Skip to main content

Full text of "D. Martini Lutheri opera Latina varii argumenti ad Reformationis historiam imprimis pertinentia ..."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



6000g2240N 




:»• 



9 

• •• 

> • 



^■M. 



D. lUBTIin LKTHEIU 



OPERA LATINA 



VARH ARGUMENTI 

AD REFORMATIONIS HISTORUM 

IMPRIMIS PEETINENTIA. 

CUEA.VIT 

Dr. henrigus sgihidt, 

SCHOLAE LATIKA£ KRLAKG£N8I8 PUAECEPTOR. 



TOLDMEiV lU. 

CONT. SCRlPT^y; 






FRANCOFURTI AD 91. ET ERLANGAE. 
SUMPTIBDS C. HEYDERI ET H. ZIMMERL 

MDCCCLXVI. 

■ ^^^- /■ ^^J- 




-■■ ■ ■* 



6000Q2240N 




Gorrigenda. 

Pag. 16 leg.: veteres errores. 

Pag. 348 in nota leg.: exanimem pro : examinem. , 



Dispntatio et Excusatio 

F. Martini Lutheri adversus criiniiiatioiies 

D. Johaimis Eccii. 



Praefatio. 

Disputatio a. 1519 de die 27. m. Junii usque 
ad diem 15. m. Julii Lipsiae habita, quam valu- 
isse plurimum constat tam ad sacrorum reformatio- 
nem promovendam quam ad Lutheri ingenii doc- 
trinaeque vires et augendas et cupuendas, iam inde 
a mense Octobri a. 1518 ab auctoribus mente^erat 
concepta. Tunc enim Eccius Augustae Vindelico- 
rum cum Luthero pactus est, ut Carolostadium ad , 
disputationem secum ineundam permoveret (cf. Lu- 
theri Epp. ed. de Wette 1 p. 171 p. 216. 249. et Carl- 
stadii Defension. adv. Eccii monomachiam*) in 
Loesch. Reform. Act II, p. 158), et Lutherus Au- 
gusta Wittembergam reversus d. 15. m. Novembris 
a. 1518 Joh. Eccio, Ingolstadiensis studii Procan- 
cellario , nuntium reddit, Carolostadio placere, ut 
vel Lipsiam vel Erfordiam convenirent, eumque 
petere, ut Eccius ipse diem praefigeret, quo ne- 
cesse esset convenire, simul et locum, utrum ex 



*) „Quo fit ut tecum coram congredi verear Atta- 
men datis impensi s ^ si tuto ire licet^ iu are- 
nam tecum descendam , sed ea lege , ut utriusque 
et argumenta et solutiones lidis dictentur no- 
tariis.^' Haec Carolostadii Defensio adv. Eccii 
monomachiam in vuigus edita est mense Septem- 
bri a. 1518. 

Luthcri opp. V. A. ad rcf. hiat. i. p. Vol. UI. \ 



2 Praefatio. 

his duobus (cf. Luth. Epp. ed. de Wette I p. 171). 
Eccius Lipsiam elegit disceptationis locum et iam 
mense Decembri Georgium Saxoniae Ducem atque 
Universitatis Lipsiensis facultatisque theologicae 
consilium precibus quam maximis adiit, ut disputa- 
tionem admitterent (cf. de disputatione Lipsiensi 
et de his Eccii precibus Seckend. Hist. Luth. L. I 
Sect. 25. §.54. p. 72, Loescheri Bfeform. Acta III, 
292 sqq. et Seidemanni Ubrum summo ingenii acu- 
mine et mira diligentia compositum: DieLeipziger 
Disputalion i. J. 1519. Dresden und Leipzig 1843). 
Anno 1518 exeunte (d. 29. m. Dec.J Eccius „ex 
Augusta Rhaetiae," antequam inde in patriam iter 
faceret, htteris de hac re certiorem fecit D. Mat- 
thaeum Langium, Rom. ecclesiae cardinalem et 
coadiutorem Salisburgi, iisque adiunxit schedam 
disputatoriam, quae propositiones continebat, quas 
ipse in studio Lipsiensi disputaturus erat contra 
D. ^odenstein Carlestadium, Archidiaconum docto- 
remque Vuittenbergensem, a. XIX., et contra novam 
doctrinam defensurus (cf. librum: Disputatio D. 
Johannis Eccii et P. Martini Luther in.Studio Lip- 
sensi futura, et collect. Basiliensem Lucubcationum 
D. M. Lutheri, Basileae ap. Ad. Petri. 1520 mens. 
Julio p.286 sqq., ubi hic istius hbelli titulus reddi- 
tur: In studio Lipsensi disputabit Eccius 
propositiones infra notatas contra D. Bo- 
denstevn Carlestadium, Ar<5hidiaconum 
et doctorem Vuittenbergensem, an. XIX., 
et positionibus ipsis praefixa leguntur haec verba:Po- 
sitiones quas Eccius defendet in studio 
Lipsensi contra aovam doctrinam.) Nu- 
merus thesium, quas tum Eccius proposuit , erat 
duodecim, septima enim, quae in tredecim thesibus, 
quae postea propositae sunt, legitur ^t quae inci- 
pit: Errat, qui liberum arbitrium hominis 
dominum actuum hominis etc, postea -est ad- 
dita; quam ob rem Eccius ipse d. 14 m. Martii -a. 
1519 in hbello suo: Disputatio et Excusatio adver- 
sus criminationes F. Mart. Lutheri, haec scribit: 
„8ecurim ad radicem posui propositioDes sex con- 



Praefado. 3 

trahendo contra D. Bodenstein , septimam in 
scriptis transmisi, in quibus totam nostrae scrip- 
tionis sumfbam videor mihi complexus" (cf. Loe- 
scheri Reform. Act. III. p. 561). Sex igitur prio- 
res propositiones Eccius tum Carolostadio objecit, 
reliquis Lutherom ipsum impugnavit. Cuius sehe- 
dulae Augustae tj])is impressae unico exemplari 
accepto (cf. Luth. Epp. ed. de Wette I p. 217) 
Lutherus, quasi ad illam responsurus, ineunte mense 
Februario a. 1519 (cf. Luth. Epp. ed. Aurif.^ I p. 142, 
de Wette I, p. 222 sqq.) epistolam in vulgus edidit 
Carolostadio missam, qua Eccii vanitatem, incon- 
stantiam , arrogantiam , gloriae "cupiditatem et ca- 
*lumniandi studium taxat^ istum hominem monet a 
se.versutias eius intelligi, sic fortem ad disputan- 
dum provocat, ut deinceps omnium victor salute- 
tur, postremo Caiolostadium hortatur, ut una se- 
cum a Duee Georgio et senfttu Lipsjensi vel priva- 
tum locum petat, ubi exspectata disputatio praesen- 
tibus Notariis instituatur et absoluta Pontifici Ro- 
mano cognoscenda exhibeatur (cf. Luth. Epp. ed. 
Aurif. 1 p. 158. de Wette 1, 249. Loescheri Reform. 
Act. 111. p. 205 sqq. 559. 814). 

Huic Lutheri e|)istolae ad Carolostadium da- 
tae Biccius die XIV mensis Marlii a. 1519 suum 
opposuit iibellum: Disputatio et Bxcusatio 
D. Joh. Eccii adversus Cri minationes F. 
Martini Luther, ordinis Eremitarum, cui 
adiunetae erant tredecim propositiones sub hoc ti- 
tulo : Contra F. Luther et D. Bodenstein in 
Lipsensi studio has disputabit positio- 
nes XXVIL Junii M. D. XIX. Loeschero ( cf. Ref. 
Act. 111. p. 563) duae huius libelli praesto erant 
editiones originales * ) forma quart., quem sequen- 



* ) In editionibus originalibus est haec: Disputatio et 
excusatio Domini Johannis Eccii adversus crinii- 
nationes F. Martini Lutter ordinis Eremitarum. 
4 folia forni. quart. (Tituli paginae impressa est 
fi^ura ligno incisa cum litteris M. H. A. V. [apud 
Martinam Landsberg Lipsiae.] ) 

1 • 



4 Dispntatio et £zcuBatio Eccii 

teshicreddimus istumEccii libellum,positione8 autem 
ipsas repetimus ex libello , qui nec loco nec anno 
indicato tunc temporis in vulgus editus ^t sub hoc 
titulo: „Contenta in hoc libello: Erasmi Rotero- 
dami Epistola ad illustrissimum Principem ac Du- 
cem Saxoniae etc. Fridericum. Positiones Joannis 
Eckii scholasticae. Positiones Martini Lutherii theo- 
logicae. Conclusiones Andreae Carolostadii theo- 
logicae. Ad lectorem. Habes hic, Lector optime, 
ad illustriss. Saxoniae ducem, Rom. imp. electp- 
rem, Fridericum prudentissimum principem, Erasmi 
Roterodami prudentissimi scriptoris epistolam, qua 
vir ille vere theologus benignissimo studiorum Mae- 
cenati primum litteras meliores earumque profes- . 
sores commendat, deinde Martini Lutherii causam 
paucis attingens in re scrupulosa sic versatur, ut 
nec temeritatem in^pronunciando, nec praevarica- 
tionem in .patrocinando calumniari possis, qua parte 
miraberjs Erasmici stili popularem libertatem. Porro 
Lutheriana causa quorsum sit evasura, forsan pate- * 
bit ex eventu scholasticae disputationis, quam Lip- 
siae vicesima sepUma mensis Junii die fore iam 
dudum inter partes convenit. Quisquis ergo rari 
conflictus. spectator esse cupis, fac hospes in tem- 
pore adsis. Bene vale.^' Cum textu huiua^ libri 
contulimus etiam textum harum thesium, qni est 
in libro , qui anno 1519 sub hoc titulo prodiit: 
Disputatio excellentium D. doctorum Johannis E^cii 
et Andreae Carolostadii Lipsiae etc, et editiones 
Propositionum Lutheri a. 1538 et 1558. 

Disputatio et Excusatio D. Joh. Eccii ad- 
versus Criminationes F. Martini Lutter, 

ordinis Eremitarum. 

Deo amandissimis praelatis Domino Caspari, 
Abbati fontis Suessonis, et Domino Johanni Pol- 
lingi, praeposito, patronis suis observandissimis, Ec- 
cius in Domino Jesu bene agere. 

Cum mihi nova doctrina Reverendi Patris mei 
Lutheri Augustiniani visa fuisset in multis a ve- 



adversus criininationes Lutberi- 5 

ritatis tramite deviare, quid ab initio egerimus 
quidye secutum cum Andrea Bodenstein fuerit, mi- 
nime vos praeterit. At 4Jum semper istud genus 
invectivarum scribendi oderim, constitui facere pe- 
riculum iudicii mei coram doctissimis, in quorum 
sententias intellectum meum captivarem et in ser- 
vitutes redigerem, sciens quod philautia sit mater ^ 
errorum, et quod singularitas in praecipitium cogit, 
ut ait Bern., et nolle credere prudentioribus stul- 
titia sit, ut Boetius testatur. Quod etsi per Con- 
traversarium diu congrediendi facultas fuerit prae- 
clusa, tandem in Liptzense Studium convenimus, ' 
ubi dum et Augustini jussa secutus futurae dispu- 
tationis summam scheda exarare curavi, etiam sub- 
itaria, adeo ut non poenitendum articulum de lib. 
arb. et fide negligerem. Hac tum scheda ad F. 
Mart. Lutter per me transmissa, ut est mordendo 
potentissimus , confestim Epistolam propugnatori 
8U0 dedicatam disseminavit. Quae an respondeat 
Eccianae modestiae, lectoris committo iudicio. At 
quia istiusmodi genus hominum, ut Beatus Grego- 
rius affirmat, tacentes solos amat, non moveor nec 
offendor mordaci sua epistola. Utinam dignus ha- 
berer, velut apostoli gloriabantur . pro veritate et 
Domino Jesu contumeliam pati. Curandum tamen 
mihi video, ne pusiUi offendantur, qui facilem prae- 
berent detrahendi assensum, si nullam ex me ha-'' 
berent excusationem. 

Aegre fert Lutterus, quod, dum promisissem 
disputaturum me D. Bodenstein Lipsiae, in ipsum 
verterim impetum, et, ut est totus olibrius, addit 
se nescire an ranarum an muscarum : interim in 
suas nugas de indulgentiis debacchatus, D. Boden- 
stein dicta velut parerga et summo quod aiunt di- 
gitulo vix attigerim : at quam impudenter haec mihi 
adscribat, lectoris non fallit iudicium. Nam cum 
Bodenstein sit Lutteri propugnator et adnotationes 
meas tres in disputata Lutteri de Indulgentiis ad 
Reveren. Episcopum meum Eystetenum privatim 
factas non tam docte quam mordaciter improbave- 
rit, ac reliquis idem poWicitus - non temere materiam 



Q Disputatip et Excusatio Eccii 

Indulgentiaruin attigi conclusionibus, quod negotium 
ac contemptibile Lutter nugas suas dicit, in quo 
tot heroes desudarunt. pcio quod Hieronymus ait, 
nugas in ore saterdotis esse blasphemiam: non au- 
tem existimavi hos disptitatione separandos, qui in 
eandem sententiam manibus et pedibus conspiras- 
sent Ob id dum illustrissimus Princeps Georgius 

' Saxoniae Dux, Dominus clementissimus, ac felicis 
studii Liptzens. Commune et Facultatis Theologi- 
cae consiiium disputatiouem nostram admisissent 
fspiritu illo Lutleri desinente in cdr eorum dare, 
ut hoc negotium recusarent), et Lutterum litteris 
meis evocavi velutprincipalem, ut vel sua tueretur, 
vel nostra improbaret. Id ipsum et facultati Theo- • 
logicae Liptzensi significavi, et quod Lutterus An- 
dream Bodenstein nititur subvertere e» arena, non 
patiar, cum tam animosus sit scribendi convicia et 
encomium ante victoriam diu cecinerit, Recusavit 
adire Komam, Parrhysios, Coloniam, expensas cau 
satus et iter. Et quando ego eum sequerer usque 
ad ianuam putriae suae, vellet detrectare pugnam 
et se intra muuitiones continere, hoc esset dege- 
neris et timidi militis. Quamvis si iam -doctior fac- 
tus esset ac paiinodiam recineret erratuum Koma- 
nam sequendo ecclesiam, exoscularer homiqjpm ut 
amicum et fere alterum. Securim autem ad radi- 

„cem posui, propositiones contrahendo sex contra 
D. Bodenstein: septimam in scriptis transmisi, in 
quibus totam nostrae scriptionis summam videor 
mihi cumplexus. Non er|o, velut parerga haec at- 
tigi ueque subdole, sed simplicftate Theologica has 
propositiones Bodenstein obieci. Quae vero contra 
te posita sunt, Lutter, non obtrusi, nec falso im- 
posui, quin digifo monstrare possem, ubihaec mon-, 
stra alueris. tltiuam et illa apud te non reperis- 
sem. At quod deinde vanissimae gloriolae nie 
damnat, quod schedam disputatoriam ediderim, an- 
tequam certus essem de Liptzensium Dominorum 
assensu, fateor. Et quid hoc culpae? Imo ait, 
posteaquam ex me acceperat eos omnino recusare, 
hoc qjuidem tornatum mendacium. Scheda mea 



adversus criminati(me6 Lutheri. 7 

fuit impressa Augustae ante mensem Januarium, 
dum illac iter ad patriam facerem. Litterae Lut- 
teri, quae penes me exstant^ sunt datae Lipsiae 
7. Januar. Accepi eas 8. Februttrii. Videte, dig- 
nissimi Patres, schedas meas prius fuisse impressas, 
quam litteras scripserit ad me Lutterus. Taceo 
quod ob locorum intercapedihem tardiuscule fuerunt 
mihi praesentatae : intelligitis iam arbitror, quae 
sint illae strophae infeliciter versutae et figurae ni- 
hilo figuratae civiliores astutiae et veternosae pru- 
dentiae. Ceterum. quod in nie iocatur et ludit, suf- 
fero et patior: absit mihi gloriari, si in a^iquifous 
Studiis vel Germaniae vel Italiae exercendi ingenii 
causa iuvenis disputavi. Sim Luttero et Bodeuste- 
nio sophisticus argutator, sim theologista sophista, 
Aristotelieotatos scholasticus, disputator, nihil sciani, 
sciant ipsi omnia, novi quam sit mihi curta supel- 
lex. Sim pusillus, iUi Golias, alter Hercules, sint 
eorum iudicio praeceptores mei infelices, quos fe- 
lices arbitror, quibusvTs nominibus me dehonestare 
nitantur, patiar,' dummodo fidelem me esse sinant 
et Christianum. Si fecero omnia, quae praeceperit 
mihi dominus, scio quia servus inutilis sum : quauto 
magis dum agnosco me non fecisse. sum inutilissi- 
mus. Attaraen quicquid Deo donante accepi liben- 
ter exponam pro veritate fidei et ecclesia catholica 
tuenda. Et quantum Deus dederit, erroribus repug- 
nabo et eos expungam. Nulla enim nos commo- 
vere debent convicia (ait Gregorius), ut a via recta 
et a certa regula recedamus. Amicitiam tamen in 
se meam Lutterus causatur simulatam, fateor, ami- 
citiam ob litteras et studium cum eo inii nec viso 
fut cuiri doctis facere soleo), sed tantopere a 
communi amico, doctiss. Christophoro Scheurlino, 
Jure Consulto, iutegerrimo, commendato. Sed cre- 
ditne posse me esse amicum ei, qui extra Ecclesiae 
unitatem contendit, cum B. Hieronymus omni stu- 
dio affirmet se egisse, ut hostes Ecclesiae et eius 
hostes fierent. Hominem amo, errores cum Au- 
tj:ustino odio. Est hoc monstrum alere, veritatem 
et Sum. Pontif. tueri ac pxoximi reditum ab errore 



8 Dispatatio et Excos. Eccii a(fv. Crim. Luth. 

quaerere? Vidi etiam et cum multo dolore legi 
arrogaos scriptum eius actorum apud se, apud Le- 
gatum et Appellationis ad futururo concilium, et 
DOD sine gemitu aliquas propositiones suscepi. 
Maiorem sperassem sub nigra ouculla sobrietatem 
et patientiam. Utinam eam fuisset secutus aut 
modo sequeretur modestiam , quam S. Gj^prianus 
martjr ad Rogatianum et Gornelium docuit, qui ex 
contemptu cleri haereses ortas testatur ad Pupia- 
num. Et alio loco ait: Haec sunt initia haeretico- 
rum et ortus atque conatus scismaticorum male 
cogitantium, ut sibi placeant, ut praepositum su- 
perbo tumore contemnant: sic de Ecclesia recedi- 
tur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra 
pacem Ghristi et 'ordinationem atque unitatem Dei 
rebellatur. Nec enim aliunde (ait ad Gomelium 
Papam) haereses ortae sunt, aut nata scismata, 
nisi quod sacerdoti Dei non obtemperatur. Quam 
consultum esset Luttero id amplecti, quod 8. Bernh. 
Pisanis consuluit de Honorio Papa: Honora tuum 
et universitatis Patrem. Sed antiquoscineres ignit 
Lutter et antiquae messi hovam praefert zizaniam, 
ut Ambrosii verbis utar, D. 0. M., qui recepit se 
mansurum cum ecclesia usque ad consummationem 
seculi, illuminet corda fidelium et det nobis suam 
pacem. Geterum quemadmoduro me obtuli, ita 
contra ambos disputatftrus sum pro fidei veritate 
et* Sedis Ap. tuitione Ghristo adiutore : non in pro- 
fana domo et angulis, sed in florentissimo Lipsensi 
Ojmnasio, coram doctissimis eiusdem Studii patri- 
bus, ea qua decet modestia, ut salvetur, non per- 
datur veritas. Placet vero ut pro more Augu- 
edni et Hieronymi haec fidis excipiantur notariis, 
et urbi ac orbi flant notissima. Haec, fidissimi 
Patroni, vobis significare volui et per vos Orbi 
christiano, ut qui sacram veritatem pjurimum 
colitis, ac vei^ticem Ecdesiae Ghristi vicarium, pa- 
pam, veneramini, ac pro felici statu Ecclesiae et 
cathedrae Petri cum fratribus vestris indesinenter 
rogatis, et hanc veritatis causam pro Ghristo et 
Petro mecum habeatis commendatam.' Valeie Deo 



Contra F^ Luther et D. Bodenstein Posit. £ccii. 9 

amabiles praelati, ex Ingolstadt Bajoariae, 14. Mar- 
tii, Anno yirginei partus 1519. 

Contra F. Luther et D. Bodenstein in Lip- 

sensi studio has disputabit positiones Eo- 

cius*) XXVII Junii M.D.XIX. 

1) Neque dictis sacrae seripturae, aut sanctis pa- 
tribus , Augustino et aliis concordat, Dominum et 
Magistrum nostrum Jesum Ghristum dicendo, Poe- 
nitentiam agite , voluisse omnem fidelium vitam 
esse poenitentiam. Unde et de sacramentali poe- 
nitentia illud verbum idonee potest intelUgi. 

2) Etsi peccata venialia sint quotidiana, tamen 
iustum semper peccare in omni opere bono, etiam 
bene moriendo, riegamus, sicut erroneum dicimue, 
iustum maneute iustitia peccare posse mortaliter, 
aut in puero post baptismum alienae voluntatis pec- 
catum remanere. 

3) Astruentem poenitentiam non recte inchoari 
a detestation^e peccatorum , recogitando gravitatem 
peccati et poenae, et quod faciat magis peccato- 
rem, tanquam evangelio et sanctis patribus contra- 
rium, non dicimus audiendum. 

4) Dicere, Deum remittendo culpam remittere 
poenam, et non commutare in poenam aliquam 
temporalem satisfactoriam , per canones et sacer- 
dotis iniunctionem in parte vel toto declaratam, ut 
sacrae scripturae, et usui ecclesiae repugnans exi- 
stimamus. 

5) Quemlibet sacerdotem, nullo praelato dempto, 
suo subdito petenti posse remittere aut debere poe- 

♦) Hic titulus legitur etiain in libro: Disputatio ex- 
celientium D. doctorura Johannis Eccii et Andreae 
CaroloBtadii Lipsiae etc, in editionibus autem opp. 
lat. Lutheri tam Jenensi quam Wittembergensi, in 
quibus tantnmmodo ea , quae inter Lutherum et 
Ecciura disputata sunt, redduntur, titulus hic est: 
Contra F. Martinum Lutherum in Lipsensi studio 
has disputabit posiliones Eccins, iV. Julii anno 
M.D.XIX. hora VII. (Edit. Jen. 1, p. 241. Wittemb. 
I, 241.) 



10 Contra F. Luther et D. Bodenstein 

nas et culpas, ita quod praelatus non plenarie ab- 
solvens a poena et culpa peccet, velut usui sanctae 
matris ecclesiae adversum, non acceptamus. 

6) Animas in purgatorio non satisfacere pro 
peccatorum poenis, a quorum culpis absolutae hic 
non satisfecerunt, reputamus erroneum , sicut non 
est sine errore, qui non credit Deum a morituro 
requirere aliam, quam mortis poenam. 

7) Errat, qui liberum arbitrium hominis negat 
dominum actuum hominis ex eo , quia ipsum ha- 
beat se active ad malum, ad bonum vero tantum 
passive, sicut non esfc sine errore , qui» fidem quo- 
libet crimine corrumpi contra Scholasticos existi- 
mat, nec sine maximo errore, qui nulla contritionis 
habita ratione in sola fide quem absolvi procaciter 
praedicat. 

8) Ex imperfectione caritatis vel fidei in anima 
mortui fieri horrorem et quasi desperationem , qui- 
bus in purgatorio afficiantur, et quod illum horro- 
rem ex timore mortis incurrant, quo quasi inviti 
moriantur, non recipimus, quia veritati et rationi 
contrarium. 

9) Animas in purgatorio mereri maiorem gra- 
tiam, aut eorum praemia.minui^ si alienis meritis 
liberentur, aut non esse certas de salute, aut suf- 
fragia nostra noll^, ut fidei nostrae et omni rationi 
adversa negamu^s. 

10) Meritum passionis Christi non esse thesau- 
rum ecclesiae, ex quo deutur indulgentiae, quia 
veritati et apostolicis decretis obviaus, negamus, 
sicut claves esse thesaurum ecclesiae imperitissi- 
mum opinamur. Meritis quoque sanctorum nos 
adiuvari pie credimus. 

11) Dicere, indulgentias non expedire, est er- 
ror, dicere item,^ indulgentias esse vitium aliquod 
operis, qiio-ipsum minus valeat, error est pessi- 
mus. Quare et hunc errare sentimus, qui dicit, se 
teneri improbare indulgentias, quia Dominus di- 
cat, Propter me deleo iniquitates, non propter pe- 
cunias. 

12) Papam non posse remittere poenam, pro 



. . PMitloBfli EeolLr ^' ±i 

peooftto debitam,, per indulgeiiUat,- emnr* Imo enrp- 
neuin est; ettm noo pjOBtcf aboolTere a poeoio anf- 
moii in purgatorio existenteei. Omnium antem ma-. 
xime non reoipimis, quod morituri, inflrmi, kgitime 
impediti, non crimina publioa habentes, indulgen- 
tiie non egeant. • . i i 

13 > Bomanam eooiesiam non ftiioBe 8uperiorei|Ei 
aliio .eocleoiio ante teroporaSilyeatri, negamus» Sed 
eum, qni aedem beatmimi Petri babuit et fldeli, 
•nooeaaorem- PeCri et vioarium Qiriati geneialem 
semper agnovimus. i 

Contmximus^ . quoad fleri poiMt, propooitiones, 
et has paucas accepimus, et ^quod itlia ab hifl pe»- 
deant. 



His EJeoii theeibua Carolotta^dios d. 26. m. Apri- 

iis a. 1519 septendecim opposuit Gonoiufiionea aidb 

hoctitulo: 'CoDclusiones Caroloatadii oontraD. Joan- 

nem ISceum Lipaiae 27.= Junii tuendae icti Lo^cheri 

Reform; Aot lil, p. 284 sqq. p. 563. Waloh. X¥, 

979 sqq., SeidemanD, die Leipziger Diaputation 

i. J. 1519. Dresden u. Leipzig 1843. p. 37). Eo- 

demque fere tempoi*e (cf. Luth. Epp. ed. de Weite 

I, 278 sqq.)' Lutherus contra Eocii Disputationem 

et Excusationein etc. suum edidit in vulgus 11- 

bellum : 

Disputatio et Excusatio Fr. Martini Lu-^ 

ther adversus Criminatioues D. Joh. Ec- 

cii. Adiunctae sunt tredecim theses sic inscrip- 

tae: Contra novos et^eteres errores 

defendet Martinus Lutherius has posi- 

tiones sequentes, in studio Lipsensi^ 

Nos in textu reddendo secuti sumus editionem 

originalem, cuius titulus est: 

Disputatio et excusatio F. Martini Lu^ 

ther adversus criminationes D. Johannis 

Eccii. 

In tituli pagina, nullis signis typographicis or- 
nata, nec locus nec annus indicatur, in fine legitur : 
Anno M.D.X1X. Panzer in Ann. typogr. IX, 7^ 
suapicatur, Wittenbergae prodiiae hunc libelltta^ 



12 Oisputatio et Excusatio Lntheri 

qui nihil continet nisi epistolam Lutheri ad 
Eecium datam et Lutheri these% contra 
novos et veteres errores. In exeAiplari huiue 
libri, quod nobis ex bibliotheca Scheurliana praesto 
erat, tituli paginae typis nec nigro nec alio pigmento 
tinctis haec sunt impressa vocabula: Ulustrissimo 
principi et Marchioni No. D. Friderico IIL Duci 
Saxoniae S. Rom. Imp. Archimarscalco Principi 
Blectori et in regionibus Saxonici regis Vicario, et 
in ultima pagina pari ratione impressa leguntur 
haec: Domino suo Clementiss. 

Alia huius libelli editio originalis in lucem pro- 
diit Lipsiae sub hoc titulo : 

Disputatio et excusatio Fratris Martini Lu- 
ther adversus Criminationes D. Johannis Eccii (s. 
1. Insigne Valent. Schumann i. e. Lipsiae). In 
fine: 1519. 4. 

Panzer Ann. typ. VII, 209. v. d. Hardt III, 22. 

Latine legitur hic libellus in coll. Opp.- Luth. 
Jenensi I, p. 239 sqq., Wittenb. I p. 240 sqq. Loe- 
Bcher Reform. Act. III, 563 sqq. (212. 814), (in 
collect. Basiliensi Lucubrat. Luth. 1520 (m. Julio) 
tantummodo Positiones Lutheri contra no- 
vos et veteres errores reddxtae sunt), Germa- 
nice ap. Walch. XV, 974 sqq. — 



Disputatio et Excnsatio 

F. Martini Lutheri adversus criminationes D. Jo- 

hannis Ecoii. 

D. Martinus Luther optimo Lectori S. 

Eccius meus irascitur, mi lector, consecravitque 
sedi apostolicae aliam disputationis schedam, ple- 
nam irae suae et criminationis mei, adiecitque 
prioribus propositionibus unam, fortiter irascentem, 
hoc est, nisi timerem disputationi ftiturae impedi- 



advenna eriminationes JoliADiiia Eoeii. 13 

meotam fieri, pulohram occasiooem malediotia suii 
semel respondendi , sed omnia tempus habent, hoo 
Duno satis fuerit. 

Quod adductis aliquot S. patrum diotis me ho- 
stem ecclesiae criminatur, sic intellige lector, per 
ecclesiam Eccius opiniones suas et heroum suorum, 
qui sudaverunt in indulgentiis, significat, nam con- 
secrator est sedis apostolicae, et more opinatorum 
heroum suorum loquitur, qui -scripturae et patrum 
verbis utuntur, velut Anaxagorae elementis, ut quam 
primum ea consecrarint sedi apostolicae, mox trans- 
substantiata in eorum arbitrium vocabula (mirum 
dictu) quodlibet ex quolibet fiunt, etiam id signi- 
ficare idonea, quae vel per febrem ipsi somniani) 
vel per muliebris invidiae impotentiam delirant 

Denique tam infeliciter suae eis cedunt disoi- 
plinae, ut hoc ipsum, quod bonum didicerunt, nun- 
quam bene intelligant, et juxta apostolum*), non 
inteiiigunt, neque quid loquuntur, neque de quibus 
affirmant, hoc est, nec praedicatum cum subiecto, 
nec subiectum cum praedicato in proposidone ca- 
tegorica componere docti. Bperamus futurum, ut 
simiii dexteritate et alia testimonia nobis productu- 
rus sit in futura disputatione, ne desit, quod etiam 
pueri rideant. Speraveram, Eccius didicisset ex 
epistola Erasmi literarum principis, tum ex D. Carl- 
stadii invicta apologia^) hebetudinem capitis sui, 
verum patientia Ecciana vincit omnia^ satis est, si 
ceteris omnibus displiceat, sibi saltem et heroibus 
suis placeat. 

Quod autem me haereticum et Bohemum con- 
scelerat, dicens, me ignire veteres cineres etc pro 
modestia sua facit aut pro ofBcio consecrationis, 
qua quidquid consecrat consecratum est, nullo alio 
usus chrismate, quam veneno linguae suae. 

Tu vero (ne hoc mali nominis agnoscam) in- 
terim soists, mi leqtor, me de monarchia Rom. 
Pontifi. non spernere venerabilem consensum tot 



♦) 1. Timo 1. 

1) Haee verba: tum •— apologia, desunt in edit. 3«d, 



14 I>iBpatatio et EzeuMtio Lutheri 

fldeliihn per Italiam, <7ennaniani, Galliatn, Hispa- 
niam , Angliam , aliasque regiones. Unuin tantum 
a Domino precor, ne unquam sinat me dieere aut 
sentire, quod Eeeio, qui nunc est, placeat, ne 
forte pro libero arbitrio Christum fihum Dei osten- 
tui habeam, et pro Rom. Ecclesia Christum in In- 
dia et Oriente vivere et regnare negem, seu, ut et 
ego quid aenigmatizem festivo huic aenigmatisti, ne 
oum Eccio cloacam Constantinopoiitanam denuo 
reciudam, et de antiquis AMcae homicidiis nova 
celebrem ecclesiae martjria. 

Nam ut venenati sui aenigma4is scandalo non 
laed(uis, scias, mi leetor, inter articulos Johannis 
Huss censeri etiam a nonnuUis hunc, quod Rom. 
Pontificis papalem excellentiam a Caesare esse dix- 
erit, quod et Platina manifeste scribit. Ego vero 
noB caesareis, sed pontificiis decretis eandem mo- 
narchiam probari posui. lia sane ipsamet ecclesia 
Lateranensis in urbe de frontis suae peripheria can- 
tat, dogmate papali simul et imperiali se esse mar 
trem ecclesiarum etc. Noti sunt versiculi. Quid 
igitur? Necesse est, ut ipsa quoque ecclesia Eccio 
sit Hussita, et igniat eineres, deinde, quia mandato 
papae consensu cardinalium totius Romae et uni- 
versalis ecclesiae, iiia sic cantat, nihil mirum, si 
Eocius fe,stidiat antiquos cineres, et pro ofiicio con- 
secrationis suae oonsecrare anhelet novum hoio- 
caustum sedi apostolicae, semei papam, cardinales 
ipsamque ecclesiam Lateranensem in cineres novos 
redaeturus. Deo gratia, quod unus saltem Eccius 
reliquus est, qui ' cathoiice sapiat, singulari^simus 
iUe singularitatis persecutor, ceteris omnibus per 
virus Boemiae perditis. 

