advena , vids pracfen- 
tibus aliquoc dominorum meorum auditorum , faciente evifcerationem, 
Jufto Elcrs , chirurgohic Regiomonti fatis celcbri , ( plura tunc obferva- 
ta fuerunt rara , notatu digniifima , qux in tempus aliud differo, de 
ileo quod medieor daturus ). Quodfi quis , ut dixi , ob rationes pau- 
Io fupra addudas , aercm caufam procatar&icam hic ftatuendam cife , 
ndftrucrc velit , cum eo non altcrcabimur , hoc tamen etiam moncntes , 
aerem non tam moiborum fporadico ■11111 (qualis hic fuit abfceflus ) qmrn 
epidcmiorum caufam ftatutam eife:.ficut enim Galenus conim. 1. in libr. 
I. epid. l. p. m. 207. a-&GOciJcts \ot%$ k<x,to, rrv ePtxirctv 67vr>u,£vct<; , 
dijpeifos quos vocant , vithis rationem cuique prQpriam comitari fcribit. Ita 
ex IJippocratis doctrina lib. de natur. hunt. 19. 1. quum nnius morbi 
popularvs grajfatio conffit , manifejuim eji , Aiatam non ejfe culpabilem , 
ftd quem trahimus J/nritum in caufa ejfe , palamque eji infuper , eum ip- 
fion Jpiritum , Jive aerem, morbofam aliquam exhalationem babere. Conf. 
lib. citat. 18. 14. lib. de jiatib. %. i.ibid. 6. 8- it. lib. 2. epid. 3. I. 
Galen. comm. de morb. vulgarib. paflim. Ut itaque firmum maneat , ae- 
rem rcliquafque res non naturales dictas , ad generationem hujus abfcet 
fus, parum vel nihil cuntuliffe. 

§. L X I V. 

Ad caufam tg-po^yauevtjv , antecedcntem vero quod attinet , huic cir- 
ca mali hujus generationcm plus tr.buendum erit; oportet enim boc me- 
moria repetere (funt haec Galeni lib. 1. de dijf. febr. c. 4. ubi de cau- 
fis febrium differuerat) quod nnlla caufarnm fine patientis aptitudine, age- 
re poteji. . . At magnam in generatione agritudinwn partem babet , 
ejus , qui paffurus eji , habilitas corporis. Oporttt fiquidem in omni canfa- 
rum genere diligenter advertere , ex qua maxime potentia agrotare con- 
tingat , deinde corporum dijpofitiones , tam qu.t eidem coufeutiuut , quant 

att4 



i<?8 S A N D, 

qut advetfanttir, confide rxhre : iUttd pro comperto habentes , qnod quacun* 
que confentientes fnnt, facillime Uduntur. . . Cum enim corporum dijpofi* 
times Mjjimiles fint ac multiformes , qiuidam facile alterantnr ac patiun- 
tur a caufa in ipfa operante , qu&dam infiiperabiles ac impojjibiles omnino 
exijiunt , vel civm difficultatc patiuntur. Et cum antecedens hsec caufa , 
eodem Galeno docente: art medicinal %%. 'fits AtdSsr^ eO y ysverd-ut 
•gre Qvxev i\ vo vrog , dij]>ofitio , quam feqni , feu e qua generari morbus ap- 
tus natus ejl i atque foli morbi cum materia conjuntii , tales caufiu habear.r, 
ut norat Sennertus inftit. I. 2. part. 2. cap. i. p. m. 213. Abfceflus 
autem hic, ex fanguine corrupto, atque cum impetu in ipfam ventri- 
culi fubftantiam impulfo ' ut §. 50. fequcnt. probatum fuit) fit oriun- 
dus, palam notum eft , cacochymiam , feu fanguinem cacochymicum * 
caufam hic , 'srpcyyxju.evriv > feu difpofitionem hujus moibi exttiuilc. 

§. L X V. 

Non partlrti vero A/«cW/j> hanc promovit l^iorvyKoar/cc id eft teraf* 
peramentum prout ex primis, recenfui cafiis verbis patet , pituitofo me=» 
lancholicum , quo , ad fanguinem crafliim gcnerandum natura pronus 
fuit. Sicut enim melancholia , inter humores omnes , fuccus maximc 
craflus, terreus, &' feculentus eft , ita & ubi abundat, totam maifam 
fangumeam fuis qualitatibus inficere valet. Cuilibet enim rem intimius 
coniideraturo , manifefto apparebit , melanqholiam illam p. n. nihil aliud 
elfe , quam acidum illud , quacunque de caufa aut modo in primis 
viis vitiatum , quoties vero acidum hoc ita exfuperat , ut alkali ab eo 
fiiperetur, fmgrineam maflam ex cruditatibus , acidi vitio, tum in fan- 
guine , tum fermentis vifcerum , vemriculo praeprimis- & inteftinis con- 
tento , nimiam craffitiem & faculentiam nancifci , egregie deduxit Mi- 
chacl Ettmulier ph. & m. D. tra&at. med. Hipp. chymic. corruptum 
hoc modo fanguinem , ficque ad faciendum hujufmodi abfceifum difpo- 
fitum , ventriculi acceifit imbecillitas , Cive ad facile recipiendum ma- 
lum hoc j difpofitio , juxtaHipp. 4. ttph. 33. £<? de humorib. 3. 10 1. vid. 
& Galen. lib. de rat. curand. ptr fitngu. mifif. c. f. & lib. 3. de fymfU 
cauf c. 1. Cujus caufa fuit intempcries , docente hoc Galeno lib. de 
fympt. cauf 2. Sanguine vero hoc modo craflb & feculento in arterias 
ventriculi maximo cum impetu impulfo, ibidemque exitum non habcntc, 
fed ftagnante, quid mirum viftus hoc diiicntum & dilaceratum fuiife , 
partemque in abfcefliim commigrafle , fanguinem vero ipfum , magis ma- 
gifque corruptum fuifle? ficut id explicat Galenus lib. 2. de diff. febr. 
c. 9. verbis fiqq. Qitando in aliqna corporis parte , fauguis plurimm acer* 
vatta , fupra ejufdem vires effeclm flterit , corrumpi confuevit , ac tuni 
fracipue , cum in parvis vafis , propter crajjitudiuem objlruitur , autprop- 
ter multitudiuem impiugitur , quemadmoditm in inguinum tumoribus ac coU 

/e- 






RARUS VENTRICULI ABSCES. 169 

hSionibus , atque ut univerfaliter dicatur , in infiammationibus univerfts &c. 
Quaproptcr & hujus mali caufam continentem , fanguinem talem ftatuimus: 
fiquidem continens cattfa nulla alia cenferi debet , pr&ter materiam contennun 
intra tumorofam partem -ftquidem protinm fubftdet ttimor & omtte ejus aggre- 
gatum , ipja niateria educta , aut omnia ftmul adfunl ea prxfcnte. vid. Lud. 
Mercat. itb. 1 . injlit. chirurg. infiituto 3 . pag. 4. 

§. L X V I. 

Haud difficile jam erit ex haclenus adductis colligere , quam graviter Do- 
minus patiens decubuerit , & in quam periculofo verfatus fuerit ftatu : con- 
ftat cnim ventriculi funcliones tam qua appetitivam , quam concoctivam fa- 
cultatcm , hic fuiife abolitas •> his vero abolitis , corpori maximum interius 
jmminere periculum , functionum ventriculi neceilitas probat , qux tanta 
eft , ut ii corpus eis privetur , vitse fuperftes confervari non poflit , uti 
cnim §. 6. cx Galen. lib. 4. de ufu Part. c. i. vidimus , ventriculum natura 
fabricavit , ut ftt promptuarium quoddam omnium particularum commune , 
quo deltructo , partes corporis , alimenti femper indigas quoque deftrui at- 
que interire iit neceife : quo cnim funcliones partium corpori fuftentando, 
pne aliis funt necerlari?e mngis, eo & affeclus quibus \vx. corripiuntur , 
periculofiores funt & formidulofi magis. Proinde etiam ventriculi qualef- 
cunque morbi , graves ab Authoribus habentur conf. Hip. 6. apb. 18. 
Ventriculus enim , etii pars princeps non fit, pars tamen maxime nobilis eft, 
cui in pracparatione alimentorum primse partes dcmandatse funt , quare 
cum functiones hse nobiles , & pro confervanda vita fic fimpliciter neceifa- 
rize , hic abolitx fuiife dicantur , magnum Domini scgroti vit?e periculum 
intimatur : accedit periculo huic ingens , quam cum corde ac cerebro , 
ventriculus , ob infertorum fibi ex hoc progredientium ncrvorum copiam , 
habet , fympathia > qua fit ut laefo eo , inprimis autem circa finiftrum fuum, 
vulgo fuperius feu majus dictum orificium, fiepe continui fingultus , vo- 
mitus , vertigines , lipothymix item atque lipopfychix , aliaque complura 
mala graviilima excitentur. Maximum denique periculum , habitus Domini 
acgroti ccdematofus minari videtur , certo indicio , fanguineam maffam , 
fucco fuo alibili privatam , talem cacochymiam contraxiffe , atque a ftatu 
ac officio fuo ita averfam fuiffe , ut non amplius , ficut oportebat , pro fa- 
nitatis & vitae confervatione , fed corporis potius fecerit internecione : quam 
gravia vero , ex cacochymia tali metuenda fint mala , fufius hic exponere , 
fupervacaneum foret , cum vel leviter tantum in arte verfatis , ea poflint 
effe quam notilfima. Conferri poterunt §. a 33. ad 37. 

§. L X V I I. 

Hjcc & fimilia penfitanti , cum res videatur defperata , memorcs iftius, 
JDtfput. Medko-Fraci. Tom. III. Y quod 



170 S A N D , 

quod Celfus lib. 5. cap. 26. habet inquiens : ejl prudentis hominu eum qui 
feyvari uon poteji , non attingere , nec fnbire fpeciem ejus ut occifi , qttem 
fors ipfius iuteremlt , de curu non fufcipienda , fed aegro linquendq , me- 
rito venire in mentem potuiifet : veruntamen dum inhumanum videretur, 
pmni ope deftitutum a:grum fine medicamentis relinquere , nihilque ex- 
periri velle , cura hujus patientis omnino fufcipienda , atque medicamcn- 
ta exhibenda fuerunt. Quae igitur & qualia ilta effe debuerint , & an 
contra verum morbum injiituta fuerit curatio ; non immerito hic quxritur. 
Quod itaque curationem denominati mali concernit, ficut iu morbis aliis 
omnibus , qui cum materia conjundti funt , & ab ea foventur , fi & in 
hoc aiFectu , ad materiam illam , ceu caufam continentem , refpiciendum 
erit , quo nempe , quam poteft citiilime , ea removeatur ; quod (i vero 
in abfceifum jam vergat inflammatio , & fanguis extravafatus parti jam iic 
impactus , tum maturationi incumbendum , & materia depoiita , coquen- 
da atque in pus convertenda erit ; quo facto maturum apoftema rumpen- 
dum , rupto denique abfceifu , ad exteriionem & expurgationem ulceris , 
tandemque ultimo ad confolidationem , prxcipua curatio erit dirigenda. 

§. L X V I I I. 

Primum optime prseftabimus , initio a repellentibus & affluxum ad par- 
tem aifectam impedientibus fado : intentioni huic fatisfacient ab autori- 
bus pailim in materia medica fub repellentium clafle recenfita : & quo- 
niam fic dicta repellentia communiter ita dilpefcuntur , ut vel frigida & 
aquea feu humida fint , vel ficca & terreae fubftantiae , proprie adftrin- 
gentia dicta , quae iterum in frigida & calida difcernuntur ; medicamenta 
ex his compofita , eaque temperate inter fe mixta , primas hic tenere , 
judicarem : dari poterunt ex commendatione Arnoldi Weickardi Thefaur. 
Pharmacent. lib. I. cap. 2. abintra, decotl. plantag. rofar. acetof Granor. 
Myrti , Sautalor. rubri & albi. Extrinfece autem jiant inun&iones , ex ol. 
Ae Cydouiif , rofis , Myrto. Et applicetur emplajlrwn de carne Cydouiorum , 
aut pyrorum toslorum ; addendo fol. portul. farin. fabar. fantal. rof Nos 
in noftro Domino patiente, neglecto repellentium ufu , curationem a ma- 
turancibus ftatim orfi fumus , nec tamen quifquam propterea nos repre- 
hendet , qui coniideravcrit , nos non in morbi principio , fed facto jam 
eo , & circa finem potius , decendio nempe , ante beati Domini Archi- 
Diaconi obitum demum , ad eum accerfitos , fuiife ; cum vero tunc fta- 
tim , abfceifuni hunc ad maturitatem vel jam pervenilfe, vel mox perven- 
turum , atque inflammationem intermifiife , ex doloris acuti ceifatione 
(ut §. S°- nd ^. intimatum) intelligere daretur, repellentia vero non nifi 
in fluxionis principio , hoc eft humoribus iis folum , qui adhuc influunt vc4 
recens influxere, non vero iis , qui jam parti impacti hserent , conveniant, 
non inconfuko ufus eorum hic negledus , & a maturantibus atqueapoftema 

rum- 



RARUS VENTRICULI ABSCES. 171 

rumpentibus , initium curationis factum fuit. Hic obiter monco , ex fig- 
natura noftrorum recept. feu rcmediorum formulis fubfcripta nominatione, 
dum aliquot eorum hepaticorum nomine inlignivimus ; non idebere qucm- 
piam conjcaorare , hoc a nobis faclum elfe propterea , quod hcpar ctiam 
hic partem arfcdam ftatuerimus : fed in gratiam Domini aegroti tantum , 
qui prseter hepar , partcm aliam nullam , laborare , fibi habcbat pcrfuafif- 
fimum , fa&um hoc fuiffe, fciendum eft. Excufabimur quoque co facilius , 
penfato, quod ftomachica plcraque ab Authoribus etiam hepatica efle dican- 
tur. Potuiifent adhuc prarter exhibita, varia tam interne quam extemc ex- 
hiberi medicamina , qualium formulas, hic adfcribere fuperrluum judico , 
cum vel apud practicos in apoftematum curationibus lcgi , vel pro cujufcun- 
que placitu ex materia medica concinnari polluit. 

§. LXII 

Ad maturitatem jam perducto apoftemate , nifi fpontc aperiatur , ut 
rumpatur , procurandum , quod etiam variis eflfectui dabitur modis j ju- 
bent hic quidam , fuper vcntrem aegrum decumbere , rebus durioribus 
antea fubftratis : alii etiam Ci forti corporis motu & vocifcratione acger uta- 
tur vehementiori , id difrumpi afrirmant : quo nomine etfam fternutatio- 
nem provocandam , tuflim excitandam , fri&ione vcntriculum irritandum, 
vomitumque movendum , Autores unanimiter fcre docent : quodfi vero 
ab his xgrotus abhorreat, ruptionis caufa , externe fomenta , cataplafmata, 
emplaftra , aliaque adhiberi poterunt varia , de quorum materia legi pote- 
rit Galenus. lib. 6. de compof medit. per gener. cap. 14. 15. 16*. & lib. 7. 
ejnfdem cap. I. Weickardus, loco fupra citato, iequens valde efficax etfe. 
Icribit quod Rec. farin. orob. fecal. an Mj. Ferment. 5). Sapon. Venet. $ij>. 
Stercor. Columbin. velanferin. ^tf. Ol. de Caftor. de Euphorb. an. ^ij. Mix» 
ta invicem coquantur ad ignem & appiicentur per horas 10. 

§. L X X. 

Ubi igitur ruptum apoftema fuerit, ad exterfionem 5 expurgationefn ul- 
ceris prsecipua curatio convertatur : prseftabunt autem mundifkationem 
pwrliK<* feu extergentia vulgo dicta , de quibus inter Aytores alios evolvi 
poterit Jo. Jacobus a Brunn Syjlem. Mater. Medic. Petri. Morelli. Formitl. 
I\emedior. annexttm pag. 302. Apta ad hunc ufum laudatur aqu. hordei non 
excorticati cum paflul. Rad. Glycyrrhiz. & melle rofato colato coda. It. Sac- 
char. Rofar. vel per fe , aut fi in prsedicla aqua bullierit, & fuerit colata. Et 
fi fortioribus opus , addatur cicer vel album , vel rubrum , nec non lignuni 
faflafras. A nonnullis quoque egregie de hiera fimplici abftergendi efficacia 
prxdicatur, eam tamen , nifi ejufmodiabfterfionem fortiflimam pituitofi hu- 
moris magna copia exigat, ufurpandam non efle arbitrantur "Weickardus loco 
xnodo citato, Y % %. LXXL 



174 S A N D ; 

medketur cum diffolntivis & moUificativii fine commixtione fiiptkormn & con- 
fortativorum : molefium efi , folis moUificativis adminifiratis virtm T tomachi 
& hepatis deficit , ideo fiiptica aim dijfolutivis funt minijiranda I. Method. 
Qiiintm : fiomacho apofiemate vel duro exifiente cumfebre non debent t Pplicari 
$>ur£ medkina calid.-e dijfolutiva: nifi pofiquam febris ceffaverit in majoi eparte. 
bnmo etiam tunc aliquod confortativum debet adjungi 9. Meth. column. 6. 
Sextm cano)i nulla diffolutiva vel refalutiva in principio apofiematis . iomachi 
funt minifiranda i fed potim in augmento cum fiiptkis funt permifcen, a. Gal. 
in eodem loco. Septimus canon. In principio apofietnatis calidi fiomeichi , me* 
dicina frigida & fiiptka in epythimate & emplaftro debent, apponi qua iUum 
confortent,& prohibeant iUam materiamfiuere ad apofiemata & quodcoUe&um 
efi expeUatur juxta pojfe precelebrata tamen fiebotomia fufficienti, 

F I N I S. 




tRANCISCI 



LfaS. ve. 




Oispiit. Weaico-Jract. Sf>m . JU . GOTHQFR jSAjVD KARirs VEJV7RRITI ABSCESSZTS. p.u/ .j~4 . 



L X X I X. 

FRANCISCI THIERY 

P -H, JB S l D S 

CAMILLO FALCONET 

D E F E N S A 
T H E S I S I N H JE C V E R B A 

Ergo ab omni re cibaria vafa miea prorfas ableganda* 

Parifiis 20 Febr, 1749. 



< 177 ) 

i ', . ,' , ■ . i 

I. 

PRimarium Medici ofRcium eft, ut legibus Hygienes hnminem fa- 
num in ftatu prxfenti confervet , & a malis impendentibus tueatur. 
Verum fingulis non modo profpicere debet, fed etiam omnium fuorum 
civium faluti invigilare, ac, jure merito dixerim , univerfitati generis 
humani confulere. Prse omnibus autem , quread hominum fanitatem fa- 
ciunt, maximi fane eft momenti res coquinaria. Medico igitur diligen- 
ter explorandum , nedum infuper habeat , quidquid in culina agitur , prse- 
fertim id dequo follicitudinem fufcipimus , quibus in vafb parentur , fer- 
venturque alimenta , ne mors in ullii forte latitet. Vafa quse pro re ci- 
baria adhibentur e lignis fiunt , terris , metallis. At metallorum qux 
perfecliiTima , puriflimaque vulgo , audiunt aurum & aigentum , utinam 
folu in ufu forent , fi per modicum pretium liceret , reliquorum vero 
quod minime noxium eft , ufurparetur ! Cum tamen inter eacuprum, 
quod maxime venenofum eft, ex prava confuetudine in cibis parandis 
adhibeatur. 

I I. 

Vertenum id ortine eft quod corpus virtcit. Venenorum pleraque (a) 
1*. fumma partium tenuitate agunt & mole minimaj 2". brevi tem- 
pore graviffima fymptomata indncunt vel mortem ipfam ; 3 . in partes 
maxime nervofns vim fuam exerunt. Potentiflima vero funt venena 
qusc ex minerali oriuntur regno. Ex vegetabilibus pleraque in primis 
viis agunt & in fecundis. Succi autem animales venenofi inftillari de- 
bent & immifceri per vulnus liquidis noftris , alias per os arTumpti vix 
nocentes. At lethifera mineralia vix ultra primas tranfeunt vias , ven- 
tricnli &. inteftinorum tunicas erodunt , fphacelum ibi ciriflime indu- 
cunt,- quse fumma virulentia partium divifioni, gravitati fimul & foli- 
ditati verofimilius debetur. Totum hinc minerale regnum animali fabri- 
ca vix fuperabile. Non femel Mercurius in mortuorum e lue venerea 
capitibus & inter eorum excrementa repertus , reperta in cadaveribus 
fofforum ipfa metalla, quae vivi effodicbant , fal marinus cum urina vix 
mutatus expellitur e corpore. Nec deeffe mineralibus fpiritum fuum re- 
Aorem five Gas probant halitus e terrae fuperficie, vapores per mine- 
rarum cuniculos vagantes , (b) quibus & lucernne , & vita fofforum 
extinguuntur , tum effluvia maxime nociva metallorum dum tradlantur. 
At metallum quale eft cuprum , quod venenofum & infuper folvi po- 

Dijput. Medko-Pratl. Tom. III. Z teft 

(a) Hoffm. T. I. p. 196. 

ib) Bcccher, phyfis, Subtcrr, Kircher , Mund. Subtcrr. pRffim. 



173 T H I E R Y, 

teit ab omnlbus menftruis , aqua, oleo , fallnis, pinguibus quanto ma- 
gis extimefcendum ! Vencnum porro nullum in univerfum in natura 
eit y fed uniufcujufque ea elt indoles , ut pro- fpecie animalis a quo re- 
cipitur varios imo contrarios eftcdtus edat. Hinc quae nonnullis mortem 
inferunt venena , aliis animantibus iu alimentum ccdunt. Hircis conve- 
nit cicuta , Hyofcyamus porcis. Arfenicum homini leihjle , nequaquar» 
geneii canino (c), comra nux vomica quae canes ineerimit nobis fic 
medicamentum. Adde etiara praeparationis ope vel mutata dofi veuena 
fieri medicamenta & viciilim , ut demonftrant Opium , Mercurius ejc. 
corrofivo factus dulcis , Yuccae radix , &c» 

1 1 i 

Cuprum , iEs Latinis , Venus Chemicis, metallum eft dudtile fatis» 
valde fonorum , colore rubro nitens ubi expolitum eft. Communior it» 
mineris cum ferro origo & terrarum utriufque metalli analogia quaedan* 
forte locum dederunt antiquilfimse illi (d) fabulse de Veneris & Martis 
amoribus, Diifque rete inextricabili conjundtis , a Vulcano nempe igne 
fubterraneo. Cuprum dum manibus pertractatur, ingratum exhalat odo- 
rem , faporem praebct acrem , auiterum, naufeabundum e.x quibus jam 
quid venenoil fubodoraris. Sufpicionera augent Fabri aerarii qui ftatim 
atque metallum hoc tradant , in alvi (e) fluxum incidunt j deinceps 
vero vim cupri erodendi , exficcandi magis ac magis (/) experiuntur , 
halitibus virofis ex aere percuifo excitatis pulmones ventriculumque val- 
de afficientibus. Demonftrationem facit viride acris , quo aiTumpto diriifi- 
ma ab-umni xvo obfcrvata funt fymptomata, ventriculi , Jnteftinorum 
tormina & dolores , horrcndi vomitus, naufae, frequentes & fiepe ina- 
nes dejicicndi conatus , anhelitus difficultas , ficcitas oris & totius cof- 
poris, dirac vigilise, fpafmodicae membrorum contradtiones & faepe mors 
ipfa, cum ventiiculi & inteftinorum erofione. Porro nullum eft eorum 
quae vocantur Menftrua, a quo viride xris five cupri folutio non perfi- 
ciatur. Ab acidis nempe folvitur, ab alcalinis omnibus, falibus mediis , 
oleis cujufcumque generis , pinguedine , imo ab aqua ipfa & aere hu- 
mido cuprum convertitur in aeruginem. Ab acido vitriolico quidem cae- 
rulea folutio , a nitrofo intenfior, nb acido falis, (g) primo viridis , 
dein vero fufca, ab oleis potiifimum & ab alcalinis fixis viridis , ab eif- 
dem volatilibus eleganter cyanea , & adeo exquifite ut atomus cupri ubi- 
cumque lateat, hoc fpiritu prodatur, ab aceto emergunt cryftalli ex 

cxrule» 

(c) Vepf. dc Cic. aquat. 

(d) Homer. OdyfT. lib. 8. 

( e ) Mifcellan. Curiofor. Decad. 2. An. 9. Obf. 2. 
(/) Ramazz. de morb. artific. 
CgXJunk. Confpeft. Chem. de cupr&. 



V A S A E N E A A B L E G A X D A.. 179 

crcruleo viridefcent.es. His fi addas particularum acris tenuitatem fum- 
mamque divifionem Boyleo certis cognitam experimentis ; nullus dubira- 
bis cuprum omn« veneni mineralis ( Sect. 2.) proprietates obtinere. 
Qiiantum ergo nobis timendum , fi vafa cuprea in ufu cibario adhibcan- 
tur perpetuo expofita aeri culinarum particulis tum oleofis , tum fali- 
nis gravidiifimo? Si exindr parentui in iis, ferventurque alimenta ace- 
to , aliifque acidis veget.»bihbus , cepis , aromatibus , pinguibus condi- 
ta , promovente etiam foiutioncm cupri loci ipfiufmet tepore ? Si aqua 
in talibus aifervctur vafis , aqua tam crebri ufus ad vitam , aqua vehi- 
culum* omnis noftri alimenti ? Quis negtt undcquaque nobis imminere 
periculum ? Jufcula infulfa cum carnibus in cupreis vafis cocla & refri- 
gerata faporem seris citiflime comrahunt , quem fepius variis aromatibus 
fucare deinde tentant peifimi coqui. Corpora duriora in mortariis seneis 
trita cupri abrafi & fimul mixti certiilima (h) figna dederunt. Nec 
longe quaefiveris exempla contagii metallici funeftifllma , exhibcnt fane 
Medicorum ubique monumenta. Emulfiones cum margaritis, (i) aquas 
ftillatitias ex herbis pappofis emeticas evafilfe , hortulanum (kj a cice- 
ribus aflumptis mifere extinctum tertio die, veftales plufquam triginta 
ab efu oryzae in diarrhceam cum cardialgia incidiife , vomitus a falibus 
mediis fimpliciter alterantibus excitatos, (/) a lacfle, ab oleis, cafeo ac 
aceto vomitus horrendos , torminaque graviflima exorta paflim legere 
eft ex coctione, tritu, praeparatione, aflervatione in cupreis vafis. Quid 
moror ? Vix eft aliquis hominum ccctus , vel privata familia , quse ali- 
quam de venenofo cupri contagio fibi funeftam non tibi narret hrfto- 
riam,- Periculi vero magnitudinem & veneni energiam non immerito 
scftimaveris ; 1°. ex diverfa aeris quo vas conflatum fuerit prxparatio- 
ne. Cuprum fiquidem rubrum lapidis calaminaris additione dat orichal- 
cum , cum aliqua Zinchi portione' maflam aurei coloris , * cum ftanni 
aliqua parte fragilius duriufque metallum : cum his omnibus admixtis 
seruginem nihilominus contrahit cuprum , difficilius tamen quam purum 
rubrum •, at deteftanda multo magis pracparatio , quae arfenicum admit- 
tir. 2°. A natura corporis cocti, fervatique plus minufve corrodente; 
3°. a fpatio temporis quo in vafe moratur ; 4 . a diverfo caloris gradu 
ejufdem ; 5 . a majori minorive quantitate aflumpti cibi venenati; 6*. 
a varia difpofitione vifcerum praefertim ventriculi ipfomet inftanti, quo 
cibi potufve infecti aflumuntur. 

IV. 

(A) BrifTeau Differt. fur le Cuivre, &c. 

Schulzius DifTert. qua mors in olla , &c 

< i ) Mifcellan. Curiof Decad. 2. ibid. 

(*) ibid. Cent. 3. obf. 9$. 

(/) Acad. Leopold. Ephem. Cent. x. obf. 15. 

* JMecailum Piincipis Kobem. 

Z * 



i8o T H I E R Y, 

I V. 

Ut vegctabilium & animalium cujufque fic & metallorum fua & pro- 
pria eft indoles , ac natura vix nifi affeclibus definienda. Cupri vim de- 
letcriam experimenta* demonftrant, at caufa effectuum obfcurior. Multi 
tamen in rebus chemicis expertiifimi praefentiam fubftantiac arfenicalis 
hic incufant & probare videntur ; i°. genefis cupri in terris (m) bu 
tuminofis, arfenicalibus ; 2°. facillima folutio a falihus omnis generis ; 
3*. effe&us rodentes cauftici in corpore humano ; 4 . fufio croci cupri 
ex hyacintho viridefcentis non multum ab arfenici cum plumbi vitro li- 
quati colore abludens ; f °. flamma cupri ex cseruleo virefcens & purpu- 
rea , folutio caerulea in fpiritu nitri , flores aeris puri pcr fe fubiimati; 
quae omnia arfenicalibus conveniuntfubftantiis. Jam-vero metallum, quod 
aeri tuto poilit fubftitui inquiris ; plumbum in ufum cibarium advocare 
non finunt ftatus ipfe metallicus mollior , folutio ab acidis , alcalinis , 
oleofis , lanugo qua efflorcfcit diutius aeri expofitum , vina lithargyro 
corrupta, quae per Germaniam (») tot millia hominum jugularunt, mor- 
bi ipfius plumbi opificum , qui colicos dolores & manuum tremores ex- 
pcriuntur primo , mox (0) paralytici , lienofi , veternofi , edentuli. De 
ftanno qusedam fufpiciones nondum fatis confirmata; nimium tamen plau- 
iibiies : prae omnibus metallis in minera arfenicalibus , ut ita dicam , 
floribus obfitum eft: infperfum carbonibus flores quos evehit arfenica- 
lem (p) quafi faciem repraefentant : ftanni fcobs flammx candefee in- 
jccli fumum emittit (q) cum odore allium levitcr redolente : vina in 
pbcuhjs ftanneis ikrpius emetica fiunt : arfenicum nulli metallo* facilius 
adhacret quam ftanno : ftarinarii (r) ea fymptomata pati folent , quibus 
obnoxii funt plumbi fufores & molitores. At ponas ftannum per fe in- 
nocuum , quid eo fiet Ci plumbi octava vet decima parte adulteretur, 
de quo jara tempore Galeni querelx , imo ut faepe fit non pauca quan- 
titate reguli antimonii , cupri & ipfiufmet arfenici ? An ergo vafa co- 
quinaria deficient innocua exceptis argenteis aureifve ? Tutilfima habes 
fictilia , fragilia quidem , tutiflima 9eque fed multo magis durabilia , quac 
ex ferro paramur. Ferrurrt nempe ubique terrarum reperiundum, nulli 
anlmali cognito 'nocens , homini amiciffimum , fufum, malleatum , vei 
iri chalybera mutatum materiam nobis offert inftrumentis , vafifque pro 
ulibus internis aptiffimam. Fabri' ferrarii ex conftanti obfervatione fa- 
ni^longaevi , nec alia ex opere fuo patiuntur incommoda quara alvi 

adftri- 

(m) Junker confped. cheni. ibid. 

(») Zelleri Diffurt. de vinis lithargyro mangrmizaUfc 

( ) Ramazz. Usid. 

(./») Junker. 

(?) D. Geofr. Mat. Med. dcjSfona. 

O) Ramazz. 



VASA £NEA ABLEGANDA. J&r 

adftri&ionem (/) & Iippitudinem. Ferrum mercurii & plumbi confor- 
tium refpuitj fi minimam cupri quantitatem continet , hoc contagio il- 
lud purgare docent Artis Chemicas(/) Mugiftri. Ab aqua, fatemui, fol- 
vendum fe prsebet , ab oleis vero non itidem ut cuprum ; fed rubigo 
innoxia , imo falutifera , & in iliius praedicandis virtutibus vox plane 
deficeret. Inargentari etiam potell & inaurari , fi quae foret neccflitas 
utilitafve. Jufcula & carnes in lebetibus e ferro fufo vel malleato, quam- 
vis alio mctallo non obductis, parata atque fervata nullum inde refe- 
runt ingratum faporem. His in vafis lentior, acquabilior decoctio , un- 
de perfc&a jufculorum & ciborum confedlio. Diftillationes chemicae va- 
riique proceifus talibus inftrumentis , felicifiime {u) ac tutiflime fucce- 
dunt. Dcmum ferrum malleatum emollirc , ftanno puriori firmius ob- 
ducere , adeoque a rubigine defendere , ficque variam ad omnes ufus 
fupelleclilem tutiilimam , fanifTunam , mole levem & minoris pretii pau- 
c:s abhinc annis fabricari docuit civis optimus & ingeniofus artifex. * 
()uid ergo impcdic, quominus vafis cuprcis periculi plenis fcrrea fubfti- 
tuantur fcmper innocua 'i His fufFragantur Politices & Oeconomix le- 
ges , quandoquidem in tanta ferri copia penuria cupri laboramus. Quae 
vero fint ferri piincipia detnonftrat ipfiufmet metalti artificialis compo- 
iitio e terra limofa craifiore fubrufa ubivis fere locorum reperiunda, & 
materia quacumque minerali, vegetabili , animalis phlogifticum princi- 
pium fuppeditante. Hinc fpes certifliraa nunquam hominibusde futuri me- 
«allorum utiliflimi. 

V. 

Ncc objicias ex cupro fales , tincluras vurias , Ens veneris Boyleo 
laudatiirimum , aliaque bene rnulta parari ad uium internum , felicis 
ufus praefertim in epilepfiis ; tindura: cupri alcalinse (x) volatilis ope 
fanatum hydropicum excitato maximo urinac effluvio qui diu fofpes fu- 
pervixit. Etenim cogita mutata pracparatione vel dofi venena fieri me- 
dicamenta (Sect. 2.); multum deinde difcriminis effe inter medica- 
mentum caute, prudentcr a medico in defperato morbo exhibitum & 
venenum fanis diverfte aetatis & temperiei per cibos incerta aflumptum 
dofi. At vafa acnea ftanno obduci poffunt, & a priidentibus non adhiben- 
tur nifi fic incruftata. Verum jam ponamus de ftauno vanas omnino 
effe fufpiciones ( Sccl. 4. ) ; ergo j; m fanitas vitaque hcmfnum pende- 
bunt a lamina ftanni tenuiflima fiequeutiori ufu facile abradenda; pen- 
dcbunt ab incuria fervi vel coquorum , qui vafa recens obduda rejiciunt 
ob ingratum faporem ex materiis adhibitis oriundum ut ftannum cupro 

Z 3 adhae- 

( s) Ibid. 

(. t ) Kunk. Labor. exper. dc fcrro. 

(.«) BniTeau lbid. 
* Le Sieur Premery. 

(«£ Botih. Elem. Chcm. proceiT 192, 



i82 T H I E R Y, 

atlhxreat. Reponis adhuc cuprum facillime quidem cum alimento mi- 
fceri fed minima dofi. Verum quid fiet fi fxpius repetitum venenum 
& undequaque paratum , a coquis in privatis seJibus per omnia fere in- 
ftrumenta , ab iis qui faccharo frudlus condiunt per patinas ex sere ru- 
bro ( unde in faccharum innocens injuftiflirnx querelx), a cerevifiariis 
per kbetes ad coquendam cerevifiam, a mulieribus rufticis lac ferentibus 
in vafis ex orichalco, a piftoribus per varia inftrumenta cuprea qu bus 
utuntur , a falis communis venditoribus per bilancss xrugine femper in- 
fe&as : Ci demum quidquid fere venditur emiturque sere contaminatum 
mifceatur cibis , potibus, medicamentis ? Certe vel dirifTima fymptoma- 
ta (Sedf.. 3.) illico emic^bunt, vel faltem lenta quacJam fed ex ; tialis la- 
bes vifcenbus inuretur ; unde morbi plurimi , incogniti , vix medictbi- 
ks oriuntur , prxfertim in infantibus nondum huicce veneno afTuefaclis , 
feminis & quibufcumque debilioribus. Fatemur equidem liquores e vo- 
fls ccneis vix quidquam abradere dum ebulliunt , nec infici nifi dum 
refrigerantur ; quippe calore vigente, minor applicatio liquoris parieti- 
bus vafis , remittente vero major. At de fubciliori phyfica , feliciori- 
que apparatu parum curant nec unquam curabunt , plebeia gens , co- 
qui , mulierculx. Nunquam ergo fatis in tuto fanitas cupreis adhibitis 
vafis. Nunc vero fi per frequentiorem incuriam de contagio metallico 
in cibis antequam afujmantur , fit aliqua tibi fufpicio , fotventia cupri 
(Sect. 3 ) adhibe , & attende ad colores oriundos ex fuperfufis menftruis 
prxfertim alkali volatili : at fi jam affumptum venenum demonftrant 
fymptomata , medicinam accipe : vomitus primo excitandus per aquam, 
oleum calidum, butyrum recens vel pinguia omnia : hofte jam per ma- 
jorem partem ejedto ad lenientia , cremores hordei , oryzae , lacticinia 
recurrendum per aliquot dies ,• tandem cardiacis , carmin.intibus , to- 
numque ventriculi & inteftinorum reparantibus infiftendum. Vonvtum 
vel fecefTum remediis vehementioribus (jy) ut antimonialibus ciere pia- 
culum foret , cum rodens rodenti eiret addere. Si febris acceflerit di- 
luentia , mucilaginofa , nitrofa in ufum advocanda : fed veneno do- 
mando fsepius impar medicina , cum nempe majori aflumptum fuit do- 
fi. Iatrices itaque legibus & officio ( Sect. I. ) viri medici tenentur , 
ut pote fanitatis miniftri , de imminente ex vafis aeneis periculo ci- 
ves graviter ac fevere monere , adeoque palam & auda&er conclu- 
dere. 

Ergo ab ontni re cibaria vafa mta prorfm ableganda. 
(y) Mercurial. de venenis. 



PAULl 









L X X X. 

PAULI HENR. GERARD MOEHRING 

E P I S T O L A A D 

PAULUM GOTTLIEB fERLHOF 

Archiatrum Hanwveranum. 
IQJJ JE MYTULORUM QUORUNDAM 

V E N E N U M 

ET AB EO NATAS PAPULAS 

CUTICULARES ILLUSTRAT, 

Bremx 1743, 



L O M M I U S. 

Cum omnes arttum Profejfores liberalium hai ipfat pro virili quifque fua 
diljgenter verfure , & in nfits accommodare hominum , tum pr&cipue Medi- 
ci debent. Hi enim fahitarem illam ac frope divinam agitant artem , prA- 
fidtm fanitatu humanx, fme qita nihil in vita fiiave 3 W magnii quiden* 
ejfe Rsgibm poteft. 



( m ) 



QUod dudum confilii cum animo meo ftatueram , Ornatiffime Wer. 
Ibnji , variarum autcm rerum continua fere interpolitione negkxc- 
ram | ei in noviffimo conventu noltro novum calcar addiditti. Tanto- 
pere fiquidem arfubili fermonum Tuorum elegantia , fingularique pror- 
fus in tenuitatem meam humanitate Tibi me devinxifti , ut nifi proiiitis 
ad rem expediendam ipfam me jam componerem , officio mihi defuifle 
viderer. Stiavi olim cum voluptate eruditiilimam D. D. l{itd. Art^ttjH 
Behrent ad Te confcriptam dilfertationem epiftolarem dt adftttionibits a 
cwiejlis mytidu , difquifitioni Tittt medicae & phiIo'ogic?c de variolis & an- 
thy tcibm (a) fubnexam perlcgens, cuncta profecto adfidue invettigata , 
mocbi porro fingularis , & haud ita multis in regionibus fiequentis, 
indolem atque h.ltoriam curate fatis memorac proditam , variaque tuii- 
dem , de caulTa inopinato adfligentis mali , & mytuli veneno, ab aliis 
cliifque proluta , ingenuo judicii actimine cx;iminata inveni. Non tamen 
adeo exhauftam rem adgnovit doctiffimus auctor , quin potius uberiori 
experientise (b) rem decidendam dederit , atque hxc prope fnem erudi- 
tse epijioU (c) ultro confeifus fit : „ Ubi ubi auttm venenata illa my- 
M tuiorum indoles lateat, operae fane pretium foret , ut ejus rei paullo 
„ cxploratior ratio efilt , quamquam eam iniri poife, vix ego fperem. " 
Et ipfe , mi IVerlboji , jam antea in prafationis (d) ultima pagina fa- 
pienter monueras , inquiri ulterius ab aliis obfervatoribus, medicifque 
naturac & artis curiofis , in tam notabilis rei cauifas mereri. Qtramvis 
autem infirmitatis meae prope confcius fim , neque plane omnem ita rem , 
quae longioris utique morac eft, explanare valcarn, quasdam tamen ad 
hiftoriam morbi pleniorem reddendam proponere , atque deinceps aliqua, 
ad mytuli venenum adtinentia , propitio JEjculapio , conjectura augura- 
ri conabor. Arque hanc quidem , nifi me omnia fallunt, ita compara- 
tam fore opinor, ut fi non univerfalem morbi cauilam , quod alii dein- 
ceps judicent , fuppeditaverim , certe a fpecialium numero cauifarum 
excludi illa nequeat : quum tales obfervationes in terris , oceano vici- 
nis , ubi mytulorum vivorum frequens & numerus, & ufus cibarius 
eft , opponunum inveniant locum. Priusvero quam de hacfollicitus fim, 
unam alteramve mirabilis morbi hiftoriam refcram , cui ipfe adfui , & 
medicinam feci. Bini priores cafus evenerunt anno 1740. menfis Apri- 
lis fine , tempore fcilicet, quod ob graviffimi gelu pracgreffi infolitam 
vim in omnium recenti adhuc memoria verfatur. 

JE G R O- 

•(a) Hannooer. 173$. /«4. 

(b) l.c. p. 24 

< c ) p. *«. 

<d) Ad D. D. Bcbrens d/JJert. laudat. 

Bifput, Medico-Fratt. Tom. III. *» 



!8<S M O E H R I N G, ._ 

iEGROTUS I. 

Uxori , tres fupra annos triginra natse , micilentae , medlocris ftatu- 
fx. , prandio in vieina domo , colloquii ftmiliaris gratia adttanti , orre- 
ruiuur ab hera aliquot mytuli recentes , ad aperturam ufque valvarurn 
fine alio liquido , ut m >s heic terraru n valet, cocti. Quaravis autern, 
noltra vix ns alias d^lect.irecur , iteratis taraen h-'rae perfuafionibus mo- 
rem gerens , fex tllorum ftne ullo condimento comedic. Elapfa nondum 
femihora , domu-.n piopriam , mox apud amicam reverfura, repecens , 
jn conclavi fruftum lintei de menfa adreptura, fubito , an»e id tempus 
profpera admodum va^etudine iuncta , vix ipfo eodem momento angu- 
ftiarum in pectore fit confeia , quum humi concidit ; paucorum vero ho- 
rx minutorum , quae vocant , fpatio, confortii & auxiliorum egena, fuap- 
te fponte ad fe redic. Confilii & querelarum ergo ad priftinam te conferens, 
amicam , paucis inopinatam adrl:ct:onern relatura , fenfuum ufu denuo 
privatur , artubus rigide extentis. Eo in ftatu domum tranfportata , le- 
ctoque commifla , confiiium meum expofcicur. Vifa regrota , anteacto- 
rum nefcius, novaque re perterritus, in ingeftorum venenatam indolerti 
movebam fufpicionem , pr;eiertim , quia morbi facies nil cura aliis com- 
mune fovere videbatur. Scire namque licet , mox ab immiilione in le- 
ctum , corpus totum aegiotantis, & vultum adparuiife lividum , qualis 
fere color fornacibus reneis eifc fuevit ; qui polt horse quadrantem in 
rufcum , &. ex brunno in obfolete rubefcentem commutatus , intenfio- 
rem fenfim colorem rubicundum , macularum in petechiis benignioribus 
Semulum , induebat, donec tandem , pcft horse ferme decurfum , vivi» 
dior rubefcens , purpureis a'ias papulis folemnis , in confpcctum prodi- 
ret. Sub h.ibitu hocce verficolori cutis quoque fatis manifcfte adtolleba- 
tur , & tumidam prac fe ferebat faciem. Inter haec obfervatu valde di- 
na rcliquarum circumftantiarum feries erat. Rigida, uti fuperius didtum 
eft , membra excipiebant murmura primum in ventre ; hinc fepti tranf- 
verfi conftrictio , & fpiritiis fauciumque prseclufio,- fenfibus femper a- 
bolitis ; ncque motu valde confpicuo , nifi artuum raro , & involunta- 
rio. Sed ita tanctem pracftrictis fuicibus , ut ob viae fpiritalis angu- 
tiiam nimium coactus aer, (tertentis fonum ederet , multum ruboris fa- 
tiei conciliabatur , & cunctac partes tremifcebant. Tum fnbito alteru- 
trius brachii ik ex oppofito fiti femoris motus cunvulfivi , fatis mamfe- 
ici , per aliquox minuta fefe exlerentes , brevi pott altetius oppofiti bra- 
chii & decuiiatim fumti femoris motus convulfivos comitcs hubebant in- 
dividuos. Chnbtis haut ita multo poft reiaxatis iterum , corporis per. 
tantillum temporis Ipatium quies fequebatur , & apertis palpebris , ocu- 
lorum adfpcctus timidus ac erroneus , abalicnatac adhuc mentis argumen- 
to , adparebat. Mox eadem denuo fcena ludebatur, & priftini notus 
convulfivi , in dextro iemure & pede, liniftroque uiu bruth.o initium , 

& 






WYTULORITM VENENUM. ig 7 

*<. Vnc nd oppofitos artus tranfitum facientes, repetebantur eadem vi , 

eademque contraclionis veloeitate. Mutitto autem , quem fupra comme- 

rnoravi , colore corporis in rubentem , porpurse fimilem , tantum de- 

crcfccbat morbi vehementia , ut per intervalla quieta , modo narrata , 

rationis ufu potiretur. Lingua tamen adhuc tenia , folis manuum geft.N 

bus , & prcccipue jug.uli crebris comprehenfiombus de coarctatione ha- 

rum partium naufeola , aliis praetcr ea colli & oris commotionibus fa- 

ftidioiis indicata , conjicere nos oportebat. Ceterum pulfus scqualis , du- 

rus , ac naturaii parum tardior. Quibus perpenfis , in memoriam redi- 

i>at illud concinni Lommii (e) de ncrvorum diftenfionibus effiitum , 

„ fcirc autem licet, inquientis, faepe hunc morbum febricitantibus , fu* 

,, bito fine ullis prxcurrentibus fignis , adcidere , factoquc bilis vomitu , 

„ protuius conquiefcere : proin ejus caufTa ad ftomachi adfeclum, norx 

„ ad febrem referenda eft ". Sic & ego , mutata morbi caulTarumqua 

proportione , cauflam ad ventriculi adfliclionem rcferens , facla lacden- 

tium cruditatum vomitione , nervorum compagem mitigatom iri confi- 

debam. Prsefcripto igitur vulgari vomitorio , quod habebat rad. ype- 

cacuanh. fcrup. t. t tartar. emet. gr. I. c. dimid. , & fyr. rofat. folut, 

drachm. 3. , aliquoties magnam ingeftorum & pituitae vim per os red- 

debat. Rem feliciter geftam confeftim excipiebat loquela. Tum vero 

mcns tota erat in querelis. Ex iis , qv?z evomuerat , reliquias , ori , 

faucibus, ccfophago , paflim adhrcrentes, totam ardore acerrimo regio- 

nem, & quidquid partium contiguarum fit r vellicare , rodere ; eadem 

Vcntriculum moleftia conturbari ; huic velut prunam candentem ineife ; 

eflluvia ardentia perpetuo & igniculos exhalarc canalem alimentofum ,• 

abdominis interiora (quid aliud , quam inteftinorum feorfim tra&us?) 

fervido pruritu cieri ; eumdem pruritum jam totam corporis fuperficiem 

occupare , refercbat. Adau&a vero extra modum pfurigiile intra' abdo- 

minis vifcera , breviflimo tramite in fenfunm & loquelse abolitionem ; 

verbo me expediam , in priftina mala recurrcbat. Senfim tamen fub 

hifce adcerlionibus motus convulfivi mitiores & breviores evadebant: ats 

vox rauca & artuum dolores rheumatici fuccedebant. Poft tertiam vo- 

mitionem mifturam ordinabam , quse ex Fullerianse expreffionis millep. 

f. unciis ternis , fpir. C. C. drachmis totidtm & fyrupi ribefior. uncia 

I. componebatur. Ufus ejus quavis hora uncise dimidise quantitate, in- 

terpofito eidem infufi the?e repetito faepius potu, Ante vero quam hae<3 

omnia agerentur, ad refocillandas paullulum vires fpirituofum liquorem , 

e. fpir. rofmarin. drachm. 6. , fpir. fal. ammon. fimpl. fcrup. unico & 

balfam. vit. liquid. drachma i. conftantem ccmmendaram , qui naribus 

fsepe obverteretur , & fronti ftbinde, ac cervici adfricaretur. Quorum 

quidem remediorum actione falutori fiebat , ut laxata euti arida , alter- 

nati artuum oblique oppofitorum motus convulfivi , & fauces prxftri- 

A a 2 <fta , 

(«■ ) MtdkhtaL obfervat. p. 76. edit. Francof. de ann. 1722. in 8 



188 M O E H rl I N G, 

tfae , & fpiritus difficultas , & anguftia cordis, & fenfuum imbecillt- 
tas , & ductus alimentarii ardor , pedepreifim mit ; g.irentur , ac interpo- 
fito alio tnhorii interv.illo , papulsc urticatae quaquaveifum in cute uni- 
verfa diftributae emergerent. Nihilo t-imen fecius idem perdurans om- 
n'um membrorum ardor pruriens , quid ? quod , facli papulavum erup- 
tione, concitatius pcne fervens , & per totam noStem infirmiores & bre- 
viores , quam antea , motuum convuHivorum & animi ddiquiorum re- 
verliones efficiebant , obicura fpe , & exfpectatione uti penderem , cef- 
faturane fymptomatum feries poftero eifet die , reliquorum , a D. D. 
hehrens (fj litteris mandatorum exemplorum inft.tr , an longius dura- 
tura ? Altero autem mune quum ad segrotam adccdcrem , motibus con« 
vulfivis figae daris , nullius rei , hefterna vefpera geftse , reminifc^batur , 
excepto iblo partium extemarum & viae ftomjchulis ardore pruricnte , 
cujus adhuc reliquiae, debiliori quamvis gradu , cum vefkulis urticatis , 
& pallidius rubente cute , una fuperftites erant. Scd nihil ampbus ro- 
tam fortunae heic pertimefcendam arbicrabar , quin continuatis potius 
medicdmentorum , ultimo commendatorum , generibus, rem brevi ex vo- 
to cetfuram praeviderem. Cui etiam judicio fors ita favebat , ut fubdu- 
centibus fefe de cute veficulis urticatis , quae fine fuppuratione , fola 
cute afpera & fquamofa relidta , abibant , ejufdem diei pomeridianis ho- 
ris lectum segrota deferere poifet , beneque cibos adpeteret. Id demum 
meminiife juvabit, obfcurum quemdam dolorem , a laceratis quali in, 
alimentorum canale fibrillis deiivandum t non niii poft aliquot dierura; 
jntercapedinem defiitfe. 

JEGROTUS II, 

Triduo poft, alia mytulorum cohorte venum expofita, mercator 
quidam , quadragenarius fere , admodum Jacertofus , & exinva: prbceri- 
tatis vir , civitatem noftram tranfiturus, in diverforio ad mytulorum 
prandium invitatur , quod initio , quia negotia ad aliam domum ipfum 
vocabant, declinabat, repetitis tamen hofpitis & convivarum precibus 
adnuens, mytulorum magnitudine & pulchra bonitate permotus , ftando 
aliquot comedit , ad fummum fex o&ove. Quibus deglutitis , omni fe- 
ftinatione ad domum fibi propofitam venire properat, fed abfolutis fe- 
re centenis palTibus , in via impeditus fubita pedoris anxietate fpiritu- 
que brevi , ac naufea ruCtibufque , fuadente comue, diveriorium repe- 
tit. Debiii pede intranti, vix amplius mentis compoti , ingeritur largus 
fpiritus vini gailici hauftus , ut vel ad fe rediret , vel aliqua vomitione 
adlevatus , liberiorem fpintum ducerer. Tantum vero aberat , ut ea re 
mitigaretur malum , ut potius amiffis penitus fenfibus , corruendo iri 

parietem 

(/) V!d inprimi» ipfom anflorem Tgrotum p. t*. feqq..\ & Mentzdii sgrptuu}, 
ex efbemend. Xat. Cur, huc translatum, p. u. feqq. 



MYTULORUM V E N E N U M; 1S9 

pnrletem impingens , ad ledtum deportari^ deberer. Tumque confeftim 
livido totus coK>re imbutus , adaucta fcufim cwrdis anxieutc, fine ka- 
fu & mocu jacebtt, quum exopt.tta hora maritus aegrotac prioris advc- 
niens , audita rei novicate, de mytulorum veneno fuCpicatus , ad opem 
ferendam me arcedlndum ctjraret. Vifo igitur acgroco , idcm plane fpe- 
dticulum trifle oculis offercbatur , quod in uxore , modo memorata , 
expertus fueram : idem varians cutis co!or & tumor , iidem naufeofi 
geitus , iidem motus artuum convulfivi , vices alternantes, idem demum 
pulfus , quamvis ob lacertofum corporis hubitum plenior paullo. Ratio- 
lie ad dirferentiam corporis habita , eadem propemodum medela utebar: 
Rec. ypecacuanh. drachm. dimid. , tartar. emet. gr. un. c. dimid. , fyr, 
rofat. folutiv. unc. fem. M. ut ftatim linclum lambat , fupei bibendo in- 
fufum theae. Rec. fpir. rofmarini , & lavendul. , cujufvis unc. fem. , 
fpir. fal ammon. fimpl. fcrup. duos , balfam vit. liquid. fcrup. quatuor 
M. ut fit liquor odorus , naribus facpe obvertendus , & cervici , ac fron- 
ti faspius adfricandus. Rec. expreif. millep. Full. unc. duae, acet. pro- 
phyl. Sylv. unc. una , miftur. fimpl. unc. fem. , fyr. papav. a!b. q. f. 
vel unc. una. M. hujus omni hora unciam dimidiam , peracfla vomi- 
tione , hauriat, Ex his medicamentis , deglutito primum vomitorio, 
ternas h.ibuit copiofas vomiciones , quibus bono ftatim omine loquela 
exceptis , de eodem primarum ardore exurente viarum conqueftus eft , 
qualem miferrimum altera gemuerat aegrota. Ita quoque alterius in fu- 
perficie cutis prurientis doloris impatiens , in illarum partium friclione 
folatium quxrens, ex fcylla in charybdim incidebat : hunc namque lo- 
cum , mox multum elevatum , & papulis urticatis undique confperfum , 
impacib.lis occupabat dolor ardens , diu perfeverans. Sed reliquae cutis 
ruber erat eo tempore color. Sub no&em motibus convulfivis & gulae 
vinculo laxatis, papuiae urticatas, initio lactei coloris , fed pofthac pel- 
lucidas , & aquae gutta refertae, undecumque emergebdnt , lenico, aut, 
fi mavis , fopito ad tempus pruricu , per crebram ad fomnum inclina- 
tionem. Nullum tameu eodem tempore judicum, obfcura prxfentium 
repraefentario , peneque nulla practericorum recordatio : ftatum diceres 
comati vigili non deiiro fimilium. Htiic tandem rei fnmmo mane lenis, 
& rcficiens > & quietus fomnus medebatur; quo fcilicet , compofitis ad 
rofcidam peifpirationem membris , veficulae a cutis eminentia difpelle- 
bantur , recuperatoque fenfu , ac motu , quae pracfto fuerant , reliqua 
fymptomata in fugam , conji-iebmtnr. Cacterum omnia in noftro ad- 
fuerant fymptomata , quac uxorem fuperius addi.dtam vexaverant. Ille 
autem poft meridiem , fuperftite aliqua virium infirmirate, iter fuum 
profequebatnr , tertio abbinc die , iPaefis iterum viribus gaudens. 

IUud etiam noviffe oportet , reliquos convivas in utroque prandio om- 
fies a relato morbo inmuncs perm?nfiffe , quamvis largam fatis copiam 
piytulorum comediflent. ^ecefle igitur eft, laruiife venenum in uno 

Aa 3 tauturn 



190 MOEHRING?, 

tartturfl alterove mytulorum : quum uterque noftrorum aegrororum fei 
rd ftimmum ocfto ingefTitfet. Odto ctiam vel decem laudatus amicus 
luus, D. D. Behreus ( g) edit , neque forte plures alii manducarunt, 
qui tnmen advcrfa exinde cum valetudine confl ; ctati funt. Sed ut fub- 
tiiis veneni hujus , vigore quodam igneo plerofque repente & inopina- 
to rapientis , acrimonia in apricum magis deducatur , & quam parva 
ejus copia ad moleftifEmum illum motbum excitandum fufficiat , per- 
rpicua ratio ftt : mhil equidem mea opinione fignificantius totam rem 
fexplfenafcit, ac fequens hiftoria , ex unomytulo, ne quidem deglutito y 
fed mahducaro tuntum , & poftpaullo exfpuitione rejeclo, eundem mor^ 
bum , pari fere vehsmentia cele:iter enatum , docens. 

JEGROTUS III. 

Aheno , flammis impoiito , adftat uxor qusedam honefta , macilenta / 
qumquagenaria , nervorum magna gaudens agilitate fenfuque , ac mytu- 
ios , teftis inhserentes, vivos , coquendos dicis cauffa quandoque agi- 
tat. l.Mter hxc ut percontaretur , an probe cccti forent mytuli , & ap- 
ti , qui ad ccenam ftatim adferrentur , unum de aheno , tefta diduda 
hiiintem | depromit , illumque manducatum , matura coctione , vultu- 
que , ac guftu placentem adprobat ; quia veto numquam alias per to- 
tam vjtam iis delectata fucvat , leni hujus unius mafticatione contenta 3 
fuccum vix cum faliva deglutit, totam vero carnem rurfum exfpuit. 
Dun> hsec aguntur, exorto in platea prope sedes inexfpectato fine ca- 
pite rumore, noftra , quid rei effet , vifura adcurrens , fubito magna 1 
pectoris anxietate , quaft fpiritus ipfi prseduderetur , faucefque piseftrin- 
gerencur , corripitur. Simul quoque eodcm , in ftomachi regione , ar- 
doris fenfu exquificiffimo . tacta , qualem D. D. Behrens (h) in fe ob- 
fervavit, ac pluribus memorise prodidit , eumdem , motu fibrarum oe- 
fophagi inverfo , furfum ad pharyngem , flammse fugaciffimae fpeciey. 
adfcendentem , narratamque faucium coarclationem gignentcm , pcrcipit. 
Infigni tamen eo coloris variante Hvore , qr.alcm xgroti , fuperius de- 
fcripti , in univerfa corporis fuperficie experti fu-erant , carebat noftra , cui 
cutis fubtumida elevabatur , & purpureo-rubente colore fplendebat. Inufi- 
tato rei fpectaculo perterrita noftta , confervatis fenfibus atque motuum 
illaefo vigore , e me , ad auxilium ipfi ferendum adcerfito , quaerit , 
qualis morbi genius foret, qualeque difcrimen effet. Addit prscter ea, 
frequentem adfurgere ad fauces & os pituitam , mirum parca fua mole 
ardentem , & perpetuam naufeam creantem. Ojiibus auditis , mytuii 
manducati venenum , extra omnem aleam pofitum , facile fuadebat lar- 
gam lactls tepidi eamque fsepe repetitam potationern, cujus fuavis lenif- 

que 

(g^ De ajfeclion. a mytulhf p. ij, & feorfnn p. 29. 
(B) I. e. p. 14. fq. Conf. tgroiwn mwn 1. & Z. fupr&i 



,*c 



MYTULORUM VENENUM. ror 

.«jue dernulcens copia , primarura viarum parietibus jugi adfluxu aHf-.fa, 
funerat-is , mox ub inicio enatis , vomitionibus niatQnae acerrimac a dco> 
tifjirh», dolores ita leniebat , ut noct.m placid.im tranfigcret. Mtero 
tamcn raane tottirn pcdus , & abdomen , & biachia , & collum , pa- 
pulis urticutis obli.a contpicicbautur , qoae noctu cfllorefccre jafn cce- 
perant, quarumque berwficio Bocpus p irirer , ac ani;nus adeo levaba- 
tur , ut lecto egredi potuilf.t , ni lcnem rofcidumque cutis madorcm 
confervare paullilper voluilfct. Hs autem verius horam decimam antc- 
.ineridianam de vifu fefe iubducentibus , rei iterum domeilica: prseelfe 
poterat. Neque heic reliqui convivse ullum a mytulorum illorum efu 
incommodum fentiebant. 

E cribus his a me propofitis cegrotis , nullus alium cibum , eodem 
prandio ccenave , comedit : eigo celeri veneno fubito fefe prodens ad- 
fcdtto , ingeftis brevi ante mytulis (i) folis adicnbenda eft. Hmc etiam 
ab exemplis noftris taie robur Bchreufiauit segrotis , qui aliis una obis 
ufi fueraut , adccdit , ut & illorum adverfac valetudines ccrto myrulis 
tribuendse fint unice. Qmd i quod re curatius confidcrata , feorfim ad- 
paret , in ipfo D. D. Behreus aliorum ciborum admiftionem diluiile , vel 
letardatfe mytulorum venenum adeo , uc vel bihorii (^) tandem , aut 
tnhorii intervallo vim fuam exferere inciperet , quum ternis meis segro- 
tis vix horse quadrans a morbi violentia relinqueretur. Maxuma vero 
prse reliquis admiratione digna eft vivida & prgefentiinma veneni actio 
in ucgrota mea tertia , quse licet non convelletetur , neque infolito illo 
cutis livorc tingeretur , quo reliqui duo , a:que ut plurimum mentis 
aciem confcrvaret; cunctorum tamen reliquorum fymptomatum vim at- 
que furorem b\ fe experta eft , poft tam parcam fucci ex uno mytulo 
quantitatcm , falivac potilfimum vehiculo in ventriculum delatam. Nec 
enim colli & pecloris anguftiis, ncque fervidilfimo primarum viarum 
ardore, neque naufea , neque vomitionibus , neque levi fubinde mencis 
abalienatione , neque papulis denique urticatis erat inmunis. 

Crcterum eodem anni 1740. vere , quo aegroti duo priores decubue- 
rnnt , complures alii aliis tn locis vicinis eo quidem modo a mytulis Ise- 
oebantur , ut ventriculo potifTimum (k inteltmis vitiatis, in copiofam 
& acrem diarrhceam , ventrifque tormiua lacerantia incurrerent , exicTis 
autem 6. 8- ad 10 - horis , integra demum fanicace fruerentur. His au- 
tem omnibus nultx neque convulfiones , neque veficulae utticatje, ne- 

que 

(0 S.iti? notum mvtuli nonien Qjii tamen plwa de oo fu<-e cu\ it , adeit S bx- 
pmeld. hhchvo/. p. 54, & alios pifcium , & aquatilium defcriptores. Speciem no- 
ftram, mytulum Rondetetii , Aldtyv., Merret. , & plcrorumt;ue acclorum , fet>tfim 
noininat Uiler. Excrcit. Conchyl. •>. p. \o f muiculum vulgarem nnrinum fubcxru- 
lcum fere virgatum aut nigrioantem ; & 1'eliv , Muf. p. 84 mufculum maritimum 
vulgatiflimum edulem. Litm. t.mdem Syft. Nat. edit. 2. p. 64. fub conchurum ge- 
nere , quirum animal Tethys cft , reccnfct. 

(*) /. c. p. IJ. 



i 9 i MOEHRING, 

que al'a fymptomata , quorum fupramemini, fiebant. Unde conjiciamni 
licet , primarum hafce viarum tiubas ab hyberna potiflimurn anni 1740* 
conftitutione derivundas eife , dum ex praegreffo gelu iiuenfiflimo , fupe- 
rius enarrato , permulti pifces oceani feptemtrionalis littorales cum reli- 
qnis (/) cruftaceis pariter , ac teftaceis animalculis marinis pereUntes , 
infignem aquse putredinem haliruofam , animalibus propriam , admifcue- 
re. Ab hac vero putridorum pifcium exhalatione fuperftitcs incolse maris 
inquinati , majorem adhuc acredinem confequuti funt , ac illis natura a 
file marino innBereret j atque hiuc in cibum paulo poft hominum ceden- 
tes , fale fuo purgante marino & nitrofo volatili , noviter iis ifTlintiato , 
dolores ventris & laxam alvum fecerunt. Quod ipfum minus nos in ad- 
mirationem rapere poteft , quo phiribus & evidentioribus quotidie exem- 
plis cdnftat , penmiltos homines ab ufu marinorum quorundam pilcium & 
mytulorum fanorum citam habere-alvum. 

H?ec autem modo expofita falis marini & halituum putridorum a mor^ 
tuis pifcibus & infeclis exhalantium acrimonia ad mytulorum non fufficit 
venenum adeo acuendum , ut morbos , quorum infultus tres mei acgroti, 
& Behrenfuviortim aliqui fuflinere debuerunt , tam celeriter , tantaque 
lymptomatum fevitia , gigneret ; quum plurimi , nullum alvi profluviuni 
perpefli , folis papularum eruptionibus judicarentur. Neque diu hx aqua- 
rum littoralium impuritates pcrftare valent , quoniam perennis fluxus & 
refluxus maris undas ita commovet , & cum alia aliaque jugiter permU 
ftam , ac dilutam , tam late quaquaverfum diffundit , ut idem femper re- 
cens odor in oceano noftro fentiatur; contra , ac in mari Baltico &c. fub 
menfium seftivorum ardore fieri fuevit. Qtiamquam itaque corruptam hand 
aquam littoralem & putridam , in conchyliorum aliorumque pifcium ali- 
mentum cedentem , per breve temporis intervallum ita eos vitiare poffe , 
lubens Tecum (m) fentiam , ut levem il!a naufeam , vel tormina ven- 
tris , & bxamenta copiofiota , quorum mentionem modo feci , cieat l 
majora tamen mala vix eadem hic producet , ponderata parca impurita- 
tum vulgarium quantitate , quae a mytulis adfutnta , & in iis cum aqua 
marina perfufa , hinc tandem ad humanum corpus defertur. Quanta enim 
non requiritur per tot faepe menfium , quid i quod annorum decurfum 

haufta 

(/) lllud quoque aliis in oceani tradtibuseo tempotis decurfu cvenilTe, nova publica 
e Galliae , Angiia? , Belgii locis miritimis A. 1740. initio docuerunt. Ac noftro qui- 
dem in littore compiures pifces lktorales adeo imminuti funt , ut cx afellis ( gadis Ar- 
ted. Icbthyol.) ofmeri fpec 1. A>ted. I. c. pleuroneclis Arted. &c. ; neque minus e 
cancris Linn. Syji. nat, ed. 2. p. 62. ttellis & echinis marinis,- mytulis & oftreis pauci 
fupei fint , ac juniores tantum capiantur. Ut adeo credere" fas fit , juniores profun- 
dius in mari latitantes , adultis littoralibus a frignris faevitia neci datis , hodie tan- 
tum efui nobis eife > donec hi quoque paulo plus adolevcrint , & genus fuum multi» 
j>licaverint. 

(, m ) }'r*f. ad D. D. Behrens dijf. cit. pig. u.'t> 



M Y T U L O R U M VENENUM. 193 

haufta effluviorum marinorum impurorum molcs , ut hxc mcmoratnrum 
Eugaleni adfliclionum au&or in nobis cvadat ? Adhxc nb illuvie tali litto- 
rali univerfus n;ytulorum , in ea maris rcgione llbi adcumbcntium acer- 
vus , aut fdltim eorum plurimi , eadem l;.be vcncnata inquinarentur , non 
unus , aut altcr , ac idco complures eodem tempore, eodemque prandio 
infeftarentur. Scd certo conftat , ex omnibus aliorum , & meis exempliv, 
unum fcmper convivam tantum decubuiife , reliquis ab eadcm mcnfa il- 
Itefis diicedcntibus , id quod & Tu , humaniflime Werlhofi («), una 
cum D. D. Behrens , perhibcs ; luculento tcftimonio , iingulare efle ve- 
-nenum uni tantum mytulo infufum , vix pluribus eodem tempore. Pu- 
tredini mytulorum emortuali , quam idem D. D. Behrcns ( ) pulchre 
confutavit , adfine cft figmentum aliud , vcncni caulfis , in quas inqui- 
rendum porro eft , adcenfitum , quod ab 111. JCto Kilonienfi , Franc. 
Ern. Vogt (p) hifce rel.itum lcgitur : " b D. D. Waldfchmidius adfir- 
,, mabat , ii mytuli , poftquam capti fint , tempeftate pnecipue tepidiori, 
,, per aliquot dies non comefti manerent , talia fieri poife , & quidem 
,, idco , quod recens nutrimentum , & naturalis expurgatio deficiat, quam 
,, quovis vvx^*iuepci> femel in aqua marina fefe aperientes , aquamque re- 
,, centem adlumentes , conciliare fibi foleant. Atque hoc mihi , ( addic 
,, 111. Vogtius ) , valde fit veroiimile , quia exemplum novi nullum , quo 
„ conftet , a recens captis mytulis , eodemque aut proxime fcquenti die 
,, comeftis, quemquam talia fymptomata palfum ". In quibus licet vera 
fint , quae de aquse marinae neceilitate , cujus fenfim adfluentis copia my- 
tuli fucceflive reficiantur , oportet , erudiri viri litteris mandarunt , lon- 
gior tamen eorum extra aquam mora non reddit illos venenatos , fed 
infirmiores tantum & macilentes , quamdiu vita gaudent. Proinde multis 
in ufu efle fuevit, ut mytulis , quos in domo per aliquot d'es confervare 
volunt , faepe aliquam Zythi copiam adfpergant , qua nutriantur , quin 
haud raro pinguefcant. At ficuti merito pifcis nequam , niii recens , com- 
pluribus cenfetur , ita terni mei aegroti mytulos comederunt intra wx^uepa 
fpatium captos , & , quod amplius eorum bonitatem comprobat , navi- 
cula , cui furficiens aquse marinse pro nutrimento quantitas , per rtmu- 
las adfluens , ineft , ante bihorium vix exemtos. Hinc longior mytulo- 
rum extra aquam mora nulli eorum putredini , muko minus acrimonise 
vimlentac , anfam dare poteft , prsecipue , quum mytuli inter ea mortui , 
fponte teftam aperiant , neque hiatum unquam occludant , quales nulla 
vel leviccr prudens ancilla coquit , fed rejicit. Mea igitur exempla , ve- 
lut totidem argumentis, l?udatiflimum D. D. Vogtium evidenter coar- 
guunt , pofle recentes mytulcs longe graviores morbos indncere , ac a 

p'e- 

( n ) Prafationk p, e, 

(o) Pag. 18 

(/>) In Com7n. Htt. Uor, 17??. bebil. jr. p. 241. 

Difput, Medico-Pratt. Tom. II L B k 



i 9 4 MOEHRING, 

plerifque antea fcriptoiibus adnumerata iis funt morbi $auvoju.evet , pof- 
icque fubtile venenum ab uno mytulo proricifcens , plura dolorum & an- 
xietatum genera in fcenam producere , ac vu'gares litcorales fordes per 
levia unius akeriufve horae tormina ventris , aut laxatam alvum exercere 
fueverunt. 

Neque fane video , quid Martius menfis , folus e reliquis , peccavc- 
rit , ut , mala fua fortuna , veneni , mytulis adplicandi , ferax peihibea- 
tur , qualibus eum fermonibus hominum vapulare , D. D. Behrens(q), 
juncta nugarum confutatione , adferit. Quos ego cafus obfervavi , ii in 
illud potiilimum tempus vernum inciderunt , quo mox a finito gclu , ra- 
dii folares per aliquot dies mari fuavem vegetumque calorem concitaverant. 
Audtumno vix ullam a mytulis aegritud nem obortam audivi; aeftate vero 
vix hic terrarum m efcam cedunt. 

Mifla namque de varia , pro vario lunse motu , fituque variante , pin- 
guedine fabula , ab aliis dudum deftruda , eos quidem mytulos a pru- 
dentioribus prseftantiores reliquis haberi , fcire licet , qui primo vere , fe- 
roque au&umno capiuntur , five , uti de cancrorum familia vetus dicturu 
valet , iis menfibus , quibus littera r ineft , comeduntur : quoniam aefta- 
tis diuturno calore pinguedo plurima confumitur , ac vernis pneter ea , 
& au&umnalibus menfibus permulti pifces , ac infecla alia marina , ge- 
nerationis negotio abfoluto , juniorum tenera carne vefci & faghuri con- 
fueverunt. 

Neque firmo adeo talo ftant , quae diligentiflimus ceteroquin Anton. 
de Heiden ( r ) , & cum eo , atque poft eum , fere omnes alii , de ma- 
}ori fuavitate , & pinguiori turgiditate albidorum mytulorum , cceca forte 
experientia fedudti , docuere , quibus macriores , citrinos , omnium vero 
plurimum macilentos oppofuere aurantios , & ad rubrum colorem vergen- 
tes. Qiiodfi enim adfertionis hujus rationem fcire velimus , vix gravio- 
rem , quam credulam patrum e vulgo traditionem reperiemus. Complu- 
res profedo mecum alii quotidie obfervarunt , eodem v. gr. verno tem- 
pore collectos optimos fapidofque mytulos faepe albos effe , fsepeque au- 
rantios , eodem tamen gradu turgidos , nihilque faepe flavos ab albidis , 
faporis teneritate , aut fuavitate , fuperari ; neque setate ab invicem dif- 
ierunt , quum utriufque coloris reperiantur pari fere copia & minimi , 
& maximi ; tefta pariter tenuiore , parva , & ftriata ; ac crafliore , ma- 
xima & opaca. Ac quamvis flavi mytuli faepe ficciores guftu offendan- 
tur , fit tamen idem quoque cum albidis. Qiiid i quod oblatum quond<;m 
wnum e nvuximis illis mytulis, ad littus Norvegicum (s) fub marinis 

rupi- 

iq) Pag. l 9 . 

(r ) lii libro , cui titulus : Experimenta circa faitgttinh mijjioncm £sfc. , urticam 
nwrinam&c. , cum anatome mytttli. Amftelod. 1686. in 12. Et ex eo Lifter. Exercit. 
cit. p. J7. ac alibi. 

(j) Vid. 01. JVorm. Muf.p. 256. Iiis tamen nimis dura fubftantia gaudentibus , 
minoics j.^ra:feruntur. 



MYTULORUM VENENUM. 19? 

ru ibus ndfixis , cujus teftx longitudo palmum tranfvcrfum execdebnt , 
quum apciuillcm , bcne multa came prxditum , & mollillime turgidum 
cogfiovi , riavo licct colore gauderct. Ad longe aliud igttur examen pro- 
grediendum erit, (1 veram utrorumquc dirFercntiam invcftig.ire velimus , 
in fola forte fpecierum divcifitate quaerendam, non autcm in diverfis anni 
tempeftatibus , in quibus perpetuo, & albi , &flavi, eadem bonitate funt 
obvii ,• ncc in alia rerum cauflarumque varietaie, incauto obfervatori fa- 
cile imponente. Etiamfi vero duorum horum generum macerrimos comedi- 
mus, nullum tamen ex inde majus incommodum percipimus , ac tardio- 
rem illorum forte in ventriculo digeftionem ; quem ad modum phiries in 
me ipfe expertus tui. His itaque macies mytulorum, veneni putatitia cauf- 
fa , exul elto. 

Majori imagine veri , morbofum quid hic adcufavit aliquoties jam lau- 
datus D. D. Behrens (*) , quoniam ea fententia cum raritatc a;grotorum, 
amytulis poft idem prandium decumbentium , uti in anteccdentibus oftcn- 
fum pluribus eft , pulchre confpirat. Cum enim ex fuperioribus , tum 
per fe fatis eviclum eft , nihil iplis in mytulis fanis , quod hominum 
profperx valetudini adverfaretur , kitere. Ergo veneni caufla vel in my- 
tulorum morbo aliquo , vel alia in re damnofa , iis forinfecus adplicata , 
qmercnda eft. De prima re vix in dubium quid ab hiftorix naturalis fcrip- 
tonbus memoriac proditum reperiri credo , nifi celebris Poupartii (u ) 
obfervatam in teftis adfedionem puftularem , fcabiei semulam. Ego quo- 
que in infula Wangerogenfi , ad ditionem noftram pertinente, teftam 
aliquando , ab animali fuo reli&am inveni , cujus altera valvula , olim 
tranfverfim fifla , fuccum exfudaverat in interiorem valvulx partem con- 
cavam , unde callus , ejufdem cum tefta fubftantise , dimidiam cavitatem 
explens , & fuperficie fua afper , & rugofus , erat exortus. Sed hax & 
talia teftarum vitia vix ac ne vix quidem animalculum ipfum depravare ita 
poflunt , ut venenati quid cum homine communicet , tam ccleriter , tam- 
que atrociter farpe furens. 

A reftarum itaque morbofa indolc ad ipfas animalis scgritudines veniam, 
quarum nulla plane figna ullibi exftant. Qiiidquid cnim de veficulis illis 
aquofis , poft coclionem ab elevata mytuli epidermide formatis , a credu- 
lis qubufdam narratum eft. , tam exigua probabilitatis fpecie gaudet , ut 
pcr iilud nihil didum videatur , & vix tam clara ejus confutatione opus 
iuerit , qua ad opinionem hanc evertendam ufus eft optimus D. D. Beh- 
rens (x). Et quoniam ab experientia juvantium nocentiumque luculen- 
tiilima teftimonia merito petuntur , folus ejufmodi mytulorum , veficulis 
in fuperficie turgidorum , frequens & innoxius ufus cibarius b. D. D. 

B h % WaliL 

(O Pag 21. feqq. 

( k) Ih Mi. Acad. Paris 1706. vid. Bebrens f. 32> 

(*) P. 21. fc?zj. 



i$6 M O E H R I N G , 

JValdfchmidium (y ) , ut quotidianam meam , & aliorum hic terrarum ex- 
pericntiam llleam , a multis annis argumenti levitatem docuit. 

Latente vero debilibus nollris oculis morborum , quibus mytuli ve- 
xantur , numero pariter , ac indole , in iis jam inveftigandis operam na- 
vemus , quac extrinfecus in illos incidere poifunt , ut veneni caulTam eru- 
amus. Polfe cum cibo quaedam , coiporibus deinde noftris inimica futu- 
ra , in hiantem mytulorum teftam irrepere , aut ab iifdem adtrahi , bene 
cum aliis monuit D. D. Behrens (z) ■> cujus verba legi merentur : "ve- 
,, rum enim vero" , ait ille , " non penitus quoque negaverim , contin- 
,, gere etiam poife , ut h<e beftiolae noxium quemdam cibum interdum ca- 
,, piant , & in ventriculo, & anfractuofo inteftinulo reconditum habeant, 
,, qui, fii majori praefto iit copia , tales moleftias excitare potis fit". Et 
paulo poft; ( a ) infedbi , limacum hofpitis , e perill. Reaumurio (b) men- 
tionem fecit. In Anglia porro & Belgio infe&um marinum , ex araneo- 
rum genere , in teftas mytulorum didudlas fefe infinuans , & hifce acri- 
moniam fuam venenatam conferens , adcufari vulgo , ipfe Tu , aman- 
tiilime Werlhofi ( c ) , expofuifti ; cui obfervationi pofthac D. D. Stock- 
haufen in litteris (d) , ad Te exaratis, propria ufus experientia , furfra- 
gatus eft. Clariori res hacc luci redderetur , fi infeclum illud fpecie fu i ad 
leges hiftorise naturalis determinatum fuiifet ; quo fa&o , illius proprieta- 
tes & affe&us aliunde melius forte paterent. 

Inter hrcc meminiife quoque juvabit , minus quidem adtente Stockhaufri 
verba pcrpendi Je D. D. Trumphium ( e ) , per corpus illud , araneae (1- 
mile , quod modo memoravimus , intelligentem fetas mytulorum crini- 
formes. (/) , quarum ii ope aliis rebus extraneis firmiilime adhaerent. 
Quamvis autem hse communiter jam ante coctionem ab anciiiis vi evel- 
lantur , neque ob habitum crinitum ad palatum fint : fieri tamen fxpius 
folet , ut mytuli , praefertim fi aliquamdiu extra aquam jacuerunt , ea- 
rum partem prxcipue inferiorem , occlufis ar&iifime valvis , detineant , 
eifque totis , prout e tefta eximuntur , minus delicati fine ullo incom- 
modo vefcantur. Vix itaque crediderim , vel Bremenfes (g), vel alios 
quofcumque populos , fetarum illarum fimilitudine , quam cum araneis 
habere videntur , fraudati , eam iis tribuere vim venenatam poife , 
quam alteri infe&o marino , ex araneorum fodalitio , haut prorfus ne- 

gavc- 

(y) Referente illud Ul. Z>. D. Vogt. Contm. litt. Norimb. 1735. bebd. 31. p. 2**. 

(2) Pag. 23. 

(a) Pag cit. 

('b) Comment. Ac fcient. Parif. 1710. 

( c ) Prafat. farpius cit. pag. ult. 

(d) Vid. Comm. litt. Norimb. 17??. bebd. 31. p. 241. 

( e) Vid. Idem Commerc. «746. bebA. 26. p. 204. fq. 

(/) Vid. Lifler Concbyl. bivulv. utr. aqu. exercit. \.p. 43. /. 4. / J. £f 8. 

(g) Referente eodem D. D. Trumphio loc. cit. 



MYTULORUM VENENUM. 197 

gaverim , quodli clarior ejus notitia fuppeditata faerit. Neque corpus 
illud linguaeforme (h), licet una cum tendinibus reliqua mytuli parte 
( i ) durius & concoctu purum difficilius fit , infeftum adeo faluti noftrse 
exiltimaverim , ut fine aliquo exinde fubfequuturo morbo in cibum ad- 
fumi nequiret ; quotidie numque ac innocue (k) a compluribus hic lo~ 
corum deglutitur. 

Expenfis jam aliis de mytulorum veneno venenique caufla diverfa ju- 
diciis , fupereft , ut & meas fuper hac re meditationes propon.im j qua-. 
rum probabilitate , a Te , vir illuftris , dijudicanda , commotus , <\i 
caltra mea , nili mihi ipfe nimium blandior , tranfeas , vel via mini- 
mum ad invidtam rei certitudinem cxplorandam fternatur. Uti vero Cu 
milium par ratio efle folet : ita & ego , efFectuum , ab aliis in alii% 
corporibus productorum , ecvct\oyiot fretus , in cauflam mox nuncupan- 
d.im adductus fum. 

Sale acri , & plerumque volatili , ac alcalino , hominibus &c. inimi- 
co , complura infecta & amphibia referta efle ^ poft alios venenorum ex- 
pJicatores , apud celeb. D. D. Stenzelirtm ( / ) adnotatum invenimus. 
Et bene adhuc recordor lepidae hiftoriolse , cani meo ante aliquot an* 
nos cum fcarabacis majalibus ( m ) vulgo dictis evenienti. Quorum quum 
ingentem copiara , falicibus infidentem , confpicerem , & agitatis arbo- 
ribus humi profternerem , adftans canis , prout fucceflive decidebant» 
vivos 50 vel 60 plurefve magna aviditate deglutiebat. Sed hoftis intra 
mcenia inclufus male rem vertebat : elapfis enim paucis horis , tanto 
alvi profluvio canis torquebatur , ut ex mifero ob tormina edito ejula- 
tu mortem oppetiturum crederem. Haufto tamen multo lacte , a malo 
alterius diei mane liberabatur. Huc quoque hiftorias Tuas cum afel- 
lis ( n ) & ofmeri fpecie prima ( ) trahere liceat. Propiora funt , quae 
de lepore marino ( p ) laudatus Stenzelim (q) litteris mandavit. 

Et 

( h ) Vel penis Lijlero, 1. c. p. 47. /.<;.,& fub microfcop. pidt, fig. j. 

(i) Praecipue ovario labiato. Lifter. ibid. p. 57. 

(k ) Ceterum non eft mihi ftomachi, ut ad multorum perfuafionem , communemque 
fere ac coecum ufum , comeftis vix mytulis fpiritus vini hauftum , melioris , ut opi- 
nio eft , concoclionis gratia , fuperbiberem : quis enim nefcit , quantaeis, & aliis mul- 
tis pifcibus , prasfercim marinis in ventriculo duritia , digeftu multo difficilior, ac tin- 
guccforme mytulorum corpus , fpiritus illius ardore exficcante concilietur? Prudentius 
agunt , qui Zytho , aliove potuaquofo , mytulos in ftomacho diluunt. 

(/) Difl*. de venenis acutis , §. 4.6. fqq. 

(w) E pilulariorum genere. 

( n ) In prafat. ad Bebrens de adfeclion. a mytttHs , pag. ult. 

(0) Arted. Icbtbyol. Synonym. pijc. p. 31. cujus Tu in Comm. litter. Noritnb. alicn- 
bi, (locus non fuccurrit , ) mentionem injccifti. 

(p) Conf. Gefner. bijt, aquatil. p. ^6l.fqq. 

(?) D'Jf- «# J. 49- 

B b 3 



198 ' M O E H R I N G, 

Et exemplorum in* hifce regionibus maritimis rmgna eft multitudo ," 
quod pifcatores , & alii homines , rei navali operam dantes, nudatis 
quandoque pedibus , tempore decrementi maris , in vado illo , oceanum 
inter fepten)trion:dcm%& terram continentem fito , Wadt (r) fermone 
patrio adcolae adpellant, aliquamdiu commorati , fsepe tibiis fuis urticam 
marinam pertinaciter inh3er,ntem percipiant, qua fponte dimifla , auc 
vi avulfa , haud ita muho poft in toto pede pruritus ardentiilimus , & 
rubor , & aliqualis tumor , & papu'se tandem urticatse exoriuntur , non 
nifi horis quibufdam exactis abeuntes. 

Hujufmodi quoque ardentem ab urticis marinis efTecfum cum Grseci, 
tum Latini antiqui relatu jam dignum confuerunt. Et e Bellonio Gef. 
nerm (s): „ vrs quidem in his mordax, eumdemque fere, quem ter- 
„ reftres urticae , pruritum excitant"» In tanta igitur fymptomatum , 
mutua fimflitudine fefe prorfus exfcribentium , claritate non poflum , 
quin ab urticis (t) marinis venenatam illam indolem , in mytolis ena- 
fcentem , & inde ad hominem delatam , derivem. 

Fieri autem fsepiilime poteft , ut urticae marinse mytulis alimento finr.' 
Sive enim hyemali potiilimum aura frigida venti orientales conftanti per 
aliquot dies dire&ione flarint, aqux incrementum vix tantum eft, ut 
navibus per vadum iter liberum pateat ,• hinc fubfidentes fenfim cum 
aquarum decremento urticse, mytulis , libero tum aeri acervatim expo- 
fitis , inhaerefcunt , a quarum deinde teftis didudlis relaxata urticarum 
tentacula potiilimum filiformia, quibus maxima urentis ardoris visineft, 
ample&untur : Sive e<edem undarum fuperficiei , durante gelu , inna- 
tantes , in mytulorum acervum una cum glacie demittantur , pefinde 
valebit mytulis oblata efca. 

Ex hifce vero fimul patet , quam pauci mytuli nutrimento huic pcr- 
niciofo obnoxii evadant , vix millefima urtica , femel in mytulorum a* 
cervum depofita , ibidem reli&a : quoniam fucceflive adluentes , & vt 
fua modo majore , modoque minore , «& inaequali reverfae undx , ma- 
gnum earum numerum in oceani torrentem fecum reducunt. Nequo 
clare fcimus , quantum temporis fpatium apud mytulos veneni efficacia 
perduret, ac numne continua aquae adfluentis falfedine brevf illud difTi- 
petur , quod magnse probabilitatis eft. Prseter ea quoque mytulorum 
plurimi durante refluxu maris apud nos capiuntur. Ergo ii tantum my- 
tuli damno efle nobis queunt, quibus urtica paucis horis ante adhae- 

fit , 

(r) Vocis origo a Germanorum Waden , quia totum refluxus marini tempore perva- 
di pcteft. 

( s ) H/Jlor. aquatil. p. 1 2 ? 9. 

(t) Vcl ab omnibus medufaj fpeciebus,- vid. Linn. Syft. Tfat. edit. 3. p. (,%. Fre- 
quenter hifce «n oris fpecies eft , ad Gefner. bift. aquatil. p. 1239. figuram adcedens,. 
qus maris adcoJis apud nos Qlarre vel Glagge vosatur. 



MYTULORUM VENENUM. 199 

fit, & qui codem die ad nos advchuntur, quorum perraro, rclatis ex 

cauffis, ell occafio. . . 

Sollicitc quoquc inter graviorem illam , & lev.orem , a mytul.s obor- 
bm valetudincm d.ftinguendum elfc arbitror : quo £ado , alv. proftuv.a 
eium eorum fequuta , & fimilia mitiora fymptomata , .mpur.tat.bus a- 
qusc littoralis ; graviora autcm puto motus convullivos , vchement.Iii- 
imim ardoris in alimentorum canale fenfum , naufeam , vom.t.ones , pa- 
pulas urticatas &c. urticarum marinarum , aut fimilium inledorum , vi- 
ruleniac indoli adfcribemus. _ 

Parca vcro fpes eft, fore , ut fanos a venenatis mytuhs d-gnolcamus. 
Sapor quidem , tefte D. D. Behrens , & meis xgrotis , .mproban nequit : 
& externus color idem his ac illis vifus eft naturalis. Veneni quoque 
fubtilis per mytulum diftributio , & adtio paucarum horarum, vix lua- 
det externum venenatorum iignum. Id unum forte inquifitionis mdi- 
get, annon parvx pullulx , illis 1'oupartianu fimilcs , in cute ipforum 
dctegi queant. 

Expolita jam veneni indole & cauffa , fupereffet , ut fignorum mor- 
bi explicationem exhiberem. His autem ex aliorum meifque hiftoriis fa- 
cile manifeftis , monuilfe tantum fufficiat , vix quemquam, quantum no- 
ftra quidem memoria conftat , eo morbo e vivis fublatum effe ; neque 
funeftum videri eum , nifi trifti forte hora in plures fimul mytulos ve- 
nenatos aliquis inciderit. Qyamdiu itaque exemplis eventus ab hoc id mor- 
bo mortiferi deftituimur ( tf/i tamdiu minus periculofum , at bene an- 
^entem, pronunciamus eumdem. 

Curam fatis enodavit D. D. Behrens ; cujus fumma , ut breviffime me 
expediam^ eft , mox ab initio excitaffe vomitionem , fubjunxiffe cum 
lcnientibus & lubricantibus oleofis , aut lacticiniis , pauca quacdam , mem- 
brorum rigorem laxantia , & papularum eruptionem adlevantia : opiata 
vero vix prodeffe; e quorum numero theriaca eft ; quae fi juvat, om- 
ne fudorem pellendo ac leniendo dolorem facit ; hinc primis viis a ve- 
neno vacuatis , demum addenda , fi cui placuerit. 

Jam Tu porro , animo exoptate JVerlhqfi, fat nominis famaeque Tux 
celebritati age. Nofti , quanto Te fervore colam ; Tuorum vero in me 
officiorum uberrima tcftimonia funt, Illuftrem Hugonem , aulse veftrse & 

rei 



( «) Ab oftreo tali In vicinia uxor quxdam animam olim efflafle perhibetur : fed de 
fide rei geftae minus refpondeo Neque ullo fucile argumento evinci potcft , viiuni illum , 
cujus Valentini Pand. med. legal. fart. i.fett. 3. caf. 27. p. \%\.fq. & Ananannm in 
Jren. p. 21?. fq. meminerunt , aliquam ab ingeftis niytulis acgritudinem , praetcr pri- 
mam vomitioncm, perpeflum, multo miruis neci datum fuifle : quoniam caufla mor- 
tis apud eum in hutnoribus corruptis biliofis. magna veri fpecie judicantibus Lugdu- 
nenfibus & Lipf.enfibus , latuifle videtur ; vix in alio veneno clitm exhibito , fufyici* 
licet contra defuntti uxorem mota fuerit. 



ARY 






L1BR> 

Found»d 18X3 



f C'OL OF MtO& 



*S 



( 200 ) 
rei medic* magnum detfus & ornamentum, cuius finceram Imm^v, 
tem ac liberalitatem corporum natura.ium colledlo m"S o c ^ ul ll 
tat, plunmum falvere jubeas relim. Tuvero iterum iterumoue vale 
meoue redamare perge. Scrib. Jever*, a. d. 2 8 . Mart. 1742 

? I N I S. 




DANIEL 



L X X X I. 

DANIEL HOFFMANN 

E T 

FERDIN. CHRISTOPH. OETINGER, 

D E 

AERE MICROCOSMI FACTITIO, 

Tubing. 4, Jan. 1737. 



D&Ht. Medko-?ra&. Tom. II L Cr 



( 203 ) 



>c 



: 0. 



QUandoquidem fictitii aeris nomen i'tt medicorum icholis rarius rm- 
ditur , ahqui luliin ejus in ipfo diflertatiohis primordio exhiben- 
da e(l ratio atque explicatio, ut darius innotefct , quid imellectuui 
eo denotatumque velimus. Philofophis phyficifque incognita prifcis v m- 
pormus res ab co demum tempore familiaris perfpectaque etie penitius 
cccpit , quo Guerikiuiio Antliae pneum iticw inveuto ad majorcm in 
Lelgio Angliaque & Germania pcrfeclionem deducto , atque mcdiante 
ea expcrimentis qfiali inuumeris inffirutis , praeter Sturmium cel. aliofque 
rccentiores , illulhes maxime Angliae , Hiberniaeque philofophi , Boyleus 
atquc Srairius rccipiemi ab aere vacuo varia , una cum mercuriali indi- 
ce vcl barometro incluferunt corpora , ut explorarent , quairum laten- 
tis in eorum textura aeris inde prodire , ac quoufquc is edu&um ex 
virro aerem ejufque prelfionem refrituere , meicuriumque attollere va- 
leat ; obfcrvarunt vero crebris expeiimentis omni cum diligentia inftf- 
tutis omni quidem corporum generi inelfe occultas aeris fpirulas , aliis 
tamen longe fiequentio >es , copiofiorefque , aliis vero & pardores & in- 
timius conclt fis & difficilius proin dimittendas i & de liquidis quideni 
fluidifque potillimum docuere itlhaec tentamina , ea , fubducto aere , mox 
agi in bullas, earumque copium confertim ex f ndo ad fuperficiem li- 
qinrum afcendere ; cujus etiam vulgaris aqua fontana in fpumam actu , 
& ip ri-us vini ebulliens quali a r que effervefcens , & omnium maxime 
arteriofus fanguis in ampliilimam fjsumara cx majoribos & mtrioribus 
bulis elatus arque affurgens , orafque vitri , cujus etiam vix quarta pars 
f ngume illo tuic repleta, tranfcendcns , egregia dederont documem.t; 
quorum quidem omnium prolixa deductio le^i apud laudatifjf! viros po- 
tett, tum qua fluida iffa , tum potilllmum qua foiJa, eaque impri- 
mis , quae cum cedunt in alimenta hominum , exaclius poftulare vide- 
bantur examen , ut novo diaeteticae commudo innotefcat ,■ quxnam eC 
cuienra cop ofiore ac libcriore turgeant aere, atque adeo flatu'enta ma- 
gis fint , iifque mfefta , qui ab his valetudinariorum prsecipue tortori- 
bus gravimmc fbJent affligi , uti prse aliis in elevando mercurii baro- 
metnci cilmdro , copiofo ibo scre vim inlignem. exferunt raplvani, pifa, 
cepse , crambe, de quibus ommbus plenii.s nuondum egit dcfideratilji- 
mui focer nojier in d;jf. de fubfid. fro arte rned. ab antl. pwun. phendt\ 
ubi p. 29. hacc habet ; docet antlia , quinam cibi magis minufve flatu- 
lenti, quatenus ncmpe vel aerem copiofiorem , vel parciorcm in vacuo 
emjttunt ; pifa in pleno conclufa recipiente , ubi tamen parcior ob prcf- 
fioiiem cjttcuiam gignkur acr , quam in vacuo , 10. dierum ipatio raer- 

C c 3 cu- 



204 H O F F M A N N, 

curium in barometro ad 140. digitos atto!!ebant : fabsc cum aqua in Vfc» 
cuo conclufse tantum aeris erudaruilt, ut mercurius ad 3?. digitos eri- 
geretur , ut. a!ia pailim apud authores , Boyleum pncfertim , talia expe- 
rimenta occurrunt. ,, 

Fas igitur iit juftumque medico iftud a phyficis mutuari fa&itii ae* 
ris vocabulum , cum revera analogum quid haud infrequenter in hu- 
mano corpore cveniat, genitis fubito polt ingentes maxime violeniias 
ac injurias externas diftenfionibus partium, aliunde haud derivandis, 
quam ab aeris , divifi antea , latentis ligatique liberioribus nunc fui 
jutis faclis fubitoque colledis quafi in unam maffam parvulis fpirulis 
rlocculifve. Poifent etiam ad iftam factitii aeris familiam omni jure re- 
ferri flatus , tot modis , gradibufque corpori creberrime molefti , varix- 
que tam fingularum corporis partium quam totius* fuperficiei infla- 
tiones, ex, gr. emphyfema particulare in capite infantum aliquoties a 
nobis obfervatum , folis externis difcutientibus curatum , quale etiam 
in a&. med. Berolin. dec. 1. vql. f. fag. jj. defcriptum legimus , ut 
& univerfale IVindgeJcbiru/jl diclum, quod a cel. Manr. Hojfmanno in 
difq. corp. hum. annt. patbol. Jpec I. §. 12. pag, 6. dicitur , flatulenta 
cutis ac cuticulae exteniio a fero in halitus tenaces refoluto fubtus de- 
litefcente emergens , & quod interdum prucnomenon confequens eft vul- 
nerum thoracis , uti ante aliquot annos in fubjedo tali ab Exc. DD. 
& Arch. Maucharto, patrono noftro colendiilimo , cultro anatomico 
fubjeclo videre licuit , fi in ampliilimum hunc diffundi liceret campum j 
de flatibus vero ex profeffo quondam egit 6. D. El. Rud. Camerariut 
in dijf. cui tit. phyfographia ; eorum autem vel ideo nullam hic ratio- 
nem habemus in ifta latitudine, quod non aerem qucmcunque, & in 
quavis corporis hum,.ni parte colledtum libeat huc adduccre , fed eum 
potiflimum, qui fubito , accedente caufa exteriore violenta iis ctiam iti 
partibus machirac humanrc excitatur evolviturque abundantius , ubi nul- 
la alias manifefta aeris veftigia licet deprehendere ; fcopum proin difft-r- 
tatioms hujus noftrae non rectius exprimam , quam fi ipfas nunc , qua- 
rum jn gratiam difcuflionemque ea dirigitur, hiftorias recenfuero. 



C A P U T P R I M U M. 

Hijlorias quafdam de acrc fa&itio fijleus. 

JUveijis ruflicus i-g. ann. ante annum & quod excurrit , cnm intef 
arandum refractarius equus , nefcio a qua re abhorrens , regimeii 
frenumqne cxcuticns fuga elaberetur , fub turbis illis impetuque vehe- 
menter ab equo fugientc , cui rctincndo impares crant ejus vires, in tcr- 
ram proftcrnitur, totaque aratii moks incutitur dcxtro thoracis lateri 

gra- 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. 20? 

graviterquc corpus comprimit , ac qinffnt , adeo , ut tertia cjus lace» 
ris colta dirfringeretur > uti vcro idhonoinura genus robultum vivtdum- 
que eit , furgit mox proftratus juvenis, ut coerceret cquutn rebeilcm , 
fed deficientibus mo* viribus denuo concidit , ac lipothymia giavi cor- 
ripitur; cum ad fe rediiifet juvenis tam male habitus, uiiiicuker icr- 
monem proferebat , fonumque loquendo e.iidit iingularem, claugofum, 
afperum . totum corpus mox coepit intumeicere , illudque obtufo feafu 
totum ipfi videbatur obdormiviife, vulgata loquendi formult der gtnt- 
ze Leibfel)!afe ihme , totumque ubicunque tatigebatut ttrepitum ac ii 
pergamena loco cucis obtegeretur , edebat , chirurgus segtum poit tres 
a lapfu horas viiitans cum itrepitu ac afperitate fupra dicta loquentem 
oftendit, & fecturus venam, brachium ita tumidum dcprchendic , ut 
difficillime venae firum ac veftiqium invenire polfet , fccta tamen illa fh- 
tus cum iibilo multus & languis quoque eum in modum protrufus ex- 
iiiiit, ut uon rilo fiueret , quod ordiuario contingit, haud intetrupto, 
li.-d in globulos majores & minores disiiceretur ao diipergeretur : cuai 
infpirabat aerem in cfha&se coltae regione protuberabat tum-or magni- 
tndine ovi gallinacei, qui fub aitero refpirationis actu , exipiratione ici- 
Ijcet, retro cedebat, cohibitus poitea ipfa pattis laefae debita obligatio- 
ne : circa rordis fcrobiculum dolor urgebat lancinans , doriec grumum 
fanguinis vomitu rcjiceret. Oyfpnoca b.iud contemnenda aderat , qu« 
vero fputo cruento aliquo.ties largiter fuccedente brevi ceifavit : intereu. 
corporis tumor ingenti inflatione increverat > fcrotum iu (tupendum di- 
(rendebatur molem , uti fblct illa pars capax edb ingentis vel ab aqua 
vcl ab aere expanfionis pro cafuum varietate , quae vero extimo lanccc- 
lac aoice a chirurgoj adacto illico aliquantum concidit , flatibus <cum diu- 
turno fibilo frigidis expulfis , fuppoiitoria ac clyileres emollkntes, cir- 
muiativi , paucos educeban-t flatus : puifus erat citatus > fitis tamen haud 
nimis intenfa, cephalalgia infignis , fomnus nuilus, proftracus appeu- 
tus aiiud nili jufcu/a ciborum gcnus non admitrebat : medicamentis de- 
feinc tebri , metuendacque- ihternae inflamm.aioni ivimas obvia.m, tcrnpc- 
raaitibus , nfolventibus, diicutientibus, tnmmatkis tatu internis quam 
externis , fcil. ex pulv. pann. pulv. ad caf. ant. diaphor. oc. 69. prsepr. 
fpcc. dinir. f. fperm. cet. cum ac. vifceral. fcxc. 00. Mauch. chxrefol. 
fcabiof. card. b. & dec. vulncr. ex veron. virg. aur. fanic. amic. thx- 
refol. &c. cum balf. traumat. Dippel. Secta dehinc in akero quoque 
brachio vena , ex ca quoque non iine fibilo expulius eit cum fanguine 
aer : cum pcr inflata brachia atiena manus foitius duccretur, eaque fri- 
cando dur ; us fa&arcntur , collecta; quafi inclufleque aetis fphsetse ro- 
tundos glob< fofque rcferentes tumores , hinc inde moveri agitarique fen- 
ticbanrur , donec obortus prope cubiti fiexuram m.ijor tumor , diutur- 
no iibilo ibi e.vcitato teitante , brachii alterius infiationem folveret , eum- 
c ; ue ad priitinam molcm tcduceret. Thoracis pars colluraque vicinum 

C c 3 acqua- 



2o6 HOFFMANN, 

sequabili tumore mflata contpieielwiliiJf , adadi hinc tantillum lanced^ 
lae tenerions Cttlprda a chirurgo curiofo , mixima inclufi aeris pars per 
exilem haiic portam oSabendi ojcaii >nem nada elt : cumque kquenci- 
bus diebus cbauo intu muiiTet fcrotum , nov.e minuiiifimaeque pundurae 
a chirurgo , medieo non jubeute , huic quoque aeri & tumori patulani 
viam prarbuere (croto iterum rurfus detumefeenre i fenlim vero fenlim-» 
que imra paucas feptimanas fub ufu paucorum remcd:o'um tam inter» 
norum qua n externorum in graciam cum (auitate rediit adolefcens. 
ISe veio, foltm , quse externa imprimitur, viotentia corporis quaifatio- 
nem preilionemque ad fubitaneam hanc aeris faditii colledionem ap- 
tam etre, quis arbitretur, hbet annedere aliam hiitoriam, quae eanden» 
Viim frigon adjudicat ; Monachus Caopucirus intenfo praeterita; hyemis 
frigore iter longinquum inftituens , perque nives ad genua fere aifur- 
gentes non fine Lbore inflgni laifato incedens corpore , cum tandem 
deiideratum , cui deitmarus erat , clauflrum attigiliet , non pedes modo 
ai frigore nutle arlcdos fenfit , fed potilfimum fcYoti formidandus eurn 
perterruit tumor , qui durus, tympanique initar fortiifime tenfus, & do- 
lores ifta tenfione efficiebat ingentes, & inflammationem minabatur , imo 
rupturam tegumentorum tanta vi diftentorurn ; quinque dierum inter- 
vallo, tumore medicamentis a chirurgo adhibitis noi cedente , vocatur 
medicus , qui accedens fubitam tumoris genelln mirarus eft, ac ftatim 
inferendos iactulos difcutientes , qtias vocant fpecles , fiu herbas & flo- 
res ex flor. nimirum chamom. fambuc. melilot. falv. hyperic. origan. 
hcrb. rut. majoran. fem. anifi cumin. cont. &c, ac catidos fotus & iu- 
UHgendos circi regionem tunid.im fp.ritus , fpir. fctl. vin. camphor. lil. 
convall. aqa. Anhalr. &c. fu fit , interno , qui jam exardefcebat calori 
febnli madxque fimg. ttubationi occurrit temperantibus , n troils , ant:- 
febrihbns , animumque aegrotantis extrema qu:eque ac horrida fibi inlta- 
rc metuentis juitit , quantum liceat , erigere , fadumque brevi eft (eii- 
citer , ut difcuiib aere detumefceret , fcro um , ac intra pnltinos limi- 
tes coerceretur , viderurque cum hiltoria modo recenfita analogi.jm ali- 
quam habere tumor fcroti flatulentus herniofus oneumatocele didus, der 
Windbruch , ut & frequens in recens natis pueris fcroti tumor ac di(- 
tenllo, non aquofia quidem illa ao mnjoris momenti , & periculi , fed 
halituofa, & fuhinde difcutientibus ficculis vel etiam , dum mition ad- 
huc gradu invafit , vel folo hali'u fiiirituofi) ma'ris vel obftetricis, os 
rediricato fpiriru vini prius imbuencis diilipandse : in immcnfum ex- 
crefceret caput hoc hiftoricum , C\ ampliffimahl flatuum fcenam hic in- 
gredi vellem i certum enim expldrafumque eft , nullam da.i corporis 
noftri partem , in qua non hxreant Lteantve flatus , uti in cit. plyfc- 
grapiua §. 7. p. 11. feq. pluribus demonltratum eft ; ecquis enini igno- 
rat, quam proteiformi ilnt indole flatus , & qnam ficpe omnium dolo- 
xum aiieduumcjue facictn mentiantur atque rcmuleiuur , iivs m inteiti. 

iu> 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. 207 

fcofum hacrcant macandris angulifque ac ea fuis tenfionibus infeftenr, 
five ia ventriculi , vcficac utetive cavitate conclufi ac incarcerati fint , 
five ipfas etiam omnis generis vaforum anguftias penetrcnt , a.quabilcm- 
que humorum circulum turbeut , ut vix hinc mireris , cel. Pechliunm 
in nunquam fatis laudando libro obftrvnt.'fhyf. viecl. p. 131. obf 57. 
flatuum mirifici lufus infcripta , dicere non dubitare , nullum ferc efle 
morbum , quem non f.iciat aut augeat concurfu fuo flatus, & in fine 
cjufdem obfervationis , nullos elfe tam peregrinos mirificofqtie morbos, 
cjui non & ipfi fiatibus hifce vcl totos fe aut partem fui debeant ; no- 
flri vero inftituti ea omnia non elfe , fupra jam fumus profelTi , quip- 
pe qui talem acris genefin ac colleftionem fubitaneim quufi vel in toto 
corporis ambitu vel in paite quadam fiiclam inprarfcntiarum confidera- 
mus , quse utut candcm agnofcat materiam , ipfo tamen fiendi Isedendi- 
quc modo & loco pcculiare qu : d diftii clunque a \u'gari fiatuim indo'e 
liabere , non una teftatuf circumfiantia , urut ncgandum non fit , ce- 
lerrime qucqne fubinde progigni flatus , corpufque occupare fine ex- 
terna manifcftaque caufa, cujus innumera paffim in obfervat : libris 
legas exempla , quale & illud cft virginis apud land. Pechiinum , qu^e 
poftquam frigore tertianac cum vcntris torminibus iifque a flatu colluc- 
tata erat , inva'efcente deinde calore , univeifi habitus tumore laborare 
coepit , & vero repentinum infolitumque fymptoma p'urimis veneni fuf- 
picionem injecerat , cum fubfidens identidem cum calore tumor a flatu 
id fuilfe luculenter indicaret , nam & poft quinquics cum paroxyfmo 
idem recurrit tumor , totiefque remifit 5 inde etiam , qua: prin se regio- 
nis vitium corrigerent^, flatufque difcuterent, morbum pcnitus delevere, 
pertinetque eo h;ftoria fccti tefte & arbitro cel. Sylvio prrcfente Pechlino 
hominis a multis ventris doloribus pcclcrifque anguftiis tandem opprefli, 
ubi aperto cadavere ertmpentes ingcnti copia flatus camcram fccdo odo- 
re implcvere , intcftina omnia turgiriula deprehenfa, vcntriculus quin 
etiapi tctus inflatum utrcm rcfcrebat , adco ille erat expanfus : & vere 
pcrambulafle jam vcntorum regioium fibi vidercntur, ad novum eos 
ipeclaculum magnitudo ccrdis vel dualus partibus r.aturali major a\o- 
cavit; itaque qui rolyjum hic aut ccpicfos knguinis gtumos adfuturos 
credcbant , vcntriculum utrurrque ( mni cruore vacuum , fqd a copicfo 
flatu in inmcnfum adauclum deprchtnderunt, imprimis vero dextrum il- 
him , utpote cujus cavitas mollifque paries vifcofi flatus lufum facilius 
ndmittcret ; ejufdcm vcntriculi auriculam & ipfa multo flatu tumcfiscla 
fociam vcnam continuata flatuum ferie , ii folitaque tenfione luculenter 
f rodebat , quid ! quod toto ccrpore vcr.ac , ctiam corcnaria illa pafTm 
flatibus diftir,<flac mirificam fucci purpurei fluidique aerci alternaticncm 
-oculis oftendcrent. ,, Liceat vnicam aclhucdum fubjungere hiftoriam re- 
ccntifTimam : Fccmina 30. ann. fecur.da vicc difEculter parit , fuerat 
nioles vcntris ingcns , & hinc cti«m faius cjicquc & aquaiwn oopia 

&re 



2oS H O F F M A N N, 

fere incredibilis , urgen-ibus conatibus aquae mox profunduntur , nttarde 
fuccedic partus, polt tnduum dcmum exciufo foetu mortuo , ac diu non 
fequenubus fecundinis , lochiorti n rluxus parciilimus breviifirmtfque fuit, 
pueipera vinbus exhaufta admodu n , abdomsn nou detumefcit, pofb 
iox etiam feptimanas perliltit laifitudo, nulla menfium indicia , vefperi 
valde tenfum abiomen, mane ad latera umbilici tumores eminent ingen- 
tes, quafi farcimina , umbilico depreifo ac recracto, abeunt ilti tumores 
in minores vagafque veficas , feu tumores ab umbilico verfus abdomi- 
nis periphenam tendences cum ftrepku fe dil itantes imo d;fcurrentes 
per convexam iltam tumidamque fuperficiem non fine murmure fonoque 
a^Santibus manifefto •, quaedam harum intumefcentiarum feu veilcarum 
habebant magnitudinem nucum , aliae ovorum columbinorum, alise gal- 
linaceorum . alise caput infantis aequantem imo fuperantem, quales etiam 
fuifum verfus veiuriculi tendebant reg oncm , omnes tamen poft vag* 
murmura diiltpandie , ufque dum fub vefpcram renfum denuo abdomcn» 
novam mane tumoribus fubminiftrabat materiam, vix ul'os percipiebat 
dolores, vires tamen fatifcebant magis , urina tinctior eft, alvus non 
claufa extra ordinem, durabatque i(ta viciilitudo vefpertinae tenfionis 
in abdomine ac matucinse tumorum vagorum fonororumque fucceifionis 
per aliquot feptimanas , remediis tamen carminativis , refolventibus, hy- 
itericis , caftoreatis ; leniter pellentibus feliciter evafit. Verum non \u 
bet ift.s immoraci , fed fubfiitere hac vice in phaenomenis fupra recen-t 
fjtis. 



C A P U T II 

Faclitii aeris genefin indolemque confiiderans', 

INquiri vero nunc , antequam phsenomenorum reddere rationes allabo- 
remus , debet attentius , undenam ilta fubito diltendentium halittium 
moles , rattiriulve quem diximus , aer exfurgat: fi dicam ex fanguinis 
nriifa totaque humorum moie eum derivanrhim eife, cum (tatuere qui- 
Aem ahter lalva veritace vix hceat , contradicentes habebo omnes eos, 
qui in modernorum furiptis advertunt , quam male audiat aer craiTus , 
externus , qucm tanto cum fructu exoptutum vitae fomitem omni mo- 
mcnto haurimus , & de q'iO Hipp. lib. de jlatibus §. 4. & 6. dicit , 
qu<nl fit maximus in ommbus , quac corpori accidunt , & mortalibus 
vitae & morborum au hor & dominus, Ci ad fanguinis ille malfim cor- 
poriique penetralia dcducatur, nihil non ab eo mali atque infaufti me- 
tuentes. lnde enata videtur modernorum illa de aere fubtili ac medise 
natuiie hypotheiis , ut & , quod aer componatur ex triplici materia , 

vel 



DE AERE MICROSC. FACTITIO tdj 

vel ex triplicis generis particulis congmcntetur , craflioribus , fubtilifTin,;* 
ftu xthcreis & ad utrafque media ratione fe habcntibus : cum enim non 
audercnt, omnem ex fanguine intimoque corporis receffu atttm exclu- 
dere , viderentque corpus humanum & in eo fanguinem nihil ptculiaie 
prae rel.quis corporibus fublunaribus , in quibus omnibus pnefentia ae- 
ris experimentis quam plurimis iifquc fatis manifeltis ac evitleniibus an 
tiquiorum & rccemiorim philofophorum rnturaqte fcrutatorum confen- 
fu probata ac demcnftrata tft, habcre , hunc ipfis libuit introducne 
medium fubtilemque aerem , qui fine uova ab aere vulgari metuenda 
fiibeat fanguincm , eique adnvfceatur : 

Noftri inftituti jam non cft , multis irquirere ; an detur talis aer 

mediec narura:, fubtilior , neque etir^m , nn ille m exponendis , qua; fu- 

pra recenfuimus phancmcnis , aUegandus accufamiufque fit , fed hoc 

iulum inter.dimus , rcpeiiri ncn folum in fanguine & penitioribus cor- 

poris nofti i rttelfibus aeiem ejufdcm cum illo , quem refpiramus, in- 

do!is , id cft , gravem ac clafticum , uti pluribus demonftraium eft , in 

cit. jam dijfert. B. D. D. El. Catncrarii de fubfidiis pro arte medica ab antl. 

ynenmatka peteudis p. 2. feq. ut hinc jure mcrito miieris Ant. a Leu- 

tveuhmck prafentiam aeris atmofpharrici in fanguine negalfe in epijcola 

72. ^y 73. arc. nat. deteB. dum dixit , nullum neque fanguini neque 

urinae ineife aerem , prarterquam tenuem illum ac fubtilem , in omma 

corpora penetrantcm , & aerem vulgarem repertum in fanguine, pcr 

ahquot jam horas aeri expofito , vix memoratu dignum efle , de quibus 

xid. cel. Woljn nutzlkhe verfuch p. I. cap. 6. §. i>2. feq. ubi ad hoc 

dubium refpondet. lllis autem , qui vulgarcm in maffam fanguinis ae- 

rem admittcre non audent , fed tr?gicos inde effectus mctuunt ac fuue- 

fta iymptomata, ob oculos verfmtnr clariffima e.xperimenra in anima- 

libus inltituta , quorum venis e. gr. jugularibus aer inflatione intrufus 

iipo.hymiam , convulfiones diras , mortcmtjue ipfam ccleriter producit , 

qusc quidem cxperimenta ncmo clarius ac folidius propofuit B. DD, 

Knd. Jac. Cawermio , pra;ccptore ac adnni no(frt> etiam poft fata colen- 

tto in dijftrt. cui tit. Teufto cordis Lipothymi<e caufa ; fi igitur aer , in- 

tjuiunt , tam truculentos edit effc&us , qualem acida imo venena in 

f mguinem injecla inferunt , quis eum naturaliter in fanguinem dcferri 

Itatuat , cujus non poffet non turbare ac fuftfaminare circulationem ac 

mixcuram ; hinc etiam eft, quod cel. Bohnitn expreffts vctbis ftatuat, 

aere.n haud integrum & athmofphacricum vafa fangninea fubintrare ho- 

rumque contento commifceri , uti cx feq, verbis aperte patet ; incon- 

gruum plane aeris ejufmodi ctaflioris & ambicntis ad interiora accef- 

fum inde augurari convcnit , quod pcr elafticitatem fuam fanguinem 

jiimis rarcfaciendo , hinc comprimendo , hujus motum inteftinum arque 

ac circu'arem turbet, quatenus frequenti cxperimento teftor, nihil he- 

tcrogenei venis infufum , animalia citius fuffoc.ire , prauer aerem , rne- 

Difpnt. Medico-Pruc}. Tom. III. D d 4i.uv 



2to fHOFFMANN; 

dhnte tubulo etiam leni inipetu quater vcl quinquies inflatum , utpote 
qui inftar potentilfimi coagulatoris aut alterius veneni , aniroal enccat, 
quare aer ille nos ambiens intcriora haud pcnetrat, fimguinique com- 
rnifcetur , nec elafticitate vel ofcillatorio fuo mocu huic aliquid expan- 
fivi communicare pocerit. vid. circ. anat. progymn. 6. p. 6j. ,, 

At nemo non videt, quarn infirmo nexu itta coharreant , & quam 
non liceat argumeivum formare ab intrulo in fanguinem vel cum vel 
fine impetu vchementi ac turmatim aere , ad eundem lenitcr , pl.cde 
ac quafi occuke fubeuncem , ad enccandum autem animal vel cum im- 
petu vel fsepius per vafa , e. gr. vcnam jugularem tranlmittendum e c 
aerem patet ex recenfione experimen orum hanc in rem inttnutorum in 
cit. dijf. d. Tenjione cordis p. 2. Sanenec rcidi moleculsc ore alfumtac illam 
in languine cqagulationem efficiunt, multo minus particuiae fpiritus vi- 
ni , largiter adeo a mu'tis ingelhc , quae tamen omnia fimili injidtio- 
ne in venas parirer necant animal a ; ne quid dicam de venenis cotpo- 
li illatis , in quibus, quantum imerfic, qua parte , quomodo infinuen- 
tur corpori , quam vel mcdiate , vel immed.ate (tdtim mifceantut fan- 
guini patet exemplo non falcem viperae liquoris , qui vino permixtus & 
cpocus veiFtium eife definit , verum etiam lnltrumentorum chirurgico- 
rum , quibus non bene purgatis fed adhuc immundis infectifque n in:m 
quam non transferri falcim propagarique , fed augeri infuper & intendi 
poife luem veneream , fcalvcm hydrophobiam conltat, vid. dijf. B. DD. 
^ilexanJ.ri Camerarh ( poft tata ejus demum luci publicc traditam ) ad T 
finis ac patroni npfjri dciideracilfimi , cujus przcmaturum nimis obi- 
tum merito lugcnt omnes boni , de Jorbsndi a&u modo ufuque multipli* 
ci p. 17. Fruitra igitur adfciibitur aeris nudae prarfentiac, quod ab ejus 
intrufione ac perveifa collectione & ft.gnatione unice pendet , caufa enim 
potior paroxyfmi talis li, orhymici , utet roortis infcquentis jure meri- 
to dicitur nimia illa ac peregrina fib:arum cordis tenlio , qua ventriculi 
ac auricuHc ad debitam contra&ioncm ineptae fiunt , idetn enim h.c fi- 
bris accidere palam elt , quod in veficae aliarumque expanfionum mu- 
fculofarum ftru&ura pariter ufu venic , quac a quacunque re praeter mo- 
dum diftentsc , omncm tefe. rurfus cuntrahendi vim amitrunt , tono ea- 
rum immutato vel pcnitus deitrr&o , in tali enim cafu utrurnque ibi 
fiuidum diftendit, humorofum & fp rtuofum j aer enim expanfus in vcn- 
triculos cordis dehitns . & ipfo fuo elatere & impetu ab alio pe lente com- 
rnunicato f.mguis rarefaclus , agitatus , turgefcens dlos ddatar , & ita 
fibras nimiutn tendit, uci pluribus in cit. dff. d. Tenjlone cordis vidcre 
elr. 

Sint igitur, uti rcvcra funt, innumerae in fanguine aeris fpimlse , 
ab'S moleculis debito modo intercexrae ac quietse, nuliam ilix inferent 
rnokfti.in , imo abfolure ibi funt neccifirix, eodem illo , quem alii 
jrnetuunt, elatere, ud vigoiem motumque fanguinis cpnicrvandum , & 
... , ^e- 



DE AE"RE MICROSC. F A C T I T I O. 2rr 

Heceflhriarri adeo cum ambientc atmofphxra xquilibrium conftitticndum, 
nili enim acri extrinfecns fuperficici corporis undecunque incumbcnti , 
iramque comprimcnti alia quzcdam vis ab internis partibus pari virtu- 
te fe objiceret , scquifque viribus refifteret , tueri fc minus profctflo pol- 
fent animalia , quemudrnodum cognofcimus , ut cx multis aliis experi- 
meiuis aifeitum noftrum trobantibus unicum hoc afducamus, animalia 
vafe quodam condufi , exhaufto aere in magnam fit-pe molcm intumel- 
cere , & prominentibus oculis, roftro aperto , fumma cum cordis pal- 
pitationc , non fine convulfionibus fpafmifque animam exhalare , nifi dc- 
nuo admilfus muure aer exterior fublatum cum interno vcquilibrium 
reftituat , & ad priftinos motus lcges ducat , & quis de prafentia & 
ncccffitate acris atmofphvcrici In fanguine dubitabit, Ci verum eft, qucd. 
m taudata dijfertat. de fitbfidiit pro arte medktt ab cntl. preion. peten- 
dis legitur , fcil. quod in aeie naturalie fanguhiis confiftentia conliltat , 
dum minutve aeris molecuke totidem quafi fpira; chalybeee , feu ma- 
chinulve reliliences, intra fanguinis compagem latenres , omnis generis 
parciculas fanguinem conftituentcs motu vario impellant , cohrerentes di- 
vcllant , a concretione arceant , globulos rubcntes commoveant , ut li- 
bcre intra flexiles lymphve parces natent, nec cohvereatu nimifve appro- 
ximentnr fibi invicem : quod alfertum fimiiiter probat propof. i. illu- 
ftris quondam inter nos nunc B. IX D ac Archiatri Zelleri in dijf. de 
pnlmonum iufantum in aqv.a fubfidentia , qua expreilis verbis dicitur , & 
dcin pluribus probatur , aercm atmofphvcricum continere omnes huma<- 
ni corporis partes fivc fluidve , five folidve fint, fiye continentcs live 
contcntx/». 7. cui accedit fuperius jam allcgata ebullitio fanguinis arterioli 
in evacuato recipiente, quve de prvefentia crafTi , veri clafticiquc , qucm 
refpiramus, aeris abunde teftatur. Nec magni momeiiM ac ponderis no- 
bis elfc videtur objeclio contra prvcfetuiam & necefTitatem acris in fau- 
guine cel. Diemerbnecliii in operibus medicis & anatomicis l. 2. cap. 12» 
f. 423. inferentis, quod in foctu in utcro matcrno inclufo, membra» 
nifque involuto, nullus plane poffit eife aer , cum illum neque per re- 
fpirationem , quvc in fietu nulla fit , neque per aifumptionem ciborum, 
quibus non utatur , neque per poros cutis, ad quos ipfi aditus non 
pateat , haurire poiTit , & nihilominus fanguificatio in foetu fuccedat , 
ifque vcque bonus perfe&us ac laudabilis fit ac 'adultorum, in quibus 
per varias vias aer ad fanguinem pervenire, & fic cum ilio commifceri 
polfet , cum certum indubitatumque fit , fcetum in utero materno nu- 
triri fanguine & humonbus iplius matris, 03 quibus jam prvefto eft ip- 
fc aer. Ituer rationes vero , quvc diffuadere plerifque poterant, hunc aeris 
liberum ad fanguinis malfim acceifum, ea quoque procul dubio ituet 
prvccipuas fuit , quod perviderent difEcultates , quve eam comitantur 
hypothefin , cujus pleriquc patrocinium fufceperunt , aerem fcilicet in 

D d 2 pul- 



li* H O F F M A N N, 

pulinoiv.m vcficulis fubire pwr eorum vafcula fanguinem , quoc! crafTb 
aeri ■minus convenire, ac fubtiliori proin alii tribuendum etfe c-enfuerunc. 

Noftrum hic nnn eft eorum omnium ponderare rationes, cum Sc 
ipli pallim diifcntiant in ipfo tranlitus modo decerminando , ac ipfa ae- 
ris tranfeuntis divcrfitate , uii hujus efiari evidens argumentum pr<ebec 
hypothelis Meiyana , qua cel. Gallorum anatomicus craniicum eundertt 
aeri alfignac; ab a!iis iauun fuo mo lo diverfum , circulumque prorfus 
peculitrem , de qua hypotheii vid. PHijioire de PAcademie Royale dzs 
Jciences eatno 1 707. ut & dijf. B. D. D. Aiex. Camrarii de adti modt 
ufuqne multipiki jbrbeudi f. 1 1. £5? 12. ubi (imul deafio concroverliae 
hujus diu fatis inrer phyiiologos agitatie ex couimentariQ acad. imper. 
jpetmp. to>n. 3. legi poteft ; 

Nos cramben toties recodam non hic iterum adponcmus , & primam 
hypothefeos Meryanje partem de ingrelfu aetis lubentes feponimus, 
de altera folum al noftrum propolicum pertinente follicici , fcil. de iU 
lirs aeris egreifu ex corpore humano, cujus egreifijs neceificas vcl ex 
hoc iblo patere poifit , quod ii tton rieret , ut vala nimium inflata ela- 
terem fuum debilitatutn brevi amicterent , fanguifque fifteretur , aut mi- 
■nimum circuhttioni multum negotii accederet ; negat au'em vir celeb. ut 
rem paucis abfolvamus , aerem hunc per poros cucis & infenfiblem crau- 
'fpirationem egredi , etiamii illa tanta fic , ut unica die plus ejus, quam 
craifiorum excrcmentorum pluribus diebus corpote excedat, uci Santfo-, 
riasirt mediciua Jlatica, & poft eum in Gal ia Dn. Dodart, & in Anglia 
Dn. Keil in medkhia jlatica Britannica , multis exemplis demonftrarunt | 
idque ideo , quia li aer, dum cum fanguine per partes corporis fertur, 
eundem defereret, & cum vaponbus & fudotibus per poros cutis abirer, 
•fanguis aeris beneficio non amplius impu fus in venas ingredi non poifer, 
quod tamen vel ideo magis neceliarium ipfi videtur , partim , quia ve» 
rrx, cum arteriis comparata: parum habeant elateris , parum , quia ter- 
tiam fere pcirtem plus fanguin;s quam hx contineant , qui ad illius 
progreifum aliena vi omnino opus habeat , provocatque fimul ad expe- 
•rimsnta Antlia pnmmatica inftituta , quibus patet , animalia recipienti 
ihujus machinse inclufa , fi craifior aer exinde exttuhatur, infl.tti, id- 
■que eo magis quo exactius hoc inftituatur, quod fieri non poifet , G 
aer per poros cutis eorum evadere ac tranfire polfet , uti feq. verbis 
•expreifit, que l'on fouflle de lVr en maife , je veux dire tel que le re- 
fpiient les anim;<ux , par la trachee artere dans le poumon , il paife de 
-fcs cellules par fes vcines dans le creur , & n'y pcut entrer par fcs 
•arreres. Or comme il fort autant d'air de la poitrtne pendant 1'expira- 
tion , qu'il y en entre pendant 1'infpiration , tl eil donc vifible , que 1'air 
qui enrre daus les vaiifeaux fanguins par les racincs des veines du pou- 
nion , en iorc par les branchcs de 1'artere pulmonaire cn finiifant fa 

cir- 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. »13 

drculatiop. I! ne peuc donc pas s'echapper par aucun des conduits , 
qui donnent paliiige aux excremcns de la maile du fang. " 

At quam inhrmo hxc (tarent t-ilo , fi de omni humorum aere & non 

de i!!o in pulmonibus fangumem fubeuiue folo intelligettda eifcnt , ne- 

mini non vcl leviter adtcndenti obvium eife poteiit, co magis , quo mi- 

nus ipfe vir cel. ncgare valct experimcntum contrarium , in vacuo ni- 

mirum fcu rec'picncc antliac pncum. actem contcntum fubducendo, fac- 

titium ex fudorc novumque atrcm emcrgere, (ne quid dicam de fudo- 

re hllo ibivro, ieu cum fibilo prorunpcnte, poros cutis aeris exccrni- 

Cufi conttituente , de quo Kolfinc : us fcribir, quod xger & adtiantes fo- 

num fiucncis quafi rivuli , cum undx lapillis obviis allidumur, fcil. fu- 

furrum ac libilum perceperint ) fupponit quidcm conilanter, /. c. hau- 

ftum rcipirando , afli nuum in fanguinis mafiam aerem mnnere junclum 

fanguini ratione maflte fuae , fuoque elatcre ejus circul.itionem juvare, 

fed dubites, anrun inflati in vcnas acris experimenta oitendant , quid 

fperandnm (it ab aere fmguinem diitmcte ac celeriter fubeunte, fcilicet 

adco non circulationem ejus promoveri , ut potius ea varic turbetur ac 

interrun patur* variac ( ue gravia fy mptomata inde fequantur ; quod vc- 

ro ibidem /. c. dicat, aerem illum in recipiente ex fudore cduclum nou 

illum eflc,qui in pulmonibus fanguincm fubierat , fed illum , qui quam 

maxime divifus atque attenuatus , difperfufque latuerit in alimentis fuc- 

cifque animalium, hoc ipib ejus hypothefin non videtur roborare, aut 

enim aer in pulmonibus ex hypothefi fubiens difpergitur per fangui- 

ncm eique mifcetur vcl in diitincta manet maifa , ti diitinctus mancar, 

vivcre animal commode ncqnit , ied prxfto erunt varia iymptomata , 

fi vero intimc commixtus lit , xque ac alter ille ex alimentis provc- 

niens per poros potett ac debet cum fudore & tranhVratione egredi ; ac 

ultima quidem illa refponfione ttabilire modum vidctur, quo fanguincm 

acr illi vitxque tnm ncceifarius fubeat , nempe per potum , alimcnta, 

cibofque corpori ingeitos, quo Vchiculo per vafa laclea abundanter ac 

fufficientcr ad (anguinis maflam dcfeitur. lta enim /. c. " toutes les li- 

queurs , que boivent les animaux, font remplies , de mcme quc tous 

les alimcns folides , qu'ils mingent , d'aurant d'air , qu'ils font capables 

d'en contenir dans les pores de leurs petites parties : " Non equidcm 

me latet, quid cum Leuwenhocckio opponi queat, nempe anguitia va- 

forum latfteorum corumque ofcula ac pori exiles , verum falva rcs cit , 

modo dittinguamus inter aerem fibi relictum , ac chylo lymphacque pro- 

be immixtum, ac quoad minima iua fpirulafque combinatum , ille qui- 

detn vix per ittas anguttias trantlbit , nec i>rfan fecundum fuperius 

dicta tutum commodumque eiiec , cum tranfire , hic vero cum liquidis 

intime conjunclns commoiiilfime per ductum thoracicum fanguini infor- 

tur, ulerius intime cum ipib conjungendus. Imo & nuftra hsec qunm 

pise mauibus habcmus ruitici juvenis hiitoria Meryanam hanc fpeoio- 

D d 3 /arn 



214 HOFFMANN, 

(um licet hypothefin refpueret , quomodo enim , fi nulla aerl ad or^i- 
ra tranfpirationis ac fudoris via acceifufque pateat , adeo ubique infla- 
tum fuit corporis illius integumentum , tanta coliecla prodeunteque ex- 
halationum copia , Ci fanguini adeo foli aer adhxreat , nec ahbi ex va- 
fis nifi per ofcula arteriaruni , uti ftatuit, congruum inveniret exitum, 
quo ipfo etiam peculiaris fupponenda eifet horum vafculorum ftructura 
ac textura pro hac fundione fpeeifica. Quicquid autem horum omnium 
iit , aeris jam in fanguine prxfentia ftabilita , ea nunc fupereft quxuV,- 
an rcceniita capite prxcedenti phaenomena illi foli , an vero vel tiatibus 
ac haiitibus ex humoribus tormatis adfcribenda fint ; aqua en'm uti 
comprcifionem feniibilem eriam a fortitlima antlia patitur , ita Ci a calc* 
re in hulitus expanditur, fumme fit elaftica , cujus quantum aqux quan- 
tumque intertexto aeri adfcribendum fit , determinarunt jam phyikL 
Cenfcmus vero tam aerem f.ictitium quam rlatus ac halitus acculandos 
eiib, cum inter eos fenfu medico vix intercedat dirferentia notalnlis ma- 
grfque momenti, Cum vero aeris iftam in fuccis corporis prxfentiani 
fupponamus, miruni cuipiam videri queat , aerem illum fui juris faclum 
dici factitium , cum tamen non fiat nec producatur dernum , fed faltim 
bolligatur : verum in ve?bis faciles crimus , utimur codcm jure , quo 
phyfici emergentem in vacuo ex corporibus aerem f/ctitium pariter vo- 
cant , & quo talem aercm B. Ds. D. Ri<J. Jac* Camermrm in dijf. ct. 
de Tenfione Cordis p. 7. & B. Ds. D. Alex. Camerarius in difj. de aBu 
inodo ufiique forbendi p. 9. artifkialcm vocarunt , utut faltcm ex compe'- 
dibus corporum , quibus detinebatur , tum liberetur, uti hic quoque 
factum. 



CAPUT III. 
Recenfitorum fupra pbanomenorum rationes adduccns. 

PLaniori nunc ac faciliori via plerorumque phocnomenorum hiftorl- 
corum fupra in primo cafu potiifimum recenfitorum reddemus ra- 
tiones , eaque ad fuas reducemus caufas : primo quidem loco tumorem 
corporis miramur tantum ac tam cito emergentem ; ab cxterna violen- 
tia & comprelfione ortus eft procul dubio tumor ille fubitaneus. Facli- 
tius , qui in recipicnte cxhaufto fefe extricat , aer > a corporum textu- 
ra fine conquaifatione, fuo elatere fe evolvit , fe ipfum liberar, & am- 
bientis aeris preifione remota , fublatoque proinxquilibrio , ex poris cor- 
porum , a quibus detinebatur, particularum compedibus , ftCe cum im- 
petu proripit , quanquam facilius explicare fpirulas fuas queat , ii laxa- 
tii vatio modo corpufculorum repagulis porta ipfi pandatur , vel Q ex 

irV. 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. 2if 

Jnterftitiis partium fluidarum , nec cohacrcntium facile, exfurgerc, fpu- 
mamque formare , bullulis & copiofionbus & promtioribus in fupcrri- 
ciem liquoris queat : in juvene vero noftro ruftico ambientis aeris pref- 
fio non cetfavit, urpote qui pleno pondere ac elatere laefo corpori incu- 
buic , quomodo igitur liberatae funt fpirnlae aereac , quae in fuccis cor- 
poris illius latebant '< Externa violentia tuibis ingentes in humoribus paf- 
fim ftafin patientibus excitavit fub turbis illis ac turgcfceutia quafi fcr- 
nientatoria (quam icmper bulluLrum innumerarum gencfis , hoc eft 
acr f.ct.cius copiofius comitari lolet ) aer acqu.tbilicer antea humoribus 
qua fua minima ncnnixtus , mediantibus gclatinofis fanguinis particulis 
in bullus fcle tormavit expanditquc , quarum plures coeuntes bullas 
majores , iierem , propriam jam fornvmtem fphacram malfamque, effor- 
marunt , qux aeris maifi ad circulandum inepta f.idta eft , nec capilla- 
ria vafa facile fubrepotuit, fibi potius ofculorum compreilione, inftar 
vahuarum viam occlufit, ac hsefit proin in ambitu corporis, quo fe- 
mel propulfa cft : tanta vero corporis quaiTatio , mole aratri facta, 
preilioque tom infignis , quae valeat cfFringere coftam , ad turbas fan- 
guini induccndas aptam fatis etTe , vel ideo nemo negaverit , quod pref- 
fio partium enorrms, terribilifquefibrarum tenfio, fubitaneam mducat iti 
quibufdam locis humorum ftatin , quae tuibationis ac inacqualis circu- 
li fanguinis prodrcmus ac caufa communiter iit ; quales vero ac quanti 
morbi ub imequaliute fanguinis circuitus proveniaut cel. frid. Hojfvt. 
vi med. Jyjietn. lib. I. fcct. I. cap. 6. pluribus expreifit ; ftafi igitur 
fa&a viifque paifim ruptis , uti ex vomitu & fputo cruento palam eft, 
partim prcilis , partim conftrictis, humores mox in craii fua ac tex- 
tura qua minima turbantur , partes a fe invicem fecedunt , elafticae ie 
in libertatem vindicant, imo cx confortio reliquarum violenta tali con- 
qualfacione quafi extruduntur ac ejipiumur: quo major vero violentia 
fi.i: pondufque aratri , eo major etiam humorum & fanguinis ftafis, eo 
cccrior pcr confcquens humorum turbacio aerifque ac halituum libera- 
tio dcbuic ac potuit contingere y id vero magis admiratione dignum eft, 
quod proftratus Isefufque gravicer juvenis potutric mox ex terfa refur- 
gcre, ac de retincndis cocrcendilque equis cogicare : notum vcro cft , 
qu-ntum roboris vis terroris ac animi impeius fubminiilret etiam vul- 
neratis , vel alia ratione lyciis", fed ad parvurn temporis fpatium, donec 
facto illo conatu ixpius ultimo fubiio concidant ac fatucant , quod & 
hic ractum annotavimus , fubitaneum cirm hunc conatum mox lipo- 
thymia cxcepit eo gravior, quo penicius laTum concullumque fuerat cor 
cun omni thoracis ambitu , quoque major erat humorum commotio , 
ilafis ac turbatio ; venam vero fecandam difticulter rcperit chirurgus , 
cum furlulus intertextufque cuti & cuticulae copiolior acr seque confpec- 
£um ac tuctum ejus oculis & digitis fubduceret , ac iolct alias ctiam pin- 

gue- 



216 HOFFMANN, 

guedo nimia ; neceflariam tamen eflTe V. Sm. duxit medicus, tnm prop- 
ter teftum & orgafmum fanguinis & metuendam inflimmationem , quam 
etiam propter vomitum fputumque cruentum , habitu acgri plethorico 
non contradicente , contrarium licet fuadente Zacuto Lufit. in pr. ad~ 
mir. lib. 3. obf. 55. ubi fanguinis millionem vena flatu turgente le- 
thalem dicit. 

Memorabile autem pharnomenon fmguis exfiliens exhibuit , cum in 
globulos milii femina mole acquantes & fuperantes disjiceretur & dif- 
pergecetur, eum fere iii modum , quo fufa metalla per fcopas aqusc 
infufa , vel itl vafe agitata in miuutiifima rediguntur ac dividuntur gra- 
nula; manifefto quidem indicio , aerem non fub cute modo collectum, 
fed & in ipfis vafis tumultuari atque extra limites vagari , dum in bul- 
las , globulofve conquaflatum, & in mixtura fuo adeo turbatum cogeret 
fmguiiem, eumque aperto venae latere per rimuiam impetuofe pro- 
peileret quaquaverfum , unde 81 fub rlatus fortioris fpecie & manifefto 
cum fibdo ex vena mox prodiit , uti , folet excitare fonum per angu- 
itos tranfiens mcatus , variantem juxta orificii figuram ac moderamen 
inde enatum : ac non polfum non mirari , fi ad litam aeris in vena 
abundantiam moclumque egrediendi impetuofum ac plaue fingularem , 
quem adftans obfervavi , attendam , tam cito lipothymiam ceffaife , ( bre* 
vem autem illam fuiffe adftantes teftati funt, ) nec ejus tuoi recurfunt 
annotatum , cum vena fecarctur , cum fane tanta copia aeris in vena. 
videatur adfuiife, qux pcr eam verfus cor dirigi, & fic tendendo illud 
lipothymitc novse graviorumque fymptomatum caufa Eeri pomerit, nifl 
dicere veiis , aerem hunc in ramis magis exterioribus hxfitfe, & fic da- 
ta per V. Sm. porta excetfiife ; & hx ipfx builulx ubivis in brachio 
maxime,tum cutis ftratis confertim obvix ita etiam elevabant cuticulam, 
ut illam fricando non poffct non ftridor ille pergamenx xmulans fo« 
num excitari , uti folent in prxparationibus anatomicis partes membra- 
nacex eundem exhibere fonum : 

Cxterum omnino etiam externx potiflimum violentix ac quaiTatio- 
ni adfcribendum erit , quod in hoc juvene cuticula alias non ita fac : le 
feparabiiis , & quas a cantharidibus non fine conatu ac dolore elcva- 
tur , tam facile aeri tali ac halitibus ccfferit , ot hunc fonum fub fric- 
tione ederet : non potuit autem non fub ifto ftatu obtufo fenfu prx- 
dita effe corporis fuperficies , cum nervorum furculi a violentia illa un- 
dequaque prefTi fuerint , ac profundius etiam fub elevata illa cuticula la- 
titaverint, notum au'em eft, preflionem fxpe fatis levem nervorum & 
ab illa pendentem impcditum fpirituum animalium influxum exciperc 
facile fenfum partium obtufum , quem noftrates pcr fomnum partis ex- 
primere (blent ; nec aliunde vox ciangofa quafi ac peculiaris ille orga- 
norum . illam formantium obfervatus ftridor ortum habuit , cum prx- 
primis partes illse hifce funclionibus deftinatx preffx quafTutxque fuerint 

ve- 



DE AERE MICROSC. FACTITTO. 2:- 

vehementius, ac proin aere tuli in interftitiis non potuerint non tui ©- 
re, quae inxqualiter partes inflando , non poterat non inxqualem red» 
dere fuperficiem , ac confequenter foni ipfius modcramcn , unde vocis 
depravatio , ad fuavitatem autcm vocis requiri organorum illorum fu- 
perficiem glabram , xqualem ac lubricam vel folum juxta §. 632. injlit. 
tnedic. cel. Boerbaave certum eft. 

Dyfpnoeae prxfentiam adeo nenio mirabitur , ut potius fingulare cu- 
riofis videri queat , eam non graviorem longe ac intolerabiliorem fuilfc 
thorace adeo graviter lxfo, ac fanguine in fpumefcentiam illam turbaf- 
que acto , unde per pulmones circulatio omnino reddi debuic difficillima 
ac tardiflima ; eo magis , quo notorium eft , dj^fpnceam frequentius a 
flatibus ac halitibus in inteftinis hxrentibus, ac per ventriculum cefo;>ha- 
gumque afcendentibus , illas partes diftendentibus ficque pectus coangu- 
ftantibus , excitari, fxpius per eorum eruptionem ac diffipationem fol- 
vendam , ut & dari fyncopcn & afthma flatulentum , imo & pleuriti- 
dem flatulentam fpuriam > unde etiam cel. Sylvius caufam dyfpnrcae 
atque orthopncex occultam in flatibus halitibufque quxrit , ac eofdem in 
hypochondriaca ftrangulatione fimilibufque morbis omnem faepe paginam 
abfolvere illud agnofcere vult , qui attente omnia xgris obvenientia exa- 
minaverint , expenderintque fymptomata. Ac teftatur maxime de gra- 
vi refpiratoriae funclionis laefione tumor ille infignis, quem quaevis in- 
fpiratio in fraclae coftae loco protrufit , mox iterum inter exipirandum 
fubfidens , inflati enim cum conatu pulmones cofta non amplius re(i« 
ftente integumenta extrorfum urgebant , redeuntia in priftinum fitum 
aere ex pulmonibus in exfpiratione iterum extrufo , ipfifque ad minus 
volumen redeuntibus; grumofum vero fanguinem ex bronchiis deriva- 
mus , colle<ftum in iis ex ruptis, fub tanto impetu ac quaflatione 'ho- 
racis , pulmonum quibufdam vafculis, cujus moles etiam ventriculo vel 
deglutiti , ( ex naribus enim fanguis etiam ftillabat , ) vel ibi etiam ex- 
travafati fanguinis gravis, cardialgiam in iftam nervorum vicinia & fre- 
quentia facile poterat excitare , ipfa grumi ejedione folvendam , qui 
etiam cum compreflione ventriculi violenta caufa procul dubio fiiit pro- 
ftrati appetitus , eo certius , quo ad illius proftrationem febris illa vul- 
neraria dicenda , a turbis illis in fanguine deducenda haud parum con- 
tribuit. 

Suppofitoria vero ac clyfteres cur aerem & flatus non cduxerunt co- 
piofos ? qui tamen naturaliter inteftinis inhabitant , etiam in fanis , quos 
tamen nonlsedunt, non minus enim naturales funt flatus eo fenfu , 
quo ipfa excrementa naturalia dicuntur , imo profunt potius , abfque fla- 
tibus enim inteftina fubfiderent , & fubfidentibus iifdem excremcnta 
difficilius tranfmearent , ac ipfum chylum non debita facilitate tranfmit- 
terent. Non in inteftinis craflis , fed in alia plane corporis regione ner 
ille ac flatus ftagnabant , & verfus peripheriam corporis protrufi erant, 

Diffut. MedicQ-frttt. Tom, III. E e modo 



2i8 H O F F M A N N, 

quidem fatis extraordinario , motu tamen critico~& falutari ; unde ve- 
ro immanis ille fcroti tumor , capitis aequans magnkudinem ? cum ea 
in parte fa&am eflfe quaifationem aut vioientiam , non conftet. Verum 
in confufo illo lapfu , corporifque fub aratro comprellione ac volutatio- 
ne COnrbfa quis determinare aufit , quacnam prsecifc partes concutfx 
gravius , afflidccque fuerint , quin & iufficiebat univerfalis illa hunio-. 
rum cum partibus folidis tam graviter qualfatorum atque agitatorum 
confufio ac fpumefcentia , ad aerem his quoque in partibus a compeui- 
bus gelatinofarum fanguinis partium liberandum, cujus fpirulse propriam 
jam quafi formabant fphaeram , cujus robur ab accedente febrili calore 
in immenfum fere augebatur , ac accedentibus ex humoribus ftagnan- 
tibus ac quafi fermentantibus , halitibus pariter elafticis validiffima (croti 
integumenta inflatione diftendebant, cum per membranarum involu- 
crorumque poros anguftiores penetrare elabique facile ac celeriter non 
poifent , fed firmiter potius iftas intra anguftias coercerentur , donec 
fcalpello parata via in apertum aerem explodebantur , idque cum fibilo, 
ob exilem foraminuli aerem in fonum modificautis rimulam , & cum 
frigore quidem egredientis aeris fenfu percipiendo, cujus & ipfi orificii 
anguftia , & violenta protrufio proruentis celeriter aeris caufa fuit , eum 
plane in modum , quo ex ore aperto halitus cum calore iii admotam 
manum elabitur , cum eidem frigus adfpiret manifeftum, fi comprgflis. 
ardius labiis celeriter ac cum impetu rectaque linea protrudatur : ac 
debuere omnino collabi expulfo tum aere ac halitibus elafticis , tUm 
reftituente fe poft violentam adeo diftenfionem robore fibrarum fccoti, 
debebant inquam collabi mox latera aeolipilx hujus viventis , fcrotumquo; 
ad piiftinos redire terminos , donec coalefcente citius rimula novus tum 
aliunde huc truderetur aer faditius, tum ex ipfis forfan in fcroti cavi- 
tatc ftagnantibus humorum reliquiis arTurgeret ac prodiret , qui novam 
diftenlionem promptilfime efficiebat, doneo denuo dedudi halitus no- 
vaque apertione dimiili praetumidum antea fcrotum in integrum refti- 
tuerent. 

Qiiid vero dicemus de formatis illis aeris fadlitii portionibus globofis, 
quae fricando ac palpando fub cute brachii deprehendebanrur , ac de lo- 
co in alium moveri poterant i Non alia hic a' prioribus ratiocinia fup- 
petunt , nec aliis opus eft : neminem latet fermentefcentia liquida in 
bullas intumefcere, agitatos fortius liquores in fpumam agi , & eos 
quidem, qui tenaciori gaudcant textura largiori qnoque fpuma atque al- 
tiori elevari , exemplo albuminis ovorum , quod affidua quaffationc in 
fpumam feu efformatas cum aere ex proprii humoris glutine bullas to- 
tum abit, indeque penitus albefcit ; verum & illud notum perfpeclum- 
que eft, ceflante agitatiorc , bulluias, quarum quaelibet antea feorfim 
fubfiftebat , coire, rumpi , majorefque formare bullas , multum tferis 
iterum dinuuere, ac in liquorem tandem pnftinum , aere fe penitus ex- 

tri» 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. 219 

tricante , rcdire bullis carcntem. Sanguis igitur quaHiitus & effervcfceiis 
in rpumam actus eft , ac aer ille factitius fecedens non potuit xqua- 
biliter ubique elcvare cuticulam , (tnuaque cutis icquabiliter diftcndere , 
& quia elabi omnino non poterat, coeroitus membranarum fpiifitudine, 
fub cute i(tos formavit globos huc illucque propeilendos j major vero 
pars circa cubitum in ampliori tncfit fpatio , donec cum (ibilo per ri- 
mulam inveniret exitum ; maxima vero pars haciit circum quaifata prx- 
cordia , ibi enim maximae obortrc fuerunt turbae , unde cum tanta ae- 
ris ibi collecta moles portam haud repcriret, aperta prope claviculam 
tantilla via plurima ejus moles pcr eam promtiifime elapfa e(t : fedata 
itaque remediis convcnientibus , fupra jam defcriptis febri , fanguine in- 
tra cancellos fuos ju(tum in ordinem ac fcdatiorem redacto motum , 
calloque circa coftam difTractam cnato , felicitcr convaluit juvenis ; fci- 
licet haud adeo gravia paifum erat caput , & fub terribili violentia fe- 
liciter tamen adhucdum ceciderunt corporis penculofe qua(fationcs. 

Quantum calori competat virium in excitando fbrtiorique elatere in- 
ftruendo aere facttio fupra jam diximus , at non cadem id facilitate a 
fngoris hyberni exceiTu deduxerimus, reipfa tamen Cappucinus , quem 
allegavimus fupra , Monachus eadem , qua fcroti tumorem , fata cum 
juvene noftro expertus eft , utut ambulaverit in aura frigidiffima , nec 
. externa alia acceiferit violentia. Quamnam igitur mali originem licebit 
allegare ? Duo concurrerunt tum ad eflect.um tam extraordinarium prsc- 
cipua , utut contraria quafi principia , frigus & calor : frigoris adtio- 
nem cohibita tranfpiratione infenfibili male munito praefertim corpore, 
humorutn incralfatione , tardiore fanguinis & ad ftafin inclinante circu- 
latione fe hoc in cafu exferuiife nemo iverit inficias , praefertim fi con- 
lideret erFeclus frigoris in partibus externis varios , de quibus vid. B. 
D. D. El. Ctvnerarii dijf. d. analognx nnv:hin& hum. cum therm. barom. 
& hyjrom. ut ^§ cel. Langii dijf. d. hornine aereometro. Calorem hinc 
intra ambitum corporis is facile agnofcet, qui motum in profunda ni- 
ve liboriofum cum multo conatu , humorefque hinc valide agitatos, 
tranfpirationem tamen fimul ob poros ab inclementi illa aura conftric- 
tos cohibitam confideravent , ita enim fpumefcens quaii fanguis hali- 
tufque & faclitium aerem de fe dimiffurus , ab eo plene liberari, cohi- 
bente frigore externo, non potuit , in debilem igitur lsefamque a frigo- 
re partem , fcrotum fc. vim illam protrufit , accedente etiam fibra- 
rum laceffitarum ftrictura. Qiiorfum vero hi fe proripuerunt flatus ? 
Cum nullam hic lanceola indulferit viam , fed &tu calido difcutienti- 
bufque externis & internis remediis diffipatum fuerit, quicquid tam fu- 
bito enatum elatumque fuit flatulenti tumoris : redit adeoque hic quse- 
(tio fuperius cap. 2do facta •, an inter aerem factitium , flatus , halitut 
que differentia fit $ notavimus enim aquam , utut experientia tefte ne 
tantillum quidem validse cedat preffioni , nec comprimi poflit, in halitum 

E e 2, tamen 



22o HOFFMANN, 

tamen refolatam fumme elafticam efle , ac diftendere partes ; dubites 
hinc merito an inter aerem & talem halicum ac flatus difcrimen ali- 
quod alicujus momenti intercedat, fiquidem in elaftica indole vix ullum 
agnofcas , hinc ctiam halitus defcribuntur , quod fint aer non quidem 
fimplex ac purus, fui juris tamen & rarefactus fe expandens dilatans , 
vid. cit. pbyjbgraphia B. D. D. Eli<t Rud. Camerarii p. 4. §. 3. quan- 
quam negari non poflit , cel. GHJJbnhim hi tr. de vmtriculo & intejli- 
(iinis, flatum in gcnere defcribcre , quod (it halitus in corpore excita- 
tus atque obhrmatus , ut nec facile iterum condenfari , nec per partes 
in quibus concluJitur , perfpirare queat, eo enim partes inflare , quod 
nec coerceri nec permeare polfit; duobus itaque (implicem halitum & 
flatum difcrepare ftatuit , nimirum quod hic tum ad coagulationem, tum 
ad permeationem plane fit ineptus , ille ad neutram ; hinc etiam eft , 
quod Helmontius ftatuat , vapares quidcra ut & exha'ationes ordiuarias 
facile pofle condenfari , five in aquas, five in olea , five in aquam ar- 
dentem, fcd fuum inventum Gas , per quod intelligit flatus , volatilita- 
tcm pertinaciter afFedare , omnemque coagulationem fpernerc; ratio 
hujus , quam reddit, eft , quod vapor fit tantum aqua rarefacla, & 
confequenter in aqtiam facile recidat , verum Gas infuper extravertere 
fuum fulphur , intra quod ejus mercurium & falem glaciari ; eodem p!a- 
ne modo cel. Ettmullerm iu pathol. injiit. med. thef. 32. (latuit , flatus 
neque ad vapores, neque ad exhalationes referri pofle , & hinc merito 
ad tertiam clalfem hujufmodi entium five ad Gas fylveftria five ad fpt- 
ritus coercibites revocari, & in dijf d. dolor. bypochoudriac. §. 3. cx- 
preilis verbis dicit , flatus efle novum quoddam ens fpirituofum , fpiri- 
tus fcilicct fylveftres incoercibiles & uon cuigulabiles., qui neque fint 
praccife falinae neque fulphureae naturae , feJ ex utriufque acflione ati- 
quod emanans tertium , & cel. Sylvius horun dirfereuciam in eo qnae- 
rit, partim quod flatus propter materiae fux vifc!di"a*em adhacreant nu- 
gis ventriculo & diricilius excludantur , halitus vero & vapores facilius 
erumpant ex ventriculo , partim quod flatus erumpant in eructationc , 
haliius vero in ofcitatione & hypochondriaca & hyfterica furfocatione. Id 
tamcn xpie certum videtur, aerem condeniatione in aquam fcu liquidum 
ptilpabile. non condenfari , quod fticim haluui accidit. 

An igitur dicemus , facV.tium aerem , qui non purus ac fimplcx con- 
cipiendus , cum in linu fuo foveat variae indolis partes innumeras , qux 
ipfius elaterem ac prelfionem varie alterant , ( quem aeris elaterem ac 
preilionem in collegio phyiico experimentali , ante paucas feptimanas 
elegantiiiimis experimencis demonftravit exceB. D. Prof. Creidhigim p.i- 
tronus ac adfinis nofter honoratiifimus) Ci non facilius per poros par- 
tium exhalct quam aer , facilius tamen difcuti , diilipari tumorcmque 
quem effecit lublidcre , quam qui aere folo conftat , ut pote qui non 
ita facile dimittitur pet poros & integumenta , excmplo vcficse inflatx, 



DE AERE MICROSC. FACTITIO. %ix 

cum halitus iterum deniari in guttas & ad priores rcdigi anguftias qucant, 
utut non exhalcnt, aut foras ejiciantur, hinc idem Sylvius difeuflionem 
flatuum ac halitum fibi ita concepit , quatenus nimirum ipforum mate- 
ria tenax inciditur & rumpitur , unde fubfideat materia pituitofa hoc 
modo diftra&a ac diftcnta , concidatque ac coeat in cxiguum fpatium , 
modo haud plane diverfo illi , quo pueri foleant ex fapone aqua foluto 
pcr ftraminis tubulum excitare bullas , quac ulteriore rarefa&ione tan- 
dcm fponte rumpantur , liquore illo iterum fubGdente ; quanquam haud 
dubitem aflerere , pofle tales & halitus & faclitium aerem tumorem ali- 
cubi erformantern, urgente .calore , diicuticntibus adhibitis , accedente 
fibrarum jam ad priftini toni vigorem redeuntium ftrictura retro urgeri 
pcllique nova rcforptionis fpecie per ofcula venarum iu fanguinem , illiu- 
que iterum immixtum qua minima, partem antea tumidam deferere, id 
quod in infantilis quoque tumore fcroti flatulento evenire faepius haud 
dubito ; interna enim aeque ac externa difcutientia tenuium fimt par- 
tium , attcnuant halitus ac difpellunt, ofcula aperiunt , fibras ad amo- 
liendum hoftile flatulcntum invitat & laceflunt , mineramque ac fomi- 
t::n faclitii aeris , humorum vifeiditacem incdunt, gluten diflblvunt , 
cruditates' corrigunt aceliminam; fic in cel. Riverii obf ac curat. med. 
curati lcguntur tumores flatulenti tam totius corporis, quam etiam fin- 
gularum partium e. gr. fcroti , fblis difcutientibus facculis inclufis & ca- 
lide anplicatis e. gr. vili alias furfure torrefncto , qmlis cursrio empby- 
ieiThitis a vulnerc pectoris hafta infl.cto p. 347. ac alia infignis faoti 
tumoris a percuffionc in regione pubis ab equo facta folo cataplafmate 
cx farinis hordei & fabar. fem. cumin. flor. chamom. melil. fa&a re- 
ccnfetur , fimiliter in obf. phyf. med. cel. He/lrvigii obf. 130. hiftoria tu- 
moris fcrOti rari ad capitis infantilis magnitudinem acccdentis flatulenti 
fola diaphorefi & transfudatione fpontanea per poros cutis exterioris cu- 
rari traditur, ubi in fchojio cel. Schnckiw cuifam illius tumoris in refo- 
lutione feri crafli & pituitofi poris a frigore obftruclis quocfivit , & fimul 
alius fcroti tumoris cx Thoncro folo rcfolvemium & carminativorum 
ufu curati mentionem fecit , ut plura alia in obf libris paflim obvia (i- 
lcntio prxteream. | 

Quid denique dicemus de tumoribus illis abdominis flatulentis in fe- 
mina illa obfervatis? Totum vero negotium in hiftoria reeenfita pau- 
cis abfolvi pofle vidctur , habita ratione impcditi potiifimum fluxus lo- 
chialis , five purgationis illius poft partum adeo neceflariae ac utilis , quam 
varia enim quamque gravia mala fuppreflum hunc fluxum fequantur, 
quotidiana loquitur experientia, adeo ut nullus fere fit morbus, quem 
non metuant , & qui non cum illius fupprefiione connexionem habeat, 
pnefertim fi tardius poft puerperium fuccedat menfium fluxus , uti huic 
noftr.x focminse accidit ; unde a tali reftagnatione fanguinis tormina va- 
ria hyftcrica, tenfionis abdominis variae , anguftix prsecordiorum , pal- 

E e 3 pi 



~' 



222 -' HOFFM. DE AERE MICROSC. FACTITIO. 

pitationes cordis, vel in capite hemicranix , vel in. memferis externis 
rheumatifmi , arthritides, & coarctatis nimium ulterinis vafis varices, imo 
polypofc concretiones , inflammatio uteri, febris acuta , convulfiones 
& quae non? oriuntur , ut hinc praclici in hoc confentiant, quod vix 
detur haemorrhagia , cujus defectus tam prscfentia vel tam preffo pede 
fuccedentia pericula ac damna inferat, quam fuppreftio fluxus lochialis , 
quse a tam levi faepius caufa externa , e. gr. refrigeratione corporis , 
potu frigido, vel animi pathemate, prsecipue terrore & iracundia, or- 
tum fiium trahit, quorum omnium autem ratio vel ex hoc folo pate- 
re poteft , quod lochia & menfes vix alia ratjone differant , quam tem- 
pore, quse enim ante conceptum erant menfes, illa poft partum funt lo- 
chia ftride ita dicla; quantum autem falutis in fluxu mentium natu- 
rali , ac damni vel periculi in prseternaturali fitum fit , onmibus no- 
tum eft. Sed vela funt contrahenda, nec plura admittit pagellarum an- 
guftia. 

Liceat nobis coronidis loco thefin pluribus probatam dijfert. d. Teuf. 
cord. p. 8- qua dicitur , non raro inflari corpus humanum, ac fiquis ae- 
rem fefe expandentem inflatione immitteret , ut & verba B. Soceri no- 
ftri D. D. El. Camerarii in dijf. d. fnbfid. pre arte med. ab mitl. pnewn. 
pet. p. 29. heic adponere ; flatus per totum corporis ambitum in vafis 
etiam poffe reperiri , quis dubitet? Confirmante id authorum experien- 
tia & praclicorum obfervationibus , ubi mira adeo faepe occurrunt phae- 
nomena , in quibus folvendis ( quod & in aliis cafibus crebro contingit ) 
nifi idem per idem , obfcurum per aeque obfcurum velis explicare ad 
lo £7rsxnv recurrendum erit ; oftendit clare inclytus Royleus , productio- 
nem bullarum aerearum in minutiffimis etiam corporis humani parti- 
bus contingere , dum obfervavit in vipera in recipiente exhaufto tor- 
ta , manifefto adparuiffe confpicuam bullam hind inde moveri in aqueo 
humore oculij pofTe autem pari ratione e fanguine nonnunquam aerem 
intertextum emergere, & fub flatuum bullarumque forma per corporis 
compagem ferri , varieque lsedere , nullus dubito. 

T A N T U M. 



ABRAHAMI 



L X X X I I. 

ABRAHAMI VATER 

E T 
J. LAURENTII WEIDNER, 

CHORDAPSUS CELSI 

0CCAS10NE 

VENTRIS ENORMITER CONTRACTI 

1 N 

HOMINE SUBITA MORTE 

EXTINCTO OBSERVATL 

[Witemberg. 14 O&obr. J738. 



( 22? ) 



Q. D. B. F. 

Vltam humrtnam frngilem & caducam effe , omncs qnidetn mortalcs 
fuo excmplo comprobant , eam vero aura fugaciorem efle , inprimis 
excmpla eorum confirmant , qui nullo prxcedente morbo , mortis pro- 
dromo , inopinato ac faepe momento citius , c vivis tolhmtur. Veriiiime 
propterca vita humana in Sacro Codice fumo , umbrac , aliiique rcbus fu- 
gacibus sequipasatur. Cur vero ac quibus cx caulls , homines non tantum. 
lenes , fcd interdum juvenes , ac in rlore sctatis conftituti , robufti ac be- 
tie valcntes, faltem apparenter fani, adeo fubito , aut paucarum borarum 
fpatio interjccTo , e vita migrcnt , ob caufas abfconditas & in obfcuro la- 
tcntes , adco manifeftum non eft. Obfervamus contra alios cum gravif- 
/imis morbis confliclatos , atque manifefta vilcerum vitaium corruptione 
Lborantes , impatibilibus cruciatibus afHicTos , propterca mortem anxie 
appetentcs , ejufque dellderio oblangucfcentes , voti fui compotes noa 
reddi , fcd lento grelfu ad mortem properare. Communitcr quidem , ubi 
homo fubito moritur , vel tnortuus reperitur , culpa in apopAexiam , fyn- 
copen , catarrhum fuffocativum , (ine caufse cognitione , conjicitur, quod 
merito reprchcndit Nobil. Dominrn de Heucher in dijfert. Academica , ds 
erroribus circa canfas mortis Jhbit.e , antehac Anno 1703. bic habita. Luce 
quidem meridiana clarius apparet , ipfam vitam primario conllftere , m 
circulari fanguinis per corpus motu , huncque non tam inftrumentum , 
quam ipfum vit?e fundamentum dicendum eife , recle indicat Kornmannus, 
autor dijfert. de morte fubita pracavenda » fub Pra:(idio Excellentilljmi 
Hojfmanni Anno 1707 habitae. Videmus qnippe vitam cum ipfo circulo 
vitali terminari , ac non nifi eodem deftructo, finiri. Non minus certum 
eft , lircuitum fanguinis , ablque refpiratione atque influxu liquidi ncr- 
vofi , ne per momentum continuari potfe, adeoquc interccpto hujus mo- 
tu ad organa vitaiia , inprimis ad vifcus primarium , cor , vel furHami- 
nata penitus refpiratione , fanguinis circulatio illico ut deftruatur , necelfe 
cff. Non tamen omnis fuffocatio fit a catarrho fuffbcativo , (icut nec in 
apoplexia mortuis , femper labes cerebri patet. Non enim adeo anguftis 
limitibus caufas mortem inferentes comprehendere licet , uti quidam an- 
tchac feecrunt , qui neminem abfque febre mori , afferere non dubitarunr. 
Nec enim fufficit dfxiife, hunc vel illum apoplexia , fyncope aut catar- 
rho fuffbcativo periffe , fed ubi judicium , inprimis in foro , dc morte 
fubitanea fercndum , interiora corporis deruncTi rimari , ac vifcerum fin- 
guloium confiitutiones examinare convenit. Culter quippe anatomicus 
hacTenus caufas pene multas , in obfcuro latentes , ac fpiiTiilimis in te- 
ucbris involutas , dctexit ac in lucem protraxit. Ante duos annos menfe 
Dijpitt. Medico-Pratt, Tom. III. Ff Decembr. 



22<? V A T E R , 

Dccembr. cadaver bominis mortui , in via rcperti , in theatrum nnato- 
micum illatum eft, ut pracmitTa judiciali fedtione , quo de caufa ir.urtis 
fubitaneae , & utrum naturali vel violenta morte homo peri ffet , confta- 
ret , poftca cadaver diffeclum in publica anatome demonftraretur. Nulla 
in hujus apertione ligna violentiae pcrpeilx apparuerunt , vifcera etiam 
omnia bene coniti uta faerunt, folus cana'is alimeirorum cum abdomine 
extreme contr.tcT.us , ac prxrerea polypus infigiiis in aorta repertus cft. 
Dignus hic nobis videuir cafus , qui in pracfenti , loco Oecuninis inau- 
guralis proponatur. Confiderabimus iraque cnormem canalis alimentofi 
coardtationcm , hujufque pariter ac mortis fnbitanex inde fecutx , caulam 
enodare ftudebimus. Faxit Deus T. O. M. ut hoc cedat in fui hono- 
rem. 



H I S T O R I A. 

ACcidit ante duns annos d. 2 Decembris , qui erat dies Dominica 1. Ad- 
ventns , ut y hedarius , 24 circiter annorum , apud nobdem in prxdio^ 
dimidio abhinc lapide dislante , Jtrvitia facieus , euimi recreandi , ac pro mo~ 
re vidgi , Jtomachum cerevifix polu replendi caufa , ad nrbem nosTram ambu- 
laret. Hic pojiquam in caupoua cerevifiaria perpotaverat , vefperafcente aelo , 
ante portaruui occlufionem , urbe exiit , at nondum Jatiatus , atque fat te;;:- 
poris fibi fupereffe ad remeanhun, ratut , iu fuburbio mor<vs ne&eudo , com- 
potationem multamin noilem protraxit. Tandem domum reverfurus , via fe 
commijit , fed in medio itinere morte fnbitanea opprejfus , alttro mc.n. mortuus 
repertus esl. Qiiandoquidem er/o , ubi de caufa mortis non covfiabat , infpe- 
dione legali opus fuit , jujfu Alavjlratns Academici , cui jurifdidio eo in loco 
competit , cadaver , vi mandati regii , in theatrum anatomicum illatum ejU 
ut pritis legaliter , caufam mortis detegendi fcopo , infpiceretur , ac posihac in 
anatome publica dijfecaretnr. 



S E C T I CADAFERIS. 

Nlhil exterius in padavere obfervavimus , quod ullam violentix per- 
pctfte fu fpicipnem in animo excitaret , neque ctiam gelu eo tempore 
urgebat , ut eidcm mors repemina adfcribi potuiffct. Unicum , quod in 
oculos incurrebat , & admirationem omnium excitabat , fuit contractio 
criormis abdom nis , ac retradtio ad interiora , qua foveam fat prpfun- 
dam , inter coltas fpurias atque oifa ilei eminentia , formab.it , quafi 
homo d:uturna inedia, aut macie confumptus cffet , cum tamen relqumi 
porpus , quoad faciem & artus , canioium & fucci plenum appareret. 

Aperto 



C H O R D A P S U S C E L S I. 227 

Iftperto abdomine intcftina omnia adeo co^rctata fuerunt , ac fi nullarn in- 
tus cavitatem habercnt , nihilque continebant, ac lumbis-quafi agghiti> 
nata jaccbant. Colon quidcm juxta valvulam magnam , naturalem am- 
plirudinem ad palmae latitudinem monttrabut , fcd reliqua pars , qiuc ;if- 
ccndendo in latcre dextro, fub hepate , vcntriculo ntque licne tranii: ; 
ac in flniftro hypochondrio verfus inferiora reflcctisur , ad prmcipium uC 
que recti adeo contracla erat , ur intcftino tenui ariguftius effet. Jpfc 
ventriculus ita anguftatus, utin inteftinum illurn mutatum dixiifes , qua» 
lem figuram nobis «exlubuit Rryjlh. in obf. annt. cbirurg. 6%- figur. 13. 
Kectum tnndem inteftinum a fecibus , cunei ad initar intrufis , valde ex- 
tenfum erat , arque vcfica urinaria replcta turgebat. Dextrum venrricuH 
orificium , cum parte duodcni rubedine affectum , levem infhmmationem 
arguebat , . vafa ctiam ventriculi fauguine grumofo turgefcebant. Reliqua 
Vifirera abdominis xque nc thoracis , orsni labe vifibili immunia erant , 
ficuti etiam in apertionc capitis poftea facta , nihil peculiaris obfervatum 
eft. 



T H E S I S I. 

QUandoquidem in fcctione hujus homiuis nulla violentise figna reperta 
funt, neque vitium notubile vifcera monftrarunt , fed fola anguftia 
preternaturalis canalis alimentoii obfervata elt , nullibi alias , quum in 
tubo inteftinorum , caufam mortis quxrendam effe , quilibet videt. An- 
guftia enim illa canalis alimentorum abunde teftatur , vchementes con- 
vulfiones ejufdem prscceffiffe mortem , utpote quae aliunde derivari ne- 
quit. Non enim exiftimandum , fenfim ac tarde hanc coardtationcm ortam 
fuiffe, uti propter diuturnam inediam , abftinentiam a potu , vel ufum 
largum potus fpirituoforum liquorum , abufum alimentorum , aut medi- 
camentorum ficcorum , aufterorum atque ftypticorum , aromatum , & fi 
qnae funt alise caufst, qux lente eundem erfectum producere queunt , fie- 
ri obfervatum eft , utpote quarum omnium caufarum nulla in noitro lo- 
cum invenit. Potius folam convulfionem hic accufandam ede , confirmaC 
infuper contentorum omnium ac potalenrorum , in cop<a aflbmptorum , 
ex ventriculo & inteftinis tenuibus expulfio , per vomitus copiofos & ite- 
ratos , quos quidem nemo vidit , cum nullus adfuerit teftis , vacuitas ta- 
men tubi inteftinalis fatis demonihat. 

T H E S. II. 

Eft cnim fpafmus , feu convulfio , contmctio prceternaturalis , valida 
ac violenta partium membranofarum ac carnofarum , ab irritatione fibra- 
rum ncrvearum iifdcm intcrtcxtarum , atque hinc pendcnte influxu & 

F f % $>ref- 



223 V A T E R , 

preifione fortiori liquidi ncrvorum eliftici oriunft. In tales enim hjccuT- 
fiones , monente Beiiino Opufcul. pnpof I. 2. de ili-nutit, veniiuu partcs 
fent entes , quoties fetitiuin , hoc elt , in mille & frequentiifimss con- 
fcra<ftiones & diltraftiones , qu.e m ij >ris func impetus , quo vividior e!l 
f.nios. Quanto emm dolor elt vehe.nentior , dicit Barth. de Mnor Pa- 
thoi. cerebri c. n.p. 344. auanto partes aln dt-je magis fenfiles, tanto ci- 
tius & gr jvius potelt fuccedere convulfio Convuiiionem quidera fieri , vel 
arepletione, ve! a'o uunitione, ftuuit Hippocratei ■, fedhmc lententiam 
optime cum neotencorura irritatione coticiliari pofle», ille !. c. exponit , 
ranque exe nplo punctur* nervorum, quam predu pede convuMIones le- 
quuntur, illuftrat, his verbis ufus : Qttandoquidem panShtra nervi fuppe- 
ditat argumentuiH marimi roboris , mso qniden judicio , ad evincendum , »*-i 
ritationem ejfe caujam convuijfpnis , non erit imttile hanc caufam pewtim per- 
Jcrutari. Concedo convulfionerfubfeqni punfihiram nervi , verum vdim dili- 
genter attenli , quotnndo iliud contingat ? Dico er.^o, non feqnitur iiati.n 
ab ipfo injlichi convulfio , fed plerumqne dolor vehementifJhnHS , tumor . in- 
ftammatio parth affeJcZ , cuw aftu infigni , folent pracedere. Hinc concludo 
irritationem ipfamnon debere feparatim confiderari , verttm prottt ftipata eil 
ownibw hifce fymptomatibus. Exquifuiori autem fenfu prxdirae funt mem- 
branai , atque partes membranofse , adeoque irritatse & laceilitsc , do= 
lores acutiilimos cxcitunc. 

T H E S. III. 

""Conflatur enim canalis aMmentorum , ex quatuor tunicis rliverfis , la- 
fnellatim ilbi invieem impoliris. Harum exterior communis audit, quia 
cum partibus circumjacentibus communis , atque gulae in thor;.ce lita? , 
apleuia, reliquo veo cana i , ventricuio atque inteftinis a peritomeo uc- 
cedere creditur , iildem certe coiuinua elt. Altera mufculofa, ex fibris 
carneis longitudinalibus atque circularibus conltat , quibus in ventncu'0 
intertextae funt alne, obliqne excurrentes. I ertia fub h >c , tuniea ner- 
yea , in canibus quidem firma atque tendinea, in homine ve>o ex fila- 
mentis laxius cohxretuibtis conftat , unde etiam flatu immiflb , in mira- 
bi!em cavernofam texairam exnanditur. Diverlitatem hanc tunicac ner- 
vese , in pracparatis inteltinorum tunicis , ex homine & c.me dcfumptis , 
& ab invicem feparatis , monttrare foleo in mufo. Hax juifce Albino , 
in defcriptione nova tenuium inteftmorum , tunica potus cavemulofi , 
altera & interna nuncupanda venit , diltinguendo hac ratione hanc ab 
illa cellulofa extema Ruyfchii, inter communem & mufculofim lita , vid. 
heifieri Compend. Anat. T. II. p. S8 Qyamvis hxc , noltro juilicio , tu- 
iiica feparata dici non poilit, quia eodem Aibino obfervante , non ambit 
inteftina , & ad partem fupcriorem , a mefenterio averfam , non pertingrt, 
fed digici tranfverfi circitcr latitudine a mefemeno terminatur, ac pin- 

gue- 



CTIORDAPSUS CEI.SI. 229 

(jucdincm continet , qn.i tfta interior pcnitus dcftituitur. Ilanc tamen 
eellulofaaa & caverttoiam mintnoc rpiara cunicam nerveam, fed interh 
& villofam cxoanfam eife , indic.it IVttUherm iu dijf. innugural. Ae intesli- 
fiontui anuistia , «p objirmato eorum kabitus vitio §. >'. qua de r$ itft exidi- 
mare cucpit, ex quo experimcnto, ita forte ccdcnte , rrovo ac longe mt- 
non contextu aliam , fed ver.im & djftinelam , nrmioremque nervcam 
tunicam , a m.ifculofa fejungi vidit , uti ibdcm profitctur. Perluftravi 
prop.erea oculo nudo & armato , omncs inrcftinornm portiones,. in qui- 
bus tunicam iftam ceHulofam pracparavi , quarum haud mediocris eft nu- 
roerus, utrum forte tunicam talcm nerveam , ab cxpanfo ifto lanuginofo 
& cellulofo diftmctam , obfervare Hperet, fed voti compos redditus non 
fui. Aileivo etiam tunicas inteftinorum ab invicem feparatas , in liquore 
penduias , in quo piaeparato tunica nervca , inftar telae laxius contextae, 
jipparet , pcr quam vaia fanguifera intcrtexta, elegans fpe&aculum exhi- 
bent , nihil vero inter hanc & mufculofam , cujus fibrae annulares nudse, 
ac nulla ali.i membrana tecftx confpiciuntur , obfervavi , quod tunicae no- 
mine venire poliet. Propterea tamen nullatenus id negandum cenfeo, fcd 
U teriore indagine dignum judico. Qiiarta tandem & ultiina canalis ali- 
nv-Mitoli tunica villofa , a villis tenuiilimis , quafi in holoferico , in fu- 
pcrhcie incema emiucnt.bus, ita didti , in qua Ruyfchius papillas obferva- 
vit , ac viHo papiilofam e.un appellavit, Hehetim vero hos villos meras 
papilbs cile , pronunciavit , ac propterea mnicam potius papillarem ap- 
.pella: d.im ciTe judicavit. Videnmr autem hae eminentiae nihil aliud efle , 
itjuam apices vaforum fanguferorum , qui repletioue materia ceracea colo- 
raca fucca, enguncur ac curgidi evadunt. 

T H E S. IV. 

Hae tunicae canalis alimentofi , uti fubftantia diverfac funt , ita etiam 
tifibus fpecialibus deftinatae. Tunica quippe villofa orginon fecretionis eft, 
i\\ qua ex extrenns arteriarum propaginibus , tranifudat perpetuo latex 
Jymohaticus, quo irroratur canalis , aque intus conrema alimenta fol- 
vuntur. In inceliinis praererea tenuibos per hanc tunicam , quae aceura- 
tius examinata , cribri inftar, copiofiifima foraminula monft. ac , perco- 
lacur chylus , atque ad vaforum latfteoru n ofcula ducitur. Altera , ner- 
vofa dicta, fenfum canali alimentorum conciliat, quo ille adeo exquifito 
pollet, ut , ficut a grat s alimentis , naribus percrptis , aut lingua fal- 
tem degultatis , appetitus , ita ab ingratis naufea , vomitus ac purgatio 
per inleriora fequatur , & a quocunque ftimulo irritata hac tunica , dolo- 
res acutiili.ni, fpafmi ac motus convulfivi oriantur. Tertia , mufculofa 
vocata , ex fibris carneis conftat , quarum ordo, obfervante Heisiero in 
tpwp. anatom. n. 209. in ventriculo varius , & quaii inextricabilis, cum 
ouacdam quafi circularts a parce fupeiiori ad inferiorem defcendanc , aliae 

F f 3 in 



230 V A T E R , 

in fuperiori ventriculi parte , inter utrumque orificium , aliae n fTnfftro 
orificio ad dextrum oblique cxcurrant , quxdarn orificia ambiant. In ce- 
fophago vero & inteftinorum tubo annulares atque longitu dinales , & rne 
quidem in inteftinis rariores , ac maxime in parte mefenterio oppofita , 
obfervantur. Hujus mufculofe beneficio , gaudet canalis alimentorum 
motu ddatatorio ac conftriiftorio , qui periftalticus dicitur, in gula atque 
ventriculo , cxtra deglutitionis atque digeftionis adtum , obfcuriori , iri 
inteflinis autem mnmfcfto ac perpetuo & fuccellivo , quo lumbrici repta- 
tum repnefentant , propterca ab Allino l. c. lumbricali dicto. Qiiarta tan- 
dem & extima membranofa , communis dicta , connexionem atque fitum. 
naturalem vifcerum internorum confervat. 

T H E S. V. 

Qucmadmodum igitur motu hoc naturaii periftaltico , juvante aclionO 
diaphragmatis & mufculorum abdominis , alimenta in vcntriculum degbj- 
tita , abfoluta in co digeltione , per orihcium dextrum ad inteftina , ac 
per horum longum & anfradtuofum ductum , ufque ad inferius guttur fe- 
runtur ; ita non rato contingit , ut non tantum vcntriculi contenta , ftd 
etiam , quae longius jam per inteftinorum tenuium cana'em progrelfa fun% 
imo in extremo cafu , ipfa cxcrementa , motu convullivo , eoque inverfo 
& retrogrado , verfus fuperiora urgeantur , atque vomiru rejiciantur , 
quem motum antiperiftalticum vocant. Hunc ad eum ufque gradum in- 
terdum augeri , atque adeo vc-hementem fieri poffe , ut non tantum ali- 
menta & ex.crementa , fcd ctiam clyfteres injedti , atque , quod magis 
mirum eft , fuppofitoria per os rejeda fint , autores traduut. Duos talcs 
cafus Sennertits lib. 3. prax. p. 2. f 2. c. I. confignatos reiiquit. Pri- 
mam , a Jo. Matth. de Gradibm obfervatam , hiftoriam puellae duodecinl 
annorum , qua ilia ileo laborans , non modo feces , fcd clyftercs injeclos , 
& poftea malo per triduum invalefcente , fuppofitorium pariter , & itl- 
fuper , quod fcre omnem fidem fuperat , duo alia fuppofitoria , alterum 
fimplici, alterum cuadruplici filo ad coxam aliigata , ruptis his vinculis , 
vomitu rejeciffe fertur. Alteram , a Jacobo Oetheo obfervatam , qua par- 
tem caudcbe febaceac , fuppofitorii forma in anum immiifam , poftero die 
a fabri ferrarii Toldani uxore per os rejeclam effe , dicitur. Peculiarem 
hac dc re quseftionem movit Andr. Flach Argentinenf in dijf. inauguraL 
de pajfione iliaca quajt. 6. num motw periflalticm in Jhitu prxtematurali in- 
verti adeo pojjit , ut non folum feces alvinx , fed & clyjleres immijji , n:c 
mn fuppofitoria applicata , per os rejiciantur ? Hic licet id de fecibus al- 
vinis ac clyfteribus admittat , de fuppoiitoriis tamen negat, aut fakem 
dubitat. 



T H E S. V 1, 



CHORDAPSUSCELSI. 23 r 

T 11 e s. VI. 

Hatc utcunque tradita funt , in medio quidem relinqirmus , propterea 
t,! 'icn motus ahtipcriftalticus canalis alimentofi non penitus negari debet, 
uci fecerunt Hagitenot Societ. Montifpejttl. Socius , £f? de St. Atidri Societ. 
Angl. Sodalis. Ili qmppe in Bibliotheca Artgl. T. II. Part. II. Artic. VI 11. 
p. 4^2. rootum inteftinoniffl praeternatura em antrperiftaltieum , ex iiiaca 
oblfcructioue ortum ducetv.em , allegatum oppugnarunt, cumque ima.;i- 
fianum elfe judicarunt, malum iliacum , non per obftructionem intefti- 
poru n , fed per violentam mufculorum abdominis contractionem produci, 
aiH nrauces. Dn. de St. A-tdre feorfim Anno 17 17. d. 21 Mart. fuam, 
rirca llei na-uram , erga Societatem Anglicanam explanavit mentcm , fup- 
ponendo morbum hunc conliltere in contractione violenta mufculorum ab- 
dominis , induccam a refiftentia contentorum in iuteftinis. Kx compara- 
tione enim fymptomatum in hoc morbo obfervatorum , cum iis , quae 
concomicantur hcrniis , m mifeftum elfe , Chordapfum , Celfo didtum , 
elfe morbum , in quo inteftina & omentum , interdum etiam pancreas , 
lien & mefenterium ipfum , ita verfus fuperior.i propellantur , ut per 
diaphragma dilatatum , velruptum, in thor cem penetnent. Celfo autem , 
monente Goh/ioiaAJ. Btro/in. hic alfingicur defc.ipcio morbi , quam ne- 
mo unqua.n iifdem expreftionibus ibi inveivet. Ica enim Celfm l. 4. de 
melicina cap. 13. Dioc/es Cary.tim temtioris inteftini morbnm Chordapfitm , 
plcniori* i/eon appellavit. A plerifqite viJeo nttnc i//wn priorem i/eon , hnnc 
colicon nonnari. Conrirmare inte im St. AnJre luam fententiam niticur, 
fectione hominis, in qua mufcu'os abdominis adeo contractos invcnit , 
ut fere impoilibile fuent , eofdem euicro jacutitfimo perforare, colon vero 
& maxima pars omenci , per ddatarum diaphragma eo in loco , quo ner- 
Vus intercoftalis cranlit , in thoracem pene ratfe , obfervavit. Dn. Ha- 
guenot vero fententiam fuam inferuit Diario Academ. Scient. Parifienfis 
Anno I7 l l- q ua exclufo omni motu antiperiftaltico , a folo moru dnph- 
ragmacis & mufculorum abdomin.s dichrono & reciproco , & naturalem 
& praeternacuralem in inteftmis, contentorum progreifum perfici , ftatuit. 
V id. AJa Med. Bero/in. Dec. 2. Volnm. IV. n. I. 