Sed quid niirum, quod *sophistae eiusmodi hi- 
storias ignorent, quando suas propositiones catego- 
rieas non intelligunt? Ego quidem hanc materiam 
nunquam tractavi nec cogitavi disputar^, verum 
Bccius, iam diu gravissima in me exulceratus in- 
vidia, has odiosas esse prop(9^itioues sciens, cum in 
ceteris desperaret victoriam, hic saltem mihi con- 
oiliare speravit indignationem , doctus catulum (ut 



adveniM criminationes Johannis Eetii. 15 

■ 

dicitur) ferire coram leone^ et ex disputatione ve»- 
ritatis ^eicere tragoediam invidiae. 

Sed criminentur quantum velint, consecrent* 
sedi apostolicae suas adulationes, consecrent scamno 
et scabello, consecrent etiam cistae apostolicae 
(quandoquidem hacc ad rem indulgentiarum et mo- 
uarchiam maxime omniutii pertinetj, transiliant etl- 
tare sui Baal*^), clament voce maiore, Deus enim 
est, forsitan loquelur, aut iii itinere, aut in diver- 
sorio est, aut certe dormit, ut excitetur. Sufficit 
mihi, quod sedes apostolica neque vult, neque po- 
test quidquam contra Christum. Nec in liac re ti- 
mebo, seu papam, seu nomen papae, multo minus 
pappos et puppas istas. 

Unum ego specto, ne nominis mei Christiani 
spolium cedat in doctrinae Christi purissimum dis- 
pendium. Nam hic nolo, uUus meam exspectet 
patientiam, nolo Eccius quaerat nec sub nigra nec 
sub alba cuculla modestiam, maledicta sit impiae 
illius clementiae gloria, qua\ Achab**J dimittit Be- 
nadab hostem Israel. Hic enim vellem non modo 
esse potentissimus mordendo (quod Eccio dolet), 
sed iuvictus quoque devorantio, quo et Silvestros 
et Civestros, et Caietanos et Eccios, reliquosque 
fratrores Christianae gratiae impugnatores uno (ut 
isaiae verbo u(ar) ore devorare possem. Terreant 
ahum per adulationes et consecrationes suas , Lu- 
therus sacerdotes et consecratores sedis apostoU- 
eae contemnit. Cetera in disputatione et post 
disputationem. Sed et D. Andreas Carlstadius, 
victor Ecciani erroris jam dudum, veniet non 
fugitivus miles, sed mortuum hunc et a se pro- 
stratum leonem cum fiducia excipiet *) , tamen in- 
terim gaudere permittimus miseram conscientiam 
simulata spe triumphi et vana minarum iactantia. 
Igitur addo et ego meis propositionibus tertiamde- 
cimam adversariam Eccianae iracundiae, Dei fuerit 



*) 1 Reg. 18. **) 2 Reg. 22. 
1) Haec verba: Sed et — excipict, desunt in edit, 
Opp. Luth. Jen. et Witteab. 



16 Diaputatio et Excusatio Latheri ' 

w ea disputatione bonum promovere, quam tot 
malis invidiae et detractionis Ecoius contaminat. 
Bene vale, mi lector. 

Contra novos et veretes errores defendet Martinns 
Lutherins has positiones sequentes in studio Lip- 
*t sensi*). 

1) Quotidie peccat omnis homo, sed et quo- 
tidie poenitet, docente Christo, Poenitentiam agite, 
excepto uno novo quodam iusto, qui poenitentia 
non indiget, cum etiam palmites fructiferos quoti- 
die purget agricola coelestis. 

2) In bono peceare hominem, et peccatum ve- 
niale non natura sua, sed Dei misericordia solum 
esse tale, aut in puero post baptismum peccatum 
remanens negare, hoc est Paulum et Christum se- 
mel conculcare. 

3) Qui opus bonum aut poenitentiam a pecca- 
torum detestatione ante dilectionem iustitiae incipi 
nec in eo peccari asserit, hunc iuter Pelagianos 
haereticos numeramus, sed et contra sacrum suum 
Aristotelem desipere probamus. 

4j Deus mutat poenam aeternam in tepapora- 
lem, seilicet crucis portandae, cuius canones aut 
sacerdotes nec statuendae, nec auferendae habent 
uUam potestatem, quamquam id ab adulatoribus 
noxiis seducti praesumere possint. 

5) Quilibet sacerdos debet absolvere poeniten- 
tem a poena et culpa aut peccat, aeque peccat su- 
perior praelatus, si occulta sine causa reservat ra- 
tionabilissima, quantumlibet usus ecclesiae, id est, 
adulatorum resistit. 

6) Forte satisfaciunt animae in purgatorio pro 
peccatis, sed quod Deus a morituro plus quam vo- 
luntariam mortem requirat, vaniasima temeritate 
asseritur, quia nullis modis potest probari. 



*) In ed. pcinc. PropDsitlonunQ Lutheri, quae anno 
1530 prodiit, hae propositioues non inveniuntur, in 
edit. 1538 et 1558 leguntnr. 



adversus criminatioaes Johannis Eccii. * 17 

7) Neque quid fldes, ueque quid ooniritio, ne- 
que quid liberum arbitrium sit, ostendit se nosse, 
qui liberum arbitrium actuum, sive bonorum, sive 
malorum, dominum esse balbutit, aut non sola flde 
verbi quem iustifieari, aut fldem non toUi quolibet 
eriinine somniat^ 

8) Veritati et rationi eontrarium est quidem, 
invite morientes defieere in earitate, ideoque pati 
horrorem pttrgatorii, modo veritas et >atio sit idem, 
quod opinio theologistarum. 

9) Auimas in purgatorio esse certas de salute 
sua, nec gratiam in eis augeri, scimus a theolo- 
gistis asseri, sed miramur doctissimos viros, quod 
huius fidei suae radonem nec stultae^) verisimi|eni 
reddere possunt. 

10) Meritum Ghristi esse thesaurum ecclesiae, 
et sanctorum meritis iuvari, certum est. Esse au- 
tem tliesaurum indulgentiarum nemo nisi foedus 
adulator, extravagantes^) a veritate et fictae quae* 
dam ecclesiae praxes aut usus simulant. 

11) Dicere, indulgentias esse bonum Christiauo, 
est insanire, sunt enim verissime operis boui vitium, 
et improbare indulgentias debet Christianus, ob 
abusum, quia Dominus dicit, Propter me deleo ini- 
quitates tuas, non propter pecunias. 

12) Papam posse remittere omnem poenani 
pro peccatis debitam huius et futurae vitae, et 
quod indulgentiae prosint non criminosis, somniaut 
secure indoctissimi sophistae, et pestiferi adulato- 
res, non tamen vel uutu j)0S8unt ostendere. 

13) Romanam ecclesiam esse omnibus aliis 
superiorem, probatur ex frigidissimis Rom. pontiti- 
cum decretis, intra quadriugentos annos natis, con- 
tra quae sunt historiae approbatae mille et centum 
annorum, textus scripturae divinae, et decretum 
Niceni Goncilii, omnium sacratissimi. 



1) In ed Prop. Luth. a. 1538: stulto. 

2) In ed, Prop. Luth. a. 1558: Extravagantes. 

Luthen opp. V. A. ad ref. hist. i. p. Vol III. 2 



Disputatio exceUentinm thedogomm 

Johannis Eeoii et Harttni Ltftkeri Aiwastiiilaiii» 
qnae Llpsiae coepta Mt qnarta die Jwi MDXIX 

hora septima. 

Praefatio. 

Lutherum ab Eccio scheda dis^tttatoriia 
anno 1518 exeunte edita praeter opimoneni ae vo- 
luntatem ad dispptationem ineundam adduotuhi esde 
inter omnes constat. In duodecim enim theeibus, 
quas ille tunc .,contra D. Bodenstein.Oarle- 
stadium Archidiaoonum et dootorem Yuit- 
tenbergensem^^ disputandas pesuerat, sex qpi- 
dem prioribus Garolostadiom, s^ popterioritras sex 
Lutheruro ipsum petivit Luthem^, simfiilao de hac 
re certior factus est, suum esse duxit in arenam 
oontra istum liieologum descendere, qai „inTidiae 
suae in ipsum conceptae satisfaoturus alium nomi- 
nabat concertatorem, alium invadebat tractatoreiti^' 
(Luth.. Epp. ed. de Wette I, p. 222.). Itaque non 
solum aa Carolostadium ineunte mense^Februarto 
a. 1519 epistolam- dedit, qua eom orat, at nna se- 
cum a Georgio Saxoniae Duce et senato Universi- 
tatis Lipsiensis locum petat, quo dispfitatio insti- 
tuatur (Luth. Epp. ed. de Wette I, 249), ded eodem 
fere tempore (2. Febr. ) scripsit Johanni Sylrio 
Egrano: „Eccius noster a me tentatus Augustae, 
ut cum Carolostadio nostro Lipsiae oongrederetor 
pro componenda o^ntentione ,* taiidem obseeutas 
est, sed audi hominis flguram: mea& potiitioiies ar- 
ripit et mordet atrocfssime, et eum , cum quo sibi 
res est, omittit, ludere eum credas larvis camispri- 
vii. Cogor itaque ego pro meis indul- 
gentiis homini pedem eonferre et ma- 
nus conserere" (Luth. Epp. ed. de Wette I, 



^Praefatio de Disput. Lips. 1 9 



v^ 



p. 216), et dte 12. m. Pebr. breviter nuntiavit Spa!- 
Iftftino: ,,Eoci!is et ego oongredieniur Lip8iq|(e 
post Paschalia." (d^ Wette 1, 223 ) , atque die 20. 
m. Febi'. Je^Mtiini Staupitio scripsit: „Eccias 
meas h^mo snbdolus me denuo in novas res tranft, 
ut hic vJdes. Adeo Deus curat, ne sim otiosus: 
sed male oedet haeo disputatio, Chrieito volente, 
iuribiis et usibus Romanier, in quos baoulos nititur 
EcciHs'- (de Wette I, p. 232). 

Die 19. m. Februarii Bccius, postquam ei facu}- 
tas Lip6i«e disputaodi a Duoe Georgio et Univer- 
sitate data est, Lutherum, ut et ipse Lipsiam veni- 
rdt ftd dogmala sua tuenda, his literis adiit : „Theo- 
lc^ et Philosopho interprimo, Martino Luttero, firo 
poiji^heiio, Vuittenbergi ordinario domino et maiori 
Bokii Wittenbergae. 8alutenr in domino et reete 
m Jeeu sapere. Quod Lipsensis Studii viri docti^ 
sim] OQtts nos audiendi reensarant , erat mihi per- 
molestttm, neo piane soivi, quid consilii caperem, 
at tum oiementissimus princeps D. Geof^ius Saxo- 
niae dux etc. ad petitionem meam egit cum Studio 
suo, ut tandem assensum praeberent, uti hoc die li- 
teras et illustrissimi Ducis et Universitatis ac Facul- 
tatis supra re aocepi. Quare eis XXVIi diem Junii 
praeeoripsi, quo disputationis primufn actum habe- 
remus, die autem XXVI apud facultatem Theologi- 
cam conveniremus , uter nostrum in primo con- 
gressu sit opponens. €um autem Carlestadius sit 
propugnator tuus, tu vero principalis exislas , qui 
haec dogmata per Germaniam seminasti, quae meo 
parvo et .exili iudicio falsa et erronea apparent ; 
quare convenit et te illuc venire, et vel tua tueri, 
vel nostra impugnare. Sed quam vellem, ut hunc 
animum deponeres , et sedi apostolicae te per om- 
nia obedientem praestares, audires Leonem X Vi- 
cariumrChristi, non quaereres singularitatem*), sed 
condescenderes communi doctorum sententiae, cer- 
tu8 quod Christus ecclesiam suam iam CCCC an- 
nos non permisisset in istis (ut tu divinaris) er- 



*> LtrtJh. Epp. ed. de Wette, I, 309. 

2* 



20 Praefatio 

roribue. Vides eniin ex scheda disputatoria, me 
aoD tam contra Bodenstein, quam contra tuas doo- 
trinas positiones posuisse. Vale ergo, mi Martine, 
et oremus perinvicem, ut iUuminemur. Ex Ingol- 
stadt XIXFebruarii Anno virginei partus M.D.XIX. 

Tibi deditissimus Eckius. 

(Cf. Seidemann, die Leipziger Disputation i. 
*J. 1519, p. 127 sq. et Loescher, Reform. Act. UI. 
p. 283 ) . Lutherus illico et ipse (Luth. Epp. ed. de 
Wette (Seidemann) VI p. 10) Georgium Saxoniae 
Diicem et Universitatem Lipsiensem (cf. Seidemann 
„die Leipz. Disput. p. 34 et 130) orat, ut sibi oon- 
cederetur Lipsiae cum Eccio disputare, et studia 
(^arat ad disputationem iuste ac rite subeundam, 
nam die 13. m. Martii scribit Spalatino (de Wette 
I p. 239): „Ver80 (tot «ccupatus operibus) et de- 
creta Pontificum pro mea disputatione, et (in 
^urem tibi loqUor) nescio, an Papa sit Antichristus 
ipse vel apostolus eius: adeo misere corrumpitur 
et crucifigttur Christus (id est veritas) ab eo in 
decretis. Discrucior mirum in modum, sic iiludi 
populum Christi , specie legum et Ghristiani nomi- 
nis. AUquando tibi copiam faciam annotationum 
mearum in decreta, ut et tu videas, quid sit leges 
condere postposita scriptura ex affectu ambitae tj- 
rannidis, ut taceam, quae aUa Romana curia Anti- 
christi opera similUma exundat. Nascitur mihi 
in dies magis ac magis subsidium et prae- 
sidium pro sacris literis.^' Et die 13. m. 
ApriUs epistolam dedit ad Johannem Langium, in 
qua haec sunt: ^Disputationem nostram futuram 
signavit Eccius 27. Junu: erit autem inter me et 
ipsum, ut videbis in hac schedula. Nam Carolsta- 
dius non congredietur iUi in istis positionibus, 
tum quod meae sint, tum quod subdolus sophista 
eas res movit de Papa etc. quibus iUum vel in pe- 
riculum traheret ofifensi Papae (quod praebendatis 
malum intolerabile est), vel periculo eiusmodi abs- 
territum traduceret sine beUo sineque victoria ete.^^ 
(de Wette I p. 254). 

Quanti fecerit Lutherus hanc disputatianein, cer- 



de DiBpotatioiie UpBJensi. 21 

nere Bcet ex epistola, quam d. 16. Maii Carolo de 
Miltitz misit, in qua haec leguntur (de Wette I 
p. 276): „Jam solennis disputatio Lipsiae instat 
oblata ab Johanne Eccio, a qua si me subtraherem, 
quantalibetiu8tacau8a,8ummam ignominiam mihiom- 
nibusque amicis, quin et illustrissimo Principi nostro, 
totique Ordini meo et Universitati inurerem.'^ Eum 
autem vel die 8exto m. Junii incertum fuisse, utrum 
ad disputandum Lipsiae admitteretur necne, apparet 
ex epistola, quam tunc ad Joh. Langum dedit, in 
qua haec leguntur: „Invidia hoc agit, ne Lipsiae 
admittar ad respondeudum. Ternis literis a Duoe 
Geoi^o non potui certum obtinere responsum — 
adero tamen saltem obiaturus me ad respondendum. 
(de Wette I p. 282, 270 cll. de Wette (Seidemann) 
VI, p. 11. 15. 16). Ceterum de Disputatione Lip- 
siensi ipsa luculentissime et accurati8sime a. 1843 
seripsit J. K. Seidemann in libro: „Die Leipziger 
Disputation im Jahre 1519" et superioribus tempo- 
ribus V. E. Loescher in libro: Reform. Acta III, 
J22 sqq. 

Editionum Opp. Lat. Lutheri et Jenensis et 
Wittenbergensis exempium sequentes nos quSque 
tantummodo ea reddidimus, quae Lipsiae inter Lu- 
therum et Eccium inde a die 4. usque ad diem 14. 
m. Julii disputata sunt^ Textus ipse repetitus est 
ex editione originali, euius titulus est: 

Disputatio excellentium D. Doctorum 
Johannis Eccii et Andreae Carolostadii, 
quae cepta est Lipsiae XXVIL Junii a. 
MDXIX. Disputatio secunda D. Doctorum 
Johannis Eccii et Andreae Carolostadii, 
quae cepit XV. Julii. Disputatio eiusdem 
D^ Joannis Eccii et D. Martini Lutheri 
Augustiniani, quae cepit Illl. Julii. In ti- 
tuli pagina nec locus nec annus indicatur, in folii 
antepenultimi fine legitur: Soli Deo honor et glo- 
ria. M.D.XIX. Tum sequuntur: i) Contra F. Luther 
et D. Bodenstein in Lipsiensi studio has di8])utabit 
positiones Eccius XXVII. Junii MDXIX: Neque 
dictis etc. 2) Contra novos et veteres errores 



di^fendet Hartinus Lutherius hes positioBeB seqaen* 
tes in studio Lipeiensi: Quotidie peccat etti. 
S) Subscriptas Conclusiones Andreas Carolostadiuf 
a4versu8 domiuum Joennem Eccium defendet Lip» 
siae die X&VII. Junii M.D.XIX : CumD. Joannes 
inticiatur etc. — Non absimile est vero, id quod 
Seidemannus ex Lutheri epistola d. 18. m. Dee. ad 
Joh. Langum data*(de Wette I, 380) suspicatur, 
has Disputationes Erfurdiae sub flnem a. 1519 
prelo exeudendas traditas esse (cf. Seidemann : die 
Leipziger Disputation p. 74) *). Loescher, qui in 
Actis Reform. T. III p. 292 sqq. Disputationem 
Lipsiensem integram ex codice MSo, qui ipei ex 
Bibliotheca publica Freybergensi praesto erat, typM 
reddidit, opinatur illam primam Disputationie lAp- 
siensis editionem Lipsiae prodiisse anno 1519 *♦). 
Eltiam hiiius editoris textum contulimus et quae in- 
ter nostram et hanc editionem differunt adnota- 
vimus. 

Textum Sermonis. quem tunc Lutherus de Matth. 
16, 13 19 in Feriis Petri et Pauli (d. 29. Junii) 1519 
Lipsiaeinaula disputatoria Arcis habuit (Luth. Ep|). ed. 
de Wette I p. 288.), repetivimus latine ex edidone 
Opp. Luth. Jenensi, cuius exemplum Bequentes 
nos quoque illum hic reddidimus. Habitus est a Lu- 



«t * 



*) Eqaidem antea ex typorum t^^^pographicorum formis et 
literarum compendiie, quae usurpata suikt in editione 
origioali, mihi videbar perspexisse, has Disputatio- 
nes a Melchiore Lotthero jun., qui mense Decembri 
1519 chalcographiam Wittenbergae erexit (Luth.Cpp. 
ed. de Wette, I, 381), antei mensem Decembrem a. 
1519 Lipsiae esse impressas, et opinabar Lntherum 
in epistola illa ad Langum data per v^rba*: „Di8- 
putationes impressas cura quantocius habetmus^' 
a Lango repetivisse missuDi suum Disputationum 
imprcssaruoii exemplar, quoniam tum notarioram 
exemplaria uondum erant in vulgus edita. 
) Etiam in libro : ^©QtQloguS obcr8lic0iPcrattcr©iHcrunb 
fc^rifftcn ©. Tlaxi. 8ut^r burcl& in att«9claf[cn Dom Jor 
M.D.XVIII H<5jn«XXXIIL mt cincr «orr|ebe gutl^ctS 
Bittcn^rg, burc^ ^andSufft tf.D.XXXIIL'' haeo „Du. 
putatio Lipsioa a notariis e^cepta^^ a. 1M9 prodiis^e 
perhibetur. 



thero liagw g^rnkaDica, sieuti ille legitur apud Loe- 
scher, Befonn. Aot 01, 516 eqq. et apud Walob. 
T. XI, p. 3072 sqq* Editio prinoeps huiufi Bermo- 
ms exiit a. 1519 «ub hoe titulo: „(&in @ermon 

^rebiget ^ '2tbp%^l ^ffm ®dfU% am tag ^tA 
mh )^^vli}m XVIIIl ^^t bHt^ ben mirbigen i^ater 
boctoYem ^attinum Sutl^er auguftiner lu SS^itten^: 
bnrg{, mit entf(!^ulbigung e^licj^cr artidfel, go t)m t>on 
e^Uiid^en feiner abgunftigen gugemeffen fei)n, in ber 
^eit ber S)if))utatton ju SkVf^^ gel^alten. @etru(It 
au 2^t)p^^t burd^ SBotffaang @t&(fel im iar 1519/' 
Alia huiu6 »ermoQiB editio in vulgus exiit aono 
1520, quae ob •eaa» rem memoratu digua est, quod 
antiquisBimam Lutheri, cucullo Auguetiniani induti, 
ptae ae ievt ioiagiaem ligno incisaiD (cf. Ui^ert, D. 
MartiQ Luthera Leben etc. Gotha 1817. I, p. 860j. 
Latine reddita est Djsputatio Lipsieneis Eccii 
ei Lutheri in Edit. Opp. lat Luth. Jen. I p. 242 
sqq., in Wittenb. I, p. 242 b. sqq., germanice#legi- 
tur afNid Walch. XV p. 1069. 



Ad Lectorem*). 

Habes hic, lector, quisquis es, disputatioiicm 
illam celebrem, quam Lipsiae vidimus et audivimus 
inter insignes viros, D. Johannem Eecium**) et 
Martinum Lutherum habitam. Erunt fortasse, qui 
nollent editam, aJii vero et damnent excHsani, (|Uod 
communi consilio Patres utrinque convenisse dieun- 
tur, ne qua via dieputatio eiusmodi dissemiuaretur. 
Verufli his sermonibus nihil movearis, lector, si 
enim «erio voluissent occultatum iri hoc pelagus et 
cahos verborum, non utique permisissent publico 
conspectu, a quovis libitum esset, excipi et in iiteras 
referri. Nam cum plus triginta exemplaria sint il- 
Hc excepta et i« diversas orbis partes emissa, satis 
palam est, voluisse omnia invulgari, nisi forte Notario- 

*) Hoc prooeraium autorie nesciocuius cx edit. origi- 
aali et Jeu^xi&i e&t reffttitum. **) In cd. princ. 
hic intersertum: A^dream Carlstadiuni. 



34 Disputatio Lipnae haMtai a. XIX 

niin (qui ad hoc ipsum seorskn desigiiati erant) 
exemplaria fais legibus suis erubiaoere oafsrint. 

No8, 8i quid utilitatis in ea pio lectori aiFerre 
p088emu8, 8olliciti lliiihu^. Sunt in ea sane plera- 
que talia, quae hueusque aut non n6yimu8, aut qod 
au8i 8umu8 no88e. Quae si bene cedunt, quid ve- 
ritati8 8int allatura, viderint ii, quorum intereet, li- 
bertati8 certe nonnihil paritura sperantur, qua de 
rebu8 eccle8iae et Ghristiani^mo audentius et loqai 
et audire contingere putantur. 

Quamquam multa quoque 8int in ha6 silva, 
qiiae extra propositum dicta 8int, noluimus tamen 
quidquam imminuere, 8ed simplici flde, ut dicta et 
gesta 8unt, plene omnia reddere. 

Porro, nostrae opis non ignaji nec immem6re8, 
neutri partium quidquam arrogare aut derogare p66- 
8umu8, nec iudicium tentare, quo solet vel allici vel 
retrahi lectoris afTectus. Relinquimus autem omnia 
in omnium et singulorum iudicio, quod ut varium 
futurum non dubitamus, ita ut optimum quodque 
praevaleat, optamus, ad laudem Dei et communis ' 
rei Christianae incrementum. Vale, lector pie, et 
pie legas, quae pie monstrantur a nobis, quod fa- 
cie8, si nostrum studium boni consulas. 



Disputatio ExcellentiTmi 

Theologomm Johannis Eccii et D. Martini Ln- 

theri Augustiniaiii , qnae Lipsiae coepta ftiit qvartia 

die lulii Anno M B.XIX. hora septima. 

Protestatio Patris Martini Lutheri. 
In Nomine Domini, Amen. 

Protestationem egregii Domini D. Johannis 



1) In ed. principe legitur: Protestationem utri- 
nsqne egregii doinini 'et Andreae Carolostadii 
ct Johannis Eccii. Haec autem protestatio in prima 



a-Kotariis exoepta. 25 

Eccii amplector et sequor. Hoc unum addo, quod 
pro reverentia summi Pontificis et Rom. ecclesiae 
iibens hanc materiam, non necessariam et mire in- 
vidiosam praetermisissem, nisi per propositionem 
egregii Do. D. Johannis 'Ecoii in eam pertractus 
fuissem. Doleo etiam eoS non adesse, quos ma- 
xime oportuit, <]ui cum et privatim et publice toties 
me crimine haereseos pro&narunt^ nunc cum instet 
cognitio causae, se subtraxerunt, haereticae pravi- 
tatis Inquisitores dico^ qui fraternam monitionem 
et doctrinam postposuerunt criminationibus suis. 



disputatione CaroIoBtadii et Eccii die XXVil Junii hora 
secnnda ita prolata ibidem legitnr: 

1) ProtestatioCaroloetadiiperrespoiidenlem 

sibi a latere. 

Primo illud testamur et ubique tedtatuui esse volu- 
mu8 , nusquam ab ecclesia catholica ad latum digitnm 
D08 velle discedere ^ quod si einsmodi quid deprehenda- 
tnr non dedita opera, sed humana inscitia elapsum, iam 
nunc pro recantato habere volumus. Nec eruditorum iu- 
dicio praeimuB, necpublicarum scholarum auctoritatiprae- 
iudicamu». Maneat incolume suuui cuique iudicium, dum- 
modo scripturas non per nebulam, sed cx integro Iractat. 
Sacris autem scripturis hunc honorem impenilimus, quod 
nihil sine iis aut asserere aut recipere volumus, in ceteris 
autem, quae non liquide hinc doceri poBSunt, solis eccle- 
eiaticis primas damus, nec ab iis discedimus. quae in epi- 
stola ad D. £ccium, quae est: Kisi sanctissimum in Chri^to 
patrem , tcstati sumus, sed ea uunc quoque perinde ut 
antea testamur. 

Protestatio Ecrii. 
Invocavit auxilium. 

Protestor pro simplicitate theologica: sicut hoc onus 
ad laudem dei, ecclesiae honorem, animarum salutem et 
ad veritatis dilucidationem susccpi, ita iion est animus 
mihi quidquani dicere vel asserere, quod vel sacrae srip- 
turac vel sanctae matri ecdesiae esset adversum. Pa- 
ratus corrigi et emendari a sede apostolica et ab iis, quo- 
rum iudieio hanc nostram disceptationem , iuxta conven- 
tionem heri factam , sumus subiecturi : de quo protestor 
ut supra. 



gjS Disputatio LigMiae habito a. XIX 

Scopps. 

DePote;statepap;9te^), imo de pr^aiuRoiu.Pi^ntificiai. 

Epcii protestodo. 

In nomine tuo dulcis Jesu. Antequatn in are- 
nam deac^ndani, protestor coram vobis illustrissi- 
mis, nobilibus, magnificis et excellentissimis Domi- 
nis, omnia per me dicenda et dicta in primis esse 
subiecta iudicio primae sedis, et DomiHi in ea se- 
dentjs, deinde quorumlibet aliorum, quorum est 
errantes ^corrigere 5 et ad veritatis cognitionem re- 
ducere. 

Et quia reverendus Pater in praefatione sua 
quasi se excusando testatur se libent^r hanc omi- 
sisse materiam, pro summi pontificis reverentia, nisi , 
per meam pertractus fuisset propositionem. At me- 
minerit reverendus Pater, niei prius ipse in resolu- 
torio ante tempora Silvestri negasset, Rom. Ponti- 
ficem aliis superioreii), non fuisset neceseariu^). 
me tredecimam illam posuisse priopositlonem, et 
quod in Actis Augustae^) coram legato Sedis apo- 
stolioae Beatum Pelagium Pontifieem evaogelioa 
' scripta torsissa causatur, qui tamen maxime om- 
nium ad sanctorum Patrum intentionem verba Chri- 
sti accepit. Frustra ergo Reverendus Pater in me 
oausam torqueire nititur, cui ipse non sexael occa- 
sionem praestitit. Sed iam ambagibus resectis, prin- 
cipale institutum, Deo duce, aggrediamur. • 

Reverende Pater, Vestra Conclusio tredecima 
meae contradicens fatetur Rom. Ecclesiaip esse 
aliis superiorem, iuxta frigidissim^ Bom. Pontificum 
Decreta, intra quadringentos annos nata, quibus 
obstare dicitis textum sacrae Sciipturae, et liisto- 
rias approbatas mille et centum annorum, contra 
quam sic oppono. 

Monarchiaet uniis principatus in ecclesia Dei 
est de iure divino, et a Christo institutus,' quare 

1 ) In ed. princ. deest : papae. 2) In ed. princ. deest : 
Augustae , repetitum ex ed. len. 



« Jrotarilp ex«epto. ^ff 

f 

texiuii saorae Soripturae Tel historiae approbatae 
ei non adyepsantsr. QuoDiam ecctesia illa militans, 
quae eet yelut unum corpus, iuxta D. Pauli senten- 
tiam, est instituta et ftusta ad imaginem eoelesiae 
triHmphantis , in qua est una monarchia omnibus 
per ordinem dispositis, usque ad unum caput, sei- 
iicet Denm. Quare et talis ordo a Christo in ter- 
ris est eonstitutus, eum fatea^r Johan. 5: Filium 
non faoere quidquara, nisi quod yiderit Patrem ftt^ 
cientem. Quare non de coelo est, qui capiti sub- 
esse recusat, eicut non de coelo , sed de Lucifero 
est, qui Deo non yult subiici. 

Quae omnia latissime coniirmari possunt, ma- 
xime per saeram illam animam B. Dionysium 
Areopagitam lib. de ecolesiastica hierarchia, ubi 
ait : Kpetra enim hierarchia . a Peo traditis ordini- 
bus sancte disposita sanctis et coelestibus hierar- 
eliiie confonAis est. Ita Oregorius Naaan. in Apo» 
logetico : Sacrosancta mysteria (ait) ad instar coe- 
leetis iBMtginis celebrari^ per quae utique in teinris 
coelestibus ordinibus associamur. Nam quod mon- 
strum esset ecclesiam esse acephalam? quod om- 
nes ferme haeretici moliti sunt (ut 8. Cyprianus 
ad Rogatiauum et Puppianum innuit) ut sic debi- 
iitato capite errores suos et virus impune possent 
inentibus hominum inculcare. Et haec fuit ratio 
principalis oura aliis annexis, propter quam Paji- 
s^enee ie\ix studium Johannem Torpacensem damt- 
nayit, negantem primatum Ecclesiae Romanae. Sie 
et error fiiit VuikieflRticus , Romanam Ecclesiam 
ahis non esse superiorem de lege Evangelii. 

M. Lutherus. 

Quando Dominus D. arguit, omnino esse-capul 
ecclesiae universale, optime facit. Et si est aliquis 
qui privato pacto conveneiMt cum cjoujinatione sua 
ad defendend.um contrariuui, surgat in medium, ad 
me nihil pertinet. 

Eccius. 

Quia reverendus Pater dicit, nihil ad se perti- 
nere de contrario illius quod intendebam probare 
de iure divino , esse monarchiam in ecclesia m\\\- 



2S Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

tante, sicut et triumphante : in quo eum oollaudO) 
quod et in hoc D. Johanni in Apoealypsi *) oonsen- 
tit: Vidi civitatem sanctam novam descendentem 
etc. At propius ad rem accedentes': Si ecciesia mili- 
tans non fnit sine monarcha, vellem audire, quis esset 
iste monarcha alius, tfut unquam fiiisset nisi Rom. 
Pontifex, aut quae alia prima sedes nisi sedes Pe* 
Iri et eius successorum? Juxta illud B. Cjpriani, 
qui in Epistola 2. ad t/ornel. Rdm. Pontifioem scri- 
bens, contra Novatianos subdole Romam accedeh- 
tes, inquit: Post ista adhuc insuper cedo episcopo^ 
sibi ab haereticis constituto, navigare audent, et ad 
Petri cathedram atque ecclesiam principalem, unde 
sacerdotalis unitas exorta est, a schismaticiset pro- 
fanis literas ferre, nec**) cogitare eos esse Romanos, 
quorum fides ab apostolo laudata est, ad quos per- 
fidia habere non possit accessum. Et Hieronymus 
idem testatur contra Luciferianos: Ecclesiae salut 
(ait) in summi sacerdotis dignitate pendet, cui si 
non exsors quaedam et ab omnibus eminens de- 
tur potestas, tot in ecclesiis efficientur schismata, 
quot sacerdotes. 