T H E S. VII. 

Dicto loco, auctor horum actorum Gohlitis examinavit , pluribufque 
QfgumentiS confutavit hanc theoriam , mouftrandb , allegatum a St. 
Andre eafiim nihil aliud evincere , quam quod d ncur cafuj , qui prse fe 
ferant extermm fpeciem paifionis iliacae , in vera tamen rei eflentia , li- 
ftant mocbum , in kefione fitus parcium confiftentcm , admodum rarum , 
j^uem apto nomine , herniam ventticuli appelLri poife , ldem exillimat , 

ad 



232 V A T £ R , 

ad quem viotenta magis caufa omnino requiratur , quam in ordinarta pnfc 
iione iliaca. Dicit autem idern , theorema ifrorum virorum merum fa- 
peie mcchanifmum , & neceifitatem immutabilicer , fecundum conceptum 
& prxjudicium , fiendi implicare , quod autem a corpore vivo , & a prin- 
cipio, libertate agendi inftrudo , longe alienum iit. Supponit quippe in 
corpore anim-ili vivo , motus non pro limplicitcr mechanjcis , fed mccha- 
nico-ofgunicis habendos eife , totumque corpus vivum , fyftema nervo- 
fo-fibrofo-tubu!ofum , infervirc fuo moderatori pro inftrumento , median- 
te quo , miidarum partium curfum ex arbitrio dirigere queat. Hac ratione 
cadere ornnia , a Haguenotio fuppofita , & contra motum inteftinorum 
periflalticum mota dubia , concludit, dicens , Mechanicos iftos contra- 
rios , in eodem vifcere , motus non capere , utpote qui cum puro puto 
mechanifmo conciliari non poflint. Negotium tamen ex organifmo optime 
explicari poflb putat, tjua anima , quae vitse prsciidium tenct , agat vel 
fijciac pro lubitu. 

T II E s. V I I t 

Nos quidem nullatenus cum di&is viris Haguoiotio & dc St. AndrS 
motum aruiperiftalticum negantes , facere potfumus , fed potius cum Gohlia 
judicamus , neminem iibi perfuaderi paifurum , inteilina in morbo lliaco 
manere in inactione , & habere fe inftar utriculorum plcnorum , ab extra 
faltem compreiforum. Nullatenus tamen fundamentum hujus cheorematis , 
cum ipfo mechanifmo tribiumus , fcd potius mechanifmi male applieati , vi- 
rium eife judicamus. Nemo mechanicorum , prjccer dictos viros , negavit 
motum antiperiftalticum , omnes admittunt , motus contrarios , diftindis 
temporis momentis , in canali alimentorum , fieri poife , & eodem quoque 
tempore , in diveriis ejus partibus peragi , uti ipfa experientia id confirmat, 
ac vel fola cholera evincit. Sed quis motus contrarios, uno eodemque tem- 
pore , ac in una eademqite parte , fieri ciedat , aut unquam obfervavit ? 
Oyis fibi perfuadere poterit, animam pro lubitu , hos motus contrarios* 
producere poife i Videmus quippe animam , omni fua cogitandi vi , qual 
pollct, efficere non poife , ut pulfus cordis & artcriarum per momentum 
ccifet , ut motus periftalticus inteftinorum quiefcat. Aliter fe res habet cuni 
motibus mixtis earum partium , qui proptcr ncrvi vagi ac intercoftalis con- 
junclionem fiunt , adeoque partim involuntarii , partim voluntarii funt , 
de quo vid. Vieujfeusin Neurographia l. I. cap. 20. & lib. 3. cap. 4. Quem- 
admodum autem motus naturalis & digeftorius contentorum , eorumque 
per canalem alimentofum promotio , aeque ac fecum cxclufio , non folo 
motu periftaltico inteftinorum perficitur , fed actione diaphragmatis atque 
mufculorum abdominis reciproca , apprime juvatur , ita quoque in malo 
iliaco , ac aliis morbis, vomitus non a folo motu antiperiftaltico inteftino- 
rum pendet, fcd diaphragma atque mufculi abdominis , utpote caufx focise, 

firauJ 



CHORDAPSUSCELSI. 433 

(imul agunt. Comprobat hoc pulchro cxperimcnto, frequcnter faclo, Bay- 
leus in bijiit. Vhyfic. Tout. 111. Tr. 11. I. 2. c. 2. fett. I. difp. I. artic. 7. ubi 
docct , fi cani cum cibo aut potu , dctur fublimatum corrofivum, ftatim 
ac ventriculus vencni aculcis pungitur , potum ingcftum rcjici vomitu , 
hunc tamen abdomine aperto, ftatim ceffare, fcd mox redire, fi partes 
abdominis fcjundac confuantur. 

T H E S. IX. 

Sed revertendum nunc ad noftrum cafum , qt videamus , quonara 
morbo defunclus laboraverit , qui illum tam fubito , & adeo brevi tem- 
poris intervallo , jugulavit. Nullam vifceris nobilioris labem manifeftam 
adfuiffe , ex fcdtione cadavcris , fupra expofita , conftat. Sola itaque con- 
ftridtio practernaturalis , totius canalis alimentorum fupereft , quac de mor- 
bb fatali teftatur. Hanc vero non aliunde, quam a praegrefTo fpafmo ac motU 
convulfivo, a ftimulo atque doiore undecunque ort® , derivari pofTe , fa- 
pra vidimus. Quamobrem cHcam convulfivam , aut ma-lum iliacum hic 
accufandum effc , quiiibet videt. Utrumque quippe imeftinum , vel totiim 
notius .canalem arfcdum fuiffe , circumftantise , in feclione annotatae, de- 
clarant. Caufas mali iliaci ex fe&ione cadaverum , allegat Ruyfchiui in ob- 
ftrv. anatom. d)irurg. 91. primum nervorum in inteftinis, fi non irt tottirn*, 
•Jaltem ex parte obftructionem, tmde inteftina prasfertim tenuia qtienttir 1 , 
ac a motu periftaltico defiftant, fecundo , obftrudioiTcm intcftiirorum a fe- 
cibus , rebus prscternaturalibus e. g. olTibus ac fimiiibus folidis degiuticis, 
tertio , fufceptionem feu ingreffum inteftini , quarto , contractionem & co- 
arctationem inteftini , quinto, herniam inteftinalem , fexto , inflammatio- 
jiem inteftinorum. In noftro exemplo , tum obftru&io inteftini recti a fe- 
cibus fpiflis, in illud cunei inftar , intrufis , & ilei eirca valvulam Bauhint, 
unde principium coli , juxta illam extenfum , repertum fuit , tum coar&a- 
tio non partis inteftini , fed totius canalis , tum etiam inflammatio in duo- 
deno ac jejuno adfuerunt. Quaenam vero harum caufarum prior reliquis ex- 
titerit , ac iftas produxerit , difficile determinari poteft. Sufficit , quod una- 
quxque earum ad morbum excitandum, acnifl removcri queat, mortem 
iuducendam ., apta fit. 

T H E s. X. 

Hoc tamen mirum , mortem adeo brevi temporis intervallo infecutam 
fuifle, cum alias homines , interdum ileo fataliter decumbentes , per plures 
dies torminibus atrociiiimis , aliifque graviflimis fymptomatibus aflligan- 
tur , antequarn vitae finis imponatur. Accelerationem mortis in noftro ma- 
xime tribuendam effe, polypo ex aorta juxta lumbos prodeunti , non fine 
ratione judicamus. Concreta talia fibrofa , quae polypi appellantur , in vi- 
viji »09 pfacexiftere , fed nihil aliud efTe , quam fanguinem , poft animaliura 

Dijfutt Mt&icfj.£ra$ % Tom. III. Gg mor. 



234 V A T E R ; 

mortem refrigeratum & grumofum , afferere aufus eft Kerckringith fpicite*. 
anat. obf 73. eofque ideo pfeudopolypos appellavit. Polypos tamen veros 
a fanguine grumofo toto coelo differre, ipfa autopfia monftrat, talefque haud 
raro in cadaveribus repcriri , fectiones anatomicse confirmant. Eofdem etiam 
in corde ipfo * aut canalibus circulantibus hserentes , pro fubjecti , in quo 
latent, item magnitudinis , conformationis atque fitus divcrfitate , infignes 
in viventibus ludere poffe tragcedias , nemo inficias ibit , qui occonomke 
animalis levem faltem notitiam habet. Sanguinis quippe motum retardan- 
do atque turbando , varia fymptomata , palpitationcs cordis , lipothymias, 
afthma , ac , fi inprimis grandiores fint , aut loco moveantur , apoplexiam,- 
fuifocationem * ipfamque mortem repentinam producere poffunt. Quando- 
quidem igitur in noftro polypus , in refeclione aortae , in regione lumbo- 
rum , nullibi adhserere vifus eft , fed ex arteria libere prodiit ac excidit , 
haud levis adeft fufpicio * eundem forte fublimius in aorta hsefiife , & (iwe 
ob convulfiones , Cive alia ex caufa , fede fua exturbatum atque propulfum, 
circulum fanguinis irt mefenterio ac reliquo canali alimentofo cohibuiffe , 
quod turgefcentia vaforum mefentericorum fuadet. Huic enim obftaculo , 
libero fanguinis , per aortafh inferiorem , progreifui oppofito , adfcriben- 
dum efle judicamus , quod dolofes & motus convuifivi in inteftinis eo uf- 
que inereverint, ut his una eum mufculis abdominis ad interiora validitfime 
contradlis , accedente corivulfione reliqUonim abdominis vifcerum , ac ip- 
forum truncorum circulantiur» * circuitus fanguinis vitalis interceptus , vi- 
twque finis impoficus fuerit, 



JOHANii 



L X X X ! I I. 

J O H A N, Z E L L E R 

E T 

IMMANUEL f EISMANN 

DOCIMASIA, SIGNA, CAUSI 

E T 

NOXA VINI LITHARGYRIO M AN GONISfA Ti; 

VARIIS EXPERIMENTIS ILLUSTRATA. 

Tubiiig. 23 April, 1707» 



G g 2 



( 237 ) 



2. e. 

EQuidem mens erat , hanc , quam fnpremls , ut ita dicam digitis tailam 
jam fijhmtts , Differtationis Inauguralis , materiam fufnts excutiendi , 
ntque variis experimentis , non ab Uno hinc inde artis Antiftite curiofo uoh 
minus , quam felici fpecimine fa&is , clarhts iilujWandi , idqne eo mag/s , quo 
fltts labes quxdam epidemica non tam agrotantium vifcera , quam meden- 
tium animos haclenns torferat , imo quoflam viua noxia dulcedine adulterata 
bibere folitos letho dederat , & funere merferat acerbo. Non ticuit atttem 
illud prmjiare , partim , quod varia nobis intervenerint negotia , partim , 
quod nimis cito Solennitas Doctoralis dies indicfus fit. Coacli hinc fuimus iit 
compendium omnia redigere , atque brevijjimis exeqtii , qttod prolixitts • Le- 
ftori Benevolo fijfere volnimus. Faveat Deus T. O. M. inftituto noftro. 



C A P U T P R I M U M. 

Recenfem Vhxnomem. 

i t 

TEmere fatls * ac infaufto fpecimine repetitse fuerunt prseterito anno 
1705. quo propter aeris inclementiam nec uvsc maturitatem , nec 
vina dulcedinem fuam erant adepta , peftiferae illae fraudes vinofae , die 
Wein - Verfdlfchungen , quae ante duo , & quod excurrit , luftra ob ean- 
dem vini immaturitatem & aufteritatem Sueviam noftram permearunt : 
prius autem iftse jam a plurimis adhinc annis imo feculls circa vina faclye 
&nt , affirmantibus id recefluum ab annis 1487 » 1498 > ifoo, 1 548 » 
& 1577. ab Imperatoribus factis promulgationibus. Videantur quae in 
E. N. C. Dec. 3. A. 5. & 6. obf. 26i. a Celeberrimo Dn. D. Reijelio juffu. 
SereniJJimi typis excufa funt j quos receflus fi cui 1'buerit integros , eof- 
que ab erroribus typographicis correctos , una cum Cunr. Celtis primi in- 
tet Laureatos Germanos Poeta gravi invecliva in vini corruptores adfpice- 
re, legat JCtiflimi Dn. Joh. Fhil. Dattii , Confiliar. Wiirtemb. fol. 632. 
ufque 639. in Voluminis Rerum Germanic. NovhT. de Pace Publ. lib. 3. 
•ap. 14. Non autem in fola noftra Suevia artes hse malignse refurrexe- 
runt , quibus vina acida , afpera & auftera ad bibaculorum palatum nebu- 
lones accommodarunt , ac lithargyrio & marcafita edulcorarunt. Sed & 
eodem plane tempore , anno fcil. 1695. eadem penitus methodo , ^odem- 
quc inieliei fucceflu parilis fraudulentia in aliis vel regnis , vel regionibus 

G g 3 obfer- 



233 Z E L L E R , 

obfervata fnit, in GaUia prsefertim , (cui alias natales fuos dicitut de- 
bere , ) ac Lotbaringta , ita uc Re.x , qiii nec minores circa vina fraudes 
fert , diras contra ejufcemodi Impoftores ^poenas capitis exercere , & ad 
triremes relegare illos coactus fucrit. Nec ab his mangonifationibus Auftrist, 
nec Frwconia , nec etiam loc.a cis & trans Bi)en.ana audjebantur immunia, 

$. I l 

Tutius alias inclementioribus iftis temporibus vina acida & afpera edut- 
corare nonnulli ftuduerunt , paffulis nempe , faccharo , aliifque aromati- 
fcus , quod , licet non cum periculo hominum fiat , non tamen fine frau- 
de fuccedit, dum viua acida divendere pro generofis cariori pretio co- 
nantur. Alii vina nobiliora dulcia reddunt , muftum a fermentatione im- 
pediendo , quae vulgo Gefangene Wein dicuntur ; qualia funt Galiica x 
die Franzwein , quae Angfiae , Belgio praeprimis , atque Regnis Septen- 
trionalibus pro potu ordinario inferviunt , in loco autem fuo natali talem 
faporemnon habent. Hxc vina cum tenuioribus noftrates mifpent, ut ma- 
jorem ipfis gratiam atque dulcedinem concilient. 

$• III 

Maledidum vero illud artificium eft > quo deteftando conamine , ac 
temerario aufu lithargyrii vel Saturni faccharo , vel vitriolo vina imma- 
yura, acida , & auftera grata atque dulcia reddunt , & fub ,ifta dulcedine 
ticta generofiora illa ac fortiora quafi exhibent. 

*. I Y. 

Pr^eftant hoc variis modis. Nonnulli , tefte Brunnero in E. N. C. A. 4. 
Dec. 3. obf 92. lithargyrium in fubftantia vinis immittunt. Bifmuthum 
alii huic addunt , abfque , vel cum taeniis fulphuratis. Alii tin&uram in- 
de parant , ac certa dofi vinis illam immifcent. Diu autem vina haec ho.c 
' modo iiifucata dulcedinem. & fuavitatem fuam non retincnt , fed fpatio 
3 vel 4 menfium illam vel dimittunt , vel tenuia admodum evadunt. Ju- 
bent hinc impoftores,, ut, quantocyus fieri poffit, vendantur. 

V 

Turbse & fymptomata , quae ab adulterato hoc vino moventur , varia 
funt , pro diverfitate temperamentorum , natune roboris , vitae generis , 
quantitatis haufhc , atque contiriuationis. Qui eo (ek ingurgitarunt ni- 
mium^ dolores capitis enormes paffi funt, deliria, furorem quafi mania- 
.c.um , atrociorcmque longe , ac ab alio meri potu nirriio , & ad ebrietatem 

ufque 



DOCIiM. VINI LITHARC. MANCONISATL 239 

ufque haufto fieri folet , diutius muko durantem , pecloris & prxcordio- 
rum gravitatem , dolorcm , tuflim & febrem. Quibus putus hic vel quo- 
tidianus , vel frequentior eft , non tamen adeo Iargus ad inebriationem; 
ufque, illico quidem exinde non laeduntur , fenfirh autem fenfimque va- 
ria experiuntur mala , quse cum ab initio levia fint , neque curant , ne- 
que animadvertunt ; fucceflivc autem dolorem hypochondrii finiftri, ven- 
triculi gravitatem , inflationem & tabem fentiunt : alius robuftior parilcs 
ftomachi dolores , tolerabiles tarfieri fuftinuit , ab initio mox ceffantcs , 
mox redeuntes , dolorem gravativum circa prxcordia , de qiio tamen pri- 
mis annis graves querelas agere noluit ; huic afthma fucccffit pcrpetuum , 
certis temporibus fuffocationem minans , non riifi largiflimis & frequen- 
tioribus cedens venxfectionibus : iritermedio (amen tempore refpiratio fa- 
cilior erat , ita uf operx fu<c vacarit. Crevit autem afthma , pedes intu- 
rnuerunc , evanuit appctitus , corpus a parciore paftu multo fudore dir- 
fluxit , vihurri etiairi gerierofum toferare riori potuit, pedtus aqua reple- 
batur , donec rupto veritriculi pofticam mediam & finiftram pattem oc- 
tupante abfceffu , rion autem nifi poft mortem cognito , fanguineque cum 
fnulto pure rejedo obiit. Alius ab eodem potu frequentiore , non tamen 
exorbitante , iri tormina levia veiitriculi incidit , qux , poftquam fefe ine- 
briaflfet , elapfis poit aliquot horis adeo acuta fuerunt reddita , cum tanto 
ardore , quafi eontinuus ignis ureret in ventriculo , ut vix eadem tu- 
lerit. Febris hlnc acceridebacur continua , cum deliriis , perpetuo ven- 
tficuli ardore , & dolofe certi alicuius fpatii in finiftro hypochondrio , 
( quod prse dextro folet afrlci , ) magnitudine quartse paftis floreni , con- 
ftante ad hunc ufque diem , licet nunc mitior longe fit , per decem jam 
menfes durante. Diu miferam Vitam seger ttaxit, totus contabefcens , 
melius tamen nunc ab aliquo tempore degens. In vietore , qui exitialeni 
& diabolicam hanc artem bene calluit , atque ante duojamluftra, cum 
multorurh nece ac damno , nefcius forfan tum , num adeo maligna fit , 
exercuit , eamque pfjeterito annO 1705. repetiit : iftius tamen tam ferise 
ac feverse Prohibitionis optime gnarus , ac taritam ftragem inde illatam , 
tantaque mala ab ea inducla fuiffe , ( poftquam cognoverunt medici , il- 
lam tot fyrriptomatum caufam effe , & originem , atque hinc in Caupo- 
nes & Oenopolas fevefiffime inquifitum fuit , utut alii transfugae vitam 
falvatint fuam) nihilofecius pagos hinc inde dolo malo permeavit , cau- 
ponibus tincturam fuam , tanquam innocens medium & mixturarn , in fe 
humanis corporibus non damnofam , cum additamento , ni mifseatur & 
bibatur nimium , dolofe , & fub variis fpeciofis prsctextibus dedicavit , ob- 
ftinate extulit & obtrufit : atat ob nefandum id fcelus prseprimis propte* 
vinorum totupliciter commifTam falfificationem & damnofam iftius artis 
diffeminationem elapfo anno capite plexus feclioni publicae (jujfu Serenif- 
ftmi Domini Nofiri , qui fmgulari Gratia in fiudia tot quovis nnno nobis ca- 
davera concedit , atque fuis advehi fumftibm ctirat , quot ah Tpfo fubmijfe 

petun- 



240 Z E L L E R ,' 

fcttmtur i fro qua Ducali Clementia publicax Jpji atque himillimas gratiat 
titcimus , & omnia profpera Tuuto Principe digua vovemus) fubjectus fuit , 
in quo fcquentia fuerunt obicrvata : ventriculus erat inflammatus , potif- 
iimuin m iiniftra parte : hinc omnia vafa capillaria, quotquot ibi cxiftunt, 
turgebant fanguine, adeo inde confpicua , ut ceram illis inje&am fuiifc 
putalfes , abfque taaien corruptione fubftantiae , ejufque corrofione. Iii- 
tciiina cernebantur falya, & quidem tam duodenum cum reliquis tenui- 
bus , quam craifa ; g andulae eorum erant naturalis magnitudinis , seque 
ac iltae m Mefenterio , ut nec minimus in illis tumor vifus fuerit. Vafo- 
rum laSttorum ramificatioues in inteftinis fucco la<fleo feu chylofo tume- 
bant omnes adeo nitidae in toto jejuni ac fere ilei decurfu , ut cujufvis 
ramuli majoris ex dictis inteftinis verfus pancreas Afellii egredientis (qiii 
innumeri func aque ac fanguivehi) origines capillares eodem modo , ac 
vaforum fanguivehorum extremitatum ramificationes mukivariae pef fcli- 
cem alias cerae injeclionem confpicuae egregie videri potuerint , & ultra 
menfem. ita perftiterint. Chylus in illis erat difficulter mobilis. Maleficus 
parum edit , neque ipfo executionis die , neque antecedentibus ; hinc & 
ventriculus & inteftina tenuia chylo & excremcntis obfervabantur vacua. 
Lien erat putridus ea parte , qua ventriculum refpicit ad medium ufque 
corpus fuum. Hepatis (quod admodum intumuit , & ad lieriem ufque ex- 
f orrcclum Fuit , cui etiam adhaefit, ) pars concava colorem habuit lividum 
& coerulcum , abfque tamen corruptione. In aliquibus puhmnum partibus, 
W & \nj?leur.a varia apparuerunt mfiammationwn ftjgmata, 

§. y i 

Caeterum cpmmuuiillma & frequentiflima fymptomata a vino ifto pro- 
•duci fohta fuere cp.^ca convulfiva , tuffis , afthma, halitus ftercoraceus , 
alvi conftipatio , parefis , aftHritis , & tandem convulfiones , quae mors 
excepit segrotantibus dolprnm faevitie confumptis atque emaciatis. Va- 
riant autem ijla , nec opriia pro fubjedtprum aliarumque fupra memora- 
tarutn circumftantiarum yarietate uno modo fefe habent , ut quivis me- 
.dicus prseter confueta & familiaria quoque particularia obfervaverit ; Vi- 
fiarius in £. N. C. Dec. 3. A. 4. obf 100. fi?ec nptavit : Omnes , qiiot- 
quot biberunt , consirici.iouem gu}& £5? comprejfionem , d,olorem , ac ulcero- 
fkffi difyofyionem , (utfibi ipfis yidebatur) ventriculi ac prxcordiorum f>a- 
(iebantur 3 quibus accejjit , ttefcio , qttx colica \j$ circa ventriculum & circa 
umjfilicum , hinc & excre.menta in fcybala cogebantur , conquerebantur mul- 
toties 4e fiatibus molesik , qui tamen nec furfum , nec deorfum ejftabantur , 
excepit pxiora fymptomata vehemens & inanis tam dejicitHdi , gitam urinandi 
conatus £«? temfmus. Urinapeues tin&a erat , ac contiuuo Utrbabatur. Pul- 
fus erat durus & iardus , aqualis tamen , fiavefcebat alj/ugo oculorum , genx 
foUrubsbant, facies catera virorem fudatctwt pr<z fe ferebat , fccefcebat os , 

ac 



DOCIM. VINI LITHARG. MANGONISATI. 241 

ttc voynitnriebant , anxiique infigniter toto temporis decurfu erant , quam an- 
pcietatem adauxit horrida £«? infignis cordis palpitatio. Eadem figna & fymp- 
tomata etiam apud Gockelium &. Jxgerfchmidium reperics. Muiti tamen , 
imo innumeri ab eo l&fi fion fuerunt , utut ad ebrietatem ufque illud 
hjuferint : alii leviter folum. 

$. V I I. 

Excufavit autem lithargyrium in viniseo mangonifatis infigni veiborum 
j&ompa medieus quidam Hafnienfis Seerup. in Triumpho Juo Lithargyria- 
torum, feu difputatione Medico - Chymica eruditilfima fune , mululque 
expeiimentis tam propriis > quam ab Authoribus coilectis referta , qua 
Jaccharum "^ni a Joh. Viclor. Jxgerfchmidii , Medki & Phyfici tum Ul- 
hienfis , nunc Gienge;ifis animadverfionibus in tradatu , cui thulus eft , Der 
in denen durch dte Silberglette beslrichenen Weineii verborgene , vun aber 
e-iitlarffte ^ius , contentis vindicare magnopere allaboravic , atque conten- 
dit , omnia ifta mala a vini hujus potu obfeivata non a lithargyrio , fcd 
ab -j"d potius auftero vini immaturi provenire , infontem "fmum accu- 
furi , ac morbos iftos falfo illi adfcribi , idque cx fequentibus rationibus , 
quas ex difputatione breviter recenfebimus , cum in paucorum manibus 
illa verfetur. Scilicet , quod eadem fymptomata , & quidem colica , qux 
communiilimum conftituit , & a lithargyrio deducitur , ab acido auftero 
vini nondum maturitatem nadli , fint derivanda ; quia ipfe Jagerfcbmidias 
iu afTe&ibus colicis producendis acidum in vino latitans ex Drawzio de 
fcorbuto , Sennerto & Helmontio recenfuerit , & Theodonis Zwingerus iti 
E. N. C. Dec. 2. A. 6. p. m. 497. colicam in juvene cum motibus con- 
vulfivis ex vino nimis acerbo & auftero immodice ingurgitato obfervave- 
rit ; Waldfchmidiiis in monit. medic. colicse habitualis & endemix ex virio 
acido oriundae mcminerit ,• & Boyle de utilit. fimpl. med. p. 162. co- 
licam famulorum textrinae Magiftri copiofis aceti vaporibus in ipfius ope- 
re adhibitis adfcripferit , Wtpftrus hanc integra monafteria invadentem 
ab auftero vino albo in E. N. C. Dec. I. An. 2. obf. 39. deduxerit, 
Alvi conHipationes nafci ob vinorum acidorum vini adftringendi maxi- 
mam fluida coagulantem , ut albuminis ovi a ipiiitu falis , luctis a fuc- 
co limoniorum , -f t0 & fpirhu falis ; inftingere acida vina vim pur- 
gantium , tefte linearum medicarum apellemedico Riedlino lin. med. 10. 
ann. 1697. menf. April. Menfes indc furHaminari 3 tabem provenire ab 
iMo ob denegatam bene nutricndi facultatem , tcfte Galeuo de fucco 
bon. & vit. cap. 2. Oriri artuum dolores ab eodern vino ob vermes 
copiofilfime in eo fcatentes j evincere id omnia medicamenta anticoli- 
w , JiCgerfchmidio fumiliaria , oleofa fcilicet , vinum aduftum , vomi- 
toria , terebinthinata , chalybeaa , cinnabar. & ^rialia , tanquam an- 
thelminchica. Porro, quia J xgerfchmidim ex Diofcoride liihurgyrium ve- 

J>ifput. Medico-Pracl. Toin. III. Hh Rcno- 



24» - Z E L L E R ; 

nenofae naturae efTe dlxit , & quod ex hoc capite di<fta fymptomata pro- 
duccre debeac , illum rejicit, ceu rei metallicae ignaium, quod exinde 
elucefcat , quia ([am materiam lithargyrii ftatuat. Nec admittit a'gu- 
mentationem a fumis vel hujus vel aliorum metallorum , ad eorum na- 
turam venenatam concludere , cum nec vinum , nec carbones , neo 
candelae , nec fulphur venena fint , utut eorum exhalationes vel fuffo- 
cent vel convuliiones pariant. Nec procedcre id , quod referente Borello 
ex nimio facchari ^ni ufu quidam paralyticus evaierit ; & obfcrv.Jiue 
Riedlino maniaca inde contabuerit. Lin. med. ann. i6"9f. menf. Maj. 
lin. 31. cum aliud ilc ufus , aliud abufus , hocque modo optima fieri 
peilima potilnt. Nec cxitium atferre "^ninis obfervationes practicorum , 
e. gr. Timxi de Guldenklee , qui libr. 7. de morb. malign. & vencivit. 
caf. 10. narrat , figulum , quotiefcunque in fictilibus incruttandis occu- 
pabatur , in dolores inteft norum vehementilfimos inciditfe cum prsecor- 
diorum intlgni anguftia & refpirandi difficukate , membrorum trenv>re , 
tocius corporis maxime vero articulorum debilitate. Nec Waldfchmidii 
obfervationes quid obtmere de figulorum quorundam contractura & pa- 
ralyfi , eorumque colore faciei cadaverof) ; & figuli cujufdam uxoris 
archritide , cum ipfe Timnis plumbum ftrenue vindicet , quod cruduni 
& iiuegrum incra corpus fumptum ail dimni inferat, & incommoia haec 
potius a £no ufto , & in pollinem redacto nafcantur , figulifque nil 
horum aecidat , ti plumbi liquore convenienti fubacto & humectato fua 
incruftent fictilia. Denique a plumbo ufto ad vinum lithargyriatum non 
felicius procedere confequentiam , quam a =2=to ^friali ad liquores hy- 
drargyro atfufos ; indeque colligit , tantam noxam male illi attribui ; 
conftare enim , quoad externum ejus ulum illud chirurgorum columnam 
effe , ttti omnes fatentur : ufum eins incernum fatis felicem evincere co 
debciJatos afleclus fpleneticos cx acido oriundos , malum hypochondria- 
cum , phlogofes corporis fubuaneas , colicas a bile seruginofa , fcorbu- 
tos , peftem , quartanam rebellem , pulmonum aliarumque partium exul- 
cerationem , teftibus Ettuuiiiero , Griilmgio , Glanbero , Dol&o , aliis. 
Propinari aquam Saturni verminofis fummo cum fru&u , mortique pro- 
ximos illam rcftituiife , docentibus HarUo , Danfxo , Welfchio. Lepro- 
fos curatfe fpiritu "fmi Haytmannum ; hunc in niania Paracelfi fpecificurn 
fuiffe , atque in gonorrhoea , v iriolis , omnibufque inflammatiombus in- 
ternis optime conducere , tcfte Bateo , d'Avijfon , EttmUllero , & D0U0 ; 
forcunacum Arcaui medicorum llderati , Aniule i 2£alis & ^riahs Dni 
Meuonis MatthLt ; fudoriferi magni Fabri ; optivi hepatici piluLrum myr- 
rhinarum D. Petri Matthi<a fu<.ceiliim faccharo "^ni , aliifque e plumbo 
praeparatis deberi : EitmiiHerum reftituiife aliquoc hyrochondriacos "§ni 
fale. Magifterium t>ni Mynfichti fecretum cife in phthiii , lienis alicdi- 
bus , colica & libidine -£rea. Augerique vim lith argyrii etfluviis iliis 
01is & ([x , eorumque tantam vim eife , ut fpiiitu baturni cum calcc 

(olis 



DOCIM. VINI LITHARG. MAXCONISATI. 243 

iblis morti vicinos reftituerit, multumque in paralyfi , cr.duco & apo- 
plexta prscftiterit Hamnannus. Imo ad nobilitandum lithaigyrium iJi-» 
tjna metalla ^m , cftcm & ^rem in fodinis addere particuias , quae 111 
•arlectibus uterinis , menfiumque obftructionibus illum miririce operari 
faciant. Nec faccharo Saturni obltru&iones alvi poife adfcribi , cum re~ 
fercnte Auton. de Heide in obferv. med, ejus grana 5. cum ocul. 69. 
illas referarint. 

' §. VIII. 

A lithargyriato autem vino orta fuifle hxc mala & cruciatus non (ta- 
tim cognitum fuit a medicis , fed plurimi vel do'oribus rel.cfli , vel neci 
fuerunt dati , donec noltris temporibus ante duo luftra non folum , fed 
& proxime elaplis annis a pluralitate segrotantium , & , quod illi folum 
eorripicbantur , qui vinum biberant , alii non , quibus cerevilicc vcl Syx 
potus ordinarius erat , dcprchcnfum fuit ex vino i(hi provenire. Cojpe- 
runt hinc fraudes & dolos vinofos cauponibus & aurigis olim farmliares 
€11 memoriam revocare , dolia aperire , & varie vina examinare. In fe~ 
<ibus reperiit Gockelim varias fordes vifcidas & tenaccs , ut Yietoris filius 
illa repurgare omnino abhorruerit. Evolv. ejus traclatus , die lYein- 
Kranckhei'! &c: didtus , p. 18- Alii pulverem gryleum , fplendeniem ifl 
illis dcprehendilfe aflTeverant. Ad Collegium Amplilfimae Fscultatis Juri- 
dicx hujus Univerfitatis allatum fuit vitrum , in cujus fundo fcdimcntum 
cemebatur quafi mercuiiale , argentei coloris , & fpecularis nitoris , uri 
Excell. Dn. Prdjidi relatum fuit. De fecum harum fpurcitie , & quid ul- 
terius in iis fuerit repertum vidcatur pluribus Magnif. atque Excell. D, 
D. Harppreihti , Coni. Palat. Cef. PrcfelT. & AntcceflToris Celeberrimi 
Kefponf. Criminal. LXXV. Volum. IV. ubi tota iacti fpecics prolixe 
-defcnbitur. 

§. I X. 

Cum autem non cnivis contingat dolia infpiccre , in hofpitiis prxfertim 
•& cauponariis , partim ab authoribus, partim ex analogifmo aliarum ope- 
rationum Chymicarum , =u=tionum & mutationum Saturninorum cum 
■aliis , varia fuppeditata fuerunt media ad cognofcendum in momcnto fu- 
cum. Wiliifnts a. pharmac. rational. p. 2. f. 3. c. ^. p. m. 471. jam antc 
docuit folutionem lithargyrii in aceto deftillato fa&am ab oleo Tartari pet 
deliquium arfufo in liquorem inftar lactis prjecipitari. Et Joi). Ztvelferns in 
Animadv. fuis in Pharmac. Auguft. pag. 3CO. fo/utiones alwninis & liihar- 
gyrii fc invicem =£3=te , ut ncutrum horum fuas operatiores proprias rite 
exferat. Gockelins juffit infundere ifi vini lithargyriati %uj vcl §lV. 0/. 
vitrioli retfijicatijjhni a guttis 10. ad 11. atque vinum mangonio fpurca- 

H h % tuna 



244 Z E L L E R , 

tum ftatim rurbari , & albefcere inftar feri laclis ftatuit. Eundem mmo- 
•dum Excellentiff. D. D. Rudolph. Jacob. Camerarius , Pr<eceptor & Pro- 
tnotor meus Paterno cultu <ttatem fufpiciendus nobis exhibuic in lectione 
publica fcheaiatifinos vinorum lichargyro infectorum ,- quae mediante fpi- 
ritu vitrioli & oleo tartari per deliquium examini fubjecit, non fine natu- 
ralis coloris in vino immutatione. Ad explorandum hunc dolum in duca- 
tu noftro liquor auripigmenti cum calce viva prxparatus , aut lixivium calc, 
vivx cum auripigmento fuinebatur, cujus guttulae f , 6, 7. vini lithar- 
gyrio fallificati jj. uifufa: non folum inud valde turbarunt , fed etiam co- 
lorcm nigrum & atramentofum ipli conci!iarunt. Solutio tartari cum cake 
viva paulifper calcinati vinum adulceratum pariter turbat & praccipitat, 

§. X, 

AfTufi autem hi modo dicti liquores omnes vel nullam coloris mutatio- 
nem , vel non ingratam in vinis omni maugonio carentibus faciunt, 
Oleum tartari per deliquium vel alius cujufdam Alcali conciliabit colorem 
aliquantulum rubicundum , aut potius fhvefrentem. Di&us auripigmen- 
ti liquor in debita , nec jufto m^jori inftillatus dofi colorem naturalem 
non mutabic ; nec fpiritus vicrioli , aut ejufdem oleum , nec dicla fo- 
lutio tartari cum calce viva , fed vina iiide clara , ficuti ante aifufio- 
ncm fuere, manebunc. 

§. X I. 

Ubi levior iu vino tin&ura, vel parum mangonii lithargyrif. Cquod fae- 
piilime minuitur, & dcbilitatur frequentioribus vinorum tr ijeclionibus ex 
iino vpfe vel dolio in aJiud,) illui neque fpiritus , neque o^eum vitrioli , 
neque folutio aluminis , neque tartari cum calce viva ca'cinati produnt , 
nec iftiufmodi vina , quse vel fuhtiliorem , vel parum t ncturae adhuc con- 
tinent, colores ab eorum inftillatione immutant; econtra folufo auiipig- 
menti ea turbat , uti ab Excelientifl! D. D. MteglingiOj Serenijf. Ducis. 
Noxiri Archiatro Experientijimo ac feliciljhno edoctus fui , qui mihiretulit, 
Amplijjimo Dominorum Archiatromm Coliegio VII. vina fuille expofita , fuf- 
pectu habita , quorum plcraque a dictis fpiricibus & folutionibus plane nul- 
lam in colore mutationem fubierint , ab affulione au r em hujus folutionisau- 
ripig. cum calce viva obfcur oru paululum, & ruhieundiora fuilfe reddita, 
alia magis , mmus alia , prout faepius vel miuus eUuri.ua fner nt, & vel plus 
vel minus tinclurae continue ■iiu , adeoque huic.folutioni auripigmenti cutu 
calce viva in exnmine huius manconii p'us danJnm eife , ac reliquis tecenfi- 
tis liquoribus. Quie autetn vin» vel mu't im liihargyrii admixtun habent » 
aut fufficen em quantitarem ad edulcorationem neCcflkriaiD , il 1 - * quoque 
confbnter diftum a fpirittbus & foluuombus dictis experiuntur mutationcm. 

■ f. XIL 



DOCIM. VINI LITHARG. MANGONISATI. itf 

§. XII. 

Recenter autem paratus hic auripigmenti liquor eligi debct , & fumi 
£d viiiorum horum examina , ii erfectum fuum (crutaroribus exopta- 
tum debeat pracftare. Vetus enim neque in adulrcrato, neque puro ali- 
xjuam mutationem erficiet , in quacunqje atfundatur quamitate: cum e 
contrario noviter fadtus , & in majori jufto doli puro additus fumme 
illud -turbet, colorcmque flavum inducat, qui vel ditficulter , & tardius, 
vel facilius, pro diverfitatc acidi vinorum in fcuimentum flavum prae- 
cipitatur. 

$. XIII. 

Utut autem color tiiger & atnimentoftts infallibile fignum fit vini vel 
lithargyrifati, vel a Saturno infecti : nou tamen iile nequitiam & impo- 
fturam femper involvit & denotat. Nec ab atro colore certae alicujus 
quantitatis vini in v.fe Itanneo detenti , & per di&am. folutionem. au- 
fipigmenti tin&i ad integra dolia licet argumentari, 

$. XIV. 

Deprehenfum efl: , vina tenuia fufpe&a habita & in lagena ftannea a£ 
fervata , atque ultra 3. feptimanas ibi detenta , & qnidem in digeltto- 
nem pofita in loco cdido a lixivio fsepius d.cto calcis vivae cum auri- 
pigmento nullam plane in colore paila (uifle motationem ; diutius au- 
tem retenta demum ibi ab inltallatione ejus in obfcuro rubicundum & 
nigrum abiifle colorem : alterum autem plane non mutatum fuiife. Ea- 
dem vero , poftquam adhuc eifent afperiora, vafi ftanneo commiifa , 
( fucceifu temporis enim vina ifta immatUra aculeos fuos amittunt , & 
tenuia admodum ev.idunt , ) in momento a ftepius memorata folutione 
auripigmenti atramencofa fa&a fuerunt. 

$. X V. 

Rehtum fuir excellentiiT. domino Praefidi ante duo luftra in pago quo- 
<dam htijus diltri&us , Gonnlngen dicto , vinum imma urum , acidum , 
aulterum , valdeque tenue darum e dolio cmiifum , & horas aliquoC 
in canthnro ft.mneo aliervatum intra bieve temporis fpaiium nigrum 
contraxiile colorem. 

$. XVI. 

Alibi fu&um eft ante annum & dimidium , quo vina juflu fereniiTimi 

H h 3 noifri 



2tf Z E L L E R, 

roftri omni cura & folicitudine examinabantur, cum vir quidam 'probre 
alias vit?e & fidei vinum vendiderit , qUod e dolia recenter emifTum cla- 
rum quidem fuerit , aeri autem liberiori diutius expofitum vel in vitro, 
vel in cantharo retentum obfcurum colorem fponte contraxiffe. Jura- 
mento femec obftringere vir voluit , nullum fuis vinis fe mangonium 
immifcuille. 

§. XVII. 

Vina acida , auftera & mordacia nihil lithargyrii habent , & hoo 
ipfo ab omni mala fufpicione fefe liberant & exfolvunt. 

§. XVIII. 

Eadem vina immatura , afpera & acida pura ab affufione folutionls 
hujus auripigmenti nigrum colorem non induunt. 

§. XIX. 

In examine vinorum Iithargyriatorum feces quam maxime exploran ? 
d?e , ignique fuforio fubjiciendce funt. 

§. X X. 

Loco vini ob mangonium lithargyrifatum fufpecli fpiritus ejus , poft- 
quam illius copia amplius haberi non poterat , ab eodem vino deftil- 
«atus , a folutione auripigmenti pariter colorem fubnigrum contraxit. 

§. XXI. 

Potiflima cura mali recentis & primorum fymptomatum confiftit iri. 
vomitoriis , purgantibus , oleofis , lacte diu continuando , terreis ex bol. 
armen. terra figillat. ocul. £o. unicorn. foflil. balfamo peruviano & vul- 
nerariis ; reliquorum , vid. in difp. de colk. paretic. efilept. D. D. Ru> 
dolph. Jac. Camerarii. 



CA:; 



COCIM. VINI LITHARG. MANGONISATI. 247 



C A P U T I I. 

Propcncns varias olfcrz-ationcs & cxpcrimcnta , tanqmm funda- 
vicuta £f principia ad explicanda phanomena eorumque caufas 

rcddendas. 

I. I. 

1 

QUx fint principia atquc elemcnta lithnrgyrii , nolumus ex authoribus 
repetere , quo benevolum leclorem remittimus j fufficiat dixifle , 
ijlu 1 efle progeniem plumbi , atque variorum recrementorum auri & 
argenti, ex quorum coctione & defpumatione , quse mediante plumbo 
fulcipitur, illud emergit , diclis his metallis puris fupernatat inftar fpu- 
msc, cujus intuitu hinc vernacula nottra Silberglette audit. Potiflimum 
crgo , quod continet , a Saturno habet , atque hinc facile in illum re- 
ducitur. Sociantur tamen ipfi , & accedunt variae exhalationes metallicac, 
falia, imperfedtiones & recrementa , de quorum natura participat. Cum 
autem concretum plumbeum fit , ex illius quoque principiis conftare ne- 
mo ibit inficias ; quse autem illa fint , aut an tradita hactcnus fuffi- 
ciant ad effeclus ipfi imputatos demonftrandos , merito quseritur. Si 
chymicos fequimur , communiter in illis deprehendimus , Satumum con- 
ftareex partibus terreftribus , gaudere particulis alcalinis , mercurio , ful- 
phureis autem exiguis. Vid. hac de re SJ)rxd. Frid. Hofmann. in clavi 
fharmaceut. Tachen. Bartyanfen ; & E. N C. D. III. ann. f. & 6. p. 
604. ubi plura deprehenduntur ; acoris h nc expertem illum effe , falia 
acria corrofiva partium corpom externi abforbere , uniceque ulceribus 
opitulari, reliquis omnibus fruftra adhbitis alferuerunt. Pradticos autem 
fi confulimus , concludendo ab affcdibus a Saturninis obfervatis ad il- 
torum principia , unanimi ore tam veteres, 'quam recentiores dicunt , 
refrigerare illum , adftringcre , repellere humores aeftuantes, incraffare, 
coagulare j alii exulcerare , inflammare, & rodere , qualia ab acidis fieri 
experimur. Pracdicantur autem hsec non folum de variis Saturni prsepa- 
ratis, verum etiam de ipfo plumbo , quod neque ignis vim , neque aceti 
corrofionem fuftinuit , ut itaque externo accedenti acido,cui alias iftiuf- 
modi effcftus adfcribi folent , tale attribui nequeat , prout hoc egregie 
patet ex obferv. Fernelii cap. 7. de lnc venerea p. m. 2^7. ubi arthriti- 
cum introducit , cui empiricus quid.im plumbi pulverem propinavit , 
atque fpatio if. dierum fefquilibram fumi curavit , a quo dyfenteria 
crudelis, febri ftipata exorta fuit cum graviifimis non folum ventris, 
fcd etiam ventriculi torfionibus, diflblutione , cruciaiibus , ejufque quafi 

in- 



*48 Z E L L E R, 

incendii internl moleftiffimo fenfu & dolore , ut nec blandiflimurtl tatf? 
tum ferre potuerit j quae ingerebantur, vel in p!umbeum nidorem , ve! 
in mucorem tenuiiltmum verfa mox removebantur , tantaque ructuum 
& flatuum copia edebatur , ut omnia in flatus abire viderentur. AJvus 
claudebatur, appetentia ceifabat omnis, corpus reliquUm icltro foedatum 
erat. Eadem recenfet Jul. Pahnanus a plumbi pulvere in jufculis faccha- 
ri loco ufurpati cum gravifTimis fubfecutis fymptomatibus c. 3. de tnorb. 
cmtag. c. 5. Symptomata haec ab aliis quoque notata , & a Saturninis 
inducta fine dubio occufionem dederunt venenatoribus , parandi ex illis 
vcnena fua lenta , ex quibus famofifiimse tllse aquae vel pulveres con* 
ftant , docente Heuchero in dfputatione fua de mithridate , fijlente pr&fer- 
lationem principis a veueno , refpondtnte Cardiluck) , Erndliwn certo afferere , 
quod lenta illa Gallorum , Italorumque vencno , qualia Poudres de fuccef 
Jion vocantur, Saturninis concretis fuam debeant originem. Novit ille 
operatorem quendam Chemicum , qui in Bohemise confiniis Magnatis 
cujufdam laboratorio prseeil , & juifu illius mukum in exaltandis & mo- 
derandis venenis confumpfit fudoris & operse. Ab hoc vero non femel 
fatente intellexit , ex Saturni faccharo cum additione volatilioris cujuf- 
dam corrofivi parari poffe Ientiilimum vcnenum, quod canibus aliifque 
animantibus propinatum , eadcm infenfibiliter , citra omnia violentiora 
fymptomata , poft decurfum aliquot feptimanarum aut menfium valeat 
enecare. Confirmavit hoc excellentiff. Dn. Pracfes , mihique retulit, fe 
4. iftiufmodi venenorum lentorum defcriptiones vidiiTe, quarum quam- 
libet Saturnus ingrediatur , paucis additis aliis acidis, acribus , in exi- 
gua tamen dofi, ita , ut in quavis Saturnus bafin conftituat. Afferuit 
aiius ex ceruifa diclum la Poudre de fucceffion additis aliis cetto parari , 
ut inde ex coliatione plurium fimilium de illo dubitare amplius non li- 
ceat, rationique admodum conveniens effe pronunctet modo citatus Heu- 
cherus in di&a difput. quia faccharum Saturni (quod in curandis gonor- 
rhitis alias laudabile medicamentum iit , maxima tamen cum cautione a 
medicis praxin exercentibusdandum effe moneat,) fubtiliores particulas 
acido corrofivas habeat , quse cum terrcftribus junclae erofiones hinc in- 
de in vifceribus relinquere , circulum humorum fufflaminare, obftruc- 
tiones producere, atque eo ipfo totum corpus ad marafmum incurabilem 
ac lethalem difponere debeant. In genere vim emeticam cuncta Satur- 
nina habere docet Langitts part. 1. p. 346. in operibus fuis med. Non 
autem folum interne plumbum, aut ejus prseparata adeo periculofa funt, 
fed etiam externe adhibita valde fufpecla , quanquam haclenus , cum 
citra violentiam effe&us fuos prjeftiterint lente , talia credita non fuerint. 
Ceruffa iine ullo difcrimine in inflammationibus , aeftu & intertrigine af- 
perfa fuit $ conftat autem , quod fi diutius loco cofmetici a mulierculis 
adhibita fuerit , cutem illam urcre quafi , eamque rugofam atque nigri- 
cantem reddere! Retulit nobis laudatus excell. D, D. Moglingius , fejam 

bina 



DOCIM. \ r INI LTTHARG. MANCONTSATT. 249 

bina vice obfervaffe, poftquam occafione horum vinorum lithargirinto- 
rum , & notatorum inde tragicorum efFc&uum ac Ixfionum majori ftu- 
dio auimum ad extemum faturninorum ufum atteiubrit , an tuta lint , 
autilun nulum quoddam corpori inferant, de quo antea cogitatum 
non fuerit, fe deprehendiife, iufantem unius anni ir.tertrigine luboran- 
tem fanum abfque prsegrcffa quadam cau^a alia fubito ab ufu cernjja 
extemo convulfionibus mot 'bufque epilepticis fuiffe correptum & extinc- 
tum ; alium robuftum , vegetum & obefum pone aures pariter defluxio- 
nem talcm , ferofam , habentem , cui pariter fuafu alicujus mutiercu- 
fcc cerujjle pulvis infperfus fuit , illa cohibita in motus epilepticos inci- 
diife. De lithargyrio mihi quoque narravit , matronam quandam nobi- 
lem pulverem ejus in rubore faciei , poftquam hic ipfi tanquam fingu- 
lare & certiilimum arcanum depracdicatus fuiffet, in petii ligatum axi!- 
lis bis vel ter de die afperfifle cum prscfentaneo effe&u ; verum exin- 
de fubfecuta fuiffe dyjpnieam , lipothymiam , dolores vagos in abdomine t vo- 
inituritionem & narfeam. Plumbum enim , uti proprium acidum conti- 
net, ita illud in praeparatis fuis valde augetur prseprimis in lithargyrio , 
quod juxta Tachenium in Hippocrat. fuo chymico cum acidis mineralibus 
variis commixtis ex Saturno in tale vertitur ; atque in aceto ejus, five 
tinclura, vel faccharo, vel ceruffa , ad quorum prseparationem acetum 
fumitur, concentratur, & fortiorem vim corrofivam , hincque venena- 
tam magis contrahit ,• quo plura enim falia acida combinantur!, eo acria 
magis illa redduntur & corrofiva, ut in variis mercurii =£btis; ma- 
xime autem mercurium =£rto corrofivo , ad cuius prseparationem fpiritus 
nitri vitriolum & fal concurrunt , ficque omnium venenorum acerrimum 
evadit , elucet. Solvitur autem plumhum & reliqua metalla minus firma 
vel compacla , cfpraeprimis , Saturnus %£ & ■£ , plus vel minus a 
ventriculo seque ac extra illium a fermento Cive liquore ejus gaftrico, 
vel menftruo nativo , plus vel minus acido , falino , ut inde faccharum 
Saturni vel martis in eo productum refultet, quod fapores, rudus & 
exhalatioues afcendentes e ventriculo fatis abunde- teftantur. Hsec fi vel 
copiofiora propinaiUur, aut in jufto majori quantitate exhibentur , ut 
inde copiofum vel faccharum Saturni vel vitriol. c?tis emergat , non 
poffunt non in eo rodere , pungere , vellicare, inflammare , denudare 
ventriculum , cruciatus & tormina , colicam , cardialgiam chronicam 
producere , vaforum conftridiones , & tandem exulcerationes tfficere ; vel 
fi primse viie non libene funt, nec ante exhibitionem purgatae a fof 
dibus fuis vifcidis , facile in vafis capillaribus illa metallica involvuntuc 
a pituita , obftruunt illa , atque poftea foluta pungunt , vellicant , at- 
que dolores ciufantur , ut inde magna cum cautela ac prudentia , etiam. 
Martialia , quorum tamen ufus prx omnibus tutus & fecurus eft , & 
egregiam operam nunquam fatis laudandam <;orpori humano tam in ob- 
(trucliionibus, quam fluxionibus humorum nimiis & cacochymia acida 
Vijput. Medico-PraSf, Tom, III t I i prx- 



tfo Z E L L E R, 

prxftat, adhibeantur , quod faepe laudatus D. D. Moglingius , circumfpeC- 
tus ac fiduius obfirvator uliquoties in difcurfu mihi ineulcavit , & monuit, 
in praxi hxc etiam circa martialia proba attendenda effe , licet cautela 
timida nimis videatur; pracftare tamen, omnem adhibere circumfpedtio- 
nem ac folicitudinem, quam tcmeritate aut incuria mala admictere, quae 
corrigi poftmodum nequeant ; timorem autem non nimium elfe debere, 
ne pariter omittantur , aut protrahantur , quae ufu metallicorum longe 
felicius , citius & melius tolli potuiifent. Huic cautelse quoad martialia 
etiam fubfcribit Lemery dans fon cours de chymie de ferro & martis cro- 
co , pag. 208. ubi monet , ferrum loco chalybis interne fumendum 
effe , cum hic adeo compadus fit ; fieri enim , quod fi ventriculi raen- 
ftruum debile admodum hunc folvere nequeat, aut penetrare , integrum 
eum & indigeftum in ventriculo atque inteftinis manere , ea valde gra- 
vare. ; vel fine effectu cum excrementis rejici ; vel crafliores ejus par- 
tes cum chylo tranfcolari, obftruere vafa anguftiora , ftagnare, atque 
dolores producere acutos ,• aut fi corpus ante ejus ufum non purgetur, 
itidem fieri pofle , ut in vafis capillaribus materia vifcida infarctis ftag- 
net , inflammationes producat , & dolores : vid. eod. cap. p. m. 204. 
Vitriolica enim illa non fine adtione fua , h. e. rofione in corpore ma- 
nent , nec falia quiefcunt ; hinc & Siemens in difput. fnb prafid. Hof- 
vianni habit. de metaUurgia morbifera meminit, Krugium ipfis dixiffe, illos, 
qui Schmalkaldi<t acuendo & poliendo ferro inferviunt, refpiratione an- 
helofa corripi , vulgo der Schleiferkfanfyeit. Quo copiofiora itaque illa 
vitriola vel acriora ingeruntur in corpus noftrum , eo majus damnum, 
noxam atque periculum inferunt. 

§. I L 

Acida vegetabilia grata licet & amica corpori noftro fint moderate 
fumpta , fulphur compefcant, ne exorbitet , & ut exorbitans quiefcat, 
faciant , imo putredini refiftant ; haufta tamen in nimia quantitate , a- 
criora prseprimis, & afpera magis lsedunt pariter, nunc magis , nunc 
minus , pro diverfitatc fubjectorum , temperamentorum , conftitutionum, 
roboris , aut paflionum , quibus obnoxia funt corpora, ut abunde illud 
ex variis obfervationibus conftat in fcorbuticis , hypochondriacis , epilep- 
ticis , arthriticis , colicis &c. Tutiora tamen longe funt ad 4" ^ a m i- 
neralia , tantamque noxam non inferunt , aut furorem exercent , quan- 
tum illa movere folent , five in fluidis fint , five folidis partibus ; utraf- 
que enim haec deftruere conantur , earumque fubftantiam & figuras im- 
mutare , & refolvere; conftant enim rigidioribus acuteis , quibus fe in- 
figunt fortius, pungunt acutius , vellicant acrius , contrahunt validius 
& conftringunt , humores cpagulant magis , & inflammant , imo difle- 
cant & difcindunt, atquc hic interitum partis citius efficiuiit. Ut ex- 



DOCIM. VINI LITHARG. M ANCONIS ATT. 2ft 

periamur divcrfitatcm adionum -[■• fimplicis & lithargyrifati , infu» 

dimus cani jcjuno aceti accrrimi, linguam narefque ; fummc (ciiciuis ^iij. 
lemis illico poft infufionem perccpimus murmura, canis conabatur ex- 
ipuere -j- . iu orc reliclum , aut fiporcm variis motibus cxcutcre ; di- 
miifus a nobis mox titubavit, & rejicit fpumam , quac jam ab injeclio- 
ne aceti in ore confluxit , atque ftatim ab immiffo -f to difficulter re- 
fpirare cccpit , & fonore , latibula qusercns , ubi quiefcere poiiet ; prae- 
ter hxc autem nec ejulatibus aut mot.bus , aut conatibus vomcndi ncc 
tormina , vel convulfiones oftendit , nifi quod quinquics vel fexies fpu- 
mam , feu mucum , qui ipfi fcmper in ore hsefit , ejecerit , doncc ho- 
ra tertia poft infufioncm fpirare defiit, rejedla prius fpuma cruore pa- 
rum tindta. In diffeclo poft deprehendimus ventriculnm naturalis & al- 
bicantis coloris abfque ullo inflammationis figno, dlftentum autem ali- 
quantulum & contradum ; cx aperto mucus tenacior & fpumofus ef- 
fluxit , alius tamen & vifcidior , ac ex ore prodiit ; nullibi nifi circa ori- 
ficium finiftium feu pylorum fuperficialiter & intus folum rubuit ; in re- 
liquis ejus partibus naturaliffimum vidimus colorem abfque ulla ruboris 
& inflammationis nota , quse nec in reliquis vifceribus abdominis , aut 
diaphragmate obfervari potuit. Lobi autem pulmonum inferiores ruti- 
larunt parenchymatis inftar , & compacli , & in fupcrioribus varia in- 
flammationis ftigmata apparuerunt ; potiiTimum ergo , quo laboravit, 
& ab injectione ftatim aceti fenfit , fuit fonora & difficilis refpiratio, 
Noluimus infringere vim aceti concelfo aquae potu , ne in obfervatione 
veri effeClus turbarcmur; alias enim facile ejus , uti omnium acidorutn 
mineralium intus fumptorum violentiam obtundere aqua fontana potuif. 
femus , quod circumforanei & agyrtx bcne norunt , quando arfeni- 
cum alfumunt , epota prius aqua fontana , ne confpiciantur id egiffe , 
aut etiam lade , quo fadlo impune venenum illud deglutiunt , diluendo 
fcil. ac dividendo falia ifta , ne in poros tunicarum ventriculi fe infi- 
nuare, illas rodere , pungere, vcllicare aut difcindere , vel corrodere, 
aut exulcerare poflint. Inlignis itaque diverfitas fuit effeduum ab -f" to 
lithargyrifato , cujus quidem ^j. folum ingeilit Brunnerm , ac aceto hoc 
fimplici indudorum , utut in utroque sequali tempore mors fuccefferk , 
fine tamen inflammatione ventriculi , intejiinornnt , vefic* , aut reliqtio- 
Ttttn abdominis vifcerum , ncc cruoris per infcriora rejectione, nec tanta 
fanguinis in corde concretione aut coagulationc 

§. III. 

Vitriola metallorum cum folutione fulphuris mixta fefe prsecipitarwt 
non folum , fed etiam colorem nigrum & atramentofum faciunt. Su- 
mat quis fulphur , atque cum fale tartari in aqua foluto coquat , ip- 
fifque demum addat vitriolum <?tis, mox habebit liquorem nigrum > 

\ i 2, quo 



»f2 Z E L L E R, 

quo fcribi poteft. Idem contingit , fi vitriol. ■£ vel t> vel Lun. ( de 
vitriolo nobis non conftat , cum pretiofum nimis lit metallum, ut idem 
circa illud experiri non licueric hactenus ; ) cum folutione fulphuris 
mifcetur, idem color atramentofus emergit. Celeberr. D. D. Hennike ,' 
illujirijjimornm dominorwn comitwn de Hohenloe Archiater , vir fingularis 
eruditionis & experientia tam pra&ica quam chyrnica , retulit excell. 
Dn. Pnefidi , fe expertum fuifle , fi lixivium fcoriatum reguli £ii mif- 
ceatur cum folutione vitrioli <^tis , in momento exfurgere colorem atra- 
mentofum , & pulverem fecedere in fundum ejufdem coloris. Liquor ar- 
fenicalis , & folutio vitrioli idem praftant , & infignem ftatim coloris mu- 
tationem faciunt. Ita faepius citatus , nunquam autem fatis mihi laudan- 
dus D. D. Mdglingim narravit , phyficum marbacenfem D. D. Mauchar-f 
tum , virunt eruditione , £5? experientia clarum , in fua relatione ad de- 
putationem vinariam , quam ferenijjimus Dux nofter inftituit ad examinan- 
da vina , inter alia etiam hseG transfcripfiffe experimenta, folutionem vi- 
ridis seris cum aceto deftillato ra&am ; acetum itidem deftill. in vefica 
cuprea; folutionem vitrioli cypr. ,• folutionem $rii viridis Hartmanni ab 
admixtione folutionis auripigmenti cum calce viva nigerrimum contra- 
xirfe colorem. Ratio mutationis hujus quoad vitriolum Saturni patet ex 
Lemery curfu chymico de atramento fympathetico\ quod conficitur ex duo- 
bus liquoribus , aceto lithargyfii , quod invifibilem fcripturam reddit »' 
& altero, folutione fcilicet auripigmenti , quse priorem in momento vifi- 
bilem reddit , quaniprimum ipfi admovetur , etiamfi corpus aliquod crat 
fum interponatur , aut murus interfit, modo charta confcripta fuperius, 
& alia altero liquore madefada inferius ponatur. Vel liber prxlo inciu* 
datur , cujus primse paginse litersc infcribantur , ultimum autem folium 
dicta folutione auripigmenti humectetur, poftmodum 4. 1. quinquies per- 
cutiatur liber , atque prselo fortiter comprimatur , fpatio dimidii qua- 
drantis horx fcriptura illa nigrefcet- Invifibilem autem eife fcripturam il- 
lam aceto lithargirii faclam , ideo , quod Saturni particulse ab aceto dif- 
folutse , fejuncfhe & diftradtoe admodum fint, in poris aceti contcntae ,' 
ab admotione folutionis auripigmenti autem expelli ex illis, prxcipitari, 
revivifcere , & in plumbum reduci , adeoque nigrum fuum colorem ite- 
rum recipere ; celerrime autem nigrefcere priorem liquorem Saturni ab 
atomis folutionis auripigmenti , propter fummam volatilitatem fulphuris 
arfenicalis , quod antea a falibus fixis auripigmenti ligatum erat, nunc 
autem abforptis his a calc. viv. liberatum fuique juris fadlum alias fub- 
tiliflimum, fumma fua volatilitate fcripturam liberam in momento , prae- 
lo aiitem commiflam aliquatitum tardius tingere , nigrumquc colorem 
e^ficere ; percuti vero librum , quo folutio illa melius penetret , pras- 
loque comprimi, ne in auras fulphur volatiflimum avolet ; negleclis 
enim his cxperimentum hoc ultimum non fuccedere. De reliquis vitrio- 
lis five cftis , ^ris , vel J)x idem eit judicium j illa enim participant 

de 



DOCIM. VINILITHARG. M ANGONIS ATI. 2^3 

de ^te , qui paritcr niger eft , hujufque particulx prxcipitatx a ful- 
phurea nlcalina folutione non poffunt non cundem largiri colorcm , qua- 
lem ipfsc continent. 

§. I V. 

Regula chymica univerfalis eft , aciduni & aicaK fe prsecipitare , Civt 
acida pura fint cum alcali puro mixta , uti fpir. fal. vitriol. cum fal. tar- 
tar. five acida pura cum alcalibus imprsegnatis uti fpir. fal. vel vitriol. 
cum folutione fulphuris , vcl auripigmenti alcalifata; vel acida imprxgn. 
cum alcal. imprxgn. ut vitriol. & folut. faturn. cum folutione fulphu- 
ris , vel auripigmenti ; id quod prxcipitatur , aut ad fundum abit , vel 
fal falfum cft , vel magifterium vocatur , varii coloris , nunc albicantis, 
nunc fhvefcentis , rubicundi , quandoque viridis. Qiiotiefcunque ergo 
liquidum, five folutio fulphureaalcalina mifcetur vel cum aceto commu- 
ni ; vel deftillato; vel cum fpir. fulph. vel vitriol. vel nitr. ( qux om- 
nia acida non imprxgnata funt , ) prsecipitabitur in colorem album , fla- 
vum , & rubicundum ; C\ vero cum folutione metallica mifceatur , prse- 
cipitatio ifta nigrum acquirit colorem. 

§. V. 

Spiritus vini recipit quidem intra fe metaliorum folutionem , five 
£. is , five "^ni , & extrahit etiam ex fulphure cum fale tartari mixto 
tindturam fulphuris , uti ex fale tartari fofo, tin&uram tartari ; metalla 
tamen non folvit , tefte experientia. 



C A P U T III. 

Beducens phanomena vinorum lithargyriatorum ex obfervatio- 
nibw 2. Capite enumercitis. 

§. I. 

POfitis fundamentis , quoc experientia probavit hadlenus & firmavit, 
facile eft , omnium circa vina lithargyriata ratione fymptomatum, 
charaderis , & probse obfervatorum accidentium rationcs reddere , at> 
que quod verius fit , eruere. 



1 i 3 §. II. 



2*4 Z E L L E R , 

§. II. 

Non ergo miramur , tot tantafque turbas excitari in phsenomenis pro- ■ 
ductas a potu hujus vini udulterati , deliria , althma , dolores , rofiones , 
ardorem ventriculi , ejus exulcerationes & adjacentium vifcerum , febres, 
tabem , hydropem, colicam parctico-epilcpncam , variafque cutis defceda- 
tiones ; cum ex obferv. r. Saturnina per fua fpicula acida rodant & con- 
ftringant non folum vafa fanguiveha ventriculi, ea coarctent, motum hu- 
morum in eo retardent atque ftagnare faciant; fed etiam nervos ejus velli- 
cent , ut inde citatiori fluxu Cnguis feratur ad illum , qui cum ob vafa ca- 
pillaria contrada , & corrugata , refluere non poteft , fubfiftit ; hinc ardet 
non folum ventriculus , fed & in toto corpore calor febrilis accenditur > 
punctifque nervis ventriculi vicini nervi pneumonici contrahuntur quoque , 
qui lobos pulmonum , quibus inferuntur, pariter conftringunt , vi obferv.2. 
atque clrculum fanguinis impediunt & inflammant plus vel minus , nunc in- 
ftar parenchymatis , nuncftigmatum forma, raeifque ingrelTum fufficientetn 
impediunt , ficque afthma producunt. Delatae poft pamculae hx acidae Sa- 
turninae ad fpiritus animales, qui fecundum obferv. f. illos quoque reci- 
piunt , motum eorum turbant , fibras cerebri pungunt , atque deliria ma- 
niaca efficiunt. Hserentes iti ventriculo atque inteftinis particulae hx plum- 
bese agunt non folum in tunicas ejus & vafa , fanguinifque motum ibi im- 
pediunt, ut vel abfceflus generetur ; vel rodatur & exulceretur, pro diver- 
fitate copise hauftae , fed fertur vis illa hoftilis quoque ad vafa lienaria , id- 
que eo facilius , cum ingefta in finiftra potius ventriculi parte hacreant , & 
eo magis inclinent , ac ad dextram , eaque pariter coar&at , ut fanguis & 
ibi ftagnare & putrefcere debeat. Vellicant poft inteftinorum tunicas & ner- 
vos tam proprios , quam plexus hepaticos , ut inde non folum cruciatus iftt 
nafcantur, fed etiam obftructis ductibus biliariis bilis in fanguinem regur- 
gitet , totumque corpus tali colore defoedct. Tranfcolatus ad chylum , il- 
lum coagulat , aut tenacem reddit , ut difficulter moveatur , vel ftagnet ; 
tranfvectus ad nervos , punctionibus fuis illos vel conftringit quafi & con- 
torquet, vel ferum circa illos coagulat, utcompreili vel contorti fpirituum 
aniir.alium influxum fufficientem non admittant. TranfmifTus ad mufculos , 
vellicationibus fuis ad varios motus illos impellat. 

§. I..I.L 

Hoc autem mirum eft , quod vir tantjc eruditionis , lectionis & expej 
rientix chymicx , qualem Dn. Seerup ex differtatione fua judicamus ,' 
nefcio quo amore vel ftudio a lithaigyrio contra veritatem , & propria 
fua principia fafcinari fe paflus fuerit , ejus provinciam tanto cum fcrvor e 
contra Dn. Jagerfchmidiuni capere , atque tam prolixe contra tot celebe r « 

rimo». 



DOCIM. VINI LITHARG. MANGONISATI, 2^ 

rimorum practicorum obfervationcs , contra tot fanas de "^ninis fubmini- 
ftratas c;tutclas , lithargyrium defendcre , atque omnia mala , qux hoc 
pcrpetravit , ad vinum acidum unice devolvcre , quo a. fucceffu , vidc- 
binius , atque totam ejus apologiam in tres clafTes difpefcemus , quarum 
ptima vino acido oranes iftas turbas adfcribit. Secunda obfcrvationibus 
contra lithargyrium adduclis rcfpondet ; tertia vero miraculofos effcdus 
ab ufu tininorum tam extcrno , quam interno produdos recenfet. Mi- 
rari a. fatis non poffum , qui lithargyrium ab omni labe & funeftis fuis 
operationibus libcrare voluerit, cum tamcn virum non latuerit obfervatio 
Brmmeri , qui cani aceti lithargyr. 5J. injecit, a quo atrociora fere , ac 
ab ipfo atfciiico paffus fuit fymptomata , quam tamen hiftoriam reticuit, 
cum aceto tantam vim adfcribere non potuerit. Novit pariter obfervatio- 
nem Fernetii , ex quibus & aliis ab ipfo allegatis talia fcribere vel judica- 
rc obhorruiifet. Non negamus ab auftero vino lacdi ventriculum & codtio- 
nes , coagulari humorcs , conftipari alvum , excitari convulfiones, nafci 
colicam , non tamen tanta cum vehementia , pertinacia , tantifque cum 
fymptomatibus & malignitate , ac a "^ninis. Quis n. unquam obfervavifr 
a potu vini immaturi acidi tantas inflammationes , excoriationes , exul- 
cerationes &erofiones, & tam fubitaneas , quales ab -|" t0 lithargyrii vi- 
nis immixto inductae fuerunt ? Conftat , viciniam noftram , ubi alias 
montes lachrymantur -f" turfl > & iftiufmodi vina immatura & acida per 
plures annos , imo luftra ab incolis & militibus largiter haufta fuerunt, 
ab omnibus tamen hifce fymptomatibus pcnitus liberam fuiife , cum a 
fuco quoque libera fuerit ; immo in ipfa hac noftra civitate , quae ante 
duo luftra truculentia hac tantum non oppreifa fuit , poftquam fraudem 
hanc plurimi tam vietores , quam caupones recte quidem exercuerunt , 
omnes ifti , quia a cauponibus vinum vel non emerunt , vel in eorum 
icdibus non biberunt , a torminibus & cruciatibus hifce immiines evafe- 
runt , licet eorum domeftici per aliquot annos aufterum & acidiffimum 
hauferint vinum , ut acidius guftari vel dari nequeat ; aliis interea , quos 
dulcedo inefcavit , mifcrrime patientibus , aut enervatis elumbibus reddi- 
tis , pendulis artubus & refolutis incedentibus , aut neci traditis ; pluri- 
mi enim miferrime perierunt. Qui e. vini acor accufetur , tanquam uni- 
ca caufa horum malorum , & lithargyrium five faccharum "f>ni excufetur 
nonvideo, cum tamen ipfe nimium ejus ufum non abfque ratione peri- 
culofum dixerit. Eadem res eft , acido vino unice adfcribere vclle omnia 
hxc mala , ac fi quis fcorbuticum propinato vel arfcnico vcl $f— t0 cnr - 
rofivo enecaifet , caufam autem mortis falibus acribus fcorbuticis unice 
attribueret , e contra arfenicum vel $=2=t. corroiivum ad mortem infe- 
rendam plane nihil egilfe , diceret. Acetum illud acerrimum , cutem etiam 
rodens , quod juxta obfervat 2. in triplo majori quantitate infufum fui? 
cani , ac -f*t. lithargyrii, triplo mitiora & pauciora fymptomata induxit. 
Iufignes quidem turbas , dolorcs , tormina motufquc convulfivos movent 

alias 



2?6 Z E L L E R ," 

alias vermes , quos in vinis immaturis & acidis accufat ; cum autem ipfe 
cum Fanarolo plures in generofioribus & exinde parato -f* aflerat > non 
video , quo jure illis funefti hi effe&us attribuantur , cum ncmo hactenus 
generofius vinum accufaverit, Cumque igitur clariffimus vir rejieiat argu- 
mentationem a morbis metallurgorum ab effluviis & exhalationibus metal- 
lorum, ac variorum eorum prseparatorum , plumbi fcil. ufti pulvifculis & 
atomis , aut a nimio facchari Saturni ufu natis , ad ipfius vel plumbi vel 
aceti lichargyrii naturam acidam & venenatam , non videmus rationem vcl 
dubitationis vel negationis , cum ipfe norit ex Tachenio aliifque , ex plum- 
bo cum acidis mineralibus variis commixtis lieri lithargyrium , & ex hoc, 
vel cerufTa, vel minio mediante -\- to parari faccharum Saturni , adeoque 
inhis omnibus acidum efTe concentratum; colligere potuit ex Fernelio & FaU 
mario , ex ufu plumbi , ejufque pulvere copiofum in ventriculo fuiiTe edu- 
dtum vitriol. Saturni. Novit quoque tam a crudo , quam ejus prxparatis 
live cxterne five interne adhibitis nata fuifle eadem circa ventriculum & pul- 
mones fymptomata , rofiones, inflammationes , tormina, tremores & pa- 
ralyfin. A quocunque igitur metallo iidem femper & Ipecifici effectus pro- 
fluunt , & fymptomata , quse ab ejus effluviis , exhalationibus , praepara- 
tis, atomis & pulvifculis produda fuerunt, illa vel unius ejufdemque erunt 
naturse , vel ex ejufdem principiis & particulis influxerunt & egerunt. A 
plumbo autem crudo eadem notata fuerunt fymptomata , ac ab ejus pracpa- 
ratis. E. iifdem agunt principiis & particulis , & erunt ejufdem naturae & 
eflentiae. Ab afperfione n. lithargyrii juxta obferv. I. produdum fuit afthma, 
conatus vomendi cum torminibus &c. a pulvere Saturni in jufculis loco fac- 
chari fumpti graviilima nata fuerunt fymptomata , qualia in fodinis expe- 
riuntur foflbres ; qualia palli funt , qui vinum lithargyriatum biberunt ; cur 
E. non liceat argumentari a fymptomatibus metallicolarum & figulorum , a 
fumis , efHuviis , atomis & pulvifculis Saturni infpiratis natis , & ab ofil 
lacchari Saturni largiori productis ad fymptomata a vini lithargyrio adulte- 
rati potu nata, & alferere , illa non ab ejtis acore , fed lithargyrii particulis 
acidis corrofivis orta fuifle. Quod attinet 3. miraculofos ejus effcctus in 
morbis periculofiilimis praeftitos , ut rem brevibus expediamus , ipfi obji- 
cimus , quod Daniel Lv.dovici in pharmacia fua diflertat. 1. cap. de roboran- 
tibus temperatis & infrigidantibus habet ; quoad internos Saturninorum 
ufus , vim Anti^ream quidem hic admodum claudicare , attemperantem ve- 
ro vix decimo ferventiorum hypochondriacorum , aut tabidorum quadrare, 
phthificis autem perparum conferre , fepe dejectos horum omnium ven- 
triculos magis pervertere , paflim deprehendimus,- & de tindura antiphthi- 
fica paulo infcrius , illam utplurimum infidam efle ; fpiritus ejus ardens , 
quemadeo extollit, nil nifi fpiritus -f-ti eft, tefte Ctwrras Chytn. pag.340. 
Et fic de reliquis. Omnes hinc practici , quotquot funt , parci admcdum 
funt in prscfcribendis eorum pneparationibus , nec, nifi ultima urgeat ne- 
ceffitas , in nimio «cftu morborum ad temperandum illum progrediuntur , 

in 



DOCIM. VINI LITHARG. MANCONISATI. ff? 

in minima tarocn dofi. Et licct fingularis aliquotics effcdtus ex intcrno ec- 
rum nfu obiervatus fucrit, de quo tamcn adco ecrti non fumus, utut illnm 
ncgare nolimus , non definit tamen eife vcnenum. Arfenicum cnim licet 
nonnullorum medicorum & cnirurgorum unicutn quartanurum aiylum lit, 
& lciicillimc illas fuget ; licet in cancro cxulccrato praeftantius non lit pr;c- 
paratis aiJuncalibus , intcrim arfcnicum manet vcncnum , & Mcrcurius 
corrofivus omnium mincralium maximum venenum eft, ctiamfi chirurgi 
illum immiiceant aliis -°~ii s£it. in cura luis °-ae & externc quoquc feliciter 
adhibeant. Cecinit h. triumphum antc victoriam Dnus Seernp , ncc curru 
videmus, uti loquitur, triumphali cmiiiere triumphutorcm fuum lithargy- 
rium. Manetenim venenum, & ex eoparanturfamofillimailla venenalen- 
ta. Ncc truculcnciam liujus vencnofi potus lithargyr. minuit, non omnes 
-eo lidos luiiJc , quod in dlis foluru obfervauim fuit , quibus vel aquas potus 
ordinarius fuir, Ji.mcque mox , poltquam largius illud hauferunt , fupcrbi- 
feeruut , durioribus laboribus allueti, & fimplici dircta ufi fuerunt > vel uti 
Excell. 1). l). Camerarius in cirata difput. loquitur , quo dclicatior eft tin&u- 
u i quo dolis cjus minor , ufus parcior & infrequentior. 

§. I V. 

Mutationcs colorum viirorum lithargyr. ab infufisdiclis liquoribus facttf 
depcndcnt a liquoribus pracipuantibus, & folutis vino additis , horumque 
coloribusj &quidcm niger & atramentofus abinltillationc liquoris auripigm., 
fulphure ejus alcalino & vitriol. Saturni. juxta obfcrv. 3. Rubicundus, fla- 
vus , oblcurus, vei albicans, uti ih ladte virginis a dichs iltis alcalinis Si 
acidis. Nota E. chara&eiiftica prsefentis lithargyrii in viniseft , quod ab af- 
fufione di&orum hquorum congredientium alcalinorum & acidorum turben- 
tur vi oblerv. 4. & vel nigrcfcant, vel albcfcnnt , aut obfcure rubefcant, un- 
decunque illud accerfent ; (ive cum -}- t. lithurgyr. , five ab ipfo vini in vafe 
(tannco detenti acido abrafe, quod facile fit , fi ftanno multum plumbi in- 
hxrct , vinumqueaufterum admodum eft> quo acidius cnim vinum eft , eo 
citius abradit particulas Saturninas, cotardius, quotenuius; vappidum 
cnim vel nimistenue, quod fpicula fua dimifit, difficuter vel plane non 
pcnctrat. Emiifi E. e dolio certa vini quantitas in vafe ftanneo aifervata ab 
inftillatione folutionis auripigm. nigrefcit, falvo lithargyriique experte inte- 
pro dol.o. 

§. V. 

Non n. fuccedit expcrimentum , nec mutatur color vinorum lithargyr. \c- 
viter tin&orum prxprimis, nili folutio auripigmcnti recensfif, particu^se cnim 
cjus fulphurejc, qnse volatiles admodum funt, avolant potiflimae. Recens a. 
leviliimam etiam tm&uram prodit, (quod neque fpir. vitriol. precftat , nc- 
que fj>ir. aluminis , aut cjus folutio, vcl etiam falistartari (tanquam tenuia 

IMJput. Medico-Pmcl. Tom. III. Kk ni- 



2<>8 Z E L L E R , 

nimis , non concentrata) propter fummam fulphuris fui volatilitatem, quod 
in momento omnes vini atque tinclurae partes penetrat juxta obferv. 3. ed 
turbat & praccipitat. Praecipitat quoque di&a hjec folutio auripigm. in (uhH- 
ciente quantitate vina immatura & acida , auftera ; alcali enim calc viv. & 
acidum vini agunt in fe invicem , atque fe praecipitanc , non autem in fedi- 
mentum & colorem nigrum , quia nultoe particulae metallicx ipfi infunt. 

*. V I. 

Feces vini fenfibus externis atque igne examinand?e funt, quia particulie 
Saturninse ab eo fecedunt ad fundum , & hinc vel gryfeae funt, colorem li- 
thargyr. naturalem referentes ; vel fplendentes & fpecularis nitoris , ob ad- 
mixtam & a tseniis fulphuratis accedentem , aut fine hifce additam Marcafi- 
tam , quse Saturninse naturae eft. 

§. VII. 

Color fpiritus vini a lithargyrifato deftillati atramentofus ab affufione li- 
quoris auripigm. contractus non provenit a particulis Saturninis in vino exi- 
ftentibus, atque cum fpiritu progredientibus , quod non fit, etiamfi centies 
deftilleturtefte Zwelfero in animadv. in pharm. Anguji. dela&. virg. fedoritur 
a fordibus vitriolicis a noftro vel fupremo veficse cuprea? feceffis , ipfique 
fpiritui in tranfitu accedentibus , quas juxta obferv. f . recipit , non autem 
folvit , metallicse autem partes cum fpiritibus tam facile abfque additione 
nunquam prodeunt. 

T A N T U M. 



JOHAN, 



L X X X I V. 

JOANNIS ASTRUC 

E T 

PETR. LUDOV. MARI^E MALOET 

ERGO MORBO COLICA PICTONUM 
DICTO, VENI SECTIO IN CUBITO, 

Parif. 18. Nov. 17? i, 



K k z 



( 261 ) 



I. 

CErtiiHmum eft, quod vulgari fertur ad;igio , hominem totum na^ 
tura morbum eflc- , cum nulla; fint humani corporis partes , quve 
morborum infukibus non pateant undique. At vero inter caeteras nul- 
fce funt morbis frequentius obnoxiae , quam- ventticulus & inteltinalis 
dudtus , quippe qui , cum fint veluti corporis fentica , tum inialubtctn 
ingeitorum naturam , tum pravam eorumdcm concoctioncm primi, ege- 
rendorumque vitia foli fentiunt & paciaiuur. Hinc Ructus , Naui<;a , 
Singultus , Vomitio : hinc Diarrheca , Dyfenteria, Cholera , Chonlapfus, 
ArFectio cceliaca : hinc dcmum multiplex Dolor Colicus , Stcrcorolus , 
Flatulentus , Biliofus , Pituitofus } ac imprimis ille , quem Piclomaim 
vulgo nominant , morbi gcnus rarum , fed quod rarius non dicas , quam 
periculofius. 

Accuratam hujufce morbi defcriptionem reperire eft apud Francifcum 
Citelium in fpeciali Diatriba de novo & populari apud Piciones dolore 
colico biliofo , quam vidgavit anno 1638- „ Lorum, inquit , corpora , quos 
„ attingit morbus ille , veluti fidere percuifa , ex pnitine repente ftatu 
„ dejicit , pallor vultum decolorat, extrema frigent , languent vires, ani- 
„ mus inquies , corpus anxium , vigilise aiiidnc, lipothymiae , feu po- 
„ tius cardiogmi frequentes, appetentia proltrata , naufea perpetua, ru- 
„ ctus , vomitus, ifque porracex & xruginofx bilis , qui nifi fucce- 
„ dat , fingultus crebernmus mifcum xgrum fatigat, fitis inexhaufta , 
,, ftranguria molclta ; & qux calculum ivepius mentitur ; hypochondria 
„ xituant , interdi.m line tebre, ixprus cum febre -lenta , & quod to- 
,, tius mali caput tft, acutiilimus ventticuli, inteftinorum , lumborum, 
„ ilium, & inguinum dolor excruciat , quas partes interdum fimul & fe- 
„mel, interdum alteram tanturo vehementius exercet, fsepe per initia 
„ prxfertim cum alvi frequenti, fed non ita copiofo fluore , fxpius cum 
„ ejufdem ;.dftrictione. Mox propagante fe veneno , aut faltem humore 
„ acri a materia morbifica fufcitato , humeri, mammx , totumque pectus 
„ velut aculeis vellicantui , purguntur , lancinantur ; modo vero 
„crura & os facrum : nec defunt, quibus plantarum dolores crudeliifi- 
„ mi , motu illaefo , ventris dolores fequantur. Et poft tot xrumnas , mi- 
„ rum dictu , xger jam melius fecum agi credens, ventris quippe do- 
„ loribus utcumque remttemibus , brachia & pedes rtfolvi perfentifcit, 
„ & ill.im , qux totos infufa per artus mokm agitat , vim frangi per- 
„ cipit. Cubiti & manuum , nbiarum & pedum motus perit. Hanc pa- 
,, ralyfim , feu parefim , prxcedunt aliquando epilepticx aliquot convul- 
„ fiones. . . aut plurium horarnm cxcitas. . . Qui vero a tot , tantifque 
1, rnalis diligenti cuunuum opeia , iupeiiunt, diutius lecto affixi, & par- 

K k 3 „ tiura 



262 J. A S T R U C, 

„ tium omnium, infra caput , paralyfi, aut faltem parefi afTecli vires 
„ paulatiru recuperant, & poft aliquot menfes , fua artubus vi aliquan- 
„ tifpcr reftituta , per vicos veluti larvse, aut arte progredientes fta- 
„. tuce , pallidi, fquallidi , macilenti identidem confpiciuntur „. 

Giaviflimus ille morbus plerumque fporadicus eft , ut ex obfervatio- 
nibus non paucis , quae apud medicos pailim occurrunt , intelligere eft, 
& ut a nobis plus vice fimplici obfervatum fuit : aliquando tamen, fed 
raro , etiam epidemicuS- Sic eum anno 1572. inter Piclones , gentcf- 
que Pidonibus finitimas epidemice graflatum efle narrat Citefius laudato 
\\1Q0 : fic Damnonios in Anglia morbo eodem populariter affeclos fuifle 
anno 1724. affirmat Joannes Huxham in peculiari traclatu , quem pu- 
blici juris fecit Londini anno 1739 , & in quo proftat non difpar mor- 
bi defcriptio: 

In eam opinionem inclinafle videtur Citefius (a) morbum illum no^ 
vum efle , & anno 1572. circiter inductum : quod quibus de caufis iu 
crediderit , vix poflumus fatis aflequi , cum bona fide confiteatur ipfe 
antiquitus obfervatum fuilfe non modo a(b) Paracelfo, (c) Langio, 
( d ) Fernelio, (e ) Hollerio, (/) Erafto, (g) Droeto, ( h) Cratone, 
fed etiam ab (i) Avicenna inter Arabes, imo vero inter Gtsecos a (^) 
Paulo Aegineta , a quo diferte defcriptus eft. Sed quomodocunque fen- 
ferit Citefius , certe cowftat id morbi genus , & ante &. poft Citefii ?e- 
tatem , in variis Afise & Europae regionibus rarius , frequentiufve obfer- 
vatum fuifle, ut fidem faciunt apertitfima quamplurium medicorum te- 
ftimonia *, qu3e vel ideo diligentius recenfere vifum eft ad annum uf. 

que 

* 11 30. Halyabbas , theoric' lib. 9. 1430. Johannes Michael Savonarola , 

cap. 8- de paralyfij & capit. pra&ic. tradt. 6. cap. 16. rubr. 

. 27. de colica. 21. 

141 2. Nicolaus Nicolus. ferm. f. 1480. Johannes Arculanus in pract- 

tra&at. 8. cap. 40. Item ferm. 3. med. apud Forefium. 

cap. J. 1496. 

( a ) Ubi fupra cap. r. 

(b) Undecim tracl. anonymor. tract. 4. de collca : Jtve vot. 1. p. tfjo. col. a, 
edk. Gtneveiifis. 

(c) Lib. 2. epifl. 55. 

( d ) Dc morbh lib. 6. cap. 10. 

(e ) de morb. innrn. lib. I. cap. 4T. de colico dohre. 

(/) Lib. 4. difpntat. contra Paracelfurn. 

i g ) In confilio novo de peftilentia , cap. f. ,, 

(h) Confil. 10. cs? »*• tflft 1- 6? 4« 

(i) Canon. lib. j. fen. 2. tradt. 1. cap. z. dt faraljfi, 

Ibid. Fen. 16. trsft. j. cap. 6. Dt Cfiiic.a. 

(*) Lib. 3. capp. 1%. £? 4j. 



E R G O COLIC.E PlCTONUMSc. 2T3 

que 1621. ut tarvto eflficacius abftergcretur nota , inconfiderate , an m.i- 
ligne dicam , facultati noftrae a Salmafio & a Citefio inufta. 

Scripfit 



1496'. Alcxander Benedi&m , pra&ic. 

1/b. 9. cap. l^. 
1532. Johaunes Guiutherim Ander- 

nacm, mannotatione ad cap. 18. 

libr. 3. Pauli Aeginetx ab illo eJiti. 
15^0. Vitlor Trincaveliim, deratione 

curandi libr. 3. cap. 1. 
1550. Leonardm Jacchinus , in no- 

num Rhafis cap. fl. de colico 

dolore. 
1553. Volcherm Coiterus , in libr. 

obiervat. anatomicar. & chirur- 

gic >r. 
15 60. Johaunes Feruelim , lib. 4. de 

Febribus cnp. 10. 
1573. Fraucifcm Valleriola , lib. I. 

obferv. 3. 
157^. Guilielmus Ballonim , confil. 

medicinal. lib. 3. confil. 70. 
1^77. Thontat Jordanus , de lue 

Moravica. 
1 <; 80. Johannes Crato a Krafftheim , 

confil. lib. 5. confil. 21. £5? lib. 

4. epiftol. rt^ Thomam Jordanum. 
1580. Pe/m Monavim, lib. 2. epift. 

pag. 51^. 
1590. Johannes Cofi&us, annotat. in 

cap. 2. tradt. 2. fen. 2. lib. 3. 

Canonis Avicennx, ab illo editi. 
1594. J//^i» Ffu/JKi ,junior , de cu- 

eatione membratim. lib. 9. c. 26". 
1^96. Petrus Forefius, obf. lib. 10. 

obf. 82. in fcholiis. Et lib. 21. 

obf. {. /w fcholiis. 
1598. Cafparus Hoffmannus , Iib. 3. 

conftliorum a Scholzio editorum. 
1598- Laurentim Scholzius , /w cow- 

yj/iw medicinalibus variorum medi- 
corum qux , co/feg7/ £•? f^/^zV. 



1600. Jahannes Hierftnymus Vuhe- 
riniis , de curandis morbis, c. ^f. 

1 600. Hercules Saxonia practic. part. 
1. cap. 10. Et lib. 3. c. 2f. 

1601. Ahxander Maffariiu , prj<ftic. 
1. I. c. 16". 

1602. F<?//x Platerus praxeos medic. 
lib. 2. c. 2. 

1606. Jofephus Quercetanus, Tetrad. 

graviif. arFectuinn c. 23. De pa- 

ralyfi. 
1609. Johaunes Scheuckim a Graffen- 

ber% , obf. medicinal. lib. 1. de 

paralyfi ex colica , & 1. 3. de coli 

dolore. 
I609. Gafpar Wolphim, apud Schenc- 

kium, lib. 3. <& cnli do ! ore, nbf. 10. 
i6"o9. Jacobm Oethem, apud Schenc- 

kiura , ibid. 

1609. Johannes Francifcm Hildefim , 
ibidem. 

16 10. Zacutm Lufitanm , de medi- 
cor. princip. hiftor. 1//». I. hift. 

1 6 f 3 . Gregorim Horfiim. obfervat. 

libr. 2. obf. 16. & libr. 4. obf. 

•3- Ef? problemat. therapeutico- 

rum decad. 2. gw<*/?. 8- 
161 3. Cornelim Thaurerm , apud 

Horftium lib. 4. obf. II. 
161 5. Theodonts Collado , de fpalma- 

tis medicis , cap. 79. errore 3. 
1618- Carolm Pifo , obf. & confil. 

fed. 4. cap. 2. 
16" 1 8- Johannes Klopfingerm , difput. 

a Genathio colleclar. decad. t. 

difp. ?. 
1621. Epiphanius Ferdinandus hiftor. 

35. fol. 10 J. 



2S4 J. A S^ T R U C; 

Scripfic hlc (a) quidem P. Miloncm , Pi&avienfern medfcum r ^, cum 
„ Henrici Magni , felicis memoriae Regis Chriftianillimi , primarius me- 
„ dicus eflet renunciatus , jamque eo nomine medicin-im Lutetiac faceret, 
,, in aliquot aegros hoc morbo implicitos iucidifle, quos non ita eo lo- 
,, ci adhuc obfervatos pluribus medici? , quafi exprefla colicorum piclo- 
„ nicorum exemplaria, indicaflet. „ Ille ( b) vero narrat , „ vidiffe fe 
„ cum iguorarent Parifienfes medici qualis eflet morbus , qui ViStaviae 
,, colicx nomen habet : primus ipfe eo laborare cum coepiflet Lutetia: , & 
„ novem medici illum inviferent, nullum ex his potuilfe caufam morbi, 
„ quo aegrotaret, ex fymptomatis conject iri , neque nomen ipfius dice- 
„ re : variafle omnes fententiis : unum tandem poft omnes , ab amico 
F ,ad flium adduclum fuifle , Pictivienfem Cardinalis Richelii medicum , 
„ Citefium, qui ftnim, ubi illum vidit, colicam Pictavicam eife pro- 
„ nunciavit, & eum ita curavit , ut paucas iritra feptimanas fanitati 
„ priftinse reftituerit , incurabilem a'iis futurum. „ 

Sed eccui tam credulo fpes illis effe potuit fe p?rfuanjros unquam anno 
1509. quo Milo in Curiam accitus eft , & multo mmus anno 162$. \n 
quem cadit, ut ciriftime , Sa ! mafii aegrota,tiq ; , Parifienfibns medicis igna- 
tam fu'fle colicam Pictonicam , quac jamdudum ante tot medicorum mo- 
numentis celfbrata, & nt de noftris tantum dicamus , quae ind^cata a 
Fcrnelio , memorara ab Andernaco , Durefo , Ballonio, demum ab Hol- 
Jerjo , Droeio & Pifone obfervata & defcripta erat '{ Nemini protfus , 
qui rationi locum dederit : quin potiiis pronum eft inde concluderc in 
Parifienfes medcos iniquum fuifle Salmafium , qui allnta de cfvicae Picl<>. 
nicae antiquitare tefrimonia nefcire non potuit . ut qui v'r eflet muUi- 
fcius ; . iniquiorem vero Citefium , qui eadem ignorare non debuit , ut 
qui medicus eflet eruciitus. Sed haec «$ eV •jrapoJc*. 

I I. 

Ut adeo Iingujarem morbi na^uram e^cpljca^ent medici , mngno con- 
fenfu hucufque tenuerunt omnes in ea co'ica? fpecie 1. Kilis acris & 
mordacis copiam Kaiid cxiguam inreftina multifariam impctere , laceflere, 
& puiigere, unde dolor colicus arox & contumax , qui prinuim implet 
trngocdiae acjkum. 2. Extt-nuatas & i .oriliffimas bilis iilius parriculas non 
paucas , celeri & lubitahea auau /u.sTa^oia-st , in fpinnlem mcdullam rapi, 
ubi compreifioni vcl ubftiuct:oni nervorum vertebralium locum dent , 
unde repentino morb' f*.sTaa-x*iftoiTio-ftw advenit parefis five paralyfis , 
quae ultimum actum ci.iuait. btd ui.animes illi jn his duobus , quae 
funt veluti praecipua rei fundamenta , in varias difcedunt opiniones 11- 

muJ 

( c ) Vbi fupra , c ap. 2. 

(,b ) Ub. Ue unnis cllmaSlerich. p. r 7JI. ] 



E R G O COLICiE P I C T O N U M. &c. zCs 

mul atque rei ratlo figillatius venit expendenda , atque adeo in apcr- 
tam difcordiam brevi recidit fpecies illa aflimutotx concordix. 

Volunt plerique bilcm , quam pro morbi caufa habcnt , in inteftino- 
fum cavo concludi , tbi interiorem illorum tunicam atrociter lancinet : 
putant alii , quos inter, magna nomina , Fcrnelium , Senncrtum, Ri- 
verium numeraveris , bilcm eamdem intra tunicas intcftinorum , aut du- 
plicem Peritona;i & Mefenterii membranam diffundi, ubi penetrantius 
agat & occultius. 

Similiter, nec mlnore anlmorum concertatione, difputatur de viis , 
modove , quibus fiat metaftafis. Sunt qui putent materiam morbificam 
ab inteftinis in fpinam pcr nervos convehi: funt qui venarum ope aJ 
cor, & a corde per arterias in fpinam deduci malint : funt demum qui 
de viis parum anxii , naturae, ut opus fuum exequatur, non Jeeffe con- 
tendant meatus plurimos , oculis quidem minus obvios, fed humori re- 
fluxuro facile pervios , quippe qui jure teneant corpus humanum , ma- 
xime dum vivit , elfe totum <rvp,7rvxv K<zt rvfifittv. 

Sed hafce leviorcs controverfias , ne dicam argutias , parum ipfi cu* 
ramus , ut qui ne duobus quidem prsecipuis cjucdtionis fundamentis mo- 
do propofitis fatis confidamus , ceu minus firmis. Sufpicio enim eft , 
nec vana quidem , fi vera affequimur , falfos effe veteres medicos in af- 
fignanda colicre pidonicsc fede , a qua erroris fpecie palam eft eos non 
fitis fedulo fibi femper caviife. Sic hydropis cymprinitse fedem , quum 
nunc compertum eft in inteftinis elTe, quse coercitis ftaubus prscter mo- 
dum dilatantur , in ipfo abdominis cavo fitam illi efTe putabant, quo 
flatus undique confluerent incompertis & plane latentibus viis. Sic in hj'« 
ft^rica affc&ione uterum , qui a fua fede dimoveri nulla ratione poteft , 
credibant illi per ventrem volutari globi fpecie , imo vero ad collum af- 
cendere , quod hyftericse mulieres fentiunt, quafi inje&o laqueo, fibi 
interdtim prsecludi. Unde conficitur, exemplo facili , potuiffe medicos 
eofdem eadem ofcitantia colicae pictonicse fedcm , caufamque in intefti- 
nis , aut vicinis partibus, quse dolere videntur, falfo quoque ponere , 
fi femel conftkerit & inteftina & partes inteftinis finitimas ab idiopathica 
hbe vacare omnino in ea morbi fpecie, ut certo conftare cenfemus, 5c 
plurimis & graviffimis argumentis. 

I. Quod in ipfo colicsc pidonicse impetu , dum tormina torquent ve- 
hementiilime , venter , five mollis fit ut interdum , five tenfus & convul- 
fus ut plerumque , non contrectari modo , fed etiam premi & conftrin* 
gi polTit fine uila doloris acceflione : unde confequens eft irt:ftina, car* 
terafque partes ventre comprchenfas , quae preifum non fentiunt, cauf?e 
riulli morbincse, qusc illis infit, fubjacere ; atque adeo aegrotos ipfos lu- 
dzficari , quibus partes illae dolere videntur. 

II. Qyod dolor colicus piclonicus nec inteftinis , nec mefenterio , nec 
peritonyeo perpetuo definiatur, fed ultra circumquaque identidem exfpatie- 

Dijpit. Medko-l'ra3. Tom. 111. L 1 tur 



266 J. A S T R U C, 

tur ad thoracis latcra , brachia , lumbos , inguina , intes, crura , tlbiaf- 
quc , quae fingula doloris moilibni crebris , acnbus , folent non raro per- 
cetli , ex quo fit ut quemadiiioaum dolore harumce partium , quantuf- 
cumque fuerit, nulU illius caufe morbifica; praefentis potcft in illis »r- 
gui , fic pari jure nrque dolore compart, qui ad inteftina, vel alia 
vifcera pertinet , comprobari ullo inodo polfic, caufam ullam morbificjm 
in iifdem partibus fubeife. 

III. Qjod dolor in colica pictonica varius , fug ix , temporarius fit ; 
partes Vurias derepente invadat , d-jferatque ; fcdem ex fede mutet pun- 
dlo temporis i huc & illucimpetum faciat , foras , intro , furfum , deor- 
fum,' ad dextram fiinftramvs partem , & ut partes , quas obfidet miftr- 
rime difciuciat , fic partes, unde abit , petfcdte fanas dimittat , ruilla 
fui relinquens veftigia ,• unde pronum eft colligere , ut malum nullibi 
haeret , fic etiam nec mali caufam haerere utlibi ; neqtie enim fieri po- 
teft ut hsereat iiia iis in parcibus, in quibjs malum ipfum non haerere 
certum eft. 

IV. Demum , quod cathartica dolorem colicum pictonum non evin- 
caut, fed potius exafperent: bilem nullam educant, fed ad fummum 
quid paucum muci vel pituitse per vim deradant : unde conficitur bilem 
nullam , aliumve humorem in inteftinis coerceri ; ex quo labefit vu'ga- 
ris opinio : quem nodum perquam difficilem ut expedirent , placuit nort- 
pullis , qui fibi magis viderenrur fapere , comminifci bilis morbum fa- 
cientis fedem efle , non in inteftinis, unde deberet exturbari , fed jn- 
tra inteftinorum tunicas , membrqnafque mefenterii vel pentonsei , uhi 
lateat inacceifa. Sed ne illi graviorem plagam amant accipere , ut levio- 
rem repellant, quippe bilis tam alte defixa , & angufte coercita , con- 
tra vim pOrgantium inaccefla quidtm futura eft , at vero fimul plane im- 
mob;lis & undique conclufa varium & mutabilem dolorem nunquam il- 
latura eft , qualem eiTe dolorem colicum pictonum fupra dictum fuit. 

Hxc fiteneamus, quae quidem non videntur polfe couveli, fubverfo 
fcmel priore opinionis vulgo receptse fundamento , ut ruat alterum ne- 
ceile cft. Etenirn (1 bilis nulla , nullave materia morbifica adfit in in- 
teftinis , nec intra inteftinorum tunicas, mcmbranalve mtfenterii aut 
peritonaci , haud anxie inquirendum cft, qua ratione , quibufve viis ma- 
teria biiiofa ab inteftinis in fpinam transferri poifir. Uige.int ergo illi, 
qwantum voluerint , exempla variolarum & morbillornm reirocedentium, 
aut arthritidis retropulfae. Concedcmus ultro vera hsec metiiftcifi pera- 
gi , fed ea in exemplum duci poffe nequaquam concedemus , cnm ma- 
nifeftum intercedat difcrimen. Eft in vaiiobs atque morbillis , eft in po- 
dagra humorverus, qni cutis puftulas oppleat , qui diftorqueat articu- 
los, quique proindc poifit alio transferri , vcl alio divertere. At vero 
humorem nullum in inteftinis adeffe probavimus in dolore colico pi- 

fto- 



E R G O COLICI P I C T O N U M. &c. 2^7 

«ftonum , atquc adeo hoc in morbo metaftafis ulla fupponi ncc potcft, 
r.cc dcbct. 

Acccdit quod in variolis , morbillis , arthritide, mctaftafis gradarie 
fiat & ccrto tcmporis incervallo , principium , augmentum , ftitumque 
habeac , acquc motuum omnium naturalium legcs tencat. Contra vcro 
metaftafis , quam 111 dolore colico pidonum vellcnt fupponcre , foret 
repentina, inltantanea, fulgure celerior , certiifimis naturae legibus plo- 
niliime repugnans , qux nihil unquatn molirur in inftantij undc col- 
li^ere eft nietaltalim nullam fupponi polfc in colica pidonum , neque 
adeo novam & inopinam faciem , qus; morbo fupervenit, cum in pare- 
fim aut paralyfim defcifcic , ea ratione unquam induci. RtiLt ergo, ut 
oiaiilis antiquorum dogmatis fiye commerttis, qux ruinoia funt , viam 
al'am conemur inquirere, qua tum fingularis morbi natura , tum itn- 
provifus ejuldcm metafchematiimus enodatius explicentur. 

1 I I. 

Utinam tam facile vera invcnire polfemus , quam falfa convin- 
cere ; fed in rebus phylicis quid non fit citius, quam quid fit di- 
>rrimu$. Diccndum tamen dc qintftione propofita , cum id mune- 
ris latio exigat, fed ita uc nihii arfirmemus , quxremus omnia du- 
bicantes , plerumque & nobis dirhdentes. IVlulta quidcm circa caufam. 
colicx pidonicse in animo jum pridem verfab^ntur , quae vuigarem e.x- 
plicationem diifuaderent : ied novam , quam aiierimus , perlualit tan- 
tinn lcqucns.obfervatio , a qua ideo vifum cit rei expofitionem aulpi- 
cari. 

Qiiidam natus annos fexaginta duos concidit ex alto in lumbos gra- 
vi lapiii : hflic dolor, tumor , inflammatio in contufis partibus , cum 
febre & molettia totius corporis , qusc quidem adhibitis medicamentis 
depulfa funt in fpeciem , fed non elifis maii Itirpibus , ita ut aliquis do- 
loris morfus identidem recrudefceret ex cccli mutatione. Quarto deoi- 
jno polt anno accidit ex improvifo , ut xger fibi metiiens dolore affi- 
ccretur fummo, modo in dextro , modo in finiftro larere , fcd frequen- 
tius in dextro, qui varius*, mutabiiis elfet ; qui lenius , graviufve £c- 
viret ; qui Iate difTufus ad mammas furfum, ad umbilicum deorfum ex- 
tenderetur ; qui in fpatium brevius coniradus coftas tantum fputias 
vel hyp(;chondrium occuparet ; qui fociam tebrcm haberet nullam. A- 
<dco lingularis & inopina ma!i facies mirationem fecit non levem : par- 
tes dolentes plurics & a pluribus contredatae , compreiTse funt ; fana 
omnia deprehenfa , nec dolor a preliione quantacumque invalcfccbat ullo 
modo. Adhibita therapeia multiplex, vari.i , ex confilio mcdicorum vcl 
ag-roti arbitrio fiepius mutata , icd incalium cmnia. Tandem a?ger ad 
thcrmas plumbarianas alleg <tur. Ecce , dun iter facit , paralyfi repm- 

L 1 2 tku 



26*8 J. A S T R U C, 

tina corripitur, & in ipfo temporis articulo dolor omnis exceflit. Si- 
mul vero animadverfura eft vertebras lumborum extrorfum protubeiare, 
ccu luxatas incomplete. Verifimiliimum eft iteratis & freque «tionbus 
corporis concuflionibus a fabfultante curru acccleratam eile ipinae luxa- 
tionem , atque inde n uam paralyfim , quae quidem abfoluta fuit in ar- 
tubus inferionbus , fed levior & funplex parelis 111 fphinctere ani & in 
vefica , ita ut alvum tamen redderet nefciens , urinam vero neque nU 
tens reddere poflet fine cathetere. Pervenium eft nihhominus ad ther- 
mas quarum ufus propter novam morbi formam acgroto tanto falubrior 
eife videbatur. lbi nihil non tentatum , potatio , bahieatio , embroche, 
appofitio lurorum , &c. fed onnia fruftranea fuerunt , fi hoc unum 
excipias , quod alvum jam contineat firmius , & urinam reddat , ut lu» 
bet , quanquam paulo frequentius. 

Hinc multa colligimus : I. A cafu in lurrbos, qui olim acciderat , la- 
bem vertebris , vel fpinali medullse contufione illatam fuiife qualemcun- 
que , qux paulatim taclto & lento infarctui locum dedit , uude dolor 
tx cceli mucatione recrudefoens. 

2. Ab illa prima mali labe, qux tacito acereverat , inductum poft 
annos quatuordecim infarclum graviorem, quo principia nervorum lum- 
barium, & innmorum ex dorfahbus , vellicata , puncta , diftracla fue- 
runc multifariam , unde dolor ille mutabilis, qui tunc advenit , acrius 
mitiufve fieviens , & ad hos aut ad iUos nervos pertinens, ut varia ner- 
vorura principia varie moleftabantur. 

3. Ex legibus unionis animae cum corpore dolorem illum fecundum 
nervorum ductus ad partes, quibus extremi illorum fines pfrofpiciebant, 
reiatum fuiife •, unde dolor partibus variis tho^acis aut ventris videba- 
tur infidere , quanquam ipfic ab omni doloris caufa vacuae forent. 

4. Denium , aucta mole invalefcentis infarctus five ftafeos , luxatas 
fuiife vertebras , ac inde medullam , nervorumque principia ita com- 
preifa , ut inhibito fpirituum influxu abierit quidem omnisdolor, at ve- 
ro iimul obvenerit gravis & dirficilis paralyfis artuum inferiorum, cutn 
parefi veficae & fphindteris ani. 

Si ea confe&aria admittantur , ut admittenda erfe putamus , non vide- 
nius qui poifit fequentibus conjecluris alienlils denegari. 

1. In colica pictonum humoris cujufcumque, de quo mox videbitur, 
ftafim feu infarctum fieri in cortice meduliac intr» lumbares vertebras 
compiehenfie , aot in membranis corticem illtim ambientibus. 

2. Humorem , qui ftagnando ftafim feu infarctum parit , adfita ner- 
vorum principia vel pungere & laceifere , fi paucus fit , fed acer , unde 
dolor pungitivHi i vel diftendere atque diftrahere, fi copia abundet, 
fed expers acrimoniae , unde dolor difeufivm i vel pungere & fimul di- 
ftendcre , fi peccet acrimonia llmul & cupia , unde dolor pingitivo-du 

Jl»)ifiyi(i, 

3. Po- 



E R G O COLICJE PICTONUMJc. 2C9 

3. Dolorem inde gcnitum , cujufcumque (pcciei fit , cx lcgibns na- 
turae ad extreir.os ncrvorum hnes , atque adeo ad partes ad quas f.nes 
ilii rcrminantur , debere rcicrri. Quod nccui mirum vi,dcatur , attendat, 
quafumus , ad exempla fimilia , qu?e p.ilfrm obvia funr. S;c quoties ; clu 
cotuund.tur nervi truncus cubito fubltrauis , q > <i ad auricularcm nv.mus 
digitum pertinct, toties dolor auriculaiem digitom tandiu occurat , quan- 
chu permanet trepidatio, quae ictu ncrvo imprcfla fuir in cubito. Sic 
jqui pede vel brachio exfecto, quoties ptmgi, laceifi, diftiahi contingit rcli- 
quumnervi truncum , cujus rami nd pedem vel brachium olim pertingebant. 
iiio cpileptici non pauci qucri folent , acccdente infultu , de aura frigida , 
quae a parte quadam furfum alcendat , cerebrumque impetat., opprimat- 
que ; cum manirlftum fit , fpeciem illam afccndentis aurac frigidae unicc 
deberi iraprelfiotvibus , quae a ciufa morbiBca paulatim in ceret>ro invalef- 
cente gradarie fiunt in principiis nervorum profpicieiv.ium partibus , 
qu is aura frigida videtur percutrere. 

4. Froinde dolorem, quem experitur aegroUis in co'ica piclonum , fe- 
dem ex fede mutate; momento temporis partes varias , propius longiuf- 
ve dillitas, pervagari ; varie accedere vel exccdtre derepente; nulla 
ullibi fui veftigia relinquere; graduque varium , lenius atrociufve facvire ; 
prout in fpinali medulla varia nervorum principia, partibus vicinis vel 
lemotis profpicentia , variol'mpreflionis gtadu majore minoreve , per vi- 
ces ftimulantur : quac variationes , licet in corporis peripheria latum am- 
bitum occupare videantur , intra fpinalis medu11<e clauftra , ubi princi- 
pia nervorum fibi proxime adfita funt , arcto fpatio peragi poflunt, nul- 
la vel minima caufie morbificae trajeclione. 

>. Morbum in eo ftatu aliquando fubfiftere , nec ulira progredi , ra- 
ra segroti felicirate , qui dimidium mali tantum fuftineat , fi ftafis infar- 
clufve fubfiftat iofe caufse morbificae ignavia , aut quod tutus eft , Ci 
humorum eucrafia , firma corporis conftitutioue , vel remediorum cfR- 
cacia refolvatur & difcutiatur. 

6. At vero , C\ mole & amplitudine ftafeos five infa r clus in dies fuc- 
crefcente, contingat medull.im fpinalem arcte comprimi , inde denega- 
to fpirituum ad inferiora influxu artus inferiores paralyticos fieri ; qui 
fummus eft & graviflimus morbi gradus : imo , fi nonuulla nervorum 
principia , fupra comprellionis locum fita, ab eadetn caufa vel omnino, 
vel partim anguftentur, artuum fupcriorum paralyiim vel parefim va- 
rie inde provenire. 

His abunde declaratur nova , quam proponimus , morbi aetiologia : re- 
liquum eft ut ftafeos Cwe infarctus , quem pro primaria morbi caufi ha- 
bemus , natura, fpecies , caufae paulo fufius & enucleatius exponan- 
tur , quod paucis confeclum dabimus. 

ln fumma, itafis llve infar&us omnis , in quacunque corporis parte 

L l 3 fiat, 



270 J. A S T R U C, 

fiat , ftagnntio eft pr?erernaturalis humoris , humarumve , quibus pars 
perluitur. Hinc in fpinali medulla, quam fanguis per arterias , & lym- 
pha per lymphatica v.ifa irrorant , itafis gemina ) janguiuea altera , a 
fanguine ; alrera lymphatica , a lympha ftagnante. 

Stafis fanguiuea in duas alias dividitur pro modo , quo folet invade* 
re ; fi fubito , celeri & violenro impetu , Phlegmonodcs ; fi lento & ta- 
cito progretfu , arter.arum caiuliamentis , in quibus fanguis rueret , pe- 
detentim dilatatis : aueurifmatodts appeilatur. 

Similiter ftafis lymphatica, quie ab infpiifata & hxrente lympha or- 
tum habet , gemina eft : Altera fimplex feu legitima , in qua fblius lym- 
phae ftagnatio : altera compofita feu notba : in qua cum lymphse ftag- 
natione conjun&a eft & fociata fanguinis ftagnatio : & haec pro diverfa 
ratione ftagnationis aiterutrius ad alterutram vel lywphatico-fanguinex , 
vel fanguineo lympbatica nomen obtinet. 

Porro caufeC ftafeos five infardtus in fpinali medulla , a confimilibus 
caufis , quse fimiles aliis in partibus ftafes infardtufve producunt , non 
abiudunt , & debent perinde diftribui in locales & wiiverfales. Locales 
funt, qusecumque lumbis fpecialem noxam inferunt , inter quas nume- 
rari polfunt , lumborum refrigeratio a vento, balnco, pluvia , nive j 
contufio ab ictu vel cafu ; diftorfio a motione vel flexione violenta > com* 
preffio cafu illata m curru vel in turba. karius patent caufis univer- 
fales , quoe toti corpori communes funt, ut finguinis & lympha: fpiifi- 
tudo prseternaturalis , inducla largiore diaeta j vita nimis otiofi ; alimen- 
torum aut potulentorum vitio \ aeris, qui ducitur, pcftilentia; latente 
feminio venereo , ftrumofo , fcorbutico j humore arthritico in retropul- 
fa ve! anomala arthritide , &c. Sed caufx iftiufmodi, quantaxumque 
fupponantur energiae , ft.ifim nullam , nullumve infarctum in fpinali me- 
dulia parere unquam poifunt , Ci labcs aliqua loc.dis non interceiferit , 
quse, licet incomperta , vim univerfalis caufe medullae fpinali fpeciatim 
applicet. 

Qij od G ea probentur qutc afFerimus, confequcns eft, ut morbus nec 
colica nominetur , ut hactenus ; nec inter doiores colicos recenfeatur 
amplius a quibus natura, fede , caufa, curatione omnino diriert ; fed 
appelletur potius rachialgia , nomine magis appofito , quod valet mor~ 
bum mediilU Jjpinaiis , & quod appofite morbi naturam indigitat. 

I V. 

In prsecedentibus non pauca , nec levia attulimus , quse novanr ae- 
tiplogjam. probent .- omilfa tamenduo, quae eidem fidem facere poifunt. 

Alterum , quod ea ratione medulla fpinalis eadem naturae lege jani 
teneatur , qua reliquae corporis partes , quibus omnibus , ut nimis no- 
tum cft , dura morbi necciTuas incumbit. Hactenus illa , quo privile- 

gio 



E R G O COLI CiE P I C T O N U M. &c. 271 

£10 ncfcimus , vifa eft mil!i mmbo , nulli noxac paterc. At nunc xqua 
& communi conditione fuos patietur unvies, fuas feilicet aliedioues , 
quarum timeo ne numcrus magis augeatur , ii ejulclem natura diligert- 
tius introfpiciatur. 

Alteruw , quod admiiia nova hac aetiologia morbi fymptomata, in 
duibus exponendis aqua harrebat olim , poflint nunc fecili opeia expli- 
cari, quod certum veri argumentnm elfc videtur. 

Sic I. Quandiu cundatur morbus, ut cundari folet quoties fit ab 
infardu aneur:fmatode vel lymphatico tarde accrefcente , thiidiu medull.i, 
qux invalcfcentem morbum fentit, & quae in dies tacite magis angu- 
ftatur , parciorcs ipiritus & lentius motos nervis lumb.iribus fuppeditat, 
qui vciuriculo & inteitims profpic unt ; unde, 1 -ibafcentibus purtium il- 
larum fundionibus , anorexia, dyfpepiia , naufea , rudus , fingultus , 
vomitus , cardialgia , vitiofa chyli confedio & diftributio , &c. 

2. Chylo ilhufmodi jugiter aifufo fanguis fit in dies crailior , fpiflior, 
fnimis fluxilis , ideoque cordis motui xgrius , fegniufque obfequitur ; 1111- 
dc faciei pallor , frigus extremorum , languor virium , anxietas , vigi- 
lix , &c. qux funt incipientis morbi prxludia. 

3. At vero fimul ac infardus , qualifcumque naturae fuerit, ad fta- 
tum pervenit, tunc neceife eft nervorum principia fortius premi , di- 
ftrahi, pungi , atque inde dolorem varium excitari, leniorem , acrio- 
remve , qui ex naturac legibus referri debet ad intcftina, ventriculum, 
mefenterium , peiitonxum, mammas , latera thoracis , ilia , inguina, 
crura &c. prout principia nervorum, qux ftimulantur, varie terminan- 
tur : unde dolere vidcntur partes il'x, & tamen vel ipfo dolois im- 
petu contredari & premi polfunt iine ulla doloris acceilione , quippe 
qux ab omni caufa morbifica vere immunes flnt. 

4. Poteithumor, qui infardum facit , fere immotus , vel minima 
faltcm fui trajedione varia nervorum principia laceifere , hxc aut illa, 
quoniam in origine omnia proxime adiita funt : vel quod fatius eft , 
porlunt frteriarum capillamenta minima , infardui interjeda & med'a, 
modo hic , modo illic levi de cauf t fortius vibrare , & appolita nervo- 
rum principia , modo hxc, modo illa , validius impecere. Utravis cau- 
fa perinde futurum eft, ut varia nervorum principi 1 , nunc hxc , nunc 
i!la, ttimulentur : unde dolor varius , mutabiiis, fedem ex fede mutans, 
partes varias invadens , deferenfque , & nulla fui relinquens veftigia. 

<). Per nervos in origine ftimul itos debent fpiritus , ut ex legibus 
ceconomix animalis compertum eit , uberius & celcrius devolvi in par- 
tes varias, ad quas iinguli nervi pertingunr : nnde erethifni fibrarum 
inteftmal um ; tpafmi fphmderum aui &veiicae, & hinc conftipatio, & 
ftranguria , convuliiones mufculorum ep'gaftricorum , diaphragmatis , 
brachiorum, crurum , lumborum , tibiarum j fuccuifiones fpafmodicx 

trun- 



2-2 J. A S T R U C, 

trunci , &c. qux fingula , ut momento temporis ex improvifo fuccedurrt > 
iic etiam detepente excedunt. 

6. Accrefceme ukra modum infardu , accidit tandem medullam ita 
comprimi , ut fpirituum fluxus in nervos infra pofitos inhibeatur : uu- 
de paralyfis artuum inferiorum. Accidit etiam aliquando principia ner- 
vorum vertebralium , qui infarclus loco fuperiores funt , ipfa quoque 
preffionem ex parte faltem pati : unde paralyfis imperfe&a feu paretis 
brachiorum , manuumque. 

Omittimus fymptomata quacdam alia a Citefio recenfita, ut caecitatenl 
& epilepfiam , quod in fporadica rachialgia non obferventur. Arifunt for- 
taife in epidemica , de qua Citefius , cujus caufa , cum latius pateat & 
magis efficax iit , cerebrum occupare poteft. Sed h:ec nunc non cura- 
naus. 

Haud mirum dolorem rachialgicum pro dolore colico vulgo habituit 
fuiffe , quocum in multis convenit , ut qui foleat perinde inteftina , par- 
tefque alias ventre comprehenfas difcruciare , per vices invadere , & tor- 
tninum inftar identidem recrudefcere. At vero fi res diligentius attenda- 
tur , dolorem illum a quocumque dolore colico diiferre palam erit fignis. 
fequentibus. 

i. Quod ufu enematum & eatharticorum , nedum mitigetur, ut co- 
licus folet , fed potius exacerbecur , potiilimum fi acriora iint & mo- 
chlica. 

2. Quod non intra abdominis clauftra contineatur , ut dolores co- 
lici omnes , fed ad mammas , thoracis latera, inguina, ilia , crura , late 
extendatur. 

3. QiJod in fummo doloris impetu partes , quse dolere videntur, norf 
modo contreclari , fcd etiam premi poifint & conftringi fine ulla do- 
loris acceffione , quod decretorium eft , nec in ullo dulore colico un> 
quam obfervatur. 

Magis dubia eft & pauto incertior dignotio variarum doloris rachiaf- 
gici fpecierum , quam tamen conjecturis fequentibus alfequi poifumus. 

Si dolor acutus fit , celeriter invaferit , acgrotum afficiat , qui juve- 
nis fit & temperamenti fervidi ac fanguinei , febremque fociam habeat, 
continuam, tertianam, lentam ; opinioni locus eft morbum a ftafi phleg- 
monode dependere. 

Contra vero, fi dolor remiffior fuerit , morbus lente accefferit , argro- 
to accidat, qui fenex fit & tempcramenti pituitofi, nullamque febrem 
adjunctam habeat ; argumentum eft morbum a flaii aneurifmatode vel 
lymphatica induci. 

Quod fi figna medium quiddam teneant , haud vana fufpicio erit mor- 
bum utriufque caufse participem eife , & a ftaii fanguineo-lymphatica, 
vel lymphatico-fanguinea ortum ducere. 

Haud omittendum humorem arthriticum, qui in arthritide anomafa 

aut 



£ R G O C O L I C j£ P 1 C T N U M ftc. 273 

aut retrograda , & fcorbnticum , qui in fcorbuto vago rcmcant in fan- 
guincm , poife periiule ac ln reliquas corporis partes , fic ctiam in me- 
dullam luir.barcm , vcl in intcftina deponi : fi prius , ficri rachialgiam 
arthriticam vel fcorbuticam , unde dolores rachialgici colicos pro more 
nrcnticntes , Si poiterius , colicam arthriticam pariter aut fcorbuticam 
induci, unde dolorcs colici veri ; qusc quidem afFcctiones natura & cauGV 
ita ufhnes funt , fimilcfquc , ut minus cautos fefellerint fkpius , icd 
t»u. s tamcn diitinguere tacilc cft ex diclis. Si venter, cum maxime do- 
let , vel dolcrc videtur , prcmi poiTit iine ulla doloris acceiTone , do!o= 
res funt rachialgici , quorum caufa fubeft in medulla , & quibus peri- 
culum cft ne paralyiis fucccdat. Si contra dolor ventris prellione gra- 
viter intendatur , dolorcs funt vere colici , quorum caufa refidet in vcn- 
tre , nec in par-alyfim unquam evafura eft. 

In rachialgia multa concurrunt , qux morbi gravltatem denuntiant. 

1. Dolor atrox agrotum f:re perpetuo torquet & excruciat , ac per 
yiccs repentino impetu exacerbatur , a quo nec quies , nec remiilio. 

2. Pervertitur naturalis alimentorum appctitio, concoctio , cgeftio,- 
unde malorum ilias. 

3. Anomala fit circulatio fanguinis ob crebras validafque convulfio- 
nes , quibus pleracque abdominis partes fuccutiuntur j & fpafmodicas 
conftiicliones y a quibus cor ipfum non immune eft. 

4. Quod peiTimum eft , latet intra clauftra fpinalis medullse ftafis 
prseternaturalis , cujus refolutio anceps & incerta, quse in gangramam 
<iut abfceflum facile abire poteft , fi a caufa inflammatoria , quod utrum- 
que cxitiale eft j quzc fere perpetuo tcrminatur in tuberculum five gan- 
glion, durum, callofum , fcirrhodes, unde paralyfis magis vel minus 
completa , fed perinde incurabilis. 

Qiisc fingula , & a fortiori, quaeuniverfa inter fe connexa atque con- 
juncta dcmonftrant rachialgiam inter graves , moleftos , periculofos af- 
fcctus praxipuum obtinere locum. 

Variat tamen periculum , & varie arftimandum eft. 

1. Pro natura caufa: : majus enim, fi ab infarclu ifrflammatorio , a 
qao gangrsena aut abf:effus imminent , unde certus & celer interitus: 
lcvius vero , fi ab infarclu lymphatico , a quo paralyfis quidem impen- 
det , fed non fine fpe aliqua convalefcendi, vel faltem prorogandx vitae. 

2. Pro gradu caufx, in quo diftingui debet hitenfo , quam modus 
doloris ■, extevfo , quam gemina illa figna, ut varie concurrunt , oppor«- 
tune indicant. 

Ut certior inftituatur prognofis, oportet prarnoiTe morbi ftadia , quce 
varia funt pro caufte fpecie. Si a ftafi phlegmonode, morbus acutus 
eft, & intra dies quatuordccim aut viginti judicatur: fia ftafi lympha- 
tica , acutus jfjc t^( nceTc.^TcJo-fci; vix. quadiagefimo die terminatur: 

pif&tt, Medico-rraft. Tom. II L Mm nod 



274 l A S T" R U C, 

quod fi ab anevrifmatode ftafi fiat , aut in paralyfim femel degenerave* 
rit , inter chronicos annumerandus , qui ad plures annos prorogari folent. 

V. 

Duo funt morbi tempora , in quibus longe difpar mali facies , ut di« 
<5tum eft ; alterum cum dolor torquet & d:fcruciat : alterum , cum de- 
cedenti dolori fuccedit ex improvifo paralyfis artuum inferiorum cum 
parefi fuperiorum. Diverfo utrique morbi ftatui diveria totuplex mede- 
tur therapeia, de qua ordine j.im dicendum. 

I. Quandiu dolor urget acerbus , quo totum prius morbi ftadium com- 
prehenditur , tandiu ad tres fequentes indicationes prudentis eft medici 
iedulo attendere : I. ut omifla omni cunctatione , infarctus qui fit im- 
minuatur , & difcutiatur qui jam factus eft : 2. Ut, dum ea perficiun- 
tur , in ufum advocentur paregorica & anodyna omnis generis , quse 
partem dolentem relaxando doloris impetum leniant : 3. Si ea tardius 
fuccedant , ut narcotica dofi adhibeantur fufficiente , quse doloris morfus 
obtundant , fopiantque. Tribus illis indicationibus opportune fatisfaciunt 
remedii fequentia , quorum ad eam morbi fpeciem virtus efficax eft, 
& ufus maxime comprobatus. 

1. Sanguinis miflio e cubito , quo non certius, efficacius , pr?efentius 
auxilium eft : nam I. cum de fanguinis copia detrahat, & momentum 
cordis in contractionem nitentis fimul infringat , fit inde ut fanguis ad 
arfectam partem & parciore quantitate , & minore impetu appellat ; un- 
de minor futura eft ftafis , quse imminet , aut quae jawi fieri cccpit : 
2. Cum partis affectse erethifmum , quo refolutio arcetur , laxet , & vafa 
iimul depleat , atque adeo tanto magis pervia faciat , liberior inde re- 
cluditur via refluxuro fanguini ; unde promtior refohnio infarctus jatn 
facti, quod utrumque in rachialgia palmarium -eft. 

Longe tamen abeft, ut milnonem fanguinis 3eque necefTariam , uti- 
lemve eife juslicemus in quacumque rachialgia: fpecie. Expedic in ra- 
<;hialgia a ftafi fanguinis & inflammatoria ftnguinem mictere larguer & 
ijepe , quarta vel* fexta quaque hora , primis duobus morbi diebus , ut 
in csetera quavis affectione infhmmatoria graviore , fi tempcramenti ra- 
tio ica fuadeat, nec repugnent aetas , virefque ssgroti. At vero & ra- 
rius & parcius mittendum cenfemus , fi morbus dependeat a ftafi lym- 
phatica, quo in cafu tamen co.iducic quoque, & refolutionem infarctus ef- 
ricaciter promovet , modo non fiat a nimia fibrarum inertia , quoJ in 
rachialgia nunquam contingit. 

2. Larga potatio, qua fanguis & lympha fpilliorcs diluantur , atquc 
adeo circulationis legibus facilius obfequantur. Si qua febris adfit , 
priiana parari debet cx levi decoctione plantarum temperantium & re- 
frigerantium , ut radicum gramir.is , fragarire, acetofie , aut infufione 
fl&ruaa malvie , verbafci , violarum, Si vcro febric abfit omnino , po- 

te- 



ERGO COLICA PICTONUM. £7? 

terunt in ptifana levitcr dccoqui folia plantarum vulnerariarum & diurc- 
ticarum , ut faniculx, bugulas , veronicae , virgae aureac. 

3. Cataplafmata anodyna lurhbis applicita cx mica panis cum 1; cle 
& femine lini integro , vel ex cryza cum lade codta , vel ex pulpa pfcm- 
tarum emollientium cum olco liliorum. Quod fi irrequietrc scgroti jac-' 
tationes propter doloris morfus & tormina, ufum catapU.fmatum non 
permittant, illorum viccm implerc poterunt fcmenta tepida fp ; nae lum- 

, jbaris cum decocto emolliente, aut itcrata inundtio olei liliorum, femi- 
jiumve frigidorum , vel butyri de cacao. 

4. Semi-cupia tepida ex decodto emollier.te , m quifcus segrotus tcm- 
diu detinendus eft, quandiu doloris remillione quietus poterit infidefe, 
ut maccrata corporis fuperficie , nd interiora relaxatio pedetcntim per- 
tingat , quod utcumque in trm fpiflb , qucd intcrjacet , intervallo fa- 
tis difficile effe videatur, ccmpcrtum tr.men eft experientia aliquando 
opinione celerius fucccdere , neque adco unqur.m cmittendum eife, 

^. Qiiod fi, licet morbum remcdiis coneiis evincere, urgeat tamen do- 
iot accr , fere continuus , cmni momento invalefcens; intereadum ae- 
grotus medicinam fentire poflit, ad narcotica rccurrendum eft , ex qui- 
bus ufu maxime comprobantur Laudanum & tindtura laudani Syden- 
hamii. Ea autem rcmedia , fingulis horis , dofi moderata , exhibere fa- 
tius cft , doncc dolor compefcatur , qucm nimia dofi , & majore plerum- 
que quam opus fuerit , ferrel exhibita , aegrotum derepente ftupefacere 
ultra modum , ceu lethargo prefTum. 

Cacterum non repugnandum , ne dum hxc geruntur, acgroto cathar- 
tica fopius exhibeantur, aut enemata infundantur , dummodo nihil a- 
crius , nimifve drafticum admifceatur , quod noxam rodendo inferre va- 
leat. Nobis quidem perfuafifTimum eft,alvum purgatione fruftra follici- 
tari , cum morbus fedcm ibi non habeat ; fed harc facile poffunt prre- 
judicio vulgi , imo argrotcntium errori condonari. 

II. Quoticfcumque morbus curcm omnem vicit , & in paralyfim evafit , 
tunc una eft indicatio , circa qunm tota verfari debet medici folertia, 
fcilicet ut omni ope atque opera difcutiatur infarctus , quo medulla 
fpinalis opprimitur , & difcutiatur quamprimum , eum mora non modo 
invalefcat, fed etiam , quod pejus eft, magis induretur, unde reme- 
diis repugnat tanto pertinacius. In hunc £nem fequentia remedia efB- 
caciter adhibentur : 

1. Sudorif.ca , qrse fcnguinem & lympham atterant & cxtefiucnt, in- 
tcr quae laudemur muxirre , tum decocta ex lignis , plantifque fudorifi- 
cis parata , guaiaco , foffafras, farfcparilla , & radice, chinarum, bis 
vel fcmel in 6ie exhibenda per rrenfcm , & diutius, fi ita videatur •, 
quibus , fi crahaifi cpus fit , poffunt folia vel folliculi fcnnx incoqui : 
tum jufcuJa ?x viper:* fecundurn anis legcs pucparata, mane i'.i lecto 

M m 2 p«* 



275 J. ASTRUC, ERGO COLICiE PICTONUM&c. 

potui danda per dies viginti , imo diutius , nifi ficcior aut fervidior stf* 
gri temperies dilfuadeat. 

2. Hidrofis five fudatio fub laconico provocata ex arte accenfo fpiritu v<<« 
m, vel projeclis per vices fuper prunas cinnabari cum refina quavis ad par- 
tes xquales permixta , vel fuccino pulverato ,• a quo tamen remedii genere 
cavendum effe putamus, fi xger temperamenti biliofi , ficci, fervidi fuerit. 

3- Apericntia, incidentia, attcnuantia efficaciffima, ut flores martiales,' 
■■cinnabaris , xthiops mineralis , aquilaalba, mercurius violaceus , gummi 
ammoniacum , fal glauberianum , arcanum duplicatum , fal ammoniacum-, 
.ciim catharticis , diagrydio , jalappa , aioe , &c. ex quibus boli , pilulse » 
opiatx conficipoifunt , qnibus oportet ut xger per plures dies utatur mane 
jejuno ventriculo , fuperbibendo jufculum vel apozema ex plantis diureticis, 
vel hauftum deco&i fudoribci, de quo fupra. 

4. Thermx, ex vero maxime, qux vi pollent certa attenuandi & liqHan- 
di , quales prxcipux funt, .fi non .unicse in Galliis & in Europa , Aqwx Ba- 
regianx in Pyrenxis montibus. Oportet autem nullum exauxiliis prxter- 
mittere , quod thermx afferre valeant, ideoque adhibenda potatio , balnea- 
tio , embroche fupra partes afFe&as, quam vulgo Duciam dicunt , imo 
«tiam ftufa, fi ftufaillic.in ufu fue*rit , qux fingula & diu ufurpari & fxpius 
iterari debent, cum in eo morbo curando thermarum ufus fit veluti facra 
anchora fcu fpcs ultima. 

5. Interim nonnegligenda , fi occafio fuerit , remedia aliquot alia , mi- 
noris quidem efficacix , fed migis parabilia. Sic 1. (ingulis diebus*mane in. 
lecto fpina dorfi & lumborum confri.candi eft , donec rubcat , manu nuda ,' 
pannovelaneo, modoficca, modo prius illita oleo catellorum vel lumbri- 
corum , aut pinguedine viperarum. 2. Si prxfto fit arena marina , qux fa« 
le muriatico gravida eft, & ideo ad attenuandum magisidonea, adhibenda 
ammochofia per dies aliquot conunuos., .hoc eft arena illa calore folis , aut 
illius vicecalore furni excalefa&a xgrotus nudus contegendus eft collo tenus, 
& ibidetinendus , donec arFatim fudaverit. 3. Utrique lumborum lateri ve- 
ficatoria emplaftra apponenda , vel inurendus fonticulus geminus , unde 
manet ubertim ichor lymphaticus , qua ratione compertum eft crafliores 
materias altius impactas , & adverfus cetera remedia contumaces , paula- 
jtim difcuti & exhauriri. 

Ceterum fi, dum hxc aguntur , contingat ut dolores recrudefcant , quod 
plcrumque argumentum eft materiam vi remediorum atteri, rarefieri, ex- 
pandi ; neceife eft venam idcntidemincidere in cubito , & fanguinem mittere 
largius parciufve pro medici prudentia , ut impendens phlogofeos novx pe- 
.riculum avcrtatur, & fimul occurratur doloris renovationi. 
t Qux fingula abunde demonftrant non modo in utroque morbi ftatn 
utilem e/Te venx fectionem in cubito , fed etiam non alterum ullum da- 
ri auxilium certius , prxfentiufque , unde concludimus, 

Ergo morbo , Colicx Pictonum dicto , Rachialgisc verifti dicendo condti- 
cit vejia feclio in cubito, J. BAB- 



L X X X V. 

J. BAPTIST^B DU BOIS, 

NON ERGO COLICIS FIGULIS 

VENiE 3ECTIO. 

Patifiis |7fi f & item 177 S, a£. Febr, 



M ra 3 



£279 ) 



I. 

HOminis natura morbis eft obnoxia communibus : locum habet vitx 
genus inter plurima , qu?e pariunt fingulares. Ut fuse Urbanis, 
Rufticis , Literatis , Operariis aegritudines , ita fux fingulis zegrotatio- 
nes morbique fui funt. Non temere credetur neminem Reipublicx, abf- 
que faniteitis & vitae difcrimine , fervire. Ue omnibus omnium artifi- 
cum morbis agant , quibus Cl. Ramazzini veftigiis infiftere & placuerit 
& licuerit. Nos ex eorum numero Figulum , hujufque morbum unum 
eligimus. 

brtenui labor : at tenuis non gloria, fi quem 
Numina Lcva fmnnt , auditque vocatm Apollo. ( a ) 

Etfi vero Figulos tantum , noftrx infcripfimus (b) quxftioni, hanc ta- 
men ad multos alios Opifices pertinere palam fiet. Ferrum non modo, 
in vulnera caedefque , cseca Mortalium cupiditas e terrse vifceribus eruit- 
In iis etiam audacter quserit lliada venenorum , quibus cruciantur & 
necantur, qui vitam , humana conditione brevem , in^fodinis bievioretn 
agunt. Ex eorum manibus erumpunt plumbum, five nigrum , Cive al- 
bum , 38S , cinnabari , argentum vivum, (c) cobaltum (d)fmyris, auripig- 
mentum, arfenicum rubrum , tamquam enfestotidem in Operarios diftricti. 
Attendite, Magnates , & difcite quo periculo , quo pretio, manuum vobis 
famuletur induftria : quot veftri luxus victimae fint : quot malis, quot 
doloribus , quot funeribus veftrae conflentur aedes , dum plumbo & sere 
muniuntur; dum pinguntur & inaurantur ; dum marmore, porphyrita , 
jafpide , vitro, fpeculis , cryjiallis encaujlifque decorantur. Haec omnia 
perfici nequeunt , abfque recenfitorum venenorum ufu & traclatione. 
Hinc ( e ) Vitrarios malum idem , quod Figulos , adoritur. Hinc (/) 

seris 

(a) Ut Poetae , ita & Medici , pari jure , Apollinem vocant. 

( b ) Veteri confuetudine inftitutoque Saluberrimse Academiae , quae femper in 
quxftionibus publice difcutiendis perfpicuitatem , fimplicitatem , unitatem requifivit. 
Qiiem morem ut arcte &. religiofe teneremus , nullum remedium , praeter venae-fe- 
ctionem , problemate vohiimus exprimi , quamvis de plurimis aliis in liujus opellce 
contcxtu agendum effet. 

(c) jfrfenlci albi parens LapiS: marcaftam dicunt. 

{d) Lapis metiliicae particeps naturae. Smyridis ca. fpccies, qua operatii noftra- 
tes utuntur , fcrrum nuiltuin , cupri non nihil continet. 

(e) Ob frequentem plumbi liquandi , in laminas ducendi , ftriandi & multifa- 
riam concinnandi necefiitatem. 

(O Sequcnti aduinbratiorie, morem germus monito noftri Collegas populurifque 
amicillimi , M. VieMnrd. Scriptis enim his verbis comker nos compulit : Ne diris- 

vwt 



2%o D U B O I S, 

«eris, plumbi, ftanni , (g) argenti atque auri fabris eadem impendet 
lucri pocna. Simili caufa paricjue modo plectuntur qui cryjlallo , fpecu- 
lis, marmori , gemmis aut csedendis , aut poliendis (b) operam navant. 
Nec laborant aufpicatius (;') Pi&ores & ({) EncauU. Qiierulam nobis 

indu'ge 
vous rien de ces pauvres habitans de Ville-Dieu ? Scripfit & plura , quae non com- 
memoramus , ut pote quae jam a longo tempore noftra eflent. Metallic;e peftis exem- 
plar fit JEiariorum calamitas. Miferiarum, quibus hi conflictantur , adeuntibus 
TJormanni* inferioris , in Diwceji Conjlautienji , oppidulum , Gallice Ville-Dieu-les- 
Poeies , theatrum patet frequentiflTimum. Regnant ibi , non quidem errores , & ne- 
quitia JErarii Alexandri , quem e Fidelium caetu D. Vaulus expulit * , .fed luctus 
communis , publicus dolor, fqualor univerfus , habitus corporis macie civica torri- 
dus. Ibi vultus & capilli sera crinita mentiuntur : ibi vertigo , caecitas , fuiditas , 
omnium fenfuum hebetudo , colli , fpinae artuumque diftoiliones , totius corporis 
tremor & imbecillitas juvenem , adolefcentem , puerum quemque immaturo fenio 
ita conficiunt , vix ut ulla difcernatur aetas. Quid caufte eft ? Metallica de ccelo 
ducitur anima. Sedatur ftanneo potu fitis. JEreo pane vivitur. Nec mirum. Lo- 
cum eum incolunt iErarii mille Pyracmones , qui fabiieae fuae veneao Jovem , C^ 
rerem & Bacchum indefinenter inficiunt. 

2$ec mora nec requies Foruacibus ignis anbeht 

Fervet opus Fluit as rivis Jlridentia tingunt 

JEra lacu , celeres .... f .... validiqut incudibm iBus 

Auditi referuut gemitum , collefque refultant. 

TeBa fremunt fonitu ingenti tremit excita. Tellm v * 

Viatoves ad Vulcaniam illam infulam accedere fibi videntor , 
Quam fubter fpecus £5? Cyclopum excfa caminis , 
Antra ALtnxa tonant. Id. JEn. 8. 
Quid plura? Ob ftrepitum martulorum , Dodonasos lebetas ferientium , quota audita 
fit hora quaerere , convicium eft & crimen , martulo ipfo in interrogantis caput vu 
brato , ldentidem expiandum. 

(g) Non quidem iis, qui ex avgento , vel auro, fincero folida opera conficiunt . 
fed qui haec metalla aut fordibus purgant, plumbi , veiyriZwadjedtione , aut fa&a , 
interventu hydrargyri , ductiliora modo fingunt in bracleas , modo in fila ducunt. 

( h ) Suas enim cotes & ferras , aliave apta fe&ioni & politurae inftrumenta oon- 
trita Smyride afperant. Nec filentio prztermitti debet argentum vivum , aut ihn- 
num , fpecularibus cryjiallis , ad colligendos refleclendofque luminis radios , pon? 
fuperaddenduni. 

(r) Non Mignartios hoc nomine intelligimus , non Rigazidos , hon Coypellios ,' 
quorum imperante penicillo, telae parietefque fpirant; fed eos qui cerufiara , mi- 
nium , aeruginem , cinnaburi , lapidem Armenium , lapidem cyaneum , vulgo lazi:- 
li , arfenicum , aut flavum , aut rubrum, & fimilia comminuunt , unoque verbo , 
qui colores terunt. 

(k) Quibus fofiilibus Piftores utuntur , iifdem fere componuntur encaujla , five 
clara & pellucida , quae vitro cryftalioque Iiquentibus interfufa mifcentur , five fu- 
permicantia , quae fictilibus incoqui folent. Ad hunc locum pertinent criftae , mo- 
nilia , inaures , brachialia, annuli , figilla, thecae , urcei, pyxidiculae , t 'ta deni- 
que illa muliercularum & amafiorum, magis ad oftentationem gloriolamque nugato- 
riam , quam ad ufum , aut commoditatem compolita , fupellex. 

* Epift. ad Timotb. Cap. IV. verf. 14. &. 15. 

f Operarii celeres validique icltn delineatae incolaium Valetudini parnm COngruert 
yidentur. Speciem contradiftionis arguenti fatisfict. 

** Virg- pafiirn. 



NON ERGO COLICIS VENI SECTIO. igi 

indulge lincam, Roma: decus , revcrcndi Manes , ignofcite, parce, Titl/i. 

I)e Operariis parum tibi conftas (/). At quidquid cogitaveris , aut di- 

xcris , veniam concedas , nec-ne ; in fx.ce illa avitatum , fpectamus ci- 

vcs, ipfifque opcm , quantum in nobis erit, civiliter fercmus. Et ) mi 

maturandum eft. Colicus nos vocat Figulus , rog.it , obteftatur , implo- 

rit. Urget tempus , hollis premit, peticulum in mora. In leclo jacet 

mifer. Non rubet , non fitit, non ardct , non dclir.it, non fcbnr. 

Pulfus naturali paulo ftrictior ac rigidior , caetcroquin a fano parum di- 

fcrepat. Lingua non fufca, non atra , non afpera, fed tantum fubdu- 

ra. Inflammationis lufpicio nulla eft. Nec tamen res elt in tuto. Atro- 

citfimis tormemis , univerfum abdomen veluti dilaniantibus , excruciatur 

ager. Timide, interrupte & laburiofe fpiritum ducit , fufpirat , gemit , 

clamat , vociferatur, fremit. Alvus adltrictiifinia , fponte nihil , clyfteri- 

bus foilicitata , parum excemit. TJrinu; quandoque tenues & citrinac ; fpif- 

fac interdum & fimiles i ubi icsc ; non raro , quaii colvbiue, ftiliare po- 

tius quam fluere viilentur. Non ita dolor ventris amb.tu circumfcribitur, 

quin ad pectus & caput aliquando , ad nunus & biachia fepe , ad criu 

ra pedefque faepius , ad femora ut plurimum excurrat. Ntinc tnembra , 

tamqnam icta fulmine , cubili affixa hxrenti nunc convulfionibus ngi- 

tata huc illuc verfantur. Nec ullus, qui levet , fomnus , nec uila , quae 

folctur , qnies. Qnid tum i Nifi feratur auxilium, ingravefcet motbus , 

a'tiores agct radices , qu bus obfirmatus , omncm falutaris Artis arma- 

turam eludet, jaralyfi tandem & morte finicndus. Ad opus aggredimur. 

Prsefcribimus illico purgantem clyjlerem , mox anodynum. Secundo die , 

niane , medicamentum , ( «O quo vehementer & vomitus excitetur, & 

movea- 

(1) In eo Cicero totus eft , ut fummis laudibus extollat artium multitudinem , 
fim fuibui inquit , vita omnino nulia efje potuijjet. Quin & his vcrbis Pmiutlum 
p rfhringit : conunemorattu ab eo Themiftocls , Pericles , Cyrus , Agefilaus, Alexan- 
der , quos negnt Jine adjunsefrtis homimtm , tantus res ejjicere potvijfe. XJtitur , in 
»v non dubia , tejlibtu non necefjariis. De Off 1. 2. Opeiariis qnid ea objurgatio- 
rc gloriolius? Eos t-unen alibi Eloquentia? Princeps paulo fupetbius h.ibet. Opiji- 
res onntes in Jbfdida artc vtrfantztr , &c. Quo loco minime probandas artes mul- 
tJS enumerat : de Orf. 1 1 Opificts & tabemarios , atque illam omncm facon croi. 
tvtnm Cjiiid negotii eji concit.tre ? Or. pr. Fl. 

(>;») Confi,.rur cx vitro Jiibii minutiffinc trito, accurate loto , mox infblationc 
liccato & cum facchari, in pulverem tenuiffimum comminuti , dupla parte iociato. 
IWiftura h;?c affufa guttatim aqua Napb* , ufcp e ad farins , more pittorum , aqua 
fubaft;e IpifTuiJdi icm , irroiatur , fingitur in ta^ellas , paftillofve > in ufumque fer- 
v;.tur. Dof a 9 j , ad ij. Mochlicon appellcimus, non quidem nomine proprio & 
fingulari , fed omnibus medicamtntis vehementer agentibus communi. Qua anno- 
tatione providemus r.e quis cxinimet hoc lcmedii genus , tamquam unicum arque , 
ut loqui f»ient, fpecijkmn pioponi. Al o utantui , qu : bus id magis libebit. Qiiod- 
vis prcderit vomitorium , ii f-c validum erit , nec prava ulla qualitate pertimefceu- 
dum. Moltruni csteiis , ea tantcm ratione , anteyonhxus , quod , uoxia; indolis 

QjUartt- 

Diftnt. Medico-FraZ?. Tom, III. Nn 



m D U B O I s, 

moveatur alvus : fero 1'h.riaces femi- drathmc.m , cum Opii grar.o. Ter- 
tio die, nunc , nihi! ; kro ihcriacm , ut pridie. Quaito die , mane , 
potioncm valide puig; ntem ; fero , iheriaun , ut fupta. Quotidie in*e- 
rim non duloe , non glutmans , ied {udaiorium potui damus ptifanariwn. 
Tora curatio quatridui e(t. Gaudct, valet , furgic figulus. S.matus eft 
eeger; nunc fccure d-rTeramus. .ln tama pttccipuaruru fur.ctionum per- 
turbatione , fpiriius d:fficultate , dolorum acctbitate , \entris duritie, 
aivi , tenum , nreternm , veficae conftiictione , artuum jactaione, con- 
vulfionum ferocia , nonne ut invadente febre continua, ardente , ma!i- 
gna , fimilive acuco morbo , quaeiendum erat in venarum incifione laxa- 
nientum ? Primo intuitu , fpeciofam animadveifioncm elfe confitemur. 
Re tamen perfpecta penitius , vix an.bigendi caufa nobis apparet. Sed ut 
tam momehtofae veritatis inquifitioui , & noftrje conclufiotiis probationi 
methodus a\uKuTtK^ pra:!uceat , a veiue feftione abftinendum efle fta- 
tuimus , ubi curationi tantum obeft partium , caufam matericmque roor- 
bi contineniium , mollitudo ac teneritas, quantum earumdcm cunftan> 
tia f renixufque capux fhmitudo , conducic, 

II 

PRocaces nutricularum & circulatorum linguas quid non cogts, na- 
fcia modi gnrrulitas , & invida calumniandi prungo ! Ergone MedicL- 
ua tam prodga fanguinis eft , ut nemini , vel graviter , vel leviter se- 
grotanti parcat ! S:lete , caviliatorcs. Procul hinc, aniles fabellac. Scer 
nica fuceiTitc ludibria. Apage , comica minus quam barbara , latinas Hj- 
ftrionis. Cum in rcbus omnibus , tum maxime in Medicina modus eft. 
Neque in ( a ) Oiryfppi , aut Erafijirati , neque in (b) Botalli doclri- 
nam juravimus. Sanguinem utilem fervamus ; educimus noxium. Qnam- 
diu is Natunp confilio, tum iudole , tum quantirate confentaneus cft , 
quo minui, vel mutari polfit , nihil unquun molimur. Ubi vel nimia 
copia , vel infolenti fervore, fuis iile tubulis obltructiones , rupturas, 
incendia portendit , ejus decractione fedamus procellam. Ubi crafiis & 
crudis idem inquinatus eft advenis ; ubi minus folutis , parum tritis , 
male fubuctis vitiutus particuljs , quibus vitalis motus in plenioribus vaf- 
culii tutbatur , fegnefcit, impeditur , vitae confcrvationi confulimus, 

venarutn 

quamquam expers eft , potentiffimum tamen fit , ut vox ipfa fonat : im^kIi; enirn 
vetftis elt , cujus infbumenti vires in Mecbanicis notx funt. Reliqua , quas voca- 
nms in ufum , mediomenta non defcribimus , quippe qua: publici juris facta fint. 
Yid. Allen Synopf. Univerf. Ahd. Gall. Script. aim. 1741. Tom. VII. 

(a) jyiagmer unus , Uifci^uius alter a venae-fectione uteique abhomiit. Vid. Gal. 
de ven. Jecl. aiv Lrajijt. 

(b) Leonard. Botallus , Dodt. Med. Ticinenfis , cum in Galliam fe contulilTet , 
Paritknfes Medicos acgrofjue perterruit , fcapcllo , ad fanguinem fundendum , nun> 
quani non evagiriato. 



ttOtt ERCO COLICIS VENiE S E C T I O. £$3 

Vernrum feftione. Brcvi pulfum , nnnc ex duro, mollcm > lrnem , cx 
violento ; cx inordinato, aequabilcm : nunc micantcm, cx obfcuro j ex 
dcbili , foitemj latum , ex angufto , deprchcndimus. Unde tot ac tnm 
fiibirx mutationes '{ Vel redundantis , vel a.ftuantis , vcl (tagrantis li. 
quoris egreifu , vaforum parietes dilatati contrahunrur , tenerefcutu ri- 
gidi , grnvati fublcvantur. Ommbus rcftituitur placida mobilitas , deb ; u 
mollitudo, h bitus obfeqnii capax & aclionis^ Tunc motus compefcitur , 
ferocior ll fuerit ; (i languidior , concitarur. Tunc cmendatur Kurrtor, 
tpmultuofa cnmponuntur , comminuuntur crai r a , glutinofa diluuntur, 
propellumur hserentia , impedita evolvuntnr , ut facile fecemnntur im- 
pi.ra. Et pretiofa illa prsccepfque occafio cfl, quam di'igentcr capra^e 
Medicus dtbct , ut plcrorumque moiborum acutorum initio , tcmpefti- 
ve moveat humoies. Si enim fugacitlimam eam prictermiferit opportu- 
nitatcm , qua ftotmachum atque inteftina a crudoutm, accfcentium , : m- 
purorum humorum ovluvione liberare f.is eft , hotti in receffu latitarti 
commod lllmi-m fervavit repofitorium nc vtluti promptuarium , unde is 
novum in dics commeatum dicit, virefque, tantummodo infirmatas , 
rcficiat , vix ullo poftmodum Artis conamine fuperandas. Vel fdngui- 
riis fontem , multiplicatis in horas venac-fecVon bus , propemodnm (c) 
exhaurire, vel donec morbi materia ptrfccte cccta fit , otiari , Medi* 
ci eft, non dicimus imperiti (quemquam enim tam odirfo nomine ap- 
pellnre nolumus ) at faltcm pufil'animi , & opus , quod fufcipere nou 
audet, naturae viribus parum caute committcntis. Nec fcrupulum inji- 
cit ille Hippocratis (^) Aphorijhuts , quo defidiam fuam praetcxunt $>xp- 

(c) De his gnaviter •& egregie, ut folct , Sydenhamus , prafertim hiji. conji. an- 
tter. » 66 1 , 1662, 1665, & 1664. 

(d) Comocla mediiamento movere oportet , non cruda , neqtie in principio , niji 
materia tnrgeat > &c. k])hor. Z2. ftct. r. 

t.cgatur H : ppocrates , potififimum de ajf. de morb. 1. l. de Diut. & de viB. rat. 
m ac . morb. Vomitum & purgationem ib eo jub.ri , morboium acutorum initio , 
haud dubiiim crit. Si quid ergo huicce dodtrinae contrarium alla'us Aphorifmut 
Videtur prx fc ferre , id obfcuritai potius qtaam Scriptoris menti tiibui debet, fa* 
tiufqu^ eft , aliquam fufpicaii ambigutatem , quam tantum Virum infiniulare con- 
Iradictionis. 

Prememur limitibcs & arguftiis ad conclufionem ufque. Brevitati Uudcmus. At 
fermonem hic paulo fufiorem rmiferije momentum gniviflimum excufiibit. Mirum 
profecto quantum medici, noftra piaefertim atnte , in exulicjndo illo Corypkti r.o* 
ftri oraculo fudaverint , quam parum profecerint , mng's nirum. Alii in exponcn- 
da humorum coctione quidquid operae tcniporifque confumpferunt , plane perdids- 
runt , cum longis acribufque fuis di r put;,ror.ibus nurc.irm cbtinuerint , ut inter ers 
coriftarct, quid ncmine cociionis intelligendrrri effet. Alii totos ingenii nervos con- 
♦enderunt , ut mater ; ae tiitgcntis, t£ tfyote-iu.S , fignificationpm ^Venirenti Sed ncc 
:.b his major lux allata ctt. Pra?ter'bimus of,ytxru.c\>, ut pote cum a propofito no- 
ftro fit alienus. At liceat cniatuor ipfa proferre Doctoris Coi vtrba , in qucrum in- 

terpre» 

N n 7, 



284 D U B O T S, 

ju,xkoOoCo(. De hoc Venerandi Senis praecepto , nuiltsc quidem Sc ma- 
gnae rixae doctiilimos ac celcberrimos inter viros natac funr. Ncc eorurn 
qucmquam novimus , qui fenfum confiiiumque Prxceptoiis probe intel- 
lexerit. J.iculati funt perplures ; qui collineaverit , nemo. Non ipfum 
excipimus callidillimum Collegam noltrum , M. Andry. Acctllit ad no- 
dum, caetcris propius , eum noti expedivit. Q^jid tandem jubet, quiJ 
prohibet iila lex , agitata m fcholis , jactara in confultationibus , com- 
memorata ifl Icriprtis ? Noitrie curandorum acutorum moiborum me- 
thodo non adverfacur : quin contra , mirum in modum favet, fi ad 
Legislatoris mentem atque do&rinam explicetur. At vero ad propoiitum 
noltrum pertinet praefettim , ut live rationum fuperius allatarum pon- 
dere ac momento , five ipfomet fanctiifime colendi Magdtti edido , cum 
aliis ejufdem fententiis collato , conftet folid.ts corporls partes vcnae-fe- 
ctione relaxari ac molltfcere. Hoc enim (tabiiito femel & conceifo prirt- 
cipio , confequens e(t ut venx fecltoni minime indulgeatur, quories com- 
per.tum atque iridubitsfturh elt obielfas morbi materia partes difhale ac 
tarde poile liberari , ii remifise il!se flex;bilefque fintj facilius autcm & 
promptius , ii firmae atque intentsc. 

I I I. 

De Cnlica biliofa egerunt non pauci : Eam pro colica Pictorum habj- 
tam fuiiie , quis fibi m animum induxei.it ? Ittud tamen contigiife cer- 

tum 

terpietatione , tamquara in cardine , tota res vertitur , hic verba funt , ITeVovrst, 
vci vizivxy i. e. cocta , quibus opponut.tur &W , hoc eft cruda , ik iv upxv-t in 
principio. 

i°. Non tam de humoribus, quam de fo!idis corporis partibus , intellige n da funt 
<iy.x. Ilrud probatur vel uno hoc lcco Libri t. De vici. rat. in ac ;;i. ubi Divinus 
Senes eos vicuperat , qui vifcerum inflammationes purgatione primum audent aggre- 
di , non fo!um quia de contenta parte nibil detrahuni , cttm non cedat , qiti crit. 
diu ejl , morbus i verum etiam quia quafanaftmt& morio rejijittnt , contabefaciunt. 
Non dicit Jjiujocrates humorcm cruduni , fed inorbum crudum non cedere. i yip 
i^i%'A w.tisv iuv T9 «»9og- Inftjner , quaenam ea funt , nift folida , qtta morbo refi- 
Jtunt , qv.a fanu ftmt , quce nntabejcunt 1 riic igitur nihi! aliud cruditas eft , quum 
nefcia fiecli rigiditas. 2 U . Ad «Vsw quod attir.et , ex pra:cedcnti enodatione inferen- 
dum eit coctionem efTe parcium e;rumdem mollitudir.em , qua favente, & folida & 
fluidu facilc movenuir. }°. Qenique, his pnemiifis non arduum elt perfuadere, pur- 
gationem /tpborifma noftro non prohiberi h xp%ij r»; \l<rx, in piincipio mcrbi , fed 
W.uwt T «s &ipu?rims, in principio curacon : s. Quafi dixiiTct H'p]ocrutej, in quovis 
acuto inorbo , iive jam ineft , five imminet inflammatio , pars afFeda nimis , initio, 
plena eft , nimis contcnra , nimis iig:da, qu.im ut mcdiccimento purganti obtem- 
perare polfit, nifl prius fuerit rei'xata. Ergopufgatione ft.:tim exagitari non debec, 
fe.l antea vcn;e-fedtione moiliri. Vetat igitur Mcdicorum Princeps infkmmat:iunum 
aliorumque morbcium acutorum curationcm putgatione incipi ; eamdtm pu^gatior.sj 
fepiiiime prombveri cc perfici non vetPt . poftquam , vena bis , ter , quitcrve fe» 
cT:.i , fic emollita eft morbi fedes , ut medicamemo facile , cum fucceflu & ime pe. 
ricub moveri poflit. 



NON ERGO COLTCIS VWM SECTIO. 28; 

tum elt. Errorem creavit fimilitudo (a) nominum. Cndide mngis quam 
dodte fcripfic (b) Cicero nolter Fernelius , de gp&o juvenc Pictore An- 
degavenfi y qui penicillum non modo exiergere digitis , lld oie ctiam 
" exlugcrc lolcbir. Apud citatum Rfwiazzini de Figulis colkis (c) mhil. 
Is tamen de aliorum Opificum mutailis utentium , colicu diileruit : de 
caula quidcm fatis appofite , mmus perite de curatione. Pauullimis er- 
go nos freti dtidoribus, vix notam ind.igamus viam; latioiein e.mi 
planiqjemque facient , quibt.s iecundior ravcric Minerva. 

Figulina creta nullius criminis infimulanda eft. Memorata malorum 
pohors ortum ducit a p'umbo , xrugine , lapide (d) calaminari , auri- 
pigmento aliifque fimilibus , quae fictilibus incoqui folent. Qna ratio- 
ne, quo artificio td opens peihciatur , inquirendi nec locus elt , nec 
tempus. Similis enim inveltigatio nobis incumberet operum , qiiorum 
ertecloribus metalla terenda , radenda , liquanda , purganda , mifcenda, 
infundenda , incoquenda, aut aiio quovis modo contredtanda funt. In 
immenfum illum diiferendi campum excurrere librum componenti fas eft, 
non quxltionem Academicam proponenti. Noltrum iftud fcnbendi genus 
fuis fimbus , exiguis, fane , continetur. Non licec extra hos caucel- 

los 

(a) Fr. Citejii , Medrci Piftavieujis , extat opufculum , de novo ac poptdari co- 
Jico doiore biiiofo apttd Piclones. De morbo illo Fictonum alii Scrptores p:.ifim tra- 
cTavcrunc. Nonnullis , ad nominum affinirate.n mugis , quam ad rerum dillrepun- 
tiam actendentibus , co/icam Pictonum & xo.icam I ictornni ickm e(Te vifum eft : unde 
perperam natn eftcoiica biliofa, colica biiicfa , feu Pictorum. Vcrilimillimam hanc ori- 
ginem & gentilititem reddit limilis oitus err..r alimia propinquitae vocum, quibus Gdl- 
lice coiica Figjulj & coitca Piciavienjis expjimuntur. Hanc & illam prornifcue fumi 
fexcenties audivimus : coitque de lotier, coiique de loitou. Kes vero tam divcrfas 
Judente vcrborum fono confundere turpe eft. 

(b) TraSi. de luis Veuer. curat. c. 7. Hujus argroti hiftoria continentur prajci- 
paa, quae notavimus in Figi lo nolho , fymfiomata, Std in remediis eligendis Ob- 
fervator , ut ipiis eius verbis utamur, iottge abfrrat ajcvpo; & tota , quod ajunt 
via enabat. { Clylteribus enim ) jotilnu , baiueis , aliifque ( lenientium ) remtdierut.\ 
generibus , Jed frujrra , levatio quajita eji. Ad purgantia deinceps ventum eft ; nec 
profperius. Imo vero , uunos tres txcarn/fcatut (agtr) exjaugnis tandem ac' puate 
tabidut , vitam cttm niorte ccmmntavit. Pcft interitum , ratiocfriatur Fermfitu con- 
cluditque huic malo, non tam purgantibu* , qttam contraria antSdtith fticcurritidmn 
fuilTe. C/ede nobis, Fenteii, u.Ttbra chariflima , antidotus erat Mocbiicon , quo 
fi ufus efles , tuus Pidor non ruifTet mortuus. Ut hic de purgatione non temere 
dican.us , quod Botallus * de venasfectione ; periit Fidor Andegavenf.s non quia 
f cig.itus , fed quia ignavius purgatus elt. 

vO Aliquid tartum de farafyiieis : foifan quia , ut ipfe indigirat , afgros viderat 
ferius,- c ica jam vetuftiori & , propter diuturnitattm , ut fieri folet , in para/y- 
Jxn , mufata. 

(d) Vulgo calamine , cmimine. Ex eo laiide loto & exufto educitur cuprum , 
Cujus paleas , aut fquamulas ooerum fuorum rectoriis Figuli mifcenr. 

* Non enim tmrbut , pro cujus curatwne requirebatur dctraclio iibrarum 4. fan- 
guiniis , in qtto ttna tantum detrabitur , Ji botninem interjiciat , ideo interfiiit , qtti.i 
fan^uis ejl mijjus , fcd quia uon \uj\o mudo mijjus ejl , fkc. Tract. de curat. per 
yerue fecV c. 7. N n 3 



28* D U B O I S, 

los egredi , quos nobis difuplina ufu confirmata , circumdedit (e). !ra-- 

tis elt hic ftjtuete metal'a vix impune tradtari. Ab iis avolant particu- 

lac , quarum natura tenuit.ite afperatur, nedum manfuefcaf. Partim ttc 

oim anima dueuntur fpiritu , partim cum alimentis deglutiuntur. Nec, 

fi quis ad corporis inter.ofa tertiam iis viam aifignaverit , nempe mea- 

tus curis , infkias ibimus. Quae per afperam arteriam afflantur, per 

folliculorum , in pulmonibus confpicuorum , fpiramenta, in fanguinis 

alveum tranfmiflae , cum eo liquore volvuntur , ejufque per^urrunc 

Mxiinrbos , donec eo ventum iit, ubi prupter motus ineraam , moren- 

tur arque fublidant. In medio inteitino , Mc dicis mcjenterio , quam ap- 

ta ,'■ quam commoda iliae nancifcantur hofpitia , intelligent qui ad hujus 

vifcsris textur.^n attenderint. G!andu ! arum , nervorum , v. riorum eo- 

rumque anguftiiiimorum & mire implexorum ducftuum , lymfham , cly- 

lum , fanguinem ferentium , congeries eft, adipe affluens & folo mol- 

I liifimarum membranarum praefidio munita. Quid ad allfgandas & reti- 

■ nendiis metalli minutias mngis idoneum fingi aut excogitari polfit ? Iri 

opportunum idem diveiforiom , expeditiori curfu , itinere breviori , lon- 

ge majori numero conveniunt qu« cum cibo potuque demiifae fur?t< 

Appelluut enim ad hiantia vaforum lacleorum orificia. His excepta fe- 

runtur in Libyrinthnm , ubi cum fodaiibus irretitx, nervorum exiliili- 

morum fafciculis credibiliter adh<erent. Atque haec pisecipua cfl; morbi 

fedes. Praecipuam dicimus duplici nomine. Ac primo fola non eit. Ete- 

nirn dum atomi metallica; in ventriuilo , inteltino, pulmonum veficulis 

. vaforumque omnium anfra&tbus verfantur , earum procul dubio per- 

multse obviis pailim applicantur nervorum loculamentis, in quibus ni- 

dulantur, & coniiitunt, ufque dum fuis e latibulis adventitio itimulc* 

detu:bentur. Secundo, motbi fedem hanc prsccipuam nuncupamus, 

quod ea , propter defcriptam modo fabricam majoiem metulliccrum cor* 

pufculorum copiam , quam alia corporis pars quxlibet , prcbabiliter con- 

tineat. £x quibus iequitur in eo morbo univerfas quandoque corporis 

partes , non tantum ob nervorum conccntum quemdam , fympathice , 

ut loquuntur, fed proprto quoque fenfu condolefcere. Aflignatis morbi 

fcde tk materia , hujus tyrannis breviter exponenda eft. Quid tum ? 

Nervi onere importuno gravamur, durioribus , rigidionbus , acutiori- 

bus angulis & cufpidibus lancinantur. Hinc dolorcs atrociilimi , arle* 

riauim , venarum , alvi , renum , urtierum, veikx aliorumque vifcerum 

conitn&io : hinc laboriofa , fufpiriofa , inordinata refpiratio, funclion urn 

pervcr- 
(f) Caetevum ab ea conquifnione nos eximit prelo nunc fubditum Lexicon , cni 
titulus eft , Encycfapedie imiverfelle , in quo omnium inftrumentorum fubrica & ufus , 
nmne derique artifiuum etriculathti & accu r ate defciibetur. Opus fane , vcl eb 
iolum initituti pukhritudinem & ewellentiam , illiiftriiiimis digrum Aucftoribts , 
iiA ix honoriricum , utiliffimum Reipublicae , Artificibus commodiffimum s ftudiofis 
Iitciiitifiue pergutum , acri infciil r endum & uuro , aeternis Mnemofynes aris con» 
fccrandLm. 



NON ERCO COLTCIS VENJE S E C T I O. 287 

pcrverfiras , artuum convulfiones : hinc dcnique fignorum cnumcratorum 
ta erva. Salutis ergo nulla fpes , nifi refixa fpicula fuerint & foras aman- 
jjata. Uuumque rraclhtimus , vomitus praelertim & purgattonis vehe- 
cientia. In luc duplici armatura totius ncgotii caput. Q_uod icliqiium 
cit auxiliaria cxiftimetur accdfio. Cur vcro tam faci'e , tam cito fcgruni 
Jjoftrum ad fanitatcm reduximus ? Quia partes liberar.das n< n mollivi- 
gnus. Quantum noftris conatibus favit earum plenitudo & foliditas , 
itantum earundem inanitio & mollitudo nocuiiiet. 

I V. 

Qui metalla aut hquoribus , corpus humanutv irrigantibus , dilTolve- 
*e , aut delicatarum , quibus illud conftat , Ebrarum percuffionibus com- 
rnolerc meditatur , naviget Anticyram. Hi.c non h tbuimus humorem di- 
luendum , non fordes comminuendas , non fubigendum craffamen ; fcd 
sTevellendos mille veluti cuneos , fle&i indociles. Quo altiores ii fodiffent 
icrobiculos , co tardius ac difficilius haud dubie fuijTent retradi. Clarif- 
fimam hacc aifertio lucem arfert obfervationi , quam ufu & excrcitatione 
comprobatam proferimus ,• nimirum longe operofiorem eife tum figuli , 
rtum metaliarii cujuslibet colici curationcm , ubi procraftinata medicina fue- 
rit. Non expers difcriminis otium eft. Adverfis viribus pax & inducise fa- 
vcnt. Quod c.um de omnibus fere rnorbis non immerito dicatur , tum de 
hofte hic profligando , fingularem ob rationem , & certo affirmari , & per- 
fpicue intelligi potcft. Vidclicet metallicis corpufculii ineft , pro exigui- 
tate, pondus ingens. Haec fua gravitate fibrillis vim inferunt eo majorem, 
quo diutius iis incumbunt. Suis ergo fedibus , lapfu temporis^ vehcmen- 
tius afHguntur. Jam vero confiderandus eft motus indefinens fibrarum vi- 
cinarum , quarum i&ibus , tamquam ferientibus undique malleis , adncli 
QiftVoli , fuas ~ira diftendunt producuntque vagin.ulas , ut metus fit, ne his 
tandem includantur penirufque rccondantur. Molliendo , quid medicus 
proficeret , five in illo infelici & calamitofo rcrum ftatu , five antequ un 
f rjepoltere aut vense-fectione, aut alio quovis relaxandi modo prolufum fit. 
Quantum ad inferendos promovendofque cuneos conferat fmdendi corpo- 
ris mollities & rariras , nemiui comptrtum non eft. Lax-.to ccntcxtu fi- 
brarum , hx cuneorum ponderi & progreifui minus obft.bunt , flexibilio- 
res offerent hiatuum rimarumque margines , quibus didiidbs atque diften- 
tis , hofpites infenfiftimi ampliora fibi & peninus obftrufa domici'ia com- 
.parabunt. Harum cellularum , cuilibet impulfui , ob parietum lentorem, 
obfequentium f facilis introitus. Sed revocare gradum , .". . hoc cp-is , hic la- 
bor ejl. 

Neque idcirco folum timenda eft m&llitia , quod commodiora &. fccre- 
tiora latibula materix morbi aperiat. Ejufdem akera , nec levior , noxa 
eft. Quantum alomorum metallicaium indulget ingceflui , tantum earum- 

dem 



288 , D U B O I S , 

rkm regrefTui obfifllt : non folum quod , ut jam monitum efr. , quo pro"- 
fundius intrufi fnnt aculei , eo majori ad eos refigendos , molimine iit 
opus } verum etiam quia quantum mollitudine adjicitur ma'i viribus , tan- 
tum ipft primarii remedii efficacix detrahitur. Etenim qua ratione metal- 
lica ramenta , qux in noftri figuii corporc haeferant , purgatio ac potiffi- 
mum vomitus abegit ? Partes iis onuftas feriendo, commovendo , concu- 
tiendo stque ad fui liberationem excitando. Se autem non cxpediverunt 
fibrac , percufliones patiendo , fed percuffionibus renitendo , & qua percu- 
tiebantur , cadem vi refiliendo. Neutrum porro a mollitis remiififque' 
fibris tam commode obtinuiflemus. Fwccida enim corpora minus ad rc» 
nitendum refiiicndumque habilia funt. Inde eft, quod explofi tormentis 
globi ligrta facile , vix culcitas plumeas laneafve perforent. Refpeclu lia- 
bito ad percuffionem & repercuffionem , contentos inter & incontentos 
funes quid flt dfi rimins norunt fuiicines & funambuli. Docet & pila 
incidens in reticulum , quo retorqueri debet. Sed luculentiori compara- 
tione omnem dif.utiamus caliginem. Cogitemus quomodo pulvis excu- 
tiatur ex laneo panno. Hic fi libere ac fblute ita fufpcnfus efl , ut li- 
nus ejus undantes huc illud flccli pofTtnt , b scillis fruftra feries , vix 
quidquam exfiiiet. Pannus expandatur fibtf ifque , aut manibus , cont ; - 
neatur oppofitis : talitrum inflige : continuo pulvis multus erumpet , 
fpccie referens nubeculas, aut fumi volumina. Unde tanta difcrepantia, 
nifi a refiftendi ac re ^ercutiendi virtute , quae in primo cafu , debilior , 
in fecundo vividior eft ? ubi fingula panni fila quatiuntur, fi lenta funt 
ac remilfa , virgis obtcmperant, minime rellliunt , fordes proinde reti- 
hent j fi rigida , refiftunt , reverberant , eo redeunt acriter, unde fue- 
runt dimota , fefeque reftituendo , fufceptas pu'veris atomos exagitant , 
vibrant, extrudunt. Simili prorfus modo a vellicatis atque irritatis fi- 
bris metallicus pulvis excuti debet. Earum ergo quam adverfii quam 
perniciofa mollities , quam faufta , quam fortunata firmitas , intellige^e 
prom;rtum eft. 

Cxterum in adhibenda medicina cunctationem & venjc-fccfionem , 
quantumvis inimicam, non ita culpemus , ut nullum aliud agnofcamus 
impedimentum. Dubium non eft, quin veniant in noxrc partem crcbra 
& ingentia pocula vcnenorum , quibus colici noftri opifices paffim in- 
jrurgitari fblent. Venena merito vocitamus ma'vaceas illas amygialinns^ 
jineas , lacteas , oleofas ; aliafque id genus potiones , quse temeraria le- 
niendi fpe , propinanrur, folido quandoque menfe. Procul iftud funcftum 
Jion minus , quam infanabile cacoetes (a). 

Ufllirtt 

f a) Si quid inde fugaciflimi levamfnis identidem accedit , id fortafTe vitse pe. 
ricu!o, dolrrum diuturnitate certo redimendum elt. Nam praedulces , crafTse & ]>ir,- 
goes ejnfmodi forbitiones non modo corporis funiculos omnes demulcent , emolihint, 
retundunt ; fed unguinofum etiam foetis metallico pulvere fibrillis tedtoiium indu- 
cunt , quo ille , tamquam propugnaculo yix penetrabili , circumfentus , iftuum ac 



NON ERGO COLICIS VENiE SECTIO. 28^ 

V. 

Unum hic ingenue fatebimur , quod nobis an vitio tribuendum fir, 
an laudi , itatucnt penes quos noihae caufte judicium fuciit. Fam?c coi> 
fulcre honelhim eit ; honeltius fervire veritati. Hujus nunquom violan- 
dus amor* , quamvis aliquid ajferat moletti?e. Vcritas, etiamfi jucun- 
da non eit , tamcn grata eiTc debet. Ut noftrum fanarcmus flgulum, 
antequam difcurreermus , id prxfertim nos movit, quod cumdcm in ejus 

per- 
fuccuiTuum vehementiam eo ufque fallit ac fruftratur , dum repetitis verbuibus dif- 
cuflum fucric exturbatumque munimentum. Ad tantum praecavendum infortuniurn, 
nihil magis appofitum videtur fuifle, quam potum eum , toto curationis curriculo, 
yrarfcribere , qui aptus eflet & comparatus , non ad illinenda, fed ftimular.da , 
non ad ungenda fed peicellenda metalli receptacula ; ficque ad disjiciendum infe- 
ftum onus cum Mochlicorum virtute utcumque confpiiaret. Jam , ut nihil , noftra 
negligentia, dcfit , quod, five ad qunrtum hunc articulum veritatis lumine per- 
fundendum , five ad conciiiandam noftris obfervaticnibus aucloritatcm & fidcm pof. 
fit aliqua ratione confcrre , plurima hoc loco notanda funt. 

Per annos viginti tres in Cbaritatis Nojbcomium , non tam a-grorum frequentfa , 
quani vigilantiflima curtodia, nec non accuratiflima remediorum adminiftratione prae- 
dicabile , delatos vidimus colicos metallarios circiter 1200. Qui mortui funt , bj/dro- 
fici nonnulli , paralytici omnes , vix duas decadas fuperant. Sanatos in quatuor 
clafles partimur. Prima continentur, qui & venae-fectionem & potioncs oleo , vel lacti 
affines, vulgo cmuifiones , cxperti fuerant. Secunda, qui alterutro folum ufi fuerant 
medicinse genere. Tertia , qui neutro , fed tantum cunctatione peccaverant. Quar- 
ta demum , qui , nulla interpofita mora , nulloque domi prius adhibito remedio , 
ad noitram medendi normam confugerant. Hac ultima clafle comprthenfos omnium 
prefperrime : tertia , paulo tardius : fecunda , multo aegrius : prima denique , om- 
rium difficillime convaluifle afleveramus. Id auttm difcriminis in fecunda clafle 
animadvertendum eft , quod aegri citius liberarentur , qui folas potiones periclitati 
fuerant , quam qui folam venae-fedfionem. Quae diftin&io non ad veteratoriam ac- 
curationem , fed ad fedulitatis purum candidumqne ftudium comparata eft Atta- 
men ponderare oportet anni tempeftatem , agrotantis vi&um , aetatcm, habitum 
aliaque adjuncta , quae huic morbo cum ca?teris communia funt. Singulanter vero 
coniirierari debent mali veftigia , levius, aut altius imprefla , prout illud faepius» 
rariufve recruduerit. Perpendenda etiam eft materiae metallicae natura. Marmora- 
xarii , Gemmarii , & Aurifices remiflius aegrotant , quam vitrarii & plumbarii : hi lc- 
nius , quam JErarii : mitius hi, quam Figuli, Pictores & Encauta: omnium fasvif- 
fime & periculofiflime infeliccs ii futorum miniftri *, qni calceorum talis auripig- 
mentum inducunt, ut eos flavo inficiant colore. Ex his unicum tertio colicum, 
Pidtorem fexto , plumbarium undecimo , peremtum vidimus. Hai vero fimilefquc va- 
lietates ad rei caput non pertinent. Hodierno fatisfecimus oflicio, dum noftra ob- 
fervatione, gradatim expofita , indicetur quid & quantum incommodi fingula in- 
ferant impedimenta , quibus colicorum noftrorum fanatio taidari folct ; conftetque 
proportio & coniparatio , quam vomitoria , purgantia & reliqua remedia iterum , 
tertio , quarto & ftepius adhibendi neceflitas 5 denique fpatium & arrumnae curatio- 
nis habenc ad potionum oleofarum copiam , numerum venae-fectionum , cunClatio- 
nis diuturnitatem : quas omnes differentias & conftanter & manifefte compcrimus> 

* Tum iis, tum alm quibujdam colicis, quorum dokres potijjimum ab arfenico videbun~ 
4ur proficijci, oleofu fultem primo dic, concedere prapoflerum non erit, ne vcncnum, ante- 
quam oppugnetur nidulorum fuorum fibras acriori morjit rodat. Sed quantocitulkebit, ab 
ih illecebris , ud vim exprejjionemque veniatnr. 

* pifpit. MsdicQ-Fralh Tom. IIL O <? 



490 D U B I S, 

pertractando morbo fervare voluerimus ordlnem , quem tenulmus iri 
eo cognofcendo. Non medendi normam nobis indicavit explorata mor- 
bi natura ; fed nos remediorum effedtus ad cognitionem morbi perduxitfi 
Prius didicimus quibus illa armis expugnaretur, quam quibus faeviret. 
Prius novimus eum foveri venae fectione , Mocblicis vinci , quam qua- 
re foveretur illa , his contra vinceretur. Expofitam curandi methodum 
non arte duce quaefivimus , non prseluccnte doctrina elegimus , non 
acie ingenii perfpeximus, non accurata & meditata commentatione in- 
venimus , fed exemplo & imitatione comparavimus ( a ). Magiftra nobis 
fuit experientia. Hsec docuit nos , ut ftrenue & alacriter adhibere Mo- 
chlica , fic venx-fectionem conftanter prorfufque repudiare. Sincere de- 
clarabimus quod unice noftrum eft. Cum malum quotidie & Mochlicis> 
tamquam divinitus(£) exftirpari , & venxfectione pertinaciorem fieri ,' 
fucceflu nunquam difpari , videremus ; eventus utriufque caufas , medi- 
tando inveftigavimus. Bona fide fubjectmus opulis , quod a nobis exco- 
gitatum eft. Si quid noverunt alii rectius , candidi impertiant ; Ci non, 
his utantur nobifcum, 

At inquiunt, neglecto morbo fupervenlt inflammatio. Tunc tempo- 
ris , nonne a detractione fanguinis ordiendum eft? Refpondemus id 
nunquam contingere , nifi ob nimiam remediorum procraftinationem ; 
eoque in rerum ftatu , de inflammatione qu?eftionem effe , hic de co- 
lica , qux , fua natura 3 inflammationis expers eft ( c ). Errorem in- 
terim abjiciat , qui fomnifcro , fingulis diebus exhibito , relaxari corpo- 
ris fibras autumaverit. Has iilud intendit , nedum remittat ; .praefertim 
novos ubi ftimulos a focia theriace mutuatur. Injedtum primo die cly- 
flerern oleofum arguere cavillantis erit , non difputantis (d). Vaforum 
lacerationes atque rupturas , a vehementi , quam infert vomitio , to- 
tius corporis concuffione pertimefcendas {e) objicere , medici eft non 

ex- 
(n) Antequam in memorato Nofocomio medicinam ipfi feceiimus , per feptcm an- 
nos afliduitate nunquam interrupta , in eodem rcgrorum hofpitio Magiftrum ducem- 
que fecuti fumus illuftriffimum noftrum , M. Bnrette , cujus nomen fumma laus 
cft ,• cujus fama in Parifienfem fcholana tantum glorke contulit ; cujus denique do- 
ctrinam , eruditionem , virtutem , amicitiam , quamdiu fupereffe dabitur , non minus 
pectore , quam mgmoria tenebimus. Ab ejus exemplo noftram curandorum metal- 
lariorum duximus normam , quam & ipfe ab alio acceperat. 

(6) Colici. Pictoris , primo vomitu , furditatem fubito fanatam vidimus. Idem 
teftatur de ca?citate cl. Collega nofter , M. Le Hoc , cujus ik. in medendo peri- 
tiam , & in obfervando fagacitatem novimus. 

(c) In Afcit* confirnaato , f; vel ex naribus , vel ex ore multus eiumpat fan- 
guis , de fecanda vena, Q minus ad depellendum morbum , faltem ad vitam pro- 
rogandam , quis dubitaverit ? An idcirco Afciti venar-fectio ? 

(d) Ad morbi fedem vix quidquam hujufce leniminis pervenire potuifTe neminem 
latet. Exiguam tamen , quse adhibita eft , olei copiam vini generofi acqua parte 
acui & afperari voluimus ; ad.o fufpeclum nobis okum eft. 

f (?) Ex 300. & amplius metailariis , quos , intacta vena , curavimus , nullum vi. 
dimus, qui pependejit fiducis noftice poenas. Et profecto quidni experientiam ra* 



NON ERGO COLICIS VEN£ SECTIO. 291 

«xperti , fed fyftematum argutias errorifque ncbulam pro veritatis lumi- 
ne , tamquam nubem pro Junone , capientis. Nec magnoperc nos ur- 
gebunt, qui metallicas atomos , a fuis fedibus primum dimotas , aliis pro- 
babilius rimulis excipi ac decineri , quam foras cjici dicent. Quamdiu 
cnim vomitio , purgatio , fudatio , tamdiu concuflio perfeverat. Nulla 
datur quies. Excuifus fcmel pulvis fubfilientibus undique funiculis pro- 
pellitur , & exprefli e mille fontibus humoris curfu rapitur , ufquedum 
per os, vel per anum , vel per urinte, aut cutis meatus excernatur. 
Sic fortafle inftabunt acrius : medium inteftinum mollilfimum eft. Ergo 
vel praxipua non eft morbi fedes , vel tam cito fanari non poteft xger, 
vel curationi tantopere non obeft mollitutlo. Verum non ideo praeci- 
puim diximus morbi fedem , quod ab ea , velut ab arce munitiinma, 
longe dirRcilius , quam ab aliis plerifque recellibus , detrudatur hoftis. 
Non femper eo pertinacior morbus eft , quo major metallicarum parti- 
cularum , in corpote h?erentium , portio , mefenterii nervulis infederit. 
Molle quidem iftud eft ; fed cum inteftinis connectitur , fepto tranfverfo 
mufculifque abdominis proxime fubjacet , eorum ictibus verberatur po- 
tentiusj adeoque fabricae vitium pofitu & vicinitate aliquatenus com- 
penfitur (/). Hac unica enodatione , tamquam Ajacis clypeo , triplex 
arguentis telum retunditur. Jam vero mefenterium , quantumvis natura 
molle , venae-fe<ftione tamen , non fecus ac octeras corporis partcs, 
de integro molliri ex didtis liquido conftat. Denique ab ea mollitie tanta 
incommoda impendere probavimus , quantum utilitatis a conftantia , fo- 
liditate , firmitate fperandum eft. 