Et quod ille summus sacerdos sit Romanus, 
liquet apud eundem B. Hieronymum in duabus epi- 
stolis ad Damasiim Papam, cuius ferme singula 
verba ad institutum faciunt, verum brevitatis studio 
illa signemus: Gum successore piscatoris et disci- 
puli Ghristi loquor. Ego nullum praemium sequens 
nisi Ghristum beatitudini tuae, id est, cathedrae Pe- 
tri consocior, super illam Petram fhndatam eccle- 
siam sbio. Etinfra: Quicunque tecum non colligit, 
ille dispergit. Ex quibus quisque bonus Ghristianus 
facile coniicit, unitatem sacerdotalem aRom. fluere 
Pontifice, et illam fiiisse semper cathedram princi- 
palemf et omnibus aliis praelatam, et quod illa sit 
Petra, sicut Hieronymus dicit, se scire, super quam 
fundata sit ecclesia. Vel reverendus Pater assignet 
alium monai^cham ecclesiae priscis temporibus. 



*) Apoc. 22« **) In ed. Jeu. : ue. 



a Notariis «Koepta. 29 

M. Lutherus.* 
Monarchiam eocleeiae militailtis prorsus coufiteor, 
eiusque caput non hominem, sed Chriatum ipsum, 
idque autoritate divina. Prima ad Corinth. 15: Opor- 
tet illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub 
pedibufi eiuB. Et paulo ante: Deinde finis, cum tra- 
diderit regnum Deo et Patri, et evacuaverit omnem 
principatum. Quod Augustinus lib. 1 deTrinit. ult.cap. 
ezponit de regno Christi jjraesentis temporis, ita 
videlicet, quod Christus, oaput Ecciesiae, per ftdem 
transferet nos, qui regnum eius^sumus, per spe- 
ciem^). SicMatthaei ult.: Ecce ego vobiscum sum, 
usque ad consummationem seculi. Item, Actuum 9 
audivit Paulus de coelo: Saule, Saule, quid me 
peraequeris? ubi iterum Augustinus dicit, caput io- 
qui pro membris suis. 

Quare prorsus audiendi non sunt, qui Christum 
extra ecclesiam militantem trudunt in triumphantem, 
cum sit regnum fidei, hoci^ est, quod caput nostrum 
non videmus et tamen habemus, iuxta illud Psai. 
122.^): Illic sederunt sedes in iudicio, super 
domum David, multae sciiicet sedes, in quibus unus 
sedet Christus. Sedes videmus, non sessorem vei 
regem. 

Proinde ad autoritates egregii D. D. venien- 
do, quando asserit, in ecciesia militante esse 
unum principatum, divino iure et a Christo institu- 
tum , sua dicit, sed nihil probat. Nam prima eius 
autoritas Pauli, nimirum Ephe. 4., quae Christum 
caput ecclesiae dicit, pro me contra eum valet, cum 
certissime loquatur ibi de ecclesia militante, et Chri- 
stum appellat eius caput. Est etiam eadem sententia 
contraria huic, l.Corinth. 3.: Quid est Apollo? quid 
Cephas? quid Paulus? Divisus est Christus? etc. 
ubi manifeste prohibet aliud caput quam Christum. 

Secunda eius autoritas JoJian. 5: Non potest 
Filius facere quidquam nisi quod viderit patrem fa- 
cientem, neque de ecclesia militante, neque trium- 



1) In ed. Jen.: ad speciem. 2) In ed. orig.; 119. 



30 , Disputatio lipnaa^ luOnllt, «. XIX 

phante loquitur^ 8ed> oihniunD doctorum sententia 
de aequalitate sua <AimPatre, q«frd>^) nihilfaoii aut 
poBsit faoere Pater, qui» idem posait et filius^ 

Omitto quod dixit: Non esee die eoela, ^fm. 
oapiti subcNiBe recuaat, ei eese de Loeifero, qui Doe 
non vult aabiici, quitt sieut praecedeftitis maiie sunt 
assumpta, ita et haee inale illata. 

Tertia, quae est Dioojstiy Aihil dontranoe^ nei|i 
enim negamus hierarejiiam ecdediasttcafD, sed de 
oapite disputamus monardhiae, ncinf hierarckioel 

Quarta, qua6 Gregoni Nazw». adducitury quod 
per saerosatieta mjsteria sooiamur saoetw ordhHbat 
Goelestibus, a quovis grammatieo ii»telligitar, nihii 
sonare, neque de monarchia, neque de caf>ite.- 

lam quod addiidit esse monstrum , si teolesia 
acephala esset, fateor, sed h4>e capul neque ipeie 
Dom. Doctor ahud dare pe«8it, quam Ohtlstum. 
Quod probo evidenter,' quia si suuhi eaput, qued 
Rom. Pontificem appeilaf, morhilr, ivt eet homa, 
i»m ecolesia est acephala, si- antem Ghriatug n^ 
rim caput est eoclesiae, donec alins eiigatut', non 
minus monstrnm est, Gfarietam - oedeve rivo Ponti- 
flci, et sueoedeve mortuo. 

Quinta B. Gypriani, qui haereticos inseetotuO) 
quod debititato capite molili svnt erroves snds im- 
pune hominibus ineulcare, prorsus nihili ihcit ad 
prbpositutni. Loquitur enim' non de Boiniv Oapilei, 
sed de quolibet capite cuiudque epi^eopalus. EC 
si egfregiu» D. D. vohierit stare autoritatl Gypriami, 
hac hora finiemus disputationenr. Ipee enim Oor- 
nelium Pontificem nunquam aliter salutat, nisi ca- 
rissimum fratrem. Deinde describens episeoperum 
eiectiones et confirniationes per multas epistoias^ ex 
divinis literis efficacissime probat, ad> p^betnyeit- 
tinere et vicinos duos episcopos rel tres^ quemad- 
modum et sancitum est in Bacratiififnno Nieeno Gon- 
cilio. Quin idem beatus MartTr, nt B. AuguelmknB 
aliegat hb. 2 capi 2 de Baptismo, sio dioit: Neque 



1) In ed. origiq;: sed qfiio<). 



enfan qms^tMMIii Mstnim episeopHtn se e&ne episoo* 
poruoi conetitolt, aut tjnrftnnico xerrore ad otwe- 
qaendi nei^ssvtateni oollegas suos adigit, quando 
habet ofnnis episoopus pro lieentia libertatis et po- 
testatis suae arbitrium proprium, tanqufun ab aHo 
iodicafi non possit, quo modo nec ipse^^otest alte- 
ram iudicare, sed exspectemus universi iudicium 
Domini nostri Jesu Christi. 

Quod autem dicit, eRomana et Petri cathedra 
ortsiii esse saeerdotaiem unitatem, libeotissime ad- 
nalto, qnantum pertinet ad ecdesiam oecidentaiem. 
Nam revera etiam Rom. ecdesia orta est ex Hie- 
rosolymitana , haec est matrix proprie omniH-m ec- 
desiarom. Sed nec valet consequentia , ex, Rom. 
eceiesia orta est sacerdotalis unitas, ergo ipsa est 
caput et domina omnium prima, alioquin insupera- 
biUter eoncluderet, Hierosoljmitanam esse eaput et 
dominaih omnium. 

Ultima autoritas divi Hieronymi non recte m- 
dueitur ab egregio D. D., etiamsi per omnia esset 
vera autoritas Hieronjmi , quia D. D. intendit pro- 
bare ecciesiae Rom. potestatem monarohicam iure 
divino a Christo institutam. Hoc verba Hieronynii 
non habent, quia dicit: Cui si non exsors quaedam 
ab omnibus eminens detur potestas, tot in ecclesiiH 
efficientur schismata, quot sacerdotes. Detur, in- 
quit, boc est, iure humano posset fieri consentien- 
tibus ceteris omnibus fidelibus. Nam nec ego hoc 
nego, si consenserint totius orbis fideles in Rom. 
vel Parisiensem, vel Magdeburgensem vel quemcun- 
que, ut esset primus Pontifex et summus, hunc 
propter reverentiam totius ecclesiae fidelium sic 
consentientis habendum esse summum monaroham. 
Hoc autem neque factum «est unquam, neque fit, 
neque fiet, cum usque ad nostra tempora graeca 
ecciesia non consenserit, neque tamen sit habita 
haeretica. 

Et hanc esse sententiam D. Hieronymi, probo 
ex epistola ad Evagrium, ubi dicit: Ubicunque epi- 
scopus fuerit, sive Romae sive Eugubii, sive Con- 
ftfantinopoli, sive Regii, sive Alexandriae, sive Tha- 



32 Disputatio • Lipsiae babita i^. XDC 

tiis^ eiusdem raeriti et eiusdem sacerdotii eat. P^ ^ 
tentia divitlarum et humilitas paupertatis yel su- 
blimiorem vel inferiorem facit. Ceterum oowes 
apostoiorum Buccessores sunt. Recitatur haec epi* 
stola in Decretis non frigidis dist. 93^ cap. legimu«. 
Idem super epistolam ad Titum: Idem est ergo , 
presbyter, qui episcopus, et antequam diaboli in- 
stinctu studia in religione fierent, et diceretur in 
populis: Ego sum Pauli, ego sum Cephaev com- 
muni presbyterorum consilio ecclesiae gubernaban* 
tur. Postquam vero unusquisque eos, quoa bapti- 
zabat, suos esse puiabat, in toto orbe deeretum 
est, ut unus de presbyteris electus superponeretur. 
Et indjuctis autoritatibus Scripturae dicit in fine : Si- 
cut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consue- 
tudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subiec-. 
tos,.ita episcopi noverint se magis consuetudj^e 
quam dispositionis dominicae veritate presbyt^ri^ 
esse majores. Ideo quod D. D. addidit, a Hiero- 
nymo intellectum • esse summum Pontificem Bom., 
dum dicit: Cum successore pisoatoris. et discipuli 
Christi loquor, et beatitudini tuae, id est, cathedrae 
Petri consQcius, super illam petram fundatam eo- 
clesiam scio, nihil facit; non sequitur, consocior 
huic ecclesiae, ergo haec est sola prima. Nec se- 
quitur, est fundata suprapetram, ergo sola est fun- 
data. 

Accedit ad hoc decretum Concilii AfriciE^nif 
dist. 99. cap. Primae. Primae, inquit^ sedis epi: 
scopus non appelletur princeps sacerdotum, aut sum- 
mus sacerdos, aut aliquid huiusmodi, sed tantum 
primae sedis episcopus. Universalis autem Ponti- 
fex nec Romanus appelletur. Quare si divino iure 
staret monarchia Rom.«Pontifieis, haec omnia eflh 
sent haeretica, quod est temerarium asserere, et 
in fine audiamus ipsum Dominum , qui Lucae 22. 
dicit: Facta est autem contentio discipulorum, quis 
eorum videretur esse majpr. Dixit autem eis: Re- 
ges gentium dominantur earum, et qui potestateo) 
habent super eos, benefici vocantur, vos autem 
non sio , sed qui ipaior est v^strum , flat fi(i(Hit 
minor. 



. : a NotariU ezoepta* 33 

E c c i u 6. 

Reverendus D. Pater satiB instructue descendit 
iu arenani) materiam suaoi habens bono ordine con- 
ftextam in libello impresso , et p^r eum oomposito, 
qoare illuBtrifisimae Dominationes vestrae, magnifi- 
oentiae et donunationes veniam dabuntEccio^.multo 
iam. tempore aliis negotiis occupato, si non tam 
rotunde et accurate e veatigio tania cumulare po- 
terit, quantum reverendus Pater iam congessit. Ve- 
nit enim disputaturus^ non librum editurus. Verum 
quid reverendus Pater dixerit, per ordinem dispi- 
ciamus. 

Primo omniujn, caput esse.ecclesiae Ghristum, 
probare intendit, quod tamen fuerat supervacaneum, 
eum nullua hoc negare praesumsCt, nisi qui anti- 
christuB ait, miror tamen vehementer, quod hoc 
non perpendit, sicut pollicetur in Aotis ooram Le- 
gato Sedis Apostolicae, posse se praestare quen- 
dam luristotheologum , , plura esse posse oapita 
subordinata, in quo mystici capitis ratio aut sym- 
bolici a ratione capitis aaturalis deficit ; quare prae- 
ter caput Christum et aliud oportere quaeri caput 
in ecclesia statim probabitur. Neque ei suffragatur, 
quod apostolum inducit, 1 . Corinth. 3 : Divisus est 
Christus ? Nam etsi Paulus ibi Petri meminerit, 
noD tamen falsum dixit B. Hieronymus lib. 1. coD' 
tra lovinianum colum. 18: Uuus eligitur, loquitur 
de Petro, ut capite con$tiituto schismatis toliatur oc- 
casio. Clare appellat Petrum caput in ecclesia esse 
constitutum. Sed haec missa facimus, solutiones ad 
nostra inducta repulsuri. 

Primo cum respondet ad illud JohauDis 5 : Ne- 
que enim Filius potest facere quidquan), nisi quae 
viderit Patrem facientem, dixit secundum 8. Patres 
exprimi hic aequalitatem Patris et Filii. Verum le- 
gat attentius, quaeso, reverendus Pater B. et inadu- 
labilem Patrem Bernardum lib.3. de consideratione 
ad Eugenium , ubi de forma ecclesiae loquens , et 
eam esse de jure divino proi>ans, nostram rationem 
formavit mihi colum. 7 : Neo vilem reputans for- 

LuUieri opp. V. A. ad ref. Mst. I. p. Vol. IIL O 



34 Di8puta<io LiplBl06^1i)A)iiia a. XIX 

mam hanc, quia ift tefra est^ exemplar habet in 
coelo. Neque enim Filius potest facere quidquam, 
nisi quae Tiderit Patfem faoieiitem, praesertMn cum 
ei 8ub Hosi iloftiine diotum sit: Vide bmnia facke 
MCUBjdum exemplar, quod tit^i^^in monte monifttrai- 
tum est. Yiderat hoc qui di^eba^t Vidi ciyita4e|ii 
flianotam ^. Ego emm propter i^miHtudineHi dio- 
'tum veor, quod $icut ilhe Se^phim et (^<einibim, 
et oeteri qui u^que ad- angelos et-archangelo» k)v- 
dinantur, eub uno capite I>^o, ita hie quoque sub 
uno summO' Pontifioeprimttte» yel patriaroha«, «v- 
ehiepiscopi, episcopi, presbyteri Vel abbates^ et ve- 
liqui in hunc modum. Tunc subdit BernflrduB': 
Non estpaTvi pendendum qiiod ^ l>eum habeit au- 
torem^ et de coelo dtioit orilg;4»em. Quis- iam noii 
iDtelligat hanc ecelesia&ticatti hierarchiam, secun^ 
dum Bei^nardiim^il/Ghristo insdtatam, et TelutDeus 
oa^Qt est in ooelo, ita aaminuB Pontifex oaput sit 
in militante eoclesia? Njeutiqoam Ghristum exehi- 
dei^o, ouius se iatetur Tiicajium. 
' Sed ftd TatittDculam plebeia^, quam ioduxit, 
eeolesiam manere' acephalam papa mortiio , nisi rih 
•dieule diceremue , Ghrisdum ce^ere papae yiro €ft 
^uecedeie papae mortud. Ridicula prorsus ratiu»- 
eula, qua^ in re tam seria inter tot praestantes ti»- 
ros vix est digMa enarrari, cum ab initio dixeritti, 
eaput illud symbolioum a reri- ce^itis natorali&ira- 
tiion^ in aliqiiabus eonvenientiifs de^ere; <Neqae 
Ghristus," cuiuB regnnm mmiet in aeteraum, et cuius 
' s«mpiternum •eet s^rdotiMi!, eedit papae velsuc- 
cedit, cum ei 'sit data ombri piOtestas<in >coelo' et 
in terra, Matth. ult., et defoncto papa modo eoetus 
Gardinaiiumy^siout de^ncto epieoopo oapiljulum, 
iara illa\ t^eat, uaque quo iioyus Pontffeot deM» 
gatufi ' • ■ ■ • 

Quod vero secundo loco/ revereodu» PMer . d>- 
cit,' Gyprianum idqai de quolibet episeopo, non de 
Rom. Ponttfiee, piuriniutt miror, cum inteliigentia 
dictorum ex eausis^ dicendi sil aecipienda , et > C^- 
prianu» in locie : per nie add«ol3iB eos . iwcrepet , ' qin 
aGoiMli^ defecerunt) '(}ui oerteiRotnahaB fuitP4»ii>- 



a KotaHto '6<Mplk I • i % 

tifex. Ob id MTiat vi»irere«(krs Pftter, me non mHdie 
?erbife satiwri) «t sopbielas pascere soleitius. ^Quae 
exGypriano pro se aifert, opponendo, arbitror, cu- 
imilatiuA efficieft. Nam quod Cyprianus Gornelimi 
fii^em appeilot, e4 apostolos iVatree fiiiMe nemo 
nescit, attamen Petrus, Bieut et eius suecessor Gor- 
nelins, caput fuit apostolorum, apex et vertex, iuxta 
B. Dioa jmi eap. 3. vel 7. de divi. nominibns sentenr 
tiam. 

De eleotione et eonoilip Niceno et a Gjpriano 
oonmipta necpromovent, neo impediunt negotium 
et multo minus Augustinus lib. 2. cap. 2. de bap- 
iiBmo panrulorum debebat addiuii post Cyprianum. 
tkm Augustinus arrogantiam et temeritatem eorum, 
qui per ambitionem et superbiaim ad eeclesiastieas 
pvaeialuras se. ingearunt , r^rehendit, quod non de* 
beant se •constftuere , nec alios oogere ad so con- 
stitueDdum , cum ^uisque Praelatus exspectare de> 
beat, ut vocetur, sicut Aaron. 

Tertio aliam Cypriani sententiam ex 2. Epist. 
ad Cornelinm diluturue, respondit, unitatem quideni 
Bacerdotalem in ocoidentali ecclesia a Romana ex- 
ortam, non in orientali. Obticuit hic reverendns 
Pater, quod Cyprianus praecedenter Roinanam ec- 
olesiam appellavit Petri cathedram atque ecclesiam 
priDcipelem, sed quid sua soiutio possit, niedutlam 
verborum inspitienti est manifestarium ; nam reve- 
rendus pa4^ more gTammatioo ortum umlatis sa- 
cerdotaiis intelHgit, qupad auspicium et initium, 
ciim profecto Cyprianus voluerit explicare ortum 
eommissionis , subordinationis seu influxus, ut ab 
uno Petro, velut a capite, in ceteros omnes iuris- 
dictio sit derivata, alioqui non dabit unum sacerdo- 
tetn, nec Hierosolymis. Taceo, quod eum non re- 
levat glossula adiecta de occidentali ecolesia, cum 
B. Hieronymus ab initio suae Epistolae ob id orien- 
talem ecclesiam ex Oriente scribens schismaticam 
dicat, quae indiscissam Domini tunicani et desuper 
contextam niinutatini per frustra discerpit. Christi 
vineam , inquit, vulpes exterminant, denotans seili- 
cet Hieronymus, quod sponsa in C/antiois conque- 

3 * 



36 Disputatio Lipsiae bftbila a. XIX 

rebatur, capite nobis yulpeculaB, quae demoliuntur 
vjneam. Taceat ergo, quaeso, revereudus Pater^ 
et nobis Qon insultet cum Gxaecis et Oriehtalibus^ 
qui a Bom. deficientes ecclesia a fide quoque Ohn* 
stiana faeti sunt exsules. GoQsectarium est, qiio 
pacto aecipienda sit illatio. Est radix^ ergo do'' 
mina; noa enim de radice loquimur initii, vel tem* 
poris, sed de radice influxus et- principaHtatiB. 

. Quarto loco nititur reverendus Pater, se ev.oh 
vere ex yerbis Hieronymi, et illa vitafre: : nam 
summp sacerdoti tribuit quidem et dari summam 
dignitatem, sed hoc flat iurehumano. Sed cur tuno 
B. Hieronymus Damasum Piscatoris appellat sudt 
cessorem, et cathedrae Petri vult associari? Wnsid 
divinum citans Matth. 16. super illam petram. fon* 
datam eoclesiam scio. Quod ita reliquis eecleaiis 
appropriari non potest, ut Bernardus ratiocinator) 
et proh dolor cum summa Ghristianorum iniuria bu- 
mus experti portas inferorum praevaluisse ecclesiae 
Hierosolymitanae, Antiochenae, AlexaHdrinae, addo 
quoque Boemicae, quod tamen de eeoleBia, quae 
fundata est super Petram, veritas inoorrupta Gfarisfei 
non patitur. Sed verissimum est in iis, quae sunt 
fldei, quod Hieronjmus in eadem Epistola afifirmat, 
ubieunque fuerit corpus, ibi oongregabuntur et aqui* 
lae*). Profligato a mala sobole patrimonio, apud 
vos solos incorrupta Patrum omnin# servatur auto^- 
ritas. At hoc in principali adhuc evidenter proba* 
vimus, non iure humano primatum obtinere. eeele» 
siam Rom., sed divino. 

Praestat tamen diluere, quae venerandusiPatelr 
pro se ex Hieron. adduxit, primo adEvagriutn, ubi 
episcopum Romae et Eugubii, Gonstantinopoli et 
Regii, eiusdem meriti dicit et sacerdotii. Hoc sei^ 
vimus, antequam Theognis nasceretur. Neque Pa- 
patus est ordo ultra episoopatum , nam sio et alio 
ioco aequales dicit fiiisse apostolos, ubi tamen pri^ 
matum S. Petro non abstulit. 



•) Matth, 24. 



a Ifotariis ^cepte. 37 

Sed quod reyierendus Pater tantopere a me 
efflagitabat, ne diverticala quaererem, quod nun- 
quam &cere sum solitus, ipsum OHnonem legimus, 
adducene 93. dist., me ad hoc ducit procardum, 
quod Domini Canonistae etTheologi^), an episoopa- 
tus ordo sit proprio- charactere insignis sacerdotio 
additus, de quo in praesentia velut impertinente 
nihil decemo. Hoo tamen dico^ apparere mihi, 
salvo semper meliori iudicio, non talem fuisse in 
primitiva ecclesia confusionem, ut episcopus a sa- 
eerdote non separaretur, eum duodecim apostoli 
septuaginta duos excedant discipulos. In cuius rei 
testimonium B. affero Dionysium Hieronymo anti- 
quiorem et primitivae ecclesiae hierarcham, qui 
Iib. de Ecclesiae Hierarchia inter sacros ordines 
episcopatum ponit, et supremum hierarcham, et 
quo pacto is debeat consecrari, cui assentiens epi- 
seopos ab ipso ecclesiae initio commune sacerao- 
tium excelluisse opinor. 

Tertio adduxit Canonem^ Concilii Africani 99. 
distin.*) can. 1. Ubi Concih*um prohibet , nec Rom. 
Pontificem debere dici universalem, et quod Chri- 
stus hoc prohibuerit, Lucae22: Reges gentium etc. 
Respondeo verum esse, fastuosum universalis 
episcopi nomen fuisse prohibitum_, non quod Rom. 
Pontifex unquam a vero Christiano habitus sit non 
primus et summus Pontifex, sed quod episcopus 
peculiariter Romanae ecclesiae non sit proprius 
cuiusque ecclesiae episcopus, sed primus, quod alio- 
quin debitus honor episcopis inferioribus non tri- 
bueretur. Verum nihil criminis inest, si quispiam 
Rom. Pontificem universalem dixerit pro primo, 
rectius vero dicetur non episcopus universalis, sed 
universalis ecclesiae episcopus, veluti est Christi 
vicarius. Quod Dominus ambitiosam redarguit 
apostolorum contentionem, qualis inter seculares 



1) In cod. MSo, qui Loeschero praesto erat, liic ad- 
ditum legitur; commentantur, et in margine 
adscriptum erat: alii antevertunt. 

2) In ed Jen.: 6& dist. 



98 I>i8put#|JA ;I||^^;bAfril» »• XIX 

qi4P.ejritur, hw pnriJVYfttum; eeclQaiiMe .Rcipdai^ non 
aufeirt, aed quQd B* ^regorius patimw feKW.^ M < og* 
novU se ideo eciriesiae catholioaeP];^lai>uiii^ utaerr 
vum ^ervprum ae ease agnoseeret, in ^qua m $^ 
queotes PoQtifioes npu eonviciis laieesaere^ sed ori^r 
tionihus, ut tales fianti, a Deo impetrfirQ studeiajiius; 



. t • 



Hpra sepunda pomeridiana q,«aTta,:die Jviii]LD.XIX 

M. Lutherus. 

! ■ ■ • .... / . i I 

. Primam responsion^m meam, qua e^ autoritat4 
Pauli 1. Gorinth. 3. ostendi, ab apoptolo prjohlbv 
tum, he fideles §i|)i 9.n:og)Eirent^ verG^pha,u;L,. vi^l 
Paulum, vd Apollo, ad istum modum confatavii 
D. D. egregius, quod etsi Paulius ibidem Petri mi^r 
minerit, npn tamen falso Hieronymus CQBtra lovi- 
nianiim diqit: Um^s eligitur, quod capite coujstitutq 
occasio schismatis tollatur, ctare ^ppellat Petrum 
caput in ecclesia constitutumi Adiecjt, aed ha^Q 
missa faciamus. 

Respondeo : Non patior propter mia,prem autQ- 
ritattem ioductam me diveUi a maiofe. N«e taot«>8 
est Hieronymus, ut propter eum P^^ulum d^aeram. 
I^oji ergp, PauTus solum memimt ibi Petri, sicut 
cona^ur extenuare ista confutatio , sed cum plena, 
autpritate. docet, et prohibet, ne quis. djcat se ess^ 
Petri. XJnde et idem capitulqm^) concludit^ Om-* 
nia vestra sive Paulus, sive Cepha^)., siye wors, 
sive vita, vos autem Christi, Christua «^utem Pei, 
Stat ergo ista responsio mea adhuc invipta, et njai 
robuatius confutata (uerit, oppono eam opanibup 
praeteritis et futuris argumentis D. D. Verbum. enin) 
D^ super omnia yerba hominum est 

Ad Hieronypum autem dieo, quod et egp 
missa facio ea, cum sit ambiguissimus locus,. ut 
bene sensit D. Doctor. 

Secundam responsionem meam ad autoritatem 
Johan. 5. ubi dixi, Christum loqui de aequalitate 
potentiae paternae, iussit me D. D. attentius legere 



t) In ed. Jen. : eodem capite* 2^'iIti:ed,orig. : Cephae. 



• •* 



• N«tam ^cp^ 99 



^ B. Bernardum, qui hanc autoritalem iuducit pro 
eeolesia militante, eiout auditum est. RQspoadieo: 
D. Bernardam veueror, et eiiis sententiam non eon- 
temno, sed in eontentiofie acelpiendus est sensua 
genuinus et proptrius Soripturae, qui etare in aoie 
^ossit, a quo saacti Patres nonnunquam locupletan- 
dae oraiionis gratia digrediuntur, et -sine culpa. 
Nuna autem ex praecedenti et sequenti textu ola- 
rum fit, Christum loqui de aequali omnipotentia 
8ua Gum Patre. Propterea persequebantuf Judael 
Jesum, quia facieb^t baec in sabbatho, ergo roagia 
quaerebant eum Judaei interflcere, quia non solum 
solvebat sabbaibum, 'sed et Patrem suum dicebat 
Deum, aequatem se faciens Deo. Respondit itaque 
Jesus, et dixit eis: Amen, amen' dico vobis, non 
poteet Filius a se facere quidquam nisi quod vido' 
rit Patrem faoientem. Efc sic clare patet, quod Ber- 
nardus alio sensu traetat hoo verbum Ghristi. 

Ad tertiam, videHeet plebeiam , ut dixit, et ri- 
diculam ratiuaculam , qua dixi , etiam sine papa 
ecdesiam habere oaput suum. Opposuit, quod non 
esset digna enarrari coram tantis viris, et in re 
tam seria. Respondeo : Sit plebeia et ridicula, modo 
sit invicta, necdum video eam confutatam, iion 
enim intelligo, si ecclesia ad tres vel quatuor tiien- 
ses non est acephala mortuo papa, modo sint alii 
episcopi, quomodo etiam non sit acephala, cum 
Qullus sit papa, nam quod adduxit de Cardinalibus, 
penes quos sit ius ^) eligendi etc. , responsionem 
meam confortat, cum hinc sequatur, co tempore, 
quo nondum erant Cardinales, ut tempore Hiero- 
nymi, non potubsse esse papam. 

Ad quartam Cypriani autoritatem, ubi dixi eum 
loqui de quolihet Pontifice, obiecit, quod ex textu 
pervincatur eum locutum esse de Cornelio Rom. 
PontificCt contra Novatianos. Respondeo: Mea non 
refert, nec eam epistolam in memoria habeo, hoc 
autem scio, quod D. Cyprianns per multas episto- 



2^ Iq ^d). orig. : visi 



iO DiBputeMK) Lipstae M)ita a. XIX 

kts in hoc tolus est , ut asserat : cuilibet ecclesiact 
suam caput et suum - episck>pum , per suffmgium 
plebis, et iudicium Ticinorum episooporum ordinari. 
Ideoque si est, ut D. D. Itllegat contra NovatianoB, 
de Cornelio dico , oertum est eum locutum de ca< 
pite Rom. Ecclesiae, non universalis ecclesiae: 

Item et illud confutavit, quod Gjprianus Cor* 
nelium semper compellat fratrem, nunquam autem 
dominum, ut nunc episcopi faciunt, ponentes rela- 
tivum sine correlativo. Obiecit, quod et Petrus 
apostolos habuerit firatres , ^ tamen caput et ver- 
tex apostolorum fucrit, iuxta Dionysium. Respon- 
deo: Si poterit egregius D. D. probare, quod Pe- 
trus unquam unum apostolorum ordiiiaverit, imo 
nnum ex septuaginta discipulis, aut ullum illorum 
unquam miserit, cedo omnia, et volo esse victus, 
Si autem ego probavero , quod ne omnes quidem 
apostoli potuerint unum apostolorum mittere vel 
ordinare, rogo, concedat mihi^, Petro nihil fuisse 
potestatis super ceteros apostoloB. Quo sequitur, 
multo minus potestatis esse episcopo successori 
Petro super episcopos , successotes oeterorum apo- 
stolorum. 

Nunc autem clarissimus textus est, Act. primo, 
quod Matthias apostolus ab universo coetu aposto- 
lorum et discipulorum ordinari non potuit, sed de 
coelo , sicut et ceteri omnes , electus et ordinatuB 
est a Christo, ita et oapite 13. Saulus et Bamc^ 
bas segregante Spiritu sancto assumpti sint in 
opus. Error ergo est apertiBsimus , quod Petrus 
babuerit potestatem super apostolos, Hoc sane feir 
teor, apostolum Petrum fuisse primlim in numero 
apostolorum, et ei deberi honoris praerogativam, 
sed non potestatis, aequaliter electi sunt, et aequa- 
lem potestatem aceeperunt. Ita et de Rom. Pon- 
tifice sentio, quod honoris praerogativa ceteris djs- 
beat anteferri, salva cuiusque aequali potestate, et 
non sicut Pelagius in fiigidissfmo suo decreto in* 
fert: Ubi maior autoritas, ibi maiorpotestas, et 
manet ceteros obsequendi necessitas. 

Ad quintam , ubi electionem: episcopi ex Gj' 



# 



X17 j?fcgftilrtiti-i^deiiiii;.i-i..r<| 4jf 

priMO et JiMMOftCttuidlio «ttaB^^ <eglFMhis D. Di 
Mll» A ol otitfo :e«litom|wil, dioeiit ^ qnod nee Ihfo^ 
MveMti ne« inpediaal ac^otinin. • Sed per ho6 non 
teohft» <mea lefpoinrio, totat ergo edhuo deer»- 
tan llieeii9»,'rai«i non Mat^ et oontra im 4iin- 
Hm atetttbrant^ non oalfaolienm eondltum, aed dia* 
iMlioaali^i.eotacaUabulam appellan^m erii^ aio eum 
patauret Aofftittiaumnon fua»e' indueettdum,i'et pid^ 
a hen iU M fc- yosia aS Cjrprianuin iper AugustiiMHa 
addnetum lik interoretatus est, ifiii Pjprianua mn^ 
Uioneiki et/anperbiam eotum reprehenderetrV qui 
la ipaoa ikigerereDt v < antequiun -yoearentar ^ rieat 
Aaioni HOc mera.<fldueia diitit, eeterum textut 
aatia olaraaiast^ iquod' «tuUua epiaeOpulll, qt» iam nt 
C|»iaeopiia, ae eonatitnere d^beat auoniah epiaeopo- 
lam «^ri^oc^um. Stat ergo ttdhue mea req>oa«iO. 
: lAd sebBlam^ grayite^kme 'reprehendit idem'e||;re^ 
giaa:fD/Doot^< quod iai altera autoritate-^OTpnaai 
Atieaerim )ioe iTooabuIiim^ prinoipalem eedesiato, 
deinde 'vetttt gfttmmfiticuib' me naso euapendit, quod 
dizerim, ortam elee unilatem flacerdotalem ez retri 
sede. - Ideor DOVUB.dialecticus yel philosophue po- 
tio8 ortuni huuo interpretatur oommiseiodis , subor- 
dinationiB, seu influxus, Alioquin, inquit,'neo ex 
Hieroeolymis dabit unum eaoerdotem. Respondeo: 
8ive docuerim, sive looutus fuerim, hoc vocabulum 
prineipale idem est, nec enim pot^st priucipalia VO"» 
cari respectu orientalis ecclesiae, ut satis dictum eat. 
Deinde oommentum suum de ortu influxus ea- 
dem fadlitate oontemno, qua ipse ^finxit, et non 
est di£Ficile mihi dari unum sacerdotem ex Hiero- 
aolymiB, BCilicet ipsum Christum, a quo inoepit, et 
hinc orta et profecta est ecclesia, iuxta illudlsaia^ 
2: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Hie- 
rusalem. lam rquod addidit, autoritate HieroDjmi 
orientalem ecclesiam fuisse schismaticam et indi- 
oeissam Domini tunicam minutatim discerpentem, 
Deseio 6ane quid^ velit, nec etiim potest dioere, 
quod tota orientalis ecolesia et semper fiierit schis- 
matica. Binc nec negare potest,quod et latina ecclesia 
8ilf habuitaliquando schismata, et tunen mansit ec- 



>• 



^ Dispatafo Lipsiao kabfta a. XIX 

desia. Proinde nihi) eBt^, quod iuB^at me tacere, etaon 
inealtare pergraecam ecclesiam^quiadeficienftes aRo- 
mana eeolesia simul ikcti sunt et a flde Christi es> 
sules. Ego potius rogo D. D. Ecciura, ut proEceianar 
modestia, quam iactat, parcat tot roiliibus Sanctorum, 
cttm neque ad nostra tempora dorarit ecclesia grae- 
oa, et sine dubio usque hodie dumt et durabit : non 
einim Ghristos acoepit medium terrae Romanae, sed 
onftnes fines terrae in possessiAem et hereditatem 
a Patre, Psal. 2r * - 

Ad septimam, quod *) ex Hiemnymo de san- 
mo sacerdote opposuit, meam responsionem dixit 
ease evasionem , ideo confirmatunie diotum sunm 
adieoit: Our B. Hieronymus Dama^um pisoatoris 8n<e- 
oessorem dicat, et cathedrae Petri vult assoeiari? 
illttd dlvinum citans Matth. 16: Super illaniPetFam 
ftindatam ecolesiam scio, ^od ita reliquis eoclesiis 
af propriari non potest, et deinde oomploravit Hiero^ 
soljmitanae, Antioohenae, Alexandrinae^ tandem et 
Boemicae casnm, et quod eodem Hieron/mo teste 
i^ud solos Romanos ineorrupta Paljpim «ermretur 
avtioritas, Respondeo , et rogo D. D. egregium , ve- 
lit dicta Patrum allegare secundum consoientiam, 
ne pro theologis videamur esse sophistae, nam sum* 
mum sacerdotem eo loci Hieronymtis appellat episco* 
pam quemlibet etiam, ut qui de numero reliquorum 
sacerdotum sit elevatus, ideo nihil pertinet proprie 
ad Romanum Pontificem. 

Deinde il)a autoritaaF Matth. 16 non appropria- 
tftr Romanae ecclesiae tantum, qaod espresse iadi- 
cant verba Ohristi, cum dicit: Eeclesiam meam. 
Quaecunque ergo est ecclesia, est aedificata supra 
Petram, et non solum Romana. Aut si non oonve* 
nit ceteris ecolesiis hoc verbum, Romana eoelesia 
erit sola, et per consequens non prima. Quare ani- 
ta9 ecclesiae non ab unitate primatus Romani, sed 
longe melius iuxta Apostolnm Ephes. 4. ab unitate 
fldei , baptismatis, Domini pendet, stout et^freqaen- 
t^r Ojprianus in Epistolis suis sentit. Nec mansit 



"*T" 




1) Ifl «d*' J€tt>. ! quam* 



ipad RomMOs aoIob ueovrupta Patrum ■ antoiita», 
nisi forie eo tempore quo scripsit Hieronyinus, imo 
tiadunt Historiae Liberium RomaDum PontificefiQ 
ooDceaaisse Arianii, et illud Hieronymu6 in viris iilu* 
stribus soribit, quod Achacius Caesariensis episco- 
puf Anonus^ Eusebii Ariani discipulus, autoritate 
CoMtaatii ImperatoriB ordinavit Felicem in Roma- 
muD PoQtificem. 

Octavo, confiitan8 autoritatem Hieronymi a me 
ioductana afiEvagrium^ dicit se sciviase omnes eius^ 
dem m^ti, eiusdemque saoerdotii omnes episcopos 
foisse et esse, sed Papatum esse ordinem ultm 
^ episcopatum ; sed non evicit responsionem meam, 
qoia Hieronymus sublimitatem et inferioritatem Epi- 
seoporum noB iuri divipo, sed cQnsuetudini et po- 
t£QtiiAe di¥itiaru^ tribuH.' Ideo adfauc maneo cum 

HiezoQjmQ. 

Ad nonum., super Canonem 99. dist. dicit sihi 
Boa appavere in ecclesia primitiva fuisse talem con- 
iosioQem , ut episcopus a sacerdote jxqb seper&rC" 
tur. Reapondeo: Quid hoc ad me ? pugnet cum 
HieroQymo et canonibus. Qupd autem Dionysiuca 
iadttcife initer sacros ordines episcopatum recensere^ 
miror, ^quod non etiam inducit ex eodem autore 
Rom. eoclesiae oftonarchiam , eum habeat tantum 
momeAti ad hierarchiam , ut sine hac similitudi^ 
triumphantis ecclesi^e consistere non possit. Dch 
cuit autem professorem scribendae hierarchiae av« 
gumento suscepto praesertim in praestantiore eius 
parte satie^ere, at Diopysius usque ad episcopuiQ 
sohim deducit. - 

Ad decimum , ad Canonem 99. dist. ubi re- 
spoodi, prohibitum luisse, ne Rom. Pontifex univer^ 
salis ecclesiae episcopus appellaretur, confutavit in 
hunc modum : Non quod Rom. Pontifex non sit pri» 
mus et suonmus , ^ed quod episcopus peculiariter 
Rom. Eccle$iae o^n sit pfoprius cuiuslibet ecclesiae 
episcopus. Bespondeo: Quasi uUi mortalium possit 
tam stultus incidere affectus , ut una persona velit 
• omnibus ecclesus et singulis praeesse , ut tantam 
insluiiam necesse fuerit prohibere. Tamen lelin- 



44 DiBputatio Lipsiae habka a. XIZ 

qoens faano oonfotationein reotiorem dedit , soilioet 
non epiBcopnm aniversalem , sed uniyersalis eocle- 
siae episoopum eum Rom. Pontiftoem dioendum. 
Nisi parcerem et ego suspenderem et *) hanc so- 
lutionem, sed iudicent iudices et auditores. 

Ultimo , ad autoritatem Ghristi, ubi dixit *) : 
Vos autem non sic , dixit ambitionem foisse redar- 
gutam, sed non primatum. Respondeo : Haeo est 
petitio principii, quasi iam obtinuerit, esse ^) sci- 
licet prinoipatum. Deinde clarus est textus, quod 
non tantum ambitionem, sed ipsam maioritatem su- 
per oeteros prohibuit. ■ 

Eccius. 

Ad defensiones solutionum a reverendo Patr^ 
dataruni dico de primorNon increpasse Paulum 
eos, qui dixerant se esse Petri, quia habuisaent in- 
tentionem prinoipatus apostolorum, sed quia singu- 
laritatem aspioiebant personarum; quod Terba ipsa 
dare indioant divisionis et schismatis. Et quamquam 
merito Paulum praeferat Hieronymus , pie tamen 
eredendum est, Hieronymum eo loco sententiam 
Pauli bene iQtellexisse. Nee locus est ambiguus, 
ob id caput> in ecdesia constitutum, ut schiBm)%tiB 
tolleretur occasio, quod grammatico satisfecit lectori, 
quam disciplinam praecipuam prae aliis partibus 
philosophiae theologiae subsenrientem dixit in di- 
s)puta4ione quad^m reverendus pater. 

Secundo, nemo negavit Ghristum lohan. 5. ae- 
^ualitatem cum Patre affirmasse nisi Arianos , ne- 
qne alio sensu inducit Bemardus, aed quod reye- 
rendus Pater arbitratur sanctos Patres sanctam in- 
duxisse scripturam locupletandae orationis gratia, 
respuimus, quoniam talem ostentationem de eis su- 
spicari non licet. 

Detertio, de papa m(trtuo tunc ecclesiam esse 
acephalam, dico, nunquam negatum Ghristum esse 
caput ecclesiae, iuxta etiam glossam Ganti. 5: Ga- 



1) In ed Jen. deest: et. 2) Ibidem deest: eese. 
:«)Lttc'22. . ■ V 



a NotariiB ezoapU.. 45 

pat eius aunim optimuin, Glossa, caput, id est, 
Cliriistus, Papa vero est eius yicajiua. In consistorio 
autem episeopus et vigarius computantur pro una 
pewona, unde appellare a vicario ad episcopum non 
lioet. 

De Cardinalibus vero dixi, quod nunc, hoc est, 
iuxta ecclesiam iam institutam, electio ad Cardina- 
les venerit, Nicolao quodam Pontifice ordinante, 
tamen tempore Hieronvmi fuisse Cardinales credo, 
nisi Hieronjmus non luerit presbyter Cardinalis. 

Quarto de Cjpriano. Certe fieri non potest, 
ut 8. Martjris verba in Bomanae diocoesis angu- 
stias coaretet. Quia episcopum Maximum ex Nu- 
midia, quae regio est Alricae ultra Atlantem, ut Pto- 
lomaeus et Strabo autores sunt, ad Romam adven^- 
tanmt. Quod vero Cjprianus Cornelium Iratrem 
appellavit, arbitror collectoris fuisse^ non Cjpriani 
mentem, nam si sanctorum episcffporum Epistolas 
legerimus, inveniemus clare ea tempestate usitatio- 
res fuisse conscriptiones illas laudabiles et magni- 
ficas, quam modo fiat, Rom. Pontifici, ut de Am- 
brosio , Augustino , Hilario , ceterisque liquet Patri- 
bus. Nam mutuo se vocant beatissimos, sanctissi* 
mos, Deo amabilissimos^tc. Ad adiunctum cau- 
satur, quod quaeram diverticula, et ad rem non 
pertinentia: Cum bona venia libenter dicerem, Turpe 
est Doctori etc, Petit a me, ut probem Petrijm or- 
dinasse aliquem apostolum, sed hoc ad institutum 
nostrum est impertinens. Non enim quaerimus, quis 
unum aut alterum ordinavit, sed quis primatum su- 
per alios a Domino Jesu accepit. Subsequens om- 
nino respuo, cum huiusmodi fecit illationem : Petrus 
nuUum potuit ordinare apostolum , quare nec suc- 
cessor Petri successorem alterius potuit ordinare, 
vel super eo habere potestatem. Nam assumptum 
est verum, illatum est manifeste falsum, cum sum- 
inus Pontifex modo potestatem habeat, et ordinet 
alios episcopos. Verum ratio enodandi nodum erit 
ista, quod apostolatus offlcium, fundamentum eccle- 
siae, plus dicit, quam esse episcopum. Quare Leo X. 
successor est Petri apostoli, non apostolus. 



46 Disputatio li^^ifte Imbi^ 'II. XIX 

" t9ed Kiaidd fattetur P^trum beiie<'ftiiM9e pdmUtit 
ajKystolum^ i3umeiH> et hottoris praerogatfYa, <et 'Mri 
potestatis, illud non satisfaoit instituto. Primoy quia 
Evangeli^tae numeruni apostolwum non ae^qtttaHtot 
inceperunt^ sicut Chrysostomus super Matthaeottti^ 
notat, et giossa videatur Mattb. 10. DeiiMle, qMd de 
potestate et hon<^ris pmerogativa variat, expve«ii8 
eat contra 8. Martyrem Cyprianom, qui ih traetatu 
de simplicitate Praelatorum ^dontra Nova^i^utn lo«- 
quens de diaboli astutia im^repat eos, qui velat iu* 
Btitiae ministri asserunt nootern piio die, intteritum 
pro ealute, desperationem stfb obtutu spei, ptofidiatti 
mh praetextu fklei, et infra: Et quamvis aposftoliB 
omtiibus post resurrectionem suam parem tribuat 
poteetatem, et dieat '^): Sicut me mi<8it Pater «i*Cv 
tamen ut unitiatem manifestaret, unitattB eiatidem 
originem ab uno incipientem, autoritate s«a dispo* 
suit. Hoc erant^tique et ceteri diecipuit quodi Pe^ 
true, pari consortio praediti et hoDoriis et potiesttt- 
tis, hoc ponderandum. Sed exordium- ab unitatb 
proficiscitur, ut ■ecclesia una esee monatretur^ ^ 
inft*a : Hapc unitatem qui non tenet, iegi^i Dei iion 
tenet, non tenet Patris et Filii fidem, vitam »oii 
tenet et salu^em. Haec notat» digni^ssima Cypriaiii 
verba , qui inter praerogativam honorid et poteskt^ 
tis apostolos-tion variat. 

• Ad quintum, de eleetione, dico ut priue,'kiihii 
no6 disputare de modo eiigendi, sed de quaiitali^, 
•wt potius quantitate ipsius eleoti, quare CoaeiHum 
Nicenum non fuit oonciliabulum. Bed' ^ae faotum 
et conversationem reapioiunt, pro teniporis, perso- 
narum et locoruip qualitate mutari possunt , ut in 
muitis Canonibus videmus, * ' ■. 

Ad sextum, quod observandos: D. D. ^uti = dia^ 
teoticum opponit me finxisse distiiiMtionem i^ du«- 
piioi ortu, iam audivimus Cyprianumi, et ktquator 
pro Eccio , cui non tantum suppetit ingeninfn,' 'Ut 
nova fingat , sed vetera aanetorum • di<$ta pro vwiii 



*) lohaa. 20. 



• I - • 'riJi" 



I ] / * Kotaxuft eacepta. ^ 47 

explanat. Dmm vero omniuiii dat inihi saeerdoteiiii 
Chnstum, primo CypriaDi attentionem ^) non aase- 
quitur, nec Hieronyuii , quoniam Petrum' primum 
apoa^lorum oonatitutum voiunt, unde reliquorum 
sacerdotum poteataa- defluat, non quidem interiue 
conferendo, quodChristi est velut capitis, sed pote- 
statem eccleaiaeticam commanicando. 

Septimo^.quod desiderat Ecciauam modestiam, 
Graeeoa et Onentales pro damnandis iudicantem, 
respondeo : €h:aeco8 longo tempore non solum fuisse 
schiamat^cos, sed haereticissimOs , ut tot errorum 
eumulua et perviccuc obstinacia testatur Clementin. 
de 8um. Tnnj,. ut de spiritu sancto, de confessione, 
de trium Evangelistarum falsitate, et innumeris aliis, 
quamvia saepe fictam feoerint Rom. Ecclesiae obe- 
dieDtiaiii^ ut in concilio Floreniino £ugenii IV. tem- 
poribua £Bictum eet* Quare si pauci Christiani apud 
Q08 multorum sententia salvari debent, quanto mar 
gis paucissimi aut nulii in Turcia salvantur, nisi 
religiosi aliqui, et eis adhaerentes, qui Romanam 
tenent obedientiam. 

De octavo, rogat reverendus Pater, ut autores 
allegem secundum couscientiam , in quo iiihil hae- 
sitet. Vellem , quod eos adducere possem , etiam 
secundum scientiam. At Hieronymum agnoscere 
Damasum velut summum Pontificem, nulli potesi 
esse dubium. Sic quoque ecclesiam universalem 
esse fundatam supra petram uemo ambigit. Sed 
petram iilam esse Petrum et eius successores, alio 
tempore probabo. 

Sugillat tamen nofinihil Hierony. cum dixisset: 
Apud vos solos incorrupta prima omuino servatur 
autoritas; quasi et Roui. Pontifices non fuerint sine 
naevo. Si ad tejnpus Hieronymi refert, Liberius 
et Anastasius eum praecesserunt.. Hoc dico, quod 
raerito in mentibus fidehum est admiraudum, nul- 
lum Rom. Pontificem, quantumcunque maluni, vel 
errantem definivisse iudiciaUter, et ex constituto, 

l)rLoescher in Act. Reform. (III. 348) hic aflPert ex 
cod. MSo: intentionenK 



48 ^Bputfttip Lipaiae habite a. XIX 

<)uod UDquain meminerim^ quod eal contra fldei 
Ghristianae mandata, quamvis facto ipeo saepe erra- 
yerint, imo talia iudicia erronea faeere attentainint. 
Ubidivino quoque correpti sunt iudioio, ut deiieooe 
Ariano adveraante Hilario , ut de ApastasiO' • can. 
Anastasius xx. dist. ' 

Ad nonum, de Ganone, liegimufr 93. dtstia. 
forte reverenduB Pater me non inteUexit^ ' Nun- 
quam venit mihi in mentem, papatum esse ordinem 
ultra episcopatum, sed dignitatem. Quod vero. di- 
dt, mihi bellum ^sse cum Hieronymo et Canoni- 
bus, dixi, quid eentiam, praefero hoc l,oco Dionysii 
autoritatem velut Bcnioris. At cum rhetoricetur re- 
verendus Pater de Dionysio, cur non monarcham 
Ecclesiae descripsit, imo iiltra episqopatura Don 
progrediatur? Facile est quod dicam. Dionysius 
enim sacramenta ecclesiae perstringit, papatum aur 
tem eum ordinem esse negaverim, episcopatas ia- 
ter ordines omnium consensu supremum obtine)>it 
locum. 

Decimo, quod neminem tam insanum 6xift<aiiiat, 
qui crediderit aliquem esse episcopum proprium 
singulis ecclesiis: quid* est quod ego conqoeror, 
nisi quod stultorum et qui singularitati student: int- 
finitus est numerus. Legat reverendus Pater Al- 
varum de planctu ecclesiae, lohannem de Turre (M- 
mata in summa ecclesiae, Vuilhelmum . de Oocam ia 
diHlogo, et inveniet homines quandoque illius fume 
ineaniae. , ' . 

Quod vero suspendere vult solutionem nostmMi 
de eo, quod dixi, Papam unlversalis ecdesiae Pon- 
tificem melius , quam universalem episeoputn ^ feei 
hoc divi Bernardi autoritate^et summorum Pontifl- 
cum consuetudine. Ait enim Bernardus lib. 2.^<le 
Considera. ad. Euge. col. 7: Nempe signum singu- 
laris Pontificii Petri etc. Infra ita: Cum quiaque 
eeterorum suam habet ecclesiam, tibi una oommiasa 
est, grandissima navis, facta ex omnibus ipsa uni- 
versalis ecclesia, toto orbe diffusa. 

Ad decimum, Verbo Christi noq.. satisfaetum, 
Lucae. 22. , quasi sit commentum .meum. At non 



a Notariis excepta. ) 49 

sine autoritate loquor, addueo ei Riehardum Amar- 
canum, lib. 7. eap. 3. de quaestionib. Armeniorum, 
locum istum ita intelligentem, B. Leonis autoritate. 
£t quod hoe sit verum, verba indicant : Et qui maior 
est inter vos etc. Ergo praesupponebat Ghristus 
aliquem esse maiorem. Quis autem esaet maior^ nou 
tonc indicavit, sed posterius, cum Petro diceret de 
daemone eos expetente , et ' quomodo rogaret pro 
eo, ut conversus conflrmaret fratres suos, ubi maio- 
ritatem eius declaravit. 

XaiLe Hora VH die Martis, qaae erat 7. Jolii. 

M. Lutherus. 

Confutaturus responsionem egregii D. D. in 
causa, ad illud 1. Gorinth. 3 : Quid est Paulus ? quid 
estCephas^j? dixit ibi non esse intentam priucipa- 
iitatem, ^ed singularitatem personae, idque indicari 
per verba scbismatis; respondeo : Me plus movet 
ipse textus Pauli, quam tam violenta et extorta di- 
sliuctio, quae nulli prorsus nititur autoritati ^ ) , cum 
tamen veiit e divino iure arguere. Clarum est au- 
tem, contentionem eoruni fuisse de praestantia vei 
principalitate persouarum , quod indicat ipsa confu- 
tatio Pauli , per tapinoses et comparationes urgens 
et dicens : Quid est Cephas ^) ? quid Paulus ? Ministri, 
per quos credidistis. Itaque qui plantat et qui ri- 
gat, unum sunt. Neque qui plantat, est aliquid, 
neque qui rigat, est aliquid , sed qui incrementum 
dat, Deus. In quo manifeste detrahit personam, id 
est, occasionem schismatis. Quomodo et ad 6al. 2. 
eum titulo praestantiae Petri et aliorum apostolo- 
rum Calatae essent seducti, audet et dicit : Qui vi- 
debantur ^), quales aliquando fuerint, id est, quam 
magui, nihil mea refert, Deus enim personam homi- 
nis non accipit. Quasi diceret: Sive Petrus vel 



1) Ined. orig.r Cephae. 2) In ed. Jen. : nulla — au- 
toritate. 3) lu ed. Jen. : videbantur esse aliquid. 

Lutheri opp. V. A. sd ref. hiat. i. p. Vol. lU, 4 



50 Disputatio Lipsiae babita a. XIX 

quicunque apostolus primus vel ultimiis ait, nihil ajd 
rem. Vellem ergo egregius D.D. Scripturas rectins 
legeret, anteqaam sic allegaret. Stat ergo, quod 
primatus iste seu persona nihii pertineat ad eccie- 
siam de iure divino saltem. . 

Transeo illud, quod Hieronymum dicit Pauli 
sententiam intellexisse. Item et illud, quod oonces- 
aitilohan. 5. item et illud de plebeia ratiuncula 
transeo^quia non est conftitata. Quod de^episcopo 
et vicario in consistorio adduxit, nihil ^d rem est. 
Mea ratio hoc voluit: Si ecclesia non est acephala 
mortuo papa , nec acephala nuUo papa. Transea 
illud de Gardinalibus, quia omnibus notum, quahdo 
coeperint. IVanseo et illud de Cypriano , quia ex 
propria saliva D. D. dixit nescioquae de Numidia 
ultra Atlantem, quae non est in rerum natura. Et 
illud, quod Gomelius frater appellatur a Damaso, 
transeo , quia non confutatum est, licet dictum sit, 
quod honestissimis titulis se honoraverint, ut beatiS' 
simos , sanctissimos appellando , nam et hoc ego 
dico. Non autem soli Rom. Pontifici, sicut hodie, 
sic scribebatur. Hoc enim probandum erat. 

Transeo et illud, quod dixerit impertinens esse 
ad institutum, an Petrus apostolum aliquem ordina* 
ret, quia hic unicus i^eryus est, et invictus contra 
D. Eccium, ideo non inconsulte transit, ne irreou- 
perabiliter impingat, Item admitto, quae ex Martyrct 
Cjpriano adduxit de honore et poteatate aequali 
appstplorum, et accipio tanquam gratiam roihi factam 
a, D. b. Simili cura quod transiit a Niceno CoxMsiliQ 
et a Cypriano descriptam ecdesiam episcoporuiq, 
plaoet, quia non potest confutari. Quod autem x^. 
petiit de distinctione ortus sacerdotalis, unde patet, 
quod iQtentio Cjpriani sit de defluxu potestatis sa-: 
cerdotiBilis, quia nihil dixit nisi sua verba, apud me 
nihil concludit. 

. Illud quoque magis attendendum , quod Grae^ 
cos haereticissimos ausus est appeliare satis mo- 
deste , cum in universa ecclesia nulla pars dederit 
plures ^pellentiores soriptores, quam Graeca. Nam 
quod toties mihi submocdens Bohemiam opproperot 



aliMque eaUiiniiiaii intenleKit y ad sophifltot relego, 
iiidigniora sulit, jqiiam uliio grayi et theologioa< di» 
sputatione memdrenttr, nednm obiiciMitur. 

Quajre illttd Mattk. 16: Super hanoPetntin etd« 
videamiw. Ubi dioo ^ aut petra: siguifieat hec looo 
petestaleni yel fidem (ood^do enini DooiaiQm D. 
Dunquam satisfacturum suae promissioni, quod pe- 
kra significet papam seu, sueo^ssorem Petri) ; si po- 
testatem , superflue dicitur infra: Tibi dabo claves 
Mgni ooctloiiiiiB, id eet^ petestatem, niai dixerki, po- 
tostaiiem pdtestati itraditam^ Deinde si omnino po- 
keitatem sigMfieat) eadeiA erfctomnanra» ecektsiariim, 
quia dieit: Super kanc peirara. aediflcabo eoeteeiain 
meam, non Romanam taatum. Aut signifleait fldem 
(quod yeium est), iterum eadem est fides omnium 
eoelesiamm. Ita patet, quod hoo solum pronomeo^ 
BMam, eommunem facit .^etram,. quidquid signifiee*» 
tor per petram»* 

Ide^ fngidisaime indnieunt hanc iratoritatem 
Decreta Pontificum pro aingolaritate prinotpatusi, 
qaae tamen constanter defendunt communitatem 
Petri ^). Et slc cottoordat cum apostolo ad Ephe- 
sios *): Una fides, itnum bapttsma, unus DomiDu^. 
NoH enim ut B. Hierony. ait ad Evagrium, alia tidee 
Rom. eoe^iae , alia Britanniae et totius orbis , ita 
nee alius Chriatus, nec alia petra. Quodsi eadem 
fides et idem Dominus, et idem baptisma omnium 
ecclesiarum, sequitur, quod etiam eaAem ottinia re- 
liqua , quae ad fidem eti ad baptisma , et ad Chvi- 
stum sequuntur. 

Uitfmo ex Richardo Amarcano ^) interpretatus est 
rerbum Christi de ambitione^ non de maioritate, quia 
iDqnit, praesupponebat Chriistus, esse unum inter 
eos maiorem, lieet non indicarit quis esset. Respon- 
deo: Quidquid sit de Amarcane, praevalet clarissi- 
nus textus obscoro autori, quia seribitur, quod con- 
tcntio faeta sit inter eos, quis eorum videretu>* esse 
Riaior. Et Chrietus **) : Qui vuft inter vos osse 



1) Ined Jen.rPetrae. 2) Apud.Lioesch^hicetial.rArmaoanoelc. 
•)Eph. 4. •♦) Luc. 22. 

4* 



52 Disputatio Lipeiae habita a. XIX 

maior, satisindioat, nuUum suppositum-fuisse aut esse 
maiorem, et ex eons6que^tia textus patet, quod no- 
luit ullum esse maiorem etc. Quod autem pro con- 
flrmatione sua: induxit illud Lucae: Rogavi pro te, 
Petre, e^ tu confirma, pro me valet, quia fratres Pe- 
tri Petro cohflrmandos praecipit, non maioritatem^ 

Eccius. 

De aposj;olis quod attulit reverendus Pater, at 
semel dicam, ex Cypriano audivimus et Hieronjmo, 
quod et S. martyr et papa Anadetus Itestatur canone 
in nono, dist. 21 : Aequales fuisse eos in aposto^ 
latu, quod nemo negat. At aequalitas ilia apostola- 
tus non praeiudicat primatui et principatui, nisi im- 
pudenter dicatur, S. martjrem Anacletum in eodem 
decreto sibi contradixisse. Quod vero tantam ponde- 
ris et praesidii locat in ordinatione apoatolorum^ 
scio , quod Paulus ingenue scripsit * ) : Postquam 
ascenderit Hierosolymam , nihil se recepisse ab iis, 
qui videbantur aiiquid esse« Verum si nervus iste 
tam invincibiiiter Eccium ligare debet , utatur ed, 
cum copiam opponendi habuerit. Sed quod gratiam 
sibi factam ait ex Cjpriano, apostolos pari consor^ 
tio praeditos honoris et p^otestatis; si istam appel^ 
lat gratiam, solutiones suas interimere, paratus sum 
saepe ei talem gratiam exhibere. Nam distinxerat 
reverendus Pater , Petrum fuisse priorem praerdga- 
tiva honoris , non potestatis , Cjprianus in utroque 
eos aequiparat. 

De Numidia, quam ait esse inter Mauritaniam, 
et quod aitulit, negotium ^) est impertinens, et diu 
cosmographicum negotium non agens, non omnium 
etiani memini. Hoc scio Mauritaniam Turganicam 
et Caesariensem ab Atlante vergere usque ad mare, 
neque Atlantem poni terminum AMcae , sed Afri* 
cam pro magna sui parte dividere ad plures gra« 
dus ; sufflciat vekiientes ad Cornelium ex Numidia 



1) In ed; Jofo.: ad negotiaai. 
•) Gal. 2. 



a^HotariiB ezcepta. f^ 

DOD fbisse de dioecesi RomaDa, sed primam adiiise 
eedesiam. Ob id invicta stat adhuo Cjpriaoi illa 
KDtentia nondiim soluta. De influxu miror, quod 
iffert verba mea fnisse, cumCjprianum contra No- 
Titiannm adduxerim, ad quem reverendus Pater ni- 
hil respondit. 

De Oraecis , fateor eos olim fuisse Chriatianis- 
nmos et doctissimos, cum Rom. Ecclesiam primam 
appellabant sedem. Sed superbia elati et invidia 
iofecti ab obedientia Rora. Sedis se subtrahentes, 
in peasimos indderunt errores, et simul fidem cum 
imperio perdidere. Quod vero divinatur, me noo 
exhibitorom pollicita, et argumentum fecit exHatth. 
16, miror venerandum Patrem sophistis tam infe- 
AuD, et tamen sophistarum cautelis pulchre utitur. 
ft eom sit respondens , se ad partem opponentis 
Inosfert. Quare nihil iam respondeo, sed quod pe- 
m per me probari, probabo, ne semper tempus de- 
liberaDdi ad partes suas veniat. 

Postremo obscurum Doctorem Richardum Amar- 
Cionm reiicit , illius oblitus , quod Richardum dixi 
id focere 6. Leoois autoritate. Porro id ex litera 
Don evincit, quod petit contentioqem inter discipu- 
lo8 factam, Ghristus merito reprehendit. Quare et 
verba Christi *) sic sunt accipienda, ut contentio- 
nem reprimant, primatum non auferant. Et textum 
posterins inductum credit reverendus Pater facere 
pro se, quod Christus apostolos vocaverit fratres, 
etita eum non fecerit maiorem. At si verba textus 
ponderaret, uti alias facere solet, iam videret Pe- 
tnim aliis apostolis superiorem, cum maior sitcon- 
finnans confirmato. Hoc de solutionibus dictum. 

Venio ergo ad principale, quod petit, probatu- 
ros primatum ecclesiae Romanae esse de iure di- 
rino et constitutione Christi , ita, quod Petrus fue- ' 
rit monarcha ecclesiae, a Christo institutus cum suis 
successoribus. Pro quo repeto ratiopem Bemardi 
iodnctam et nondum solutam. Repeto dictum Cj- 
priani pariformiter, et tertio probo per illa verba 

•) Luc. 22 



j54 DieputatiQ lipeiae hahila a. XIX 

OlKrierii, Matth. 16: Ta esPetras, et super hanc pe- 
train aedifieabo eeclesiaro meam. Ubl gloSBa ordi- 
naria speelaliter illam pote9tatem Petro conceMrit, 
nt' ad unitatem no6 tnvitaret , ideo enim enm prin- 
eipem apostolornm eonBHtuit, ut ecdesia unum prini- 
cipalem Ghristi haberet vicarium , ad quem diversa 
membra recnrrerent, si fbrte inter se drscnterent, 
qttod, si diversa capita essent, vinculum unitatts 
mmperetur. 

Ito 6. Atigustinus in Epistola contraDona. ex- 
posuit: Tn es Petrus, et super hanc petram, id est, 
Petrum, aedificabo ecclesiam meam , et qqfetmvis 
idem Angnstmus alicubi exposuertt super hanc pe- 
traini, id est, Cbrrstum, ad mentem apostoli, Petra 
autism erat Ghristus, tamen in lib. Retracta. expo- 
BitioniB auae primae eum npn poenituit,^ ita et B. 
HieronymuB libro primo contra Pelagia. mihi col.5. 
ait: Quid Ptatoni et Petro, ut ille enim prineeps 
philosophorum , ita ef hic apostolomm fuit, super 
qnem eecleBia Domini stabili mole fundata est, quae 
nec fmpetu flnminnm , nec ulla tempestate concuti- 
tur. Ita B.Ambrosius Sermo. 47 Petrum didt fhiBse 
pelram. 