Non ergo Colicis Ven<z fe&io. 

tiocinie illuftraremus ? An baliftis , arietibus aliifque tormcntis armatum Mochlicnm 
cft ? An vomitio pugiones , aut gladios ; an tela , aut haftas ; an elavas , aut fecu- 
res teneris partibus infligit ? Minime. Sed ita commovet , ut mufculi mufculis , va- 
fa vafis, fibrae fibris, nervi nervis , pro fingulorum potcntia & mollitudir.e , agiten- 
tur , premantur , quatiantur. Concidunt ergo monftra illa , qu«e Chintarifera ima- 
ginatio peperit , quseque nutrivit , exornavit , amplificavit effufa mefurandi , com- 
putandi , exaggerandi libido. 

(/") Non negamus tamen quofdam metallarios tam mature fanari , ut fape no- 
bis aliqua fuerit fufpicio materiam morbi non femper in Daedalos Mefenterii fle- 
xus , aliafve corpoiis latebras ferpere , fed ftomacho atque inteftinis omnem quan- 
doque contineri. Nihilominus allatis rationibus adjuncia fe«ftio cadaverum in eo 
rnorbo mefenterium graviter affici docet. Paucutorum enim , quorum exftin&oi um 
& poft mortem fectorum extra confnluimus , Mefenterium obftructionibus , tubercu- 
ts , ulcufculis faedatum femper obfeivatum eft. Nobis adverfaii videtur citata liilto- 
ria Pi&oris Andegavenfis , in cujus diiTccto cadavere fanum integrumque repertum 
cft Mefentermm. Quomodo hsec obfervatio cum noftris conciliari foffit, fufpicnri 
szduum non eft. 



Q 9 % 



( 292 ) 




m 



.]. GUIL- 



LXXXVL 

J. GUILLIELMI ILSEMANNI 

D E 

COLICA SATURNINA 

METHLURGORUI 

D I S P U T A T I 0. 

Gccttingx 18. Mai 17 J2, 



O o 3. 



I 



C **f J 



§. I. 

N eruendis & excoquendis mineris prsecipue ocupatis proprium quen- 
dam noftracque regionis metallurgis fatis familiarem , explicaturo mor- 
bum , haud abs re fore videtur ; tam , quse qualis fit minerarum , quse 
ibi fodiuntur , indoles , quam, quo modo eacdem traclentur , tum etiara 
quibus diverfis fub laboribus operarii morbis) implicentur , brevibus pne. 
mififfe j ut & illius , quem explicaturi fumus , morbi a ceteris differoa- 
tia & cauila , clarius patefiat, 

§. I I. 

Ad minerarum ,' quas fummus cocli rerumque conditor in montiurri 
noftrorum vifceribus coilocavit , indolem quod adtinet ; triplicis generis 
metalla continent : cuprum , plumbum & argentum. Prius , quo minus 
fcatent montes , ex pyrite ( Knpferkieji) nafcitur , cetera vero ambo in 
vena latent maxime frequenti , quam Grseci /j.oAiQJatvctv vocarunt , la- 
tini plumbaginem vel etiam galcnam (a). Eft fcilicet, quam hoc no- 
mine infignimus, vena argenti & phimbi ferax , hoc ultimo maxime 
dives ; ita ut cx pulveris , in quem redigi folet , centenario plumbi per- 
multx librse, argenti vero pauci ficli , ad femunciam tantum, elician- 
tur. 

§. III, 

Abditx haerent , quas modo dcfcripfimus, minerse in profundis ter- 
rarum finubus , duram inter faxorum compagem , quam pulveris pyrei 
ope folvere , venas e monte evellere , hafque fecretis praeftantioribus a 
vilioribus , machinis evehere edu&oriis , primum eft quo metallurgi de- 
funguntur munus , prsegrave certe , nec minimo fanitatis detrimento 
conjunctum. Ut enim varia taceamus , qux operariis, dum in puteos 
defcendunt vcl ex illis egrediuntur, lapfuum , vel , dum in eruendis 
mineris occupantur, a faxis irruentibus , fubftruclionibus labefadatis , 
fracturarum , contufionum aliaque cxternarum Iscfionum imminent pe- 
ricula ; variis iifque gravilfimis internis morbis eofdem implicari , expc- 
rientia quam frequentilfime docet. Praegravia inprimis illis fanitatis ad- 
fert detrimenta aeris , quem in fodinis hauriunt , vitiata indoles. Inclu- 
fus quippe ille in imis terrx penetralibus , neque facile renovandus , ac 
prseterea humidus , calidus , variifque noxiis exhalationibus , pulveris 
pyrei atque lampadum fumo , & , quod haud levioris momenti eft , mi- 

nc- 

(a)Vici. Agricola. rie re metallica lib. 10. & dialogus opeii huic aftixus, nec 
non Matthiol. in Diofcorid. commcntar, 1. 5. c. 60. 



a<)6 I L S E'M A N N, 

n&rarum atque faxorum polliiie, & figura & pondere nocivo , inquina* 
tus , anhelofos illos reddit , afthmaticos , tabidos , ut haud pauci eoruni 
prrematura morte ex vivis eripiantur. Aft pneter aerem haud parum 
Jfanitati eorum fitus officit, quem , dum cifia vehunt, vel alio in labore, 
m Joco fepe admodum angufto , fervare eos oportet , incommodus ; 
unde, compreffis vifceribus, & impedita fanguinis per ea circulatione, 
hypochondriaca , aliaque maia frequenter fatis oboriuntur. Accedit ipfe 
labor per multas , quovis die, horas continuandus , praegravis, qui , 
folida nimis adterendo , fanguinem reddit jufto denfiorem , & innumera 
metallifoiforibus mala pneparat. 

§. I V. 

Eveclse 1 e terrx vifceribtis minerse duplicis generis j molibdxna ac py-> 
rites , diverfam quia requirunt tractationem , fedulo ab invicem feparan- 
tur. Verum eam , qua pyrites tradtatur , methodum , non noftrum eft, 
enarrare , quod in iis potiffimum , ubi molibdaena excoquitur , officinis , 
morbus , quem explicaturi fumus , fua femina fpargit. Miffo igitur illo 
minerarum genere ad hoc revertimur. EfFoifx nimirum , quse plumba- 
ginem vel molibdsenam conftituunt j minerse , iti fodinis jam aliquan- 
tum difcretse , denuo franguntur , & viliores a praeftantioribus cura- 
tius fegregantur. Qui h-uic labori inferviunt , a minerarum pulvere prse- 
cipue ljeduntur , maxime fi, ut fieri fblet , in locis agant claufis , quw 
hypocaufta fecretoria ( Scheidefiubeu ) dicuntur , ubi pulverem iftum 
cum aere haurientes , & ventriculi gravativos dolores , & eum alios » 
tum pulmonum pnecipue morbos, perfepe experiuntur. 

i v, 

Secretse in varias fpecies minerse, duplici modo comminuunttn*. Alfifc 
quse partibus metallicis gaudent coacervatis , prscftantiores, machinis 
certis rediguntur in pulverem. Aliae , quse pauciores recondunt metalli- 
cas partes , iifdem in pulverem convertuntur machinis , fed ita , ut aqua 
continuo adfluat , quo fit , ut partes fteriles , utpote leviores , cum ea- 
dem devchantur, metallicse vero , graviores defideant , qux denuo ra- 
petita vice lavantur , ufque dum a fterilibus fatis liberatse cenfeantur. 
Uterque mincrarum pulvis limus ( Schlich ) vocatur. Diverfus prorfus 
duplici ifti laborum generi infervientium , ad morbos il refpiciamus, 
itatus atque condicio eft. Vix enim quidquam fanitatis detrimenti illis, 
qui ultimo praefunt operi , mineris puta vilioribus ad limum redigen- 
dis , ex labore metuendum nifi frigus, cui ex confuetudine magis » 
quam neceffitate , fefe faepe exponunt , humidum damna illis adferat. 
Verum enim vcro Jonge pejor. conim conditio ett , qui priorem, venas 

pri?- 



DE COLICA SATURNTNA. '297 

pr;tftantiorcs in pulvercm convertcndi , laborcm fubeunt ; quippe qui 
a polline minerarum , permagna quantitatc cxcuffo , omnium maxime 
adficiuntur. Vidifle juvcnem mcmini labori illi infcrvicmcm , cujus pc- 
des xque ac femora , peracto labore, atro ilto minerarum polline tota 
tinda erant,- quod cum mirari me obfervaret , non cft , inquit, quod 
obltupcfcas , eandem , quam modo cernis , facicm non pcdes folum, 
fed & totum farpe corpus , etfi quovis die repuigemj nunquam fere 
non iterum prse fe ferunt. Haud terte difficile inde erit colle&u , 
quantam hujus pollinis copiam operarios haurire necefle fit. Neque mi- 
randum eft , eofdem variis & prsecipue pulmonum morbis gravilfimis, 
fiequenter implicari. 

§. v i. 

' Qtios haclenus defcripfimus , metallurgorum labores , minerarum ?n 
igne praeccdunt tradtationem. Progredimur jam ad eas , quac ad hanc 
pertinent operationes. Prima* quse has inter confideranda venit , uftio 
Vocatur. In pulverem nempe vel limum redacla molibdaena igni com- 
mitcitur haud adco vehementi , quo , quae metallorum excoclionem difti- 
cilem reddunt , fulphurese & alise partes , comburuntur ac volatiliores- 
profligautur (b). Perfici ifta operatio in furnis folet , qui panariis fi- 
miles funt » in quorum arerc partem anteriorem , deprefliun , limus vel 
pulvis minerarum , in pofteriorem vero , paullulum elevatam, ligna con- 
jici folent, quorum quam, accenfa edunt , flamma a fumi camera refle- 
xa limum lambit , qui fepius commotus , atque ita per novem circiter 
horas crematus, e furnis educitur. Inftrumenta , quibus ad commoveu- 
dum vel extrahendum limum operarii utuntur , prselonga funt< Fumu9 
ex mineris exhalans , fulphur redolens , camino excipitur fornacis orifi- 
cio pracftructo. Deicripto huic qui prscfunt labori > peculiaribus morbis 
haud implicantur ( cj ; manifelto certe indicio , fumum , vel efiluvia 
cum eo hic exhalantia , haud adeo venenata; , arfenicalis , ut vulgus fta- 
tuit , effe indolis. Quamvis enim & fumaria fumorum prscftrucla ori- 
ficiis , & inftrumenta , quibus opcrarii ifti utuntur , prarlonga haud pa- 
rum impediant, quo minus uftores (germanice Breuuer vocantur ifti 
operarii) cffluvia minerarum hauriantj attamen , adeo venenat?e , ar- 

fe- 

( b ) Uftione affenicales , fulphureze & antimoniales , nae ultimx vero ex parte 
tantum, expelluntur. Vid. Scbiutters Unterricht von denen Huttetrvrercken. Cap, 
EO. 

(c) Nift ab effluviis , qucrurn indoles infra indicabitur , ex aliis officinis vi vcntl 
adlati« adficiantur. Sulphurea enim , qua? fub uftione exhalant, effluvia , nihil ferc 
detrimcnti operariis adferunt. Qua de re , qucm grata memoria profequor, excell. 
Spaugcubcrgiui , mcdicus aulicus & phjftcus civitatis nofitie , certiorem me reddi- 
dic. 

Difpit. Medico-Praft. Tom. III. P p 



298 I L S E M A N N, 

fenicalis , fi efFent indolis , fieri non poffet, quin , qunndo, quod fx~ 
pe facis accidic , tempore nebulofo vel fole radiante fumo per caminum 
denegatur egreifus, ifque tunc temporis auram inficit metallurgos am- 
biencem , vel dum minerae educuncur uitx ignitse , operarii ilti diros 
hujus veneni fencireuc erfectus ; quod vero , tantum abeft , ut obferve- 
tur, uc pocius , huic labori dicacos omnium minime aegrotare , maxime- 
que longaevos evadere , experiencia doceat. 

§. VII. 

Ufta in prioribus furnis molibdaena fortiori igni committicur , ut par- 
tes , quas illi adhierenc , inutiles ieparentur. Vocatur haec opcratio fu- 
fio. Furni , in quibus ea initituitur , intra murum exltructi , figurae fere 
paralielepipedi funt , altitudinis, a folo, paulo fupra humanam. batis re- 
Ctangula longa elt pedes circiter quatuor , lata duos. In antenori rurni 
pjrce duo confpiciuntur catini , quorum alter fupcrior , infimx parti 
frontis furni adhatret , & altitudinis duorum circiter pedum elt : alter 
profundius ad la'us prioris fitus eft, ita ut margo eius fupremus in foli 
planum cadat. A tergo fornacis duo confpectui fefc praebent folles , quo- 
rum nares , in fiftula scnea collocatae, flatum pcr unicum e]us orificium 
in furni cavum emittunt. Fornacibus hifce carbonibus repletis ufta , re- 
crementis, variifquc , quac metallorum excoctionem facilitant , plumbeis 
additamemis permifta molibdyena feniim imponitur, ibique , vi ignis fol- 
lium fpiritu fufflati , liquefada , operto effluit foramine in catinum , 
quem diximus fuperiorem. Quiefcente ibidem , per aliquod temooris 
ipatium , quae eifluxit, materia , metallicae partes , graviores , fubfident, 
inurires vero , qux recrementa conftituunt, fupernatant. Quibus fte- 
pius detraclis ,' repleto fatis catino fuperiori , metallo exitus paratur in 
inferiorem , ex quo cochiearibus hauftum in catillos transfunditur. Fri- 
gefactum ibi metallum , quod plumbum eft , paucam , quam fecum ex 
roineris duxit , argenti quanticatem contincns , alii adfervatur operation», 
feparationi nempe , quam mox expofiturus fum. Ante vcro , quam ad 
hanc progrediamur , alius cujufdam mentio facienda eft, quse in ejuf. 
dem generis iurnis , in quibus molibdxna excoquitur , inftitui folet , ope- 
racionis : qua , quod fequenti fub operatione gignitur , lithargyrium , 
additis plumbeis recrementis , eadem fere , qua prior inttitui labor folet, 
niethodo ad plumbi formam reducitur. Utraque fub opcratione mine- 
rarum quycdam ex furnis , vi follium , cxpelluntur efRuvia , qux , tem- 
peftate adverfa, vel a folis radiis aere vehementer calefacto, difficul- 
ter adfcendunt , auram circa furnum inqumrmt, atque ah operariis , 
dum mineras vel carbones immitrunt , prope ad furnos accedentibus hau- 
fta , prccgravia mala producunt j ea quidcm differentia , ut quemadmo- 
cjum , cui iiipra dicti operarii (§. UI. IV. V.) expofiti fuiu, minera- 

rum 



DE COLICA SATURNINA. 1Z9 

rum & faxorum pulvis pulmones maxime adficit; ita , quoe Enc fub 
operatione expelluntur , vcntriculi & inteftinorum morbos potillimum 
pariant. Teftantur hac de re , quibus fufores ( Schmelzer ) , quo nomine 
utrique huic labori infervientes inligniuntur ) & hos inter praecipue, 
qui lithargyrium in plumbum convertunt, quam frequentiifime corri- 
piuntur , colici , ut leviora mala taceamus , dolores fkvillimi , alvi ob- 
itru&io pertinacifTima , quam arque ac illos varia comitari iymptomata , 
& , nifi tempeftive adferatur medela , paralyfis artuum haud raro fo- 
lent infequi. Atque h&x ipfa funt , quse morbum , quem explicaturus 
fum, manifeftant , fymptomata, qua? , delineata adhuc unica operatione, 
pra-miilaque moibi denominatione & icriptorum hiitoria , diftin&ius 
enarrabuntur. 

§. VIII. 

Separatio audit, qux explicanda adhuc eft , operatio ; quippe qua 

tnetalla in furnis fuforiis excocta , plumbum puta & argentum , ab in- 

vicem in fumis jam delineandis feparantur. Conftat quilibet eorum 

diKibus ex fornaeibus arcte conuexis. Alter foco gaudct rotundo , cu- 

jus fuperior fuperficies cineribus lotis obducta , & fecundum fegmentum 

Iprr*ra, hemifphario multo minus> excavata eft. Catinus vocatur hax 

iurni pars ; in quam metalla liquefacta defluunt. A peripheria foci for- 

nix afcendit foperius amplo patens hiatu , qui operculo ferreo , durnnte 

operatione , occludi , eadem vero finita , aperiri folet ; ut furnus eo ci- 

tius frigefieri & novae operationi prseparari pollit. Dextro tnplutimum 

furni in latere foramen confpicitur femicirculare , akitudinis duorum 

circiter pedum & dimidii , quod durante opere ex pai te occludi, & pec 

quod argentum educi , liberatum a plumbo, folet. Aliud qucddam an- 

teiius finidrorfum plerumque adparet , priori iimile , fed minus, ex 

quo lithargyrium eifluit, ita cof ocatum , ut opetbrii commode infpi- 

ccre in furnum , & lithargyrium cducere , poifint. Duo dermim in po- 

fteriori furni parte , muro officinsc affixa , foramina funt, quae follium 

duotum nares umplectuntur aerem in furnum exfpirantium. Adjacet 

huic , quam jamjam defcripfimus , fornaci altera ardte , uti paullo ante 

■dictum elt, cum illo connexa, ventofa adpellata , in quam viigulta 

«conjiciuntur igni pabulum fuffcctura. Spelunca cjus , quvc quadrilatera 

tft, qua pnrte priori furno adharet , amplo in eum patet hiatu flam- 

mam virgu ■torum incenforum eruclante. Imponitur ei , quem primo de- 

.pinxiimii , furno, circa focum , miftura plumbi & argenti (f) j alteri, 

qua; veutoia uudit, virgulta immittuntur , quorum flamma , ut in al- 

P p 2 terem 

t Ad trig : nta & quod excurrit , centennrios , quorum quilibet argcnti a paucis 
ficlis ad femilibram coritinet » cetera portio p/lumbum eit , quibutdam inuul&us pafr 
iibus adhuc peimiitum. 



FfOFMA^ 



LIBRARY 

fojniti 1819 






OOL OF M 



&£> 



sfr 



300 



I L S E M A N NV 



terum furnum , catino fuperftrudf,um , tranfiit , a folllum fpiritu alter- 
natim emitfo , in orbem aguata metalla fundit, in catinum vel cavum 
foci deduxura. LiquefacTa hac miftura , plumbum , quod maximam 
ejus partem efRcit , vi ignis perpetuo flatu exeitati , deftruitur, vitrefcit, 
&, ut paucis rem exprimam, commutatur in lithargyrium (d) \ quod 
partim a foci cinere reforberi, (vocatur hax lithargyrii pars, molibdstna 
fa<ftitia(e) partim per orifkium fupra indicitum educi ab operariis 
folet. Plumbo demum his modis omni deftruclo, argentum , nobilius 
metallum , ignis magis patiens , folum fluens in fornace reflat , certa- 
que tunc temporis phsenomena exhibet (/) , quas fimulatque obfervan. 
tur , follium fiftitur m.otus , & argentum aqua reftincTum educitur. La. 
bore ifto , quo undecim fere vel duodecim horarum tempus confumi 
folet , jam ad finem perducto , tempus conceditu* furnis frigefcendis , 
quo pneterlapfo , operarii eos infcendunt , molibdaenam facTitiam vel 
lithargyrium a foci cinere reforptum evellunt, pollinem (g) furnorum 
lateribus adheerentem deverrunt , & focum novae operafcioni prxparant, 



•$. I X. 

Deiineato hoc in labore occupati feparatores (Silbsrabtreiber) vocan- 
£ur. Atque hi funt, qui morbo ifto, quem confideraturi fumus , quam 
maxirne adficiuntur. Cauifam hujus rei ipfi metallurgi , unanimi confenfu, 
in metallorum ponunt effluviis , quae partim e furnis , durante opera- 
tione , vi follium expulfa , tempeftate prsefertim adverfa exitum eoruni 
per caminum impediente , deprelfa in lithargyrio educendo occupatis perpe- 
tuo occurrunt ,• partim vero lateribus furni adhxrentia , pollinis fub for- 
ma cinerei vel flavi, ab iis, qui fornaces repurgant , copiofe hauriun- 
tur. Hsec enim fi exceperint feparatores , alvi obftrudlone & colicis 
folent infeftari doloribus atrociflimis , m artuum dolores & paralyfin 
quam frequentiffime abientibu.s. 

Ad- 



( d ) Xfeumawtw in chem. prselect. p. 1. cap. 7 edit. Zimmerra. p. 432. Li- 

.frhargyrium ij} ein G/as artg gevoordenes Bley , fo fein ihflmnmabi/e verloren , 
unii fobald ihm folcbes -vpiedtr beygebracbt -vrird , reducirt es Jicb. Et P. ^. cap. 
28. beynt grojlen Abtreibtn (jn fepararione "wird aV.es beym Silber gereefeue Bley 
zum Lithargyrio , -vre/dies ein balb vitrtfcirtes E!ey iji. 

( e ) Vid. /igricola de re nietallica libr. 10. p. 378- & de natura foffil. libr. 9. 
p. 6>r. 

(/) Adparent nernpe in fuperficie argenti nubeculse vel macula? albje quibus brevr, 
Uti (olent , evanefcentibus , argentura totum candido colore , temporis articulo , 
obducitur. 

(..?) Pollen hic effiuviorum e metallis exhalantium altera pars eft , quotum altera 
e fomacibus vi follium expelhtur. 



DE COLICA SA.TURNINA. 301 

§. X. 

Adpellari morbus ifte a vulgo folct : Hiittenkatze. Anfam , peculia- 
rem hanc denominationcm inveniendi, & locus ubi malum iftud fua fe- 
mina ipargit & diri , qui illud comitantur , dolores priebuitfe videntur. 
Locum euim , ubi tyrannidem fuam dira illa lues cxercet, altera deno- 
tat, quae nomcn ingreditur , vox Hiitten , metallicas puta , vel illas, 
in quibus mctalla cx mineris ignis opc eliciuntur, officinas. Doloris vero ve- 
hementiam vcl ideam alterum cxprimcre videtur vocabulum : Katze ; ve* 
quod felis inftar furentis fefc gerere! foleant iftis dolonbus correpti; vel 
quod iis rabidus aliquis catus , in intcftina artufque furere , eofque un- 
guibus laccrare ac dentibus , videatur. Latinis malum illud morbus aliis 
vocatur metallicus (h), aliis colica faturnina (i) ; quam ultimam haud 
ineptum duxi retinuiife denominationem , quippe quac morbi noftri ge- 
nus acque ac oauflam quam optime exprimit. 

§. X I. 

Atque hx jam enarratee funt , quas morbus nofter folas , quod equi- 
rdem fciam , accepit denominationes. Neque vero mirandum hoc eft, 
cum de ejus indole perpauci memoriae aliquid tradiderint. Ad veteres 
enim quod adtinet , nulla fere apud eos, fedulos alias morborum fcru- 
tatorcs , morbi noftri occurrit mentio. Sunt quidem qui ftatuunt , Hip- 
pocratem hiftoriam ejus in libris tradidifle epidemicorum (k) , ubi , qui 
circa fodin.ts verfabatur (0 ex, fjctTxWuv) prxcordia , inquit, contenta 
habebat , lien magnus erat & alvus dijienta , aliquantum indurata , infla- 
tus fuit , decolor i aft praeterquam , quod fub judice lis fit , utrum 
ex, [ABTcthAoov hominem denotet in eruendis & excoquendis mineris oc- 
cupatum, an alium quendam in loco fodinis nobili tantum degentem ; 
.tantum abeft, ut ge:ieralem morbi hujus depinxerit indolem , ut potius 
cafum quendam fpecialem, haud peculiaris naturse, eum defcripfiife, fa- 
cile adpajeat. 

§. XII. 

Majori adtentione digna videntur, qux apud Diofcoridem, Aetium ,' 
Avicennam relata leguntur, quippe qui , vim enarrantes lithargyrii noci- 
vam , eadem fere recenfcnt , quae morbum noftrum componunt , fymp- 

to- 

(b) Hoc nomine Stockhttftu eum infignivit. V. libr. de litharg. fumo noxio &c. 
(i) Vid. Hofiuamt. med. rat. fyftem. tom. 4. fect. a. cap. j. 
(/c) Libr. 4. artic. 20. edit. F»c/ii. 

P p 3 



302 I L S E M A N N, 

tomata. Aft , utrum ea in metallurgis obfervaverint , alttim apucf to$ 
filentium eft. Sufficient tamen ab iis prolata, ad morbi ftabiliendam 
cauflam , quse , uti infra patebit , lithargyrio tribuenda fine dubio eft. 

§. XIII. 

■ 

Qui praeter didtos auctores citari folent poetx, colorata quidem mor- 
bos metallurgorum depingunt oratione, fed nihil conferunt ad morbi in- 
dolem curate enucleandam. 

$. XIV. 

Ex recentioribus primus &, fe ipfo tefte , omnium primus metallurgo* 
rum explicare morbus conatus eft Theophrasius ille Paracelfus , qui duos, 
de hujus generis morbis, libros memorije tradidit. Alter eorum , qui 
in fodinis verfantur, aher metaHorum excodtoribus proprios (det 
Schmelzer und anderer , die in vietaliifchem Feuer arbeiten ) adfectus ex- 
plicat. Utriufque morborum generis peculiarem exhibuit ?etiologiam, 
quaium, quam akero tradidit hbro, ad nos quippe magis pertinentem , 
paucis enarrabo , judicium & cenfuram de hujus viri ingenio lectori re- 
licturus. Ortum ducere iftos morbos ftatuit a partibus ex mineris ex* 
halantibus mercurialibus. Sunt nempe , quae , illius fententia mineris 
inhaerent, partes , triplicis generis. Ad primum falpertinet, quod fco- 
riis minerarum permifcetur; alterum fulphur conltituit , quod ardet & 
comburitur ; ultimum vero mercurius efficit , qui fumum format atque 
ab omnibus fecedit metallis , nec auro , neque argento exceptis , quan- 
quam , qui ex his exhalat, invifibilis fit. Atque in hoc ultimo cauifam 
morborum latere , certo adfeverat. Hauftus enim , ut ejus fert fenten- 
tia , ejufmodi cum aere mercurius , illi, qui a ftellis exhalat , fimilis *, 
jn pulmone, tanquam in ventre equino , digeftus , iu varias formas , 
mucum inprimis varise indolis , commutatur , qui mucus , putrefactione 
refolutus , corpus penetrat, & partim per cutem, partim per renes cu.ni 
urina , e corpore eliminatur. Quodfi vero remanet in corpore ejufmodi 
mercurius , tingic idem noftros httmores redditque corrofivos. Veruni 
non in pulmones folum , fed & in ipfum ventriculum, mercurium illum 
defcendere, Paracelfus ftatuit , modo tamen , uti ipfi videtur, prorfus 
abfcondito. Nec minus , per nares cerebrum petere eundem mercurium, 
adferit , indeque lethargiam oriri & paralyfin. Addit , varium efle fu- 
mum , quem hauriunl metallurgi, pro diverfis , quse traclant , metallis. 

In 

* Narraveraf. eriim , e ftellis jura excoqui ab aere , illarum qur litatum , qua* fide* 
ribus adfcnpieie aitrologi , aujue eum aere a nobis hauriri, diverfoium murboruin 
cauflas. 



DECOLICASATURNINA. 303 

In frngmentis denique de argcnto vivo , frigidiflimum iilud effe ftatuit 
corpus , eaque re lunae adlimilari , omnia cccleftia corpora frigidicate 
maxime fuperanti. Hanc vero ob frigidam , qua gaudet , naturam , ar- 
gentum vivum nobis nocere putat ; compellendo nempe , more cetcro- 
rum frigidorum , calorem cor circa & partes reliquas , quie inde alTcn- 
tur & confumantur. 

§. X V. 

Ejufdcm fere farinae quacdam de morbis metallurgorum prodidifle , af- 
fecla quidam fertur Paracelli , Martinus didus Panfa. Qu?e quod filentio 
practereamus , neminem ledorum vitio nobis daturum effe, confidimus. 

§. XVI. 

Qui praeterea citari folent , Agricola , Bernardut Csjiut , C<efalpinus , 
quin ipfe , qui de morbis artificum fcripfit, Ramazzini , pauca quaedam 
atque generalia tantum de morbis metallurgorum memoriae tradiderunt , 
ex quibus morbi noftri hiftoria hauriri omnino nequit. 

$. XVII. 

Aft merita, diftincla morbi hujus explicatione , fibi peperit encomia , 
Stockhufiut , medicus quondam Goslarienfis, qui, libello de lithargyrii fu- 
mo noxio morbifico ejuique metallico frequentiori morbo , vulgo di&o , 
die Hiittenkatzs , & enarrandae morbi hujui hiftorise & cauifse ejus eruen- 
dse, magnam navavit operam , fucceifu prorfus felici. Planum enim fe- 
cit : ad colicarum genus referendum hoc eife malum , & , inquirendo 
porro in varia , quae fpargi in officinis metallis folent, effluvia , eorum- 
que qualitatem nocivam, ac comparando hujus morbi fymptomata cum 
obfei vato lithargyrii erfeclu , extra omnem pofuit dubit 'tionem : a plum- 
bi & quidem lithargyrii cffluviis , dirum , quo de traclamus , malum 
iftud produci. Addidit infuper medendi methodum natura morbi maxime 
convenieniem, propriaque ejus experientia confirmatam. 

$. XVIII. 

Eadem fere ratione morbi hujus indolem inveftigavit Cel. Henckelius , 
in libello : von der Bergfucht und Hiittenkptze. Qui tamen irj eo a Stock- 
hufii difcedit fententia, ut, prseter lithargyrium , arfenicum reum mor- 
biferae caulfce faciat coadjuvantis •, quod quatcnus ad veritatem accedat , 
de cauila morbi traclantes , quisremus. 

§. XIX. 



304- I L S E M A tf N J 

§. XIX. 

Prseter duo illos , quos modo recenfuimus , libellos , nonnutlse in lir- 
cem prodiere diifertationes , quse , eam de metallariorum paralyfi , morbi 
noftri frequenti fequela , a Suchlandio editam fl excipias , de variis tra- 
clant metallurgorum adfe&ibus , quibus de morbi noftri indole quscdam , 
Stockhufii fententisc accedentia , auctores inferuerunt. Pertinent h-uc prse- 
cipue , quam , de metallurgia morbifera , Hoffmanni fub prsefidio , SVe- 
rnens ; de metallicorum nonnulHs morbis , ' Kochlatfchius j &, de pr.se fer- 
vandis metallicolarum morbis , Keumannus , uterque Mich. Alberti fub 
moderamine , in publicum evulgarunt, 

§. X X. 

Silentio denique haud prsetereundus , quem modo laudavi , Cel. Hnft 
mannus , qui in medicina , quam edidit , rationali , de inteftinorum do- 
loribus diiferens , morbi noftri brevem quidem , fed adcuratam , prc 
niore fuo , tradidit defcriptionem. 

§. XXI. 

Enarratis hifce fcriptoribus , haud ineptum fuerit , nonnullos , qu$ 
de morbis noftro , & cauffse & fymptomatum refpe&u , maxime cognatis 
literis quscdam mandarunt , addidifle. Pertinent huc , qui de noxis a vi- 
no lithargyrio adulteratis fcripferunt : Goekelim , Brunnerus , Vicarius ,' 
Sclmallerus , Reifelius [ / ] , Zellerus [ m ] , J<zgerfchynidins [ n ] , Cante- 
varius [ o ] ; ac , de figulorum ftannariorum , pi&orum , propriis mor- 
bis : Stockhufius [p~\ Tinfaits [q] & prxcipue Ramazzini [ r ] ; qui 
omnes de dictis movbis tradantes eadem fere , quse morbum noftrum 
componunt , enarrant fymptomata , ad quorum recenfionem jam pro- 
gredimur, 

§. XXIt 



f /] Vid. Eph. Nat. Cur. Dec. %. A. 4-? & 6. ubi , quae ab his viris , qnorum now 
mina hoc fignum (1) prscedunt, annotata hanc in rem funt , reperiuntur. 

[w] In difl". de noxa vini lithargyrio mangonifati. 

[ » J In tradtat. cui titulus : der , in denen durcb die Siiber GUtte befiricbenm WtU 
ftcn i verborgene nim aber entlarvte Mercurins. 

f_ 2 In difl". dc colica paretico epileptica. 

[p 3 In lib. fupra receniito de litharg. fum. noxio. 

C q ] In operib. pract. libr. 7. 

[ r } Vm dtntn Kranc/tbeiten der Kunjiler und Handyvercker. 



DE COLICA SATURNINA. 30? 

§. XXII. 

AfKciuntur diro ifto malo ( Hlittenkatze) correpti utplurimum primurrt 
inteftinorum dolore acutiiiimo , haud raro adeo vehementi , ut deliran- 
tium initar fcfe habeant , vel animo etiam linquantur , vcl in morbum in- 
cidaat comitialem. Priccedit & comitatur diros hofcecruciatus alvi obftru- 
clio pertinaciflima , rcmediis , alias maxime efficacibus , faepe haud fupe- 
tanda , quam , quod mirandum , quatuordecim ultra dies aegros abfque 
dolore fultulilfe Suchhvidius [s] adfeverat. Alvo vcl iponte vel arte folu- 
ta , feces excernunt gryfei vel nigri fxpe coloris , vifcidas , vel ficcioris 
confiftentix , quafi aduftas , in globulos faepe intortas , ftercoris ad inftar 
ovilli vel caprini &, ut Cel. Spangenbergins [t] obfervavit , lithargyrio 
facpe obdudas , ita , ut formam prsc fe ferant globulorum , quos figuU 
ex argilla conficiunt , luforiorum. Sociam fxpe hicc fymptomata , quse 
iila etiam intcrdum prrccedit , cardialgiam habent cum vertigine , lipothy- 
mia , fudore fyncoptico , afthmate , palpitatione cordis , naufea & vomi- 
tu , quo vifcida fepe ejiciunt , picis ad inftar tenaciffimx viridis haud 
raro vel alius , peffimi fcpe , coloris [ u ]. Accedere ventris iltis crucia- 
tibus artuum perfkpe folent convulfiones [v] & dolores cum prioribus. 

alte- 

[r] In cJHT. de paralyfi metallariorum; ubi » co graviorem , quo tardior obftrucftio- 
nem fequitur , doioremtfle, adfirmat. 

[*] Viri hujus Celeberrimi , medici Aulici & Phyfici civitatis Claufthalienfis expe- 
rrentiflimi, hoc loco memor , gratus non pofTum , quin publice eam confitear , qua 
me, cum alias tum in hoc labore occupatum , perfecutus eft , benevolentiam. Nam , 
prster nonnulla , quae ad morbum iftum pertinent , fcripta , proprias quas & ipfe & 
pater ejus B. M. chartae mandarunt obfervationes , cafufque medicos mecum commu- 
nicavit, per quas hiftoria, quumtrado, morbi egregie ditata eft. Sunt autem eorum 
cafuum aliqui adeo notabiles vill, atque ad hiftoriam confirmandam adeo idonei , ut 
eos integros huc transferendos effe duxerim. Primus & fecum indolem & dolorum ve- 
hementiam demonftrans, ita fe habet : metallorum inter exco&ores tantos quidam ex 
improvifo ventris percipit cruciatus , ut ftragulum pedibus manibufve vehementerpul- 
fet , vix fefe recolligat & pro dolore fugam cspere minetur. Alvo Iaborat obftiuclo. Cly- 
ftere ufus tenacia nigerrima rejicit, cum levamine. Sequente die rurfus obferrata alvus 
& tenefmo , quo parum pituits putrida? excernit, juncta eft. Dotores quidem ventris 
adhuc durant , fecj njinus vehementes funt. Clyftere reiterato , fublata obftructione , 
a;ger fanacur. Reliqui cafus ad ea hiftoriae loco referentur , quae vel confirmant , vel il- 
luftrant. 

[ u ] Cafus alter. Corripitur quidam afthmateconvulfivo , palpitatione cordis , ve« 
hementibus ventris torminibus , doloribus circa fcrobiculum cord ; s convulfivis , in vcn- 
trem & dorfum defcendentibus , cum continuo eonatu vomendi & alvum deponendi. 
Datur pulvis ex digeftivis & pectoralibus. Dolor per totum nychthemerum continuat , 
cum vomitionibus multae pituitas viridis ; quibus deco&o theat fedatis , purgante dato & 
ftomachico , aeger reftituitur. 

[«>] CafusIII. Ventris dolore quidam & fpafmo laborat vehementi , qui, fi in mem* 
brum tranfit , hoc taclu durum fit , ( indicium fp^fjni five convullionis vehementis), 

JDifpuf, Medico-Fratf. Tom. 1 1 L Q. q 



\o6 



ILSEMANN 



alternantes [w]. Interdum varii generis , pro diverfa segrorum confti- 
tutione , febres fuperveniunt , biliofbe [x], putridae vel ex inflammatione 
inteftinorum , quae in abfceflum abiens , morbi moram nonnunquam 
morte rumpit [y]. Aft rarius haec accedit , tefte Suchlandio [z]. Fre- 
quentius remittentes inteftinorum dolores morbus excipit articularis , 
quem mufculorum , movendis artubus dicatorum , paralyfis [ a ] con- 
tractura , tandem & aridura , vel preflb vel lento pede , infequitur. Ce- 

terum 



[td] Cafus IV. Quidam de ventris dolore conqueritur , qui in dorfflm tranfiens , 
quo minus fe incurvare queat , impedit. Idem ad artus progreditur, quo fa&o in ventre 
remittunt cruciatus. In Caf. V. In alio quodam ventris dolores in omnes , poft duos 
dies, tranfiere artus, ita ut hos prae dolore movere haud potuerit. Vomuit hic sger , 
dato pulvere quodam alterante , multa nigri peiTimi coloris. Remifere poftharc in artu- 
bus dolores , in ventre vero remanferunt. Alvus obftruffta fuit , & tumor confpicuus in 
ventre oblongus. Quae vero omnia purgantibus aliifque fublata. 

[*] Caf. VI. Dolorem quidam ventris percipit & naufeam, evomit biliofa. Adeft 
vertigo , lipothymia, calor. Accedit, cumincremento caloris, delirium , quo correp- 
tus valde clamat & cantat , nec unquam ad fe redit. In ventre durities confpicitur & 
tumor ; a quibus omnibus idoneis medicamentis hberatur. 

[jy] Caf. VII. Quidam de niagno conqueritur tibiarum dolore & dorfi (esbrennt 
ihm im Creutz bijlin den Majidarm hinunter, -veie feitr) •• Nodtu augetur dolor. De- 
funt vero ventris tormina. Dato clyftere, feces asger fruftulatim rejicit , copofas , ni« 
gras vel uti aduftas. Accedit urinae ftillicidium. Dolor ex feminibus in tibias & ambu- 
lando in pedes defcendit , ubi tantae vehementiae eft >• ut a corpore feceffuri segro vide- 
antur. Virium tandem debilitas accedit & atrophia. Rejicit jam purulenta aeger , &poft 
aliquot feptimanas lumina claudit. 

[ 2 ] Vid. diiT. ejus de paralyfi metallariorum; 

[ a ] Solet heec varii generis effe paralyfis. Solus enim interdum motus aufertur , fen= 
fu remanente. Saepe autem & fcnfus & motus evanefcunt. Redit veroplerumque , cer- 
tis temporis intervallis , fenfus , tempeftatis praefertim circa mutationes acutiffimis do- 
loribus fefe manifeftans.. ( Qua de re teftantur , quae Cel. idem Spangenbergiw de duo- 
bus adnotavit paralyticis ■ quorum alter in manu , qua laboravit, paralytica dolorem 
fenlit ad cubitum ufque tendentem, admodum vehementem ; alter vero , eujus brachii 
unius nervi refoluti fuere, in cubiti articulatione contra&ionem percepit in digitos tran- 
fientem). Verum tandem & fenfus & motus evanefcunt ; ita ut ex hoc morbo paraly- 
tici , (tefte Suchlandio , de paralyfi metallariorum ) , perinde ac arthritici conrirmati , 
a cruciatibus demum aliquando immunes evadant- Notandum denique , paralylin iftam, 
haud , ut nonnulli ftatuunt , idiopathice argros adficeie; fed eam potius fymptoma efie 
colicos vel aituum dolores fubfequens. Argumenta hujus rei ex Stockbujio decerpta fe- 
quentia funt : cuiquam, inquit , hoc adfedtu laboranti prius paralyfin obvenire, quam 
fummis ventris cruciatibus vehementcr laboraverit , fulfiliimum eft ; quandoquidem ir- 
rito labore aut plane negle&a cura , paralyfin fymptomatice contingere , crudeliffimof- 
que illos ventris dolorcs fubfequi , experientia quotidie nos docuit. Addenda his Sucb- 
fandii verba : ubi paralyfis pra foribus eft, doloribus artuum acutiffimis , qualibus 
arthritici laborare folent , a'gti cruciantur. Neque demum filentio prstereunda , quar 
Cel. obfervavit Spangenbergius : cum paralyli, qua junda efle farpe folet , contrQfturamt 
colica pallione aliquoties adEiiftis maxime effe familiarem. > 



DE COLICA SATURNINA. 307 

terum varia alia interdum accedunt mala chronica : ut ccccitas [b~\ icle- 
rus [ c ] hydrops [d]. Et Stockbujio atque Henkelio teftibus , totius 
quacdam corporis cachexia aut atrophia plerofque tandem infeftat. 

§. XXIII. 

Atquc hscc funt prsccipua , qu?e , pro varia acgrorum conditione , di- 
vcriimodc conjunda vel confequcntia , metallurgos morbo noftro cor- 
reptos adficere folent , fymptomata. Ad quorum indolem C\ adtenderi- 
mus, rede Stockbufium fcnfilfe , cum ad colicas pafliones morbum no- 
ftrum referendum effe ftatuic , facile adparebit. Eft enim fecundum Wil- 
lifium colica : partium abdominis vellicatio , unde dolor acutus , cui ple- 
rumque vomitio acccdcre folet , fpafmi & omnium fere vifcerum contra- 
dtiones , umbilici retra&io, ileus , alvi obftruclio. Contrahuntur ventri- 
culus , duodenum , veficula fellis , vefica urinaria. Vertiginofi adfedus 
prarcedunt & fequuntur. Colica inveterata ingravefcens non raro lumbo- 
rum & membrorum externorum dolores accerfit , ac demum in paralyfin 
terminatur [e]. Eidem morborum generi Hojfmanwts noftrum inferuit 
malum , & quidem colicis , qiuc a nimia inteftinorum contractione oriun- 
tur , fpafmodicis ; cum , immanis , inquit , eft colicie fpafmodicse fpecies, 
qu?e iis , qui mineras faturni igne tra&ant , ac plumbum ab argento in 
docimafticis furnis feparant , ut in hercinia fit , familiariflima eft : vulgo 
dickur die Hiittenkatze [f]. Quam rerfte idem ille hac de re judicaverir, 
cuivis ad fecum , quam fupra indicavimus , indolem refpicienti , haud 
difficile erit perfpeclu. Quid enim fumma earum parvitas aliud indicat ; 
quam diametrum inteftinorum admodum effe imminutam , ideoque inte- 
ftina fumma verfari in contractione , five fpafmo ? Noto itaque jam 
morbi noltri , cui adnumerandus eft , genere j ordo jubet , ut cauffam 
diri illius mali quseramus. 

§. XXIV. 

Eam autem caufFam in minerarum , quse igne tractantur , latere efflu- 

viis , 

[&] Caecitate correptos exper. Spangenbergius duos , ex colica pra>greffa, arthriti- 
cos obfervavit, quorum , quod maxime notatu dignum , alterutri externa remedia pa- 
rum vel nihil profuere , emeticum vcro & vinum medicatum , quo haufto multas feces 
aegcr rejecicTifcidiffimas , mfigne auxilium adtulerunt. 

[f ] Dc ictero accedente Stockbufiut teftis eft , libell. de lith. fumo noxio. 

[_ d ] Aquam inter cutem abdominis & crurum accedere , idem ille Exc. Spangenbergim 
adnotavit , ea addita obfervatione : omnes fere ea correptos reftitui. 

[e ] V. opera ejus & quidem de pathologia cerebri & nervofi generis cap. i$. 

C/J V. Bojfmann, med. rat. fyftem. Tom. IV. feft. 2. c. $. 

aq 2 



308 ' I L S E M A N N , 

viis , vulgo notum eft. Sed quaenam corum potiffimum accufanda fint ,' 
non inter omnes convenit. Si de eorum , quae noltris in officinis ope 
ignis eliquantur , meta'lorum , plumbi fcilicet & argenti eftluviis folis am- 
bigeretur , haud difficile foret , quibufnam horum culpa deferenda fit , 
determinare. Aft cum permulti variis , qux mineris noftris precter me- 
talla inhcerere , fuamque , dum igne tractantur , prsefentiam mr.nifeftare 
ftatuunt , cauffam morbi inferant , haud abs re fore videtur ; utrum alia 
noftris in officinis , prseter metallorum , quae ibi tractantur , eiBuvia 
fpargantur , & an , (1 adlint , cauffa morbi addici illis queat, prius itl- 
quifivilfe , quam ipfa illa metalla mincris noltris inhacrentia fub examen 
vocemus. Enarrata varia ejufmodi efHuvia a Stockhujio funt , quorum 
quibus , ob morbi noftri gravitatem , caulfam ejus adfcribere prae aliis 
quis poffit , maxime nociva , arfenicalia , mercurialia & antimonialia , 
ac , quae noftris in oflficinis magna copia fparguntur , fulphurea , pri- 
nium examinabo. 

§. XXV. 

Qu«e accufari cum vulgo a nonnullis folent , arfenicalia quod adtinet 
effluvia, jam fupra ( §. 6.) dictum , eorum nihil vel parum e mineris 
noftris exhalare ; quod , uftores qui dicuntur , nullis propriis , nedum 
ejufmodi, quse a veneno ifto creari folent , malis impl cantur. Objicere 
quidem illi opinioni indulgentes folent , uftione ob ignem , quo ea per- 
ficitur , minus vehementem haud ftatim fecedere iltud venenum , fequen- 
tibus vero , ubi fortior ignis ardet , operationibus eo majori copia in au- 
ram avolare , ibique morbi noftri fpargere femina •, fed contradicit his 
arfenici natura maxime volatilis. Quam certe ob cauffam rieri haud pof- 
fet , quin , noftris mineris arfenicum fi inhxreret , dum novem u!tra 
horas ignem tantae patiuntur vehementisc , ut penitus ignitaereddantur, 
(id enim fit, quando uruntur ) omnis vel mnxima hujus veneni pars ex- 
pelleretur. Adnuunthis, quae Newnamins de ftanni [g] & cobalti [/j] 
mineris tradidit ; qux & ipfae , cremando , a maxima arfenici parte libe- 
rantur. Quibus accedunt , quse exper. Siemens [i] de mineris enarrat 
faturninis , arfenicalibus , KuttenbergA \w Hohemia repcriundis : in iis 
nempe, ubi hx venae uruntur , officinis verfantes , rcfpirationis difficul- 
tatc , fuffocatione , artuum tremore aliifque malis penitus confumi ,• ita 
ut fceletorum inftar vivorum adpareant : manifefto certe indicio , arfeni- 
cum ibidem urendo expelli. Addenda his demum Schlutcri [ k ] , viri 

rei 

[#] Neum. prarl. Chem. Part. V. c. ?. 

[ h~\ ldem P. II. cap. 14. 

[i] In di(T. de metallurgia morbifera §. 16. 

t k ] Unterricbt vw dcnen Huttenveerj(cn. cap. 20. 



DE COLICA SATURNINA. 30* 

rei mctallicx quam maxime gnari , obfcrvatio eft , qua , arfenicum c mi- 
neris uftionc profligari , edocet. Qiiae cum ita fint , quid , quxfo , ob- 
ftat , quo minus arfenicum , fi noftris mineris tanta , ac vulgus ftatuit , 
copia inhsercat , inter urendum avolet , hocque in labore occupatos di- 
ris, qucc modo tetigimus , malis adficiat ? Sed ponamus , adeo arclc mi- 
neris noftris inhaercre arfenicum , ut vinculum cjus uftione haud folva- 
tur ; fieri tamen haud poterit , quin futione , qux maxime vehcmcnti 
igne inftituitur, ( §. 8-) omne expellatur -, unde confequcns eft , fub 
feparationc nihil amplius hujus veneni exhalare poffe. His vero ita pofi- 
tis , arfenico cauflam morbi noftri fi tribuamus ,• fufores maxime, mini- 
me feparatores , eo , de quo agimus , malo ut corripiantur , neccfle eft. 
Scd repugnant his fupra (§. %.) prolata. Nec itaque eft , arfenici efflu- 
viis cauiram morbi quod addicamus. Perfucfi vero hac de re eo magis eri- 
mus , ad vim arfenici erodentem , caufticam , morbi noftri fymptomati- 
bus , qux nulkm erodentem, fed adftringentem potius cauflam arguunt, 
& ad mortiferam hujus veneni velocem efticaciam , morbi noftri morae 
diuturnx , qux lentum potius venenum indicat , repugnantem, animum 
fi adjecerimus. Corroborant denique noftram fententiam ab Henckelio pro- 
lata , quod , qui arfenicales mineras tractant , eo , quo de tr,adamus , 
malo adiici, nunquam obfervatum fit. 

§. XXVI. 

Neque vero majori jure mercurialia de caufla morbi acculanda effluvla 
funt. Nifi enim , quod cum Stockhufio prxmonemus , omnia ea ad hanc 
claflem , Paracelfi more , referamus , quse cum fumo e mineris exhalant, 
eflfuvia , certe mercurio cauflam , non eft , quod adfcribamus. Verum 
quidem , mercurium , five , ut diftinctius rem exprimamus , femimetal- 
lum illud omnium rerum , folo auro excepto , graviifimum , argentum 
quod alias dicitur vivum , in mineris noftris reperiri, obfervationibus 
metallicae rei peritorum prorfus repugnat. Ita enim , vir ille in re metal- 
lica quam maxime verfatus , Agricola [/] , proprias argentum vivum 
habere venas , nec illud in ullis Germanise venis argentariis repertum fe 
nofle , adfeverat. Adnuit his Neumanniu [«/], ubi mercurium , vel in 
cinnabaris minera nativae , vel venis certis lapidofis , vel in terra deni- 
que argillofa , minime vero in aliorum metallorum feracibus mineris , in- 
veniri adfirmat. Sed adfumamus mercurii in mineris noftris prxfentiam , 
cautfa tamcn morbi ei adcribui ullo jure nequit. Quodfi enim argentum 
vivum illis inhxreret , prima illa , qua minerse igne traclantur , operat : o- 
ne , fufione puta , mcrcurius , ob volatilem , qua aifenicum adhuc fu- 

Q. q 3 perat , 

[ /] De re metallica libr. 5. p. ^20. 
[_m} ln Prxl. Chcm. P. V. cap. 25. 



3 ia ILSEMANN; 

perat , indolem , omnls expelleretur , ideoque , cauffam Ci conftitueret j 
morbi , fi qui unquam , certe uftores maxime eo adficerentur , fufores 
vero & feparatores intadli ab eodem relinquerentur. Sed nonne haec fu- 
pra (§. 6. fq.) prolatis contradicunt ? Numne itaque abfolvendus de 
cauflk morbi fufpicione mercurius eft ? Certe eo magis , quo minus , 
quse ab hauftis argenti vivi efHuviis oriuntur , & morbi noftri , fympto- 
mata inter fe.congruunt. Adficiuntur vero hydrargyri efTluvia qui hau- 
ferunt , lipothymia , (iidore frigido , convulfionibus , <tvctig-Qr\ria, , apo- 
plexia , epilepfia , & praefertim artuum tremore, paralyli , ptyalifmo & 
dentium vacillatione [w]. Refpondere quidem nonnulla horum , quse 
enarravimus , fymptomatum morbi noftri indoli primo intuitu videbun- 
tur ; aft curatius rem fi perpenderimus , differentia eorum haud difficile 
adparebit. Quse enim ab haufto mercurio oriri folent , convulfiones , pa- 
ralyies , fudores frigidi , lipothymise , ex idiopathia , abfque procgrellis 
gravioribus malis , segros infeftant j cum e contra eadem morbum no- 
itium fymptomatice ', prsecedentibus nimirum ventriculi & inteftinorum 
doloribus , a mercurii vapore minime oriri folitis , fubfequantur. Quibus 
denique addendum , quod neque ptyalifmus , neque dentium vacillatio , 
quse tamen utraque ad figna haufti mercurii pertinent prsecipua , morbo 
noftro obnoxios unquam invadant. 

§. XXVII. 

Vt autem mercurio morbi hujus caufla tribui nequit ita , nntimonium 
quin accufcmus , fola fymptomatum , quae ab hujus fumo vel effluviis ori- 
ri folent , confideratio vetat. Sunt vero , quae antimonii fumus creare 
mala folet prsecipua : fuffocatio , apoplexia , vomitus , alvique dejedio- 
nes enormes , dentium vaciliatio & ptyalifmus [ o ]. Ad haec certe fi ad- 
tenderimus , nullam efTe iis cum noftro morbo congruentiam , facile ad- 
parebit. Tantum enim abeft , ut , quorum labores fupra (§. 7-8-) de- 
fcripfimus , operarii , hauftis , cum fumo , minerarum effluviis , alvi in 
deje&iones frequentes incidant ; ut , illos ventris obftrudtione potius per- 
tinaci corripi , dentibus vero firmis , a nullo falivse fluxu unquam vacil- 
lantibus , gaudere , experientia perpetua doceat. 

§. XXVIII. 

Neque demum fulphureis adfcribi caufla morbi poteft exhalationibus? 
Certum quidem ert , noftris in officinis & fuforiis , & uftoriis prsecipue, 
( §. 6. ) copiofa , odore fcetido tefte , fulphuris fpargi effluvia ; fed seque 

certum 

[ n ] Siemtni diff. de metallurg. morbirera, 
[oj lbid. 



DE COLICA SATVRM1NA': ffi 

certum cft , qui in uft< riis verfantur ofHcinis , fulphureis , dum mineras 
cxtrahunt , exhalatiombus maxime obnoxios , immunes fere a morbo 
noftro obfervari ; id quod , in hifce cffluviis cauffa morbi (1 lateret , fieri 
minimc poffec. Argumentum denique maximum , qui fulphur excoquunt, 
noftne adferunt fcntentise. Huic quippe infervientes labori , fulphurcis ef- 
fluviis maxime [p] expofiti f refpirationis quidem difficultate , aft nulla 
vehementi alvi obftructione , nullis ventris doloribus , nec, qu?e hos fc- 
qui fepe folent , aliis fymptomatibus , infeftantur. 

§. XXIX, 

Sublata jam , qua arfenicum , mercurius , antimonium & fulphur ad- 
fpergi polfcnt , morbi noftri cauffae fufpicio eft. Haud defunt quidem a-. 
lia , qux praeter metalla mineris noftris , quarum tra&ationem fupra de- 
pinximus , inhaerentia fub eaamen vocare cum Stockhufio poffemus , ut 
lapis calaminaris [ q ] , vitriolum [ r ] , cadmia [ s ] pompholyx [ t ] » 
fed cum hsec omnia in iis , ubi raalum iftud fua femina fpargit , officinis 
( §. 4. ) haud reperiantur , non eft , quod illis inquirendis immoremur. 
Qni enim ex Zinci partibus oritur combuftis , lapis calaminaris , in no- 
flris , fibi molybdsena excoquitur , officinis , minime gignitur. Neque 
porro locum ibi vitriolum invemt , cum , ex quibus illud nafcitur , na- 
tiva ejus vena , Hiittenrauch , & praecipue pyrites , e molybdxna , a cu- 
pri vena ex induftria liberata ( §. 4. ) omnino exulent. Defunt ibidem 
eandem ob cauffam , _quac ex pyrite in aerariis officinis generantur , cad- 
rnia & pompholyx. Neque ergo in ulla horum, quae recenfuimus , efflu- 
via cadit fufpicio. Accedit , quodfi vel maxime horum unius vel alterius 
quafdam fpargi partes , quae mineris antea occulte adhseferant , velimus , 
has tamen morbum iftum minime producere , inde liquere ; quod neque 
chalcanthj mineras tractantes , vitriolicis exhalationibus , neque aurichal- 

cum 

r [/>] Tantus in iftis officinis fulphureus foctidus vapor eft,- ut adveniens , fulphur 
puriiicandi modum contemplaturus , vix per quadrantem horse , abfque fuffocationis 
periculo , intereffe labori ifti poffit. Vid. Stockbufius de litharg. fum. noxio , p. ?8. 

[ q ] Lapis calaruinaris ( Gallmey ) ex Zinci partibus in furnis fuforiis combuftis 
horumque lateribus adcretis originem ducit. Goslarienfibus in officinis metallicis copiofe 
futis gignitur , ubi , quae effodiuntur vens , praeter argentum plumbum cuprum , & 
Zinci partes haud raro recondunt. Vid. Scblater von den Hutte?nvenken. 

[ r ] Vitriolum ex pytite conficitur (Kupfer-Scbnvefel Kiefi , Kupfer Ertzen) quin 
& ex minera Kupfnraucb didta verum vitriolum nativum continente. 

[j] Cadmia (Ofenbrucbe) concretum dicitur furnorum fuforiorum lateribus, pe- 
racla in his operatione , adhsrefcens. Eft illud vel plumbi vel cupri fimul vel hujus folius 
particeps , quo de ultimo genere Stockbufio fermo prscipue eit. Nafcitur ex xris vena , 
inter excoquendum. 

[r] Pompholyx favilla acris eft vi ignis in officinis aerariis combufti. Adeat, qui 
plura de his omnibus noffe cupit , fupra cit. Scbluteruw & rfgriiokvn. 



3 iA - 1 L 3 I. M. f. a* Jrt , 

cum oonficientes , lapidis calmjnaris , nec in serariis officinis cupri venam 
excoquentes , cadmiae & pompholygis effluviis maxime expofiti , noftro 
morbo , Stochhnfio tefte , unquam adficiantur. 

§. XXX. 

Variis jam , quse accufari pructer metallorum in minera noftra molyb- 
daena hacrentium effluvia poflint , de caufia morbi abfolutis , ad ipfa qusc 
illi infunt metalla , plumbum puta & argentum , examinanda progredi- 
mur. Alterum eorum , nobilius , quod adtinet , fufpicionem in iftud non 
eft , quod transferamus. Eft enim illud ignis maxime patiens , nec ve- 
hementitlimo & maxime diuturno in igne quidquam , przeter exiguam 
partem , deperdit [ u ]. Quare nulla vel certe non adeo copiofa hujus 
metalli effluvia exiftere noftris in officinis queunt , ut ille tam frequens 
morbus creari ab illis poffit. Accedit , modo argumento adhuc opus fit, 
ea , quae noftris in officinis reperiri argenti effluvia dicuntur , in furnis 
tantum inveniri fuforiis [i/] minime vero in iis , qui feparationi argenti 
a plumbo dicati funt ; qua de re , cum his qui prsefunt , morbo noftro 
maxime adficiantur , caulTa ejus argenti effluviis tribui ullo jure nequit. 

§. XXXI. 

Quo pauciora vero argenti noftris in officinis reperiuntur effluvia , co 
raajori copia plumbea fpargi , cuivis ad naturam ejus refpicienti , facile 
erit perfpeclu. Notum enim eft , plumbum fortioris ope ignis facillime in 
calcem redigi , id quod plunibi ufti & minii prsecipue confe&io [iv ] fatis 
edocet ; nec minus conftat , quanta copia , quamque vehementi igue 
plumbum in fuforiis noftris & prsecipue feparatoriis officfnis tra&etur , 
«juo utique permagnam ejus partem comburi, & in calcem converti neceffe 
cft. Argumento certo hujus rei , qui furnis prsefertim feparatricibus ad- 
jfrseret , pollis eft , quem plumbi calcem efle , reduclio chemica & Stock* 
hijfutni [x] & me ipfum certiorem reddidit. Adnuit his Agricola [y] , 

qui 

f *0 Argcntum vehementifiimum ignem ad menfis fpatium perpefium vix fexagefi- 
mam fextam depondere ejus partem perdidit. Vid. Neitm. Prael. Chem. cdit Zimmcrm. 
P. V. cap. 4- 

[ v ] in illis fornacibus earumque quidem parte fuprcma reperiundam favillam argen. 
ti quidquan? comincre , audiviffe ex operariis memini , cujus rei caufia fulphuri metalla 
ln cineres refolventi adfcribenda videtur , uftione e molibdaena non plane expulfi. Ve- 
rum de his curiofe quxrere inftituti noftri non eft. Ceterum de fulphuris vi mctalla in 
cineres refolvente Agricola teftis eft. Vid. liber ejus de re metallica tctavus. p. aji. 

[tf] Vid. Nettm. nrsl. Chem. Pait. V. cap. 28- 

(>] Veiifiimum plumbum ultra ponderis dirnidjuni reddidit, Ykl, StQckbuf. de li- 
tharg. fum. noxio. 

lyj Libr. p. de natur, foffil. 



DE COLICA S A T U R N I N A. %\% 

cjui favillrfhi iftam , quanv fpodon adpellat , in fornacibus fepar.mn.s 
( quas fecundas ioinaces vocat) inveniri & plumbi [z] parcem exuftam 
eile , in fublime elatam , adfeverat. Teftantur demum hac de re , quac 
cx metallicac quodam officin?e pncftfto comperi : ipfum nimirum , polline 
ifto oleo fubacto , loco cerulfae , ad ligna oblincnda frequenter uti. 

, §. XXXII. 

Patet itaque , plumbi reperiri noftris in officinis efHuvia : fed jcque 
certum eft , hacc & prxcipue, qure lithargyrium fpargit , veram diri , 
quo de tractamus , morbi conftituere cauifam. Argumcnta hujtis rei fub- 
jecta morbi & primum quidem , qui illo m;xime cornpiuntur , feparato- 
res perhibent. Conftat enim ex fupra dictis , ( §. 9. ) in lithargyrio 
educendo occupatos , ab efRuviis e furnis feparatoriis eruclatis adfici. 
Qu2e vero aliae vi follium ibi abripi , atque e fornacibus iftis expelli poifunt, 
quam lithargyrii partes , metallicae maifc quippe fupernatantis '( Teftatur 
certe hac de re fudor , quo horum operariorum tacies madent , flavo 
lithargyrii polline tinctus. Notum porro , furnos hofce repurgantes a 
polline lateribus eorum adhaerente laedi ; numne vero hic plumbei indo- 
lis , & quidem liihargyrii vi flammse illud perpetuo lambientis combufti, 
portio eft '( Addatur , quod furnos reparantibus etiam cum molybdsena 
res fit faclitia , cujus , quem , evellendo eam , hauriunt , pulverem fa- 
turninse indolis , & lithargyrii quidem participem eife , origo molybdse- 
nse hujus (eft lithargyrium a foci cinere reforptum vid. §. 8-) latis fu- 
perque commonftrat. Elucere ex hifce clariffime crediderim , cauffam 
morbi noftri lithargyrii effluviis adfcribendam efle. Sed idem patefiet , ad 
fufores , eos inuirimis , qui reduccndo in plumbum lithargyrio occupan- 
tur , animum fi adverterimus , lii enim inter fufores omnium maxime 
malo ifto adficiuntur. Qux alia , cum lithargyrium reducitur , ex plum- 
bo ifto femivitrefacto , aliis fatuminis additamentis remixto (§. 7.) ex- 
halare , qux officere huic labori dicatis alia poffunt , quam lithargvrii 
effluvia '( Neque vero minus prolatis & uftores addunt pondus. Caulfam 
enim morbi in plumbi vel lithargyrii ii ponamus effluviis , eo facilius , 
cur uftores a morbo noftro immunes fint (a), erit explicatu , quo mi- 
nus , arfenicalibus , mercurialibus aliifque cauflam ubi tribuimus , reddi 
hujus rci ratio potuit ( vid. §. 16. fq. ) Minorem enim , qua uftio mi- 
nerarum inftituitur , ignis ob vehementiam , plumbi , quae molibdsense 

infunt, 

T 2] Deftrufti in Iithargyrium commutati plumbi pars eft, vi follium elevata, & a 
flamma ignis ulterius combufta. 

[u] Expsnes , uti jam fupra (§. 6. not. (c) diclum» noftri morbi uftores funt , 
niTi ib efHuviis , ex aliis» quae uftoriis .'dpcent, fuforiis & feparatoriis officinis vi venti 
adlatis, plumbeis, quod jam addendum, adficiantur. 

Difput. Medico-frall. Tom. III. R r 



3i4 ilsemann; 

infunt, partcs mmime deftrui & , fi quae etiam fulphuris ope mineris fnv 
haerentis comburantur , esedem graviores , ceterifque , arfenicalibus , 
aliifve minus volatilcs , expelli ob follium defe&um & operarios ulloriis 
in officinis verfantes laedere nequeunt. Aft fi qua unquam ex re , certe 
exeo, lithargyrii efRuvia cauilam morbi conllituere, manifefto elucet , 
quod , qui lithargyrium vcrfant ac pondcrant vendendum , morbo noftro 
frequenter adficiuntur , quin , quod Ccl. Spctngenbergius obfervavit , ca- 
nes hifcc operariis domum , peracto laborc » reverfis blandientcs , ac li- 
thargyrii pollinem , veftibus eorum calceifque adhxrentem , haurientes , 
& alvi obftructione , & ficvis , quantum fine dubio ex eorum geftibus. 
coiligere licuit , ventris cruciatibus haud raro corripiuntur. 

§. XXXIII. 

Quanquam certo fatis ex prolatis ektcere crediderim , lithargyrii efllu- 
viis caulfam morbi noftri vere tribuendam elfe ; attamen , ut huic ret 
plenum robur addamus , morbos in fubfidium vocaife, juvabit, quorunv 
fcriptores fupra recenfuimus , cognatos. Pertinent huc , qu?e de figulis 
relata apud auctores leguntur , quippe qui , in incruftandis , lithargyrii 
ope , vafis figulinis occupati , iifdem , quse mecallurgis propria funt , 
fymptomatibus adficiuntur. Ita enim figuli mentionem Timxus (h) fa- 
cit , qui quoties fictilibus lithargyrio obducendis opzram navaret , in ve - 
hementiffimos inteftinorum dolores , cum praecordiorum anguftia , ac fpi- 
randi diiEcultate , incidit., quibus artuum trcmor & debilitas acceflerunc. 
Figulum fe novilfe Stockhufius (c) adferit, qui , cahde Hthargyrium ali- 
quoties tractans ejufque fumum mcaute excipiens , graviffimis ventris do- 
loribus non femcl vexatus, & tandem etiam , alvo medicamentis haud fo- 
luta , manuum paralyfi correptus fuit. Eadem raala ftannarios a plumbi 
effluviis , paci Henckelius [ d] & pictores , quibus cum faturninis pigmen- 
tis res eft , Raniazzini [e] adfeverat , cafum fimul refercns , ex Ferne- 
lio [f] depromptum , pictoris , qui ventris doloribus ficviilimis , omnem 
remediorum vim eludentibus, manuum & pedum tremore , convulfione 
& dolore per triennium tortus , tabe accedente , e vita deceifit. Adnuic 
his Neumannns j cum , qui ex minio , ceruiTa vel lithargyrio pigmenta 
parant , magno fanitatis detrimento , & pedum ac manuum fxpe paralyfi 
adfici , adferit. Aft, fi qui illis , quac fupra ( $. 22.) recenfuimus, fymp- 
tomatibus prope accedunt , certe ii funt , qui a vino lithargyrio adulte- 
rato oborti gravcs fuere , adfectus. Variis nimirum > ut hiftoriam hujus 

rei 

ri] In oper. pract libr. g. 
[r] In libell. de litharg. fumo noxio. 
£ d ] In libell. vou der Bergfucbt und ltuttenkatzel 
[e~\ Von den Krankbeiten der KuHJiler uxd Handmerktt, 
C/J D e hie vencrca caj». 7. 



D E C O L I C A S A T U R N I N A. 3 r? 

rei proferam , annis [g] , cum ad Rhcnum crcfcentcs uvx ad maturi- 
tatcm haud pervcniifent , vinaque reddidiifent acida auftera , vinarii illa , 
\it palato magis accepta & vendibilia reddcrcnt , mangonio , quod turpis 
lucri cupido excogiuvit, ex lithargyrio confeclo adulrerarunt , qux qui- 
dem res ocnopolarum ex voto fucceifit , fcd magno dctrimento fanitatis 
bibentium. Corrcpti enim olii atrociifimis fuere colicis cruciatibus , quos 
artuum dolores vagi , arthritici , parcfes , ventris inflationes , continux 
conftipationcs , ruclus , gravitas, circa peclus , afthma, capitis dolo- 
res , dcliria & ante obitum convulfiones aliaque moleftiifima fymptomata 
exceperunt. Alii quidem colicis doloribus liberati ab omni deinde malo 
immunes manferunt, alii vero illis fublatis , in mcmbrorum imbecillitates 
& paralyfcs inciderunt , ab iifque morbis diu vexati funt [ h ]. Ipfe qui 
hxc enarrat Goekclius [/] haufto ejufmodi vino , colicis doloribus febre- 
quc putrida correptus eft , ad quem adfectum profligandum integrum fe- 
meftre confumfit. Sufficiant hacc de illis , qui a vino ifto adulterato oborti 
fuere , adfe&ibus , ex quibus horum cum morbi noftri fymptomatibus 
congruentia fatis fuperque adparebit. Plura hac de re qui noife defiderat, 
-quos fupra enarravimus, (§. 21.) adeat fcriptores, ex quibus ea tan- 
tum haud abs re crit addidiife experimenta , quse , cauifam adeo nocivae, 
<niam vinum ilhid exferuit , virtutis in lithargyrio latere admifto , certo 
•demonftrarunt. Pertinent huc , quae Goekelius , olei vitrioli , Vicarius , 
lixivii ex cineribus clavellatis , fpiritus urinae volatilis , olei tartari , & 
Neumannus [k]^> lixivii ope ex auripigmento cum calce viva parati , in- 
ftituerunt experimenta , quo ultimo adhibito , vinum lithargyrio adulte- 
ratum cx fufco rubrum induere colorem , ceteris vero inftitutis , turbari 
ejufmodi vinum , lactefcere , & lithargyrium fecedere , nominati auclores 
[ /] adfeverant. Indicavit porro hthargyrii in vino prsefentiam fapor , quo 
•plumbi in acido facta gaudere folutio folet , ftibdulcis adftringens. Et cer- 
tiorcm demum Brinmerum [ m ] de lithargyrio vinum illud noxium red- 
dente in canc rnftitutum fecit experimentum , qui quippe, hauftis duobus 
lithargyrii cum aceto cocli ficlis , przetrr alia , vehementiffimorum ventris 
Jolorum figna edens , paucis horis prseterlapfis , exfpiravit. 

§. XXXIV. 

[|3 Annis 1487. 1498. 1900. 1^48- itfft. 1694. 9?. 170^ vid. Eph. Nat. Cnr. 
Dec. III. A. V. & VI. obf. 261. nee non Zelleri dilT. de noxa vini lithargyrio man- 
jonifati. 

[ b ] Integra , his annuens inquit Britnnerits , hinc inde monafteria incolis orbata , 
in quibus adhuc dum vifuntur umbra? hominum potius quam viri • elumbes, p*ndulis 
artubus & refomtis entrvati. Vid. Eph. N. C. Dec. 111. A. IV. obf. 92. 

i i 1 Eph N. C. Dec. 111. A. IV. obf. 30. 

(k) PrseL Chem. p. <;, cap. 7. edit. Zimmerm. 

(/) Vid. eph. n. c. dec. }. a. 4. $. & 6. 

(»>) lbid. 

R 1 a 



3i<5 I L S E M A N H > 

§. XXXIV. 

Adparet jam ex dictis , omnes , quos recenfuimus , morbos colicse no- 
ftrae metallurgorum fymptomatum ratione maxime cognatos , plumbo & 
lithargyiio praecipue debere originem. Quse cum ita lint, morbi noltri 
originem iifdem caulfis adfcribendam eife , non elt quod dubitemus. Cor- 
roborant haec, quoe Diofcorides (n) aliique ex vetenbus de lithargyrii 
eiftctu memoriae tradiderunt. Ille fpuma , inquit , argenti pota ftoma- 
cho , ventri & interaneis gravitatem , cum magnis torminibus , adfert. 
Addunt his Aetius & Avicemia (o) alvi fupprellionem & articulorum 
incendium , & Nicandro ( p ) , in alexipharmacis, audtore, iis , qui 
argenti fpumam hauferunt , alvi molettia accedit, quin & flatus fefe 
revolventes per med'um ventrem & juxta umbilicum murmurant, ho- 
minem diris cruciatibus adfli&antes. Argumento pr3e r erea funt a fatur- 
ninis remediis, plumbi praxipue facchari oborti effectus. Pertinent huc, 
*qux apud Femeliuni (q) de faccharo faturni ab empirico ad arthriti- 
dem fanandam dato leguntur , quo quippe haufto , seger in dyfenteriam 
& pofthac in colicam immanem , alvi obftruclionem & tandem in ide- 
rum incidit. Notatu infuper hanc in rem haud indigna funt, qu?e Fr. 
Hojpinannus ( r ) de juvene enarrat, qui ad fiftendas crebras nimis pol- 
lutiones , faccharo ufus faturni , alvi adeo pertinaci obftructione , ut 
per quatuordecim dies nec flatum nec feces emiferit , adflictus brevi 
poft e vita decelfit. 

5. XXX V. 

Didta hadtenus curate expendentes , non mirabimur , tantum nou 
omnes, qui de hoc morbo fcripferunt, auctores , cauffam ejus plumbo 
vel lithiirgyrio tribuere. Diifentit enim Hmckelius , qui non plumbea 
folum , fed & arfenicalia prioribus adrtBerentia effiuvia cauiliim morbi vere 
conftituere , varias , quas mox prolaturus fum , ob rationcs , arbiti a- 
tur. Arfenicum fcilicet argento tam arcte unitum effe , ut illud huic 
jam feparato adhuc inhrcrefcat, neque plumbi , quod ab argento fe- 
paratur , effluvia arfenico deftituta unquam erTe , adferit ; id quod cx 
polline plumbeo officinarum & furnorum lateribus adhaerente, arfenici 
nunquam non participe , & ex fapore fumi acri , mordente , colligen- 
dum fit. Addit his , quod quaedam , quse morbum noftrum haud raro 

co- 

(«) De mater med. edit. Mattbiol. lib. 6. 

( o ) lbid. in comment. Mattbiol. 

(p) lbid. 

(q) de Jue vener. cap. 7. 

(r) In diff. de paffione iliac*. 



DE COLICA SATUR.NINA. 317 

comitantur', fymptomata , naufea puta & vomi:us , arfenici erTcclui re- 
fpoudeant. Et tandem plumbi fumum , abfque arfenico , morlo noftro 
producendo haud fufficere , ex eo elucere ftatuit j quod , quibus cum 
plumbo & lithargyrio purilTimo res eft , ftannarii ac figuli iifdtm quidcm , 
qux morbum noftrum componunt, fymptomatibus, fed minori gradu ad£ci 
untur. Atque haccfunt praccipua, quae cel. Hatckelitis ad ftabiliendam fuam 
fententiam in medium profeft, argumenta. Ad quorum primum quod adti- 
net, arfenicum mineris adeo ardte inhacrere , viuculum ejus nequc uftio 
nc nec fufione nec fcparatione folvatur , atque in his ultimis dua 
bus operationibus , cum Iplumbi effluviis vencnum iftud adhuc exhalare, 
naturac ejus volatili , me quidem arbitro , prorfus repugnat. Sicque vel 
maxime in iis , ubi Henckeliv.s ( s ) in fumum inquifivit , officinis , oU 
minerarum , quae ibi tr?clantur , arfenico forfan admodum prscgnantium, 
indolcm , rcm , uti affirmat , fc habere concedamus i attamen de no- 
ftris mincris earumque effluviis idcm ftatuendum elfe , eariim conditio 
prorfus difluadet. Quse enim noftris , ubi malum defcriptum femina fua 
fpargit , in officinis excoquitur , molybdacna fecundum notas , quus 
Gclkrtus (t) cnumerat, plumbi venn maxime vulgaris eft , ab eodem 
fub noniine Bkyglatiz defcripta , cujufmodi venarum genus, practer plumbi 
magnam & argcnti paucam quantitatem , eodem tefte, nil nifi fulphuc 
continet. Caret itaquc , his fi niti velimus, molybdsena noftra arfenico. 
Perfuafus fere hac de re fum , ad effluviorum , quac minera ifta inter 
urendum ( §. VI.) & fundendum ( §. XXXI.) edit, nil nifi fulphur 
icdolentium , copiam, atque ad attficium aliquod , ope plumbi & ful- 
phuris ejiifrnodi mineram producendi (u) animum adjiciens. Sed pror- 

fus 



(s) In Saxoniae fuperioris loco fodinis nobili praxin exercet. Vid. titulus Iibell» 
ejus prarfixus , zon dcr Birgfucbt und hutienkatzc. 

(f) In libro cui titulus : jjnfangsgrunde zur MttaUiirgfchcn Chitnie. Verba hanc 
in tcni ibi prolata fequentia furt : T 'm gctreinjie Bkyerz ift <!er Bkyglanz , tve'cher 
aut grou gldnzendcn , vrurfScbttti , gieicljeitigcn , caer langinbi tiereckichtcn Idfei- 
cbtn zujamnr.cn gefctzet iji Dicfe Wurfekbcn eder Tafekben aber beftehen aus den 
diinnjien ,fchr glattcn . bellg/anzenden Battcbcn. Er ift, flbxeer •, febr rreicb , und 
.■r.brubiich. Er befubet cus 2. JDrittbeil cder }. Vierthcil Bky : dtu itbrige ifi 
Scbrtejei. Sein Sitbcrgcha/t iji birjl zufattg : dinn n:an bat glanz , der -voenig odcr 
gar kein Siibcr bdlt ; da man bitige^cn anderc Artin fndct , die von einem Oi'cnt. 
cbcn bis ubtr tin Jdark hultcn. Eiefcr Glanz \J\ binveihn k/arkvrnig , oder Jirab- 
lig. Fistrei/en ffegt cr in cincr Erde, Sten cdcr Kics in fcbr kkincn Ihdhn gethcilt 
ZH liegen , Jo dajl man oft cin Vtrgrojktungsglas nctbig hc.t , feibigc 2u erkenntn. 
Diejes bat Geitger.hcit gegcbcn , f.ib fdfchlub mue Bhyerze lorztfeikn. Hecc cmnia 
jnm ent-rrata , minerarum indoli mflratum maxime refpondent. 

( « ) Ex minio in fulphure tritis, & igni per aliquod teropus commiffis , ejuj- 
modi n.incram artificialem prcdr.ci , vir omni icverentia colendus , diiputationis 

R r 3 



ji8 I L S E M A N N, 

fus ferc hac de re certiorem cum pulvere noftrarum venarum inftitu- 
tum me reddidit experimentum. Gonflavi quippe ilium pulverem pru- 
nis inje&um , nullius additamenti fed folius ope ignis acre fufllati , ali- 
quoties in regulum. Quo in labore occupatus fumum obfervavi , pro 
minerx quantitate , fatis copiofum , iulphur rcdolentcm. Admovi curatc 
nares , ut utrum alliacei quidquam odoris perfentire poffem , experirer ; 
fed nihil ejufmodi fcctoris , qui tamen , uti chemia docet, certum arfe- 
nici praelentis indicium cft, percepi. Remiftum porro fulphuri minium 
cruciculo impofui candenti , ea fpe fretus, fore ut mineram ejufmodi, 
qua de diximus, artificialem producerem , fed , quia crucibulum minus 
curate tedum fuit , fulphur deflagravit, & muifa fuperftes nigra in pul- 
verem redacla , ex parte quidem fplendorem plumbeum , fed maxima 
?jus portio nigrum tantum fplendoris expertem colorem , limo tamen 
:x mineris noftris vilioribus confici folito ( §. V. ) quodimmodo fimi- 
:m exhibuit. Inje&us vero prunis aere fufflatis hicce pulvis , in regu- 
urn priufquam abiret , eundem edidit , quem minerarum naturaiium 
mlvis fpiravit , odorem. Quae omnia certiorem me reddiderunt, quse 
noftris in officinis excoquitur , molybdaenam carere arfenico , nihilque 
praeter mctalla continere , quam fulphur. Sed pauca tantum minerarum 
pulvis copia haec experimenta inftitui , & ideo adeo exigua forfan ei in- 
haefit arfenici portio , ut odorem ejus , quem prunis injectum edere 
alias fblet , alliaceum percipere haud curate fatis potuerim. FortafTe ve- 
nenum iftud e mineris in officinis noftris , ubi multi earum centenarii 
tractantur , nihilominus cxhalat ? Concedam haec objicienti , fed per exi- 
gua ut fit , fi quaedam ibi expellitur, arfenici quantitas, eaque fub uftio- 
ne brevi avolet , necefle eft , alias enim operarii ifti , mineras praeier- 
tim cum extrahunt , diros hujus veneni fentirent effedtus ; id quod ta- 
men haud fieri, jam faepe monuimus. Sumi quidem , uti jam fupra 
diximus , poteft, uftione arfenicum haud expelli, fed inter fundendum 
& feparandum una cum plumbeis fpargi efHuviis ; aft quantis , haec fi 
ita effent , fufores jeque ac feparatores obnoxii forent malis '{ Laborant 
noftris in officinis, plumbea effluvia qui hauferunt, dolore faepe tan- 
tum gravativo , diuturno ; num , arfenicum illis adhaerens fimul fi ex- 
ceperint , adeo lenibus fymptomatibus adfici poifent '( nonne , ventriculi 
potius erofiones , enormes vomitus, nunquam fere non brevi infeque- 
rentur ? Diu porro pertinaci alvi obftructione laborantium in inteftinis 
plumbea , quae illam crearunt, effluvia faepe latent •, num , arfenici 11 
participia eflent, diu adeo ibidem haerere fine graviori noxa poffent, 
annon inteftinorum erofiones & lethales faepe dyfenteriac acgros brevi 

in- 

cxc. Prsfes me reddidit certiorem. Ejufdem artificii , plumbi & fulpliuris ope , 
cbufo & veloci igne inftituendi mencionem facit NeumawM in pracl. chem. p. z- 
cap. 9. edit. Zhnmcrm. p. 46 j. 



DE COLICA SATURNINA. 31? 

invaderent. Certc ad hscc fi adtendamus , qure noltris in oificinis ab 
operaviis hauriuntur , plumbea effluvia arfenicalibus effc commifta , nou 
clt , quod ttatuamus. Cum vcro , uon alia, Heiikelm , quam quibus <St 
opcrarii noflri adficiuntur , rccenfcat fymptomata , in univcrfum con- 
cludi potelt , arfcnicum dc cauffi morbi coadjuvante nullo puxe effe accu- 
fandum. Adnuit his morbi noftri primus aeque ac exa&iilimus fcruta- 
tor Stocklmfitis , qui cffluvia morbum crcantia, plumbesc folum, minime 
arfenicalis cffe indolis , eam ob caulfam adfevcrat , quod ncque fumus 
ille morbum producens acrcm quendam , fcd dtilcem potius faporera , 
neque pollen officinarum & furnorum lateribus adhaerens , ejufdcm mali 
caulla , ullum arfenici , fed ccrtum plumbi indicium praebuit , utraquc 
vcro nulla , qux ab arfcnico oriri folent, mala unquam effecerunt. 
Statuit quidcm Henckelius , qu?e morbum noftrum comitari interdum fo- 
lent , naufeam & vomitum arfenico debere origiuem ,• fed tantum abetU 
ut hoccc venenum , ccrto indicent , ut haec fymptomata antimoniali- 
bus, cuprcis vel aliis partibus adfcribi eodcm jurc poffint. Has vero 
cum idcm ille de cauifa niorbi abfolvat, arfcuico fufpicionem , quul eft, 
quod adfpergamus ? Accedit,, quod dicta utroque (ymptomata ex ipfa 
morbi natura quam facillime explicanda nec tantae fint , quantse , ab ar- 
fenico fi orirentur , forent vehementiae. Addendum demum , fieri , arfe- 
nicum naufcse & vomitus cauifa fi eifet, non poffe , quin idem illud » 
quod jam fupra monuimus , ventriculi & inteftinorum erofiones , diar- 
rhocas , aliaque, quse a veneno ifto creari folent , mala produceret ; 
cui vero cum morbi noftri fymptomata contradicant , arfenico culpa 
adfcribenda non eft. Ad ultimum ab Hoihelio prolatum argumentum, 
quo metallurgos morbo nottro gravius, ftannariis & figulis , adfici, 
cauffamque hujus rei in arfenico latcre , plumbeis , qux metallotum 
excoctores hauriunt , effluviis admifto , adferit, animum' adjicienti ne« 
cefle haud videtur, rationem hujus rei in diverfa effluviorum quxrere 
qualitate, cum ex quantitatis ditferentia eadem reddi facillime poflit. 
Quam enim exigua ett, cui ftannarii & figuli , cum ea fi comparemus , 
cui metallorum noftri excoclores expofiti funt , plumbeorum erHuviorum 
quantitas ? Certe vix huic comparanda. iNeque enim ftannari & figuli 
magnam plumbi & lithargyrii copiam tractant unquam , neque admo- 
dum valido igne utuntur. Cum e contrario metallurgi multos & plumbi 
& lithargyrii centenarios igne tractant follium fpiritu fufflato , vehemen- 
tiflimo. Quae cum ita fint , nonne fequi inde neceffe eft ; ut cum fi- 
guli & ftannarii paucioribus , qi se hauriunt , plumbi effluviis adeo gra- 
viter adficiantur , metallurgi , qui longe majori eorundem effluviorum 
copix expofiti funt , multo gravius ac frequentius ab iifdcm iaecli non 
nequeant ? Veritati certe haec maxime accedere crediderim. Quodfi vero 
quis adhuc dubitct , ^plumbi effiuyia pro vera & unica morbi noftri 
cauffa agnofccie, recordetur velim eorum , quse de litjhargyrium pon- 

de- 



320 I L S E M A N N , 

derantibus & reducentibus fupra enafmvitaus •, qui «fuippe , plumbi vi- 
trefadi efflaviis certo expofiti , dira illa , qua de tradtimus, lue maxi- 
me corripiuntur. Quis vero qu<efo ContendeC, arfenico hos laedi ope- 
rarios ? ..Haud certe ullus lithargyrii originem non ignorans. Eft enim 
illud plumbum femivicrefadtum , in fcparacione argenti a plumbo ter 
ignem perpelfo oriundum , arfenico , (1 quid etiam ejus mineris antea 
inhieferit , fine dubio prorfus deftitutum. Adnucnt demum de faturni- 
nis effluviis, vera morbi caufla , adfertis, fummse , quae morbi noftri 
nunquam non comes , quin , ad mentem Stockhnfii , ipfe morbus eft , 
obftructionis cauifas cum vi plumbi comparaturi. Cui enim , quibus 
illa originem debet , vehemens inteftinorum contractio , fecum vifciditas 
ficcitas ( vid. §. XXII. ) tribui , cui adfcribi rei poteft alii , quam vi 
ptumbi vel lithargyrii adftringenti , exficcanti , cojgulanti? (v) Certe 
ad hxc cacteraque hactenus prolata adtendentem, folis plumbeis & fpe- 
ciatim lithargyrii effluviis , veram morbi noftri cauffam adfcribendam 
elie , dubitaturum fpero neminem. 

§. XXXVI. 

Nota jam vero caufTa diri illius , quo de tractamus, morbi remota, 
qux plumbi partibus ignis ope combuftis vel ad vitream quodammodo 
formarn deftructis , lithargyrio puta , tribuenda eft : ordo nunc pofcere 
videtur, ut plumbi naturam atque vim curatius examinemus. Ad hoc 
opus progredientes haud ineptum duximus , quxftionem primum pro- 
pofuiffe : qui fiat , ut tanta plumbi effluvia creent mala, & an hujus 
rei caulfa acido prirnarum viarum, plumbum folventi , cum Hoffrnanno 
(w) adfcribenda fit ? Certum quippe eft, acidis folutum plumbum ma- 
gna adftringendi & exficcandi gaudere efficacia, miferumque in modum , 
infaufto ex confilio ejufnodi faturnina prseparata qui ingeflerunt , faepe 
adfici, id quod ex fupra prolatis patet, & infra magis patefiet. Defti- 
tuta vero , quae morbum noftrum creant, effluvia acido funt: caret 
eodem, quod cauifa morbi praecipue eft , lithargyrium , & tanta tamen 
mala producit. An ergo plumbum acido carens eadem adftringendi no- 
cendique vi prseditum eft , an acido potius primarum viarum illud fol- 
venti tribui illa debet ? Ecquidem Hofnmmii fequi fententiam haud du- 
bito : cujus veritas ut tanto clarius patefcat , qusefivifle primum juva- 
bit, quo modo plunbum, vcl, quod cauflam morbi maxime conftituit, 

li- 

(tO Ad toxica, qua; conftringendo. incraflando , obftruendo, exficcando nocent, 
plumbi calccm , ceruflam , minium & lithargyrium pertinere , Boerbaavius docet in 
inftit. mcd. §. 1145. 

(tp) Nullum dubhim eft, inquit , quin fatuminis pulveribus , qui acido prima- 
rum viarum folvuntur , homines in tamam perniciem conjici poflrnt , qua ipfis taru 
dem percundum eft. Vid. dilT. ejus de erroribus circa venena vulgaribus. 



D E C O L I C A SATURNIN-A. 321 

lichargyrium nocere corpori gcneratim queat. Curate hanc rem fi pcr- 
pcndamus, non , niii duplicem mente concipi modum poife, quo li- 
thargyrium corpori noceat, tacile patct. Vel enim illud in primas vias 
delatunu ut cft, relinquitur , & ita haud immutatum , immediatc , vi 
mere mechanica , folidis nocet ; vel folvitur primum ab humoribus no- 
itris , eaque folucione mutatum , vi quadam acri chemica, noxam na- 
rit. Horum utrum vere obtineat, vel an utroque modo plumbum 110- 
ccat , ut certurn judicium nancifcamur , quscrendnm ante omnia erit ; 
folv ; ne lithargyrium a noftris humoribus potfit ? NecelTe vero ad hsec dif- 
cerneniam quieftionem eft, cujus generis liquidis plumbum folvatur, in- 
quiliviife. 

§. XXXVII. 

Chemiam fi confulnmus , triplicis funt gencris , quae plumbum via 
humida folvunt, menftrua. Ad primum olea pertinent preila vegetabilia, 
quac cocta cum plumbo in balfanuim , &, igne au&iore , in corpus 
abeunt femimetaliicum (x). Altcrum , quod plumbi limaturam vel cal- 
cem coquendo folvit , lixivium alcali fixi conflituit caufticum (y ). Ad 
tertium omnis fere generis acida refeienda funt , tam mineralia , quara 
pnecipue vegetabilia. «Solvitur enim plumbum & a vitrioli & a falis 
•fpiritu , qu.imvis argre & ex parte tantum , lacilius vero a fpiritu nitri, 
fed duplo ( z) quin dccuplo (a) aquae diluto. Idem acidis fit vegeta- 
bilibus : nam ab aceto deftillato crudum plumbum folvitur ( b). Aceti 
fimplicrs & cerevifiae & vini vapore (c) corroditur idem , & in ceruifam, 
qua: ex liquore acido & corpore foiuto plumbi compofita eft (d) con- 
vcrtitur. Notatu hanc in rem dignus a Eoerhtinvio ( e) inftitutus pro- 
ccifus eft. Accto qtippe rcpletam cucurbitam , alembico , plumbeas la- 
fninas continente, inftrudam lcni commifit igni , quo faclo accti afcen- 
dens vapor plumbum corrcfit , mutavit in ccruflam , & deftillans in. 
«xcipulum liqnor tapurem dulccm naufeofum , ac infpifLtus falcm prw- 
buit , facch<:rum qui dicitur faturni. Ad hanc certe fi adtcndamus ope- 
rationem , lcnc admodum acidum , ipfb aceto debilius , plurnbum folviffe, 

facile 

<#) Boerbaav. clem. chem. tom. 2. part. ?. proc. 177. 

(y) tlmmann. prn:le<ft. chem. p. 2. cap. 3. ( edit. Zimmerm. p. 40^. tc ^07, 
tiec non Gellerts Anftngsgrunde 2iir M<tallurgifcben Cbemie p. 2. proc. 29. 

(2) 'bid. p. 1. cap. 7. p. 109. 

( a) Boarbaao. el. chem tom. 2. p. 3. proc. 174. 
(b) tieumann pr&l. chem. p. $. cip. 28. 

( c) Ihid. & p 2. cap. iz. 

(d) E)em. chem. p. j. tcm. 2. proc. 171. 

(O lbid. 