Huic quoque sententiae Chrysostomus adstipu- 
latur afo initio eiusdem capitis. Quid igitur Petrns, 
inquit, omnium apostolorum os, vertex totius con- 
sortit. Eit infra: Sublimiora ipsuiD sapere fecit, et 
ecolesiae fiiturae pastorem constituit, et post hunc 
nniverso orbi terrarum Christus praeposuft. Fa^t^tur 
hoc 8. martyr Cjprianus ad Comelium papam di- 
cens : Petfus, super quem aediflcata fberat ab eodem 
Domfno ecclesia, nnus pro omnibus loquens, et ec- 
ctesiae voce respondens, ait ^): Domine, ad quem 
ibimus? etc. Propterea S. Leo 24 q. 1. cum bea- 
tissimns , ingenue &tetur, Petriim apostolnm acce- 
pisse primatnm ecdesiae aDomino.ita omnes con- 
dentiunt 8. Petmm a Christo primatum totius eccle- 
siae obtrnuisse, iuniores praetereo, Bedam, Bemar. 
et Bimiles. » 

•) Johan. 6. 



a Nolarii8'exceptB. «55 

Loquatur 8. papa et mar< Anacletus, qui non 
a quadringentis annis frigidissima Deoreta compo- 
soit, sed a milleet quadringentis annis ita intonat : 
Saorosanota Romana et apostolica eeclesia non ab 
apostolis^ sed ab ipso Domino et Salvatore nostro 
primatum obtinuit, sicut B. Petro apostolo dixit: 
Tu es Petrus, et super hano petram etc. £t infra: 
Haec autem apostoliea sedes caput et cardo, ut prae- 
fitnm est, a Domino, et non ab aliis constituta est. 
Transferentar ^) haeo verba can. Sacrosancta 22. dist. 

Ita S. Harcellus 4. ante Silvestrum can. Roga- 
mos, 24. q. 1. scribit Episcopis Antiochenisy licet 
prima sedes fuerit apud Antiochiam , posterias Do- 
nino iubente Bomam translata est. Sic B. Julius 3. 
q. 6. can. 6. Petirns, a Ghristo testatur ecolesiam 
Bomanam habere primatum, et esse caput aliarum 
eeelesiarum. 

Sic Pelagius papa non a quadringentis annis, 
sed nongentis et 28. S. Patrum secutus sententiam, 
yerba Christi: Et super hanc petram etc* eodem 
modo accepit. Hinc inter damnatos et pesdferos 
errores Johannis Vickleff damnatus est et ille : Non 
est de necessitate salutis credere Rom. ecclesiam 
esse supremam inter alias. Sic inter pestilentes Jo- 
hannis Huss errores ilie quoque connumeratur: Pe- 
trus non est nec fuit caput Romanae Ecclesiae S. ca- 
tholicae. Et alius : Non est scintilla apparentiae, quod 
oporteat esse unum caput in spiritualibus regens 
ecclesiam , quod semper in militante ecclesia con- 
versetur. 

Et : Ista papalis dignitas a Caesare inolevit. Et : 
Papae praefectio et institutio a Caesare emanavit. 
Ita Bonifacius 8. haereses condemnans Lugdunen- 
sium contra errorem eorum decernit, esse de ne- 
cessitate salutis, omnem bumanam creaturam sub- 
esse Rom. Pontifici, Ut super hoc habetur decreta- 
lis : Unam sanctam , Johan. quoifue 22. haeresim 
Marsilii Paduani condemnans, hunc quoque repro- 



1) Loescher, Act, H. : transcribuntur. 



56 Dispiitatio Lipsiae babita a. MX 

bavit, B. Petnim apostolum non pliis fuisse caput 
Eooleaiae, quam alios apostoloSi Ita Ibnga serie in- 
cipiendo a primitiva ecclesia, semper io confesso 
fait apud bonos Ghristianos eoclesiam Romanam 
primatum obtinuisse a Ghristo, non iure humano et 
populi cd^sensu. 

Fateor, quod Bohemi in suorum errorum per- 
tinaci defensione illa commemorant, et his armis ^ 
virulentis se defendunt, ut est videre in eorum ob- 
latione facta in^ concilio Basiliensi, et in alia dispu- 
tatione facta coram Rege et optimatibus regni in- 
ter Ragusium, et illum iniquit-atis ministrum Johan- 
nem Rockenzcenam. Unde veniam precor a ve- 
nerando Patre, si Bohemis (non loquor deGhristia- 
nis, sed schismaticis ) sum infestus, tanquam eccle- 
siae inimicis, et quod eorum praesenti memor sum 
disputatione, quoniam et conclusio ipsa, et ea, qnae 
heri allata sunt, primatum ecclesiae iure hnmano 
oonstitutum, meo parvo et exili iudicio, plurimum ^ 
favent erroribus eorum, . et, ut fama est, de hoc plu- 
rimum gratulantur. Haec modo in praesentia afferre 
libet, auditnrus reverendi Patris et sententiam et 
alligatorum solutionero. 

M. Lutherus. 

Primum diluam contumeliam , quod me egre- 
gius D. Doctor insimuiat Bohemicae factionis stu- 
diosum et plane patronum, parcat ei Dominus, prae- 
sertim in tanta corona tantorum virorum. Nnnquam - 
mihi placuit nec in aeternum placebU quodcUnque 
schisma inique faciunt B >hemi , quod se autoritate 
propria separant a nostra unitate, etiamsi ius divi- 
num pro eis staret: cum supr^mum ius divinum sit 
oaritas et unitas spiritus. 

>Hoc ego quaesivi solum, et rogo quemlibet 
bonum Ghristian%m, dignetur Ghristiana caritate per- 
peadere, an non sit longe impudentissimae iniqni- 
tatis , tot millia martjrum et Sanctorum per annos 
mille et quadringentos in graeca ecclesia habitos 
extra ecclesiam eiicere, et nunc demum etiam regnan- 



/ ft Notariia ezcepta. {^7 

tes in ooelo velle deturbare? Nam si etiam insar 
niant omnee adulfftores Rom. Pontiflcis^ negare 
Bon possant, ecclesiam Christi fuisse 20 annos fun- 
datam , coronatam per multam orbis terrarum par- 
tem , antequam Rom. ecclesia fieret ex Petro, ut 
darissime patet ex epistola ad Gralatas, ubi scribit 
Paulas *) ^ se post tres annos venisse ad Petrum, 
deinde post quatuordecim annos iterum ascendisse 
ad Petruro. Qui si conferantur, invenientur ferme 
decem et octo anni post ascensionem Ghristi, quando 
Petms adhuc erat Hierosolymis , ut taceam annos, 
quibus sedit Antiochiae, ut non possit dici^ Rom. ' 
ecdesiam esse primam et caput iure divino.. Jam 
illud magis urget, quod graeca ecclesia usque ad 
nostra tempora nunquam accepit episoopos suos 
confirmatos ex Rom. Ideo si fuisset ius divinum 
per tantum tempus, omnes episcopi Alexandriae, 
Constantinopolis aliquot sanctissimi, ut Gregor. Na- 
zan. et ceteri quam plurimi essent damnati, haere- 
tici et Bohemici, qua blasphemia nibil potest de- 
testabilius dici. 

Ad argumenta solutionym. 

Quando egregius D. D. dicit: Aequalitas apo- 
stolatus non praeiudicat primatui, et adducit 8. mar. 
Anacletum distin. 21. Ca. in Novo test., dico bre- 
viter, hoc est unum de frigidifisirnis decretis , quod 
impugno, nec ullus mihi persuadebit, hoc decretum 
esse huius sancti pontificis et martyris. Ad secnn- 
dum : Non posui vim in ordinatione apostolorum, 
de quo in opponendo videbimus. 

Tertio, qiiod Cyprianum induxit aequiparantem 
apostolos tam in honore quam in potestate , cum 
ego dixissem B. Petrum honore fuisse priorem, li- 
bentissime admitto , et si opus est, libenter errare 
volo, modo D. D. obtineat hoc pro veritate, et di- 
cat postea, ubi postea maneat principatus. Dico ta- 
men, quod aequalis est honor apostolorum ad alioa, 



•) Galat 2. 



56 Disputatio Lipsiae faatite a. XIX 

verum inter se m^rito Petro prinrain looum ded^ 
ritftt. Unusquisque eniBi apostolonim in sua sorie, 
et eieut unusquisque eptseopus in sua Dioeoesi aeqoa- 
teni habet honorem. 

Quod exprobrat, me nibil rispondisse ad (>f- 
|[)rianum, quaesiyi Epistolam, et non inyeni. Tamen 
stttis r^s]!K>n8um est ex praecedeatibus, quodCypria- 
m» ouilibet' ecelesiae tribuit suum os^ut per mul- 
titt epistolas. Hi qui ftierunt ex Nnmidia Konipro- 
bant ius divinum esse, sed fis^etum ostendunt £^oat 
in simili Achatius de faeto constitait Felioem Rom. 
Ponlificem, quod dictum est heri. Imo Epiphanius 
episcopus Gjpri deposuit maiorem episcopum Con- 
dtonl^ttopolitanum, soilioet Johan. Chrysostom., ut est 
in tripar. histor. Non tamen ex facto isto iactom 
est ius, et multa alia exempla. 

Satis miror, D. D. instituisse probarejus diyi^ 
num , et usque hodie ne unam quidem sjllabam 
Scripturae inducit, sed tantum diota et factaPatrum 
eademque sibi ipsi repugiiantia. 

Quod Graecos olim fatetur Christianissimos 
fuisse, postea recedentes ab obedientia Rom. ecde- 
siae fidem cum imperio perdidisse, idem est, quod 
heri dixit eadem autoritate Eleciana, pra,eyaluis8e 
adversus eos portas inferi, sic traetans Scripturas, 
ut intelligat per praevalentiam infqrorum terrenae 
vitae vel rerum amissionem. Bellissima glossa certe, 
^^Masi noa potuerit fldes manere amisso imperio, et 
ita liceat divinare, quod hulli sint Cbristiani inGrae- 
eia, quia nullum imperium. Eadem ratione dioet, et 
martjres ab inferis esse superatos. 

Exprobrat etiam dicens, quod ex respondente 
fibetus sum opponens, gratus accipio monltionem, 
at hoc ideo fecerim, ut tempus haberem delibe- 
randi. Non sunt tanta Eoeiana fiilmina (ut et ego 
quid glorier), ut neoessaria sit mihi deliberatio. 

Illnd etiam, quod Richardus Amarcanus non 
.sua, sed Leonis autoritate verbum Christi tractave- 
rit, parum movet. Ostendat ipse ex ipso textu, hoc 
est, iure divino propositum, et ero contentus. 

Ad ultimum, ubi sic ratiocinatur: Confirtnans est 



a Hotailis excepia* 



oonfirmato, ergo Petrus maior apostolas, forte 
^aofl ex Arifltoiele putet agens suo passo esse prae - 
stanthis. Sed drgntabor et ego plane Aristotelice: 
Confirmans est bene maior per se, sed per aocidens 
bene nahior, nisi fortassis oonfirmationem hic intel» 
Bgat samtmentum oonfirmationis', quod non ore» 
do, aMoquiift non rarum est tupmorem per inferio- 
rtm adborttti, eonsolari, oonfirmari, hoo ad confu* 
tationes eius, 

Ad prinoipale. 

Ad priocipale acoedens, probavit, Petrum esse 
moBaxcham iure divino, et hoc ex autoritate Ber- 
nardi superius induda, Cypria. Hier. Ambro. Ghryso. 
Augustini, deinde omnium Sanctorum oonsensu, item 
multis deoretis et decretalibus diversorum Pontifi- 
cum. Respondeo: D. D. Ecoius voluit iure divino 
probare, et mox sui oblitus inoidit in autoritates 
Patrum, quas pro maiore parte iam tractavimus, et 
vidimus eos in diversis locis diversa aliquando sen- 
sisse, et multo plures et saepius pro me, quam 
pro D. D. 

Secundo videamus tamen per ordinem. 

Prima Bernardi superius satis est dissoluta, quod 
videlicet non probat , sed suadet tantummodo , eo 
quod nitatur in alieno sensu Scripturae, ut ipsemet 
D. eoncessit Doctor. Similiter et Oypriani autoritas 
de principalitate et de ortu sacerdotalis unitatis sa- 
tis visa est. 

Tertio probavit per illa verba: Tu es Petrus, 
et super hanc petram etc, quae Augustinus sic ex- 
posuerit: Super hanc petrani, id est, Petrum , et \ 
hanc non retractaverit. Respondeo : Quidadme? 8i 
vult pugnare contra me, conciliet ipse primum dicta 
contraria. Certum est enim , Augustinuni saepius 
exposnisse petram Christum, et fortassis vix semel 
Petrura, ideo plus pro me, quam contra me facit. 

Quodsi etiam Augustinus et omnes Patres Pe- 
trum inlellexemnt per petram , resistam eis ego 
unns autoritate apostoli, id est,, divino iure^ cpti 



60 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

dcribit 1. Corinth. 3: Fundameiituin aliud nemo 
ponere potest, pmeterquam quod positum est^ quod 
est JesuB Christus ; et autoritate Petri , 1. Pet. 2, 
ubi Christum lapidem vivum et angularem appellat, 
docens, ut superaedificemur in dbmum spiritualem. 
AKoquin si Petrus esset fundamentum ecolesiae, 
lapsa fuisset ecclesia ad unius imcillae ostiariae vo- 
oem^ quam tamen nec portae inferorum expugnare 
poterunt. 

Sequitur ergo, quod sancti Patres, quando Pe- 
trum appellant petram hoc loco, vel humana pa- 
tiuntur , vel aliquem alium sensum habent, de quo 
non pronuncio. Ideo illud Ambrosii dicentis , Pe- 
trum esse petram , facile admitto, cum et quiKbet 
Christianus sit petra propter Christum, in cuius so- 
liditate f!rmatur, et unum cum eo efficitur. 

Quando autem Chrysostomus Petrum appellat 
pastorem futurae ecclesiae et constitutum praepo- 
situm universo orbi, sum contentus, modo intelliga- 
tur ista pastura non totius ecclesiae, ne Paulum 
apostolum excommunicemus , qui multo plures ec- 
clesias pavit, quam Petrus, et Petrum esse.primum 
in honore in toto orbe confiteor, et hoc etiam Chry- 
sostomus tangit, quando dicit, eum esse ver);icem 
totius consortii apostolici. Vertex non est caput 
verticis, sed pars capitis. Imo apertius appellat 
eum apostolorum os, quod et Hieronymus et Cy- 
prianus asserunj;, quia non in siia persona solum, 
sed omnium apostolorum et totius ecclesiae audi- 
vit: Tibi dabo claves etc. 

Ad Decreta nihil dico, quae dixi frigidissima, 
et praesertim istius Anacleti multum iactati hac 
hora , quod bonus Christianus non credat Anacleti 
esse martvris , qui Cephas interpretatur caput, et 
Roman. Ecclesiam vocat Cardinem. 

Id fine, quandoquidem adeo displicent Bohemi 
D. D. egregio, ostendat memoriam et inge^ium 
suum, scribat contra eos. SatisegQ. miror, tam mul- 
tos inveniri Bohemorum crimina!tQres et hostes, 
nutlum tamen^se, qui frafiema. caritate. diguetur 



a NotariiB oxcepta. *! 51' 

eorum errorem eonfutare in gloriam Romanae eo- 
cleeiae. 

D. Martinus petiit Eecium, ne veiit impingere tan- 
tam contumeliam , ut euni Bohemum faceret , quia 
sibi semper invisi fuissent^ ideo quod ab unitate 

dissentiant. 



Hora secanda oontinnata est DiBpntatib, eadem V. 

' die Jolii. 

M. Lutherus. 



Obiecit egregius D. D. in flne articulosVuickleff 
et Johannis Huss damnatos , et Bonifacium damna- 
torem eorundem. Respondeo, sicut prius, me nou 
velle nec posse defendere Bohemorum schismaj sed 
graecam ecdesiam mille et quadringentorum anno- 
rum, sive cum ea senserint Bohemi, nihil ad me, 
certum habeo, quod nec Rom. Pontifex nec omnes 
eius aduiatores possint tautuni numerum Sanctorum 
sub poteState Rom. Pontificis nunquam agentium 
de coelo deturbare. 

Secundo, et hoc certum est, inter articulos Jo- 
iiannis Huss vel Bohemorum multos esse plane 
christianissimos et evangeHcos, quos non possit uui- 
versalis ecclesia damnare, velut est ille et simiiis, 
quod tantum est una Ecciesia universalis. Haec enim 
agentibus impiissimis aduiatoribus inique est datn- 
nata, cum oret universitas ecclesiae: Credo in Spi- 
ritum sanctum, sanctam ecclesiam catholicam, Sanc- 
torum communionem. Hunc nobiiissimum articulum 
fidei inter articulos Johannis Huss numerant. 

Deinde ille: Non est de necessitate salutis, 
credere Roui. ecclesiam esse aliis superiorem , sive 
sit Vuickleff, sive Huss, non curo. Scio, quod sal- 
vati sunt Gregorius Nazanzenus , Basilius magnus, 
Epiphanills , Cyprianus, et innumerabiles aiii Grae- 
ciae episcopi, et tamen hunc articulum non tenue- 
ruiit. Nec est in potestate Rom. Pontificis aut in- 



62 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

quisitorum haereticae pravitatis, norcM oondere artn 
culos fldei, sed seoundum conditos iudicare. Nee 
potest fidelis Christianus cogi ultra sacram Sciiptu* 
ram , quae est proprie ius aivinum , nisi accesserit 
nova et probata revelatio. Imo ex iure divino pro- 
hibemur credere , nisi quod sit probatum , vel per 
Scripturam divinam , vel per mauifestam revelatio- 
nem, ut Gerson etiam etsi rec^ntior in multis locia 
asserit, et divus Augustinus antiquior pro «ogiilafi 
canone observat, diceais ad divum Hieronjmum: 
Ego solis eis Libris didici hunc honorem deferre, 
qui Ganonici appeliantur, ceteros autem ita lego, 
ut, quantalibet doctrina sanctitateque praepolleant, 
Qon ideo verum existimem, quia illi sic senaerunt, 
sed si ex libris Canonicis vel probabili ratione mihi 
persuadere potuerunt. 

Quin etiam ipsi Juristae, de quibus minus vide- 
retur, in cap. ^) Significasti, de elect. statuerint^ 
praevalere unius privati hominis sententiam tam 
rontifici Ro. quam concilio et Ecclesiae, si meliore 
autoritate nixus fuerit vel ratione. Ideo nihil est, 
quod Dominus egregius Doctor, volens ex iure di- 
yino contra me arguere, dimisso iure diyino arguit 
contra me ex collectaneis haereticae pravitatis In- 
quisitorum. 

Proinde ista propositio Johannis Huss : PapaGs 
dignitas a Caesare inolevit , si est falsa , eradatiir 
Platyna in vita Benedicti secundi, ubi scribit Con- 
stantium IV. Imperatorem Oraecorum sanxisse, Pon- 
tificem Bom. esse vicarium Christi generalem,. quan- 
quam nec sic sit observatum a Graeciae episcopis. 
Quare, quantum me urget egregius D. Doctor 
per fiohemos nondum centum annorum^ tantum ego 
urgeo eum per orientalem ecclesiam, meliorem par- 
tem universalis ecclesiae, et mille quadringentorum 
annorum. Si illi sunt haeretici, quia Bom. Pontifi- 
cem non agnoveriint, haereticum accusabo adver'^ 
sarium, qui tot Sanctos per universalem ecclesian 
celebratos audet asserere damnatos. Per eadem dioo 

1) Loescher: can. 




a KotariiB. excepta. 63 

ad Bonifadum VIII., qui qualis Pontifex fuerit, et 
qua fide eius gesta recipienda , satis probant hi- 
storiae. 

Proinde concludo etrogo, D. Doctor velitRom. 
Pontiflces concedere ftiisse homines, et non consti- 
tuere Deos, praesertim quoties iudicaverunt in cau- 
sa propria: deinde non per se ipsos, sed per in- 
doctissimos adulatores, quando divus Gregorius multas 
Epistolis, etsi Rom. Pontifex, reiecit a se {jrimatum 
totius orbis, allegans ad hoc praedecessorem suum 
Pelagium, dioens inter cetera, quod venerandaSyn- 
odus Gbalcedonensis obtulit hunc primatus hono- 
rem Ro.Pontifici, et nuUus tamen ausus est accep- 
tare. Si ergo ego erro, errat mecum Gregorius pri- 
mus, cum suis praedecessoribus , et damnabiliter 
peocaverunt, quod oblatum primatum non assump- 
senint. 

Per baec volo probatum, quod ex Decretis, 
damnationibus, approbationibus recentioribus eccle- 
siae Rom. nlhil contra me agitur, cum sint suspeetis- 
sima omnia, et antiquae veritati et consuetudini per 
omnia contraria, nihilominus t^men pro reverentia et 
vitando schismate libentissime tolero , et toleranda 
persuadeo, modo non tantum iure divino tot Sanctos 
praecedentes damnemus. Haec habui, quae dicerem 
de articulis. 

Eccius. 

Quod reverendus Pater, honorem suum excu- 
saturus, negat se Bohemorum patronum, si facta 
Ferbis responderent , magnificarem eum, at ultima 
primis non coneordant, cum pestilentissimos Hussi- 
tarum errores non christiane dicit christianissimos. 
At de his posterius. 

Conclusionem tamen illam odio, quod schis- 
matici Bohemi et Picardi tanquam Deum acceptare 
possent, si pro eis staret ius di^inum. Graecos lau- 
datissimos et sanotos martyres semper laudavi. At 
reverend. Pater, artis coquinariae minus instructus, 
commiscet sanctos graecos cum sehismaticia et hae- 



64' Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

reticis, ut fuco sanctitatis Patrum haereticorum tuea- 
tur perfidiam; quoniam mille et quadringentos ai- 
mul inculcat annos. 

M. Lutheriis protestabatur dicens: 

Protestor coram vobis omnibus et pubiice, quod 
egregius D. D. hoc mendaciter et impudenter de 
me loquitur. Et Eccius protestatur se velle probare 
scriptis et dictis , in quibus longo tempore maior 
Oraecorum pars et ecclesia fuit haeretica et schis- 
matica , sed non est conventio iucis ad Belial , et 
schismaticorum ud sanctos martjres et Qonfessores. 

Eccius. 

De ecclesia, ante Romanam viginti aunos 
existente, dicam, quam reverendus Pater mihi eom- 
ponit, non moveor, quod episcopi graeci a'Rom. 
Pontifice non faerint contirmati, nam et plebani sen 
parochiani sacerdotes a papa iam non conflrman- 
tur. Sed extremae esset dementiae, dicere. ob hoc 
summum Pontificem non habere primatum super 
plebeianos sacerdotes. 

De frigidissimo Anadeti decreto dicam infe* 
rius, alia quoque decreta defensurus. De Numidi^ 
reverendus Pater dixit esse factum non ius, quod 
est praeter Cypriani sententiam , qui eos incusat 
velut schismaticos, qui audeant ad cathedram Petri 
et principalem ecclesiam, unde unitas orta est, ac- 
cedere. Quod Epiphanius Cjprius Johannem Chry- 
sostomum episcopum superiorem ab episoopatu ex< 
pulerit, viderit ipse, hoo, inquam, factum non iustum 
fuisse censeo. 

Praeterea, quod in me cavillos torquet, quasi 
non idonee sacras literas tractantem, qui ob amis- 
sionem rerum temporalium et divitiarum dixerim ad- 
versus Graecos portas inferi praevaluiase. Nunquam 
cogitatum mihi imponit , nam haereses , «chismata, 
errores contra G-raecorum ecclesiam invaluisse dixi. 
Verum est, quod et Imperii amissio cum magno 
christianitatis pudore subseeuta est» . 



ft Soteii» exfepte.^ 00 

Deiade i|iiod gloikter^Tvrendtti Arter^ te kiiB 
diriiio loqm Loa 22; ego obMunun ▼inuii •Smiji 
Biehardiiin AmeroMnun, etiam Leonis aaioritate frelMi^ 
dieat et me ewiilem eredere evangdii Mriplatam et 
iu diYinom. At re¥erendQ8.Pater aiio nixin inteUeeta, 
me reeputt antiquomm eeqaentem liitelligentiaM. In« 
dBbitatnm eet etrArinm (Jrater maior me est) hae^ 
letieam et Anathasium haboisee erangelium, venim 
Aiiaa erronee, Athanasius, iit Spkitoe saDOtas «flb- 
gtefaal, intellexit De adieeta 'J eonflrmatioae non< 
nfert, eam qiiieqae pnidene intelligat eum, qai aii-^ 
toritate aaperioria sibi eoneeeaa.alicM eonflrmat^ prae-. 
slire in noe eoi^Bjnnatoe. De per se' et per aem- 
dene, neeeio quo pertioeant Hoo pro priied. 

Aeeamptniiai reverendoe Plater armin^enta mea,^ 
eontra prineipalem intentionem, exprMrat Hiihi im- ' 
■odieie instittttam meom foiaee, probare iure diTino 
eeelemam Rom. eete atiie |»aeiatam, et tamea io« 
Inm in dieta PMEum et Sanetorum ineiderim) qaaei 
ioqihoram &otoniB oroeolum acdpiam. Paroat mihi 
lererendae Pater, si intentionem meam Toluerit yel 
non potuerit aesequi. Nam hoc fore de iure divino 
satis fit, dum tot S. Patres de iure divino eBse di- 
xieruDt, licet ius divinum non obticuerimuB Matth. 16 : 
Soper Jianc petem, ubi autoritates 8. Patmm in- 
dmu. 

De Bemardo, ouius autoritae et eimul ratio eet 
iavincibilis , nescio quomodo reverendus Pater sui 
oblitns dixerit, me admisisse Bemardum alio sensu 
iocutum, quod nuilis armis possitdevincere; servato 
enim vero et genuino Scripturae sensu, aequaUtatis 
Filii ad Patrem , optime procedit S. Bernardi ratio. 

De Augu^tino et aliis, qui Petram dixit esse 
petram, tanquam contraria dicentem insinuat se noa 
reeipere. Ck>Dtra quem ego dico: Quomodo audeat 
tam sanetum, tam doctum Patrem credere sensisfte 
contraria in eodem libro? in eodem capite, in utrius- 
qae sententiae collatioae, iib« 1. retraot. cap. 21 '>. 



1) Loescher excod.MSo affert: obiecta. 2) Ibid.: c. 12. 

Lath«ri opp. V. A. nd ref. lil«t i. p. Vol. UL 5 



06 Dispufatio Lipaiae habita «. XIX 

Sed quam nodeste et humiliter reyerendus Fater 
Augustinianus responderit, aliorum sit iudicium, cum 
UBUfl se promiserit tot sanotis Patribus se oppositu-" 
Fum. Hoc est verum Boemicum, plus velie intelli* 
gere sacram Seripturam, quam summi pontifices^), 
OonciUa, Doctores et Universitates in magno vigore 
existentes, cum tamen Spiritus sanctus ecolesiam 
suam non deseruerit. Et mirum esset, si illam yeri- 
tatem Deus tot Sanctis et Martyribus occultasset U9- 
que ad adventum reverendi.Patris. Neque eyiiidt 
quippiam B. Pauli inductio, quod eius dicta 8. P»« 
tribus et Doctoribus minime adversentur. Est C^ri* 
stus petra, est fundamentum, est lapis angularis, est 
caput ecoiesiae iDdubitcUum. 

Porro.illa non debere attribui eius vicario, con- 
tra S. Patrum et Mart^rum attestationem, non esse 
acceptandum. Ratiunculam adieeit etiam nuper in 
vulgari sermone disseminatam : Si sup^er petram, qoo* 
modo super Petrum ecdesia aediflcari potuit, qui 
ad unius anciilulae yooem Ghristum et fidem Chri'* 
stianam abnegaret Parcat mihi reverendus Pater,. 
cum philosophiam Aristotelicam contemnat et gram- 
matieam tanti faciat, our hic Ijnceis suis oculis ver- 
bum, Aedfficabo, futuri temporis non perspexit, noir 
enim sponso praesente, ubi filii laetabantur, opur 
erat vicario, neque tunc Christus ei poteetatem de-^ 
dit clavium, sed potius promisit. Ante erg<) cla- 
vium et potestatis dationem ab ostiaria interpella* 
tus fiiit S. Petrus, quod et Ambrosius et dehinc 
Oregorius testantur. 

Ad Chrjsostomum respondit, Petrum superia- 
rem fuisse honore, nam et Paulus plures paverit 
eociesias. Quasi reverendus Pater non plus praedi- 
oaverit, quam iam summus Pontifex, et ob hoc non 
sit dicendus maior pastor quam papa. Sic nimi» 
subtiliter se torquet in dictione, vertex, quasi Ghrj- 
sostomus non primatum voiuit ptelligere. Sed quicp 
hoc feret, cum symbolicum sit, et vertex pro sum-' 



1) In ed. orig. : pontificis. coneilia. 



a Motaritfl ezeepta. g7 

miuite m tali tvaiiehitione et raetaphora usurpetnr? 
Sic et 08 ap6«toloTUin dicitur, quod saepe pro om- 
nibus apostolid fuefit locutns, quod et B. Chrjsosto- 
nras ponderat. 

De Decretis didt, illa esse fngidissima deeretft^ 
de quo pluriaium miror, cura in disputatione sua 
posuerit, Rom. ecclesiam esse omnibus aliis supe- 
riorem, probatur eK*frigidissimifs Rom. pontificum de- 
eretis , intra quadringentos annot natis , et ego ei 
DMiltam Yetustiora addu:terim, antequam incepit re- 
fngescere carita» multorum. 

Subterfugium suum non aocipio, quo BCgat con- 
stitutionem iilam esse Anacleti , nam sic oranium 
coneiliorum et summorum Pontificum deereta Aihi 
sigillatim eluderentur , et sic tota facultas iuridica 
falsitatis insimularetur ^), quasi falsis fundatfientis 
silinnixa, iti iectionibus, decisionibus, iudiciis etsimi- 
libus. Et sic iura. eorum pontificia erunt de nigra faba, 
niflii oonsensu totius chdstianitatis fuerint approbata. 
Dnde nulio pacto recipienda est revefendi Patris 
sententia, cum omniuiifi summorum Pontificum de- 
creta et conciliorum in pluribus locis reperiantur, 
et ut est audax hominum genus. dudum fuissent re- 
perti, qui simiam illam Anacleti" leOnina peile ince- 
dentem diripuissent. Nisi ergo ostenderit in Origi- 
nalibu« illa non haberi, fidem ei non adhibeo. 

Postremo de Bohemis dixit , certe non sihe 
christianonim doctorum contumelia , plures esse 
criminatores Bohemorurh, ubi sint qui ex caritate 
et bono zelo contra eos scribant et eos exhorten- 
tur, ibi exerceant ingenium et memoriam. Quid surdo 
narrarem fabulam? At christianus neg^re non de- 
bet plurimos optimo zelo motos contra Bohemos 
scripsisse, quales fuerunt Patres iu Constantiensi Cou- 
cilio deputati, qualis fuit Doctor respondens Bohe- 
mis in Concilio Herbipolensi, qualis Ragusius, qua- 
lis optimae probitatis et doctrinae Johannes Capi- 
stranus, D. Francisci sacerdos, omnibus fidelibus 



1) la ed. orig. : insimulatur. 



68 Oisputatio lipsiae habita a. XI\ 

DotiB8iina8 , Nicolaus Cusanus Oermanorum doetis- 
simus oum pluribus aliis, ut obiicit mihi reverenduB 
Pater, inquisitoribus*, praetereo '). Quare non de- 
fuerunt Bohemis, qui bona scriberent, sed ipsi de- 
fuerunt, qui in haeresi obstinati bona non seque- 
rentur. 

De graecis Sanctis diximus saepius , sed hoo 
horrendum omnibus Ghristi fidelibus esse arbitror, 
quod reverendus Pater contra tam sanctum et lau- 
dabile Gonstantiense Concilium tanto consensu to- 
tius christianitatis congregatum non veretur dicere^ ar^ 
ticulos aliquos Hussiticos et Vuiklefficos fuisse chri- 
stianissimos et evangelicos. 
(Non est verum, quod contra Gonstantiense 
Goncilium locutus sim ^). 

Eccius contra offert, se probaturum ex dicljs 
et scriptis, quos non possit universalis ecclesia dam- 
nare; sicut pessime sonat, inique esse damnatum 
articuium illum Hossiticum, de necessitate salutis 
Rom. ecelesiam aliis superiorem, de quo quidem 
dicto Bohemi non immerito exsultant, et hoc ora- 
tionibus suis apud Deum postulaverunt, verum maffna 
ecclesiae iactura. Quod (sicut B. Augustinus alibi 
ratiocinatur) si uUum mendacium ad sacras Scriptu- 
ras fuerit admissum, tota erit de veritate suspeota. 
Ita et damnati Hussitae reverendi Patris fulti patro- 
cinio procul dubio (Mendacium*) est impudentissi- 
mum ) dicturi sunt : 8i concilium eriavit in his duo- 
bus articulis christianissimis , ita eius apud nos in 
aliis articulis vacillabit autoritas. 

Unde in re prius condemnata nolo plura verba 
prodigere, ad quid cogendus sit Christianus aut ad- » 
mittendus, hoc dico autoptate Goncilii vel Rom. 
Pontificis fieri, ut sententia sine suspicione haeresis 
defendi non possit, quae alioquin citra fidei iaesio- 



1 ) Loescher ita excudendam curavit : Pater ; Inqaisito- 
reB praetereo. 

* ) la ed. origin. hic in margine legitur : Prot^statar 
Latherus. 



/ 1 



ft Ifoterttt «setplft» 



Ben inmnie pOMet defeodi. Id pronpta eel' exMB- 
jduB: Ab eeeentiain dffinie generet QoMn ienten- 
tkB BiehaidOB Mtpleza» Bb. de trinitale niDioie 
iBeidpBtor. At deeiiMne per OoaiMliana fceta nallaf 
iuB Bine haereeii Mspicione easentiam dioeretjre- 
Beme, eredo ineapitnlo: damnannM de summa Tri- 



Ad Angostinum de legendis eanoniois Seriptu^ 
rii udoetam nilul mpyeor, qooniam tonoiliorom et 
lOBnDoram Pontifleom deoreta non exduditt Qoid 
domini mei iureeonsalti in e. Signifleasti, de eieet 
ponderent) iam non memini. At suae pvofeBBionis 
■emores Telot iostitiae eaitoreii non dabont, ut ar- 
Ulror, lcttes pontiflaaB peasandari. Qaod yero Pla- 

ema aodoeit, quam ille plos sit, quam soramufl 
Cifez, Toi AagaatiDifB yel Cyprianue, qoi in yita 
JBenedieti 11. renarret Gonstantium IV. sanxisse, 
Bom. eeclesiae deberi primatum ; iegat , quaeso, 
rererendoB Patcr-, quae domini lOlveoonBniti anno- 
lant in capitdlo Ecclesiae 8. Mariae de Constitut. 
qdd, qoantnm et qaomodo valeant secularium qpn- 
stitnta in eeclesiastiois rebus, et videbit, quo sensu 
▼erl» Platjnae (ne dicam Rom. Imperatoris de ec- 
elcBiiB et haeretids) debent accipi. 

Dltimo loeo proponit, me urgere Bohemo«, 
6raeoo8y Ikteor sehismaticos. Nam 8. Patres grae* 
eo6 eanonisatos non damno, sieuti 'gigantes to- 
lebant in fabnlis Jovem e coeio pellere. Bed 
tene yere occurrit nobis revereDdus Paier, quan- 
do dabit Oraecum inobedientem et rebeUem eccle- 
siae Romanae, qui sit canonisatus. Et quis est hic, 
et non laudabimus eum? Frnstra ergo assumit se 
tolerare monarchiam, quasi non esset de iure di- 
rino, sed quadam tolerantia populi et consensu flde- 
Kom inducta. 

Quod. permaxime liquet ex Gregorio inducto, 
qui primatum inter fideles sibi oblatum reiecit. At 
sensnm sequatur reyerendus Pater, non verbomm 
eorticem, et reperiet in Epistolis summam optimi 
Patris hnmilitatem , ut plus. mititate et humilitate 



70 Disputi^tio. Upsiae bal^ita a. XIX 

8iia superbkua Patriarchae GonstaQtinopolitani iu- 
fringeret, qjaam quod suspicio elationis aut super- 
biae de eo haberetur. Unde etiam Servum seryo- 
rum se primus scripsit. Et quod hoc sit yerum, si 
tam diiigens est reverend. Pater Oregorii lector, 
potuit in eiusdem Epistola legere (sicut transponi- 
tur in Decret. can. 2. q. 6. de cetero); ubi potestor 
tis suae memor humillimus Pater divitiarum et glo- 
riae eontemptor scribit: Alios episcopos, praeter- 
quam Romanum , in partem voeatos sollicitudims, 
non in plenitudinem potestatis. Nemo est, qui hic 
dubitare possit, quin reliquis episcopis partem, Bom. 
vero Pontifici plenitudinem ex grammatico senau 
dare velit. Ob id rogo , reverend. Pater ea , quae 
dictasunt, vel per alios vel per me, non semper ve- 
lit reiicere in adulationis studium, quippe adulari 
non didici, adulari etiam nescio. 

Sexta di^ Julii Hora septima mane. 

Martinus exorsus est. 

Postquam heri egregius D. D. oon partis, sed 
iudicis officium usurpans contk^a conventionis pactum 
et voluntatem illustrissimi Principis Georgii, Patroni 
nostri, me toties definivit et proclamavit haereti- 
cum, cum sui ofBcii fuisdet solum adductis ratioui- 
bus et autoritatibus iudicibus relinquere, essem hae- 
reticus necne; in quo, si non est violata publioa 
fides, viderint hi, quorum interest. 

Ad causam primum obiecit, quod errores Huss 
pestilentissimos vocaverim christianissimos , de quo 
testor meam innocenliam. Nec hoc poterit unquam 
probare, et expostulo, ut assignet eosdem articulos^ 
quos pestilentissimos vocaverim christianissimos, 
aut vocem suam revocet. 

Secundo criminatur, quod commiscuerim Sanctos 
Ghraecos cum schismaticis. Quid aliud faceret, qui 
non haberet quod diceret, cum certissimum sit tem* 
pore Qovissime vastatae Ck)nstantinopoiis fiiisse ■ in- 



• .• 



.;; A JlQtiiriit- U£#p4t» .') iJl 

togeivmos «iMMMOAiio Gr%eoift< poataa. >&& Itelift 
ieM^>tM» Mque. ntiaiD ai hpo Qon lugmt^.ailiiiB 
•teti qood iifK}uQ/9<dCpii€iliaiii]irioeoam awaip. ftie- 
pt integri GhmtiiMii per totemQrientemv:iion{B«k- 
leeti Bom. Ponljfic^.at olariMime lesteter Dearetom 
iwwd<^m CSonoiiii JlioeQi dioentiB lik.lO* hisit.^ieol.': 
MM fipud AkHWuiiltUQ vd in Urbe JSoni^.velaite 
ooQ0aieki4o. Mnserveteri» ut ille A»gyf&, hM-»eabaB- 
biMrQni ee^desioram eoUioitudinem gerai. IdemOoii- 
liiiam non BoiNiaQO.« ted Hiero8ol||iaitaae tributi 
lonorum primatum, dif^eQfl ibidem: -Eit.at Epiaoop^ 
GenoBoljrmoirnm antiquitus tmdite hononim praero- 
l^ya.aeryetiur..' . ]■.-.:,. . i.- - 

Qoodai . neo iata aatia aunt, quod taauan ad- 
hto ooQoladit^ qood egrc^ua D. p. aatia ..eailide 
taiuii, qaod; eooleaia Cbriati Tiginti aQooa ad mima 

a' * aQteqoam Boiq. idceleaia aaaoeretur : ideo ridi- . 
eat eiua donfaitatio , qupd fingit me. miaoere 
Samtoa oum eohiamatioia , oum aaoa aohiamatiooB 
aaaifnare non posait^ 

Tertio, oum oonfutasaet rationem meam , quia 

scilicdt non coofirmarentur episcopi Oraeoiae aRom. 

Pont&ce, dixit hoc nihil esse, cum nec plebani paa- 

sim onfinnentur a Bom. Pontifice. Quis non videt 

haec lerdendi tempqria gratia dicta? cum plebani 

tamenab epiecopia ordinentur. Simul haeo omnia 

remittcad prius dioto de Hieronjm. ad Evag. Ea- 

dem caisa et illud toties repetiit de Numidia, cum 

illi acriantur venisQO ad Romam non vocati, et 

acousenu, quod venerint. Et adhuc D. D. ius eji^ 

hoc factt Rom. Pontifici divinum tribuit. Sed et 

illud, qi!>d Epiphanius Cyprius Johannem Chrjso- 

stomum igposuit, non pro iure, sed facto acoepit. 

Et sie vil confutaase, cum ille egerit secundum 

stetutum Xceni ConciHi, et autoritatem Cypriani de 

ordinandia episcopia citra autoritetem Rom. Pon- 

tifioia. 

Stat eio adhue invicte, quod Rom. primatus 
aut non esUure divino firmatus^), aut totius orien- 



1) In ed. oiv. : formatos. ' 



72 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

• 

talifl ecclesiae saDctos esse in aetepnum daHinatOB. 
lUnd praetereo, quod praevalentiam portarum inferi 
interpretatur invalentiam haeresium, quod non curo, 
nihilominus non ostendit Graecos fuisse haeretieos, 
cum vulgatum sit etiam per iura, Oraecos non ha- 
beri pro haereticis. Transeo et illud Leonis et Amar- 
oani, ubi dicit se sequi intelligentiam antiquorum, 
acoipiendo numerum pro numero, scilicet uniusLeo- 
nis singularis. Item de conflrmatione fratrum Petro^ 
commissa nihil dicam, satis dictum est, cum nihi 
probet, nec adhuc confutatum sit. 

Ad rem pnncipalem dicit, se tenuisse ^) iis 
divinum, quia iliud Matthaei 16: Tu esPetrus, eujn 
sententiis Patrum sit secutus , praesertim Ambrodi 
et Augustini, qui dixerint, Petrum esse petram, cu- 
SQS etiam hoc addere, quod Augustinus non retracia- 
verit, ego postea consulens librum Retractat in^e- 
nio contrarium. Vere enim retractat, et dicit, Pe- 
trum non esse petram, sed confessum esse pet^m. 
Ideni hoc dicit in homilia, quam omnes sacerd^tes 
orant in die Petri et Pauli, ubi dicit, Super Petam, 
non super te , sed super Petram , quam conftsdus 
es. Idem invenio in Ambrosio, quanquam e/ ipse 
variet. Ad hoc est simulaurea illa glossa, li glo- 
riantur, super capitulum : Ita Dominus, dicei^ : £t 
super hanc Petram etc. per hanc dictionen non 
credo Dominum^ aliud demonstrasse , quati haec 
verba, quae Petrus respondit Domino, cut dmt: 
Tu es Christus, Filius Dei vivi, quia superillo ar- 
ticulg fidei fundata est ecclesia, ergo supe^ seipso 
fundavit Christus ecclesiam. 

Nihil est ergo, quod gloriatur egreg^s D. D. 
dicta Patrum a se stare, cum multo fortils inveni- 
antur a me stare. Poterat ereo parcere iiijguae suae 
et auribus nostris, quando rnetorico boafa exdama- 
vit : Me velle unum esse doctiorem omtfbus , plus 
veile inteiligere scripturam, quam Docto^s, Univer- 
sitates, Concilia et Rom. Pontificem, et itirvan esset, 



1) In ed. orig. : se non tenaisse. 



' ft VotefitB ezeepta. 78 

m «Au •oii lui dhi oooolta verites revehte eMeb 
lee enini non Aiit dispntefe, cied ioTidiftin momire. 
■ Qnod vero ridefmeani Tatinnenlftin-, nU Azi, 
L^Mttm esae eeeleri^m n^^ante Petro, ai super enm 
mmet aedifloata, addnoens gramniatiee rerbnm Aitttri 
tompoiie, aedifloabOj qnaai post mortem aedifleata 
M c e el ee ia snpev Petmnof , transeo , quod quisqne 
Mle Tideal, qnid Taleal NiUIominns tamen etiaa 

eSpiritQm sanetQm missum gravissimo eeaodalo 
eeddit Petnis, €hd. 2, oum redargueretur a 
hnfo, in^qno pemaasit int^ra fldes et^nfeMO, 
ia Fete qnidem fldei, sed simulatio i^Teritti re^ 
fitatem etraiigelii. 

Admitto tameA, qnod egregiQB D. D. hae an- 
loritale praedpne nixns nano se ipsnm exeludit ab 
«B) nt de aihil iuiie divini relinqnatar ei. Nam ri 
prramaaio tantam fkota est, eundum est ad loonm, 
ibi ezhibit^proiBissio est, et invenietnr iUud lo- 
kaa. ult., ubinon dioit: Petre, aooipe Spiritum sano- 
IQB, sedaeqnaliteromnibns: Aedpite Spiritum sano- 
tom) qoomm remiseritis ete. Tianseo et illud de 
Chrysostoroo, ubi Petrum honore superiofk^em fnisse 
dixi, D. p. confiitaturus opposuit, cum Paulus plus 
praedicayit, quam Petrus, plus etiam habebit hono- 
ris, qnasi ego de multitudine laboris, ac non potius 
de primitate ordinis dixerim. Transeo de yertiee 
et sjmboHco suo capite, quae sunt mera yerba. 

De Decretis, miratur me dicere frigidissima de- 
creta et intra quadringentos annos nata. De qua- 
dringentis annis supersedeo, postea dicturus. Nam 
Don fuit opus, ut docerer ante mille et ducentos, 
imo quadringentos annos, fuisse decreta, imo fuisse 
et contentiones de primatu. Miretur interim ipse 
p. D.,'quod autoritatem Matthaei intelligit promis- 
sionis verbum esse, non exhibitionis , cum tamen 
decreta ipsa super idem vefbunv tanquam exhibitio- 
nis penitus nitantur. Necessarie ergo est, aut de- 
creta improprie tractare , etiam autore I^ • D. , aut 
ipsum errare. 

Quod vero non accipit negatum a me decre- 
tom Anacleti, et quae de sigillatia deeretis ibi ludit^ 



74 DisputfitiQ JLiipsi^. habita a. XIX 

tFanaeo, nonduia enim confutavit, quod idem decre* 
tum^Gepham interpretatur caput, quae inseitia tantd 
PoQtifici Don est tribuenda, praesertim eo tempore, 
ubi floruerunt linguae et Judaeorum habebatur co- 
pia. Sed hoc constat, librum Decretorum nondum 
eaae approbatum. 

][llud etiam graviter insectatus est , quod dixi, 
plures esse criminatores Bohemorum, quam instru^ 
tores. Utinam mendacium fuissem locutus. Video 
quidem multa dici et scribi contra eos, sed scktis 
infeliciter, quod non nominentur fraterno nomine, 
quod tamen Paulus *) Galatos lapsos in perfidiam 
Judaeorum non dedignatur. Credo ego Bohemos 
esae ho|i)ines et blandis sermonibus et concessioni- 
bus posse attrahi, qui criminationibus et opprobriis 
haeretlci nominis magis indurantur. Non est ergo, 
quod excUsemur non esse narrandam fbbulam sur? 
do, cum praecipiente Paulo ** ) instandum sit im- 
portune, opportune. 

De graecis Sanctis saepiua diximus. lUud au- 
tem tractandum est, quod ad concitandam invidiam 
multum clamavit, horrendum esse omnibus Christi 
fidelibua , quod contra tam sanctum et laudabile , 
Constantiease Concilium non vereretur ^) dicere, 
aliquot articulosHuss fuisse christianissimos et evan- 
g^lico^, quos non possit universalis ecclesia dam- 
nare. Respondeo: Inter articulos Huss est et ille, 
Una ^) est sancta universalis ecclesia, quae est 
praedestinatorum universitas. Item alius: tJniversa- 
lis sancta ecclesia tantum est una, sicut tantum 
unus est numerus omnium praedestinatorum. Hi 
duo non sunt Huss, sed Augustini super Johannem 
ad verbum prope, et repetuntur per Magistrum 4. 
sententiarum de sacra Euchar. .Tertius est: Duae 
naturae, divinitas et humanitas, sunt unus Christus. 
Hos articulos creao confitetur mecum D. Johannes 
Eccius. Quartus: Divisio immediata humanorum 



1) In 



Galat. 6. **) 2. Tiro. 4. 

ed. orig. : veretur. 2) Ibidem : unita. 



ofMBTUTi eat^ qppd imijM vel virtuosa vel vitio«%- qoia 
4 homo eat vitioaus ^ efc agit quidquani , tuac agpt 
vitiose, et si eat yirtuosuB et agit quidquam, .tune 
.agit TirtuQse, etc, ' ' . 

bte artj/oulus, ut audiyimus praeoedeute hab- 
jdLouvn^a, ^riumphatus eat per egreginm D, I>. Cm^ 
lostaijium'), ita, ut egregius D.D. Johannes Eooiua 
^soaotaB 0it SoQtuin et ISoo^ittafl, Gapreolum #1 Tho- 
mistiA ouiq uoJMreriis euae fiustionifl dootoribu* oe- 
Ithrioribus itepudiare, et <ei ^) oonsentire* 

. Proiode qju^e heri in me ^eyomuit^ quod essem 
patfonu^ iBohJemomm , haevetiou^ pestiientiosimnA) 

, et ai^qua:8Undi]yi^,.re&F0 ia sinuip eiiw. Hio sentit 
oum flAhaai^e Husb^ quidquid pro ae dixerit, piso 
'me oontra eius .oriminationes diotum est. lUiid addo, 
quod rofi^A dixi ebristianiesimos et eyangeUoopi} 
praesertim illum: Duae ;paturae eto. Quare debidjt 
mibi boo ^mittere egregius D. D., quod pro reye- 

. rentJvt Conoilii Cpnstant.* crederem kos ^ similes 
aitioulj^fl non fuisfle ibi damnatos, sed ab aliquo 
impoBtore intefsertos. Verum eootra haec eum ip- 
sammet concilium dicat, aliquos esse haereticos, 
aliquos errooeos^ aliquos blasphemos, aliquos teme- 
rarios, aliquos seditiosos, aliquos piarum aurium o^ 
fensivos , debuit prius egregius D. D. pro sua prjOr 
dentia queVnlihet in suum ordinem redigere, et nqi^ 
contre. dete^minationem conciiii omnes in uniyer- 
sum haereticos damnare, quos concilium yix teme- 
rarios esi^e yohiit Nam potest et ipsa purissim^ 
Yeritas temeritatis, scandali, seditionis, ofifensionis 
auriuip aecusari, sicut Christo contigit. Nec ideo 
falsus est articulus, multo minus haereticiis, quia 
temerarius yei offensiyus. Et sic patet, quod nimis 
praecipitanter et longe citra modestiam Eccianam 
haereticus accusatus ^um, quem fortassis yix offen- 
sivum poterit probare, imo cum ad eum non pertir 
neat prorsus de articulis istis iudicare, qui erronei, 



1) In ed. Jen. desunt verba: per egregium D. D. pa< 
rolostadium. ^2) Ibidem: antagonistae sno. 



76 Disputatio Lipsiae habita a. XI\ 

qui haeretici, qui temerarii, clarum patet, quam ini- 
que et temere me haereticum et pessimo nomine 
acouBat. 

Proinde non esse de necessitate salutis, Roma- 
nam esse superiorem aliis, nondum convincitur esse 
articulus haereticus, etiamsi inter haereticos nume- 
retur. 

Quod autem ratiocinatur ^ugustini exemplo: 
Si ullum mendaciuni in Goncilio admittatur , vaoil- 
labit universa autoritas Goncilii. Infelix similitndo 
est, Augustinus de Scripturis divinis ratiocinatur, 
quae sunt ' ) verbum Dei infallibile, conoilium vero 
creatura istius verbi. Ideo iniuria verbo -Dei flt per 
hanc comparationem, cum concessum sit, coneilium 
posse errare, ut notat Panormitanus in cap; Signi- 
ficasti. Transeo illud de essentiae divinae genera- 
tione, quia nihil ad propositum. 

Ad Augustinum, qui excepta Scriptura omnium 
scripta cum iudicio iubet legere, dicit egregius D.D., 
non esse exclusa per eum decreta Rom. PonfiAcfs 
et conciliorum. Hoc dicitur, sed nonprobtttinr; qiiiB 
solutionem meam confirmo autoritate Pftnli *} ad 
Thessalo.: Omnia probate, quod bonum est tenete. 
Rom. 'Pontifex et conoilia sunt homines, ergo pro- 
bandi sunt ^ et sic tenendi , nec eximendi ab hae 
regula apostolica. 

Quod per me adductum cap. Slgniflcasti, didt se 
non meminisse, et dominos iuristas monet , nt non 
pessundent leges pontificias, quodet ipsum valet 
ad concitandam invidiam mihi. -Nec per hoe pes- 
sundantur leges pontificiae, si eis praeferantur leges 
divinae, quod oum iaciunt domini iuristae, pessime 
iaeiunt theologi, qui in hao re etiam resistunt op- 
timis iuristis. ^ 

Platynam per me allegatilm dioit non esse plns, 
quam Rom. Pontifioem , Augustinum , Cyprianum, 
quasi per Augustinum et Cjprianum , aut summum 



1) In ed. orig. : est. 
•) 1. Thess. 5. 



ft Kotftriis excepta. 77 

Pontificein iam probaverit primatum, qui toties iure 
divino se probaturum promisit, nec nisi decreta fri- 
gidissima exhibuit, et aliquot Patrum false intel- 
lectas autoritates. PJatynae nihil tribuo, sed bisto- 
riae, quae est mater veritatis , quam scribit Pla- 
tyna. 

Quod de Gonstitutionibus dicit , transeo. 

Tandem fatetur, graecos Sanctos non esse dam- 
natos, sed solum schismaticos. Hoc nihil est ad 
propositum , neque ego enim unquam respondi de 
schismaticis Oraecis, sed de Sanctis praesertim Ni- 
ceni conciiii, sicut nec credo ipsum sentire de schis- 
maticis Latinis , quando de Rom. ecclesia loquitur. 

Gregorium a me inductum dich esse sequen- 
dum secundum sensum, non secundum corticem 
verborum, et sic satis est coafutata mea responsio, 
sufficiunt enim sola verba Ecciana. 

Quod autem induxit 2. q. 6. cap. de cetero, 
ubi scribit idem Gregorius , alios episcopos , prae- 
terquam Romanum in partem vocatos sollicitudinis, 
non in plenitudinem potestatis, debuit D. D. osten- 
dere, quod omnes episcopos intellexerit per orbem, 
et non solum occidentalis ecciesiae episcopos. Quod 
si quam maxime faceret, non ideo probatur ex iure 
divino. Gregorius homo est, eoque minus probatur, 
quo muito in pluribus iocis diversum sentit, ut ma- 
gis sit mihi ius dicendi D. Doctori, ut ipse sensum, 
et non corticem in suis adductis sequatur, aut pri- 
mum euudem sibi conciliet. 

Ultimum, quando ego contra egregium D. D. 
4nduxi Paulum , 1. Corinth. 3: Quod fundamentum 
aiiud nemo ponere potest, praeter id quod positum 
est , quod est Jesus Christus , dixil etiam tribuen- 
dum, Vicario Christi, ergo oportet sic dicere: Ne- 
mo aiiud fundamentum ponere potest, praeter 
id quod positum est, quod est Rom. Pontifex, 
et sic resistendum erit evidentissimae autoritati 
Pauli, aut revocandum, quod haec non sint tribu- 
enda Vicario Christi. 

Similiter illud Gal. 2, ubi dixit Paulus, qui vi- 
debantur (loquitur de Petro , Jacobo^ et Johanne) 



78 ,,, Disputatio Lipsiae habita a XIX 

quales aliquando fuerint, nihil mea refeH, Deud etiiM 
personam hominis non accipit, ibi Paulus etfd^fn- 
tissime dicit , Petri magnitudinem et qualitatem ni- 
hil referre, nec eam accipi a Deo. Si autem est 6e 
iure divino, certissimum est, Paulum hic mentiff, 
nam quod ius divinum est, omnino accipitur a D*?d, 
et multum refert. Ideoque ista autoritas Pattti co- 
git primitatem unius hominis episcopi non esse de 
iure divino, et ideo revocandum, quod D. D. dixit 
de iure divino, cum apparenter contradicat apodtolo< 
hio, Sic dico, quod nisi D. D. egregius suam gen- 
tentiam mutarit , tanquam evidentissime contrariarti 
Paulo, non sim eum habituinis pro cathoHco. HMd 
satis sint de mea responsione ad obiecta D.D. Jo- ' 
hannis Eccii super Propositione tertia decima de 
potestate et primatu summi Pontificis, quae relinquo 
iudicio iudicum et onraium lectorum. 

Eccius. 

Cum reverendus Pater mihi improperet, quod 
iudicis occupaverim oflficium , nihil ad rem, sum di- 
sputator. Neque haereticum dixi, sed dicta sua hae- 
reticis et maxime Bohemis favere et patrocinari, 
potissimum cum itlud hori-endum dicere auderet, 
aHquos articulos Johannis Huss per concifiutn sa- 
crum Constantiense reprobatos , esse christianissi- 
mos et evangelicos. Ad rem potius descendamus. 
Duos heri protulit huiusmodr articulos , hodie ali- 
quos addidit, de quibus infra. 

Quod vero ad Graecos attinet, mrrum quo stu- 
dio reverendus Pater eos defendit, quos fuisse bo- 
nos asserit etiam in excidio Constantfnopolitano, 
qui deinde in Italiam venerint, oportere me osten* 
dere et nominare qui fiierint Graeci schismatici et 
haeretici. Miror, quod reverendus Pater in sua epi- 
stola obiicit mihi historiarum ignorantiam, et ipse 
hoc loco nolit scire, quod tota npvit ecclesia. Nonne 
schismaticus fuit Nestorius, non ^) Macedonius, 



ty Iil ed. Jen. et apud Loeseb. deest: Aon. 



aJfotaiilt txoepta. f^ 

Batfehes, AelmliaB, Jeanned tlonstantitttipbllibiiiM, 
et longo teibYxyre in Bcbismate persevettuited snb 
A^nior IV. Jh eonoilio Florentino obedientiam 'f^ 
eenint «odesiae/ qnamvis propertinaci perfldiasta- 
tfai ad voffiitnni redrerint. Alio^nin si Graeoi non 
fidBsent scfaisinatici et haeretltii, non haberemas de^ 
einiofnelni de enmitia flde oatholica contra Ofaecos. 
Tel fotfe * retrerehdus Pater ignbrat Thomam edr- 
diMef^Hbmm di^ errOribas Graeoonim. 

m 

^Addo, qnia ihdnxit iam saepius ecclesiatti orfen- 
fdeA nori faiHse subiectam Rom^ 'Pontiflci, et Epi- 
phanianti Cljpritfm *) repulisse 8. Chrjsostoinaiiir 
ab e|nJ^eopatn , qubd bene &ctum didt reVerendus 
Fftter luitoritate Niceni concilii et Cjpriani. 8ed ce- 
a£t in foyeam, quam fecit, quoniain 8. Chtyso- 
itomndodiO imporatricis ftiit deiectus, et hacSi^eticus 
Arianns iubstitatus , quem * summus Pontifex JuliuS 
maodayit recedere, et Johannem Chrysostomnm re- 
slifoit. Quod dum foctum non esset, Julius papa 
Johannem Chrysostomum restitui praecepit, et im- 
peratorem excommufiiicayit lia et conbra atios 
episcopos haereticos processit , ut non semel , sed 
decies OraecOs ab obedientia Rom. ecclesiae reces- 
sisse historiae tradant. Eat nunc reverendus Pater, 
et dicat Rom. Pontiflcem de ecclesiis orientalibus 
non disposuisse, vel iustiflcet tam S. Patris Cliry- 
sostomi repulsam. 

Tertio , de Nicena synodo quam ex Historia 
seholastica lib. 10. adduxit, si ista est constitutio, 
quam in sua voluit conclusione, bona est, inquam, 
sed ad propositum fiigida.' Jam synodus nullo etianl 
eb temjpore ' legitima arbitrabatur, quae non foret 
aiitoritate Rom. Pontificis congregata. Ita Leo, ita 
Ifarcellns, ita Julius, sancti, non frigidi papae san- 
xerunt, circa idem tempus viventes. ConstitUtiones 
eortim leguntur dist. 19. can. Synodum, et sequen- 
tibus, unde quod Palriarchae Hierosoljmitano prae- 
rogativam honoris dederunt, sed non primatum to- 



1) In ed. Jen. etapud Lo^ch.: Cjprianum. 



80 Disputatio Lipdiae habita a. XIX 

tius ecclesiae, hoc debebat probare Dominus Pater. 
Sexta autem synodus expresse primam sedem dat 
Romanae ecclesiae, quae transsumitur XXU diflt. 
Quod et Leo papa contra imperatorem Michaelem, 
et B. Gregorius contra Johannem Constantinopoli- 
tanum et Mauricium imperatorem dbtinuit. 

Unde hoc loco id quoque excutiam de B. Ghre- 
gorio, quem itainducit, utprimatum reiecerit, quod 
constat esse falsissimum, cum Platynae tantum tri- 
buat, qui sic de S. Gregorio scribit. Praeterea vero 
cum Johannes Gonstantinop. Episcopus , ha5ita 
Graecorum sjnodo, se ipsum oecumenicum, id eat, 
universalem patriarcham creasset, monuisset Grego- 
rium Mauricius, ut Johanni obtemperaret, respondit 
homo constantis ingenii etfidei, potestatem ligandi 
atque solvendi Petro traditam, eiusque successoribus, 
non episcopis Constantinopolitanis, proinde desine- 
ret iram Dei in se concitare. 

Ex quo constat Gregorium sine dubio sanctum 
et humilem Patrem primatum non solum non reie* 
cisse, sed etiam asseruisse contra imperatorem et 
Johannem episcopu/n Constantinop. ^). Unde ego 
nolo tam sancto Patri imponere, quod reverendus 
Pater, ut sui minime constans, contraria^) et pug- 
nantia dixerit Gregorius, sed universalem se esse 
episcopum negavit, ad sensum datum in priore di- 
sputatione., et tamen primatum obtinuit. 

Quod autem semper iste fuerit mos, etiam tem- 
pore concilii Niceni, observatus, liquet ex Epist. 92. 
Augustini et Coepiscoporum ad Innocentium I., ubi 
inquiunt: Quia te Dominus gratiae suae praecipuo 
munere in Sede apostolica collocavit, talemque nq- 
stris temporibus praestitit magnis periculis infirmo- 
rum membrorum Christi, pastoralem diligentiaiu 
quaesumus adhibere digneris. Respondet papa in 
epistola sequenti: Diligenter ergo et congrue apo- 



1) In ed. orig. : iinperatorein et Constantinopolitaiiaai ; 
nostra lectio repetita est ex ed. Jen. et Loescheri. 2) In 
ed. Jen. et ap. Loesch.: quod contraria. 



/. = ' m Soterttt ezcq^ 9i 

tlDiiei iMmoiia ealmiilitiAiiBuitigiHm, hoiuttjfl^ inqtMi} 
iUnw,. qaonirai pimeler illa., qaae sont «xtrifiieeay 
a oB iB itneo manel 'oni&iium eoolesianun, aap^ m» 
inirebaB qoee sit tenenda aententia antiqoae sei? 
lieet;.rega]ae iformam seeotL Quid expresriufl diei 
MMit' tempore Augustini) papam! habnisse eolliejla- 
dinem de omnibus eoelesiis, et quodrtone non. in*- 
ee^ti eed nt fonna aatiqiiae regulae. 

. B^inde Yenit revereadus Pater eom Buoflei^ 
mkt^ hot est^"«ttione illa Tiginti aanordm: Dbi; Eo- 
fimm fcuerit ante Bomanam ? Respondeoiyeram esse 
Cknslaiii in em^lio non .ezpressiase Romanam 
eodeaiam, aed Petruin prineipem dpoatolorum.oon^ 
ititBtiitMi; Unde qiua PetaraB , euiua etat prineipatQa 
iAente Don^no , tranatolit aedem ab AntioehU; ad 
Kemfun-, quare tune non iure humano, sed ioaaa 
Oei jBMta eat prima, iure prius a B. Petk^o habito, 
ot testator IbureoIluB aanetus martyr et papa oa. 
Boga*. 24. q. 1: tdoet prima aedea in Antiodiia 
ftwrit, poslerius iubente Domino Bomam translata 
aat. Quis enim ita desipit, ut primatum velit loeo 
affigere. Sed haec est S. Patium sententia, quia 
iore divino Petrus. constitutus sit Christi vicarius^ 
et omnes successores, quales sunt Romani Pontifi- 
oes, ubi tocorum fuerint, sunt vicarii Ghristi. Ro- 
manos rex vel imperator non est vel ob hoe Ro- 
mae. Ita videtur sensisse B. Augustinus contra Ha« 
niehaeos, Palam est, inquit^ quod in re dubia ad 
oertitadinem . fidei valeat autoritas ecclesiae catholi-' 
eae, qui^ ab ipsis fimdatissimis apostoloKum sedi- 
Ims usque ad hodiemam diem, succedentium sibi- 
met et Episcopo^um serie et populi consensu, fir- 
matur, quare inEpistolis catalogum refert B. Augu- 
itinusRomanorumPontificum. Haec de praeambuUs.. 