Difput. A/erIico-Fra&. Tom. III. S t; 



322 I L S E M A N N, 

facile erit perfpectu. Notum enim e(l, acetum deftillando principio aquo- 
fas, & fenfnn m igis acidas prxbere parces. Acetufli quippe, dura recli- 
ticatur, primum phlegma, vix acidum ad faporem , ad quartam fere 
partem , potthac acidiores deftillant dii3e quartae partes , qux accci fub 
nomine dettillati colliguntur; in fundo vero vafis quarta ultima relui- 
qukur portio acerritna , non nili vehementi fatis ignc afceudens (/). 
Cum ergo operationem illam. leni igne Bonrhaitom inftkuerit , aceti 
pirtes debiliores tantum evectx in alctim funt , phlegmati peimiftje, re- 
lictis acrionbus. Fuic itaque acidum plumbum folvens ipfo aceto debi- 
iius. Et hoc tamen furlecic folvendo ilti metallo ? Ccrce merito cum 
Boerhaavio (g) miramur , a leni ;ideo acido corrodi plumbum, folvique, 
Att quamquam crudum iftud metallum ab acidis vegetabJibus haud x- 
gre folvatur, atiamen longe facilius iaem £t , igne d prius dettructum 
fuerit plumbum, live ad calcem quamcunque reda&um. Ita enim p!um- 
bu n uitum , minium , nmlto facdius , omnium vcro facillime lithargy- 
rium ab acido folvitur ( h ). Docet hoc , ficchari fuurni ex lithargy- 
iio, nec minus emplaftorum ,' quae iuhargyrium ingrcdi'ur , confectio, 
quibus quippe parandis qui operam navant, acetum fxpe adfundunt , 
quo folvitur illud & oleo iubigicur. Tanta enim acidi in plumbum vis 
elt , tam ardte eidem adhxret , ut illud hoc folurum v.,riis rebus ad- 
mifceri , & mutari innumeris fere modis poitit ; id»quod multiplicia , quze 
Schrxdcrus (i) recenfet , faturnina pracparata fatis fuperque oltendunt, 

§. XXXVIII. 

Adoaret jam ex dicftis , triplicis efFe generis , quae plumbum folvunr, 
menttru t : olca puta vegctabilia prefla , paratum ex alcali fixo lixivium, 
& acida prxcipue vegetabilia. Videamus jam , utrum huiufmodi d*ntur 
in corpore nottto mentirua , quibus plumbum folvi poliit ingeftum. Ad 
primum , o!ea ni-mirum pretfa vegetabilia, quod adtinet , non e(t quod 
iis immorcmur. Verum quidem ett , olcofa varia vegetabilia & olea ex 
iilis exprclfi haud infrequenter adfumi ; fed aeque ccrtnm eft, eadem 
a faliva , liquido gaftrico , bilc , pancreatico fucco & inceltinali immutarl. 
Dividuntur enim , feparancur ab invicem oleofae adfumtx partes, inter- 
ponuntur illis admifti di&i humores , alixque ingeftorum p<irtes , aquo- 
fx ptxfercim, quibufcum in emulfum abeunt chylum coufticuens ( h ). 
iseque ergo in ea fubftantia ingelta remanent oleofa , qux ad plum- 

butn 

( f) P. i. tom. 2. proc. ^r. 
(O T. 2. p. }. proc 1 7 r. 

(h.) Acctum lithargyrium inter plumbi calces facillime folvere , Ueutnann:u te- 
ftatur in prael. crum. p. <;. cnp. 2g. 

(i) Thefaiwr. pharmacolo^ic. libr. $. cap. tj. & 19. 
(k) Boerb. elem. chem. com. 2. [>. i. procefl". 1-. 



DE COLICA SATURNINA. 323 

bum folvendum apta fit. Notum porro , ignis in corpore noflro dcfi- 

ceie vehemcntiam, qua plumbum fundatur, oleum cbu!i : at ( / ). Ab 

oleofis ergo partibus in corpore noltro rcperiundis plumbum hauftufll 

folvi ncquit. Num vero hoc ibi altcro mcuftruo fit , tixivio puta ukali 

fixi? cerie minime. Nullum enim aic.ili fixum vel cum alirrienfeis ingerh 

vcl in fanguine & humonbus noltris generari , quilibet & falis illius 

originem & horum qualitatem haud ignorans , fecile perfptcit. Naickur 

enim fal ille folis , li nitrum excipias fixum , ex vcgetabllibus igne 

violento combuUis in cincrcs. Elt igitur fola ignis proles. Nec ufquam 

talis in animali, vegetabili , vel follili materie adparei (rn). Neque cum 

alimentis , qux ex vegetab:libus & animalibus conftant , ingeri potclr. 

Alt quo certius hoc cft, co minus , in fanguine fa ! em ilium adeife , 

ftatuendum. Sunt enim , cum ipfe fanguis , tum omnes , qui de eo fe- 

ccnuntur , humores blandac indolis , & manifelti fali-s , prseter cum , 

tjuo cibi condri folent , expertes. Verum quidem , fanguincm fibi re- 

lichim diu , abfque novo chylo accedcnte, ut in f.me, & valide , uti 

in febribus, motum , quin & ferum itagn-ans , nd alcalinam vergere 

acrimoniam } fed tantumabeft, ut fixum prxbeant alcalinum falem , uc 

ne volatilis quidem , in ftatu ifto vel alio prseternaturali , nedum lano, 

indicium prx. fe ferant («). Et quid eft, quod huic re-i diutius immo- 

ramur, cum Chemise haud prorfus ignaris notum fatis fuperque fit, cx 

animalibus nullum falem alcaiicum fixum parari ne igne quidem poife 

fortiori '{ tantum abcft, ut eo, qui corpori noftro proprius cft , calore 

producatur. Exul iraque e corpore noltro alcali fixum eft. Sed adeftne 

acidum '{ Cum Sylvio Itatuere fi liceret, liqucrem gaftricum , & cum 

tielmontio , fuccum pancrcatieum acidse cffe indolis ; liaud difficilis prae- 

fentia acidi in corpore noftro foret demonftratu. Scd explofa , curatiori 

reccntiorum inqtiifitione , ifta fentencia eft. Nequc enim fmguincm ,■ 

reque ferum aeida eife , vel acefcere , unquam obfervatum fuit. Unde' 

imlli, qui ex fero ( quod , Boerhaavio (0) auctorc , omnem matericm, 

parte rubra excepta , per omnia vafa movendam , continet ) fecernun- 

tur, humores acidse eifc indolis poffunt ; ergo nec ventrictili & pan- 

creatis liquidum. Docuit potius de his ultimis fpecialis obfervatio , 

blandos eos elTe , ab omni aciditate & alcalefcentia rcmotos , falivae omni 

dote fimiles humores, qui fibi commiili in lixivi potius falis indolem 

nm- 

( /) A d plumbum in oleo prciTo folvcndum vcgcttrili , igne ufus eft %otrbait* 
t ■"«»• fenfim aucliori , ufque dum plcmtiim liquefieri & oleuni ebullire incer erit» 
"Vid. torn. 2. p. 3. proc. 177. 

( m ) Ibid p. 1. tom. 2. proc 12. 

(») Vid. Bocrb. c!cm. chem. lom. 2. p. 2. & praecipue proc. n4. 

(O Ibid- 

S S 7, 



324 I L S E M A N N, . 

mutantur. (p ). Et taiuum abeft , ut didi ifti humores acidte fint na- 
turye , uc po.ius, quas hujus func iudohs , adfumtis infringendis infer- 
vimr. Ingetta eni;n innumera acida , uc frudus horaei , aciduh , cere- 
viike, vina, accta , liquore fani hominis galtrico & pancreatico (juvante 
faliva, biie, inteftinorum liquido & ruuco ) Lbiguncur ica , ut in intc- 
ftinis omnis plerumque acida fuperan vis lit. ied tamen ti vifcera de- 
bilia fint , & lycfa lit horum liquidorum , ub ac:dis magna copia faepe 
ingettis, quilitas, acida acrimonia in primis viis omnino prxlto elt. 
Argumento funt hypochondriaci , quarcanarii, melancholici , feminse hy- 
(tericae , qui omncs modo rudibus laborant acidis,- modo acidiifimam 
evomunt pituitam, recefque fcpe reddunt acidum redolcntes ( q ). Novi 
ejufmodi hypochondriacum , qui polt.acida, vel leviifime acefcentia , 
ingelta , rudibus nunquam non to r quebatur aciciis , haud prius ccf- 
fantibus , quam acidum fepe fortillimum vomitu rejeciiTet , vcl alvum 
depofuiifet acidu.n, vere redolentem. Memiui item , polt aquarum Pyr- 
montanarum ufum, eundem tanto acido laboraiTe , ut, quanquam folis 
jufculis ex aqua & ovis paratis nutriretur , adeo forie tameu vomitu 
rejeceric acidum , ut dentes inde fenferit hebetatos. Argumento hxc 
certe eos contra infervium , fi qui funt , qui acidam dari in noftro 
corpore acrimoniam dubitant. Ncque minus iis repugnant ab Hnjfmawio 
artndtata (r), quibus acidam acrimoniam in choicra & dyfemeria la- 
bonntibus, intantibus, fenibufque adeo ftepe acrem reperiri , ut veu- 
triculi & intelbnorum tunicse inde adrodantur , certo adfeverat. Et 
quanqu tm rarius , fortem ejufmodi acrimoniam primas obiidere vias , 
notetur; obfervacu tamen haad adeo infrequcns eft, eos, qui digcltio- 
nis & concodionis partibus laborant debilioribus , poft acida vel acef* 
centia ingefta , rudibus vexari acidum manifcfto fpirantibus. \ T erum 
enim vero nec lxtis folum , quse concoctioni inferviunt , partibus , ftd 
& rie his conftitutis gaudentes , maxime fani , acidum utplurimum iti 
primis viis recundunt. In imeftinis quidem fani hominis illud frequeu- 

ter 

(p) Vid. GenerofifT. de Haller prirr>. lin. phyfolog. 

( q ) Vid. Eojfmiumi ciiiT. de morborum orcu & caulfis eorum proximis. 

(v) in dilT. jam citata §. 19. Qjianta , inquir , acrimonia illa cauftica cft , quae 
in quibiiillim hypochondriacis in cholerx & dyfenteriie morbis labordntibus vifuur. 
Annon infantum lactin'ium funefta fymptomau , ut atroci.i ventris tormina , ei ilep- 
tict convulfior.es, acrimonix fus incunabula reftrunt. Monftrant ii feces viridif- 
lima: linteamina corrodentes , quarum color a nulla ulia c.iufla , quam a c-n-ltica 
acalo cuni bile reouutQ oritur. ldem ille Hofftnaniftts , in di(T. de ftri lactis vii- 
tute §. ^. cholerse cauflara fjepe in fucco val.le acido , corrolivo, cum bilis p..r- 
tibus remixto , politam e!le, contendit. De moibis cx hecatis vicio ab eodem tdita 
in r iifTct tarione $, 2f. fc-nibus , inquic , frequens ac fam liare eft , quod omnia 
in ipforum ventriculo coacefcant , rudus acidi cum fda & anxiecafe moleltiam fa- 
cefli-nt, ac rodmtes dolores circa praitordia percipiantur , fccibu;. albis & cuta 
difficyliate fecedcnubu§. 



OE COLICA SATURNMNA.' J3f 

ter reperiri, eqnidem haud adferueri.n , quod acidum ibi eflicacius fub- 
igitur , iu ut ibidem omnis ejtts vis fuperata fit. Aft raro tamen , ut 
ad mentem Hoftnamu loquar , iine acido ventriculum eife (s), & rj- 
tio f.iadet, & cxperientia confirmat. Nam minus elficacitcr , quam in 
inteltinis , acida udfumta in ventriculo fubiguntur (t), Qtiae cum iu 
fint , ad quan itatem & frequcntiam , qua illa ingcrutvur , animum (1 
adjiciamus , quid vcro magis limile, qiiin certius eft , quam ventricu- 
lum maxime fanorum , dummodo farcophagos excip ; as , acidum quam 
frequentiifime recondere. Adnuil his experientia. Teftutur hac de re 
humor acidus, qucm fani jejuni hQmines toties ructant (u), 8c acek 
cens in ventriculo repleio faepe reperiundum liquamcn (v). Cum ergo 
acidi in primis viis piccfentia haud dubia fit, fieri non poteft , quiu 
forte hauftum , quod cauifam morbi noftri maxime conttituit , lithargy- 
rium, inter plumbi calces acido folutu facillimum, ab codem folvatur. 
In hypochondriacis aliifque forti admodum acido laborautibus, id fieri, 
ad acidorum plumbum iolvendi eificaciam ( §. XXXVII.; ii adtende- 
rimus , minime dubitandum eft. Sed num idem de fanis hominibus 
ftatuendum 'i Hinc etiam tanto acido gaudent , ut plumbum (iv) folvt 
eo poillt i In omn.bus quidem rite valentibus , vcl tn eodem , omni 
tempore , adeo forte vel copiofum reperiri acidum, equidem haud ad- 
feruerim ,• alias enim , cum , uti infra patefiet, in acitio primarum via- 
rum cauifa vis plumbi ingefti nocivae lateat, omnes , quorum labores 
fupra defcripiimus , operarii , tempore praTertim nebulofo, quo faturni 
efRuvia h.iurire non nequeunt , iltis , qux fupra delineavimus , malis 
corripi necelfe foret , cui tamen expericntia prorfus contradicit. Vero 
interim maxime fimile videtur, haud ita raro fufficiens plumbo folven- 
do in fanorum ventriculo acidum reperiri. Varia certe , ad hanc rem 
corroborandam , ex idiofyncraiia corporum & diicta nonnullorum magis 
acida , defumere argumenta polfemus, vel cafum fingere , metallurgum, 
poft hautta faturnjna effluvia, acefcentia potu vel efca ingerere , ( quoi 
fsepe fieri vcro utique confentaneum eft ) quo facto exceptum lithargy- 
rium , ventriculi calore adjuvante , folvi neceife fit. Verum , ne con- 
jeduris immorcmur , ad experientiam rerugifle , (atius duco , optimam 
rerum magiitram ; qu^e quippe , fanos in ventriculo forte faris , quo 
plumbum fcpe folvatur, acidum recondere , certo commonitrat. Per- 

hi- 

0) Vid. diiT. de feri la&is virtute §. J. 

(O V;d. illijHr. de Haller prim. lin. phyfiolog. §- 717. 

(«) Prcno prxfcrtim thorace. Vid. Bocrbauv inftit. med. §. F8- 

(v) Loco fub. n. ( t) citat. §. 6}i. 

(tt) Notandum hic , de plumbo loquentes ab acido primarum viirum folven, 
do, plumbum ope ignis dcftrudum nos intelligerc , & iWcifJUC iithargyiium , 
quod quippe caulVam morbi noitri ferc efiicit. 

S s 3 



326 I L S E M A N N, 

hibent hujus rei teftiinonium , quse, quem facpius adpellav! , cel. SpM- 
genbergius diuturna , quam exercuic , praxi nixus mecum communica- 
vit : fanos nimirum, qui faturnina eifluvia huufctunt , ikpe petere lec- 
tum , nodlu vero expergefacles faporem dulcem percipere , naufeofum , 
certum ejus, quem explicavimus, morbi anteceiibrem. Ad hxc certe ad- 
tendens de ventace nollri adierti facile erit convictus. Qiiid enim fa- 
por ille pbjmbo in acido foluto proprius, uliud indicat , quam fa- 
turnina elfluvia acido quodam vcntriculi elfe fuluta '< 

§. XXXIX. 

Patet iam ex diclis , dari in cornore r.oftro , & prxternaturali & {•<. 
r.o ejus ititu, plumbum fulvens menttruum,- & quidem unicum , aci- 
dum ptJta in primis viis. Notum porr-o ex prolatis. eit , iliud non ex 
funguine cjufque humoribus originem ducerc, fed & ingcftis acidis, ab 
iliis npn fuperatis. Cura vero victus ratio & concoclionis negutium , 
& in diverfis fubjcciis & ia eodem individuo , diverfo temporc , dirie- 
rant ,• facile adparet, vari.ire neceifario acidi in cor-pore , quod quau- 
titatem & qualitatei» , praeftntiam & abfentiam. Neque itaque, cum 
acidum iftud folum plumbum folvens in corpore noftro reperiundura 
mcnltruur» fit, in omni individuo , qutn in eodem , omni tempore , il- 
lud folvetur , ied folum, acido pricfente , illo vero abfente , in fubftan- 
tia hauftum plumbum remanebic. Praetereaque eo p'us plumbi folvetur , 
co minus in fubftantia relinquetur , quo major in hoc vel i!lo indivi- 
duo acidi adeit quantitas , quo fortius idem ell , & vice verfa. His vero 
ita rolitis-, ad fcopum noftrum ut propius accedamus , duplex nobis , 
fub qua p'umbum hauftum nocerc , vimque fuam adltringentem exfe- 
rere potett, confideranda conditio venit. Cum nempe plumbum , uti 
fupra diclum ( §. XXXVI. ), in primas vias delatum , vel iu fubftan- 
tiam relinquatur, & ita immediate , vi quadam mcchanica , noceat ; vel 
ab humoribus noitris ibi reperiundis folvatur, & ica mediute , vi acri 
chemica, noxam fblidis inferat ; illud vero metallum (x) tunc folum a 
roltris humoribus ibi folvatur, acido quando paxticipant, eo vero ab- 
fcnte in fubftantia remaneat ; facile patet , plumbum hauftum , vel in 
fubftantia ubi relinquitur , five per fe, nocere , vel tantum acido quan- 
do folvitur primarum viarum, vel utraque fub conditione. Atque cx- 
indc quaeftio intelligetur fupra propofita, ad quam folvcndam nos jam 
convertemus. 

§. X L. 



(x) Non crudum nos fubintelliyere , fcd ad lithargyrii vd calcis formam ore 
i&nis ddtructum , ex fupra not. (,w ) adnotatis palam erit. 



D E C O L I C A SATURNINA. 3*7 

§. X L. 

Plumbum , calcis quidcm fnb forma vel liihargyrii, quo de nob's 
hic fermo eft , hauftum in fubftantia , per fe , conftringendo , vcl (1- 
mili huic nctione, noxam folidis inferfe , cquidcm minime crcddeiim. 
j\arum mihi hocce dubium eft, caulfim quserenti , cur metallurgi plurn'- 
bum didta fub forma haurientes raro pulmonum , frcquenter ve o piac- 
gruvfbus vcntriculi & intcltinorum , inorbis adficiantur. Quara rem 
ita fefe habcre , Stockhnfm teftatur , cum ejufmodi operarios vcl decies 
intcftinorum iftis, quos defcripfimus , adfedlibus, ilkcfis tamcn pulmo- 
nibus, laboraife , crcbra expcrientia ivxus adfevcrat. Si vero , unquam 
ex aliqua , certe cx hac obfcrvatione manifefto clucet, plumWum ifta 
fub forma h mftum per fc minimc nocere. Qtue enim caulfa reddetur, 
contrarium (I ftatuamus , quod ejufmodi plumbea effluvia , ab opcra- 
riis infpirata , ventriculi & iiutftinorum morbos toties pariant , pul- 
mones tamen relinquant illaefos ? Num forfan cffluvia ifta in ventricu- 
lum facilius & majori copia dcferuntur, quam ih pulmonesr' Certe 
lioc vcro minime fimile eft. Suadet potius vis aeris in pulmoncs irrueu- 
tis , effluvia ifta fecum vehetuis contrarium. Docet porro ipfa expe- 
rientia , mineralium effluvia pulmones facilius ingredi, quam ventricu- 
lum. Ita cnim , qui cobalti , vcl arfenicales , mineras tradlant , fre- 
quenter pulmonum, raro vel nunquam ventriculi morbis laborant (y) i 
manifefto indicio, veneni hujus effluvia pulmones facilius , quam ven- 
triculum petcre. Quid igitur obitac, quin plumbea effluvia eodem mo- 
do fcfe habeant? Certe nihil. Hxc vero cum ita lint , qui fit, uc 
pulmones a plumbc-is partibus , ventriculum & iiueftina Usdentibus , 
haud adnciaiuur ? Nura forfan minus fenfibilis illorum tabrica eft , 
-qiiam ventriculi & inteftinorum ? Neque hoc phyfiologicis refpondet 
obfervationibus. Ad pulmjncs enim quoi adcinec , aiperarhque prsecipue 
arteriam , &, qux ex hujus continuatione oriuncur , bronchia j fabrica 
Conftant valde irritabili , qu?c , iltis efHuviis, per fe Ci adeo noxij edeiu, 
non polfer , quin maxime adficeretur. Et ad ipfa.m po.ro puim uium 
li adcendamus fubftantiam cellulofam , & vdC^. quidem , quibus illa In- 
tertexta eft , minima, fat : s eopiofa; plumbea ifta eru.ivia per fe tanta 
noccndi , adftringendi vi Ci gauderent , quanta illuc delata ea creare , 
neceife foret '< Certe longe graviora , quam vcntriculo infemnt & ince- 
ftinis. Quanquam enim hyc partes nervis multis gaudeant, iilqus in- 
fignibus , pylorum ac cardiam cingeiuibus & nerveam corrftituentibus 
membranam , ideoque fatis fenliies finc ; attamen liquidum & mucus 
ventriculi & inteftinorum , illis jejunis , acque chymus , iifdem replctis, 

prs:- 

(>) Yid. llenckel von der Jicrgfitcbt und Ruttenkat2e. p. 176. 



328 ILSEMANN, 

prxfens , effluvia faturnina obvolvendo , impedirent, qno minus ifta 
his tantam , ac puimonibus , inferre noxam poifent , qui validis adeo prse- 
fidiis h.iud funt muniti. Pr?cter mucum enim afperam arteriam intus oh- 
linemem , nil eft , quod vi plumbi , per fe noxium fi efll-t, ibi poffet 
refiftere. Sed ingeniofa fi&ionc delecYans objicere forfan quis poffet ; eam 
eife muci vel liquidi illius glandularis naturam , ut plumbum illuc dela- 
tum abeo immutetur, ita , ut noxiarri, quam poifideat , naturam amittat. 
Aft quantum hxc liquidi illius indoli repugnant ! Eft enim illud blandtc, ne- 
que alcalinre, nequc acidsc, ex fanguine quia oritur, indolis, necitaque plum- 
bo folvendo iniinutandove aptum. Relinquuntur potius plumbi effluvia 
pulmonibus excepta , ob acidttm ibi deficiens , in fubftantia. Cum ergo 
i(ta effluvia in pulmones facilius & majori copia , quam in ventriculum , 
deferantur , ibi vero non immutentur, ideoque, per fe in fubftantia Ci 
noxia elfent , & ob facile laedendam puJmonum fabricam & ob liquidi 
obvolvemis minort.ni quantitatem , plus illis fxpiufque nocere , quam 
ventriculo & inteltii><s , d^beret , quod adeo verum non clt , ut ejus 
pocius contrarium obfervetur > f.icile erit pcrfpecftu , plumbea ifta efilu- 
via , Ci\ j e plumbum uftum & lirhaigyrium , in fubftantia , vel per (e, 
nulla vi gaudere venenata , sdftringente , vel fimili. 

§. X L I. 

Cum vero ifta effluvia duplici tantum corpori noccre pofTint condi- 
tione : vel in fubftantia quando relinquuntur , vel quando foivuntur 
ab acido in primis viis ( §. 39.); priori vero modo prolata repugnents 
quid fupeieft , quam , ut acido in primis viis przcfenti , folventi plum- 
bea ifta efHuvia , cauifam taniae , quam illa exferunt, noxac folum tri- 
buamus. Perfuafi eerte hac de re erimus , ad nocivam plumbi in aci- 
dis foluti naturam aivmum adjecluri. Pauco enim tantum coque leni 
cum acirJo conjunclum, qued cerulTae fub nomine venit, plumbum , 
infpiratione duclum in pulmonem , allhmata creat terribilia , infanabi- 
lia fere , taudem lethalia. Idem ore receptum, ac deglutitum cum fa- 
liva , pelfimos creat morbos vifceribus , languores , dtbilitates, riolores» 
oppreffiones intolerabiles tandemque mortem. Qivx tetra mala quotidia- 
na , telte Boerbaavio (3) videntur apud eos maxime , qui plumbi al- 
burn conficiunt. Acido porro intimius foluto plumbo atquc in cryftal- 
)os redacto, faccharum quod dicunt faturni , quanta , adttringcndo , fan- 
guinem congulando , noctndi vis eft (fl)? Laudent , quibus libet , & 
extollant fatis illius plumbei , & magifterii ejufdem , in extinguenda li- 
bidine , fpiritus (aturni in fudore promovendo , nitri faturnini , falis 
^pluaibi volatilis & tinclurarum variac compufitionis in pulmonum cete- 

rorum- 

(2) Tom II. p. 3. Proc. 171. 
{a) lbidem Proc. 171. & feq. 



DE COLICA SATURNINA 329 

rorumque viferum languore , aliorumve , qux ex plumbi faccharo con- 
ficiuntur, prseparatorum (b) in aliis morbis e ffica c ia pi •, tantum tamen 
aberic , ut tutam Janandi metho lum amantes iis fufTragentur , ut potius 
Neinnauni fubfcripturi fententise (int , faccharum faturni omniaque plum- 
bea prscparnta noxia elfe, quin clandeftina venena , a quorum ufu in- 
terno prorfus abftinendum fic (c). Adnuunt his praeter alios complu- 
res Goelqlius (el) 8c Hojfutannus (e) quorum hic , lenta ex faccharo fa- 
turni p.iriti ilta deteftanda vencna , quvcpottJre de fttccejjion audiunt , 
certo fibi habet perfuufum. Notatu hanc in rem digna funt, qusc , te- 
fte Zellero (f) Hcucherut de Ernellio enarrat. Novit ille , inquit, Che- 
micum quendam opcratorem , qui in Bohemiae confiniis degentis magna- 
tis cujuldam laborotorio prscfuit, ejufque juffu in exaltandis & mode- 
randis venenis muitum operse confumfit & fudoris. A quo non femel 
intcTexit , ex faccharo faturni cum additione volatilioris cujufdam cor- 
rolivi parari lentiilimum poife venenum. Vidit & ipfe Zellerm lentorum 
ejufmodi venenorum quatuor defcriptiones , quarum quamlibet faturnus 
ingieffus , paucis addtis aliis acribus , in exigua tamen dofi , ita ut in 
quavis faturnus bafin conftituerit. Et, quid eft , quod aliunde , ad 
demonftrandam fahs plumbi vel faturni in acidis foluti noxam , quse- 
ramus argumenta, nonne , quae a vino lithargyrio mangonifato obor- 
ta damna fuere , fatis fuperque hac de re teftantur ? Mirandum certe 
paucam, quam vinum iltud continuit , Hthargyrii foluti portionem , tan- 
ta mala creaffe. Facla enim, fecundum eam , quam Goekelius (g) tra- 
dit , adulterandi methodum , computatione , menfura ejufmodi vini Wur- 
tembergica major, quam BgifhUus (h) fexaginta quatuor unciarum se- 
ftimat , vix ac ne vix quidem femigranum lithargyrii continuit foluti , 
unde colledu haud adeo difficile eft , quam exiguam , ex vino haufto 
adulterato segrotantes ingeffuint lithargyrii quantitatem acido foluti. 
Neque adeo dubitandum tft, quin plutnbo acido primarum viarum fo- 
luo , qurc meulluigis noltris faniliaria funt , niula ingentia , foli de- 
beantur. 

$. XLII. 

(b) M'gnam horum Scbroeiterw recenfct copiam in Thefauro fuo Pharmacolo- 
gico lib. v Cap. 14. & 19. 

(c) Prael. Chem. p. 2. cap. U. edit. Zimmerm. p. 432. & cap. 1$. p. 51?. nec 
non p. s- cap. 28. ubi omnia, inquit , faturnina clandeftina funt venena , & •on- 
fiftit ex illis la poudre de fucceflion 

(d) Gallicin. pract Dec 4. Obf 2. p. 697. nec non Eph. N. C- Dec. j. A. 4. 
Obf. <o. 

(e) D (T de erroribus circa venena vutgaribus > §. }f. 

(f). DifT. de noxa vini lithargyrio mangonif ti , nbi , Heucberum hsec , in difT. dc 
Jflithridate, fiftentt ^rarfervationem inncipis ■ vencno , enarrare , adferit. 
(/?) Loco jam ckato, not. (d). 
(b) Eph. N. C. Dec }. A. * & 4. 

J)ijj>nt. Medico-PraSt. Tora. III, T l 



33o I L S E M A S 'X , 

§. X L I I. 

Atque hoc adfertum , quse metallurgi hauriurH: , plumbea effluvia^ 
(plumbi calces fpeciatimque lithargyrium ) per fe in fubftantia quanda 
relinquuntur , haud nocere , fed acido demum primarum viarum foluta , 
ea quac enarravimus mala creare, tanto pleniori fiducia admitti debet , 
quo facilius ratio inde reddi variorum poteft , quae , per fe ifta effluvia 
noxia fi declaramus , explicari omnino nequeunt. Ut enim exinde per- 
fpicitur , qua de re metailurgi , plumbi effluvia haurientes , raro pul- 
monum , frequenter vero faevis adeo ventriculi morbis laborent & in- 
teftinorum ; -fic eodem fumpto , explicari haud segre poteft, cur non 
omnes fupra defcripti operarii , & praecipue feparatores , cur non iidcm 
faepius , diro illo, quem expofuiraus , morbo adficiantur. Veritati enira 
muxime accedit , quin certum eft , eos , & pnecipue fepaiatores , lithar- 
gyrii effluvia , ob furni & laboris conditionem , quam frequentiifime 
haurire. Obtecto qnippe furno feparatrici ( vid. §. 8- ) ope operculi , 
altero ejus <orificio majori ex parte claufo , altero minori, per quod li- 
thargyrium educitur , aperto , fieri nequit, quin ex hoc maxtma pars 
iithargyrii vi follium abrepti expellatur , & tempeftate praefertim adver- 
fa fumi & effluviorum per caminum exitum impediente , ori & naribus 
lithargyrium educentium perpetuo occurrat; iftud praefertim , coram quo 
hi verfantur , foramen ita pofitum cum fit , ut fumus inde erudans fa-' 
ciem petat operariorum. Quse quantum experientiae refpondeant , co!- 
ligere ex fupra dittis ( $. 30.) licet, ubi fudore operariorum iitorum 
faciem fqualere diximus , qui linteo abfterfus flavum exhibet colorem , 
a lithargyrii poiline ei admifto oriundum. Qui igitur fieri poteft , quii? 
pollen iftud faciem adtingens ore & naribus excipiatur? Q*ji porro im- 
pedire in repurgandis furnis occupati qu:unt, quo minus & lithargyrii 
tfurnorum lateribus adhaerentem , quern devertunt, pollinem & molyb- 
xixnx fornacum pulvcrem , eve!!endo eam, excitatum perfsepe hauriant?' 
Certe neutro horum laborum fumum iftum plumbi vel pulvcrcm quiu 
majori minorive copia hauriant , poflunt praccavere. Quod cum ita 
fit , qui fit , ut operarii illis hauftis,'non femper lsedantur ? Per fe ccrte 
fi noxia elfent , nemo, tempcftate prxfertim fumi e camino egreffui ad- 
verfa , eorum illaefus domum reverfutus foret , quod tamen , tantum 
abcft , ut fiat, ut potius inter operarios iftos inveniantur , qui Vel nun- 
quam morbo noftro , vel raro admodum , & minUs vehementer, fue- 
rint correpti. Eo vero fi nitimur adferto, plumbea ifta effluvia ingefta, 
acido tantum quando folvuntnr primarum viarum , tantam vim exferere 
nocivam, harc res explicatu difficilis non eft. Cum enim ex fupra (§. 29. ) 
di&is patcat, ncque in omni , neque in codem individuo omni tempo- 
kg p acidum adefle, cjuo plumbum folvatur exceptum ; facile elucet , non 

omnU 



DE COLICA SATURNINA. 331 

©tfmibus , neque iifdem omni t«mpore , haufta faturni effluvia noce-c 
potfe. Ratio d mum reddi , r.oftro adferro fi nitareur , potcft , cur mc- 
(allurgi , qui purum in fnbft.intta h.iuferunt lithnrgyrium ncido dcfti-* 
tutum , iildem fymptomarbus adfichntur , ac ii, qui plumbum ifhid 
femivitreficlum in vino ingefferunt folurum. Haud inepte enim inde 
concluditur, vel lithargyrium in fubftuuia, per fe , eadem vi gaudere 
nociva, vel acidum in corpore fldctfe, qun iilud folvaiur , reddatur 
noxium. Cum ver<> priori fupra (§.40.) dicta contradicant , pofteriori 
vero adnuant , facile patet 5 acido primarum viarum capflam effe tri- 
buendam, cur metallurgi tantis cur illi lifdem , quae a vino adulterato 
oborta fuere , mahs corripiamur. 

$. X L I I t 

Atque hsec hmt , quae in Hojpnamti fentcntiam ( § 36. ) rrre cfedtf- 
xerunt , plumbi effluvia, ab acido quia foivuntur primaium viarum , 
tanta mala producere. Videamus jam , quomodo plumbum in acidis fo- 
lutum vim fuam exferat , & quicnam fit adio ejus in corpus hnmanum. 
Duplex potiflimum , auctores fi confulamuS , faturni in acidis foluti vis 
eft. Prima eaque pncciprua in adftringendis folidis vel contrahendis , 
confiftit (a). Adftiingentia dicuntur, quze folidorum contractditaterrt 
augent, vel quse faciunt , ut illa majori nifu ad fe accedant (b). No- 
<etu hanc in rem digna funt^ quse Cel. de Gorter de adftringentium dif- 
fcreritia tradidit : in his, inqnit , non requiritur, -Ut habeant vim , qua 
iaJant, ut fibrae motu vitali magis ogitentur , cum qusedam eorum cum 
adftrictione potius videantur minuere morum. Quare ca , quse motum 
fimul atigent & calorem , fatius eiit, roborantia vocare (c). Ad quod- 
nam horum gcnus plumbum in acidis (olutum pertincat , ufus ejus at- 
que erfe&us faris edocet. Adrubetur illud , ab iis , qui ejus ufum dea- 
mant, in haemoptyfi , menfium n.mio fluxu , in fudore nimio , diabe- 
te , gonorrhaea , & quibufcunque hicmorrh igirs aut humorum fecretio- 
nibus nimiis (e). Siftit ergo mo'us nimios , minuit eofdem ; & igitur 
*d mere adftringentia , qusc motum vitalem minuunt , pertinet. Alrrra 
plumbi vis in eo confiftit , ut h'imores noftros coagulet (/). Exfcric 
vero eandem duplici modo , & pnmo quidim mediate , vis ope adftrin- 
gentis. Auget enim hac vi plumbum vafis adplicarum corum contracli- 
litatem , minuit morum eorum & diametrum , quo ficri videtur, ut 
humores , per ea ciruilantcs, lemius moveantur , &, minus fpatlurri 
iubire coacli, compingantur , ac fluidiifima exprimantur; indeque len- 

T t 2 tor 

■(a) Vid Sorftav, El. Chem. P j Tom. 2. Proc 17J Ufui. 

(b) De Gorter mcdic. c mpend. Tracl. 57. § 1. 

(c) Jbid. 

(f Vid Scfiroedtr. Thif.ur pharmncolog. liHr. 3 car> 13. & 19. 
</) Eoerb*v. Elem. Uicm. Tom. 1. P. }. frec. »72. & 17). Ufus. 



33* I L S E M A N N,' 

tor oriatur & coagulum. Eandem vero coagulantem vim plumbum & 
immediate exferit , nullo folidorum adjumento ; ita , ut liquidis noftris 
• admiftum ea protinus coagulet (g). Originem ex hac duplici plumbi 
vi , coagulante & adftringcntc , ceterae ducunt, quae ei tribuuntur , re- 
frigerandi , obftruendi & exficcandi virtutes. Vi enim plumbi adftrin- 
gente laxitas aufertur in vafis minimis , minuitur ibi motus humorum , 
qui in iifdem jam tardior eft (h), & acccdente vi plumbi coagulante, 
incraflantur humores , ftagnant in extremis vafculis , & oritur frigus (*)• 
Pari fere modo eadem duplici ex vi , adftringente & coagulante , obftru- 
ctiones oriri , cuivis facile erit perfpedlu. Obftruuntur porro , vi plum- 
bi coagulante , vafa minima exhalantia , clauduntur eadem acque ae fe- 
cretoria, vi ejus adftringente (kj) , nafcitut inde defectus liquidi folida 
irrorantis : ex quibus utique ficcitas ut oriatur , necefle eft. Patet ita- 
que, ex duplici ifta fatumi efficacia , ceteras, quae ei tribuuntur , vir- 
tutes enafci. Reftac, ut ex iis morbi noftri & fymptomatum rationero 
reddamps, 

§. X L I V. 

Primum , quod plumbum hauftum interdum producit , fymptoma 
cardialgia elTe videtur , ipfum morbum prsecedens. Exceptum enim , ac 
dcglutitum lithargyrium , ab acido ventriculi folutum, pylorum acque ac 
cardiam , orificia ventriculi, ob nerveos ramos, qui ea cingunt , admo- 
dum fenfilia, conftringit. Quo fa&o , inclufus aer ibi elafticus extendet 
ventriculum , & dolorem ejus vel cardialgiam producet ; quam, ob re- 
tenta, ventriculo praefertim repleto , ingefta , acrefa&a, vel ob vifcidum, 
a veneni vi coagulante obortum, ventriculum irritantia , naufea fequi 
uon nequit & vomitus. Sed non femper venenum ita graviter frcdit 
ventriculum. Subit eundem haud raro, fine graviori noxa , eamque pru 
mum in inteftinis exferit. Illuc enim delatum eadem conftringit , minuit 
motum periftalticum , vafcula claudit , quae mucum & liquidum intefti- 
nale fundunt, fecretoria, liquidaque coagulat; unde chymi & chyli tol- 
litur fluiditas in tenuibus , & , reforpto ibi chylo , in craffis fecum na- 
fcitur vifciditas , ficcitas ,* ex quibus , accedente , ope vis plumbi adftriu- 
gentis , mo.tus periftaltici , ad feces promovendas neceflarii , imminutio- 
ne, fummam oriri necelfe eft alvi obftru&ionem ; in qua haud ineptc 
ipfum morbum , ftrictiori fenfu Stockiifiia pofuit. Qui enim , paullo la- 
tiori fenfu morbum, colicam puta, efficit, dolor intcftinorum, exilla, 
non ex veneno , ducere videtur origiqem, Venenum enim non ea acri 

vi 

(g) Tbid. ncc non ejufdem libr. de virib. medicam. fub titulo: de coagulantibus, 
(Jb) Vid. GenerofifiTimi de Hallcr prim. Iin. phyfiolog. § i;j. 
( i ) Vid. Bnerbav. aphorifm. de cognofcendis & curandis morbis , de febrib. in 
gen. & frigor. febril. 
(. *)„Vi<i. dc Gorttr Medicin. comp. p. zat. de robore cpntraflilitatis majore j. J. 



DE COLICA SATURNINA. 331 

vT gaudere , qua dolorem creet, ex eo patet, quod obftrudtionem faepe 
diu ferant , finedolore, acgri. Quo vero modo ille ex obftnjclione crce- 
tur, facile adparebit. Obftruda nimirum alvo , a&r inclufus , vi fua 
elaftica fefc expandens , diftendit inteltina , haec vero , a veneni vi va- 
lide contracla , renituntur; unde maximam ©riri membranarum tenfio- 
nem opportct. Obferatis porro inteftinis excernenda diu retenta acria 
fiunt (/), irritantque nerveam membranam i ex qua duplici caufTa dolor 
oriri non nequit atrociflimus. Atque hic junctus cum obftrucliciie ipfum 
morbum , eo , quo nos illum fumfimus, fenfu , colicam puta, efricit ; 
ex quo, vel ex caufTa , morbi vcl ex aliis fymptomatibus , cetera lym- 
ptomata fuam ducunt originem (w). Videamus primo, quomodo ex 
moibo alia mala enafcamur, 

§. X L V. 

Ipfe morbus anfam aliis fymptomatibus pr?ebet, tam ftatus ope , qui 
in eo lsefus efl , folidorum, quam fluidorum. Ad illum quod adtinec, 
folida vel inteftina , noftro in morbo , cum fumma contra&ione (ive 
fpafmo, tum magno laborant dolore. Ad fluida vero fi refpiciamus, 
vifcida adeft , quam venenum prsecipue produxit, cacochymia; & acris, 
ad putredinem ver«ens, ex diu , durante obltructione , retentis humori- 
bus oriunda. Solidorum ille , ad quem primum animum adjiciemus , 
ftatus alia , in aliis partibus, fymptomata parit, ope confenfus. Ori- 
ginem. inde ducere , quse, veneno jam ad inteflina delato , morbo fcfe 
adfociat , cardialgiam , quilibet ventriculi^& inteftinorum continuum , 
ope membranarum, nexum haud ignorans facile perfpicit. Ncc minus, 
eundem ortum habere , quse dolores & fpafmum five convulfionem ven- 
triculi & inteftinorum comitantur , lipothymias, vertigines , morbum 
comitialem , althma , palpitationem cordis (n) aliaque , quivis facile 
concedet, qui , ab acri acido , vel vermibus , inteftina infantum irritan- 
tibus , convulfiones ; & in adultis fenfibilibus , a terrore, vulnere aliif. 
que caufis levioribus , haec omnia produci , haud prorfus nefcit. Sed 
qum etiam artuum convulfioues & dolores , colicac fupervenicntes , al- 

tern-un- 

( /) Eoque acriora redduntur, quo diutius obftructio durat , eoque magis irritant 
nerveam membranam ; unde ratio adparet , cur, uti fupra ($. 22. n. $. ) di&um do. 
lor eo gravior fit , quo tardior obftrudtionem infequitur. 

( m ) Symptomata vel ex morbo , vel ex caufia ejus , vel ex aliis fymptomati- 
bus provenire , docet Pathologia. Vid. Eoerbav. Inft. med. $. 8^i. Eft quidem qusa 
& ibi traditur , qunrta quaedam ab illis diverfa origo , a caufiis occafionalibus oriun.. 
da ,• fed hzec ad nos , generalcm morbi hiftonam tradentes , nihil adtinet. 

(«) Diftinctam qui hoc de confenfu cognitionem appetit, fub III. atque Genero*. 
fifiimi de Halier a D, Lnngbtms defenfam adcat difiertationem , de cenfcnfu partiHtn 
curporis humani. 

T t $ 



334 I L S E M A N N, 

ternantes , ex confenfu oriuntur ? Equidem hac de re hauddubito. Quatr- 
tus enim ventriculi & inteftinorum cum artubus fit , tum nervoruna 
quam vaforum ope , confenfus, experientia fatis edocet. Alterum vafo- 
rum puta , confenfum arthritis prsccipue commonftrat , & quidem fu- 
bitanea metaft.tlis materise , quac illam creat , morbifica? ad inteftina & 
inde iterum ad artus. Notatu hanc in rem digna Baglivii (o) verba 
funt : dolorem inquit , colicurn vidimus mutatum in arthriticum , & 
ccntra dulores arthriticos , per fupervenientem colicam aut diarrhoeam, 
lanatosj & alibi (p) : multis , ante invafionem paroxyfmi podagrici , 
furcrveniunt do'ores colici j quibus evmefcentibus , podagra ftatim ma- 
niteitauir. I.egi pOrro hanc in rem meretur H.indugii dilfertatio (q)i 
ubi , {pafmodicos primarum viarum adf.ctus , arthriticos dolores exci- 
tare , inter alia , duobus jegris commonftrat ; qui , fpafmo inteftinorum 
& obftructione atque artuum dolore fepius adfecti, dato purgante, & 
ita avocata ab artubus , quam fpafmus inteftinorum cteaverat (r), hu- 
inorum congeftione , fanati ftatim fuere. Unde patet , q-iantus fit , va- 
forum ope, inteftinis cum artubus confenfus. Sed non minor eft , qui 
nervojum auxilio fit. Argumento hu]us rei hyftericac funt; quae , fpaf- 
mb inteftinorum & ventriculi correptx , brachia atque pedcs , convulli- 
vo quodam motu , huc & illuc fepe jactitant (s); nec minus vermi- 
Vjus laborantes. Novi his adfedtam puellam , qu?e#faepe ex improvifo 
epilepfia corripiebatur , cum emprofthotono , & artuum , brachiorum prjc- 
-cipue, intorfione. Memini porro cafus, ab amico relati , viri cujuf- 
dam antea maxime fani , agilifque , qui fermonis ufu fubito. deftitutus 
& brachiorum atque pedum#ntoriione correptus fuit ; quorum fympto- 
rnatum caufla an vermes fuerint , equidem nefcio; eam tamen in inte- 
ftinis latuifle adfectis , ex eo adparuit j quod , quserentibus , qnid pa- 
tiatur, ventrem indigitarit, dolore vel fpafmo fine dubio adfe&um, 
Sed quemadmodum inteftina & ventriculus scgra artus in confenfum haud 

raro 

(o) p. 66. it. p. 189. 192. 

(p) p. 190. 

( q ) De fpafmodicis quibufdam adfectibus , Chrift. Mart. Burcbardi fub prx&- 
dio habitci. 

( r ) Nam cum , ut Handugii verbis utar ( loc. cit $. z\. ) pars fpifm^ , laborans 
fanguinem non rite admittat, necefie eft , ut illa portio , quac hic trjnlitum noti 
invenit , aliorfum ruat. Atque ita per confenfum , ex fpjfmo inteftinorum , humo- 
rum ad artus congeftio , & inde extenfis vafis dolor oriri poteft. 

( t) Nervo-um huncce confenfum explicit III. de Hater, in difi" fupra cint. de 
cnnfenfu partium corpor ; s humani , §. 72. Nervus, inquit , intercoft ilis communi- 
cut , ut nemo ignorat , cum nervis brachii, quos quatum , quincum , fextum, & 
feprimum colli pjr , primum ]ue & alterum dorfi conftituunc ; quimob rem ficile 
intelligi po'eft, cur \n matahylterico brachia toties convullivn m >tu agitentur. Ob 
funilem .tum artaftomofin nervi intercoftalis cum dw>bus ultimis n ;rvis lumbortm, 
fk cum nevviit facris , qui multum o nnino coiferunc , ad cunftituenduni maximum 
»llu:n ucrvum ifciudicum ,cpedes-lpdfniis corri^iuntor. 



DE COLIOA SATURNINA. 33; 

raro rapuint ; ita & vicc verfa , his adfe&is , illorum f?epe actio ljcditur. 
Mirandum ejufmodi confenfus etfe&um Lanzoitius (t) enjrrat; cum 
duorum Rgrorura mentionem f.icit , qui nmbo , alter poit fortukam pc- 
dis , alter poft manus, lapfu ortam , diitorhonem , vcrtigme, treraore, 
naufea & vomitu correpti fuere ; quae vero , membris repofitis, ftatim 
ceifarunt. Patct jam ex di&is , quantus fit primarum viarum cum ar- 
tubus confenfus. Neque ergo dubium videtiir; qui colioe noftra; fae- 
pifTime fuperveniunt, artuum dolores & convulfiones, confcnfui , tam 
vaforum , quam nervorum , fuam debere originem. Qua de re equidem 
perfuafus ex eo fum, quod* dato vomitorio & purgante dolor artuum 
& convulfio utplurimum celfant. Sed uti artuum convulfiones & dolo- 
res , ita & alia mala , fupra §. 22. enarrata , chronica , confenfui par- 
tium adfcribenda funr. Ita cnim ccccitatem ex confenfu inteftinorum cum 
oculis ortam eiTe , vifus, fublata obltruclione & inteftinorum fpafmo, 
reftitutio , in illo oegro , qui curae Cel. Spangetibergii traditus fuit , & iu 
alio a Nebelio (u) fanato , commonftrat. Addenda his , quse Langhau- 
Jio tefte (v) apud Morgagmmt & Michaelem de femiriis relata leguiuur 
hyftericis , poft vehemenum colicum dolorem caecis. Mirandus certe tara 
remotarum partium confenfus ! Propiori vero ex confenfu du&um he- 
paticum conftringi , & acccdente fumma inteftinorum contra&ione , il- 
lum , inter tunicas eorum progredientem, compnmcnte, bilis denegari ' 
efHuxum , eam retro ad fanguinem urgeri , & ita icterum nafci , faci- 
lius erit perfpcctu. Sed num etiam hydrops anafarca ex confenfu oriri 
poteft? An vcnae in extrema ccllulofa , inteftinis contractis , etiam con- 
itringuntur ? An , vifceribus, ut hepate & liene, ob confenfum nervorum 
cum inteftinis, fpafmodice 'contractis , & ita impedito per has fanguinis 
Ylo , indsque difKcili humorum, ab arteriis in telam cellulofam de- 
pof*turum, per venas rc/fluxu, an , inquam, inde aqua oritur inter cu- 
tem ? Vero id fere videtur fim.ile ; quia folo fsepe purgante colicae no- 
ftrae accedentem anafarcam Cel. Spangcnbergins abftulit ; id quod fieri 
haud potuiffet , Ci , qui alias hydropem creare pryecipue folet , vifceris 
cujufdam infarctus, caufTa illius fuiffet. Sed hycc acutiori judicio & ttn- 
jori experientia inltructis relicturus, ad alterum morbi ftatum , fluido- 
rum puta laefam indolem, &, quae cx illa oriuntur , fymptomata tranfeo, 
Confiftit vero , uti fupra dictum , liquidorum in morbo noftro condi- 
tio , in acri cacochymia , vifcidaque ; ex quo duplici ftatu febres , quae 
niorbo fuperveniunt , & jam recenfita mala chronica enafci , facile ad- 

paret 

( O In Eph. Nat. Cur. Dec. j. An. 2., ni fallor. 

(«) Vid. Epk. N. C. Dec. }. A. j. obf. 71. de coecitate , alvi ob(tru<flione fu- 
blata, fugaci. 

(v) In dilT. de confenfu partium corporis humani» $.99. Morgagnmm \n epift. 
arvt. 18. p }io. & Micbdilem Advlfb. in adt. Nat. Cur. vol. 2. f££ 887- ejufmodi 
-uius exhibere adferit. 



33<? I L S E" M X N N ? 

pa.ret. Obferatis enim inteftinis , retenta bilis aliique humores acres 
fiunt , ad putrcdinem vergunt ; unde fcbres nafcuntur biliofe , putridae. 
Craffi porro , a veneni vi coagulante , humores , & chylus , ob intefti- 
norum & vcntriculi lxfam , imminutam , a&ionem , male praeparatus , 
vifcidus , quantis obftructionibus , inflammationibus indeque oriundis fe- 
bribus creandis aptus eft ! Mirandum certe , pr?e aliis , inteftinorum 
inflamm ttionem haud fcpius morbo illi fefc adjungere. Difpofito enim , 
ob cacochymiam vifcidam , fanguine ad inflammationem , irritatis a 
cnnffa doioris (humoribus acribus) inteftinis , indeque aucto ad illa 
fanguinis adfluxu i & impedito denique , ob lpafmum inteftinorum # 
cmoris per vafa eorum circuitu ; ficri fere haud pofle videtur , quin 
obftruantur vafi illorum minima & inflammentur. Sed impedit line du- 
bio , quo minus hoc faepius contingat , vaforum , qusc inteftinorum 
tunicas pcrrepunt , multiplex anaftomofis ( rv ). Gignitur interim in- 
terdum inflammatio , in abfceffum fsepe abitura. Minuta enim arteria- 
rum inteftinalium , vi veneni valide contractjrum , tunicas permean- 
tium , diameter eft. Refolvi ergo ibi femel nata obftructio adeo facile 
nequit ; quid igitur mirum , rumpi vafa obftructa , vi irruentis fangui- 
nis , atque aff ifis per foluta vafa ultima liquidis & liquefacta fimul pin- 
guedihe , abfceifum generari (x)? Sed uti ex hac cacochymra vifcida 
inflammationes atquc febres oriuntur ; ita & varia mala chronica , quse 
ex confenfu folidorum jam deduximus , originem inde ducunt. Obftru- 
untur enim ab humoribus vifcidis , vafa minima , in artubus , vifceri- 
bus , ex nervorum confenfu , cum inteftinis segris , jam languidis ; 
unde morbum articularem , icterum , cachexiam , hydropem & atro- 
phiam oriri , quivis cauffas horum haud ignorans facile concedet. At- 
que h-rc fufficiant de fymptomatum ex morbo origine , quibus tantum 
tum addimus •, quod ortum ex eo , & quidem e cacochymia vifcida , 
indeque fenfim nata vaforum obftrudlione , ducere ea videantur , quse 
morbum infequuntur , jymotomata , vel quse , illo jam fublato , tamen 
remanent. Cum contra confenfui folidorum ea adfcribenda duxerim , quae 
illum comitantur , & illo fugato, evanefcunt. Unde ratio adparet ; cur 
eadem fymjjtomata ex diverfa origine deduxevimus. 

5. X L V I. 

Patebit jam ex dictis , ex ipfo morbo , tam ftuidoram , quam folidorurri 
ratione , pleraque, quse illum & comitantur & fequuntur , fymptomata 
enafci. Sed annon & ipfa cauffa morbi , venenum puta , anfam illis prse- 

bet 

(tv) Vid. GenerofifT. de Ualler priw. lin. phyfiotog. $• 710. 
(2) Hanc puris. .originem , iifden» fcre verbis Langbanpns indicat in difT. III. dc 
Uuiler fub prieiidio defenfa de confcnfu partium corporis humani. §. 12. 



D £ COLICA SATURNINA. 337 

tct OfhiodfS ? Procul dubio. Currt enim certum fit , illud , nifi tempcfH\e 
e priniis removca:ur viis , ad fanguinem dererri (y)i quis , quxfb, ad 
vires cjus (§. 43- enarratas) adtcndens , dubitabit & iride [ilefaque , 
quse ex morbo , tanquam cautia , derivavimus , fyiBptomaia cbonii '( 
Non elt aucem , quod illa lingulatim indc dcrivemus. 

§. X L V I I. 

Aft practer morbum ,4rjufque caufTam , & iofa fvmptomata, uti in 
aliis , ita & nollio in morbo , aliis nalcendis pra.bent origincm. £x quo 
genere eife videtur , qute artuum dolorem ac convulfioncm fubfrquitur : 
paralyfis , contraclura , aridura. Ad prfrnam cnim qi.od adtmet, qute 
jaxa dicitur mufculi immcfbilitas , nullo nixu voTuntatrs vel vitse fuperan- 
da , origo ejus impeditus liquidi nervoil in mufciilum influxus e(t [z]. 
Quam caullam producere proxirrram traduntur : doior iugens , diutur- 
nus , & quicquid obltruendo , cfjmprimendo , vel conilringendo, netvos 
toedit («)• Has vero o.nnes cauilas , in iis , qui ex colica uoftra para- 
Ivtici evadunt , adeife ; convulfio artuum & doior prsecedens , gravis , 
diuturnus , fanguis parabycicorum vifcidus (b) inilammutorius , obftru- 

<5tiones 

(y) Ad finguin?m , lithargyrium def<rri , & m fubftantia , aut , fi mavis , pu!ve- 
Irls fub foi tni , & folutum , experientia cdocet. De pnori Cel. Spuni>enbergii { dbferV3m 
tione certior iactus fu:n ; cum, eos , qui litharg\rium ponder.mt, illud ipfam copiofe 
cum urina r-ddere , adfeverat. De akero vcro Cel. D Siemtns { in diiT. Fr. Uojjmanni 
fub moderamine evulgata , de rruullurgia morbifeia (§. 2$.) prokta teftantur fequentia, 
Quod litbarpyrii partes , inquit , ex ventrkulo ad iffum fanguinem dedttcantur , inttr 
aia elncet exinde ," nrhiaeorum , qui morbo metatfico C!auj\ba'i Iaborant , incocl* , frx» 
via dccet/ti ti aci ^tione , ^ fujione , prabe.it quautitatem veri phtntbi i (jitod exre/atione 
111. Vr*fidu babeo. NovNm certe ex his difumerc argumentum licet ; plumbum abaudo 
primarum viarum vcre folvi. 1'atet enim ex jam citatis; folurum fuiffe in urina plnmburn. 
Jtlucet porro c\ fuprs (§. 37. acl 40.) adfertis ; ilkd haud foivi a noftris humoribus, 
nifi acido participant , cx ingdlis oriundo. kt doc:t denjum Chemia & Phvfiologia 
(§. jam cit. ); acidum iftud , neque in fanguine adefTe rtecfero ; fed tantum in primis 
viis. Quid ergo ex jam adkfMtis aliud fcquirur ,• quam nt ratio , cur folutum adpareat in 
urina plumbem , acido adfcribenda fit piimatuai viarum , quo iliud iolvatur, & ita ad 
fanguintm defaratur. Sed hiec obiter. 

(z) Earri, quam indrcavimus , non vero , qua? a nonnullis cum Boerbaavio (de 
cognofc tk cur.-nd. morbis ( §. 1058-) additur , impeditum puta liquidi arteriofi in 
mufculum iiifluxum , veram Folamque paTalyfis Ct,uiTam efte, GenerofnT de tialler edo- 
cet , rnprim.iin. Phyiulog. f 410. 

(a) Vid. Boerbaav. de cognofc. & corand. morbis $. 1060. 

{b) Per femtftre paralyticum Cel. Spat/geubergim obfervavit , cujus e vena edixftus 
fangui^ nijiriim , obfturum , colorem eXhibuit, & brevi poft crufta obducla fuit fuva, 
ad craflitiem ftramiois , adeotenaci, ut baclllo difumpi vix potuerit. 

Difput. MeJko-Prutf. Tom. III. V v 



333 I L S E M A N N , 

ctiones iti vafis artuum , vcneni vis illuc delati adftringens , fatis fuper- 
que commonftrant. Neque adco mirum eft , in illam ex morbo noftro ar- 
thriticos perfepe incidere. Diximus vero fupra ( §. 22. n. (<r) ; motum 
fxpe folum in ifta paralyfi auferri , fenfum vero fxpe remanere •, an hu- 
jus rei furficientem tradidit rationem Willifins (c); cum paucos & li- 
gatos pro fenfu fufficere fpiritus, ad motum vero plurcs & quoad expan- 
fiones fuas liberos ac expeditos , requiri adferit ? Impar , fatcor , judi- 
cio meo hxc quxftio eft , ob obfcuram nimis nervorum aclionem. Fa- 
cilius patet ; quomodo paralyfi mufculorum , ^ntractura artuum junga- 
tur. Quodfi enim alcer artuum mufculus, in quo fupereft quidam lu 
quidi nervei introitus , fpafmo , ex cauilis fupra adlatis , adncitur, aU 
tero mufculo antagonifta jam paralytico i facile patet , in eo fitu rema- 
nere partem , in quem mufculus illum redegit fpafmo correptus ; indeque 
contradhiram partis enafci. Denegato demum omni liquidi nervoii , in 
membri mufculos , influxu (d); vel & obitructis , a fanguine , ob c.iuf- 
fiis antea adlatas , vifcido , vaiis minitnis, nutrientibus > ariduram par- 
tis oriii vel maciem , nemo ibit inficias. 

§. X L V I I I. 

Sufficiant hxc de morbi origine & fymptomatum. Progrediamur jam 
ad illius horumque curationem. Morbum fanaturum ca-uifas ejus corri- 
gere medicina jubet eafque & raorbum auferre. Ad eas , qux hic fck 
confpectui prxbent , colicx noftrx cauifas, primo veneuum pertinet plum- 
beum ; dein , qux ex hujus vi orfuntur , obitrudtionis cauifx : chymi 
fecumque vifciditJS , horumve ac inteftinorum ficcitas , atque fumma, 
contradtjo ; & demum doloris cautfx : humores acres & aerinclufus ela- 
fticus ( vid. §. 44. ) Horum omnium corredtionem primo quxramus. 

§. X L I X. 

Ipfum venenum , vel plumbi efHuvia haufta , ut pleraque venena, ge- 
neracim oleolis corriguntur & mucilaginolis , obvolventibus. Sed cum 
ea , uti fupra (a §. 36. ad 42. ) commonftrare annifi furaus , acido pri- 
raarum viarum foluta cife , quando morbum producnnt , videantur ; fpe- 
ci dem magis antaoida opcm promittunt : ut magneiia, nlcalina, falia ex 
herbis combuftis ; qux tamen imminente inflammationis metu caute adhi- 
benda fint , probeque diluta. Prxftabunt his aqux medicatx felter.mx , 
qux quidem alcalinum recondere falem dicuntur , fed dilutum , & , ob 

alias 

( c ) In ope r . cap. de paralvfi p. 229. 

( d ) Kx denegato nervei liquidi influxu mufcuJum contabefere, idem a nervo dif- 
fedto oriuncius effcctus edocet. Yid. 111 de Halier prim. li:i. Phyliolog. §. $7/. 



DE COLICA SATURNINA. 339 

?.lias admiftas partes , hnud adco curate detegendas , mititfimx atque in- 
noxise indolis funt ( e ). Quae obftructioni alvi anfam prxbent , rctento- 
rum vifciditas , (lccitas , pneter jam didta pofteriora , falibus corrigen- 
tur fic dictis digeftivis , & vegetabilibus incidemibus ; fcd maxime diluen- 
tibus. Quze ultima , ca'ide data , junctis oleofis , mucilaginolis , feminl- 
bus , herbis , radicibus , vel animalibus ; ut oornu cervi , althcre radi- 
ce , herbis & floribus quinque emoPicntibus , hordeo , avenncea farina , 
aliifque, inteltina lubricabunt , fpafmum tollent , hocque facto, aeri ela- 
ftico , antea coercito , majus Ipatium reddent , & acrcm cacochymiam 
temperibunt , defendentque inteltina contra illius vim irritantem ; hoc- 
que modo & obltiuctionis caufas emcndabunt & doloris. Iugeri vero hsec , 
ad tnedicae artis prxccpta , partim per os , partim , clyfterum forma , 
per anum , poifunt , iifque externe adplicandu remedi.i addi : ut inunc- 
tiones abdominis , fomenta ex dict.s emolliemibLS & aliis ; vel balnea ex 
his aut fola aqua dulci (/) parata , infeflufque, ad relaxanda convulfi 
intcltina. Neque demum ope hic carere vemcfectio videtur ; cujus vero 
ufum ceterorumque remediorum felecftum , a viribus segri , & reliqua 
finguli corporis difpoiitione , conditioneque , defumtse indicationes fpc- 
cialius determinabunt. 

§. L. 

Prxmitti vero in hoc morbo , fi unquam in ullo , Vel certe jungi eva- 
cuantibus dicta corrigentia debent. His enim negledtis , qux adhibentur, 
purgantia , prxcipuc fortiora , irritabunt inteftina ad majorem motum , 
& contractionem ; fed fruftra , quia fecum & inteftinorum ficcitas impe- 
dient excretionem. Augebunt potius fola purgantia fpafmum iireftfnorum 
& dolorem , humorumque adfluxum , atque hanc ob rem inflammatio- 
nis inducent periculum. Exulent itaque omnia evacuantia , drattica pne- 
fertim , fub forma pulveris , vel parco vehiculo dotata ; nifi diluemia 
pnemifla fint. Confultius erit, (fpeciatim, fi non prarmittere , fed fta- 
tim jungerc corrigentia evacuantibus , morbi conditio fuadet ) purgantia 
dare , muho fluido diluta eaque actu calida ; ut infufa , decocta ex radi- 
cibus rhabarbari , polypodii , iridis noftratis , foliis fennae , falibus di- 
geftivis, purgamibus , & falibus amaris , vel alcalinis , potiffimumque 
Lponaceis , acuata i vel ad Stockhufii confilium : decocta ex emollienti- 
bus , laxantibus , carminativis ; ficubus pra.fertim , femine carvi , nigel- 
]x , anifi , apii , baccis juniperi , lauri , parata , inque his decoctis ele- 
cluaria folvere purgantia : ut diacarthami , Indummajus, caryocofti- 

V v 2 num 

(e) Vid. Hojftnami. dilT. de prarcipuis medicatis Germaniee fontibus &c. $. n, 
(/) Vid. Hojjtmmn. dilT. de tidncorum excellent. Virt. ex aqua dulci §. i j. 



Ho I L S E M A N N , 

num &c. (g ). Addere his , fuadet idem au&or , extema purgamia, ut un- 
guentum Aregonis , de arthanita , Agrippae , cum emo heiuibus conjun- 
dta. Pneterea vero & clyfterum purgantium ufum , non fine jure, idem 
commendat ( h ). Hi enim corrigeinibus idoneis utplurimum magis abun- 
dant , & feces egreifui citius adaptant , quam purgatuia per os ingefta. 
Jungere interim iilos his necelTe erit ; ut totum canalem concoct>rium ex- 
purgemus. Scd praeter illa , duplicis generis evacuantia , & tertium l\epe 
requiri , e netici puta , dolor ventriculi , &, quse hunc fequuncur, nau- 
fea & vomitus ipontaneus, diificdis, fatis indicunt. 

§. L I. 

Correcto & folidorum & fluidorum ftatu , expulfis , priorum ope re- 
mediorum evacuantium , morbi cauifis , quse in fluidis h?erebant , & 
veneno fublato ; ut laefam inteftinorum & ventriculi actionem eo cura- 
rius rettituamus , ad folidorum ftatum animum icerum adjicere juvabit. 
Docet enim medica praxis , fpafmo femel correptam partem facile in eum, 
qnanquam fublatus antea fuerit , rurfus incidere. Ad hoc igicur in morbo 
noftro prsecavendum , antifpafmodica relaxantia remedia poft morburn 
fublatum continuare confuknm videtur. Sed Ci fufpicio fit , imminutum 
a veneno motum inteftinorum periftalticum eiTe , vel a medicnmentis in- 
tettina deblicata ; medencis folertia jubec , ut horum tonum motumque 
rcfuxiac. Opem hac in re diluentia promittunt , qux (imul roborant : 
ut aquse martiales , vina medicata , infufa , decoeta , ftomacmca , car- 
minaciva , ex foeniculi herba , chamomillve tloribus , mentha , corticibus 
aurantiorum , cafcarilla , china , abkmhio ; quibus addi pro re naca pof- 
funt eifentiic horum vel pulveres , additis , fi frigidior fit arger , & aliis 
qux magis funt aromatica. Cibum capiet ?cger concoctu facilem , lenicer 
aromaticum , cum potu diluente & corroborante , ac nifi ejus res an- 
gufta domi id vetet , vectionem adhibebit in curru & equo ; qua: ambo 
ad roboranda vifcera maxiine commcndantur, 

§. L I I. 

His ergo morbus cum cauffis fuis onpugnabitur , quod curatoria indi- 
cacio requirit. Sed incidunt fiepe fymptomata , quae prius medelam vel 
lenimen quidem requirunt , quam ipfum morbum eradicire potfimus. 
Pertinent huc praecipue febres , illum ficpe comitautes ( vid. §. 22.) 
Quibus , quse opponenda remedia generaliora tint , nemini erit ignotum. 
Suadent praecipue medendi regulx , vemefectionem , nitrofa , dduencia 

& 

(#") Libell. de l\*h. fum. nox. 
(/;) Libell. jam fope cit. 



D E C O L I C A S A T U R N I N A. 3|i 

& praecipue acida. Sed fufpedta horum vis in hoc morbo , veneno in 
primis viis adhuc praefcnte , ell ; quantumvis cgrcgius eorum , in tcm- 
peranda (ebrc , refolvendo fanguinis lentore , indeque tiata inftaramatfo» 
ne , nliis lu. Confuhius ergo vide;ur, vel ab acidis hic penitus abftii e- 
rc, vel (i omnino adhibenda liur , leniflimis tantutn uti , atque vim fe- 
bris diluentibus potius , atque laxantibus , & fmguiue dctracto , iufrin- 
gere. Quae practer febres morbo CcCc adfociant , ltpothymix , convullio- 
ncs , deliria, artuum dolores , ahaque , quae ex confeufu fclidorum oriri 
diximus , cum , morbo fublato , utplurimum celfent ; nuliam ferc pecu- 
iiarem opcm depofcunt. Quodfi veto mitigarc hxc lymptomata velimus, 
id iis , qu'<e cauilas doloris inteltinornm & fpafmum corrigere diximus , 
(§. 49.) vel aliis huic fini aptis , exceptis tamen opiaris (i) , commode 
fieri poterit. Pradtat ceterum caulfas harum , quam primum poteft , au- 
ferre & fjmul ipfum morbum : quo fublato , haec omnia evanefcent , qu>e 
ipfum moibum principalcm comitantur, fymptomata. 

§. L I I I. 

Sed remanent poft morbum fublatum , eumque fequuntur varia , quin 
eadem Ilepe , quse cum comitancur, iymptomata, quorum itaquc cauifa 
non in ipfis primis viis , fcd in aiiis partibus , a moibo vet ejus caufla 
varie adfeclis , delitefcit , ut jam pro pecutiaribus morbis habenda (int. 
Pertinent huc artuum dolorcs , vel morbus articularis , colicam infequens, 
& varia alia mala chronica , ut icterus , hydrops , atrophia ,• qu?e vel 
ex cacochymia vifcida orta funt , indeque nata in partibus obitructione , 
vel ex veneni ad fanguinem & loca adfe&a delati vi coagulante , adftrin- 
gente. Ilxc itaque , fanaturus has cauifas , oppugnabit ; diluet fangui- 
nem vifcidum , indeque ortas obitructiones reloivet , opponet vi veneni 
coagulanti eadem , & adltringenti ejus : laxantia , emollientia interna , 
externa , jam fupra indicata , atque ipfi veneno expellendo navabit ope- 
ram ; id quod laxantibus vel purgancibus per epicrafin fieri poife videtur, 
quin etiam diureticis. Quae vero ad quasvis mala adhibenda fpecifica fint, 
& aptum corpori acgroto eorum feleclum quivis experrus facilius dijudica- 
bt, quam tradi a nobis hic pollit. Supeiiiint alia polt mbrbuno fublatum 
iymptomata , quse ex aliis praegrelfis ducere originem videntur : ut , 
quac artuum dolores & convuliiones infequitur , paralyfis, contradura , 
aridura. Quorum ad primam quod adtinet , cum hujus caulfa in ht(;i 
tranfmiifione liquidi nervei in mufcuos lateat , hxc vcro vel in lacfa qua- 
licate tiuidi ipfius , vel in nervearum fibrarum laefione aliqua , polita elfe 
videatur ; requiritur , ut & blandis remediis diluentibus , adtenuantibus, 

V v 3 ipfutn 

( i ) Minuunt enim motum perifhlticum , qui in hoc morbo jam minus fortior eft. 



Jl 



942 I L S E M A N N , 

jpfum liquidum corrigere , fi fieri poteft , ftudeamus , ac funguinem novc» 
fecernendo adiptemus ; & nervis ipiis languentibus novum robur adda- 
mus. Difticilior quidem praxis hac in re , quam theoria eft •■, opem tamen 
promittunt , diuturnus ufus aquarum medicatarum , felteranarum atque 
flmilium ; & martialium ; nec minus Thermarum , fotuum & balneorum 
cx roborantibus , nervinis ; ut balnea e nido formicarum , fotus partis 
in corporibus animalinm vivorum diifedlis , vel recens necatis •, fpirituofa 
nervina cum oleis deftillatis commifta , & fimilia. Quibus iifdem remediis 
in contraclura utendum erit , *nd reftituendam mufculi paralytici , qui 
contracfto antagunifta eft , a&ionem : ipfum autem mufculum contra- 
dtum relaxare ftudebimus fotu vel baineo. Qute dcmum perfedam para- 
lyiiu infequi folet , aridura , ex denegnto omni influxu liquidi nervei irt 
mufculos , vel & ex obftrudtis vafis minimis nutrientibus oriunda , fi 
medelam hujus fperare licec , in iiidem , qux , ad paralylin toliendam » 
adtulimus , qirxrenda erit. 

§. L I V. 

Surnciant hscc de morbi noftri curatione prolata. Quibus , qui multa , 
quinplurima, addenda perfpicient , haud mirentur , cum ipli mihi , pra'- 
xin artis ineunti, plurimx ejus reguls: addifcendae reftent ; tantum abeft, 
ut illis rite aliis tradendis par fim explicandifquc. Linquam haec potius 
seque ac dixtam morbo convenientem , cujus jam partem fupra adtigi , 
f.maturi judicio ; illudque tantum addam , disetam , quo3d potum , di- 
luentem , vegeubilem , & , C\ venenum e corpore jam eliminatum fuerit, 
fubacidam maximi ufus futuram erfe ; ad corrigendam , quse in morbo 1 
noftro maxime adcft , fanguinis humorumque vifciditateni. 

§. L V. • 

Finem operi antequam imponam , pauca quasdam dc praefervatione , a 
tanto morbo , addere liceat. Abfolvi vero triplici methodo praefervatio 
videtur : ut primo caveamus , ne venenum hauriatur ; deinde , ut cor- 
pus muniamus , ne C\ forte ingeratur , eidem noceat , vel ea certc vite- 
mus , quse illius noxam promovent ; dcnique C\ haufti veneni indicia ob- 
ferventur , ut illud tempeftive c corpore eliminemus. 

§. L V I. 

Ad primum finem obtinendum , veneni puta ingeftionem impcdien- 
d-um , ut oificinarum & caminorum aptam , quam varii autores fua- 

dent 



D E C O L I C A S A T U R N T N A. 345 

dcnt ( k ) exftruclionem ticeamus ; fi qux unquam remedia , ccrte muni- 
menta naribus & ori adplieata , primum obtinent locum. Pertincnt huc 
velamiua reticuhris tex;urx , qualia catapetafmata vcl vcla mulierwm 
eile (bleiu ; vel ad meiuem AgricoU (/) , veficc laxx, quas illigare 
faciei jubet , fed telx laxx, fi aliqua, pauca tamen lithargyrii effluvia 
exclufura videntur. Veficx autem facies , vel totum caput , li ita infe- 
ratur , ut acris iutra ea contciui nulla cum externo comr.uinicatio (it ; 
brevi , confuuuo illo aere , larva hxc vel quafi calfis , abjicienda erit , 
lit rcfpirare poiiis. Si vero (it interni illius aeris cum externo commer- 
cium, vereor ut tegmen ilhtd ori oppofitum parvi admodum , ad ex- 
pludendos , quos vitare volumus , vapores mometui fit. Verum quan- 
tivis hxc ufus fint , prxfcrenda tamen illis machina videtur, in quam 
jdifputationis ilj. Prxfcs , inter varios , quos de his rebus agitabamus , 
fcrmoncs , incidit, quae fcquentem in modum Ceie habet. Fiat lamiua 
quxdam ex aurichalco , (tanno, bratftea ferrea (tanno obducta , vel alio 
ex metalio, concava; tantx magnitudinis , ut os , atquc nafi partem 
infcriorem , tegcrc large poilit. Exfcindatur margo hujus lamiua? atque 
curvetur eum in modum, ut faciei partibus , circa nafum & os , ubi- 
que curate Cc[q adplicct , manente , inter eam & ipfam faciei partem 
tcctam , cavitate idonea. Subducatur ifta bractea intus, & prxc'pue in 
margine , corio vel texto alio molliori , ne duriies ejus moleftiam ad- 
ferat ; utque tanto adcuratius ejus ambitus ficiei adplicari p.nnt, margo 
fubfarciatur. Inftruatur porro eadem lanvna orific'o rotundo , diametri 
.pollice paulo minoris. Foramini huic canalis adnectatur coriaceus , in- 
duclus anulis metallicis, vel filo metallico in modum helicis convolutr, 
quo minus concidat. Canalis ille tantx longitudinis iit , ut refledti a 
facie adtergum, vel & ad pedes , polftt. Huuc in modum j aratuni 
.quafi fcutum , & faciei adplicatum , ope ligamentorum firmari , cana- 
.lis autem coriaceus reflcdti poterit , (ic , ut hujus extremum , quo pa- 
tct in aercm apettum, in dorfo, vel circa coxas aut crura , hxreat, 
vel in quocunque loco ulio , cujus aer quam minime inquinatus elt. Id, 
^uantum conjectura adfequi potdt, fitis muniturum os & nares opera- 

rii 

i 

( k ) Le^i hnnc in rem , prseter Stocklwfiunt , Henkelitu ( libr fiepe ciO rreretur , ex 
quo praecipua jam addocemus. Jubet hic ita exltruere, collocare , offiunas , ur ef- 
lluvia e furnis , quos recondunt , expulfa haud retjneantur. Quam ob rem Ltis 
amplar atque capaces fint, & ita , quoad locum & ca,li plagam pofira? , ut vei rjs, 
qui in illo , ubi exltruendae funt , loco mnxime flare folet , eas per^enre commo- 
(lc pollit. 1'rsdiue porro eandem ob cauGam Qiagnis oltiis fint, quibus nulla a:di- 
ficia vcl alia oblbicula opponantur. Camini iivc fumaria ita fint Comperata , ut fu- 
mum & effluvia metallica quim optime excipiant. Ablic igicur , ad excipiendas me- 
tallicas partts , lucri cauifa inltiruta fum.trioium exfcruclio , priori fcopo advtrfa. 
Semper enim Agrico 1 * ( vid. Hbr. 10 dc re merall. p. 172. ex coniilio majoron 
rutiouem vaktudhiis fujimtauda , qitmn lucri faciemU babere convcnit. 

(I) Loco modo ciuto. 



344 I L S E M A N K , 

rii vjdctnr ," adverfus aerem e furno eructantem , metallicis prscgtinntem 
efriuvus , fimukjue calidiiiimum j atque crFecturum , ut hujus loco , per 
extremum ductus coriacei , ad tergum vel crura hians , orificium , ae- 
rem puriorcm & frigidiorem cxcipiat , eoque minus ealidum , quo pro- 
p'us oft.wm coriacei canalis humo fuerit. Prima hrec idea fuit, in qua 
ii ir.commoda quadun fupeilimt, ea laiia non videntur, qux tolii ne- 
queant. Ita , nc pulvis, ab operario machina utente, eftndo ad fumum 
& redeundo , excicatus, per ductus iliius orificium , verlus hunum 
hiantii, cum aere infpirato afcendac ; tegi is poceft laxa te!a, vel ali- 
qtiot ejufmodi telis ad mediociem ab ejus ore dilfantiam, in canalem 
irifertis, invicem parallelis , pncrnuniri. Aut li mavis , & ad h.-c ipfum 
impcdieudum , & ut eo certius venenati pollinis cum aerc ingrelTus ar- 
ceatur $ in fine canalis capfula adpcndi potett , (pongiam recondens pau- 
ca aqua , vcl alio idoneo iiquido , irroracam. Vocjs ufum fcutum iftud 
haud impediet , verum incondta ca fiitura videtur , & ex aiieno fme 
Joco proruptura. Quod h j?ro iireofnrcvodo habeatur , pracfto fnnc re- 
media aliqu-i, eorumque extremum , ut oris dlud fcutum o(i oio Cwe 
foricUla inllruntur , fuis magna, quse c ; to fatis aperiri ad loq.endum 
poliit, iterumque ciaudi. Nolui hunc rem fi.entio oppriniere , quse ii 
ufus accedat , perfici lta poife videcur , ut, aliquibus certe , auxilio fitj 
etli p-xvideam plerofque incerti pericuii mctum tanti exiffimaturos non 
erfe , uii munimine , li non mo!eito , infolico certe , id avertere putcnt 
operae preiium. fios vero ne omni contiiio deititutos linquamus , a'ias 
quafdam prxicrvandi regulas trademus, quibus veneni mgeftio prscpe- 
ditur. Cavcant ergo fibi operarii , & primurn quidem fep.tra'ores , in 
educendo If.hargyrio occupati , ne , dum inltrumentum , quo illud ex- 
trahunt , in furnum promovent , ejufque orihcio propius accedunt, ne, 
inquam , tunc tempotis infpirent. Hjuriant vero aerem dum retrogre- 
diuntur & ope inffrumenti iilud edueunt. Inieidicant fibi porro ftiforcs 
infpira'ionem , cum in catinos ( vid. §. VII.) allendunt , <Sc vel car- 
bones vci fuudend^m miffuram furnis immittunt. DifTerant hoc pulmo- 
num negocium , ofqtre dum a furnis piocul iatis difcelferint ; id quod 
fieri commode fatis poteft , cum ilta laboris pars vix horue momentum 
requirat. Qui li'!iargyrium ponderant ad vendendurn , laudabili fatis 
piiefid.o jam utuntur ; cum illud aqua irrorant , ne pulvis ejus excite- 
fur ; cui , nifi munimenta illis nrrideant , addere fere nihil quco. Scd 
luperfunt quidam opcrarii , quibus, prccter munimenta, nulla fere a ve- 
ntni ingeftione prcefervandi rcgula: iuaderi polfunt. Pertinent huc ii » 
qiii furnos repurgant, prxfertim fcparatorios ( vid. §. VIII. ). Moneri 
forfaa hi polTent, ut aquam firnis infpergant ingrelfuri ; fed hoc mi- 
nimc fufficiet. Acfruant enim ut plurimum h<e fornaccs , atquc iguitae 
funt, repurgandcc, in quibus injeda aqua ttatim tfvaporaret. Ncque 
ikiecalli feparandi copia , nec ali;e conditiones permittunt , ut furno fri- 

ge- 



D E C O L I C A SATURNINA: 34S 

gefcendo tempus concedant , antequam illum infccndunt , vel tantum 
aqux fcnfim infundant , ut indc frigcfiat , ac focus ejus & latera adco 
madida reddantur , ut nullus pulvis cxcitctur , inter repurgandum. Quac 
cum ita fint , qui caverc fibi alio modo poflunt intrantes, ne mo!yb- 
daenaz pollinem vel pulverem lateribus fornacum adhxrentem hauriant, 
quam dcfcriptis illis vel aliis munimentis, naribus & ori adplicatis ? Ut- 
antur hanc ob rem hi illis prsecipue , & , quibus fanitas tucnda cordi 
cft, csetcri operarii. Pricter cas vero jam traditas pr^cfervandi regulas, 
alias quafdam filentio prsetcrire haud poifumus , quibus plumbeorum 
crHuviorum ingeitio praepeditur a cel. Henckelio (m) commendatas. Fu- 
gcre i)!e operarios , quantum potelt , inter labores multiloquium , eofc 
que manuum ufu magis , quam linguae , occupatos effc jubet. Nec mi- 
nus fomno , in iis locis , ubi venenata effluvia fparguntur, indu'gendi 
confuctudinem carpit , prorfufque interdicit. Cavere porro eofdem ju- 
bet , metallorum excoclores , ne cibum vel potum in iftis, quos aura 
venenata adcingere potelt , locis haud obteclum reponant , neque eun- 
dem ibi unquam ingerant. Addendum hic iimile q'ioddam monitum de 
veftibus eii t ; fed memini, jam fatis laudabilem confuetudincm opera- 
riis elie ; cum vcftes ifl ciftis recondunt , eaque re impediunt, quo 
minus illsc pulvere iaturnino conlpergantur , neque hic , inter induen- 
dum auas excitatus , hauriatur. Atque hac , qux cnarravimus regulae , 
prsccipuic videntur , qux, ad veneni in^eitionem impediendam commen- 
dari forfan potuerint. Cum vero iis prxfertim , qui munimenta refpu- 
unt , vel aliis de -fanitate minus follicitis, metuendum fit; ne plumbi 
effluvia intcrdum hauriant , ad alteram prseiervandi methodum progre- 
diamur , ( vid. §. pnec. ) eafque regulas , qu?e indicant, quomodo cor- 
pus muniamus , ne fi forte hauriatur venenum , hoc illi noceat ; & 
quifnam , huic finis aptus , inftituendus vidus fit ; quaenam vitanda 
& quoad eum fuadenda fint. 

§. LVII. Cum plumbi erHuvio acido primarum viarum facilc folvantur, 
eoque reddantur maxime noxiva , facile patet acidorum ufum , operariis , 
ilhs expolitis , valde fufpeclum eife debere , eumque fugiendum. Sed 
cum ilte tamen nihilominus prodeifet metallurgis , ad diluendum fan- 
guinem , reftituendamque, qua hic inter laborandum , per largum fu- 
dorem ignis xftu expreifum , orbatus cft , partem fluidiorem ; limitandus 
acidorum ufus potius videtur , quam prorfus interdicendus. Caveant mo- 
do operarii acida fortiora , auftera , ut acetum , fructus horaeos immatu- 
ros ; pruna , cerafi , fraga , & alia: caveant eadem mox antc & pufl 
opcrationcm finitam , ne , C\ forte veneni quidquam hauferint , hoc ab 
illo ioivatur , antequam in vcntriculo prorfus fubactum fuerit. Utan- 
tur veio acidis , diebus a labore vacuis ( non enim quotidie opcri in- 
ieiviunt) poltquam plumbeum pollinem , uti in robuftioribus , beiie di- 
Difput. Medico-Pracl. Tom. III. X x ge. 

(»m) Lib. ikpe cit. 



34^ ILSEMANN, D£ COLICA SATURNINA. 

gerentibus , conjiciendura eft , ventriculum & inteftina cum cibis fupc- 
ravit. Qui vero minus valide digerunt , vel acida difficilius ferunt , eo- 
rum ufum, prseter leniifimorum , fugere omiiino debent , vel muni- 
menta adhibere , quse a veneni ingeftione eos prsefervent ; qua fub con- 
ditione , acidis eos uti , omnino licebit. Caveant porro quam maxime 
fpiritus vini abufum , quin ipfum ufum ; non eam quidem ob caufTam, 
quod acidre fit indolis ; paucilfima enim hujus generis falis , pncter pau- 
cam olei & maximam aquse, pars ei ineft ; fed quia folidis rigidita- 
tem & fluidis lentorem infert , quse ultima potiifimum, ob aerem , cui 
operarii expofiti funt, calentem, jam fatis neceifaria fluiditate deftituun- 
tur. Abiint ceterum omnes in efca vel potu exceifus , ne his primoe 
vise debilitentur, atque ad morbum facilius excitandum difponantur. Pro- 
derunt vero illis quam maxime , generalia , ex vidu defumta , antido- 
ta , obvolventia , mucilaginofa ; ut farina avenacea , hordeum excortica- 
tum, & his flmilia. Nec minus pinguia animalia & vegetabiiia oleofa. 
Commendant ex his , operario jejuno laborem adgreifuro, lardi ufum 
Stockhnfius i butyri Agricola («), & olei olivarum cel. Spomgenbergiiu > 
quibus varii generis iimilia addi facile poifunt. Specialia magis , quse 
noftri vencni effectum praecavent, vis ejus nota determinat. Confiftit 
hsec , uti ex fupra diclis patet , in eo pnecipue , ut fluida infpiifet, 
folidaque conftringat. Jubet illa ergo diluentem opponere potum , mu!- 
tumque , ex cerevifia tenui bene defecata , non acida , vel alium fimi- 
lem j cujus tamen copiofa una vice fa&a ingurgitatio abfit ab opera- 
riis , inter labores reftuantibus. Eadem & alteram vim veneni impedient, 
vel potius corporis ad fufpiciendum ejus eifeclum difpofitionem tollent, 
maxime fi victus aclu calidus , ut jufculorum ante & poft operationem, 
ufus pinguium , gelatinoforum , accedat. Quibus omnibus alia fingulo 
cuivis homini convenientia , haud difficulter addi poterunt. 

§. LVII. Supereft demum fefe praefervaturo, ut , ii qua: veneni haufti 
indicia perfpiciat, illude corpore, quamprimum poteft, removeat. Sunt vero 
hxc indicia : ventriculi dolor gravativus , naufea , vomitus , quae , Ci 
nullse alise cauf?e manifefto adfunt, veneni plumbei in ventriculo la- 
tentis fufpicionem merito inferunt. Jubent hsec vero prseparare aegrum 
vomitui , & illi , cum corporis fui difj)ofitione congruens, dare emeti- 
cum. A quo C\ abhorret arger , vel fi id vetat ejus conftitutio , nec 
minus , obftru&io d obfervatur vel alvi fegnities , veneni ad inteftina 
delati figuum ; pra?miffis vel junclis , qux fupra enarravimus , corri- 
gentibus , prxparantibus , purgantibus aegro mederi , confilii erit; ne 
dirum illud mulum , cujus tradationem jam finem , Dei gratia, impo- 
nimus , inopinato impetu irruat. 

(;z) Vid. lib. 10. de re metallica , ubi in icone quadam , plumbum ab argento 
f;parandi methodum reprxfentante , magijhum exhibet , qui uti figuras explicatio 
docet , butrmm edit , ne vsnenum ex catiuo exbalans ei meeat. 

J. £ R N E S T I 



t X X X V I I. 

JOH. ERNESTI KUHNII 

D E I L E O. 

DISSERTATIO, 

Leidse 13 Q&obr. 1703. 



X x 2 



( 349 ) 



H I S T O R I A. 

ANvo miUeno feptiyigentefvno primo , circa mediam hyemem , cum in 
Nobilijjimo Bremenfium Emporio tnedicinx operam dabam , ibidemque 
Nofocomium publicum , fub Ducc £«? Prseceptore , Viro Experientijf. & 
Celeb. Dn. Frederico a Cappelen , ///. Brem. SchoU P. P. & Reip. Pliy- 
fico Ord. frequentabam , inter phtrimos ttgrotos paupercula quadam puella , 
quii, tota erat macilenta , in modo di&um Nofocomium aUata fefe fijiebat , ac 
fejjima ufa dieeta , jam diu morbo detenta , tandem Profejforis publici citra 
commijfa eji. Conquerebatur iUa maxime de dolore abdomivis , pruritm na~ 
vium continnos , halitum fatidvm atque fitim intenfam habebat , no&es in- 
quietns tranflgebat , pulfum debilem atque frequentem , vrinam crudam cum 
fedimento crajfo obtinebat. Alvus iffi obfiru&a , refpuebat alimenta qu&cun~ 
que nec medicamentum nUum fnmere per os volebat. Pnterea vomitus ade- 
rat , nec tamen infignis. Vermibus eam laborare judicabatnr. Et quia aver- 
fobatur , quicquid erat medicaminum , imguento abdomen illini airabatur , 
& clyjler applicabatur emoUiens. Qtio fa&o , levamen nuUum feutiebat pa- 
tiens. Sed die tertio obiit. Cadaver , volente laudato Dn. Prof. Przeceptore 
tneo nunquam non honorando , anatomicA fubjiciebam inquifitioni. In dijfe- 
Bione ventriculum obfyvavi ab alimentis vacuum , difientum tamen £5? pi- 
tuitct. tenacijjima refertum. lntejlina tenuia valde disienta flatibus erant i 
in inteflino vero Ileo volvidum reperi , feu ingreffum partis fuperioris in- 
'teHini hujus in inferiorem. Plica ifla latitudinem duorum digitorum dz.qu.a-~ 
bat , itaque flrmiter fefe implicaverat , ut vix fine intefiini Uficne in prifli- 
tium reponi pojfet flatum. Reliqua intesiina , infra fufceptionem , vermibtts 
trant repleta , nec excrementa ulla continebant. ln mefenterio obsiru&iones 
crant innumerabiles ,* reliqua vero intestina Jlatum naturalem vix excede-. 
bant. Volvulum ipfwn affervavi , £«? <eri incifum fpe&andum Tibi, B. L. 
precbeo , una cum alio quodam duplici , quem , inter plurima & maxime 
■curiofa artis Anatomicse documenta fepojitum habet , & benignitas fumma 
Viri Celeb. & Anatomici feliciff Dn. Frederici Ruyfchii , M, D. & P. P, 
Amjlelodamtnfis mecum comnmnicarc voluit. 



THESIS I. 



3?o K U H N I I ; 



T H E S I S I. 

MOrbum , quo hsec noftra fuit correpta , lleum fuifle , feu Paffionem 
lliacam , nemo non videt. Antequam ad fymptomatum & morbi 
ipfius traclationem accedam , in denominatione & definitione paulum hx- 
rebo. 

I I. 

Grsecis veteribus di&us fuit is morbus iiXso<; , & aliquando cum afpt- 
ratione et\zo$- Hefychins etiam tAs@» fcripilc. Quanquam ita vocetuc 
a parte alfedta , nimirum inteftino Ileo , quod fedem morbi ut plurimum , 
et(i minus accurate crediderunt , attamen derivari etiam poteft «Vo t* 
ettetv vel siAs7» , quorum prius defignat coarctationem , alterum vero 
contorfionem vel convolutionem. Coarctari enim revera inteftina inftac 
chordae vel fpirae , credidere antiqui. Confirmat Galenus , qui loc. 6. aff. 
2. fcribit , aoKsiv olov %op£i[v rivee, r z?spis<rp<z(P&<zt ro evrs^ov , videri 
infiar Jidis cujufdam contorqueri intesiinum. Veruni hujufmodi nodum vel 
convolutionem fieri non poffe , infra patebit. 

III. 

Latini vocarunt Ileum , paffionem Iliacam , Volvulum , Convolvulum. 
Celfus nominavit , cbordapfum , ex %bjJ$ , intejiinum , & ct7r\ui ne&o , 
vel nodum facio , errore , uti credo , indudlus vulgari. Aureliano Tor* 
mentum , Cielio Acutum Tormentum dicitur. Qui volvulum feu convolvu- 
lum appellarunt , eodem refpe&u, quo Graeci fecerunt. Nifi malles cum 
Riverio, Prax. Med. r. n. convolvulum dixifleab herba convolvulo , cujus 
caulis non redte , fed quafi intortus alias plantas circumligat. Qui mife- 
rere mei vocarunt , barbare locuti funt, & potius effe&i morbi hujus tri- 
ibilimi rationem habuerunt , quo acgroti commiferationem unius cujufque 
merentur , & cum cceco ilio , cujus fit mentio in Evangelio , opem divi- 
nam implorantes , habeit unde exclament : Domine Jefu, miferere mei. 
A nominibus ad definitionem procedam. 

I V. 