Nunc ad principale. 

Responsunis reverendus Pater inductis per me, 
dixi enim Petrum iure divino ceteris apostolis prae- 
latum^ Hatth. 16. Allegavi Hieronymum, Bemar- # 
dum, Lepnem et Cyprianum. Ad quos nihil respon- 

LDtlieri cpp, V, A, »4 nk, hiat, l p. VoL III, 6 



82 Disputatio Lipsiae hafoita a. XIX 

dit, quamvift manu 0ua in suo Libro flkteaitar B. Qj- 
{ma«nm sensisse ecclesiam ftmdatam supra petraiH) 
sed ausus fuit addere, quod B. Cyprianus ibi &Ua- 
tur. Ad Augustinnm nisus ^) est respondere, nara 
de .Gypriano est indubitatum , jqui alia epistola ad 
Gomelium VIII. Rom. Eodesiam voeat matricem 
et radicem aliarum. 

Impingit mihi, quod dietum oitaverim ab A«- 
gustino retractatum. Leetoris iudicium obscurare 
nequit reverendus Pater, nam adeo eum suae prio* 
ris sententiae non poenitet, ut etiam pro firmameDto 
B. Ambrosium introducat, sed quod ab initio in- 
dwd, testatur Augustinus, se per Petram etiam ex* 
posuisse Chr^stum, neutram retractans sententiam, 
neutram etiam prae eligendo subdit. Harum autem 
senlentiarum quae sit j^robabiiior, eligat lector^ Aii* 
gusiinus definire non audet, et reverendus Pater 
unam «ententii^m yult reiicere , tot 8. Patribos ao- 
oeptatam, et eam suo arbitrio acceptare. Unde Am^ 
gustinum non admitto in 9. capite dixisse contra» 
ria vel adversa, sed diversa. Quoniam ambas an- 
pleotatur sententias, quoniam petra est Ghristui^, ot 
Potrns fuit petra. Quare maneo cum Ambrosio, Hie- 
ronymo, Cypriano, Bernardo, et aliis sacris cond-* 
liis ac deoretis. 

Secundo, cum ab ostiaria sumpsisset arganien* 
tum reverendus Pater, meam sententiam debellata* 
rus, iussi eum, ut grammatica ratione vearba 
Ghristi melius ponderaret, omninm enim oonaenstt, 
Matth. 16 : Super hanc petram aedificabo eto. 
et tibi dabo etc. Ghristus promisit Petro, non 
tunc dedit. Sed dimittens grammaticam suam, quam 
dizit tamen plus valere reliquis partibus philoto- 
phiae, opponit, quare tunc deoreta fundent se in 
illo loco, Matth. 16., et ipse me fundarim, a qua 
iam recedo. Respondeo: Quia Ghristus*) est via, ve- 
ritas et vita, ideo indubitate credendum est eum 



1) Ib ed. Jen.: visas. 
•) Jolm* 14. 



a Notoriis exoepto* B3 

pmetiiAisse Petroi, <iiiod fiierat pdllicitas. Quare 
deoreta reete argaineQtantur ab illo loco , ubi Chri- 
sto promisit, sed primo post resurrectionem prae- 
stidt. 

Sed tacite obiioit, Ghristum non solum Petro, 
sad omnibus fl^oatolis hoc praestitisse , dicendo*): 
▲oeipite Spiritum sanctum, quorum remis^tis pee- 
«Ata^). Noloit reverendus Pater exprimere, ubi pro^ 
■iMum priiidpatum Petro dederit, nam^in hoc cob- 
veBimit Doctores, in coena Ghristum^discipulos fe- 
«ese flMordotes , dando eis potestatem supra cor- 
pHs Cftristi veruin , dicens : Hoc &cite in meam ^ 
eMunemorationem ^) , Luc. 22. Et ^einde in die 
MurrectioBis dedisse potestatem supra corpus mj- 
itieam: Aoeipite Spiritum sanctum. Sed primatum 
et praelaturam totius ecdesiae promisit Petro : Pasoe 
eres meas , Johan. ult Hinc Oregorius, Ghrysosto- 
III18 , et ilii S. Patres testantur. Ait enim Chryso- 
ilDmtts: Eximius apostolorum erat Petrus, et os 
discipulorum, >ertex coUegii. Unde et negatione de- 
leta promittit praelationem fratrum. Et Homilia 8. 
de poenitentia: Sed eadem nocte Petrus lapsus est, 
et reaurrexit, post illum tam gravem casum rursum 
eum ad priorem gradum duxit poenitentia, et ei 
per totum orbem terrarum ecclesiae praesidentiam 
tradidit. Sic glossa 1. Pet. 5: Pascite qui in vobis 
est, ait, sicut Dominus soli Petro totius gregis cu- 
ram habere commisit eto. Quare prius promissum 
Ghristus tuno praestitit. Sicut et B. Gregorius con- 
sentit: Cura totius ecclesiae et principatus Petro 
oommittitur, scilicet: Pasce oves meas. Quod si 
ooram non monstrassem, ubi Christus dedisset, ve- 
ritas tamen mentiri non poterit. Etmulta sunt facta, 
qaae non sunt scripta, ut eleganter docet Alexan- 
der 3. ca. Cum Marthae etc. 

Sed iterum opponit reverendus Pater : Quia post 
8piritus sancti missionem adhuc Petrus peccaverit. 

1) Iq ed. origin. deest: peccata. 2) Ibid. deest: comme- 
morationem. 
«) Johaa. 20. 

6 * 



84 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

Et satis magnifioavit peccatum Petri, sicut scribitor 
ad Gala. 2. Quamvis dissensio fiierit primo inter 
apostolos Petrum et Paulum, deinde inter eoclesiae 
doctores, Hieronymum et Augustinum, tamen non. 
possum in hanc adduci sententiam , ut aliquis apo- 
stolorum post missionem Spiritus sancti oeciderit 
in aliquod peccatum mortale, sicut illud de sanoti- 
fioatis in utero etiam non admittitur. At illud prae^ 
ter institutum, dato tamen et minime concesso, quod 
scilicet Petrus in simulatione sua peccasset morta- 
liter, adhuc mansisset petra et caput eccledae. Nisi 
reverendus Pater velit et hunc articulum Hussiti- 
cum defendere, quod non credo : Nulius est dominas 
civilis, nullus praelatus, nuUus episcopus in peccato 
mortali; quod summam faceret christianae religio- 
nis incertitudinem. 

Quarto, de decretis apud eum frigidissimis hoo 
dico: Toties in ecclesia summorum Pontificum oon* 
stitutiones in materia fidei receptas , et quod phu 
est, olim Rom. Pontifex episcopum^^non oonfiinBa<- 
bat, nisi mitteret schedam protestationis fidei, .in 
qua profitebatur se credere evangelia, quatuor con* 
ciiia, synodos iegitimas, et decreta summorum Pon* 
tificum. Ob eam rem Johannes Papa Oilibreohtum 
Coloniensem episcopum noluit confirmare, qnod 
hanc fidei schedam non perfecte obtulisset, tft le- 
gimus can. optatum 20. dist. 

Quod vero Anacleti decretum reiicit, diximofl 
heri , qua autoritate id ^iat vel qua probatione. 
Nam cum originalia sint prae manibus, nuUus ad- 
huc dixit istud dccretum S. martyris Anacieti non 
esse. Sed Nicol. Cusanus Oermanorum dootissimas, 
qui fatetur se concordantiam fidei scripsisse, ex ori- 
ginalibus iilud Anacieti ailegat. Fucum addidit re- 
verendus Pater, quia in tam S. martjre non sit ta* 
, lis inscitia, ut exponat Cepham, id est, caput. Quasi 
ad sanctitatem vitae tanta requiratur soientia. Dioa- 
mus tamen unum, quia Cephe aut Cephas debet 
esse Syriacum, et Ebraeis quoque familiare, valens 
tantum sicut Petrus vel solidum , ut Erasmus post 
Hieronymum refert. Addamus hoc et singularei, . quod 



a Kotariis excepta. 85 

Oii0aDii8 chaldaice et ebraice doctus in libris exd- 
tatioouiD testatar, Petms etiam valere tantnm, sic- 
Bt caput domus. Quare non tanta inscitia labora- 
nt Anacletus, si Gepham pro capite interpretatur, 
sed ntounque sit non video, quo fuco possit negkre 
alia decreta S. martyrum et confessorum , ut Gle- 
mentis XX. dist. Marcelli, Julii, Pelagii, Nicolai, 
Agathonis, Simonis, Vigilii, Benedicti etc. Quare tan- 
tis Patribus et sacro concilio malo condescendere. 

Ad scrupos. 

At omnium invitissime audivi, quod reverendus 
Pater contra illustrissimi Principis iussupi, quo in- 
taeta manere voluit illustrissimus Princeps a sacris 
eonciliia decisa, reverend. tamen Pater in .hestema 
obduruit sententia, et quatuor proposuit articulos 
iater Hussiticos condemnatos, quos reputat ipse ca* 
tholieos et evangelicos , . pulchre certe Bohemis pa- 
trocinatur. Pro con^ilii tamen reverentia voluit ab 
impostore aliquo additos. Primo omnium egregius 
doctor et nobiiis Hieronymus de Croatia, qui acta 
concilii curavit imprimi, transsumi fecit, sub forma 
authentica , et cum res ita manifeste acta sit Gon- 
stantiae, Hussitae tam diu non reticuissent articulos 
ahquos esse subditicios, Neque poterit suspicari reve- 
rendus pater, quod heri assumpserat, adulatoris per- 
nicie inRom. Pontificem factum, cum Johannes Huss 
anno XV. fuerit combustus, Hieronymus collega suus 
anno XVI. Martino V. primum electo anno XVII. 
ipso die Martini. Quare S. Patres et viri inadulabi- 
les ex omnibus nationibus principalibus ad hoc de- 
putati articulos illos discusserunt , et sacrosancta 
synodus eos damnavit, reprobavit et autorem com- 
bussit. Ideoque aquolibet bono christiano pro con- 
demnatis et reprobatis habendi sunt. Nec imponat 
mihi reverendus Pater, quod velim de illis articu- 
lis iudicare, quia iam iudicati sunt. 

Non relevat, quod cum synodus meminit ali- 
quos esse haereticos, alios temerarios, alios ^ j se- 

1) In ed. orig. deest: alioB. 



SS Disputatio lipsiae^ habita a. XIX 

ditioeos, et piannn ^) »Bjrium offensivoB; qvoiiiajBi 
in quemeimqae ordinem redegerit illos artiealos, 
non possunt dici ebristianissimi et eTangelioi, el 
quamvis non assumpaerim hune laborem defendhendi 
totam synodum in articulorum condemnatione, do* 
ceamus tamen aliquid, et brevibus. 

Articulum primum indicat batholicum , et esse 
Augustini cap. 6. super Johan. Dico : Forte reve- 
rendus Pater benigniter interpretatur articulum, sed 
quia res non sermoni, sed sermo rei est subiectus, 
non fuerunt stupidi concilii definitores. Verum est, 
unam sanctam et universalem esse ecclesiam, sed 
quod sit tantum una, sicut est unus numerus prae- 
destinatorum ad Hussiticam inteUigentiam, est bae- 
reticissimum , quo ipse voluit, existentes in pecoaito 
mortali , velut amissa fide , non esse in ecoleeia, 
cum tamen regnum coelorum a Ghristo *) oompa* 
re^r decem Virginibus, ubi quinque erant pnMten» 
tes, quinque vero fatuae, cum reliquis parabolis ei- 
dem proposito deservientibus. Neque AugustiMS 
tract. 26. super Johannem feoit iotam ad Hussiti- 
oum propositum, communionem eucharistiae eom'. 
mendans, de quo lectoris desidero iudicium. 

Ita de alio dicit articulo : Duae naturae, divina 
et humana, unus est Christus. Nihil pro hoc addn- 
xit, nisi quod sit de fide. In Athanasii sjmbolo ') 
aliter legimus, Deus et homo unus est Ghristus, non 
deitas et humanitas. 

In alio articulo : divisio immediata opmmi etc. 
quam ipse mire in me retorquet, et quasi a me 
iudex citatus suum coUegam exclamavit tnumphasse. 
De quo vos omnes, qui interfiiistis , potestis dare 
testimonium, q^am verissime dixerit reverendus Pa- 
ter, et encomium prius cecinit ante victoriam Vui- 
tembergae, iam aliud etiam, quasi perdita victoria. 



1) In ed. Jen. : ipsarum. 2) In ed. orig.: In Athana- 
siano aliter legimus. 
•) Matth. 25. 



A KoUrii» excepta. $7 

Ad renb 

Artieulum illum nnnquam reputabo christianum, 
et ob hoo Qregor. Arim. 28. dist. 2. repuli. N^ 
que aotum (uit inter nos, an possit dari opus in- 
di£ferens, vel an omnis vita infiddium sit peceatum, 
Yel similia, quae hune respieiunt articulum. Unde 
quod palliando errores Hussiticos innuit aliquando 
onistre verba intelligi, sicut Domino Christo. eve- 
aerit. Quae, rogo, comparatio lucis ad Beliai? Jo* 
hannem Huss in hoc comparat Christo, non passus, 
qaoad veritatis sugillationem in parte admissam, 
■le compar^e sacra concilia sacris Scripturis. In 
quibuB utrisque est indubitata et infallibiUs veritas. 
Nullum enim christianum movere debet, et quod 
dieit, concilia esse homines, et ita creaturas^ et sic 
pj&ecare posse , nam si errant , ut iuit concilium 
Ephesinum a Leone, credo, Papa damnatum, ut 
Ariminense, Aquisgranense, tunc non sunt concilia, 
eed conciliabula. Unde potius hoc constantissima 
Ade tenere debemus, quidquid concilia legitime con- 
gregata in his, quae 8untfidei,deterininaverint et defini- 
rerint, esse certissimum. Sic enim Christus manet no- 
biscum usque ad eonsummationem seculi. Et si duo 
congregati fuerint in nomiue meo. Praerancidum 
est , quia homines sunt in coucilio , et ita errare 
possunt; nam etsi ut homines defectibiles sint, ve- 
nim in concilium legitime congregati , non huma- 
00 sensu ^), sed spiritu divino, ut satprobata sint, 
quae concilium probavit, et non sunt per cuiusque 
singularitatem vel capitositatem ulterius discutienda, 
sed captivare debemus intelleetum in obsequium 
fidei. Quare miror, quod textum negaturus Siculum 
commentatorem admittit Panormitanum. 

Sic quod postremo adduxit ex verbis apostoli 
patet, de fundamento semper dixi, hoc esse de om- 
nium catholicorum sententia, Christum esse caput 



1) Loescherus ex cod. MSo haec reddit: non humano 
sensu, sed spiritu divino regi credendum est, unde sat 
probata sunt, qaae concilium probavit ete. 



88 Dispotatio Lipsiae habita a. XIX 

ecclesiae, ille enim est principalis Dominus. 8ed 
quia Petrum constituit yicarium, et potestatem ei 
6uper tota ecdesia contulit, uti^) 8.Leo oan. ItaPo- 
minus 21. dist. testatur. Et miror plurimum , quod 
relicto textu 8. Leonis reverendus Pater arripit ibi 
unam glossam textui contrariam. Imo tantum oon- 
fert Christo ascendenti ad coelos , ut loco sui con- 
stitueret hic vicarium caput , ad quod esset recnr- 
sus in dubiis et aliis casibus emergentibus, ne tota 
Ghristi ecclesia esset unum confusum chaos Anaxa- 
goricum. Istam sententiam tota tenet ecclesia, sicut 
est in responsorio, quo ecclesia de 8. Petro utitur: 
Tu es pastor ovium , princeps apostolorum. Tibi 
tradidit Deus omnia regna nmndi. Ita oramus in 
ecdesia. Imo divinus Franciscus, sigillis stigmatnm 
approbatus , Iratres suos et totum orbem terramm 
docuit obedire summo Pontiflci, et in regula hbo 
praecepit. Ideo de eo canit ecclesia: Frandsous. 
vir catholicus et totus apostolicus tenere fidem Rom. 
ecclesiae docuit. Ita plurimi summi Pontiflces, ita 
sacra concilia deflniverunt , quae brevitatis stndio 
non adduco. Plurimae quoque 8. Patrum sententiae 
idem sonant et approbant. Quae omnia suo tem- 
pore, cum videro reverendi Patris tractatum super 
hoc negotio adducere non negligam. 

8i tamen primatus Rom. Pontiflcis tantum iuri 
innititur humano, et elevatur consensu populi, unde 
tunc reverendi Patris mendicitatis privilegium ? Unde 
iste religionis habitus ? Unde potestas confes- 
siones audiendi, praedicandi, cum aliis inumeris 
privilegiis, quibus a sede apostolica obruuntur^ epi- 
scopis, archiepiscopis et curatis frequenter contra- 
dicentibus ? Qui tamen ut fllii obedientiae Roro. 
Pontiflcem audiunt, et in eo Ghristum, ut sic per pa- 
tientiae bonum vitam adipiscantur aetemam. 

Haec brevia voiui adiicere in praesenti dispu- 
tationis negotio, quantum tempus dedit, plura aUo- 
quin allaturus, nisi fastidium me absterreret et illu- 
strissimi Principis iussus. 

1) In ed. orig. : ubi. 



I 
I 



ftlTotelia esotpta. 

Mari Lntherus, 

Dao mihi incmnbaiit sgenda, primnm respon- 
deDdam eonftitatioDibas egregii J>. D., seeundo pro 
aoDYentionis pacto opponendam idem. Et quia iam 
Iridao respondi, tempasqae consamptuni est, at neo 
«m poBsim. ezplere, dico brenter. 

Qaod omnia indacta per- egreginm D. D. eo« 
fieiiMime qaidem sant dicte, bbA proreae nihil ad 
leqmm,^ cam iaikiper tree dies promieerit, drvino 
iveaotomm ee contra me, nec adbuc aadita eet 
na antoritae diTini iorie, praeter illam Hatth.. 16, 

Cn omnee aadivimae , qaaiki yarie .tractetar a 8« 
ibue, et qaod maior pare eoramqae.eanior een- 
taetia pro me etet. Unam ipse locam Aagaetini, 
ct eltemm ' Ambroeii pro eeaddaxit, cetera omnia 
fcekant Tocdrala Pelagii, Anadeti, eoram, qoi iara 
kimaiia eonecripeerant Cyprianos vero fere totae 
■eeam eentit,Mqaod committo iadido prudentis 
leetorie* Similiter et darissimos textus JBueronymi 
•d Bragrium, et super Titum. Deiode Gbregorii in 
registro per senas ferme epistolas* Post haec histo- 
rise et USU8 orientalis ecdesiae. Neque enim quid- 
quam facit ad rem, quod D. D. sdiismaticos Orae» 
oos allegayit , Nestorium et ceteros , non erant illi 
eedesiae orientalis. Possum et ego latinam eccle- 
siam sic describere, per Pelagios, Manichaeos, Jo- 
Tinianos, Vigilantianos, Helpidianos et similia mon- 
itra. Sed absit, ut propter paucos malos et schis- 
maticos totam aliquam ecclesiam schisroatioam ap- 
penem. 

Cetera non potero prosequi. Et reservo mihi 
praedpue articulos Johannis Huss , mihi obiectos, 
et inter eos novissimum de humanis actibus ad ca- 
lamum et papjrrum, et cetera omnia, quae habe- 
bam opponere , ut quae hic facere non possim ex- 
dusus spatiis praestem per Scripturam, voloque in 
hoc cedere et obedivisse illustrissimi Principis studio- 
niiD Patroni dementissimi iussis, de quo vos Dominos 
Notarios requiro, et auditores in testimoninm voco. 



06 OiiBpiitatift lipsiae iiabUa a. XIX 



Die septima Jnlii, anno MByry Mane hora 

septisia. 

Eocius. 

Quia rev^endus Pater heri horam habuisaet 
respondendi ad nostra, ut sic illustrissinii Priticipis 
ittssa fuissemus exsecuti,'^ ubi respondendo pluriniiiHB 
p«rverbum transeat, appeUavit> ad calamum, tameB 
deliberatione habita proposuit, se iam plei^aB re- 
sponsurum. Gui ego non dissensi pro verilatis 
amore et elucidatione ? Admiror, quomodo reve- 
rendus Pater magno boatu audet ooram tot doeCiB 
viris intonare, quia dixerim me probaturum de iiHre 
divino monarchiam et primatum in eoclesia^ emi 
tamen solum allegaverim dicta S. Patrum, decreta 
Pontificum, cum tamen adduxerin) ei ius divinimi, 
Matthaei 16. de promissione aediftcationiB supraPe- 
Iram, quod Christus *) specialiter rogavit pro flde 
Petri, qnod specialiter ei promisit, ut confirmaret 
Pratres , quod specialiter ei commisit in praeBentia 
Johannis et Jacobi , ut pasceret oves , tribns 
vicibus. Et hoc ius divinum ita ease intelligendtun, 
tunc adduxi S. Patres, summos Pontifices et marty- 
res, consensum conciliorum et omnium Univerntar 
tum« Quare ex iure divino probatum est, esse pri- 
matum in ecdesia Dei, nisi quod reverendus P^tter 
intelligentiam suam praeponit intellectui tot S. IV 
trum, summorum Pontificum et sacri concilii, onm 
laudabile Constantiense concilium talem artiouhim 
inter pestilentes Johannis Huse damnaverit. Ad quod 
reverendus Pater silet, si vult afierre meliora, pro 
veritatis elucidatione , quod heri potuisset fecisse, 
iuxta iUustrissimi Principi^ iussum, sum paratus au- 
dire, eo pacto , quoddum fungitur officio respon- 
dentis, iam in fine actus non transferat se caUide 
ad personam opponentis, sed qnaecunqne opposi- 



*) Matth. 16. Lucae 22. Johan. 21. 



m Kotariis «ncepta. Qd 

ftaruA rii ' wmUm iatMn ineluibilein ▼eritatem, parahis 
Mwi. bia addHotie reBpondeiH^ Bt ea diluere, de ^w 
protefl^or. 

M. Lutherus. 

Gttia bori statutum esset nomine illuatrissimi 
PriBttpis, patroni nostri, ut m^teria ista consummar 
fstur eo Ai^ ^ et e^gius D. D. maiorem partem 
tomiKNria sine necemtate et odiositts> quan decebat 
koei spleodidum; auditarium oonsumpsisset, mibi pro 
tiidttaiia respoQsioue unioa fiiit reliqua horula, cpia 
tsoftle Heurragjni mm responderem , simul et oppo- 
sar^tn^ Flacuit postoa. gratuito afifeetu eidem illu- 
4rii6imo< i^neipi; nAstro, ut eopia dsretur mihi et 
rcapendeodl el opponendi.) de qua gratias ago illu- 
sdDmmae ^tiae suae quam maximas. Ideoque ad 
in^posidw YOttiei^dio, antequain eoeptam bestiernam 
myonaioMm eontiiiuem, primo bane matutinam 
nebulam D. D. Eccii dispeUam, ubi more suo satis 
odie^o et aemper obiicit Hussiticas pravitates, non 
obstante, quod toMes me expurgaverim. Ideoque 
pauthim pr8<efabor germanice , quod intelligam me 
pessime audire apud vulgum. 

Declarabat autem se non impugnare, nec chri- 
8tiaitte a quoquam impugnari posse primatum c^ 
obediendam Romanete ecclesiae. Verum eo per-* 
traetum esse, ut deolarare se oporteat, eum primar 
tum non esse de iure diyino, sicut neque imperar 
toriam potestatem apud Germanos improbari posse, 
quamris in sacra Scriptura non fundatam, quamyis 
ty. Ee^us dixit, yerum esse, eam esse controyer- 
8iam , an primatus ecclesiae Romanae sit de iure 
dirino, quod improbare constat esse Hussitieum et 
articulum a Constantiensi concilio condemnatum, 
esseque dolendum , si christianorum corda tam M- 
gida essent, ut nemo hoc defenderet. Post hoc coe- 
pit D. Martinus latine prosequi. 

Quod ergo inducit hanc autoritatem Matth. 16, 
contendens ibi primatum promissum esse, satis re- 
sponsum est in praecedeotlbus, quod eg;regiu^ D.D. 



92 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

vix duos autores habet, et eosdem ambiguos in 
euam sententiam. Cum tamen maror pars «tatnat 
Petrum ibi fuisse personam omnium apostoloninfi et 
fidelium, quod et ipse textus consequentia sua ur- 
get, dum Christus interrogat omnes, et non solum Pe- 
trum, dicens: Vos autem quem me esse dicitis? Ei 
ibi Petrus, os apostolorum, ut Chrysostomus ait, et 
p^rsona apostolorum, ut Hieronymus et Origenes 
dicunt , et Beda, et Augustinus , et Amlbrosius , re- 
spondet pro omnibus. Ideo dlxi nihil probari ex 
hac autoritate de primatu. Item, quod textus ipse 
non dicit sic: Tu es Petrus , et super te, sed su- 
per hanc Petram , manifeste indieans petram aliiam, 
a qua Petrus dictus sit. Proinde cum sint yulgata 
iura, et ipsi Rom. Pontifioes testentur interpretatio- 
nem Scripturae magis valere apud Doctores, quam 
apud se ipsos, in causis vero descindendis ^ ) secus. 

De articulo illo Hussitico dixi satis heri, quod 
nondum probatum est, eum esse haeretioom. jSoo 
pro responsione matutina. 

Redeundo ad hesternam, quando egregius D. D.^ 
secundo loco opposuit depositionem Chrjsostomi 
ideo iactam illegitime , quia odio imperatricis facta 
sit. Nego consequentiam , non ideo potestas ordi- 
naodi et deponendi per sacrum Nicenum coneiliom 
statutafiiit illegitima, quia casu forte habuit malum 
usum. Nam in eadem etiam historia scribitur, quod 
Rom. Pontifex Victor Martyr voluit Asiae episco- 
pos excommuoicare. At illi rursus tanquam superio- 
res mandaverunt silentium , et ut ecdesiam non 
perturbaret iusserunt, lib. 5. Ecclesiasticae historiae. 
Sed et Ireneus Lttgdunensis Galliae episcopus eun- 
dem Rom. Episcopum coercuit, et erant tunc tem- 
poris in Graecia Epiphanius celeberrime laudatus 
a Hieronjmo, Gregorius Nazanzenus, Basilius ohri- 
stianissimi viri, non tamen sub Rom. Pontifioe un- 
quam fuerunt, sed iuxta Niceni concilii statuta ab 
episcopis provinciarum ordinabantur. 



1) Ap* Loesch.: decidendis. 



Quod vero egregius D. Doct. inducil Julium I. 
excoRiniuDicasse Arcadiuin imperalorein , nihil liiGit 
ad rein. Nam et Boiiiluoius VIll. ausus est et ') 
regem Franoorum velle e sede eiioere. Nou proba- 
tur ius esse, quidquid Kom. PoDlilices pru liumaaii 
fregilitate quandoque teDLaverunt. Nt>c miruDi eet, 
eauctOB iatos viros ambitioois tentulioue vexatoa 
fiiisse, quandu plua quam BCmel sanctissimi tipOBtoli 
eliam praesente ChriHto laboraverunl eadem, 

Quod dicit episoopo Hierusolymitano dataoi 
boDoris praerogatjvam , recte dioit, aed qou probat 
primatum Hom. PoDtiticis, Baltem iure diviao esae. 

Etiam ibi optime dicit egregius D. D., quod 
sesta eyoodus dedit Romanae Ecclesiae pnmatum, 
noD autem praecedeDtes synodi. Hoe est euim quod 
'olui, quod synodicis slatutJs et huuiauo iure, con- 
sensu tidelium Christi , cui uod licet resistere, da- 
lus sit iste primatus. Quod et D. Giegorius in re- 
gistro in Iiaec verba dixit: Soitis, quod veaerauda 
sj^nodus Chaioedoneusis huic apostolicae sedi ob- 
tulit primatum , et Ittraeri duIIub praedccessorum 
meoruoi uuquttin prac.siLuijisevit aecfptare. Proinde 
niiul Eaoit, quod egregius D. D. dicit,. Gxegoriuni 
non reieoiBse primatum, sed asBeruisse. Legat pius 
hteUff Bpiatqla* Gregorii , et inveoiet GreROrium 
[HntubuiMe priiDatum, et oeoumemoum pontincatum 
noii veDdicaesa , ut ex Bupra celatis dist. 95. salis 
{)Boba.riiims. . A 

Ad autoritatem AueuBtioi, adlnDOoeQtiumRom. 
ppntifioem et huiufi ad illum respondeo: Lemtleetor 
nlDtuque verba, et iudicet, aDne egregius O. D. no- 
fM sjgnifioationea vooabulie imposuit. 

I De viginti duQbue annis eoolesiae ante RomE^ 
'nun dizit, oum Petro fuieBe translatum primatum 
ad RomaDDi fortevolens. hboproverbium: Ubi papa, 
ibi Boma- Reepondeo, probandus erat primatus qui 
bMsfenretur , nou translatio, quam libens oon- 
<m4o. 



1) lo ed. Jen. at »p, Umaii. dawt: et. . 



94 Disputatio Upftiae habita a. XIX 

iiid^ixit etiain tMitoritotem Auguetiiit contra 
Manioh., quam suBpioor esse 2. lib. doottrinae Ofari-» 
stianae c. 8., quod in re dubia ad certitndiDMi (Lixi 
valeat autoritas eoclesiae catholicae, quae ab iprift ^ 
apostolorum sedibns sHcoedentium sibimet et episeo^ 
porum serie et popuii consensu firmatar. Nibil de 
Rom. Eccledia loquimer, sed universali, et pro me 
feoit contra D. D. , quia suocessiones dtversamni 
sedium apostolioarum sibimet et oonsensu pofmli 
describit Augustinus, non autem cotiflrmationem 
idiArum aedium per utiam sedem. 

ISuno ad rem ipsam. 

De autoritate Mattk. 16: Tu es Pe<arus, et td 
inductOB autores dicit me non respondisse , quod 
oommitto robis anditoribus et leotoribus, an verttm 
sit.^ Augustinum in retraot ^) relinquentem' etectio- 
nem leotori super duabus sententiis eiuBdem ttttto- ^ 
ritatis opposuit dioens^ se ambas ampleoti senlen* 
tias, quod mihi plaoet , et sio nihil contra "ftie 
probat. 

Secunda autoritas divini iuris a dominatione 
sua induotaest haec: Pasce oves meas, Johan. uit., ^ 
et gaudeo tandem post tres dies aliquando ftndiri 
unam autoritatem divini iuris, quo ^missime nitatur 
^us sententia, sed videamus et ip^sam. 

Primum ista autoritas videtur intelligi dttpilid* 
ter^ uno, per rerbum tliligere, id quod est, sibi ipsi 
fldere, et quidvis lioere, et per verbum pascere) idem 
quod primum esse et regnare. Et sio erit seilBUft: 
Petre, si diligis me, id est, si tua quaesieris, et om- 
nia feceris, quae adulatoribus tuis plaoent, pasce 
oves meas, id est, esto primus et dominus omnium* 
Hunc sensum non habeo in meo cbdice. 

Alio modo: Si diligis me, id est, abnegae ie 
ipsum, si ponis animam tuam pro me, si etiam on* 
hem dignitatem respueris, et nihil nisi me dilexoris^ 



1) In ed. Jen. et ap. Loesoh»: tract. 



it •gngM' lanMii AogiMttinM in Mdttoi looo, Puoe 
ofCB ineaB, id esl, do66, praedio» Tettem, «acihor- 
M , om 9 bMo e«;empte pmecede. Jf^m ; ▼erbum 
^gjMeom hoo kNso noa nmp)ioiter regem etpaeeere 
igtgOm^ sed twritor et meUiter oorare, et omaii^ 
fceeM) ne fnid- desit orikmi, ti liuiio.ipBMim «redo 
«e «miigdioam. 

• 'Freiiide tpgo D. D. Beoium, at meeum r(^gQt 
Bf inmn JesumChristam, quo- relit iaepifare, non 
MhuB amm»» «ed «tiam omnibua pontiaoibua, iit 
kMo Torka eredant.ad ae pertinere, Non eit da* 
kiun, qam totm •orbis obviis maaibuB et pvoftme 
laarimk sit eKoeptarus taleai irirumy qui ieoundnm 
kiee Torbfk ae geirere vellet Proinde si egregnw 
D. D. teztam dtti g e ate r inapioiat, non iu# ibi oon* 
nditDr et pzvvil^iim,- ut putatar, sed |>raeeeptum 
iyinitar, a^ labor kodie intol^raUlia imungitur, et 
iBviam deaMmdatur ei, qui de fiftoto est .?el ia 
fiiam ) '^jval in medio loco eonetitntuS) et noapn- 
anm oonstituitur. Quod si aigeat, offioium non 
pMfe administrari, nisi priomm loous poteetatie ha- 
bielur, plaoet , sed tunc alio modo BtruenduB est 
iste locuB, hic hoc verbum non nisi officium oom- 
meadat. 