Defcribitur veteribus : InJJammatio intejlinorum , qiu neque jlatus , ne* 
que excrementa pertranfire ftnit , quin tormina valida dolorefque excefjlvos 
txcitet. Sed vocis (Ileus) ufum generaliorem eis fuifle , indicat Mercu- 
rialis , var. lect. >. n. qui fcribit , omnia intejlinorum & ventrls tormina 
uno fere ilei vocabulo apud* antiquos Jignificata fuijfe. Ex recentioribus 

Cla- 



D E I L> E O. jff 

Ciariffimus Sylvius lib. I. cap. If. §. \6. llcum definit , inverfonem rno- 
tus perifialtici in hac vel illa intesiini tenuis ( cur non & crajjir') parte , 
cum infeqttente alvhntrum facum vomitioue. Brcvius Heurnius , in Hipp. 
Aph. 3. 22. Excremeutorum per os exclufw , ob intejlina intercepta. Proli- 
xiorem defcriptioncm , qui deliderat , adcat lcxica. Vide Amalth. Cajlel- 
lo-Bruu. m voc. lieos , 6c Blank. in v. Chordapfus. vidc & prscter csctc- 
ros , erudicum Lindenium , in &/. Med. Excercit. 4. §. 4. 

V. 

Jure merito diftinguimus hic volvulum , fecundum partes affectas , in 
iliacum & colicum. Vocatur iliacus , ubi inceftina tenuia , veluci hic in 
noftro cadavere ; colicus , ubi crajfa funt affccla. Crafla acque ac tenuia 
chordapfum , faniore quidem fenfu , pati poffe , & ratio docet & expe- 
rientia. Poteft enim convulfio in utroque fieri , & motus periftalticus 
inverti. Quin Au&ores fe utrobique reperifle tradunt. Ambo quidem , 
etiamfi periculo nullatcnus careant ; gravillimus tamen eft iliacus , cum 
inteftina tenuiora tancum non paci poifint , quancum craffiora. Pradticos 
tres iliaci fpecics agnofcere , fcribit Dodliif. DoUus , Encyclop. med. lib. 
3. c. 6. fc. Jiercoralem , humoi alem & flatulentum , quorum defcriptionem 
vide ibdem , addit 1. c. alios facere ejfentialem , alios fymptomaticum , 
alios periodicum , & exempla fubjungit. Epidemicum in Americana Infula 
Jamaica probat ex Audoribus allatis Cl. Broen , in auirnad. med. in H* 
Regii Med. I. 3 . c. 31. quem fis , confule. 

V I. 

Hxc dicla de nominibus & definitione nobis fufficiant. Sequuntur Caitft 
conliderandac. Canfu iliaci doloris ultra viginti enumerat modo citatus. 
Liudenius , quas otnnes huc exfcribere nimis longum foret. Primarias fo- 
lum indicabo. Atque ibi fefe ftatim offert nobis injlammatio , orta a fan- 
guinis ftagnatione. Inteftinorum nimirum latera per cumores fcirrhofos in- 
craflantur , & cavitas eorum coarclatur. Huc materia , ubi pervenit , 
hacret. Deinde facies Jicciores & indurata ojfaque inglutita viam inteftino- 
rum praecludunt , hinc fit , ut retrogrediantur furfum verfus , & per vo- 
mitum rejiciantur. Kco7Tfitt{f4,elci , Merdivomi , ejufmodi homines vocan- 
tur Hippocrati. Porro huc facit continens corruptio ciborum multorum ao 
multigenernm , & alia per aliam cruditas. Exempla habet Forejlus. His. 
adde herniam , hatmorrhoides Jhpprejfts , lochia retenta , inttmperiem cali- 
dam , omnes motiones magnas & extraordinarias , potionem frigidam , fu- 
dore jam exijiente in eo corpore multam & fubitam , vulnera &c. (De mul- 
tis vide exempla in Obf. Med, Eruditiff. Viri & Praceptoris mei maximq 

vensr 



3?» K U H N I I , 

venerandi Frederici Ruyfchii obf 91.) & , quod in noftra occurrit hifto- 
ria , fufceptionem feu ingrejfum intejihiorum in fe invicem , de quo fufius. 

V I I. 

Miror, fummos viros extitiffe , qui de hoc dubitarint. Impofuit illis ,"" 
quod inteftina alligata fint mefenterio , atque ideo unum non poife ingre- 
di in aliud , & potius ad humores^acres intra membranas inteftinorum 
huerentes , vel ad foeccs duras , obftructionem caufantes , vel ad inflam- 
mationem , vel ad aliam aliquam caufam retulere. Cl. Sylvitu cgregie il- 
lud demonftrat , quomodo fieri poffit , fcilicet , cum Agroti corpm > fubito 
& fiepius infle&unt , contingit , ut fubinde ob relaxatum in alterutro extre- 
tno inteHinum , ulterius prorfus flatui locum concedat , oppofito intejtini adhuc 
coar&ati extremo fefe in fatis fujficienter expanfi inteftmi cavitatem hijmuan- 
di, fuccedente mox ejufdem inteflini a propuljh flatu liberati coar&ationefutis 
violenta circa partem proximam infinuatam , 1. c. & fiqq. Me quidetn 
«uto\J/'/« dubitare non finit. Teftem fide digniilimum adduco , Celeb. 
Rnyfchium Prof. Amflelodamenfem Celeb. qui non fo'um dupliccm mecum 
communicavit fufceptionem , fed & certiorem me reddidit, fe in quatuor 
infequentibus cadaveribus dilfeclis ejuimodi volvulum feu ingreifum inte- 
ftinorum obfervafle. Huic jure jungo Riverium , qui teftatur , in Patris 
aperto cadavere inventum effe intejiinwn ileon tribtis complicatiomjus convo- 
lutum £«? quaji compa&um in unam majfam , circa finem lllius ; totam autem 
illam inteftini portionem complicatam gangrana ajfe&am fuijfe , cum portio- 
ne mefenterii fibi adjun&a. Cent. 3. obf. 26. 

VIII. 

Una igitur vel pluribus ex recenfitis caufis fupervenientibus , fiftitur 
motus inteftinorum naturalis , feu periftalticus , & vertitur 111 contrarium 
qui dicitur antiperiitalticuf. Motus peritialticus definitur : vermkularis in- 
teiiinorum motus a ventriculo incipiens & progrediens ad htteftimun redum 
tifque , quo alimenta & excrementa promoventur & egeruntur. Fit motus 
ifte mediantibus fpiritibus animalibus pcr fibras illas , quibus tunicx a- 
bundant per omnem inteftinorum du&um. Qui motus trcmulus clare 
confpicitur in animalibus vivis fubito diiie&is. 

1 X. 

Quibus explicatis , facile jam concipitur , quomodo dire&io fiat a par- 
tibus inferioribus vcrfus fuperiores. Refluere coguntur excrementa , ubi 
ad partem obftructam pervenerunt , & fibrae jam coardatse & conftridtcc 

fuc- 






D E I L E O. 3^3 

fncceflive eadcm pellunt , ufque ad vcntriculum , ubi fi-rmcntationer» J >.- 
eiunt , accedentcs , qui ibidem hicrcnt , fpiritus , & vomitttm exciut.;. 

X. 

Doloret exquifitiffimi abdowinh , de quibus aegrota noftra querebatur , 
exinde fiunt , quod fenfiles inteftinorum tunicac a mareria acri irriten- 
tur , & fibise illarum vi magna moveantur , vellicentur & diltorquean- 
tur. Augent dolorem flatus interclufi , qui deorfum properantes , ne« 
exitum invenientes , furfum verfus viam repetunt , & inteftina fortius 
diftendunt , divelluntque. Vermium prscterea vellicutio , dolorem fum- 
mum excitavit in aifecta. 

X I. 

Sanguini corrupto , pituitofo , acerrimo , craflo , originem fuam de- 
bebant , ewaciatum corpus , debilitns artutim , fajlidium ciborum. Halitus 
fietidi caufa ex fuperionbus fatis liquet. Kalitus ncres quaquaverfum pro- 
pulli pungunt inteftina primum , deinde cefophagum , aifurgentes ad na- 
res quoqise properant , unde pruritus narium. 

X I I. 

Intenfam _////>» efficiebat ?eftus fanguinis. Pulmonis Fumus , linguae ob- 
duclus , humori falivali , ad irrigationem partium internarum neceifario , 
viam prxcludit. Inquietudines a dolore ob morbum inteftinorum. 

XIII. 

Vomitm caufam fupra §. 9. explicavi. Notandum vero , humores fo- 
lummodo corruptos hanc noftram evomuiife, quod indicium erat , gra- 
durn hunc iliacA pajjiouis aut fummum non fuilfe, aut interceptum , olim, 
antequam noftrum imploraifet auxilium , materiam biliofam vel fterco- 
ream vomuiife , quod triduo ante mortem facere non poterat , quippe ui- 
hil e-xcrementorum amplius in inteftinis inveniebam poft diflectionem. 

X I V. 

Vermium in inteftinis repertorum confiderationon erit incongrua. Erant 
illi longi & teretes , ut Imnbrici folent eife , quos per anum fsepius ex- 
cludi videmus. De caufis vermium difputarunt eruditi. Materialem eorum 
credidere veteres pituitam ientam , cnifam & dulcem , ortam a pravis 
alimentis , vel vitiata concoctione , quse acquirat difpofitioncm idoneam 

Difpiit. Medko-Fracl. Tom. III. Y y ad 



« 3T4 K U H N I I , 

ad verraes conftituenJos. Alii exiilimarunt , caitfam proximam e(Te rna* 
rc.jj.ra quandara pucriJam & acrem , in intetiinis tk. ventriculo genicam , 
qua: partioulas infenGbiles ita figuratas habeiC, uc ex earum compofitio- 
ne vermes oriautur , veluci accidere viJemus in fruclibus , carne , cafeo, 
&c. dum putreicunt & corrumpuncur. Nos cum iis racimus , qui abf- 
qtie ovo eos generari non poife pro certo habent. Ovtim ipirantium oni- 
nium eiementum commune eife , & omnia animalia principiis eiufdem fuc- 
crefcere dicic Cl. Dreiincartins. Atque mulcis iilud rationibus & experi- 
nientis probarunc Viri in arte JEfadapia Celeber. Guilielmus Harvejv.s in 
Exercitat. de Gen. a,mm. Marcellus Maipifhius in dijfert. de ovo , & prae- 
ter cseteros , Doctillimus lcalus , Yrancifcus Redus, in diff. de gener. Infeci. 
Ova auiem illa , ex quibus excluduntur , latenc abunde in lptis altmen- 
tis, tum cfculencis , quam poculentis , in vegctabilibus & in animalibus , 
qum etiam in ipfo aere. Latenc ibi quoque vermiculi , qui , ubi nidum 
quafi in corpore humano invenerunc , excluduncur , mediance tepore 
iiio bkiudo , qui requiricur ad generandos vermes. Cum vero fpcciacim 
facharata , aorda & lacticmia vermes fuppedicenc, (fi quidem & animal- 
cula ipft praebent & acidum vitiofum , foveus vermes ) m.rari non fubit , 
aegrotam noltram magnam eorum copiam hubuide in inceuVnis, quia pef- 
iiina ufa ftrerat diaeta , & forturle, (quod plebi ejus loci commnne eil,) 
multum calei comeJerat. Mirari raajore jure quis polfer , cur acidicas hic 
peccans non confumferk vermes ( Cui refpondecur , auc acidum hoc non 
fuiiie corrofivum ; auc , quod maxime veHm , illi acido ita anueviiTe 
lumbrieos , ut velica urinse & acnmnnix nnturali , & ventriculus' ier- 
meuto , veluci loquitur Joh. Erotn , in animadv. med. ad H. R. prax. 
med. lib. 3. c. 33. 

X V. 

Obflrn&iones , in mefenterio obfervaCas , ortas fuiiTe putamus a chylo 
pituicofo & .vifcofo ; glutinofa enim materia requiritur, ut partes cohie- 
re.mc , & mocum fucci , qui concinue allabicur, filcant , qui fuccus aci- 
diufculus facile folveret materiam iltam , niii valde elfec glutinofa. 

X V I. 

Tathohgicis jarn prsemiflis , ad Diagnofm me accingo. Prrefentiam mor- 
bi liiaci mdicant , alvi lmprimis pertmax obftr ctio , dolor magnus ab- 
ciommis , cibi tiutidium , emaciatio corporis , inttfftmorum murmura & 
tormina , anxietatcs cordis , vomicus , quo , fccunJum morbi dirleren- 
tiam & varios gradus , evomuntur humores aeres & picuitofi , interdura 
chylus , imo htces ipfa , ut fupra , fmgultus, febres accedcntes acutae , 
vigiiias , excremorum frigus , animi deiiquium , & tandcra mors ipf?. 

XVII. 



D E I L E O. gjc 

XVII. 

Signa diagnq/tica , fecundum caufarum diverfitatem , feqiientin faciunt 
Pradiici. Qu.mdo dolor colicui agrotum vexat , tum in hypOchondriis 
non ndeo acerbus eft , & vomitus (tercoreus tardior ; fi iliactts , dolot 
ibidem acutiilimus , inflatio , diffenfio , & quandoquc tumor , nlvi ob- 
itruclio pertinaciifima , vomitus bilioius & fuctidus, fudor frigidus , ani- 
n.i dcliquium &c. lleum ab mfiamntatione indicant , dolor acutus , com- 
prcifo abdomine , au&us , alvus ficca , prsefentia febris acutac , vomitus 
biliofus , exclulio Becurn chior , fitis intenfa & inextinguibilis. A gau- 
grxna praefagiunt multa , qu« ab inflammatione, qux plerumque in g<>n- 
grxnam degcnerat, quam fcquitur fubita doloris ceflatio. A f&cibm iudu- 
ratis : ventris durities , dolor cundo vires acquirens , febris plerumqne 
carentia , non ita morbus intcnfus , segroti fidelis relacio. Ab hernia : 
fi icgcr antea hernia laboravit , nec rcdc curatus fuit. Hxc vifu atque 
tactu patet. A vermibtu : actas , dolores abdominis terebrantes quafi , 
& ordinaria Iumbricorum figna. Si ileus ab ingreffti iutejlinortim provcne- 
ric, medicus prudens hoc conjiciat oporcet , prscprimis fi aduiu flatus for* 
tiores , & vomitus chylofus iit , vel itercoreus. Sequitur. 

XVIII. 

Prognofs. Confiat inter omnes tam antiquos , quam recenuores , mor- 

bum hunc periculi eife pleniifimum. Univerfile eft Hippocratu , de al- 

fectibus. 22. E$-i Je ro votrviuu c%v , xai e TtKivawov , Efi autein pr*- 

<ceps murbus & periculofm admodum. ldem Sedt. 6. aph. 44. OKoo-otertv 

iK 9p<zyyxp> •'$ etKec^ S7riytvela.t , ev eivla, ruspro-iv a.7xcAKu\,\at, tjv 

,^t>) 7rupe]S e7nytvo/jLeva «A/$ ro x pov pvn- Quilus a JTranguria volvulut 

jiipervenerit , intra 7. dies morimitur , niji fcbre fuperveuiente copiofa nri- 

najiuxerit. Et fect. 7. aph. 10. 'e/ti siasu susrot;, ij Xvyz, , r/ chreto-- 

y,o\) v\ 7ra.pa,0poo-uvri , kukov. Ab Ileo vomttus , vel fingultut , vel COU- 

vuljio , vel delirium , malum. Variarum tamen hic cauf. rum cit haben- 

cla ratio. Ac primum quidem , fi ileus oritur fmbus obduratis , cueabi- 

km cife , eonfentiunt multi Do&cres. Alimenta enim , & medicamenta 

«quandoque tunc alfumit ventriculus & recinec. llem <b hernia interdirn 

exitialis ; interdum minus. lllud , ubi mflammatio acceifit. A vcrmibus 

cum proceifit , curatu diflficilis eif , quod \ ermes fcfe foniter infinuent 

in inteftinis (quod in fubjedo noiho Lcium -fucrat ,) & eadem iritet- 

ilum perforent. Si produitus fuit a mutuo lutejiiuorum higttffu , f na- 

bilis modo , modo lcthalis dici:ur. Cl. Sylvius , Prax. msd. lib. l. c. I j. 

$. 20. vulc , curationis fpcm fupereffe, five per alimenta afliimta, aut 

f^er pillulas plunibcas aureafve dcglutiias , qtioties pars iutefiui iuferioyu 

Y y 2 fiibit 



rr* k u h n i i , 

fubit fuperiorem ; non item , quando pars intefiini fuperior ingreditur in- 
feriorem , qnoniam fenfim ulteriits pergit pars conclufa , unde augetur ma- 
gis magifque angujtia , pr<tclttditur coutentts defcenfus , quocirca necejfario , 
inde mortem ejfe expechxndam. Lethalis omnino eft ab infiammatione & 
gangncna , quod jam agnovit. Aretatts , fcribens : 'Evrepcto-t y'tyve\<xt 
/xev (fiAey/Ltow , cJvvyiv oAeOpttjV e/^7rotir<x. , Intesliuis accidit injiam- 
viatio , dolorem apportuns lethalem. jEgrotus fe commende: Deo , & dif- 
foiutionem fuam expecltet in hde. 

X i x. 

Mortis futurac figna faciunt , dijfcultatem refpirationis , deficientibus 
fpiritibus animalibus ; impotentiam faciendi urinatn , ortam , partim a 
hbrarum laxitate , partim a fenfus carentia ; fudorem frigidum , cujus 
caufam egregie , meo quidem judicio , defcribit excellentiilimus fVillifus 
de medic. operat. fetl. fT c. I. & quam in eo confiftere putat , quod a 
pa/fioue fubita ac immani tota anima fubfifiens ambitum fuum contrahat } 
proiudeque fpiritibns conjternatn , Q§ fanguine cum calore verfus cor retra- 
do , ejfuvia extima , per cutem emanantia a fequentibus dereliBa , & ca- 
lore dejhtuta , illico in vaporem frigidum condenfentur , pari quidem ratioue, 
ac iuter dejiiilandiim accidere folet , ubi , fi iguis fubito reprimatur , vel ex- 
tiuguatur , mox exhalatiocalidu alembicum repleus , in madorem exfoha- 
t/tr i alvum conftriclam »c^> , ut ne quidem fpecillum inferi queat , scftu 
£ebrili omnem fuccum exhauricnte , qui & mollieudo inteftino , & foe- 
cibus deferendis vehiculo eife fojebat ; fupervenientem furditatem & dxx- 
Aiotv , emortui pene caloris (Ignum , veluti ait Galeuus ; vomitum bilio- 
fum , fiercoreum &c. quanquam in Ephem. Curiof. A. 6. obf. II. anno- 
tatum eft , flccum vomiuonem non femper fuiife letlialem , quod confir- 
rnant Bounetus in Sepulc. 1. 3. f 10. & alii quidam Itali , a Liudenio ci- 
fcati c. I. qui his omnibus addidit dolorum fubitam mutationem. 

X X. 

In curatione procedendum eft fecundum varias caufas , in diaguofiicit 
a nobis memoratas. Pro'ixiores hic erioius , quia in hac parte omnis 
rei volvitur cardo , & cautus hi: prseprimis debet elfe med cus atque 
cofdatus confidens in Dei auxilio , qui mcdicamina fua , in aegroti fa- 
lutcm vertere dignetur. 

XXI. 

Merito hic inquirendum , unde in tanta re med'cus inc'perc dcbeat ," 
atque , qurc segroto , qui operam illtus , fi ulhoi , certc in hoc deplo- 

rando 



7 



D E I L E O. 3^-7 

rando ftatu fummoperc efflagitat , optime conducant remcdia ? Utrum 
V. S. an vomirus , balnea ve! clylteres inlrituenda c< applicanda \ r c- 
niant i Refpondeo : omnibus liifce remciliis in omnibus aegris locum non 
eile , fed illorum delectum elfc inliicucndum , fcoundum aegroti conftitu- 
tioncm & alias circumltantias. Hic medicum non folum dccet , ectvTov 
7rac,psx^ v Tot deovTct rrroieovTct, ctAAct k<zi tov vocreovTct } Kcti Tovg yrct- 
peovTctc. , Kdt Tcl e£co$ev- Aph. f- I. §. 1. 

XXII. 

V. S. admifere veteres |n inflammatione , ira , aut refrigerationc fubi- 
ta , ubi & cucurbiculas applioari vokierunt , & clylreres emollientcs & 
refrigerantes. Vomitum iidem fuaferunt , ubi caufa ilei fuerit nimia re- 
pletio , vel viciata concoctio. Hippocr. apb. f 2. §. 22. aVo 'zvArjcr/u.o- 
liyc., oxgt*. ctv vcrYifxXTct ytvt]Tui , Kevcocnc. (cLtcu. Si a repletione morbi 
exoriantur , fanat evacnatio. Lt Celfus , I. I. 3. UtMs ejf vomittts pienis 
& biiiojis omnibits , fi vel nimitim fe replerunt , vel paritm concoxerunt. 
Nam five plus ejl , quam concoqui po/Jit , periciitari , ne corrnmpatur , non 
oportet. Si vero corruptum eji , nibil commodius eft , qttam id , qua via ex- 
pelii primum potejt , ejicere. Si arfeclus Colicus cum injlammatione fadlus 
fuerit, omnino non aufi funt purgans dare , ne periculorum & mortis 
au&ores fiant ecgrotis. Cseterum vero purgantibus , iifque fortiflimis 
nfi funr. Olea intus dederunt , externe fomenta £f? un&iones. Balnea iu 
flccibus obduratis falubria judicarunt. Lavare , inquit Hippocrates , mul- 
ta ac calida , tum bibsrc , quee alvum movent & urinam fubducunt , ac 
clyjiereui fubdere , fi recipiat ,• ft vero ncn admittat clyji. fijiula ailigata collo 
vejic<e inflare fatum muitum. Ctun elatum fuerit intejiinum a jlatu & ven- 
ter , exempta Jijiula , injicere protinus ciyjierem Qtiodfi recipiet , dejiciet 
fjj fanus erit. Si ab bernia morbus provenit , chirurgi manum adhibuo- 
runt , & reponi intertina curarunt. 

XXIII. 

Recentiores conveniunt , irritationem fTbrarum fiitendam , humores 
acrcs tempcrandos , & excretionem quovis modo cfle promovendam. 
Quibus vcro remediis , ifcrum purgantibus initio locus fit , nn vero 
opiatis vel vomitoriis &c. non adeo ponveniunt. Prudenter Cl. Ettmul- 
lerm in Prax. Med. obfervari jubet , an irritatio magis urgcat , vcl ob- 
Jlru&io : li irritatio dominctur , opiata prius vult adhiberi , & poftea 
furgantm \ C\ obftrudio fortior fit , pracmittcnda cffc purgantia judicat , 
quibus fubjungeuda clfe demum opiata. Ciyjieres cmollientes hic ne^li- 
gendi non funt. Eofque (ine faie , & adje&a fola ejfentia Cajiorei felicif- 

Y y 3 fmie 



3 s8 K U H N I I , 

fime in hoc morbo a fe adhibiros , fcriblt Cl. DoUus. Laudatur Clyfnta 
illud Rulandi , ex fem. lini ol. ^vj. Troch. alband. Zjift. qux poftquam 
ebullierint , partim ventricnlo inungantur , & reliqua , forma clysieris 
jnjiciantur. Alii decoB. hord. extollunt , in quo nitrum ad ^iij. diflblutum 
fit. Nos in adtilto talem forte probaremus clysierem , prxmhTis Pil. Stark. 
£j. fuperbibendo potum tbee fatis calidum : 

^c. Herb. <;. emoll. aa. Mp. 
Flor. chamofn. 

rnelilot. 
Rad. alth. 

lil. alb. 
Sem. fien. gr&c. 

carv. 

femic. aa. 3jjtf. 
S. L. A. Decocl. cv.m V. font. 
Colatur %xij. add. 
Elell. lenit. 

bened. laxat. aa. 5$. 
Mell. Mercurial. 
Aq. bened. Rnl. aa. 5;'. 
01. Jrtnip. yj. 
2vl. F. Enema. 

Applicetur unica vel binis vtcibus , prout circumflantisc illud exigere 
videntur. Externe in ufum vocari poflunt fomenta , ex herh. emoll. & 
atten. confecta. , quales fuiito : Malv. Viol. Alih. Mercurial Vtrhafc. 
Chamomill. Rom. Vnlg. Melilot. Sambuc. Cicut. Varietar. Caprifol. Cere- 
fol. Fumar. Eryfm. Hed. terresi. Abfynth. vulg. & E,om. Levifc. AJajo- 
ran. Sem. lin. Anif Fienic. Carv. Cum. Anet. &c. &c. 

XXIV. 

F.tiam ad bumores temperandos , & dolores mitigandos , fimul & fla- 
ius difcutiendos feq. mixturam prscfcriberemus : 

2£: Aq. cham&m. comp. %iij. 
menth. 
Fcenic. a. "%JiB. 
Diafc. Fr. 

Conf. Hyacinth. aa. 5//. 
Cinnab. nativ. 
Oc. Sb- ppt. aa. 3;. M. 



D E I L E O. 3?9 

Ver intervaUa fumatur cochleatim.. Vel Mixtura fcquens idem poteric 

prxihire : ^ 

#. Ejfent. Myrrh. 
Cajior. 

Sp. C. C. fucc. aa. 3/;. 

Tr. R. Croc. c. 0. >J. M. 
Sumantur 40 gtt. in viuo ant aq. fan. 

XXV. 

Ubi itomachus roboratus erit , & doloris mitigationem fenferit aeger ad 
fortiora medicamina tranfeundum putamus. Purgantia tunc adhibenda , 
quorum fequentia conducerc poifent. • 

?£. Fol. Senn. S. S. 57. inf. p. uo3. in aq. font. exprejfione fa&a 
in ea diffolv. Mann. el. 3vj. Crem. Tart. 3//. poji l. ebidlit. col. add. 
EJf. Cardam. 5/. 

Vel 
?£. Couf Aurant. 

Conf. Alkerm. aa. 3//?. 

Crem. Tart. 56. 

Rtfiu. Gialap. gr. 13. 

Betlf. Cinnam. gr. 4. 

Syr. aurant. q. f 
F. Ele3. una vice fum. & jufculum calidum ufurpetur. 

Ubi ab inflammatione inteitinorum eric productus ileus , V. S. debet 
prxcedere , & deco3wn purgans modo praefciiptum fequi , vel etiam 
clyjier fupra memoratus , ablque 0/. junip. & aq. bened. Rul. e contra 
addcndum 0/. liu. Exterue poifunt unguenta vel cataplafmata ex herb. 
emoll. §. 23. indicatis , cum frudu adhiberi. Multi cafum hunc de- 
fperatum credunt. Sed nimis timide. Vide quse Cl. Ruyfchim in obf. 
med. obf. 49. de fe teihuur. 

XXVI. 

Si malum hoc a vermibm originem fuam traxerit , convenient pr#ter 
prxfcripta , varia , e. gr. Dcco3. Mercur. viv. Mercur. dulc. Sp. Nitr. 
vitriol. Snlph. Sem. Cyn. Rad. Zedoar. Arijlol. rot. Myrrh. aloes. 0/. deji. 
Carioph. Tanacet. abf. &c. In infantibus magno cum fucceifu ufi fui- 
rausm Nofocomio Bremenfi Tiu3. cxrnl. adgtt. 30. vel. 40. quae tin&ura 

para- 



ZCo K U H N I I , 

paratur ex Vitriol. de Cypr. Sal. arm. & Ol. Tcirt. per detiq. Abdomen 
illinacur feq. nuguento. 9 

3£. Axung. tax. $vj. 

anf. 
Fell. taur. aa. $iij. 
Fulv. aloes. 

colocyntb. 

myrrh. aa. ^it?. 
Ol. d. fabin. 

abf. 

tanacet. aa. gtt. vj. M. F. Vng. 

XXVII. 

Si hernia inveterata excitarit morbum hunc , inteftina manu chirurgl 
reponenda font , & adhibenda cataplafmata §« 22. allata. 

XXVIII. 

Si medicus ingreflum inteftinorum fufpieabitur , (quod jure faciet « 
ubi nec purgans fortius , necclyfter, nec ullum aliud medicamentorum 
genus opem tulit) ad globulos aureos , vel ftanneos* plumbeofve con- 
fugere poterit. Inteftini partem fuperiorem inttufam in inferiorem nun* 
quam curari poffe , judicat Sylvius , judicant alii. Aft non difficulteC 
afcenfum inferioris in fuperiorem reftitui poife per globulos fclopetorum de- 
glutitos ait , pracmilf. ol. amygd. d. Hi etiam conducunt in fuccibus ob- 
duratis, haud qucquam vero in inflammatione , cum potius difrumpan- 
tur a gravitate globulorum inteftina. Ettmitllerus fcnbit , ufum globulo- 
rum fuperari a Mercurio vivo copiofe ingefto , ad minimum ad 3»;. vel 4. 
applicando fimul externe fomenta blande calefacientia , & agitando scgrurn 
in curru , vel mittendo in dolium , aqua tepiJa plenum. 

XXIX. 

Sed prsctermittendum hic non cenfeo inflationem Tabaci irt anurri » 
quod clyfierum genus dicitur prseftantiilimum Bartholino & Schoonio , 
quodque feliciilime a fe ufurpatum fcribit Cl. Deckerus poft fruftra appli- 
catos bene multos clyfteres , purgantia affumta , unguenta ufurpata &c. 
Fumus fortiter flando in anum continue propellitur , doncc alvum red- 
dat seger. Defcriptionem inftrumentorum in ufum hunc, vide in Exerc. 
FracJ. &c. Diuret. p. 705. 

XXX, 



I 










D , l I L E O. > 3<rr 

XXX. 

Quantum ad DicCtam , victus debet eife tenuis , itemque potus , qui 
& emolliens , & refrigerans dcbet cifet. Optime conveniunt jufcnla ex 
pull/s galliuaceis & hordeo. Aere utatnr acger tcmperato. Cibo & potu 
moderato. Potum Coffee moderate rumtum hic commendo. Somno uta- 
tur multo , quoad nimirum ejus tieri potcrit. Sed tamen in obftructio- 
ne motus conducit. Animi pathcmata fortiora , iram , mcefticiam , in- 
primis fummo ftudio caveat seger. Haec enim ubi acgrotum vexant, vix 
ullum medicamentum expe&ationi medici fatisfacere poterit. Ut depo- 
nendas alibi omnes follicitudines , ita in hoc ftatu pracfertim maxime 
velim. Quia facillime recidivam pati poteft seger , omni nifu alvi ex- 
cretio eft promovcnda , & cavendum , ut humores femper deorfum fe- 
rantur. Vino medicato uti poterit aeger. Dominoque Deo T. 0. M. Ar- 
chiatro Nojiro , aternas yerfohat grates , & vitam fuam fecundum Pra- 
cepta illius injiituat. 

Movco <steu Jc%ct> 



Fig. 1. 
A. Mefenterii pars. b. Inteftinum ileurrt. c. Sufceptio ipfa, 

Tig. 11. 
A. d. Portio Ilei fufcepta. b. c. Portio Ilei fufcipieg», 



Difput, MeAco-Pratt. Tom.lfl. Z a 



L X X X V I I L 

J. GOTTL. LEIDENFROST 

D E 

VOLVULO INTESTINI SINGULARI. 

Duisburg. 1750. Octobr. 



ERat fcemina mediae aetatis , hominis bajuli in vicino opp : do uxor, 
quse poftquam per aliquod temporis fparium de abdominis dolo- 
ribus conquefta ftepius effet , tandem medio Julio 1748- incidit in fe- 
brem inflammatoriam , quam fequitur tumor hypochondrii dextri , ten- 
dens brevi ad fuppurationem, quo rupto ingens copia puris exit , cum 
lumbricorum innatante globo , ciborumque quos paulo ante alfu nferat 
nondum digeftis reliquiis , quo fufto d.e morbi natura nemo dubitavit, 
nec haclenus aliquid in hac re inauditum erac , pracfertim in his regio- 
nibus. Ipfaque foemina morbum nec novitate nec vicinorum cxemplis 
valde metuendum intelligens foli fe commific naturac , pnefertim quum 
& adpetitus & vires redirent, & alvi naturalis depofitio non effet in- 
tercepta. 

Erat autem vetula, illius vicina , quse audito morbo fuadet, ut se-' 
grota cibis durioribus utatur , illofque vix manfos majoribus bolis deglu- 
tiat , hos per anguftiam ulceris non exituros rata. Aegrota morem ge- 
rens fabas magnas Gueftphalorum huic fcopo ridicula fapicntia adhibet. 
Oritur autem novus mox acerbiflimus dolor, vonrtufque vcre iliacus 
& paulo poft per apertum abdominis vulnus erumpit globus inreftino- 
rum , craffus , inflatus, informis , rubicundiifimus , qui fenfim txplica- 
tus apparet intcftinum tenue effe , duos circiter pedes longum. Id au- 
tem erat in hac re mirum , quod haec fiftula altero fui fine non in 
abdomen redierit , ut opportebat fi inteftinorum tractus adhnc integer 
cohaereret , fed quafi abfciffa elfet haec portio a reliquis inteftinis finem 
alterum pendulum habebat. Cui pracjudicio & illud favebat, quod in 
pendulo hoc fine foramen aut orificium elfet , rugis contr.ictum fed fa- 
cile ampliandum , ex quo fubinde. albuminis purulonti aliquid efHuebat. 

Advocati rerum periti , quum portionem inteftini rubicundiilimam , 
penitufque abfcilfam cernerent , decreverunt gangracnam non procul ab- 
elfe, & aeris libero acceffu futurum brevi fphacelum , ideoque portio- 
ncm abfcindendam , & artificialem anum in abdomine procurandam effe. 
Novum vero accidens phaenomenon contraindicabat & hoc. Scilicet 

quod- 



quodcunque biberet aegrota , per abJomlnis vulnus cito poft aflumtio- 
nem evacuabatur , & quidem non pcr pendulum illud inteftinum , aut 
ejus perforatum fincm , fcd juxta latera intcftini per tenuem hiatum iu 
abdominali ulcere ab infarciente inteftino relidum , guttatim deflucbar. 
Quare novum adhuc & non cognitum inteftini fupcrioris vulnns adeflc 
videbatur. Omnibus autcm his indicationibus mulieris bona valetudo 
contradicebat , quae in tantis malis ncc febrem nec virium defcctum 
patiebatur. Ideoque reponendum intcftinum ccnfent ut praccipiti confilio, 
fic irrito fucceflu. Reliquum erat , ut fomentis lactcis fphac«lum quan- 
lum poifent retardarent. 

Hxc inteflina pendula manferunt extra corpus ad vigefimum diem , 
iine mutatione ncc in melius nec in pejus. Interim quotidie duo , tref- 
ve clyfteres injecti ex lacte , juiculis & farinofis deccctis , quorum ne 
gutta redibat, fed omnes hi nutrimentum convertebantur , ut focmina 
paupercula , lautius nunc per anum quam ante per fauces nutrita , pin- 
guefcere videretur. Polt hanc hiitoriam de clyfterum nutrientium poffi- 
•*"jbilitate nemo dubitato. 

Inter tot natune lufus me accerfit chirurgus , ut prudens fic folers 
fceminze curator, & advenio vigefimo die. Erat autem facilis mihi om- 
liium explicatio quam primum viderem. Namque intejiimm temte. , ( ut 
puto jejunum ) inverfnm erat, ut interior tunica villofa nunc extcr- 
«am fuperficiem occuparet. Erat rugofa hsec tunica, pulcherrime rubi- 
cunda a translucente fanguine tunicse fequentis, non glabra , fcd inftar 
panni holoferici tomentofa, reierta papillis innumeris, quales in apice 
lingux famelicae confpiciuntur , aut quales funt acini in frudlu maturo 
fragorum. Quse papillae minus cranto vifibiles quiefcente inteftino, exfe- 
rebantur autem fi aliquid fapidi adplicaretur , prarcipue vinum , aut 
•quando motus periftalticus exercebatur. Continuo madida erat hrec tu- 
nica , tranfTudante tenui humore , quem etiam craflus , albus , mucofus 
interdiftinguebat , illo tempore frequenter exprelius , quo periftaltfcus 
•motus fiebat. 

Quid fub motu periftaltico haec tunica interior fuerit pafla , juvat 
enarrare. Scilicet tunc pars, vel aliquando intcgra hacc fiftula intefti- 
ni turgebat , fimulque crefcebat longitudine & latitudine , tantumque 
contrahebat ruborem , ut nulla vel maxima inflammatip huic par efTe 
pofllt. Inde calor major. Prseterea erigebatur inteftinum , & ercclum fta, 
bat , ut quafi colem lafcivientem acmularetur. Videntur ergo fibrae muf- 
culares inteftinorum vicem erectorum in hac tunica prseftare, qui com- 
primendo trunculos venarum faciunt, ut fanguis in minoribus ftagnet , 
tumorcmque & calorcm his conciliet, qui forte in digerendo chylo noii 
parvi funt ufus. Confirmat hanc ideam quod durante hac ereclione 
copiofiflimus muci & liquoris inteftinalis proventus erat , quiefcente in- 
Jeftino paucus vel nullus. Quando lac & emollientia adplicabamus , 

7- z 2, cef. 



354 L E I D E N F R O S T. 

ccflabat hle motus continuo , membranaque ex rubore inclinabat ad II- 
viditatem , fed ex vino calido adplicato , fortiffimus rubor tumorque , 
& motus tam vehemens, ut priapifmum fere aemularetur. Tentor ex 
his concludere motum periftalticum magis excretionem inteftinaliutn hu- 
morum , quim chyl. fecretionem juvare. 

Erat & hoc mihi novum , quod hxc membrana omni fenfu careret. 
Quomodocunque illam tradlaremus , nihil fentiit fxmina. Si aliquando 
mucum abftergebam , animo ejus. fontes accuratius videndi } llcet mo- 
deftiffime id faccrem , tamen languis fere femper manabat , fine dolore 
tamen , & fine damno , oftiis citiffime rechiQs. An in durioribus cibis 
eadem pati poteft i Certe dolor dylentericus in hac membrana non quaeri 
debet. 

Dum per aliquot horas conlinuas vinum calidum appiico , idemque 
per fyringam in iilud orificium quod in fine penduli inteftini erat , in- 
jici curo , inteftinum fenfim accurtabatur & in abdomen repebat , ut 
tandem vix digiti longitudinem extra abdomen fupereifet. Sequenti die 
etiam haec ponio in abdomen rediit, & penitus infciis nobis & foemina 
evanuit. Poft paucos dies alvi officium foeminse redditum eft , appeti- 
tufque viguit. Abdominis tamen ulcus hadtenus ex rae r u & morofitate 
fosminx faniora confilia &' gaftroraphen rejicientis claudi non potuit , 
ut etiam nunc aliquid potulenti per id tffluat , forte quia inteftini ul- 
cus nunc peritonaeo adnatum eft. Multoties pofthac dolui advemum 
meum nimis propinquum fuiffe fanationi , quia pulcherrima experimenta 
inftitui potuiifent de variorum medicaminum in hanc membranam aclione. 

Habemus hic exemplum volvuli inauditum. Inteftinum fufceptum & 
invaginatum per longitudinem duorum pedum , idem tranfiens extra 
corpus per ulcus, idem per duos pedes nova inverfione rediens. Ergo 
fimbria mefenterii mirabiliter txtenfa, quse per quatuor pedes inter in- 
teftinorum fufceptorum interftitia glifcere poterat. Poffibilitatem autem 
in hoc cafu adjuvit fumma macilentia paupercutae mulieris. Apparet 
etiam in morbo iliaco non eiTe emollientibus pugnandum , fed robo- 
$ azitibus , & prsecipue meraco vino. 



LAURENTIUS 



L X X X I X. 

MARTINI JACOB KUPFFER 

D I S S E R T S I S T E N S 

VOLVULUM SANGUINEUM 

EJUSaUE CURATIONEM IN VIRO 
CLU O D A M. 

Regiomont, if. Januar. 1730. 



Z i 3 



( 3*7 ) 

mmammmmmmmmmmmmmammmmam 

I. N. D. 
II 1 S T O R I A. 

Vlr quidam , generofo genere in Curonia clarus, temperamento potiijimtttu 
fauguiueo , debili a teueris & gracili corpore , tanto tamen fuit va- 
letudinis robore , ut militid molejiins fub vexillo S< y <.onum aliquot annos 
fujiinuerit , atque per germaniam itinera quoque confecerit. Hic , cttm an- 
nos natus dtwdetriginta domum reverteretur , a variis fubinde Agritttdini- 
bm quafi exceptus ita defati^atus eji per multos awtos , ut quibus morbis 
initio iaboraverit , aut uon meminijfet , aw meTfHnijfe t&deret. Hoc tamen 
memoria tam diutuma valetudinis reddidit , pojiquam quorundam medica- 
minum ufu bieunium circiter a pajlone liber fuiffet , iargioribus variijque 
cibis ac cupedils pajhts , ceteroquin otiofus , laljitudinem membrorttm & an- 
gujiiam prAcordiorum , cord/s palpitationem , prejjiouem ac dolorem fub co- 
Jiis fpuriis , jam autehac pajjlm parte dextra doleutcm , Js fenftfje : qui af- 
feclus una cum fiatibus , torminibus , ru&ibus ataue alvi adjiriclione , f<z- 
piufcule redirent. Qtiibus malis ttt liberaretnr , ad medicamenta domeftica 
confugit , quibus autem non cejjit , fed invaluit potias agritudo adeo , ut 
interdum dttcej-e fpiritum vix pojfet : mane inprimis amaro tetroque fapo- 
re ac abundante , qtti ore dijjluebat , limo atque conatibus vcmendi Jiimu- 
latus fttit. Tum mane plerumque vomitus fubfecuti funt , non fme male ha- 
bentii anxietate , aiquot denmm haujtibus jpiritus vini aut frumeuti cejfante. 
Cum frujira ejfet , quicquid domejiicorum remediorum adhiberetur , commifit 
fe curationi empirici cujufdam , qni , corpus tantummodo purgandwu ejfe 
ratus mhil ejfecit amplius , quam ut vires <tgroti projiernerentur. Qtiem 
fecutus alius ejufdem fortis homo corroborantibus medicamentis vomitus com- 
prejjit , poliicitus , dolores fuccejftt temporis acquieturos. Faclttm tamen eft y 
ut , paucis hebdomadibus interjetiis , <egrotus , ut antea , vomitibus agitare- 
tnr. Ctim itaque familiaris illi faclus effet ijie morbus, nihil prxter pilulcu cont- 
mnues,fpe diuque jam ufurpatas , qtt<c alvum aut aperirent, ant aper- 
tam coufervareut , oppojiiit. Quoniam vero poji aliqttod tempcris intervaU 
lum alvi objiru&io ptrtinacior , vomitm quoque crebriores , medico ufus ejl 
(0 ttfque felici , ut rarius vomeret , & dolores mitiores ejfent , meliorque di- 
gejlio. Sed abrupit ager curationem hauc , qua nimis diuturna vija ejl ; 
mprimis cum accepifftt , ejfentiam dtdcem effe medicamen plane miracubfum, 
uliqttandiu ea ufus eft largiori doji , fel abfqite fucceffu. Vocavit igitur de~ 
nuo in conjiiittm medicum , qno coujiauter ttfus eo ttfque redivit ad vafetu, 
dmeni , ut malttm , apertis hitmorrhoidibm internis , prorfus fubUtum efjet. 

St<v. 



3^8 K U P F F E R, 

Snpprejfts pojlea iifdem fupervenit prifiinus morbus tanta vehementia , ut 
recuperatiouem valetndinis , prafertim aim medicus ille , pefiilentia an. 1710. 
in Curonia graffante , e vivis abriperetur , dejperaret. Ita nihil morbo 
admovit pr&ter paucida quadam , qua mitigare dolores , £«? aperire alvum 
adfiri&am poffe vifa funt. Vires interim fenfim exarmrunt , £5? cotjtigii 
cupidittts , rt;/£e fiagrans , imminuta. Vt eo folertius curaretur , virginem 
nobilem , <eta/e provecfiorem , <&*xzl , gw<e fingulari quadatn cum provider.* 
tia medicaminum & enematum quotidiano ufii non mediocre ajfecttta ejt 
allevamcntum. Hamorrhoides enim triennium occlnft fluxus repetierunt , uti 
moderatis doloribus infirmus ille nofier fupra annum melius haberet. Poji 
atitem , nbi nittuo cibo repletus efi , fquidem perpetua fuit appeteutix vi- 
cifjitudo , fiatiis , cruciatus & calorem feufit , atque quotidie aliquoties 
evomuit. Malo igitur quanquam in dies ingravefcente , <egrum tamen Jpes 
confolata efi , etfi cum -JtHetudine penitus feconciliari non poffet , fore ta- 
men , ut , doloribus enervatis , vita aliquandm frueretur. Incidit itaque de~ 
nuo in quofdam medicajiros , qui cum frufira effent , in medicum , qui in- 
ter alia aqtiam menthx ac herbam mentha ex cerevifia cottam quotidie ad 
fotum commendavit. Qtto fa&um efi, ut alvus adeo obfirueretur, ut ene- 
mata , quibus alias foluta erat , ejfe&um fere denegarent , atque invalefceret 
vis convulfwuum cum tanto virium defeilu , ut Jlepius animo wgrotus lin- 
queretur.' Qjtemadmodum atttem ita fieri ajfolet , ut nihil inexperhtm relin- 
quamus , fi qttod ingruit vita difcrimen : ita hic etiam aliud fuper aliud 
in fttbfidium vocavit , fecutus imperitorum non minus , prout obvenerunt , 
quam peritiorum confilia. Ex quo evenit , ut aliquando ex medicaminibits 
volatilibus aliifque calidioribus adeo ille male ajfeilus ejfet , ut moribnudi 
loco ejfet habendus , ipfe quoque certum haberet , nunc illi moriendttm effe ,• 
prajertim cum ad aures ejus pervenijfet, medicum qttendam ha- 
riolatum 'ejfe , vix fuperaturum cegrotum dimidiam anni partem , apofie- 
viate enim laborare. Cujus pradiBum cum eventti dejlitueretur , me in- 
valetudinarius fub finem februarii anni 1716. arcejji jubebat , atque me- 
cum, qui veneram , lamentabili voce , qtiA admodum ajpera erat , conque- 
rebatur, fe angi torminibus diris in omni ventris iufimi ambitu , maxims ta- 
men fubter umbilicum , praterea doloribus in Jpina dorjt , eapite &c. una 
cttm difjicili refpiratione , fingultu , trailibus £«? trepidatione membrorum 
omnittm. Cttm tormiua paroxyzautia inciperent , vejperi peracerbijjima , £«? 
qu& duratione maximam noiiis partem adaquabant , abdomen furfttm , unu 
bilicus intro detorquebatnr. Qiiibus convuljiouibus mifer homo , vermis in- 
Jlar qttafi in arcum finuatus , ejulatu £«? clamore eonfciebat tempus. Corri- 
piebatur quoque horrore quodam & cahre , qtti affeihts priufqttam deftne* 
rent , ingsnti iteratuque vomitu couquajfabatur , quem tanta infequebatur 
lajjitudo , ut nec maetts nec pedes. Humor , qui vomitu largiter protrto* 
debatur , in ore , quod propter halitm fatorem nemo atcedtbat propius , a- 

ci* 



FI I S T O R I A. — 

cido tetroque fapore fentiebatnr , ac vifcidus erat , plertimque ciho mter- 
vuxtiif , cohye infolito , odore ftttdo. Obfiruda alvns, ueque folubilit , 
tnemtttibus fortioribus , quamvis crebriori egereudi cupiditate. (.. ique feces, 
vmcofi fapius materia , pauxil/o fanguine qnandoqne thtcla , j/o;i /7>/<? <7//- 
ficidtate rejicerentv.r , intejhnum reilum promhtehat , digitorttm fubfidio re- 
primendttnu Urina , qtue etiam dijjictdtcr reddtbatur , tenttis erat, aqtue 
fvniiln , a/ftil crfl//rt rt/f/w j-/(/Ir. Tejbquam igititr &ger , *w«o/ naft» quadra- 
ginta qtiinque , intervallo auuornm quindecim ab bis morb/s per vices dive- 
xatiK, atqtte pojlremo ita iuvafin fuerat , /i/ bienuio affixtu lello fuijfet , 
■viriv.m pene nihil fnpereirut , /<r<7« HippocTatka , propenfiones in deliquia, 
animus trijlis & timidus, ttlias nonnunqnam impatiens , & re quavis levij- 
Jhna facile excandefcens. V iletudinem recuperandam citm defperaret , id unice 
rogitabat , ut , fi quid ajj/jhnte Diviua gratia jtivari p'>jfet , commotionivjt 
vebementia dolorumque acerbitas /euiretur. 



DILUCIDATIO. 

SI non femper homines, quotics corum v.ilctudo periclitatur , a mul- 
tis ac mukiplicibus morhis iimul vcxantur , non raro tamcn , tefte 
expirientia medicorum , id fieri folet •, egoque arbitror, hunc etiim 
segrotum plurihus uno laboraife morbis, tum propria, tum medicaftro- 
rum culpa, temporis fuccelfu , contiactis , quibus per multos annos cor- 
pus valde depravatum ac enervatum eft. Quanquam vero aliquot hunc 
argrum morbi occupaverunt , hahuerunt tamcn communitatem invicem 
haud cxiguam, & unam potilfimum radicem ; poteftque affl&us hic com- 
pUcatus uno certoque nomine indicari : quod fl exigas , colicam fan- 
guineam aut potius volvulum fanguincum appello, atque, ita fuiiie , 
cvincere conabor. Explicatione vetborum fupcrfedere poife , perfuafus 
fum , cum in lexicis multifque difputationibus , de colica & ileo fcrip- 
tis , voces ilke ad naufeam evolutae fint, &, ut jam Galenus lib. 3. 
de dilfer. pulf. c. I monuit , de nominibus Jaborare fit operam lu- 
dere. Volvuli auvm notio ideo magis placet , quod hscc affectum pret- 
fius indica* ; dum enim certum habeo , illum in fublimiori colicae gra- 
du confiftcre , & Alexandrum Trallianum evolvo , qui lib. 10. p. m. 
589. alferit , nihil aliud effe ileum , quam colici atfedus intcnfioncm 
& incrementum , illc affcctus optimo jure appellari poteft volvulus : 
vox rtXsS aateto ab interpretibus , quos ego quidcm confului, volvti- 
lus five convolvulus redditur. Qua notione gi&cis, cadem etiam latinis 
audit , quod nimirum inteftina , qusc in ftatu naturali obfcure verfus 
inferiora movcntur, hic manifefte volvi, id eft , .ut Mufitanus opcr. 
tom. 1. p. 249. cum aliis explicat , veifus fupcriora moveri , fcu, ut 
Difpnt. MedJcQ-Pratf. Tom. III, A a a 



370 K U P F F E R , 

Celfus loqaitur , verti videarttur. Neque obftat, quod tnorbus non m 
inceltino iieo refideac poriilimum ; fi enim dolor violencus & perfevc- 
rans , vomitii'; hequens & alvi conftipatio pertinax , ilei nomine.fl me- 
dicis, notante Chenau obfervat. 1. 3. p. m. 2^6. & feqq. vocatur at- 
fectus. De cetero facis notum eft , nomine ilei Hippocratem ceterofque 
medicorum m.tjores omnia ventris tormina indicaife , prout id Mcrcu- 
rialis variarum lectionum lib. 5. c. 1. innuit : atque Tiberii prhuipatu, 
telte Plinio lib. 24. c. 1. nomen coli , id eft , cohci arfeclus , ut Har- 
duinus & alii iuterpretati funt , innotui.fe, quo nomine etiam , Gale- 
no audtore 2. de loc. afT. c. 2. & fqq. quiv:s dolores vehementilfimi, 
in quibufcunque ventris partibus eveuerint , eomprehcnduntur. Quodll 
porro arfeclum hunc volvuli fanguinei nomine denotem , liberum mihi 
atque integrum fore arbitror : eodem enim id jure fccero , quo quidam 
colicara humorofam , fcorbuticam , nephriticam , fdturninam , aliique 
aliter ex caufx ratione appellant j quanquam non adeo eft ufuatum , 
colicam finguineam feu volvulum languineum ftatuere. Neque id fa- 
cile invenias apud fcriptores antiquos , prxterquam apud Hippocratem 
libro de inrernis affedtiombus. Videtur autem ifta defcriptio fubobfcura, 
torfitque interpretem non parum , quid fenex nomine ile:, atque fpecia- 
tim ilei hsematitis intelleclum voluerit. Si quis autem loca , quibus ilei 
fit mentio , recle excuiferit & explanaverit , iile fiine, fi quid judico , 
celeberrimus Stahlius erit, cujus hoc abunde tcftatur dilfertatio, de mo- 
tu hxmorrhoidum internarum infcripta , ex qua apparet, Hippocratem 
per ileum hxmatiten affectum torminofum propter caufam finguineam , 
five, ut clariiii.nus Alberti in difputatione de colica hxmorrhoidali 
explicat, a caufa fanguinea pendentcm , fimulque arfcdtum hypochon- 
driaco-fcorbuticum dcnotaife. Quodii in xgroto talifmodi morbus ofTen- 
ditur , fpecialius ille & autoritate iplius Hippocratis ileus hxmatites feti 
volvulus fanguineus dici poteft. Poft Hippocratem , quantum ego qui- 
dem feiam , de ileo hxmatite nemo prxter Stahlium modo laudatum 
aliquid digni fcripfit , qui tum univerfx arti medicx,cum vel maxime 
huic negotio lucem affudit illuftriirimam , multofque meliora docuic. 
Ncque immerito mireris tot metlicos, tanto tempore , Interque tot co- 
natus , de hac re nihil ferme attigilfe , cum colica tulifmodi fanguinea 
quam Stahlius hxmorrhoidalem vocat-, tum ab illo tum ab aliis fx- 
pe in regionibus calidioribus obfervaca Cit; in frigidioribus vero , ex- 
empli ci\uQ\ , fri Livonia , tam raro , quam hxmorrhoidalis fluxus , ob- 
veuiat. Itaque Hippocrates , patet ille artis (alutaris , cum nihil iit cum 
01 igine perfedtum , li quid deliderari poteft in iila defcriptione , mer-ito 
fuo excufandus eft. 

Qncmadmodum vero fenex nullam , cur ilcum hxmatiten diceret , ra- 
timiem reddidit : ita nec opus eife arbitror , ut ego circa denominatio- 
ncm affedtus fim admodum follicitus atque longus. Kem icaque ipfam 



ag- 



V O L V U L U S S A N G U I N E U S. $?l 

aggrcdiar & affedum , qui volvuli fanguinei nomine mihi vcnit , brc- 
viter ftriclimquc dcfcribam. Lft affedus abdominis tk inprimis intefti- 
norum convulfivo dolorificus , a languine fupcrfiuo , acri, in vens, fpe* 
ciatim lncmorrhoidalibus internis , ftagnante , difteudcnte vafa , vellicanie 
fibras nerveas c\c. originem duccnsj vomitu alvique conftipatione irigenci 
?c aliis diris i.ftlidionibus valde exacerbatus atque pertinax. [pfi Hip- 
pocrati ileum hsematiten fuifle atfcdiini torminofum , Iaudatus Stahlius 
in diifertatione de motu hsemorrhoidum intcrnarum aiferere non dubita- 
\it. Quamvis enim fenex libro illo , qucm de inteinis arlcdionibus in- 
fcriplit , ubi agit de ileo , tormina non memorat , tnde tamen Colligi 
non debet , ileum non effe affedum torminofum. Iplb enim nomine 
talcm ille arTcdum indicare voluit, hinc non opus fuit fufior comme- 
moratio : quid '4 qaod alibi , ubi ilei ncminit, tormina & dolores cnu- 
mcrat , quod teftatur lib. de flatibus p. 407. tom, I. popularium 3. 
p. 719. tom. 1. de morbis 3. p. iof. tom 2. jirrta editionem Linde- 
nii. Galenus in 3. aphor. 22. & sntiquorum, mcdicornm nonnulli, qui- 
bus hodienum quidam adeo aflcntiunr, ut ab eorum fententia vel la- 
tum ungucm difccderc piaculum exiftiment, arbitraritur proprium id 
unce maximeque, <St quod nunqu.im fejundum fit , cfle lleo , quud 
iiilul ad infcriora delccndat, nifi forte liquida quacdam & ferofa. Quan- 
do vcro Hippocrates lib. de intcrn. affcdion. jam citato , p. 254. corn. 

2. dicit , cibos crudos fecedere , quofcunque ingelTir seger, Sc popular. 

3. p. 719. tom. I. ubi mulieris volvulofx apud Tifam:mcm (Lcumbcn- 
tis Hatum dclcribit, feceflus, crudos, tenucs , quamvis paucos appcll.it j 
telre infuper noftri tcmporis cxperientia , interdum colica cum alvi flu- 
xu concurric, ccrcum omnino indubiumque vidctur , naturam atque in- 
dolcm hujus morbi non coniritui ab excremcntorum retcntione, fed 
convulfione infimj ventris ac inprimis inteftinorum dolorifica. Qtiod 
enim nulia eft coiica , qu-difcunque ea fit , nifi fit moibus convullivus, 
id ipfum clt , cur convulfio , qux miris modis & gradibus alias d r- 
fert , ilii ccrto modo propria & eifenciaiis , feu ut loqui vugo folent , 
affedio gcnerica d ; ci poifit. In hoc itaque affedus aegroti noltri cum 
omnibus colicx fpecitbus conw/irat , quod affcdus abdominis & inpri- 
mis intcftinorum convulfivo-dolorificus eft, ubi videlicet motus inteftinus, 
qui periftalticus fcu circumpreflbrius dicirur, & iu fbtu fano obfcurns 
vcrfus inferiora vidctur , cxacerbatus , invcifus & quocunque modo ita 
rrxpoflerus eft, ut dolorcs vehcmentiliimi excitentur. Nifi enim fint 
acutiifimi & fere intolerabiles , a Galeno «liifque non cenfentur colici. 
Quouli vcro quidam vellet omnia omnino ventris tormina pro colica ha- 
tcre , non vidco , quid obftet, cum & vetcres medici non extrtmi fane 
ordinis , prout jam ex didis conftac, idem ftatuerint. Quanquam ho- 
<be ad colicam non rcferuntur ea tormina , qux in fubjedis fenfibiMo.ri- 
i>us c levibus d.iciic viiiis exorui fuilt , ubi forfitan cibos , quos flaUM 

A a a % fub- 



372 K U P F F E R, 

fubfequuntur , carnem pinguiorem aut aliud tale fumferunt , affufo 
potu frigido , qualia tamen tormina funt mitiora nec diu durant. No- 
ftrum autem acgrotum , quod hiftoria teftatur , motus convulfivi ad- 
modum vehementes aggrelfi funt , abdomen quippe verfus prsecordia 
adeo agitatum & umbilicus intro retractus fuit , ut vermis inttar de- 
cumbens inflexus , quamdiu cruciatus i(ti continui perdurarunt , ab eju- 
latu & clamoribus non potuerit fe cohibere. 

Non eft , quod multis ofteiida-n , iti noftro affuiffe convulfiones 
atroces ; ut vero illud aeque ac hoc latis patear, hanc nempe colicam 
ab aliis fpeciebus dffcrre, pnecipua ea, qux Ggnorum vicem obeunt, 
ex hiftoria repetam. Tormina i'la non vaga , ut in alia colica , fed H- 
xa circa mefenterium maxime fuerunt , mulros annos permanfenmt , & 
per aliquod tempus incermittentia , fummo cum impetu & per paro- 
xyfmos quafi redierunt. Prseter h^cc obftructio alvi cum tenefmo con- 
tumacior facta eft , ubi , enematibus nonnihil aperta fuit , farpius ma- 
teria mucida , quandoquc fanguine pauculo tincta , excreta ett , prorni- 
nente inteltino recto : urinse etiam difficultas segrum foliicitavit. Yomi- 
tus valde accrevit , ac poftea materia vomitu extrufa foetuit , in ore fce- 
tido acidum ingratumque maxime guftum relinquens. Flatus fuere mi- 
tiores , fed fortior fingultus , refpiratio difficiiis , calor quafi febrilis , 
prjecordiorum capitifque dolor. Piiufquam tormina noftrum inyaferunt, 
incer alias pafliones ex abundanria fanguinis fubortas , prellionem ac do- 
Jorem fub coftis , inprimis dextro latere , paflim fenfit ; verbo, malo 
hypochondriaco affe&us fuit , atque poftea , .quara antea non fenferat , 
coiicam contraxit , eamque non acquiefcentcm , ufquc dum , hapmorrhoi- 
dibus apertis , fanguis per alvum decellit : quod malum rcmediis, qua- 
lia funt purgantii aliaque ordinaria, contra colicam valentia, uon tan- 
tum non celfit ■■> fcd pocius, addico quali novo robore, invaluit. Ubi 
qontra mitiora media adhibita fuerunc, eaque talia , quse fluxum hx- 
morrhoidalem cxcitarunt , ceffavit malum , atque durationi fluentium 
hscmorrhoidum dolorum quies refpondit, Ex quibus intelligitur , in hoc 
arfectu alia quaedam , quam qux colica vulgaris alit, pluraque & ini- 
quiora fymptomata extitiife , atquc eum non tantum efle infignem co- 
licae gradum, qui prope admodum ablit a fummo illo gradu , ubi maxi- 
nva & perpetua eft alvi conftipatio , omniaque per os redduntur recre- 
menca ; fed quid dilferat hic affectus ab omnibus ahis colicie fpecie- 
bus. Equidem in hoc potilfimum difcrimen illud concipitur , quod hic 
aiFedtus eft morbus plane acrox & pertiuax j fiquidem femel aut bis 
j.mi placatus & acquiefcens omnino, cadcm prorfus, imo majori vehe- 
mencia rediit , neque partibus remotioribus & extcrioribus pcpercit. 
Cum his de volvidi fanguinci a colicce vulgaris difcrimine confpirant , 
tum quse tradit Hippocrates lib. de intern. affeclion. p. 2<\S- tom. 2. 
ubi dc jleo agensait, moibum hunc multa curatione opus habere , gra- 

vcm 



V L V U L U S SANGUINEUS. 373 

vem enim cflfe , & muhis jam fanis fadis poft duos annos rcvcrfum 
cife , tum qux rcccnciorum , prmprimis btahlii fpariim in fcriptis fuis, 
obfervationcs fuppeditant, 

Porro cx Vuocrioribus elucefcit, intcftina , vcntriculum , hepar , vc- 
ficam urinariam ac reliquas abdominis , imo rcmotiores & omncs fcre 
corporis partcs , quafdam magis , quafJam minus , affcdas fuiife in no- 
ftro •, caufam vero materiv.km primariam non intra inteftina , in intcrna 
ljempe fuperficie , alias quae ventrem folverunt , atque fcccs copiofe cdu- 
scrunt , lcvamen attulident certiifimum , fcd , quod apparet , fi omnia 
nhoenomena recte confidercs , intra venam portx atque connexa vafa , 
baemorrhoides praefertim internas ac inteftinorum membranas , fedem 
habuiffe. Rem fane arduam cife, partcm primario arfcdtam cognofcere, 
quod intus latet , nec oculis aperturu cft, commonftrant quorundam & 
vetcrum & rcccntiorum medicorum diverfae fententiac. Vulgo putant , 
colicam in hueftino colo, ileon in ileo refidere ; verum fi examines Hil- 
dani aliorumque de hac re obfcrvationcs , certum exploratumque eft , 
materiam peccantcm non facile locum dcterminatum , ut colon folum aut 
a'iud inteftinum , fed ftcpe totum canalem occupare. Neque dcfunt ob- 
(ervation.es , colicx caufam extra inteftina hscrcrc , quas ut allegem , 
non opus cft , praeter unicam , obfervationum Riverio communicatarum 
4. a Chomelio , qui invcnit multam pituitam vitream externx intefti- 
rjorum tunicae adhserentem , & per totam eorum longitudinem fruftilla- 
tjm difperfim in cadaverc aegrae , cui dolores colici neque clyfteribus , 
neque purgantibus ac ejufmodi aliis , fed tantum balneo tepido fcdari 
potuerunt. In venis aucem & cordis vcntriculis nullum fanguincm in- 
venit , q;jia natura extremo cpnatu tofum ad inteftina dctruferat. Mc- 
fcntcrium inprimis inter alios a Willifio oper. tom. pofter. 323. pro 
genuina colici morbi fede habetur , cum in illo plurimi nervi & rrtagni 
corumque plcxus & diftributiones valde inlignes fint : cumque haec p.irs 
admodum fenfilis & humorum affluxionibus plurimum obnoxia , nul ! a 
certe regio corporis ad motus varios & convulfivos videtur aptior. H?c- 
morrhoidalem etiam & meferaicas venis, nec non ipfum portae truncum 
copiofiiiimi nervi , tum a plexu hepatico tum a mefentericis prognati , 
ardte ampiectumur , Cme dubio conftrid'onum fpafmodicarum in ftaui 
p. n. autores , juxta Salzmanuum in dilfert. de vena portx. Rccenlio- 
nem plenam ac inveftigationem parrium affedtarum merito hlc omitto , 
quas qui examinare intendit , adeat anatomicorum , Salzraanni, Heifteri, 
Buyfchii, Vieuflens, fcripta accuratiifima. Paulo clarius tamcn hacc 
omnia patcbunt, (i caufae coniidcrentur , quarum tradtatio cum illa de 
fede morbi ncceflarium habet nexum , ideo ad eas nunc pergimus. 

Ncgari non potcft , caufas morborum eife longe abftrufiores , quam 
qux humanx mentis acie perfpici poifmt ; fed haec dilHcultas non ctt 
pcrpciua aut abfoluta, ficpc enim iu rcgroto culpa cft obfcuritatis . 

A a. a 3 qm 



374 K U P F F E R, 

qui aut non poteft r.nt non vult niedico aperire , quod aperiendum erat, 
Culpae quidem nolter argui poteft, qirod ea, quse nocuerunt, & prio- 
rum paifionum phaenomena ignoravit j omnibus vero , quse hic fe of- 
ferunt , circumftantiis paulo accuratius confideratis , haud videtur efle 
diffimile vero , caufam morbi primariam materialem extitiife fanguinem 
itagnantem in abdominis vafis , & primum quidtm itl hcpate dubioque 
procul potiffimum in vena portse. Hoc vifcere non facile procedit fan- 
guinis curfus , quod vena portx munus quodammodo arteriae fuftinet , 
nec affectionem atteriae perfectam habet , neque valvulis circulo fangui- 
nis fuccurrentibus inftrudla eft , quales funt id ramis vense cavae , & 
quod fanguis , qui natura craifus eft, ex amplioribus ramis in anguftio- 
res tubulos difncuiier movetur, hinc lcvi ex caufa & fi modo abund.ms 
io motu fuo impeditur, & aliquatenus ftagnat. Primum jri noftro fta- 
gnationem, aut certe motum impedniorem fanguinis iti yerra portsc ac 
hepate , idcoque malum , qnod voont hypochondriacuitl , cxtititfe, prrc- 
ter alia indicia prefiio & dolor in dextro hypochondrio arguunt : quoJ 
ma'um , ii tanguis per venam hxmorrhoidalem imernam ope inteftini 
redti excretus eifet, ceffaiiec omnino ,• prout plurium medicorum fuf- 
iragio Solenander , confil. p. 374. obfervavit , illos, qui hepate labc- 
rant , maximam partem curari per hxmorrhoides. Quorum fluxus cum 
in noftro non fubfequcretur , ftagnatio ianguinis , afflirente fubinde no- 
vo fanguine , adeo accrevit , rat vafa vcnofa maximeque hxmorrh udalia, 
imo membranae inteftinorum craiTorum & inprimis recli diftcnderentur , 
atque paffim partes quasdam coar&arentur , & convulfiones excitarentur. 
Hic conferri mercntur, quae recenfet Vcfalius lib. ^. c. 15. p. 41 <f. de 
humani cornoris fitbrica , & Kerckringius fpecileg. obfervat. 50. iile cnim 
in cadavere qtiodam animadvertit, venac portac r.imum , fub co'i intefli- 
ni fine & tota recfti longitudine itt^mefenterio duclum , pollicis fere 
craffitiem aequavifie , atque fanguine turfiffe, hic in uno vafc, nempe 
in urctere, & dilatationem & coar&ationem vidit. Extra dubium pofi- 
tum efle arbitror, motum fanguinis in abdomine impeditum preifo pede 
in noftro venarum dilatationes , uberiores humorum aftiuxiones , ato- 
nias partium , craffities & ftagnationes fanguinis fecutas effe. Sanguis 
autcm opus babuft , ut cum majori impetu moveretur , ideo motus to- 
nicus etiam auclior fieri dcbuit, cumque ille non facile propelli & ex- 
crrni potuit , non folum venas magis magifque dilatavit', fed per vafa 
in inteftinorum fubftantiam fenfim confluxit , nec ftatim do'orem effecit, 
clonec fufficienti copia cumulatus tunicas diftendit , ac ncrvorum ffric- 
tura, tenfiones mufculorum , convulfiones & variae paffiones orirentur, 
neceffe fuit : quales crebrius occurrunt fccminis ex retentione menftruo- 
rum. Novi matronam generofain, fanam & vegetam , fed, quoties 
fmgtiinc menftruo non exfblvitur, vehemcntibus abdominis convulfioni- 
Lus cum adftrictionc alvi , vomitu & magna animi anxictate , cxpofita 

ell, 



VOLVULUS SANCUINEUS. 37f 

cfl, ncquc prius tali afTectu liberatur , ufque dwm fanguis fluit. Obfcr- 
vatum elt fatis, (i in dextro hypochondrio pathcmata magis fentiantur, 
accedere communiter affectus colicos, prout apparct ex Junckcr. conlocct. 
med. p. 184.. A Itagnationc autem fanguhlis in vena haemorrhoid.di 
atrocia pathemata & tormenta colica, pr.vlertim fi per venas fedis cxi- 
tum non h.ibec , procrcari , celeberrimus Horlmannus nud. ration. (y- 
ftem. tom. prior. p. 139. alferere non dubitavit. Q_uod vero ad cau- 
fam efEoientem attinet, qux a materia fejundta cft , non elt , ut arbi- 
tror, quod magnopere feangit medicus : fufficit , quod planum eft , 
fpiritum & corpus ex fumma ftpieutilfimi Numinis fapientia conftituete 
homincm i fpiricum eife , qui agat , corpus, quod patiatur , atque illum 
variis mirifque modis , ut tqftantur arfectus animi , vim fuam in huc 
exferere. Quo vcro modo in corpus agat , totquc variac oriantur ac- 
tiones , do&iifimus quifque mavult doceri quam docere. Obvia humo- 
rum ftagnatione , ut ex di&is jam conflat , aut alio circulationis im- 
pedimento, m.ijor omnino vis requiritur ad humorcs pcr arcta vafa pro- 
pellcndos : quod num fola partium difpofitio & tcxtura (ine anima prx- 
ffot , qux inter tam arclum interccdic connubium quafi , Ut arctius efle 
ncqueat , fapcntes judicent. Id certum elt, animi indoli corporis confti- 
tutionem refpondere , quod apparet in viris effceminatis , qui quemad- 
modum vicillitudine ir<e, timoris , triltitiac , gaudii , agitantur , ita fa- 
cile morbis patent. 

Inter caufis remotas praecipua procul dubio eft abundantia fanguinis, 
quam in aegroto extitilie , prseter alia in hiltoria recenfita , laffitudo 
membrorum atque anguftia prarcoidiorum , nullo alio pcaefente morbo, 
indicmt, quo malo plethoricos , ceterum vegetos, infeftari dies, docet. 
Inprimis illi anxietudinem quandam femiunt , qui motionem aut labo- 
rem antea quotidianum intermittunc ; difficilemque refpirationem , fi plus, 
quam folicum eft , corpus movetur. Quamdiu nofter peregre fuic , & , 
quantum fatis eft, commotus, aut parum aut nihil ejus valetudinem fol- 
licitavit. Ubi aucem, prout par eft , non fuerit impenfa illa abundan- 
tia , non potuit non corpori elfe noxia , qnod fanguis nequivit debice 
circulari , ac , ut fpifficr fieret atque flagnaret, facile fuit. Facilius po- 
tuic oriri fanguinis abundantia , quod fuerit temeeramcnto fanguineo, 
gracilique corporis habitu, ut ideo abundantilfimus fanguis in venis 
elfet, ea etiam aetate , qua fanguis largiffimus effe folet. Unde pletho- 
ra facile admodum damno efle potuit ; praefertim. cum a puero tencro 
dcbilique elfct corpore. Utrum natura hepar fueric infirmum , prout raro 
qu.fquam , Celfb tefte , non aliquam partem corporis imbecillam habet ; 
an plechora excefferit, & quidem vena oava adeo fanguine plena & tur- 
gida fueric, ut ex hepute fanguinem rccipere nequivcrit , definiri 
non potelt. Forfitan non immerico fufpiceris , fingularem in segro va- 
forum abdominis ltru&uram eilc. Hoc enim quam maxime notari merc- 

tur , 



37« K U P F F E R, 

tur , mirum naturae lufum uti circa vafa in genere , ita etiam circa 
venam portse , brevia & reliqua abdominis vafa obfervari , id quod Salz- 
mnnnus celeberrimus anatomicus Argentorateniis , plus una vice fe vi- 
diffe , m differtat. de vena portse , affirmat. Hinc juxta diverfitatetn 
& infertionem venae hicmorrhoidalis internx, quoe frequentiiiime ex ip- 
fo venae portae trunco , fcpius e fplenico & rarius e mefaraico ramo 
exfurgit, pathcmata in fanguinea colica prrecipue efle diverfa atque mira, 
probabilitlimum fane videtur. Conftat , quofdam, ceteroquin firmos, co- 
lica fuilfe afflictos , cujus caufa neque adhibitis remediis ceifit, fed in- 
venerunt demum medici , quod claniiimus Albiiius & alii obfervarunf, 
difpofitionem partium peculiarem in caufa extitiiTe. Optandum , ut fa:- 
pius , quam hucufque factum , cadavcra iecarentur, hac enirn via mr.- 
jor certe lux medicinas affunderetur > quod tamem prxpoftera impedit 
rnortuorum exiftimatio , non tamen eo ufque cfficaci , quin cadavcr.i 
corrumpantur , vermibufque pabulo fiant. 

Mulcum plethoram , cacochymiam , ipfumque morbum perverfus re« 
rum nonnaturalium ufus adjuvit. Infarciti ventriculo imempcranter ci- 
bi fuerunt , ita , quod plerumque fieri fblet , pracparati , ut appetitio- 
nem magis magifque alerent , atque ad alium poft alium cibum allicc- 
rent , quibus non potuit non plethbra oriri , impedimentuin actionum, 
fecretionis , excretionis , refpirationis, caufa ftagnationum & corruptio- 
nurn. : quod illa quoad pondus fuum conllanter aggravat vires naturx , 
& viribus frequenter dehiifata naiura ordinariis functionibus tam fuffi- 
cienter propellendo fanguinem , quam congrue deputando eundem , ac 
fe- & excretiones admmiftrando & continuando haud fatisfacere poteft , 
adcoque vatia & confiftentne & craleos in humoribus vitia oriantur nc- 
ceife eft. Idque eo magis in noftro contingere potuit , cum ille pro 
more faepius cibis crailis , muraticis, fumo induratis , iifque ni- 
miis vefceretur , qui neque rite digeri , neque fecerni potuerunt, unde 
cruditates & varise nocentes particulac , inprimis acidx, humoribus in- 
fpiifandis & coagulandis aptae , ad interiora pervenerunt ; quod auxit 
abufus aromatum & fpirituoforum , pcr quem nimia commotio in fan- 
guine tam fpiffo excitata ett. Stomachus , cibo poruque nimium 
repletus , doluit , ut , quod vulgo dicunt , cibi lapidum inftur prcmerenr, 
quod ex eo potiffimum oritur , fi cibi plenis buccis nimifque avide de- 
vorantur , neque temporis quantum fufficit, iis marticandis ac faliva 
mifccndis impenditur , fpiritus quoque vini infuper bibitur. Cepit enim 
vulgo homines crror iflre , ut fpiritum vini & frumenti digeftioni cou- 
ducere opinentur ; quanqucm contra malum inde potius augetur. 
Ventriculus falivali latice deftitutus cibos intaclos relinquit , & crudi- 
tates in primis viis colleclae plethoram morbofam , multaque incommo- 
da alia producere fatis valent. Ut taceam , cibum ferme nullum eife , 
quin fal quoddam eomincat, ccrcvifue autcm & vina manifeftum aci- 

duin 



VOLVULUS SANGUINEUS. 377 

clum alant. Qtiodii intempe(Hve ac in nimia quantitate divcrfi generrs 
falia continuatis vicibus ingerantur , quis dubitabit, fmguinem & hu- 
morcs reliquos indc falina potcntia non imbui atque impiacgnari. Si 
examinemus porro externa , quse materialiter influunt in corpus no- 
ftrum, & ad ejus conftitutionem faciunt, liquidilfime deprehcndimus , 
aerem irigidum , humidum & exhalationibus maris inquinatum , corpo- 
ri aegroti noftri nocuilfe , dum aer ille ad coagulationcm & fpillkudi- 
nem humores difponit , & fcorbutum producit , qui , ut rcgionibus fri- 
gidioribus omnibus , ita Livonix familiare malum eft: & id quidem in 
noftro eo magis evenit , quo minus fsfe movit , & pro more plethori- 
corum quietem & otia amavit ; motum e contrario & exercitium debi- 
tum ac laborem , qui poft lapfum optima hominum naturalifque pror- 
fus eft medicina , neglexit. Defectu motus externi voluntarii non tan- 
tum refpiratio , cujus ope fanguis intra pulmones cum aere mixtus at- 
tenuatur , & ad actiones corporis obeundas aptior redditur , impeditur, 
fed etiam tota humorum circulatio haud rite procedit , atque variae paf- 
fiones progignuntur : quod hominibus multi laboris, quales funt ru~ 
ftici navigatores , non obvenit.. 

Haud parum ineptae curationes ad intenfionem & durationem morbi 
contulerunt : latuit enim caufa empiricos , fymptomatum faltem ratio- 
nes habentes , niraia purgantia , aloetica & roborantia medicamina va- 
riaque calidiora adhibentes , quse in coliea e fanguinis ftagnatione or- 
ta non tantum ufui eife non potuerunt, fed quod. effectus demonftravit, 
convulilonum vim intenderunt, virefque corporis enervarunt. Mentha 
quidem inter fpecifica contra colicam a Sydenhamio aliifque numeratur» 
quse vero neutiquam , ut Junckerus confp. med. p. ^72. monet , pro 
abfolutis habenda , Cquidem virtutem debitam fecure certeque non prae- 
ftant. Menthse aqua & decoctum omnino , quod nimis adftringens , 
alvi adftnctionem adauxit, ipfique malo incrementum ac robur dedit. 
Etfentia fic dicta dulcis, qux propemodum pro univerfali medicamins 
habctur , quamque fumilt aliquandiu nofter, ad augendum morbuni 
nihil contulit , quoniam nihil inde detrimenti fenfit , quamvis largiori 
dofi infufa. Quidam enim paflim in Saxonia & hic Regiomonti dimi- 
diam unciam illius effentiae una vice exforpferunt , non majore damno, 
quam fi tantillum Hifpanici aliufque boni vini fumfiffent. Interim non 
poffumus fatis conqueri , tantam effe quorundam levitatem , ut magni fa- 
ciant peregrina , artificiofa, fplendida, pretiofa , quamvis fraus facile de- 
prehendi potuiffet. Ut taceam , quac medici praeftantiflimi jam dudum 
de mediis fpetiofis fenferunt , atque excellentifiimus Hoffmannus- fxps 
& haud pridem prsefat. cit. lib. in contrariam partem difputavit , fieri 
non poteft , ut morbi medicamine quodam , abfente medico & in con- 
filium non vocato , curari poflint , dum naturse ac circumftantise adeo 
diverfae funt atque mutabiles , ut dici vix queat , medicoque prxfcntt 

Diftut. Medico-Fraft. Tom. III. Bbb vd 



37S K U P F F E R, 

vel dexterrimo negotium faceiTant , ac multum difficu'.tatis pnriant. Iple 
Hotfmannus fancle affirmac, fe antea mirifice inhialfe chymicis , atque 
ubivis fere arcana -conquiliviife ; poftea vero longe aliud per attcntam 
experientiam expercum eife , domeftica nimirum ac fimplicia majoris & 
cercioris eiTe efficacise , omnibufque fpeciofis anteferenda. Quod fi modo 
medicus genuinas morborum caufas, & rectas medicamentis fimplicibus 
utendi rationes cognitas habeat atque perfpedlas , optima tunc habet ar- 
cana , & pauca viliomque omnino fufficiunt. Maxime vero omnium 
anirni pathemata noftro nocuerunt , qux efficacia omnes materiales cau- 
fas longo intervallo poft fe reliuquunt , quibus segrotus nimium fuie 
expofitus, praefertim cum virili actate conftitutus matrimonium cupe- 
ret, miris certe, cum haud felix elfet , affectibus agitatus. Alfuetudinem 
denique multum valere ad morbos fovendos & revocandos, omnes uno 
ore fatentur medici. fct , nullam evacuationem facilius & pertinacius afc 
fuefcere, quam illam per haemorrhoides , adeo ut vix ullus huic ex- 
cretioni bis terve obnoxius fuerit , quin iterum iterumque ejus inful- 
tus experiatur , Stahlius haud femel animadvertit. 

Cum tot in aegroto concurrerint caufk , mirandum non eft , tot ex- 
titifle paffiones , totumque corpus valde depravatum ac enervatum elfe. 
Quemadmodum enim actiones in homine quafi in circulum eunt, id 
eft, una actio ab alia juvatur & juvat aliam, omnefque partes ad il- 
las confpirant: ita qualis chylificatio talis fanguificatio &c. fangume 
etiam magis affe&o , chylus aliique humores ac demum ipfsc panes fo- 
lidze ita depravantur, ut actiones rite procedere nequeant. Venarum cerre 
in abdomine obftructionem & atoniam partium convulfiones atque de- 
•turpatre fecretiones & excretiones fecutse funt : teftante id quam m;.xi« 
me urina tenui ac pallida , difficulter reddica. Bilis & fuccus pancreati- 
cus non potuerunt non remorari , omnes humores remanentibus excre- 
mentorum variis particulis nocentibus imbui , glandulae hinc inde ob- 
ftrui , impeditus magis humorum circuitus fieri, & afflictiones exacer- 
bari. Quam foli humores crudi & acidi inteftinis & ventriculo fint ini- 
mici , ut inde flatus , tormina , ructus , oriantur, experiuntur vel fa- 
iiiifima fubje&a e levi aliquando in diaeta commiiTo errore , & fi mo- 
do cibos nimis craffos alfumferint. Quidni particulx acidae in fangui- 
nem delat?e efficiant? tranfpiratioiem enim maxime impediunt, ferum 
reddunt magis vifcidum , ad moium ineptum , unde circulatio tardior, 
obttructiones , humores acidi , particulis fulphurcis terreis nupti, acrio- 
res , rodentes ac vellicantes fibras minutiffimas. Quod vero hae parti- 
culse non continuo, fed per intervalla , rodant , & convulfiones effi- 
ciant , five faltem adjuvent , inde provenit, quia non hserere nec vel- 
licare poifunt , nifi adfit obftructio. Prout itaque , exempli caufa , fta- 
gnatio fanguinis in vafis haemorrhoidalibus, accedente nova nutcria , 
vel citius vel tardius diffipatur fuperaturque, eo vel minor vel major 

quo- 



V O L V U L U S S A N G U I N E U S. 37$ 

qiloque paroxyfmus exifHt. Prolixius hxc omnia potuhicnt cxplicari , 
fi dilfertationis limites cxccdcre voluiircm , quanquam non p<>(Tim non 
fateri, explicatus hos prxprinvs ciie difficilcs ad demonftrandum , qua 
ratione finguli affectus a c.mlis dicftis fuerint orti. Intcrca negari nc- 
<juic , in initio ab abumlantia (anguints fuifle laffitudinem membrorum 
& anguftiam prxcordiorum. Tum a crallitie & ftagnatione piellioncm 
in hypochondriis atque dolorcm , anxictatem , cordis palpitationem , ip- 
fara convullloncm totius abdominis, a qua & cruditatibus in primis 
'viis vel fhigulatim vcl juncftim flatus , dolorcs abdominis, ruetus , alvi 
adftridio , vomitus , horror , calor , appetentix proftratio. Ab humo- 
ribus magis magifque .dcpravatis & acrioribus affetftus invaluit , fcor- 
butus ortus cfr, roetor oris, riuica vox. Cumque malum diu admodum 
duraret, incptifque mcdicationibus increbrelccrct , alix quoquc ac dilfi- 
tx pancs per confenfum partium & prxcipuc neivorum affccftx funt , 
ipfeque animus Ixfus eft, unde dolores in fpina dorfi & capite , re- 
(ptratio diificilior, fingultus, tracftus atque tiepidatio membrorum , fum- 
ma tandem virium proftratio , triftitia &c. A tono debilitato & humo- 
ribus acribus quoque, accedente xgri conatu egerendi & tenefmo , hse- 
morrlioidariis folcnni , procidentia ani profecfta eft. 

Supcrcft prognofis , qux parum laeta effe poterat : quemadmodum ae- 
grotus fibi fuffetfturum credebat , dummodo convulfionum dolorumque 
inde ortorum dira exacerbatio fedaretur. Affetftum equidem potuiffe & 
tolli & prxcaveri , non erit medicus , qui neget , fi modo fanguis , 
excitato & confervato hxmorrhoidum fluxu , aut adhibita iterataque de- 
bita venx fecftione, tempore attenuatus atque imminutus fuiffet. Sed 
morbus tam diutinus , prxpoftera medendi ratione exacerbatus , ut ma- 
him inveteratum robuftius utique effet, proftratx prxterea xgrotantis 
vircs , fingultus , colicx accedens , diri ominis plerumque habendus , & 
parefis metuenda , omnem felicis curationis fpem fere profcindebant > 
prxfertim frigidiore tum temporis & iniquiffima tempeftate. Felicis in- 
fuper eventus prxdictioni reclamabat , quod non conftaret , annon aof- 
ceifus in mefenterio five alia abdominis parte exifteret J quod jam me- 
dicus quidam exiftimaverat , cui haud pauca abfceffuum exempla , ab 
anatomicis annotata, ita prxfagiendi occafionem prxbuiffe videntur. 
Hinc Baglivius prax. med. 1. 7. inquit, colicam quandoque , fi fixa 
eft & febris adeft , in abfceffum abire folere. Et quamvis abeffet abfcef- 
fus , atque morbus curari poffet , brevi tamen tempore fieri non poffer, 
fed eo longius requireretur , quo plura vifcera depravata , tonus par- 
tium folidarum magis laxatus , vix aut ne vix quidem integritati reftj- 
tuendus. 



B b b 3 CURA, 



380 K U P F E R , 



C U R A T I 0. 

QUoniam pageltae anguftia excludor , neque ulla neceflitas magnopere 
urget , ut definiam , quo modo & quo ordine fingulis diebus tam 
diu , quoque eventu fint media aegroto adhibita , ftridtim indicata feu 
medicamina , quae praebui , & quid prsecipui durante curatione contigit , 
enarrabo. Et , ut ordine , quo par eft , incedam , indicationes , quibus 
refpondit curatio , fimul memorabo , idque eo magis , quo pluribus in 
noftro inJicantibus refiftendum erat. Cum,debilitas virium , tum omni- 
bus facde morbis , tum iis maxime obnoxia , ubi proclivitas ad lipochy- 
miam ipfaque lipothymia adeft , fefe proderet infignis , par erat , ut ei 
primum occurreretur. Igitur praeter jufcula , opportune fumta , roboran- 
tia quaedam temperatiora & fuaviter humeclantia , ut liquor balfamicus 
ex oleis sethereis , tinclura florum , ut dicuntur, cordialium , cum aqua 
cinnamomi fine vino , rofarum , liliorum convallium , quod pluribus ex 
caufis alia non fuppetebant , exigua dofi aliquoties quotidie dabantur. 
Quse quamvis vomitu reddebantur , non tamen intermittebantur. Non- 
nunquam inter hsec vini Khenani tantum , quantum unum alterumve 
cochleare capit , forbebat, non infelici fuccelfu : neque minus externe fpi- 
ritu vini camphorato & leniter crocato abdominis regio lavabatur , impo- 
litis infuper cahdis linteolis. 

Convulfiones cum eo ufque effent intenfse, ut abdomen maxime dole- 
ret , & per alvum recremenca paucula , plurima contra inteftinorum con- 
tenta per os protruderentur , affe&is properaodum omnibus corporis par- 
tibus , flagitare videbatur necelfitas , ut mitigarentur convulfiones , ne- 
.que tamen ftatim fedarentur. Confultum enim hoc non fuiffet , clarifli- 
rnorum medicorum judicio , monentium , ut in morbis habitualibus , 
quos ita appellant , caute agatur , fubfequi enim pejora femper , fi uno 
impetu cruciacus velis fupprimere i quanquam obteftaretur segrotus , ut 
diris iftis doloribus liberaretur , id quod opiatis fieri facile potuiifet. Qciod 
autem jam medici experientiifiini obfervarunt , opium & ex hoc compo- 
fita medicamina non tantum nihil in colica attulifle auxilii , fed pericu- 
lofis fymptomatibus locum fecifle, fubfecuto plerumque immodico fudore, 
imo & paralyfi , alias facile colicae pedilfequa , quam parefin vocant , 
dubitabam , opiatis uti. Neque itidem e re erat , vomitus ope adftrin- 
gentium aliorumque ufu vulgarium medicamentorum compefcere , multo 
minus retentionem recrementorum purgantibus tollcre , quippe in fan- 
guinea colica , ut experientii teftatur , mala pejora reddunt. Et quia 
«rger leniffima vomitu reddebat medicamina, merito colligebatur , multo 
aunus purgantia aliaque generoilora remedia, quibus extenuatiffimum 

corpus 



VOLVULUS SANGUINEUs. W* 

corpus impar erat, ftomacho retentum iri. Qj'x cum ita effent , maxi- 
me cursc erat , ut externis mediis lenirentur convulfiones , adhibitis hoc 
confilio lcnibus fedativis feu antifpafmodicis , difcutientibus , nervinis , 
humores fibrafque rite demulcentibus , ut linimento , quod conftabat e» 
ol. laur. nucilt. chamaemel. ver. focnicul. citr. quo mane , ceffante paro- 
xyfmo , & a meridie abdomen calide inungcbatur , Impofita brcvi ooft 
veiica , qux calida aqua repleta erat , fimulac calor imminutus eif mci- 
piebat , rcmovenda , ut alia calida fuccederet. Spiritu vini camphorato 
& crocato etiam ante meridiem & vefperi femel nut bis abdomen lenitec 
lavabatur , fuperimpolitis nodtu calidis linteolis. Internc pulvis e magift. 
lap. cancror. tartar. cinnab. antimon. nitr. bis a meridie aquae herba thee 
decoctae admixtus parca primum , poftea largiore doii dab.itur. Id quod 
fiebat , priufquam paroxyfmus vefperi adveniret , quo durante nihil ad- 
movebjtur : neque fane affe&us ifto tempore pati poterat , fi quis manu 
corporis inferioris regionem attingeret. Parum tamen h?ec valebant re- 
media , nifi alvo aperta : unde mane poft vomitus enema ex herb. alth. 
veronic. ff chamsemel. melilot. bacc. laur. decodl. fal. commun. & ol. lin. 
applicabatur , quo fadto , plerumque fomni nonnihil scgrotum recreabat. 
Enematis quantitas moderata prsecipiebarur , ne inceftina extenderentur , 
atque dolores exacerbarentur ; ifque tamen ufus quotidie bis terve itera- 
batur. Sal admifcebatur non femper vulgaris , fed , prout circumftantise 
exigebant, mox nitrum, mox nihil falis , mukum contra olei Jilior. alb. 
lin. aliufve. Plerumque adhibito ex aqua & fale enemate , quod mane 
fiebat , non multo poft , quieto aliquandiu corpore , aliud e lacte , oleis, 
vitellis ovorum , facharo , applicabatur , ut inteftina etiam nutrirentur 
& corroborarentur. Equidem clyfteres decumbens non probabat , com- 
monefaciens , his factura fuiiTe , ut inteftinum rectum promineret , facile 
tamen mutabat fententiam , ubi intelligebat , alvum aperiri alia via non 
polfe , imo dum fentiebat , ex iis , in quibus largius oleum inerat , fibi 
bene eife. 

Medicamentis illis aliquot dies continuatis , melius paulo affectus effe 
■cceperat. Q_uoniam vero omnino non magna eft vis remediorum , qux 
caufas morbi non expellunt , de eo cogitandum erat , ut caufte matcria- 
les , & primum quidem materia illa in inteftinis mucida , valde acida , 
ad ejectionem praepararetur , atque deinde profligaretur ; ut obftrudtiones 
referarentur , & inprimis ianguis in vafis ftagnans diffolveretur , corrige- 
retur , & , fi fieri polfet , ita difponeretur , ut per vafa fedalia poifet 
excerni. Siquidem id jam confuetudinis vim obtinuerat , ut aegrotus li- 
ber elfec a colica , quam diu fanguinis excretio recte procedebac. Quod 
ut praeftaretur , offerebant fefe diluentia , incidentia , abforbentia , bal- 
famica , antifcorbutica , apenentia & laxantia. Mixtura: , quae conftabat 
ex effenc. hellebor. fol. fenn. cort. Winteran. myrrh. mane poft vomi- 
tum , praemiifis mediis externis , pariterque a meridie 40 guttulac iu 

B b b 3 aqua , 



38* K U P F E R r 

aqua , herba thee tin&a , fumebantur. Poft duas clrciter horas dabatur* 
infufi ex rad. rhabarb. cichor. hcrb. fumar. fl. centaur. parumper , additis 
criftallis tartari , calide bibendum ; antea autem atque alias aliquoties os 
codcm infufo curatius eluebatur , & cubebae aliquot ore tenebantur. Ad 
vefperam pulvis antimon. diaphoret. terr. japonic. arcan. duplicat. parva 
dofi fuggerebatur in aqua cinnamomi fivc vino , non intermiilis tum ex- 
terne tum interne corroborantibus , parcius itidem adhibitis. Clyfteres 
vero paulo majori quantitate ufurpabantur , eo fine , ut inteftina eo 
melius purgarentur. Poft dies aliquot potio fumebatur e gum. ammo- 
niar. in aqua cinnam. folut. lap. cancroco tartar. tartarifat. addito ali- 
quando uno alterove grano auri fulminantis , cujus alternus cum mixtura 
illa ufus erat. 

Hifce conftanter integras hebdomades tres adhibitis , fentiebat aeger 
mitigatam convulfionum & fymptomatum vim eife. Vomitus erant rario- 
res & mitiores , fingultus fcre nulli , recrementorum & urinac , qux , 
quo pauciores erant convulfiones, eo magis tinfta & crailior erat , me- 
lior difceflus. Hinc id curae erat , ut vifccra & iibrae magis magifque rc- 
borarentur , debitufque tonus reftitueretur : fiquidem in curatione segri- 
tudinum diu durantium major fere folidi quam fluidi ratio habenda. Do- 
cet enim experientia celeberrimorum medicorum & inprimis Baglivi , tem- 
periem fluidorum femel vitiofam facile reftitui , folidorum contra tonum 
remiflum difficilius vel raro inftaurari. Itaque ingeftam segroto mixturam 
illam aut potiunculam , interje&is duabus horis , nec minus a meridie 
bis dofis infequebatur tinct. antimon. tartarifat. una cum liquore balfa- 
mico , vino Rhenano infiifa , poft habitis omnibus internis remediis. 
Externe abdomen fpiritu vini camphorato & crocato lavabatur , facculus 
ex rad. angelic. ir. florent. fl. chamaemel. Rom. fambuc. fem. nigell. ab- 
domini imponebatur : enema unum quotidie , quandoque nullum appli- 
cabatur. Haec , obfervata fimul diseta convenienti , benigna admodum 
erant iloftro : fenfim redibat melior appetentia cibi , poterat aeger lcclo 
furgens per conclave circumfpatiari , ex quo tamen propter frigus tunc 
temporis intenfiilimum egredi non.licebat. Inteftino redto , quoties exfi- 
liebat , maftiche , in pulverem fubtilem attrita , parcior afpergebatur , 
lenique preifione digitorum , oleo liliorum alborum inunclorum , repo- 
nebatur. Quod fi hoc fieri ftatim non poterat , fotus ex herbis emol- 
jientibus & carminativis applicabatur , rcdadoque inteftino , facculus 
avena excorticata , in aqua ad molliculam confiftentiam codla , reple- 
tus , & fsepiufcu'e tepefaclus , ano fuperimponebatur. Qiio faclumeft, 
ut inteftinum poitea raro admodum atque modo eo tempore , quo 
haemorrhoides , aliquandiu obftrudae , fluxum recuperabant , fuo loco 
cederet. 

Cum preiTio & dolor circa medium mefenterii , dextrum hypochon- 
driiun & anum non prorfus requiefcerct , confultum videbatur , pericu- 

luni 



VOLVULUS SANGUTNEUS: 383 

lum facere, num excretio fanguinis per alvum poifct cffici. Quod ut obtine- 
retur , aliquot vefperis continuis e matfa pilular. propriet. cuinabar. na f iv. 
cxtracl. card. bened. exigua dofis atque mane pulvcris anttfpiimodici quid- 
pum dabatur , & , fi mane pilulac operabatuur , encma nullum appltca- 
b.itur. Poftea mane itidem falis mirabilis Glaubcri major fenlim dolis fu- 
mobatur, addito infufo e rad. vincetoxic. hcllebor. nigr. herb. veronic. 
linar. capil. vener. croc. fzepe bibendo , ut & pauxdlo vini Rhcnani. Sa- 
lis hujus ufus cum duas hebdomades duratfet , nihil medicaminum qua- 
tuor dics fuggerebatur aegroto , applicitis folis clyfteribus. Pilulac ab hoc 
tempore majori paulo dofi offerebantur , mane vix exferentes fuam , ut 
fmguinis aliquid undem excerneretur. Tum a laxantibus & aperietuibus 
abftinendum etfe videbatur , profequcndus ufus cotroborantium & cor- 
ligentium , liquor. balfamic. elfent. carminativ. Wed. pulverum e criftall. 
montan. lap. cancror. tartar. vitriolat. fal. ablinth. &c. cnemata quoque 
rarius venicbant. 

Quanquam poft aliquot hebdomadcs co ufquc convalnerat aeger , ut 
nihil dolorum fentiret , peregre proficifci poifet , & qtiidquid ageret cx 
voto , videbatur tamen ad confirmandas fibras , corrtgendos humores , 
pro novendam & confervandam eorundem circulationem debitam , herbis 
temperatis , balfamicis , amaris , in infufum redadis , quotidie , & leni 
evacuante , praemitfo digeftivo , fingulis menfibus , utendum e(fe. Pur- 
gans ante illud teupus fumendum prsefcribebatur , quo fluxus hxmor- 
rhoidalis , interdum vehemens admodum , redire folet et , qui fi penitus 
ceflaret, e veftigio venam in pede fecaudam , confulebatur. Simulac ob- 
ftrudta alvus efle intelligeretur, loco ordinarii infufi aliud e rad. rhabarb. 
polypod. fol. fenn. ufurpandum , & , il hoc eificax non eifet , enema e 
lacte , floribus chamsemel. addito oleo olivar. & facharo applicandum , 
monebatur. Cumque , ex confilio Ballonii lib. 2. confil. 24 volvulo li- 
berati , etiam convalefcentes , tanquam puerperae curandi fint , ideo 
porro admonitus eft nofter , ne in rebus , # quas nonnaturales vocant , 
erraret. Aerem frig dum , fi inimicus illi eife fentiretur, plane vitaret , &, 
quamvis ferre poifet , corpori tamen & pedibus maxime recte fovendis 
profpiceret : calidum quoque aerem fugeret , & , quantum poifet , aeri 
temperato & puro fefe committeret. Suafum eft infuper , circa viclum ut 
curaret, ne quid delinqueretur , generatim ne nimium neque cderet ne- 
que biberet , fed parum cumque mora : inter edendum parum biberet , 
fcd , horis circiter duabus poft paftum, paulo plus. Qusecunque flatus , 
obftructiones alvi & caWem contr>iherent , ut lac , hortenfia , cibos lar- 
gius conditos , falfos, ficcos & fimilia , fpiritum vini, generofum quem- 
cunque potum , cerevifiam modo decocltm , cujus feccs nondum confe- 
derunt, fummo ftudio eife vitanda , didtum eft. Practerea corporis mo- 
tionem mediocrem elfe debere , abftinendum a nimio , celeri nimis cqut- 
.atione & vcdione :. motui tempus non omne convenire , optimum efle 

matu- 



384 K U P F E R &c. 

matutinum , ante prandium non effe commovendum corpus , fed duabus 
horis poft : vefperi jufto tempore cubitum effe eundum , vitandumque , 
quidquid fomnum impedire poffet. Tempus , quo alvus aperta effe folet , 
curate obfervare, tum vehementer fe non movere , atque vitare quod- 
cunque , quo minus aperta fit alvus , obefle pofret. tt , quo tranfpi- 
ratio infenfibilis effet conftans , noclu neque nimis negligenter , neque 
follicite nimis obtectum efTe corpus debere. Tandem fugiendos eife , tan- 
quam peftem , vehementes affeclus , iram , triftitiam omnemque occa- 
fionem terroris ac fimilium animi commotionum , quippe maxime ini- 
quarum. 

Quod autem fieri folet , ut, fi domi non fumus , & in circulo amico- 
rum , regulas disetse migremus , atque vel quantitate vel qualitate cibo- 
rum & potuum peccemus j id quoque noftro evenit, qui , fufque deque 
habitis confiliis iftis , tormina , fed rariora & mitiora , fenfit , nec uhra 
quafdam horas durabilia. Semel tamen anno & dimidio poft curationem 
vehementes illum adorti funt cruciatus , integras fex hebdomades tena- 
ces , eo ufque tamen mites , ut neque vomendum neque (emper leclo 
decumbendum effet , quos antifpafmodica & paregorica una cum refolven- 
tibus, tonicis ahifque compefcebant. Abforbentia , non terrea craffiora, 
qwx copiofius prsefertim ingefta humores magis infpiffant & tenaces red- 
dunt , fed fubtiliora & parciore dofi data , nec non modica volatilia & 
laxantia noftro conveniebant. Salia enim admodum volatilia , quae , ut 
Junckerus lib. citat. afferit , mirifice hodie extolluntur , quorumque vir- 
tus refolvendi ad naufeam prsedicatur , nunquam fere funt ufurpanda , 
quandoquidem pauca grana affumta fatis declarant , illa non in humores , 
fed in vias vim fuam exferere , iifque ftimulum ad conftriclionem incute- 
re ; quae ftriclura , quando fanguis minus mobilis ac viae nimis repletae 
funt , varia producit mala. In purgantibus vitanda erant aloetica , quse , 
ut quetidiana teftatur experientia , nimium in hacmorrhoides agunt , & 
fanguinem provocant , quipp e aloes pars fubtilis fanguini commifcetur , 
& craffa ac pinguis , quse gummeo-refinofa dicitur , inteftinorum tunicis 
adhseret , & acrimonia fua ftimulat. Convulfiones autem uon prius plane 
definebant , quam in utroque pede vensefectio erat adhibita , quod fiert 
lubuit , quoniam hxmorrhoides aliquandiu fluxum intermiferant. Quem 
fimulac repetierant , continuato fluxus ordine , seger malo prorfus hbe- 
rabatur. 

D. S. G. 



LAURENTH 



X c. 
LAURENTII GRUBER 

D E 

FEBRE ACUTA EPIDEMICA 

EXANTHEMATICO-DYSENTERICA. 

Bafil. 19 Sept. J747. 



Difrut. MedkoTr*3. Tom. III. 



C c c 



C 387 ) 



P R O L E G O M E N A. 

HASfeum tot omnium morborttm ab Laterea DoJoralis eruditis candi- 
datis iu lucem edita repsrittntur defcripthnes , ut mihi imperito re- 
ceutem & attcutiom dignam materiem prodncere difficHiiutum videaturl 
Kihilominus tamen , pmt prifca coiifuctudo , ufufque aCademicus pojhilent, 

ut Jinguli gradttin Docloralem ambieutes , qnoddam ftudiornm fuorttm fpecimen 
iinprejfum edant i idcirco his coujiitutis neutiqttam ccutrariabor , fed potius 
Jummo Jiitdio ad artis medica bonores confeqnendos , anuitar , v.t & egd 
pro viribus ad egregiam hanc artem aliquid amferam. (Juem in fiuem uunc 
adjuvante Deo materiam mihi propofui tra.laulam , primo quidem iutttitu 
non multa pollicentem , quaqtte hijioria vtdgaris ejfe videtur'. Ex eveutu 
autem hujns mex dijfertationis obfervatoria fumniopere exploranti facillime 
liquebit , quauta Jit differentia inter dyfsnteriam fimflicem vel ordiuariam, 
£f? hanc hijloricam relationem , de febri uempe Acuta Epidemica Exan- 
thematicoDyfenterica , quam auno elapfo iucoLe Tigiiriine urbis £«? Ogri 
inxitd exigno fuo damno iu inferiore ejus parte £5? plateis meridiem verfta, 
ut & iit vicinis variis ibidem locis , toleraveruut. 

Mea igitur mens non eji de dyfenteria generatim , ejufque diverfts Jfie- 
ciebus agendi , nec quoque celeberrimos eruditijjimofque , ut par ejfet , ci- 
tandi au&ores ; quoniam hoc centies ab aliis fa&um , centiefque recocltivt 
eji , fed foliuitmodo & unice ad febris acuta Jpsciem fupra allatam m» cou- 
■vertam. 

De iliiits autcm principio , incremsnto , vigore , Jlatu omnibufque pha- 
nomenis prohxius in morbi narratioue agere cogito. Coufiteor qttidem ma- 
teria hujus difficttltatem meamque levitatem in hoc fcribeudi genere ; L. 
B. interim tnaxime orans roganfque , ut de tneo tenui opufcttlo primitiis 
inferviente beuevole judicare velit. A fupremo interim numine enixiijime 
efflagito , ut omnia mea iucepta proporro ex alto fortunet in S. S. nomi- 
jtis fui gloriam , proximi , luaxinie vero agrorum folatium & emolumeu- 
tum. 



§• I. 

AD obtinendam genuinam & perfpicuam morborum cognitionem , fecu- 
ramque eorum tradhtionem , otnnium maxime neeetiarium elfe exi- 
(timo , exactas objervatioues & morborum dejcriptiones componere, quo- 
niam nonnulli moibi cum aliis maguam habent fimilirudinem ; ubi vcro 
cuulx eorum rite examincntur , diifercntia , qux inter eoi interccdit , 

C c c 2 clare 



338 G R U B E R, 

c'are patebit * hinc etiam medendi methodus juxta leges inftituenda cfl j 
nam aiiier mulcorum hominum fanitas , & faepius vita ipfa periclitaren- 
tur. Manc in claiiem hic Epidemicus morbus mox delineandus ( qui 
parum cognofcentibus erat lapis ofFeulionis ) a plerilque tantummodo Dy- 
ientericns iimplex dictus , iummo jure cenleri merctur. Apparcbat enim 
cx multorum, qui modo d.clas obfervationes & diltinctiones negleclui 
habuerunt , agcndi modo , illos in incertas femitas delatos , adeo uc 
nil , ni!i cxpeiimeuta faliatid fecerint , & perveriam medcndi methodum 
noxiorum BvefituiMB caufam necefiario inierint i ea enim medicamenta , 
tjute alias Dyienterico optimc conveniebant morbo , noitro huic malo 
maximopere contraria , plurimis fanitatis damnum , fyenius etiam mortem 
ipiam arVerebanr. Hic permotus praefervtem relationem publicandam co- 
gitavi , fimulque aneram ea , qu.~ in hoc periculo tlngularia contitv- 
gebmt, nuHa cum oltentationc aut multorum feriptorum mbdo didta 
ciiacione , fed finplici fermone Si ftyio , rcbus poiius quam vetborum 
copite & elegantiac intentus , atque itudens, herbis enim , non verbis 
cuiauur morbi , verbis veto oifendi juxta Tuliium , aut morbi auc im- 
becillitatis argumcntum eit. 

§. I I. 

Hifloriam hujm marbi quod attinet , ea fefe fequenti rnodo li fteh.it. 
Initio Apriiis & per totum fequentem Majum anni praeteriti inter infantes 
& p irvulos vtque ac adultos Tiguririae Civitatis varhe erant febrium fpecies 
fntis frequentes , ut purpura rubra & aiba aut -potius miliares benignx, 
vomitibus , ac doloribus in abdomine hviotibus, variisque exanthtmatibus 
concomitatse, nulla tarnen morbi malignitatis indicia adhuc in recelfu ob- 
iervabmtur, neque Epidemicte neque rebelles erant, fenlimque lenioiibus 
eerrigentibus facillime remiferunr. Elapfo vero menfe Majo cum dimidio 
feqpen.is in tota Civitate piseptimis quidem in inferiore ejus parte & p'areis 
faivu percrebu t , iisdem in locis graflari Dyfenteriam , qua & mult< , 
nvaxime infaiv.es , hac in platea de^entes a tcnerrima artate quintum vel 
(cxtum usque ad annum ob teneram corporis illorum fabricam, fafttdium 
medicamentorum, ea appiicanJi fummtm difficultatem , nimiam materiae 
peccantis acrimoniam fymptomatumque gravium adttuxum tandem 36. 
placiue dicm obierunt fupremum. 

§. III. 

Menfis Julli initio Filioliw 6. annorum eodem morbo in ejus vicinia 
grafiante plane correptam fuiffe relatum eft , qtigc intcltinorum dolores , 
frigus , caloiem , ccphalalgiam , fitim , delirium leve , extremitatum tam 
fuperibfUtn quam inferiorum Laifitudincs , limulque Diairhseam levem 

qui- 



DE FEBRE ACUTA DYSENT. 389 

quibusdam ftriis fanguineis commixtam fentiebat , imo nliqualcm tencf- 
tnum , apparentibus vcro (tarim examhematibus , diarrlma fenlim fert- 
fimque cellit. Alfumtis dein mcdicamentis blandiflime Bezoardictn , ftml" 
fcbriiibus & antifpifticis cxanthemata cumuLite in Pcriphcria in(r..r M»lii 
repullularunt , & continnatione horum rcmcdiorum , Inttliinn: um dolores 
lancinantes, frigus , delirium lcve , inprimis Diarrhcea didis Striis fan- 
guineis mixta, ut & Tenefmus ipfo quali momeuto ceilubunt , segraque 
iterum brevi fanitati reftituta fuit. 

Prxterea credibile, (i cujuscunque generis hxantium tradlatio inftituta 
fuitfet , Symptomuta etiam graviora ratione materise peccantis» jam a cen- 
tro ud peripheriam intendentis infecuca elfent. 

$. I V. 

Altera perfona 42. annorum fexus qunque fequioris , de Di;irrhoea , Te- 
ncfmo , & tandem dyfenteria querebatur , cm icidem trigus, calor , 
fitis & -dolores Abdominis fupervenerunt. Quia vero aliquod dierum inter- 
vallum , mcdicamentis & leclo neglectis , interctlferat , Metaftafis materite 
acriv morbiticx fiebat , veraque Phlegmone in brachio formari coepit. Ufn 
autcm Bezoardicorum , Alexipharmacorum , temperantiumque paulautn 
Dyfenteria abiit iimul cum Phlegmone. 

§. V. 

Quibus 2. cafibus adhuc adjungi meretur tertius , ancillx nempe cu« 
juflam in infcriori Civitaris parte apud honeftam Matronam degentis , 
qux , cum omnibus fupra aHcgatis Symptomatibus correpta , femper 
rei fmv.liari prxdfet , (icque fe iufam eousque oblivifceretur , ut plane 
lectum cuftodire co^eretur, tandem illa mafmata m.digna a centro ad 
Penpheriam , bruchium, denique mjnum extremam & quidcm digitum 
annularem OJcnpantia fe extendebant , ubi a prxcedente Miafma r um fta- 
gnatione , inflammatio & tanJem fuppuratio fubfequuta eil ; illa auttm 
telicitcr p.ra&a de die in diem mdius fe hubuit, & paucis diebus re- 
convuiuit. 

§. V I. 

Licet h,v. tres prima fitetint icgrotx , quas febre acuta epidemica ex.tn- 
thematico-dyfcnterica anno elapfo in hac civirate correptas fuiife novi , 
attamen permultos diverfx actatis homincs hic morbus afflixit. In eovero 
itatim linguhtria qnxdatn tam quoad fymptomata moibi , quam curarn 
& medicamcntorum etfeclum obfcrvanda erant , quae dein in hoc fa- 
tili morbo muximae utilitati xgris fuerunt. Hinc enim intelligi poterat, 
bunc mcrbum non folutn a dyienteria vulgari fanguinea, albu , rnucofa, 

C c c 3 bi- 



e 



190 G R U B E R , 

biliofa &c. notabilem indolis fux diverfitatcm exhibere , fed & e]us cti- 
ram folito difficiliorem elle , idcoque pcrnecellarium fuit , macure cau- 
lam procatar&icam propius examinare , eique alio modo aliifque remediis 
auxiliaribus , cum lhidio excogitandis obviam ire , idque eo ma«is , quo- 
niam malum indies magis magifque incrementum capiebat , virefque fuas 
iatius explic-ibat , quod iiv.ie maniieftum eft , quod intra 200 paffiis , 
niorbo de platc.i in plateam fcrpente , 36. infantes morbo hoc correpti 
perierint , inprimis in fine Julii & ineunte Augufto. Non folum vero in 
inferioribus civitatis locis hrerebat, fed primo plateas inferioribus his locis 
vicinas , dein remotiores quoque infeftare ccepit , imo etiam ipfos ruris 
incolsts corripuit , ita ut non in civitatc tantum , verum etiam ruri p!u- 
res jam graviter decumberent , & per integrum Auguftum menfem vigor 
morbi fummus erat , multique vi morbi ubrepti , aiiimam efHabant. 

$. V I I. 

Conjcctare facile eft , quam calamitofa illa fuerit tragcedia , diim fe- 
retra funeribus excipiendis pcr eam civitatis partem ante plures fores col- 
locara, & non folum defuncti undique fed & potius ttia , quatuorve ca- 
davera ex iifdem vel 2. xdibus deportata vidcbantur. Incipiente autem 
menfe Septembri malum feniim feniimque in urbe remifit , hmc & indies 
ic^rotantium numerus fefe diminuebat , raraque funera confpiciebantur , 
ulque dum tandem circa fincm cjufdem menlis aufpice Numine Divino 
per totam civitatem plane celfab.it. Sed poftea viciniam & piurimos viccs 
circumjacentes infcftavit , & ibi in menfem ufque Octobr. continuavit , 
quod infuper notatu digniirimum , illi , qui male fanati evaferunt , denuo 
morbis exanthsmaticis & acutis corripitoitur , plurimi etiam e medio tol- 
luutur ; ratio hujus clare patet, quia nempe neque miafmata mcthodice 
per medicamenta appropriata eliminata fuere , vel illorum malignitas cau- 
iafuit, ut nulla poliibilitas reconvaieicendi fupercifet. Prscterea adhuc 
-auentu dignum , non omnes toto illo morbi temnore alvi fluxum perpef- 
ios , dyienteria vera laboruife , fed diarrhie& leviores vel dyfenteroides po- 
tius appellandx eifent ratione dyfenterivc vulgaris , morbus contra aGuto 
dylentericus femper hic eodem tenore & perpetua febre , variif.]ue exan- 
themutibus triftcs produxit progreifus. 

§. VII I. 

Ut vero redeamus ad morbi noftri cafum nempe acuto dyfentericum , 
ejus indolcs lcqucnti modo fele ferebat : non omnes icquali modo infefta- 
vit , fcd quotquot hic morbus corrinuit , tot fere divetla aegrorum ligna 
appaiucrunt, dupiici mudo conlideranda ; maxime attcndendum i°. erac 
dive;i4:^ci & tempcrarncmii Lborautium , ii ncmpc vei malignius vel 

mi- 



D E F E B R E A C U T A D Y S E N T. 39r 

mitiiis affligercntur , cui cholerici & fanguinci magis . mclancholici & 
phlegmatici vero minus obnoxii fuere : malignius a malo correpti pcr ali- 
quot dicrum fpatium tcbrem acutam , flatus , borborygmos frequentes , 
dolorcs abdominis leviores , alvi fegnitiem a vi elaftica fermentcfceutis , 
putrefadre , vcntriculo & inteftinis infitae , iilorumque tunicas nerveas 
vellicantis acris materise ortam fentiebant , quibus itatim adhuc a primo 
H/orbi inlultu fupervenerunt frigus , calor , cephalalgia , anxietates ni- 
mise , tormina , fattidium ciborum , naufea , fortior alvi dejectio fangui- 
ne tinda , tenefmus ingcns , irritus vomcndi conatus , vomitus vehe- 
mentes ipfi , fitis intenfa, in nonnullis lientericorum more , ciborum , 
potus , medicamentorum affumtorum , omniumque ingeftorum immutata 
cxcretio erat , & quam primum guttam liquidi ingelierant segroti , eis 
alvi fluxum , vomitufque cum moleftia mox crcabat. A miafmate illic 
depofito , & abfente metaitafi ejus ad peripheriam adeo fa&a eft intefti- 
norum laxatio & relaxatio , ut canalium mortuorum initar nihil retine- 
:'it. Dein fubitae virium proftrationes , pulius intermittens & debilis , 
anxietates maximae , hinc inde fingultus , lipothymise , frigus extremo- 
rum , lingua ficca , vel muco fubducta adparebant, ut & exulceratio- 
ncs , imo angina ipfa ; porro Agrypniae , & Pervigilium , ob nimiutn 
fanguinis orgafmum , in nonnullis ftranguria , urinae fupprctfio ; in in- 
fantibus ani procidentia a Tenefmo vix tolerabili fequebatur ,• apud ple- 
rofque varia exmuhematum fpecies , imo Petechise ipfae in variolis labo- 
rantibus tunc temporis aliquando obfervatse funt. In duobus 30 & plu- 
res annos habentibus puftulae fubrubras vel aphthae in dimidia tantum 
linguse parte repullularunt ; denique & in plurimis fubfultus tendinum 
aut convulfiones totius corporis , mentis abalienationes , deliria , animi 
deliquia in moribundis tantum notatae funt. Horum oculi profundi ac 
torvi intuebantur , vultus diftradio , nec eodem loco manere , fed pe- 
regre abire volebant. Fa:tor excrementitius ut plurimum aderat putri- 
dus , cadaverofus , intolerabilis , adeo ut ad id accurate attentus animo 
vix comprehendere & credere poflit , qnanti corporis humores in hoc 
morbo per inteftinorum canales foras eje&i fint ; totum fere corpus li- 
quefadum & per ea expurgatum videbatur , tantaque macies aegros in- 
vadebat , ut magis fceleti quam hominis imaginem reprsefentarent. 

§. I X. 

In illis itaque qui mitiori gradu decumbebant, alvus fere femper erat 
lubrica & excrementa primo flavo aut quodammodo biliofo colorc plus 
minus tinda , dein cruenta magis , fenfimque velut ulcerofa evadebant , 
ac indies cum impetu excernebantur , in aliis meri muci albi ftriis fan- 
guineis tindti emiilio notata eit ; faitidium ciborum & naufea minori gra- 
du , in nonnullis appetitus fatis bene adhuc conitabat i torminum & 

cru- 



392 G R U B E R , 

cruciatuum intcftinorum minor fenfibilitas , fed hos praecordiorum anxie- 
tates multum vexabant. Somnus & vircs ipfos non ita relinquebant j 
pulfus motum febrilem leviorem indicabat , certam tamen febris perio- 
dum non fervabat , & fi fudor levis iu his fecutus eft , alvi defluvinm 
cum reliquis fymptomatibus ipfo momento decreicebat , faecibus ad na- 
turalem conditionem redeuntibus , aegri pauoorum dierum fpatio ob jatn 
allatam rationem , quia ncmpe materia illa acris per fudorem eliminata 
eft , reconvalefcebant. 

§. X. 

Hoc fere univerfale erat prognoflicon , quo magis inopinato morbus ali- 
quem invadebat , & quo gravionbus fymptomatibus jam recenfitis , vo- 
mitu ncmpe , praecordiorum anxietatibus , lipothymiis , fubitis virium 
proftrationibus febri continua , frigore extremorum , fingultu &c. comi- 
tatus erat , eo gravius etiam aegros infeftabat morbus , ac eo citius intra 
14 dies ad finem ut plurimum lethalem properabat. 

Cachectici & plethorici prseprimis & cholerico-finguinei magis periclita- 
bantur. Subfequcnte autem tranfpiratione infcniibili aut fudore felici cum 
fucceflii & quidem omnes iterum convaiuerunt. His vero abfentibus ma- 
lum erat omen , malignus & lethalis fuit vomitus , praecipue fi fanguis per 
fuperiora &inferiora, materiaque fcetida , purulenta vel alia cxcrementis 
fimilia ejiciebantur , quia non folum exulceratorum , fed & jam putrefa- 
ctorum inteftinorum certum erat indicium. Singultus in ftatu morbi fu- 
perveniens plerumque fuit lethale fignum j ubi vero in motbi principio ad- 
paruit , nullius mali erat ominis , nam a vermibus in ventriculo degenti- 
bus , illius tunicarum vellicationem efficientibus ortum fuum traxiffe ob- 
fervatum eft. flis enim extra corpus emiifis five per fuperiora five per in- 
feriora pleraque c;etera fymptomara remiferunt. Dolorum remiiiio manente 
fluxu fcctido involuntario copiofilfimo , defiderio aqiuc frigidse cum pulfu 
debili intermittente comitato , anxietates nimiac, certiffima gangnense pra> 
fentis indicia erant. 

§. X I. 

Fatalis erat gravidis hic morbus , verendum enim erat , ne prae nimia 
alvi dejectione abottirent ; ubicunque vero exanthemata ad feptimum u£ 
que diem prodierunt , fere omnes fanitati reftituta: funt , inprimis acce- 
dentibus tumoribus inflammatoriis brachiorum , eryfipelatibus cxtremo- 
rum inferiorum jam exulceratis , ftatim morbus acuto dyfentericus cefla- 
bat. Plurinii infantes ac impuberes teneiam partium ftruduram habentes , 
medicamenta falutaria omnino fugientcs & cum faftidio ingerentes, iic & 
valctudinarii ab aliis antea morbis nimis debilitati maximo lcthi pcriculo 
expofiti erant. Convuliiones femper ut & angina mortis prodromi erant; 

aphthx 



DE FEBRE ACUtA DYSENT. 393 

aphthsc vero aliquando tantum lethalis exitus omen fuerunt. Subfcqucnte 
dein puftularum exulceratione & harum rccla fuppuratione acgro ialuti crat. 
Srranguria & uriuac fupprelfio in morbi cxitu deterioris iutrunt omiuis. 
Tenefmus plus oncrif. quam periculi aflercbat. Si morbus deniquc illc in 
Bna domo graflari cocpit , quidam illius incolse diverfimode tamum intia 
duorum aut plurium dicrum intervallum pro diverfitate difpofiiionis & 
tcmpcramenti codcm morbo dccubucrunt , eo tamen difcrimine , fi qui- 
dam ex scdibus latus e(t , cxteri quoque violcntius mfkicbanrur , imo fie- 
(pailime plurcs perierunt; quare exhalationcs in ipfis fortiorcs virulentiorel- 
que fucre , hinc quoque co magis in alios tranfmigrare potucrunt. 

§. XII. 

Caufam proximam iftius morbi quod attinet , ea pro fubtili virulevta & 
valde acri materia habetur , corporis humores ita movens , & diifolvens 
-prceprimis ventrkuli ik inteftinorum tunicas irritans , putrefacicns , vomi- 
tus , tormina in inteftinis procreans , motum periftalticum augens , adeo 
ut inde haud leves motus convulfivos fubfequi neccfle fit j ha?c (i in fan- 
guinem tranfiit , & per tranfpirattonem vel fudorem fe eliminare non poteft, 
ad vafaque ventriculi & partium vicinarum retropellitur , tum cmnia fupra 
defcripta fymptomata neceflario contingere dcbent. 

§. X I I I. 

Inter caufas remotiores vel procatarBkcu cenferi m,erit;0 merentur aer feu 
calor fervens , indies conftanter durans, noBefqueveYofrigidior.es-> ventif- 
que Borealibus foetse , qua ratione conveniens tranfpiratio infcnfibilis & 
miafmatum exhalatio prohibita materiae morbifkac hinc inde fuas agendi 
tragoedias occafionem dedit. Infuper etiam frcqucntcm ftagnantis & fcmi 
putridse aquae potum & deglutitionem variorum infec^orum , quac tunc&fta- 
tis tempore in nimia quantitate obfervata fuere multum contribuifle irrcfu- 
tabile eft. Rufticos etiam a folis seftu fere intolerabili & inopia recentis aquse 
fontanse ex foffis & lacunis vel paludibus bibere coactos paiiris poft diebus 
in hunc morbum incidifle , imo de vita periclitatos efle quscdam exempla 
probant. Nonnulli hujus morbi ortum adfcripferunt fru&ibus boraeis. Scd 
tunc temporis a prirho nempe morbi infultu ne minimum adhuc maturitatis 
gradum attingebant. Plerumque etiam infantcs, qui nullis adhuc dum vefci 
poterant , vel alios ab illis fibiprobe caventes , infcftabat moibu.s. Incerim 
nullus negabo, quin his abutentibus non contingere poflit dyfenteria vul- 
garis , & quidem contagiofa , fed Ci fimplex tantum fit , brevi quoque in- 
primis deficiente calore fuam abfolvit periodum , ifte vero morbus contra 
«adem fsevitia & incremento continuavit. 

. pifput. McMcQ-rratit. Tom. III, D d d 5. XIV, 



39* G R U B E K » 

§. XIV. 

Quoad medendi indicationes , ese commode in tres clafTes vet fpecies dividt 
poflunt ; quarum frima indicatio ita inftituenda % ut ad materiam acrem , 
caufticam , noxiam temperandam , leniendam , demulcendam, praeprimis 
per fudorem aut alvi feceifum eliminandam medicus prudens ut plorimum 
intentus fit. Secunda motus fpafticos vel convulfivos feroces ac truculenta 
inteftinorum tormina cruciatufque cum febre mitiganda , fedanda ; &ter- 
tia nimiam partium praecipue inteftinorum labefa&orum debilitatem corro^ 
borandam. 

§. X V, 

Primae indicationi ad materiam nempe acrem caufticam temperandam ? 
demulcendam , tranfpirationem vel fudorem promovendum , aegro a primo- 
morbi infultu auxilium petenti , & nulla adhuc tormina dolorifica fentienti, 1 
abfentibus fimul alvi dejectionibus inferviunt fequentia ut pulvis diaphore r 
ticus temperans. 

Jjc. Antimonii Diaphorei. 

Conch. ppt. aa. drachm. 1. 

Nitri depurat. Scrup. I. 

Bezoard. Mineral. Scrup. dimid. 
Mifce , dividantur in 6. part. seq. fingulis 6*. horis in jufculo vel potp 
thee fumendus , vel /3 in forma mixt. fequentfs : 

Ig. Aqua fl. Samb. 

Scord. papav. Rh. ana. urtc. 2* 
Rezoard. Mineral. 
Ocul. cancr. ppt. ana. drachm. I. 
Nitri Antinwniat. fcrup. 2. 
Syrup. papav. Rl). vel 
Riib. Id. unc. I. 

Singulis 2 horis 3 cochlear. 
y Sequens quoque decodum magnum praeftat ufum : 

#. Rad. Cichor. 

Tarax. 

Pimpinell. alb. ana. drachnt. 2. 
Herb. Agrimon. 

Scord. 

Card. Bened. 

Arnic. ana. Mp. 8. 
Flor. Sambuc. pugill. 2. 
Nitri depurat. unc. Ji» 

ClfcJUd* 



DE FEBRE ACUTA DYSENT. 395 

Coquatur in 2 menfuris aqusc fontanse ad remanentiam I. & dimid. mcnf. 
tum octav. menf. pars , niane & vefpcri fumatur. 
J Dccocli loco clc&uarium non minus conducit : 

fy. Roob. Sambuc. Junip. ana. unc. fi. 
£le&. Diafcord. drachm. 2. 
Theriac. Venet. drachm. I. 

Manc & vefperi cultri cufpidem implctum fumat. Si igitur hacc medicamen,- 
ta fudorem copiolum imo exanthemata cliciunt, tum antifcbrilia ad diem 
7 vel 9. aJhibenda funt. Ubi vero segri quarto demum die confilium pe- 
tunt, fortes torminum fenfationes , alvi dejediones copiofae , & motus fe- 
fcriles leves funt , tum Pulv. Rhab. falutaris habetur , ex 

Rhabarb. v. gr. ?o. 
Nitr. depurat. gr. If. M, 

Mane vel tempore neccflitatis ingeratur , infantibus fyrup. de cichor. c. 
Khco pro diverfitate aetatis felici cum fucceffu tanquam laxans propinari po- 
teft. Ad potum ordinarium confert Pthifana ex demulcentibus & blandc 
fudoriferis. 

§. XVI. 

Secundae indicationi quoad motus convulfivos feroces ac trueulenta inte- 
ftinorum tormina cum febre delinienda & fedanda , materiemque acrem pcr 
cutim eliminandam intus fatisfaciunt liq. anodyn. mineral. HofFman. five 
folus five cum tertia parte fpirit. Bezoard. Buffi mixtus aliquoties de die a 
gutt. 20 ad 25. cum idoneo vehiculo propinatus , vel mixturre fupra def- 
criptae ana. fcrup. 2. five drachm. I. additus. Diverfa gelatinofa & mucila- 
ginofa ol. amygdalar. dulcium , recens , Theriac. Andromach. a drachm, 
ji. ad drachm. I. additione malT. pillular. de CynoglolT. vel Theriac. Cceleft. 
gr. 1. vefyeri dari poffunt. Extus profunt injecliones clyfmatum ex herb. 
emollientibus in fero lactis coclis , Ol. mixtoium , faepius repetitorum ad 
fedandos vel mitigandos dolores , abforbendam ac eliminandam materiem 
2crem, inteftina demulcenda , quibus & conferunt la&icinia ol. commixta, 
ut & calor temperatus , externa ol. Anodyni appiicatio, 

% L V*I L 

Tertiam denique atque ultimam conficiunt indicationem mcdicamenta 
fequcntia analeptica & tonica ad partes debilitatas & labefactatas corroboran- 
*las , ut mixt. analept. confort. 

D d d 2 £. Af, 



39' 8 R U B E R , 

£. Aq. Melijf. Scord. 

Millefol. ana. unc. 2. 
Cinamom. Cydoniat. unc. I. 
ConfeEl. de Hyacinth. drachm. I. 
Symp. Cydonior. unc. fi. 
Pulv. Cort. Cafcarill. fcrup. i. 
Corall. r. ppt. 
Matr. plarum. ppt. ana. drachm. I. 

Singulis 2 horis 2 cochl. fumend. 

Huic adjungi poteft tinct. confortativ. ex eiT. cort. aurant. amar. ana. 
unc. fi. M. mane & vefperi 40 gutt. 

In quibufdam felici cum fuccdfu feq. deco&um adhibetur nempe rad. 
Gentianae unc. fi. Galangae dtachm. 2. Zedoar. ari. ana. drachm. 1. bum- 
mitat. cent. minor. Card. Bened. ana. p. 2. Herb. fanicul. & pyrol. ana. 
Manip./.?. Cort. citr. & aurant. ana. drachm. 2. Incif atfund. 1. & dimid, 
menf. aq. calid. coq. ad remanentiam menfurae unius cum quadrante, quo- 
tidie bis vitr. impletum affumatur. 

§. XVIII. 

In faucinm inJJammatiouibns gargarifmata aceto (qua refolvens & putredini 
fummopere refijtens) mixta , & lin&. refriger. nunquam funt oblivifcenda. 
Adverfus fingultum fumi poteft ol. olivar. vel ol. amygdal. dulc. aq. rofar. 
la&e & parum facchari commixtum ana. cochl. 1. Externe conducuntfac- 
culi ventriculo imponendi ex herb. menth. crifp. matncar. chamomill. 
ana. M. I. flor. rofar. manip. Jl fem. aneth. unc. Ji. incif & contuf. in-. 
fuantur duobus faccul. & uti modo mentio fadta , vicilHm irnponantur. 

%. X IX. 

In ani procidentia & forti tenefmo facculus componatur ex fpec fc- 
quentibus : 

9c. Verbafc. 

Camomill. aua. M. I. 
Sem. lini drachm. I. 

Coqmntur in lacle aut fub forma faccul. aut etiam liuteola imbuta ano 
applicentur. Eadem magnum quoque praeftant ufum in jlranguria vel 
dyfuria , fed regione Hypogaftrica imponantur. 

Repofita ani procidentia varirc halitus fpccies ex adftringentibus vel con- 
trahentibus conftantes , vel etiam tegulse rubrx calefactx aceto hume- 
dandx corpori falutifene funt. 

§. XX. 



DE FEBRE ACUTA DYSENT. i& 

§. X X. 

Cautelas quod attinet venae fedio fcmper omittenda praeterquam fub- 
jedis valde plethoricis & quidem ftatim in morbi priici 10 & circumftari- 
tiis fingularibus. Icidcm .ujufcunque generis emetica plane rejicienda fiuit, 
quia plerique his utentibus hocin morb>> fimltrum vidcrunt effedum. Kha- 
barbarina vero caute & cum quodam difcrimme dari polfunt ; adftiingen- 
tia fugienda funt , ut & omnia auodyna propter vim nimiam infpiifmtcm 
anxietates inflammitionemque augcntcm , & miafmatum excretionem pec- 
necelfariam cohibentem. 

§. XXI. 

Excurfus in loca fr':;idiora ut & potus nimium frigidi inprimis evitandi 
funt. Regimen Dijet.t per totum morbi curfum probe obfervandum elt. 
Primo rationeaeris conclave fit temperatum , & baccis juniperinis faepius 
fuffitum , reiterata induliorum , linteorum calefidorum ^ exficcatorutn 
mutatio, matularum f. v. accutata expurgatio, earumque fedula elotio. 

§. XXII. 

Alimenta vel efculenta eligenda funt digeftu facilliAia, tenuiffima , muci- 
laginofa , farinacea blanda ex hordeo , oryza in lacte coda. Jufcula ex: 
ovilla & vitulina carne, ut & gallinis, ovis & farina, pedibus vitulinis , 
condylis, apud divites aliarum taraen carnium jufcula inpnmis gallinarum 
&c. ut & Cornu C. gelatinse. Porro panis albus, bis codus , & ova re- 
centia , iorbilia , lude parata utilia funt , utpote quae egregium nutriendi 
& fimul demulcendi praeftant ufum. Fugienda contra funr concodu diffi- 
cillima , omnes crudi chylum ineptum reddentes cibi , ut pifces, fuilla &c. 
Sic & varia fruduum horseorum genera, ex gr. Pruna , Pruna Damafcena 
&c. loco potionis ordinana? vel Ptifanae confert hordeum melle admixtum 
&c vel emulfiones araygdalarum dilutse, potus thee cum lude vel aqua 
decoda cum tabula panis tofti. Siti vero ingenti fuccus citri aquac infuuda- 
tur. Potus omnis non raptim fed lente imbibatur. Vina cujuicunque gene- 
ris fic & omnia fpirituofa maxime evitentur , nimirum fpirit. vin. cerafo-- 
rum mororum rubi , quia morbus ob harum vehementiam magis exacerba- 
tur. In fine vero morbi , ubi adeft febris minor , parum vini generofi quoad 
confortativum admitti potelt. 



D d d 3 §• XXIII. 



m 



.V 



G R U B E R &c. 
§. XXIII. 



Poftrerao infigniter conducunt quleta corporis & animi contincntia , ob- 
jeclorum abfentia , omnefque motus tum animi tum corporis , praecipu* 
ira , mceror , metus , terrores &c. frigus fugienda funt. 

F I N I S. 




[ABRAHAMI 



X c u 
ABRAHAMI VATER 

E T 

J. GOTTLIEB VOGEL 

D E 

DYSENTERIA EPIDEMICA 

MAXIME CONTAGIOSA ET M A L I Q N Ji 

SUPERIORI ANNO PATRIAM DEVASIANTE, 

Vitc^crgac %$ Maij. 1747* 






• 



1 



t 



x 40 r y 

fggSSSSSSSSSSSSSSS SSi " " "*"— "—"•■■■ StSSSSSS ' ' ' l ~ — "■ !■ .-* 

P R 0E M I U M. 

QUanttts quamque egregius aeris , ubique nos ambientis , «jr/ ufou» £<? 
agendam Q$ conjervandam fit ufits , iW we tacente nan ignorant om- 
nes. Vix enim minuta atit momenta temporis qu&dam , hocce dejiitnti , ex- 
antlare vel fuperare valemus. Tejlantur boc cum ceteris experimenta , ctnn 
animaiibm brutis fub Antha , qttam vocant pYieumaticam , injiitvta. H<uce 
enim campan<e commijfa vitrex , aerem inclufum quidem , &gre tamtn , fe- 
riiut j embolo autem extra&o , adeo auram captare Jludent , ut ea>u quatn- 
doque in aitiori campan<z parte qnjirant , iterata tandem aeris fub campana 
contenti evacuatione , mifemmis cruciuta convuljionibus , prater modam tu- 
mida , pereunt. Quorum in caufas jam quidem non inquiro , cwu mihi in 
prafenti monuijfe fuficiat , aerem cwn vita pari paffu ambulare. Uti h<zc de 
aere intelligenda jioit puro & naturaliter cou/iitttto , quippe qui ad fanita- 
tem & vitam egregie conducit : ita mutationes ejuflem fenfibiles in omnibus 
viventibus , vegetabilibus £<? animalibtts , in Jpecie quoque hominibtts , indtt- 
cunt alterationes. Ajjxcit autem aer modo calidtts , modo frigidits , modo blt- 
midus , modo ficcus , varie , hnmores modo rareficiendo , modo condeufm- 
do , tranfpirationem nitnc augendo , nunc imminuendo , nunc plane fuppri- 
mendo. Afficit autem eo magis , qno magis mntationes fibi tnvicem oppo- 
ftts. aut contrarU , e&que fubitane<£ , fefe excipiunt. Hxc qui accuratitts per- 
pendit , fummam perfpiciet necejfttatem , Medicum , in hifce annotandis & 
obfervandis aeris mutationibus , ejfe debere folertijimttm. Qua in re quidtm 
antecejforem habent Hippocratem , Medicorum principem <eque ac pnrentem , 
qtti libfiim fitum , de amtis , aere £<? kscis confcripttrm , his veybis incinit. 
» Qtticunqite artem medicam integre adfequi vult , primum quidem tem- 
„ porum rationtm habere debet , quaiJum quodlibet eorum valeat ; ( Non 
y enim Jimile quicquam in illis exr/lit , verum differunt iuvicem propter va- 
„ rias , qu<z in ijs Jiunt , mutatioues : ) Deiude ventorum Jrigidoruniq r te 
„ £<? calidorum , maxime , qui ex omuibtts his homiuibits fitnt commwus , 
„ £<? mox , qui in unaquaque regione fuut indigenx £<? proprii. " Nojiro qui- 
dem tempore y quo omuibits do&rinis & fcientiis mulla accejjiones fa&* fttnt , 
fiudittm hoc , obfervandi mutationes aeris , a Medicis iterum rnagis magifque 
coli ctepit. Teftantur hoc imprimis Annales Phyftco- Medici Breslavienfes , in 
quibus variationes aeris ex ba ometris , hygrometris & thermometris , vec 
non tempeftates varia , £<? has excipientes vari<t morborum fpecies , accura- 
te confignantur. Merito enirn aer primaria, morborum epidemice grajfan- 
tium , dici poteft £<? debet cattfa. Qtianta autem aeris , pracipue vitioft , in 
alterandU corporibtts vis fit , in memet ipfo expertus fum , dum fuperiori an- 
no iter faciens , in via nebula ftstida adeo pertv.rbcJus £<? Ltnguldus re f •- 
tus fum , ut vix domurn reverti licuerit , ficuti mox plurib/ts fum edodtt- 
rus. Secuta eft paulo poft dyfenteria maxime maligna §•? contagiofa , in 
Dijput. MedicoFracJ. Tom. III. E c e patria 



402 V A T E R , 

patria J.tqsndam edeus Jlragem , quam httic pr<tprimis nebulct adfcribewhm 
ejfe , pattcis ftqitentibits indicabo paginii. 

Cum enim more majorum legibas Facu/tatis Medicx Jiatutum fit & fan- 
citu.m, ut Candidati Medicin<t, qui /auream Do&oralem ambiunt , fpecimcn 
a/iquod pra&icttm , ex dolhina 1'atho/ogix & Therapict defumptum , edere 
teneantur , themata reliqua , qu<t mihi praxis medica £5? chirurgica , in pa- 
tria viciniaque , vicenaria alias fuppeditavit , prttereo , unicum illud de dy- 
fenterix. maligna , anno praterito patriam devajiantis , caujis & curatione 
pertra&aturus. Faxit vero fummum Numen , ut touatus met in fui gloriam 
£5* laudem , proximique oble&amentum & emolumentum vergant. 

H I S T O R I A M O R B I. 

CUm primo anni pr£teriti Vere , tnenfe fcilicet Martio , tempejias tur- 
bida cum nebulis frequentibus urgeret , twn poterat non jieri , quitt 
catarrhi aliique varii generis morbi ajfigerent. Sttbfequebatur prxcipuc Men- 
fe Aprili & Maio qiutdam dyfenteria , at levior , neque adeo contagiofa 
& lethalis , quam illa , de qua in pr<tfenti agere animus eji , quahique vix 
aliquibits adhibitis , ctgroti fuperabant , medicamentis. At enim vero medio 
tnenfis Junii , cum tempore matutino Radebergam ire amarem , Jiatim in vi- 
cinia Lufatitt fuperioris , haud procul a domici/io nojiro , oritur adjolisexor- 
tum vapor craffus , devfus , fetidus- £«? varie co/oratus , fumi injlar cnnp-e- 
gati apparens , qui me per dimidiam pagi patrii partem , per quam iter Ja- 
ciendum erat , comitabatur. Cum ego ad templum accedcrem , in medio fci- 
licet conjiitutum , en nebulam ad dextram , rura fylvafque propinquat peten- 
tem , mihique valedicmtem. Petebam quidem I{adebergam , tanta tamen cum 
lajjitudine totius corporis , ut vix inde domum reverti licuerit. Domton )'$- 
•verjits , adhibito ad profligandum hojiem antidoto , per bis feptem hebdoma- 
das , Deo volente , incolumis manji. ]\e/iquorum qtictfors fuerit mifera , vi- 
deamits. A menfe enitn Julio ad O&obrem ufque dyfenteria graffabatur , 
notct maligtict , qu<t non procul ab habitaculo nojlro , in eadtm patrix par- 
te , qtttt inferior vocatur , primum ftviens , ab inje&is ab initio mali ita 
occultatur , ut ne propinqui qnidem eofdem prius ctgrotare perftntifcerent ,* 
quam eos atrocijjime jugu/atos fcirent , dumque campanarum Jirepitus , a 
inulto mane ad feram ufque vejperam exauditm , ingentem denunciaret Jira- 
gem. Exinde malum hoc a domo ad domum , per totum patritt tra&um in- 
feriorem , ad templum ufque ferpit , ubi fcilicet nebula per rura fylvas in- 
grejfa erat , reliqua pagi parte falva manente , Jins cttatis fexufqtte difcrimine , 
illos etiam , qui nullos in dictta errores commifsrant , juxta £5? puerptras 
recenfque natos adoritur. Qitofdam in principio lente , pojiea cett fulmine 
ta&os afficiebat impetuofe , cum infigui pr<ccordiorum anxietate , cardiaigia , 
•ventris injlatione totius , torminibus, nucharum <tque ac capitis dolore exqui- 
Jito , frigore , partium refrigeratione extremarum , cumque febri ardente , 

fiti 



D E D Y S E N T E R I A E P I D E M T A. 403 

ftti intolerabili , tujji , virium projhatione totali , appetitu deptrdito , ytau- 
fea y vornittt , fupprejjiom ttrhtS, urhta quandoone cruenta , ftugttltu ; ifef 
a.7 /w«>/ tenderte m.ilo , a<;// angina atquc pttjtulis nigrit fnb Imgna & 
f> icibtts , excr eme n to rutnque fatidorum nigrorum & viridium purulentorum- 
ve , nec non fbrill.trum 5-f pellkularum ab intefiina exefts abrqfarum , fvt- 
gv.iuis denique driehone. Attos atrcji cum tensfmo , ingenti alvi conjlipa- 
ticne , v.iriis fpafmvrum generibus , ipfs tandem convulftonibu' corripit y ' eof- 
ditnque infe&os , //w/'/« t'e/ aherius diei fpatio , Jiimma macie conficit. \n 
tanta rertnn at.trbit.ite quid conflii cupiant incoU , rt/zVir puftllanhui & can- 
jtiruati , />/rwr iguorant. Cvnfugiunt ad empiricos , quaHbw , pra ceteru 
btnis tcxtoribus , viciwa fupsrbit i alii puherem antidyfentericum Klepperbei- 
nianum , f/e ^o m_/n/ phtribm agam , /'» »/»>» vocant ,• a///' exporijlis ita 
dtciis , (^ rwf«* MaVf» /dffe C/<//<7o crocato , quod untts ex medicis Drefdenfi- 
btts maxime connuendat , abuftintur ,• /e<i omnibus abfque ejfetlu exoptato , 
00*/« cfflW detrimettto , adhtbitis. Qiiid igitur niirnm , 7? o£ eorum incon- 
vententtam perterint. Alii re/eclit omnibus medicis medicatuentifque , mifere 
cruciati , w///er<? perire cogebautur. Alii in auxilium tunc demum vocatis 
medtcis , cum omnia conclamata ejfent , mortis acerbitatem experiri teneban- 
tur. Sic faclnm , ut intra quodd.un temporis fpatium fatis breve , tertio ple- 
rumque vei qttarto pojl invafouem die , rmrbo non dechnum quartum tranf- 
grediente , vel centum funera numerarentur. Qtti me& Jefe tradtderuut ma- 
nui , plerumque in iutegrum rejiituti , optime £5? nunc valent , quamquam 
alios <$•? ifforum culpa , & morbus ad fummunt proveclus fujlulerit. Quibtts 
ufus ftm remediis fequentibus edocebo. 



§• I. 

DYfenteria, vi orlginls , difficultatem inteftinorum fignificat nihil- 
que aliud eft , quam diarrhcea , cum tenefmo , vel leviori , vel 
graviori, totiufque ventris torminibus ; ac fanguinis & puris excretione 
conjuncta. Definiunt propterea eandem per frequentem , fimulque cruen- 
tam, faniofam & mucofam alvi dejedlionem , torminibus ingentibus ven- 
tris, tenefmo , inquietudine aliifque gravilTimis fymptomatibus ftipatam, 
ab ejufmodi humoribus acribus , inteftina continuo ftimulantibus & 
erodentibus obortam. 

§. I I. 

Subje&um quidem hujus mali funt inteftina , tam tenuia quam craf- 
fa , non tamen exclufo ventriculo, capfula biliaria atque glandula pan- 
creatica, ex quibus materia morbifica in canalem alimentorum defertur. 
Hoc quidem commune habet cum aliis alvi fluxionibus , diarrhoca fcili- 

E e e a cet. 



404 V A T E R ,' 

eec , ftuxu h^patico , haemorrhoidali , a quibus tamen dyfenteria tormi- 
nibus gravionbus ventris, tenefmo & difhcultate egerendi, ditfcrt & di- 
gnofcitur. 

§. III. 

Eandem quoque malum hoc cum ceteris alvi fluxionibus agnofcit cau- 
fam proximam , irritationem nimirum canalis inteftinorum ab humori- 
bus , motu convuifivo eodem confluentibus , fed in dyfenteria acriori- 
bus , plus minus acidis vel fallis , tunicam prius inteftinorum villofam , 
& in ea latentia vafa abradentibus , tandem etiam nerveam & carneam 
erodent&us , undc fanguis , Cive purus , five purulenta mixtus materia, 
imo tandem carunculse & villi camofi fecedunt, 

§. I V. 

Hcec ficuti caufa proxima omnibus dyfenteriis efle folet : ita antece- 
dentes, a quibus talis humorum in corpore humano acrimonia oritur, 
in quavis fere dyfenteria aliae, atque a feinvicem diverfae , ab autoribus 
obfervantur. Caufas hafce Bergerus (a) colledlim enarrat fequentibus 
ufus verbis : „ Caufis id genus mali variis oritur , interioribus & exter- 
„ nis , ficcibus nimirum diu retentis , & cruditatibus fuccifque acribus , 
„ in inteftinis genitis , vel eo tranfmiilis , frigore pariter xftuve, & 
w aliis temporum tempeftatumve mutationibus magnis, cibis porro acrio- 
„ribus, frigidis, ac frugibus praefeitim crudis , immaturis, fugacibus 
„& rubigine uredineque , ut meminit Plinius Hift. Nat. Lib, l8- c. i, 
„& 28- corruptis, potu item egelido & faecibus non purgato , medi- 
„ camentis demum , venenis & contagio , & qusc funt aliae , ftimulo & 
„ fermento , modifve aliis nocentes caufae, quibus tonus inteftinorum 
„ perverti , atque acrimonia quxdam abradens intus inteftina & erodens, 
r> ve l g'g m ve ' recipi poteft. At dirFerunt in eo potiilimum hac omnss 
„ caufae , quod vel fua uniufcujufque culpa & apparatu morbofo fuc- 
„crefcant, aut errorem confequantur externum , vel a communi noii 
„folum vi&us , imprimifque frugum , fed etiam aeris , vitio procedant , 
„ nec raro eam inteftinorum corruptionem & putrcdinem inferant , ut 
„ inde oriens profluvium contactu alios immundo fcedet , & contagio 
„ mali , ab uno profc&o, manet latius ac plures inficiat. 

§. V. 

Cum tfyfenteriae , de qua in pncfenti fermo eft , quseque patriam adco 
devaftavit , rationem dare deberent medici , alii haec , alii alia incufa- 
runt. Sic rationalium qpjidam medicorum , aeque ac grex empiricorun> 

caufam 
(a) In Dillcrtatione de dyfenteria Anno 1709. Wittebcrgre infefta §. 4. 



DE DYSENTERIA EPIDEMIA. 40* 

caufam hujus mali primariam , in folis acftu , menfe Augufto exccden- 
te , reperire credebant. Atenim vcro , ut mihi videtur, Ihtucbant hxc- 
ce abfque fundamento. Aut enim femper poft audum folis calorem , 
tale malum fubfequi, aut regiones , qux eofdem folis radios expcriun- 
tur calidiores , puri pailu parique gradu pervaitare debet. Jam vero fje- 
pius seftates ficcas, caloreque fqualidas , experti fumus , ubi ne veftigia 
quidem , fubfecuturi ejufmodi mali , apparuerunt. Obfervavimus quo- 
que , regiones , non tantum fub eodem climate litas , fed vix quaedam 
a locis infeclis diitantes milliaria , immunes manfiiie. Sit Mifnia tcftis , 
quw coclo fruitur prx reliquis hifce ttactibus amceno & ficco , in qua , 
exceptis quibufdam locis , falva res erat. Et qua , quaefo , ratione qua- 
drabit hocce in infantes recens natos ratiocinium , qui ne umbram qui- 
dem radiorum folis perceperunt, fymptomata tamen atrociflima , in mor- 
bi hiftoria expofita paili funt? Cur tandem inferior patride pars, iifdem 
expofua folis aerifque injuriis , non eadem cum fuperiori experta cft 
mala i Sane, fi omnia hsecce accuratius rimemur x perfpiciemus quam 
diftindiilime, caufam hancce ab aliis addu&am , hic non parem fuilTe, 
talibus edendis effedibus. 

§. V I. 

Hxcce ab aliis funt rcjecta , in eorumque loca alia fubftituta. Pla- 
cuit fcilicet iifdem , omnem culpam in cometam , (b) quem vulgus 
imminentium malorum caufam & prodromum credit , ftellamque caden- 
tem (c) conjicere. Qjne autcm cum ita comparata fim , ut lubrico mi- 
oufque firmo innitantur fundamento, merito rejicimus, fabulifquc an- 
numeranda cenfemus. 

§. VII. 

Qyac de fructibus finxerunt alii , quod fcilicet ab aere maligno a- 
criori & nutriti, deinde ab hominibus crudi, vel male cocti & con- 
diti , comefti , chylum particulis fuis acrioribus & facile fermentalibus 
imprsegnent , indeque particulae hse heterogenesc , vel ftatim in inteftinis 
ipfis irritationem & fpafmos , vel mafTam ad fanguineam delatte , me- 

diante 

(b) Monendum hic , notam hanc & fequentes , literis diftincftas, a Prsefide illu- 
ftrationis gratia additas efTe. ( a ) conferatur tamen hanc in rem Siegesbcck , qui in 
rtlatiojie medica de dyfenteria maligna 1 7 19. Seehufe obfervata , quae lv.betur in 
Annalibus Breslavienfibus Anno 1719. Menf. Odobris clufle II. totus allaborat, ut: 
dyfenteriam , quam dtfciibit , a varia planetaium conftellatione & eorum energia 
hunc in aerem dcducat. 

(c) Anno I74S- menfe Oclobri talem ftellam cadcntcm , feu globulum ignitum , 
partem patriac fuperiorem totam , ubi anno 1746. h;ec dyfenteria , ikviit, multime- 
cum viderunt. 

E e e 3 



406 V A T E R , 

diantc c'rcu1o ad colatoria iterum propulfje, dyfenterias caufari & pro- 
ducere queant , neque negamus, concedimufque vim aeris , quo perpe- 
tuo vefcimur, fpiritus corporis humani & humores, cachecticorum im- 
primis & puerorum , turbandi ac excirandi , magnam eife juxta Hipp. 
L. 3. Aph. I. radicalem tamen hujus mali contagioli, & elTentialem cau- 
futn , fructus non conftituiffe, ex fequentibus patere mihi perfuadeo. 
Erant fcilicet arbores frudtibus fteriles , nec terra fungos pariebat, nec 
vitis erat ferax uvis ,• imo invaferat jam menfe Aprili & Majo aliqua dy- 
fenteria , maxime tamen mitis , quae tantum puerum unum vel a'ceruin 
& fentm vexabat , quo tempore vix ftamina didti fructus coeperant i 
& inferiar patriae pars cum pomis (uis tunc temporis fofpes falnb.it, 
quo fuoerior hancce malignam deplorabat dyfenreriam. (d) Et quid fru- 
<ftus hi ad infantes , eidem atrocilfimo malo obnoxios , quorum quo- 
que matres ab eorum efu abhorruerunt 'i Quid quodfi hominis exempium 
prcpofuerim , hoc diro affecti motbo, cui non tuncum non exitio fuerunt 
fructus illi , fed & levamini '( IHe enim hoc infectus malo , cum morbi in- 
jurias , intolerabilemque , quam perpetiebatur , litim non amplius ferre va- 
leret , ttatim ab arbore qusedam legit pruna, ex eifque ingettis tale percepit 
levamen , ut non arftus tantum ventris infimi extingueretur , fed totus 
etiam morbus , abfque fubfequente recidiva fymptomatumque exacerba- 
tione , tolleretur. (e). Non quidem hsecce fcribo , utcontendam, no- 
vum dyfenterise medicamen in prunis efle inveniendum , quippe qux 
faepiilime vim mali augent , fed ut eadem quoque tradam , quse info- 
lita , quaeque inaudita fere obfervaveriro. (f) 

§. VIII. 

Manet itaque ex mea quidem fententia , cum reliquas refutaverim j 
contagium illud , per nebulam terrse , & fuperiori quidem patrise parti 
communicatum , caufa hujus mali principalis & primaria , quamquam 
nos ignorare , fatendum fit , cuius conftitutionis & figurae illud miafma 
venenatum & contagiofum fuerit. Hoc ficut ipfe expertus fum ; ita fa- 
cillime mihi fides haberi poterit. Dum enim vix per dimidiam patriae 

obam- 

(d) Talem frugum dyfenteriae tempore defeftum annotavit quoque Bergerus 1. c. 
§. 5. nec non alii. 

(e) Ancilla quoaue , quae tunc temporis a manibus mihi erat , mala immatura, 
fdiquas, ctcumeres , pruna aliaque finc metu aut fubfequente dyfenteria , avidif- 
fime devorabat. 

(/) Infueta talia remedia anti-dyfenterica tradit Siegesbeclt 1. c Secl. II. p. 441. 
ubi dicit : Allegare poffum patientes , in diverfis locis degentes , quibus cucume- 
res vel recentes , cum accto , fale , pipere & oleo olivarum more folito confecti , 
vel etiam acida muria conditi , largius commefti , remedium fuerint antidyfente- 
ricum , & haec veriifima effe , aflcverare poffum. 



DE DYSENTERIA EPIDEMIA. 407 

obambulo partem, oritur ncbula , itcrumque recedit. Effe&us autem in 
me inde redundans , tantus umque fubitaneus , ut vix locum , quem 
petcbam, ex ingenti , quac membra premebat , laifuudine attingere va- 
lerem, ficuti ftatim ab initio in rccenfione hiftoriae tradidi. Manet, in- 
quam , miafma illud per nebulam communicatum , vera atque unica 
caufa hujus mali , peftis ad modum ferpentis , quidquid in contrariam 
aileruerint partem ; idque ex eo potilfimum cum ceteris fundamento , 
quod ea tantum pars patrias huic malo fuccubuerit , quam nebula op- 
preiferat. (g) 

§. I X. 

AiTerui quidem paragrapho antecedenti, veram hujus mali epidemioe 
gralfantis & maligni caufam conftituiife nebu'am illam foetidam, cralfam 
atque denfam : Plura tamen alia & varia, ad tale monftrum alendum 
& producendutn contulilfe &. conferre potuiffe , ipfe annuo. Sic tem- 
peramentum cholericum five biliolum, cum laxitate & teneritate poro- 
rum cutifque, nec non ventriculum cum inteftinis, fermentabili & cor- 
ruptibili humorum colluvie fcatentem , ad contagium hocce recipien- 
dum , prx ceteris apturn fuiife obfervavi. Inde eveniffe credo , pueros 
magis cum fenibus , hujus mali atrocitatem experiri coados fuiife ; quan- 
quam vix ulli morbus hfcce , domum invadens , pepercerit. Contribue- 
rint quoque multum tempeftates turbulentae , autumnufque rrebulofus & 
pluviofus. Auftri imprimis eodem anno femper faevientis, & acftus, to- 
ta fere acftate intolerabilis , in humoribus exagitandis & turbandis in 
hominibus , alias ftridam disetam obfervantibus , magnam vim f uiife , 

cura 
(g) Degnerus quidem in tra&atu de dyfenteria contagiofa , quac 1736. Neoma- 
gi & vicinis ei pagis epidemice graiTata fuit , in Append. ad Volum. <; Actor. Phy- 
iic. Mcd. reperiundo , & quidem Cap. 2. §. 23. p. jg- itafcribit: „ Verum uti non 
„ negamus , ab aere co r rupto & putref.en'e , ubi revera tjlis exiftit, multos & 
„ guves morbos oriri pi.fle , tamen venenum illud concagioliiin , quod v.iriis anni 
„ tempeftatibus , aut quod tempore morboium epidemico - concagiofoi um , aeri in- 
„ fmuatum , & quod in eo vagari & vohtare putatur , roera fane , uti doclus qui- 
,, dam loquitur Medicus , videtur eile chimxra & feftinata nimium conje&ura illo- 
„ rum , qui efficaciam communium qualitatum aeris , e. g. limplicis caloris , ficci- 
„ tatis , humiditatis , frigoris &c. diuturnioris aut inteniioris , extraordinyrii , in- 
„ fueti in noftra corpoia, & imprimis notabilem inde humoribif? noftris inductam 
„ mutationem & vitiofam alterationem , non fatis attente conliderant, neque per- 
„ pendunt , quam facile & quam vario modo , ex varia & fimplici aeris illa qua- 
„ litate , humores noftri blandi alterari 6c in putredinem converti poflint. " Sie- 
gesbeck tamen I. c. Secl. 2. p. 44?. nebularum in ilta dyfenteria obfervatarum , na- 
fuiam venenatam his verbis defciibit. Accedit , quod & ipfa atmofpha;ra a matu- 
tinis , & vix non cauftici odoris nebulis, eodem tempore aliquoties fubortis , in- 
quinaretur , ut etiam animalia paflim in pafcuis mortua conciderent. Non tamen 
ideo cum Peyero Exerc. Anat. iYled. de Gland Inteft. P. 2. c. 9 miafma vel inqiii- 
namentum ahquod morbofum , quod arfenici naturam referat , ex aere communica- 
tum , ftatuendum erit. vid. Berger. 1. c. 



y 



408 V A T E R; 

cnm Sydenhamio p. I S 3- contendo. Quibus cum nccefTerit fin^ularem, 
polt rarefactionem , nimia aeris , per frigus inteniius, nebulas pluviaf- 
que repetitas , compreiiio , quse animalibus brutis , docente antlia pneu- 
matica , quoque lethalis efle folet, non mirum fuiifet, fi hxcce fola ma- 
lum excepiffet dyfentericum. Corruptionem autem iftam aeris & m*li- 
gnkatem efficere , pabulumque novum & fermentum quafi prsebere po- 
tuerunt miafmata , tum ex cidaveribus animalium dyfenterise fpecie mor- 
tuorum, (/j) tum effluvia illa putrida ex cadaveribus hominum , ftra- 
ge ngenti nuperrime locis in |)ropinquis interfectorum , cujus recorda- 
tione ftupemus, jamque in plenariam putredinem abeuntibus , exhalan- 
tia , quippe quae per aultros magis magifque fota, per calorem expan- 
fa & elevata , perque pluvias , iiibulas & inteniius frigus terrenis ruc- 
fus communicata funt. Quid dicam de excrementis illis contagiofis & 
fcetidis , ubique oculis practereuntium expofitis ? Quid commemorem de 
terrore , atque timore , a quo multos, fquaiiditate illa pnccipue perci- 
tos , huuc in morbum incidiife , mihi conltit. Talia fane funt , qux 
ni malum producere , illud tamen augere & egregie propagare queunt. 

§. X. 

Cum jam non ignoremus caufam primariam Civc proximiorem conta- 
gii hujus efle aerem , non quidem per fe talem , cum per fe fit fubti- 
Hfiimus & puriffimus , quo ad vitam fuftentnndam quotidie utimur , 
fed quatenus particulis & cfHuviis venenatis , vehiculum quafi & fub- 

jectum 

(b) Cum prscedenti autumno anno , fcilicet 174?. homines quidam , cum bo- 
bu": polonicis mercaturam facientes , Fifchbachii , quod non adeo procul a patria 
diltat , primuni boves infectos malitiofe, & prmtextu fub fldfo mactarent , iftamqtfe 
v.;irnem multa variaque in loca venum portarent , ( quam tamen , detecla feliciter 
nebulonum malitia , averfabantur omnes , atque ut carnirici , ad feptlienda talia ler- 
naeu mala , poteftas d.iretur , efticiebant , ( faclum eft , ut incolarum pecora omnis 
generis , nec ftabulis claufis . ncc antidoto fatis munita , lue hac infecfta perirent. 
Luiius vero jam ferpebat malum , atque hunc devuftans locum , ad vicina quoque 
tranfibat loca. Stolpam enim , Altftadium , nec non Seehgftsdium invadeb.it pefli- 
fcr ille morbus, animalia omnia intra brcve temporis fputium enecans. JYlera au- 
tem haecce lues erat dyfenteria , mera diarrhcea continuo fluens , quae tantam in- 
ter abimaria cdidfr ftragem , omnibufuue fere incolas privavit pecoribus. Tanta au- 
tem in maligi itate fieri vix potuit , ut homines fublevandis atque conlervandis bru- 
tis accedentes , femper immunes manerent. Aihcitbantur fcilicet & homines diclis 
in locis dyfentcia , quadam non adeo tamen maligna & contagiofa. Qiise vero Bret- 
nigii & Hautfswaldavia; in fuperiori Lufatia , in qua bina loca dyfenteiiam talem 
ex patria a fervo infecto , & Haufswalda "iae morientc , deportatam effe , vu'go cre- 
diderunt , graflabatur , noftro non ablimilis malo contagiofo , multos e vita quam 
citifiime fuftulit. Quid igitur mirum , cum femina morborum contagioforum prae- 
cedenti jam adfucrint anno , nec acr hyeme fubfequenti fit purificatus , quin potius 
magis magifque per effluvia ejufmodi putrida , ex putrefcentibus oborta cadaveribus, 
corruptus , taie maium inaudiue malignitatis inde fubfecutum efle. 



D E D Y S E N T E R I A E P I D E M I A. 409 

Jectum conftituit, jam a me expeclari video , Dt prcbem , qua ratione 
effcdtus tales tragicos edere valuerit. Hic autcm ad communcs modos 
atque rationes , quibus miafmata motbofa atque maligna corporibus aliis 
communicari poflunt, rcdeundum cflc cenfeo. Per os narefquc receptura 
contag-um , cum faliva miftum , atque ad ventriculum & intcftina dela- 
tum , ipfam digcftionem priniam turbando , fundtmcntum morbi pone- 
re potuit. Quia prsetcrea aer ubique tios arr.bit, & quovis momento 
pcr infpirationem intra pulmoncs hauritur ; pc-r univcrfi denique corpo- 
ris poros & meatus patulos penctrat , per cmnes fuccos intime fe dif- 
fundit , & pro fua temperie eos modo premit , mcdo rarefucit , calefacit 
vel refrigerat , humectat vel exficcat , aliifque innumeris modis afficit , 
quid mirum , (i contagium hac via^ per univerfum corpus diffundatur. 
Notum enim futis fuperque eft , poros cutis , ficuti extus , ita & intus 
patere ; eademque raMone, qua quid egeritur , etiam ingeri , & cum in- 
terioribus exadtius mifceri polfe. Denique affirmare liceut , aerem illum, 
infigni foetore fuam malignitatcm prodentem, & fontes & herbas & alios 
fructus , alimentoiumve genera varia confpurcafle, horumque ope, dum 
fcilicet ad vitac confervationem inlervire debebant, ventriculo, intefti- 
nis fanguinive communicatum , humores varia ratione akerando, huic 
malo aptiores reddidifle , aut eodem jam praefente, graviora fympto- 
mata excitafle. 

*. X I. 

Generaliorum horum quodlibet quicquam contulifle ad id malum vel 
Jnducendum , vel alendum , vel etiam exacerbandum , nullus aflfirmare 
dubito. Confirmor praxipue in hacce mea fententia vario invafionis mo- 
do , qucm argri perpcifi funt. In aliis enim totum genus nervofum , 
aut unus faltem vcl alter digitus in fpafmos atque torturam trahebatur 
Rifferritnam. Ssepiffime quoque in multis fubjeclis frigore & dolore ca- 
pitis maximis antecedentibus , & toto genere nervofb in confenfum tra- 
€lo , corpus univerlim convulfionibus ad mortem fere ultimam excar- 
nificabatur, priufquam dyfenteria haec adventum fuum triftitfimum, cum 
cardialgia magna , pi<cnunciabat. Alia fubjecla primum de tonfillarum 
tumore & otalgia , nec non de dolorc circa orineium vcntriculi dextrum, 
fubfequente rleinde dyfenteria conquerebantur. Plerofque fere fine his 
antecedentibus , malum hocce ftatim corripiebat & mifcre divexabat. Imo 
ab initio jam talia quandoque aderant fymptomata , qualia vix fomnia- 
vcrit quidam. Videatur hiftoria ab initio invenienda. 

$. XII. 

Q110 rarior atque infperatus quandoque fuit hujus mali incuifus r eo 
Difput. Medico-Fracl. Tom. III, F f f mi- 



4*o V A T E R, 

nus mirandum , idem corpora puriifim, a frucYbus horaeis abftlnentia 
& diaecetice viventia citius , quam colluvie humorum fordida acque he- 
luatione infarcta , nec non in diae;a iniium.uos com nittontia errores in- 
recifTe , priora magis , quam pofteriora divexaife. Credendum igitur , 
in fqualide viventibus materiam adfuiife , ad dyfenteriam egregie aptam 
& difpofitam, in quam contagium illud morbificum agere , fuamque 
vim, abfque infigni inteftinorum erofione , & omnium partium prae- 
ternaturali turbatione , exferere potuiife. Quam ob caufam pruna prae- 
cipue , imminente aut jam praefente dyfenceria , comefta , alvum for- 
taffe lubricando , atque educendis humoribus pncparando , uti antea 
jam addidimus , conduxerint. Mirum quoque videtur , muliercs paucas 
gravidas , malo hocce licet graviflimo correptas , abortum paiTis eife. 
Dicit quidem Hippocrates Sect. f . Aph. 34. Mulieri in utero gerenti , 
fi alvus multum fluxerit , periculum , ne abortiat , & porro Sedl. 3. 
Aph. 31. Morbo quodam acuto mulierem gravidam corripi , lechale. 
Jam v.ero hunc raorbum acutiflimum fane gravidas adortum effe, abf- 
que fubfequente illarum morce , obfervavi. Obfervavi potius legitimo 
accedente partus tempore, mulieres dyfenteria affectas melius habere coc- 
piife , malo tamen , poft partum plerumque difficilem , in infanrem re- 
cens exclufum delato , quem ob morbi atrociam tenerioremque corporis 
conftitutionem , poft brevius temporis fpatium , vica pler.umque exceU 
filfe reeordor. Res a me non primum obfervata atque detedla, fed jam 
a pluribus annotata autoribus Qi). Qua ratione autem eveniat , ut , 
cum matri communicetur tale malum , foetus adeo infelici fui ipfius omi- 
ne , adfugat qua.fi, & matrem a morte liberec , inter abfcondita natuxas 
myfteria referendum eife cenfeo. 

§. X I I I. 

Cum hucufque in variis recenfendis circumftantiis atque inveftigandis 
caufis , paulo fuerim prolixior , jam ad malum ipfum me converto. 
,H<»c ficuti egeftis purulentis & fdiiguineis , cum ingenti tenefmo ege- 
rendique d.fficultate fe alias quoque proditj ita ab iifdem inchoandum 
erit. In aliis autem nihil excretum , nifi particulas minores muci focti- 
rii & purulenti , cum flmbus , avu kcli KctTa decedcntibns , perpetuo 
defidendi defiderio , fed femper irrito , cum torminibus inteftinorum a- 
trociflimis, inilimmatione totius abdominis , urinacque fuppreifione to- 
tali. PeiTimi genii hxc erat dyfenteria , abfolute fere lethalis , nifi aut 
ope naturse , aut alfumtorum minifterio medicamentorum , alvus fuerit 
lubrica reddica , quse mihi ficca quoque appeMata eft. Humida quac mi- 
hi vocatur , vel erat cum dejectione crebra & dolorofa , humorum di- 
verfo um putridorum & puruleptorum , qui quandoquecitrini , viiidis, 
prafini erant coloris, imo & nigri , rariflime cum fanguinis puri & lim- 

pidi 

<0 cf. Siegesbcck 1. c. p. 442. & Degner. 1. c. Cap. 1. J. }?. p. 2». 



DE DYSENTERIA EPIDEMICA. 4tt 

pldi erfufione , quod inter centcnos vix uni contigit , & falutare boni 
eventus fignum conftituit , conjuncta : vel mera erat mucofa , coagulo 
& gelatinse oflium non abfimilis , chylo tamen permixto confpicua , quae 
prioribus longe erat mitior , atque , vix affumto laxativo , celfabat. 

§. X I V. 

Quae lues pro diverfa difpofitiofte humorum , pfo majori vel minorl 
lymphae , fanguinis fuccique nervei acrimonia , cum vario fub fchcmate 
invaderet : cum Variaalia, eaque plus minufve atrocia & periculofa ad- 
juncta haberet fymptomata , cum ratione graduum vel perfecla vel im- 
perfecla, incipiens , audta , fummo denique in gradu conftituta effet: cum 
ratione caulie efficientis * peftifera quafi & contagiofa affligeret, cum una 
tandem febris acuta certe , quandoque acutiffima , urgeret : varia for- 
manda erat prognofis , & pro harum cireumftantiarum varietate mutandaj 
mutandum circa lethalitatem aut reftitutionem judicium. Ingenue tamen 
fateor, adeo fallacem & ancipitem fuille prognofin , ut nunquam certi 
quid innuere aufus fim. Evadebant , quorum itatus deperditus , imo def- 
peratilfimus erat t quibus fymptomata pefBma interitum minitabantur : 
1 ubitanea autem morte jugulabantur , qui fymptomata patiebantur mitio* 
ra , quorumque res in vado pofita videbatur. Sic inteftinorum tunicse 
abrafk; , caruncularum inftar rejedx , faftidium cibi cum fingultu , fe- 
breque ardente , excrementa varii coloris , viridia fcilicet & nigra , cum 
pure & bile atra permixta , minime figna erant lethalia, quanquam id an- 
nuat Hippocrates VI. aph. 3 & 4. nec non 2. aph. 2. ubi autem per to- 
tum morbi decurfum appetitus plane erat proftratus , & digeftio abolita > 
ibi mortem in olla fuilie ^ quilibet perfpicere vakc. 

§. X V, 

Effedlus cum teftetur de caufa ,• hocque malum adeo malignnm , actf» 
tum , imo venenata; quafi naturse , fuerit } uti demonftrare poteft hifto- 
ria morbi & fymptomatum : caufam inde fumme mobilem & malignani 
cruere didici. cf. §. 8- Defperatis morbis generofiora & efficaciora quan- 
doque opponuntur remedia. Hscc in ftatu , ubi nullum auxilii genus fu- 
pereft , multa cum negri euphoria adhibentur : non eadem tamen pro- 
mifcuc applicanda effe , multis filltus argumentis , cenfeo. Qiiae adhibue- 
rim , quoque ordine , patebit , Ci methodum medendi communicaverim. 
Conftabat autem in eo , ( 1 ) ut humores acres , fermentantes & pec- 
cantes per laxantia & purgantia iterata educerentur ; ( 2 ) fernm fangui- 
nis cum reliquis humoribus turgefcentibus & coagulatis temperaretur & 
corrigeretur 3(3) fymptomata mitigarentur , nec non removerentur 5 

F f f % (4) ven- 



4 i2 V A T E R , 

(4) ventriculus cum inteftinis corroboraretur , & tandem (f) diaeta 
decens obfervaretur. 

§. XVI. 

Triplicis generis remedia cuilibet morbo dantur applicanda. Sive enim 
quxdam nuxiliorum gonera e chiairgia petuntur i (ive e pharrriacia de*u- 
ruuntur j qtuedam eciam d^aca fuppeditar. L chirurgia ittilliifn qu thm 
certum remedium ad dyfenteriam hanc & levandam , & plane pl.-nequa 
exltirpandam fuppetebat. Qutm enim autorum multi laudandim iibi fu- 
munt venseledionem , tum ad priefervationem hujus ma'i , tum ad exop- 
tatam ejufdem medelam : illa in plechoricis forie 81 hsemorthoidariis , 
inque iis , qui regiones incoiunt calidiores , admictenda eflet , utpote in 
quibus & dyfenteriae fsepius affligunt , & selhis folis intenilor huic malo 
praxipue anfam manumque porr git. Noftro in cafu neque clyfteres , 
propter cotuinuum deiidendi , irritum Iicet & (terilem , ftimulum, atque 
perpetuam totius corpons jcdigationem , appfcari pdterant. A vewxfe- 
dione autem ex fequetuibus abftinuiraus rationibus. Relldebit hocce ma- 
l.um non in fanguine iic diclo fo ! o , fed ferum taritum ejus , lympham , 
roremque praecipue nerveum cum reliquis occupabat humor ; bus. Cum 
vero per venxfed onem ab umacur ferum dulce , relido fale maligno, quo 
ip fo ianguis m.ig.s .id grumefcentiam atque feceifu n , a fero fuo difponi- 
tur i eaque venx fedio foium utilis , quse , quod oportet , evacu.t, 
judice ilippocr ice 1. aph. 2. venxfedionem fupervacaneam , nili letlvfe- 
ram cenfui. AlHigebat adeo prxterea malum , quod in fale quodam aci- 
do, acri , volacili, corrolivo, venenato , totam humorum cralin aggre- 
dieiue, nec non laticem totius corporis exficcaute , conliftebat , ut xgri, 
proftratis abolicifque repence omnibus vinbus , paucorum fpatio dierum 
mera viva reprxfencarent fceleta. Deficientibus autem viribus , fangui- 
nem mitcere cum vetitum lit , juftam venxfedionis intermiifx oaufam 
habcre videbar. Imo fatendum mihi eft , me m multis morbis acutis at- 
quc catanhalibus perniciofam " venxfedionem obfervatfe ; meque in praxi 
vicenaria millenos , licet pleuritide , p'eurifi , an^ina , febribufque om- 
nis generis & dyfenteria correptos , Deo annuente , brevi & feiiciter , 
fine iunguinis evacuatione , curaife. 

§. XVII. 

Phirmacia opem prxftare principalem , xque ac certam , in prxfenti 
d-cbcbut ; & quidem priori loco cadem fuggerebat, qux materiam motbi- 
fccam , ventriculo & inteftinis inhxrentem , evacuarent. Eaque funt vet 
vomitoria, five per inferiora fordes expurgancia. Vornitoria a quibufdam 
in dylenieiix cura , feliciccr fufcipienda , fumg^e ncceiiaria reputantur , 

& 



DEDYSENTERTAEPIDEMICA. 413 

& iutcr eaJem radix Ipecacuanhae , tanqnam rcmedium fpecificum anti- 
dyfenccricum , non faci» laudibus cxtoili poceit. Nobs vero , rudLem 
Jkincce ab mitio propinancibus , coutrarium evetiit (k), quia in prin- 
ci;>i> (r.nim expanfio diaphragmatis & yentricuui magna aderat , & in- 
fl uamatio , & malignitas ' nou jn vei trLi.Io folum hscrebat , fcd in mo- 
niento inteftina tota perrepcaverat , non adeo mirum , (i talia in dyfen- 
tcria maiigna epidcmice gnufmte , exoptati loco eiiedtus , deprehendi- 
mus. Salucarem autem in luis hujus declinatione oblervavi eventum , ex 
Ipecacu.inha cum vel (ine (timulo data , tempore qux hoc perquam falu- 
taris tuit , & voraitionem blandam excitavic , & ikpiilrme plaae non, 
Vci iuLcm lcv.ter kztm operaca elt. 

§. XVIII. 

Melius meae fati&fecerunt expectacloni , non parvo cum regrotorum le- 
yaroine , lax.mtia , ac quaudoque ipfa fic dicca purgantia , quie tamen 
non piomifcue , fcd pro indicantium fuafu cum judicio adhibui , obfer- 
vato mpiimis iiv.cr dyfenceriam humidam & ficcam difcrimine. Sic in 
m i!o ita dicto*humido , mere laxatuia & cuca erant , & congrua. Dedi 
hunc in finem pulverem n. ancidylentericum laxativum vel fequentcm , 
ex raiura rhibarbari, coin. cerv. nuce mofchata paratum , additis the- 
riaca vel diafcurdio correclo vel Laudano opiato ( / ) pro indicantium fua- 

fkme 

(k) Idem ohfervat Siegesbeckms I. c. Sedt. ?. p. 4^0. Cnm multi patientes hoc 
Oiorbo, dyfenteria fcilicec , afflicti C.irdLlgias & praecordiorum anxiecares lini..U 
que yomendi conatus perfentiLerent , tledi liib morbi initium quibufdum doiin ht- 
jus pulverif.it* radicis convenientem , cum Lle (timulante marita:am , fed vomitus 
harc i|)ia radix , (, licet fuLa fuerit i qux inter tres fpecks , albim r.imirum , fuf- 
cam & giifejm pro vioLntillima hibctur) mdvere recufavit , (. licet in aliis rrorbis 
vomitus Llutares proritavetic ) fed cito ad inreltina devuiuta , dyfenteiicum nu::um 
inagis excitavit & exacerbavit , uc aliquoties optaverim , me fpecih um hoc Arae- 
ricanum dyfentericum non ordinafle , hiuc etLm in aliis patientibus ab ejus ufu 
abltinui. 

(/) Confntiunt cum his , quse habet S ; ge. c beckins 1. c. p. 4<;j. qui confultum 
duxit , Ettmullen mechodo inhterere , qnando hid in cura dyfenterfae fofcipienda , 
inter alia monet : li in principio Lxandum , Rhubarbarum lblum tit , quod tutum 
clt , vim hubet enim anodyn.mi : Ld haud p-tfmitcendum , aut jungendum , auc 
fubjungendum ophtum. Ad cuius, inquit , conulii imitationem, ordinavi p.tien- 
tibus in tio morbi , aliqu mdo eciam , li inter reliquorurri medi^am ■■ntorum ufuni 
alvus nimis conftipari vidtb.tur, rad. Rhabaib opt. crtidi & pulverifed.fcrupulum 
unum , laudani opiati grano unico combinatum , &. quidem ci m tolerabili , non 
valde dolorofa fubfequente l.\.;tione. Ue opk) Bergerus in dificrtatione cit::ta & 
§. quulem 20. p 4'. dicit , hoc nugis opium in curand 1 dyfenceriu laudatum , quo 
plures iiblblvere liotelt indicationes , u;m vi una rarefacience & di iphortfm promo- 
ve it , per eamque idrluentem divertat iii.iteriam ac itimulum , & motus irrequietos, 
at<iue cruci.itus & tormirii ini.eitinorum fedet , &. ibiunum , qui mcii".o o^tii^uni 
dyienu-ricii rcui.dium habetur , procuiec. 

F f f 3 



414 V A T E R , 

fione & neceflltate , vel omidis quoque. Ubi fubjecta erant robuftiora J 
fortiore opus erat cuneo , fortionbus alvus movenda erat purgantibus. 
Felici cum fucceffu propinavi radicem gialappx cum nitro antimoniaco vel 
trochifcis agarici , tempore quovis primac aggreifionis , data tertia ver 
quarta , poft fumptum purgans , hora , theriacas drachma dimidia ad 
unam (»/). Ita evenit , ut purgans fortius non tantum non inteftino- 
rum erofioni malique exacerbationi anfam pncberet , fed theriaca quoque 
relictos acres humores feliciter caftraret , caftratos denique , pro indi- 
cantium fuafu , diebus alternis iterum evacuavi , fuperveniente & per 
unum alterumve diem perdurante , levi & miti diarrhoea , interpofita 
mixtave theriaca vel diafcordio correclo. Cum autem graviora adelfent 
fymptomata graviorque tenefmus , abfque fubfequenti alvi deje&ione , 
fluida acquc leniura , pro excretinne promovenda meliora judicavi. 1<J 
quod etiam impetravi propinatione eifentise antidyfentericcc laxativae , a 
drachma dimidia ad duas vel ultra , infufo rhabarbari indici , foliorum 
fennae iine ftipitibus , cremore tartari vel alio ftimulo acuato, cum aqua 
deftillata herbse Scordii vel Cardui benedidli pneparato , ut alia taceam ,- 
qux in tanta regrorum mukitudine atque diverfitate , exquifitiori cum 
judicio exhibere debebam. 

§. X I X. 

In utraque hac dyfenteria , poft & inter abfterfionem atque laxatio* 
nem , altefantia & humorum acrimoniam tempcrantia , abforbentia , ge- 
latinofa , mucilaginofa atque alexipharmaca , paucaque anodyna interpo- 
fui ; acgris fumenda tradidi fperma ceti , gummi Arabicum , Tragacan- 
tham , geiatinam CC. in jufculis aquofis & avenaceis , vel in potu thee, 
aut deco&o alio vulnerario , hifque quodammodo calidis. Cerevifiam 
primariam & fecundariam pro potu & pro vehiculo , quia per hujus hau-' 
ftum patientes omnes recidivam pafli funt pettinacem , in totum profcripfi. 
Quibus Ci cUm paucis anodynis , canali alimentorum vulnerato & exulce- 
r^co fatis profpeclum , humores acres corredli , eorum acrimonia invo» 
luta , acque e corpore per interpofita leniora laxantia eliminati fuerint , 
ad confolidantia cum antecedentibus confugi alia. Paravi fcilicet potiun- 
culas ex coralliis prseparatis rubris , lapidibus cancrorum , bolo armena 
& pulvere marchionum , adcfita particula theriacae vel diafcordii cum aqua 

deftil- 

( m ) Theriacam hanc , quae riihil aliud cft , quam extra&um ex refiduo eflenti-e 
theriacalis paratum , quidam in vicinia homo , qui fe expertum credit Medicum , 
htijus compofitionis plane ignarus , tnnquam fummum Narcoticum proclainavit , & 
opio abundans. Nos autem plures , quam centum a dyfenteria illa liberantes , vix 
unam Laudani opiati drachmam confumlimus. Pkbeio igitur aliquid dandum cen» 

icUiUS 



DE DYSENTERIA EMDEMICA.' 4' T 

deftillata hetbae veronicae , fragarne , plantaginis & fyrupo ex rofis ru- 
bws iiccis parato (;/ ). 

§. X X. 

Saepe fymptomatibus urgentibus & fjafmis tempernntia fupcriora inculis 
prima , altera vero iequente hora jus per vices alexiph irmaca , nempe 
radcem Serpentarise virgini^nie grana aliquot ad drachmam dirnidi m cum 
theriaca vel diafcordio combinacam , addendo prycierea elfentiam fcordii , 
theriacalem aliaque. Quse caetera depraedicantur alexipharmaca , de fpir. 
virriol. participantia , pro lethiferis habebam , quia dyfenteria hsec fem- 
per intellinorum exulcerationem ceu comitem habebat , & raiiflime nifi 
necellltate urgcnte, adhibebam in principio vel augmento mali granum 
unum vel alcerum Laudani opiati , in fociecate rafurae radicis Khabar- 
bari indici. 

§. XXI. 

(») Reccmioribus temporibus duo innotuerunt auxiliorum genera , nec omnibus 
fatis nota , nec adhibita; in dyfenteria tamen valde utilia , nifiomnem abfolvant pagt- 
nam. Alterum conllituic cortex Simaruba , alceium radix Salab. Prioris fcribente 
Pcgnero I. c. p. 7^. prima facta mentio in hiltona & commentariis Academiae Re- 
gi=e fcientiarum l'arilienfis anno 17-9. & poltea in commercio licenrio NorimbtT- 
genfi anno 17? 1. 17^. & 17? ;. Tranftulic ex di&is libris , quaz de illo cortice 
prardicancur , quantum ad ufutn practicum fpectat , in commentarium fuum de dy- 
ienceiia biliofo-concagiofa. Liceac ex variis haecce tantum infarere ;