Proinde recte fecerunt Patres S., qui hunc lo- 
oun ad omnes pertinere diount, nam hoc nemo po- 
teet negare, si Petro hic eunt coramisaae omnee 
OTce, quod ipse non omnes pavit, utB. Augustinua 
(Keit, et Aotnum iiber^) evidenter demonstrat, et aic 
Ohmto inobedieuB fuit. Nec potest dici, quod licet 
per se non paverit , tamen per alios subordinatos. 
Primum, ut donemus , (juod possimus reddere, non 
Mse dictam Petro, Pasce per alium, sed ipeimet in 
persona propria, Pasce tu. Tamen hoc convinoit, 
qaod nec apostolus ullus nec Paulus saltem a. Pe- 
^ sunt subordinati, qui multio plures ovcb pave- 
nint quam PetouB. Ideo verbi intelligentia ex tota 
Seiiptara et circumatantia rerum gestarum peten* 



1) In ed. Jen. : Apostplonun Acta — demonstrant. 



96 Disputatio Lipaiae habita a. XIX 

da est, quod haec autoritas non ad solum Petniin 
pertineat, aut non ad omnes oves. 

Tertio , si per ista verba probabitur primaliiiiB 
ineertus et ruUus erit primatus , quia non ponitiir^ 
primatus nisi sub eonditione dilectionis , nec enim 
oportet Scripturam dirumpere in diversas partea, 
sed magis concinnare. Ideoque cum sit incertum, 
quis diligat Christum, ihcertum quoque erit nobis^ 
quis sit pastor noster. Et si ei non est necessaria 
dilectio, nec nobis necessarium erit agnoscere pa- 
storem. Rectius ergo dicitur, quod hoc verbum sil 
praeceptum datum universis praelatis ecclesiae, ul 
contemptis divitiis, dignitate, etiam ipso primatu, 
tandem vita et morte sese imp6ndaat pro oyibus 
Christi. Quis est hic, et iaudabimus eum? 

Transeo ea, quae ex Chrysostomo attulit de 
vertice coliegii, et quomodo Petro tradita sit prae- 
sidentia orbis terrarum, quia omnia concedo, qubd 
sit primus in honore, sed non solus in adminiBtrn- 
tione, saltem iure divino. 

De casu Petri, Oalat 2, ubi iterum egregios 
D. D. odiosiui^ mihi articulum Hussiticum obieoil| 
nuUum esse dominum spiritualem vel civUem , qui 
sit in peccato mortali; si dicerem, Petrum ideo non 
esse praelatum, quia peccasset mortaliter. itespon- 
deo : Hoc non agebatur , et ad rhombum est ista 
disputatio. Scio et optime scio, quod Praelatus ma- 
lus non sit reiiciendus. Ideo et ego damnoHussiti- 
cum articulum. Sed hoc voluit, quod Petrus, quando 
in causa fidei praebuit scandalum, si non fuiaset 
emendatus per Pauium, merito debuit amoveri a 
praelatura, nam haereticus pastor, aut is, qni simu- 
lat in periculum fidei, graviter peccat Nam hac 8i> 
mulatione Petri funditus peribat fiides Chrietj, u( 
Paulus dicit, ideo potius fuisset faciendum , nisi 
emendatus fuisset Petrus, ut Petrus pro nuUo ha- 
beretur, nedum pro summo Pontifice. Peccatum 
mortale nocet personae propriae, sed haereaia no* 
cet personae communi et communitati. Ideo gratias 
ago D. D. quod saltem hoc didici^) ex hac dispu- 

1) in ed. Jen. et apud Loeaoh.: didioit. 



a Votturlis ezeepta. 97 

titione, qaod aedifloare super petram eigiiifloat, sab- 
eue praelato, sive bono, aiye malo, Mam hano sigu 
ufleationem aedifleaUonis et petrae fitteor prios 
igBomtam ,' quia dixit etiam : Bi eeoidisset Petrus 
Bortaliter, adhuG manaisset petra, id est, primus et 
piaelalaa. 

Qaod dioit, olim episoopos non fliisse eonflr* 
iiatos, iiisi praestita soheda fldei, admitto, sum oon- 
tintas, Terum nihil ad ius divinum, nihil enim de* 
logo Pontifioi, quidquid tribttitur oi. 
' Poet haeo adduxit Nioolaum Cusanum , et es- 
maavit Anaoletum 8. vimm, quod non ftierit ei 
Beoeeeaiia tanta iGientia , tam sanoto viro ilftteor. 
Teromtamen summo Pontifloi , sive eanoto , sive 
lon saneto , turpe est evangelia ignorare , oum* sit 
festor ovium et dootor evangelii^ Cum autem Ce- 
fhe interpretetar per JohannemBvangelistam oa.1. 
oMiteili: Tu ee Bimon, tu vooaberie Cephe, quod 
iBterpretatur Petrus, quando ergo fllius tonitrui eio 
tonat, qui novit omnium linguae, merito debet ta* 
eere vanitas terreni fumi, sive sit Nicolaus Cusa- 
nus, Chaldaeus vel Ebraeus. Non quod reprehen- 
dam egregium D. D., qui dixerit Petrum idem va- 
lere, sicut caput domus Chaldaicae, autore suo Cu- 
Sftno, sed quod laudem imperterritum dispiitatorem, 
()ai audeat se committei^ in arenam theologorum, 
nec tantum prius in eyangelio studuerit. ut primum 
caput in Johanne legerit Evangelista. Similiter non 
babet in libro suo , quid est Cephe, quod ignosco, 
legat tamen c. 1. ad Corinth. 1. et inveniet. 

Ultimum de articulis Bohemorum non vult iu- 
dicare, licet nunquam desistat me sugillare, et ego 
de eis transeo , nihil dicens , nisi quod Gregorium • 
Ariminensem dist. XXVIII. reprobatum ab egregio 
D.D. ego approbo. Est enim totus aliud nihil, quam 
Angustinianus, et divina Scriptura, resistens quidem 
omnibus doctoribus scholasticis , tum maxime Ari- 
8toteii, sed nondum ab ullo confutatus est. 

Consentio cum D. D., quod conciliorum statuta 
in iis, quae sunt fldei, sunt omni modo amplecten- 
da, hoc solum mihi reservo, quod et reservandum 

Lntheri opp, V. A, ad ref. bist. i. p. VoL lU. 7 



98 DiBputatio Lipsiae habita a. XIX 

est, concilium aliquando errasse, et aliquando poste 
errare , praesertim in iis , quae non sunt fidei , nee 
habet concilium autoritatem novorum articulorum 
condendorum in fide , alioquin tot tandem habebi* 
mus articulos, quot hominum opiniones. 

Quod in fineS.Franciscum induxit, debere no8 
summo Pontifici obedire, miror contra quem dixit ^). 
Item transeo istas criminationes de Fratribus men- 
dicantibus, miser iste etiam habitus cruciat egre- 
gium D. Doct. Ego pro mea sententia pronundo, 
velle me, esse nuUum ordinem mendicantium. Ecce 
haec habui , quae responderem ad obiecta egregii - 
D. D. super propositione 13. Quare nunc fiinifca re- 
sponsione, restat, ut et ego moveam adversus egre^ 
gium D. D., quae me movent. 

Hic intonuit Eccius , se obiectis velle respon- 
dere, quasi et ipse respondens fuisset. Respondit 
Martinus ^), hoc pacto nunquam finiendam dispo- 
tationem, accusans Eccianam petulantiam, quae 6a* 
let singula etiam verba aucupari. Contigit proraus 
virgula divina, ut clementissimus Dux Oeorgius ii^ 
teresset, cuius nutu et pio sceptro concessum eat 
Martino, impetere Eccianam condusionem , quae 
contraria est huic iam discussae. 

Mart. Lutherus. 

Contra sententiam egregii D. D. videtur id mi- 
litare, quod satis fortiter transiliit in confiitando, 
et scribitur ^) 1. Corinth. 3., ubi Paulus detrahens 
personam omnibus apostolis, dicit: Quid est Apolio? 

3uid Paulus ? quid Cephe *) ? ministri, per quos cre- 
idistis. UbiPaulus prorsus vult toUere occasionem 
contentionis et schismatis, negat uUam ecclesiam ad 
uUum apostolorum pertinere, sed esse omnia om- 
nibus communia. Unde in fine 3. c. dicit: Omni& 



1) In ed. Jen. et apud Loesch. : dizerit. 2) Ibid. hic 
et alibi: Lutherus etc. 3) Ibid. deest: scribitur. 4) Ap. 
Lo^Bch. hic et aT: Cephas. 



A 



a ViHkrili ezeeplii; ' -^* 



▼esM, 8ivc» Cepiie;, dTO ApoUo, sive PSmiIiu^jVim 
nton QiristL' ;' -' 

Neo valief eiT^Of, ' quii dioitur, eos non deprin- 
dpalitate^ «edatDgularitatepersoDaruni contenaieuej 
cnm manitesttts textae sit, quod de dignitatibas per- 
Mnanim eontenderuht, quod alii praeferebant om- 
libin Petram ^ «lii Pftalum , alii Apollo , alii ¥ero 
•Dhnn Ohristum. Confirmatur per illud QbL 2., abi 
i^ili bontentione seducti GMatae, propter primiti^ 
tttn Pl6tri eomniendatam, Paulum et doctrinam eina 
velat indigniorem reliquerunt. Contra quae longo 
tBstAprobat, nihil ad rem pertinere PeM maieata- 
tam yel aliorum apostolorum, dioens, se neqae ab 
komine, lieqae per hominem esse misaum ad eosy 
lee ▼idisae quidem Pethim neo didicssse ab eo, sed 
mmia sine Petro habuisse et tradidisse. 

8i ^ ei^p ' aut^nta» Petri Aiit neeessaria et iw 
fifintlm, ^at PauluB in hoe loco manifeste i^iik«l 
et blaephemtia, ut qiii nolit etiam a Deo per homi- 
tem mitti videri, et prorsus reiicit autoritatem Pe- 
tiL Tertio et inira darius, tibi dicit: Mihi qui vide- 
bantur ^) , nihil contulerunt , et quales aliquando 
fiierint, nihil mea refert, Deus enim personam ho- 
minis non accipit. Ecce hio clare dioit, quod qua- 
litas Petri et aliorum apostolorum nihil eua referat, 
qnod esset impiissimum dicere, si qualitas Petri 
iore divino fuisset 'servanda. Eadem impietate di- 
ceret: Deus personam hominis non accipit ,■ cum 
ios divinum^ et ea quae .sunt iuris divini, etiam sub 
aeternae maledictiouis poena praecipiat. Quare vi- 
detor primatus iste et maiestas, vel quocunque no- 
mine censetur Petri persona seu quaUtas , non sta- 
toi iare divino. 

Eccius. 

Dum reverendus Pater contra me inducit tres 
B^. Pauli autoritates, dudum ab adversariis sedis 



1) Iq ed. Jen* et ap. Loesefa.: videbantnr esse aliqnid. 

7 *^ 



100 Disputatio Lipsiae habita a« XIX 

apostolioae ventilatas , et per apostolioae sedis de- 
fensores enodatas, facile ei respondeo, annectendo 
malos fucos, quibus dogma suum nititur palliare, et 
hominibus os et oculos obiinire. Dico primum, me 
non transiliisse, sicut iipponit, locum Apostoli 1. Co- 
rinth.3, quamvis ipse false adduxerit cum Paulo et 
Apollo Cepham , quia textus ab initio non habet, 
sed in fine meminit Cephae, sed statim glossa inter- 
linearis fatetur eum maiorem omnibus. Non ergo 
suo capite, sed Sanctorum, accipiat sacram Scriptu- 
ram rcverendus Pater. 

Et dico solutionem datam fuisse optimam et 
iniringibilem, et fucus reverendi Patris, quo simplir 
cibus illudit, nihil facit, testis est B; Hieronymue 
lib. 1. contra Jovinianum, cpl. 18., mihi, ubi ex- 
presse dicit, supra Petrum adificatam ecclesiam. 
Ibi fortiter transiliit reverendus Pater et nihil dioit. 
Et infra : ut capite constituto schismatis tolieretor 
occasio. Ergo quod apostolus Paulus voluit cayeie 
schismata, contentiones , per hoc primatum capitiB 
non abstulit, quod schismata melius tolli non poa- 
sunt, nisi per caput. Unde nec verbum facit neo 
apex ad propositum de negatione primatus. Quare 
false anspicatus est hodie , me vix duos adduxisse 
S. Patres et eos ambiguos, cum certos et indubita- 
tos adduxerim , Augustinum, Ambrosium, Hierony- 
mum, Chrjsostomum, Leonem, Bemardum etc. Quod 
autem laudat me amplecti ambas Augustini senten- 
tias libro 1. retract. cap. 21, affirmat^) et seipsum 
facere idem. 

Quod vero secundo loco inducit Paulum ad Qb^ 
latas, quasi ille scripsit contra Petrum, volens Gtda- 
tas confirmare in fide , et toto ibi processu osten- 
dat se aequalem fuisse Petro, et aliis, quia non ab 
homine, neque per hominem acceperit, dico, quod, 
si reverendus Pater tam diligens esset veritatis in- 
quisitor, sicut promittit, didicisset vera fundamenta 
et intelligentiam scripturarum , ut non opus essej 



1) In ed. orig. : et affirmat se ipsam. 



/» /. 



a iloftuilt ezeepts. 10i 



dft keftanter euni m tanto oonsessu dieere, «e anum 
relle reBistere mille. Ita habet yeritas et nwotiam 
in apostolato et ordinis dignitate. Apostoli ottkteB 
ftieront aeqaales, hoc saera Soriptara} hoc 8. Patres 
vohierant. Plalam dioit HieronTmus non reprehen- 
diase Petram, sf sdret se imparem. Ita Anacletus 
MD. In noTO, didt apostolos aequali ^) Jiotestate 
fctatoa. Ita Cyprianus, ita et alii. Cum erffo Paa- 
hs (herit derignatns apostolus a Christo , mgenuie 
diziti 80 non ab homine, neque per hominem ao- 
emisse , et quod Jaoobus et Petrue eibi nihil oon- 
taferant , omnia enim ista ad apostolatum refereil- 
da tant 

Aliad vero est de potestate regiminis et ad* 
ttiiiistrationis, ubi oonoors est S. Patrum aententia, 
eondliom eontra Johannem Huss ad ipsum Petrum 
kuoamodi primatum pertinuisse. Non ergo reote 
tftar saorae Soripturae testimoniis, sed eas alior- 
imn trahit jpro suo arbitrio, contra quam Sanctus 
Spiritus einagitat. Quod enim hodie ponderabat ' 
Piuilum dixisse, nihil referre ad eum, quales fue- 
rint, non hoc quod volebat revereudus Pater, sed 
hoc significat, Petnim etJacobum et ceteroa fiiisse 
idiotas et minus peritos, antequam cum Domino 
ambulassent, et sic Deus personam non accipit. 

Sed inquiet, ut est cordaoulus ^), hoc est com- 
mentum Eccianum. Legat Ambrosium eodem loco, 
qni sententiam Pauli non corrumpens ingenue te- 
statnr, ecciesiam fundatam supra petram. Quare 
nisi flrmiora adduxerit , rogo , ab instituto desistat. 
Dnde hodie, dum dixissem articulum esse Hussiti- 
com, obedientiam ecclesiasticam non esse expres- 
Bftm autoritate Scripturae sacrae , respondit brevi- 
Ims, articulum non esse haereticum. Mallem punctim 
agere cum reverendo Patre, et dicere: Iste est ar- 
ticolus damnatus , et ipse tenet eum , itaque tenet 
articulum damnatum et reprobatum. 



1) In ed. orig. : in quali. 2) Loesch. ex cod. MSo red' 

i * an/lannliia 



dit; aadacoluB. 



1Q2 Disputatio Lipsiae habit^ a. XIX 

• 

Item quaero , . si articulus non est haereticus^ 
vel est temerarius/, vel seditiosus, vel ofifensivm 
piaruiD aurium , utcuuque dederit ipse.,pater, erit 
vel temerarius, vel seditiosus, de haeresi suspectua^ 
pias ofifendens aures contra theologicum insti- 
tutum. 

Mirum, quo colore pavonico ornet verba Ghri- 
sti Matth. 16. Quia Christus omnes interrogaver^t 
discipulos , et ita Petrus pro omnibus responderi^ 
quis hoc negat? Sed de sua farina addidit, propte^ 
rea Petro ^) pro se et aliis apostolis dictum ; Tu 
68 Petrus, et super hanc petram etc, quod tanquaa) 
commentum Lutheranum non recipio cum sanctis 
Patribus. 

De Ghrjsostomo, mirum, quam facit iniuriam 
S. Patri, quasi legitioie et secundum decreta Goa- 
cilii Niceni fuerit destitutus, cum exploratum sit ab 
historiis post Eusebium Antiochenum , credo schi«r 
maticum, cum aliis Rom. Pontifici rebellibus, chri- 
stianos episcopos fuisse expulsos, qui a prima seide 
reiugium quaerentes, ab impiis schismaticis repiil- 
sam passi sunt, usque ad tempora Theodosii diri- 
stianis^imi imperatoris. Ubi tunc schismatici trir 
ginta annis sedem occupassent, S. Gregorius Nii- 
zanzenus Gonstantinopoli episcopatum accepit,- non, 
ambitione, sed ne alii schismatici succedereni 

Sanctus vero Ghrysostomus iniuria per Epi^ 
phanium pulsus, Arsatio schismatico substitutus 
Rom. Pontificis autoritate regressus est. Nec valet, 
quod reverendus Pater tunc Rom. Pontificem et 
Sanctos sibi adhaerentes calumniatur, quasi de facto, 
non de iure processerint contra illos schismatioos. 
Quod nudis suis verbis ait, et tot Sanctos, etiam a 
D. Patre commendatos , Romano Pontifici non oon- 
sensisse , unde sine causa S. illos Patres ante 
mille annos viventes reverendus Pater iam iqcipit 
ambitionis insimulare, a quo vitio a tot seculis a|> 
omni ecclesia habiti sunt immunes. 



1) In ed. orig.: Petrum. 



• Motartii ezeeptA. -giOB 

Ita ei^tiosaBi est et eimplidbfie iUadit, qao4 
B. Oregorioe aoluerit se oeGamenioam et anivemr 
lea pastorem appeHlare, nam Platinam tanti feoit 

K*iie, hifltoriae, vnt dicebat, secfftas veritatem. Jam 
tinam pro sao arbitrio reiicit, qaod abiqa^ exi- 
itioiat aibi licere. 

Deoretam allegat pro se; si allegetur, reepoit, 
et dam teztas apertissimos etiam LeoniB can. : Ita 
Dominas 19. dist cam similibas.habeat sibi contra- 
BOf, glossam acceptat, sicat proci Penelopes, at per ^ 
iaeam dioam, cum Domina potiri non poterant, an- ' 
dllas seqaebaatar. Certum est, sanctos qaoqae Pon- 
tiflces scripsisse se universales episcopos, ut Sixtus, 
it Victor, et at ia Chalcedonensi ^concilio acdama- 
tam fait Leoni : Yiyat Leo sanctissimas oecumeni- 
eus P&triarcha. Qaamvis humilitatis et Ghristi for- 
■am sequentes Pon^flces ab eo nomine' sibi tem- 
peiarant, melius se servos servoram fatentes. Bt 
ne orederentur relle se tollere episcoporum aato- 
ritatem, ot dudum ad illa respondit S. Thomas lib. 
de impugnatione fidei. 

De Epistola Augustini facit vobis dominis au- 
ditoribus negotium , ut verba legatis , verba audita 
fnere: Innocentius ante centum et mille annos di- 
xit esse veterum more consulendum Pontiflcem in 
iis, quae sunt fidei. Ita dlctum contra Manichaeos 
▼oluit revereudus Pater transplantare in hortum suum. 
At hoc non faciet, si epistolam Augustini legat, in 
qua non seriem universitatis episcoporum, sed Ro- 
manorum Pontificum enumerat ab ipso Petro usque 
* ad tempora sua. 

Solutionem per me datam de viginti annis di- 
cit per me non probatam, acutus est disputator re- 
?erendu8 Pater, hoc nondum scivi debere respon- 
dentem probare suam solutionem, semper arbitra- 
tas sum , respondentem offerre solutionem oppo- 
nenti improbandam. Debilis fuit Hercules suus, si 
alieno Marte nititur. 

Quod vero tanta laborat impudentia, ut audeat 
illustrissimis dominationibus , et reverendis paterni- 
tatibus vestris suggerere, quasi primum caput Jo- 



104 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

hannis noo legerim, insignis profeeto temeritas, eum 
puer nondum decennis; demptis prophetis, bibliam 
totam legerim,' sed hoe nihil ad rem, quantum quia» 
que legerit. ^ 

Dixi Anacletum defendendo non usque adeo 
inscitam fuisse interpretationem eius, Cephas, id 
est, caput, non ignorans, quod Kephale graece ca- 
put significat, sed quia apud Johannem, quem heri 
vidi , apud Augustinum , et glossam ordin. Cephe 
interpretatur Petrus , Petrus autem, Gusano autore, 
etiam significat caput domus, quae omnia in risum 
trudit reverendus Pater, de quo iudicent ordinandi 
iudices. 

At illud praestantius, quod autoritatem , Pasce 
oves ^), tantis ambagibus involvit, solum ut homi- 
nes videntes faciat non videre, mitto, quod tam ri- 
diculam attulit expositionem a se fictam. Sed ad 
alium eius sensum veniam, ubi multa dixit, at ego 
non singularitati studens, quae est mater errorum, 
S. Patrum secutus sententiam, et S. matris eccle- 
siae accepi verbum, Pasce, quod eum pastorem ibi 
constituerit , et primatum dederit universalis eccle- 
siae. Ita Gregorius, ita Chrysodtomus intellexerunt, 
ita Ambrosius Lucae ulti. heri per me non allega- 
tus. Ad quos pulchre praetergrediens nihil dixit re- 
verendus Pater, verum attulit ^) Augustini senten- 
tiam, cuiusmodi debeat esse pastor, quem et ego 
admitto, et credo quemlibet fidelium orare, ut et 
summus pontifex, quilibet princeps, quilibet praela- 
tus quaereret honorem Dei, et subditorum salutem, 
quod hoc sit verissima pastura, per quam, sicut 
hic principantur in terris, etiam elevantur, ut reg- 
nent in coelis. Quare Augustinus non adversa, non 
pugnantia, sed talia dicit , ex quibus Praelatus in- 
telligere debet, qualis sua sit institutio. 

Nec valet, quod reverendus Pater adduxit sub 
conditione ei commissas oves, cum nulla ibi adhibea- 



1) In ed. Jen. et apud Loeach. : oves meas. 2) In ed, 
orig. : attuli. 



a Notariis excepta. 105 

tar conditio, nisi sua paternitas aliud habeat evan- 
gelium, quam ego. At qualis debeat esse pastor, 
significans Christus , dilectionem et amorem Dei a 
Petro quaerit, et sic eum pastorem totius ecclesiae 
fecit, sicut canit S. mater ^ecclesia , et reverendus 
Pater orat vel legit : Tu caput ecclesiae , pastor 
OTium etc. Quare iure divino habemud hoc loco, 
debere praelatum diligere Deum, habemus Petrum 
coDstitutum pastorem ovium , sicuti S. Oregorius, 
8. Ambrosius et Ghrysostomus etiam Graecus, intel- 
lexerunt. 

Non refert praetenuis ratiuncula, in diversum 
a reverendo Patre inducta , Petrum non omnes pa- 
visse , quod nostro nomine agitur , et nos fecisse 
dicimur, sicut Clemens 21. ulti. distin. testatur, Pe- 
tram ordinasse presbjteros, episcopos, et diaconos, 
qui per universum orbem terrarum evangelium se- 
minarent, ut legitur in can. illis, 80. vel 81. dist. 
Unde missus a principali, sicut fiiit S. Paulus , non 
cogitur mitti ab ipsius vicario, tamen Paulus * ) ascen- 
dit cum Tito , ad Gala. 2. , et contulit cum Petro 
evangeliuro, qui dederunt ei dexteram societatis. 

Porro, quod cudit in me glossam, nunquam a 
me cogitatam , quasi dixerim : Aedificare supra pe- 
tram, sit subesse Rom. Pontifici , o somnia, o ver- 
borum portenta , nunquam hoc fuit mentis meae. 
Christus enim aedificat ecclesiam, non hi qui sub- 
sunt, subditi enim aedificatae ecclesiae esse de- 
bent. 

De Gregorio Ariminensi , cuius sententia mihi 
displicet, ei placet, nihil iam ad propositum. Nolo 
ergo in ista diverticula descendere. Sed ut accepi- 
mus , defendamus articulum Constantiensis concilii 
esse verum, et quicunque huic contradixerit, errare, 
et veritati et honori concilii contradicere. 

Mart. Lutherus. 
Antequam ad autoritates a me oppositas ve- 



•) In ed. origin. : Petrus. 



l<i)6 Disputatio Lipaiae babifca a. XIX 

niam , breviter discurram , quae egregius D. D. de 
hesterna et hodiema responsione mea commiscuit, 
ubi inter cetera, tanquam consumptis omnibus ar- 
mis , desperans , in unum articulum Constantiensie 
concilii extremum fiduqjae praesidium collocat, et 
odiosissime repetit et inculcat , quasi non abunde 
satis supra ad ipsum sit responsum. Dicam tamen 
adhuc semel. 

Quaodo articulus de operibus hominnm inter 
damnatos recensetur , et a S. Paulo et Augustino 
asseritur, deinde per Gregorium Ariminensem, per 
omnes Universitates usque hodie defenditur , non 
movebor odiosissimis inculcationibus huius articuli, 
donec egregius D. D. probaverit, concilium non 
posse errare , non errasse , aut etiam non errare, 
cum concilium facere ius divinum non possit, ex 
eo, quod natura sua non est ius divinum, ideo ne- 
que haereticum est, nisi quod contra ius divinum 
est. Haec pro isto articulo. i 

Quod Chrjsostomum legitime destitutum car- 
pit, non intellexit me, cum dare dixerim hodie, po- 
testieitem ordinandi et destituendi episcoj^i fuisse le- 
gitimam in B. Cypriano et Theophilo , quanquam 
an bene tum usi sint , an male, hac potestate legi- 
tima, nihil disputaverim '). Sufficit mihi, quod ci- 
tra autoritatem Romani Pontificis tot sancti et ce- 
leberrimi viri Graeciae catholicissimi, non schisma- 
tici , potestatem habuerunt ordinandi et destituendi 
episcopos. 

Elevat etiam egregie, quod antiquos Sanctos 
insimulaverim ambitionis , nec attendit , quod dixi 
etiam in apostolis hanc fragilitatem fuisse praesente 
Christo 2). 

Quod Platinam ita nund magnifacit ^adversum 
sanctum Oregorium, mea autoritate satis claret cui- 
libet vel mediocriter ingenioso, quid concludat. Ego 
enim ex Platina historias accipio, et non ampiius. 
Quod autem idem Platina rationes quasdam ad- 



1) In ed. origin.: disputaverit. 3) Ibid«: Christiano. 



a Kotariis exedpta. 107 

dudt, respuo propter autoritatem Ghregorii contra^ 
riam. ^ 

Jam et illud transeo, quod Sixtus, Victor scrip- 
sere se universales Pontifioes, et liconi acclamatum 
sit in concilio Chaledonensi , de quo hodie satis 
dictum est. lilud obervandum, quod sequentes Pon- 
tlfices dicit egregius D. D. humilitatis formam in 
Ghristo secutos , sibi temperasse ab hoc nomine, 
qaod ego aliter intelligere non possum, quam quod 
eausa humilitatis iuri divino detraxerint, mendaces 
et inobedientes facti fuerint, si ius divinum est, hoc 
est, praeceptum, fuisse eos uniyersales pontifices. 

Innocentii responsivam Epistolam ad Augusti- 
Dum repetens dicit, veterem morem fiiisse consu- 
leDdi.Homanos, Pantifices, in his quiae sunt fidei. 
Optime dicit, et placet, praesertim in latina eccle- 
aia, sed quid fidei et primatui ? hoc est , quid ad 
propositum ? 

Gausatus est etiam, quo(t exegerim ab eo pro- 
bationem soiutionis de viginti annis, dupliciter de- 
ficit egregius D. D., primo, quod ipse fuit opponens 
semiquatuor dies, et hac hora solum coepit esse re- 
spondeas. Deinde non exegi, ut probaret solutio- 
nem, sed translatum primatum cum Petro. 

Excutiens se etiam de Cephe, quod Petrus in- 
terpretatur apud Johannem, adhuc persistit in eo, 
quod Petrus etiam significet caput domus, quasi 
videlicet Johannes Graecis interpretaturus evange- 
lium non graece, sed chaldaice sit locutus, ne forte 
intelligeretur. 

Verbum , pasce, sic accipit, ut constitutionem 
nniversalis pastoris significare velit, et ad hoc Gre- 
gorium, Ambrosium,Chry80stomum heri non allegatos 
adduxit ^ >, ad quos ego nihil dixerim. Dicam ergo 
nunc, si fui oblitus , et simul oppono regulam divi 
Augustini: Quod omnium scriptorum dicta iudicanda 
sunt per divinam Scripturam, cuius est maior auto- 
ritas, quam totius generis humani capacitas, non 



1) Id ed. orig. deest: adduxit. 



108 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

.quod damnem illustrisBimorum Patrum seDtentiam) 
sed quod eos imiter, qui proximd Scripturae aoee* 
dunt, et prae omnibus, si aperta fiierit Scriptura, 
eam ipsam amplector. Gum ergo clarum sit^ pascere 
vi vocabuli et usu Scripturae non significare nisi 
docere, curare oves, sicut^) Petrus accipi vult: 
Pascite, qui in vobis est, gregem. Non oportet vo- 
cabulum aequivocare, et simplicem sensum sine ne- 
cessitate relinquere. 

Dissolvit etiam, quod dixi esse conditionem in 
verbo Ghristi , Si diligis me , quando ego arbitrer 
non modo conditionem , sed et pactum esse inter 
Ghristum et Petrum, dum ille dicit, Diligis me, et 
hic respondet: Amo te. 

Omitto dialecticam, in qua exercitatissimus est 
D. D., et coniunctionem conditionalem, si. Vellem an- 
dire, quid diceret ad decretalem de elect. c. : signi- 
ficasti , ubi Paschalis pontifex manifeste dicit hic 
conditionem esse, si saltem adeo valet atitoritafl 
Rom. Pontificis, sicut hucusque contendit, dicit enim 
ad sensum. 

At rationem meam sic confutavit, quodPetnis 
non. omnes paverit , quia , inquit , quod uostro no- 
mine agitur, et nos fecisse dicimur. Quanquam non 
credo , per hoc D. D. voluisse satisfactum rationi 
meae, dum dicere non possit, Paulum nomine Petri 
praedicasse, qui contra ad Roman. 1. apostolum 
se dicit , pro nomine Ghristi , quod ex eo ooniieio, 
quia dicit Petrum, autore Glemente, ordinasse epi- 
scopos, presoyteros, diaconos, qui per totum orbera 
evangelium seminarent, inter quos Paulum non nu- 
merat. 

Sed hoc videtur ad rem facere, quod missos 
a principali non cogitur mitti ab ipsius vicario, hoc 
admitto , si fuerit primum probatum , Petrum esse 
vicarium. Nunc vero non minus Paulus est vica- 
rius, quam Petrus, ut iam dictnm est, quod nomine 
Ghristi sit apostolns, et sic tot vicarii, quot apo- 
stoli. 

1) In ed. orig.: sic PetruB accipit ult. Pascite etc. 



■ 

/ . ft VotMila ezeepUt |]09 

. None ad propoBitam* 

Ad autoritatem Pauii 1. CoriDth. 3. primum 
dieit, Cephe non esse de tezitu ab initio, sed in fine 
nemorari, ubi glossa fateatur,Petrum maiorem om- 
ubaB, levieulum hoe eet^ transeo, cum io principio 
|riiDi capitis utique ponatnr Cephe. 

SeoondO) dioit aliudi nihil, quam quod nec vei^* 
hHD nee apez de negatione primatue eit in textu, 
et eie valt eohitam ietam autoritatem. Adiedt ta- 
Men autoritatem Hieronymi, Auguetini, Ambroeii, 
Qiiyaoatpmi, Bemardi, IieoniB etc. dicentium, Pe- 
tnun eaae petcam. Contra quae dico, et replico, hoc 
leeondttm dictom nihil eet ad propoeitum, et eupra 
■liB disputatum, an PetruB Bit petra. Similiter et 
iDDd non Boln% quod dicit, nuliumverbum, nuilum 
ttieem esBe de negatione primatus , quod ei etiam 
meronymuB conBtituat caput, ut occaBio eohiBmatiB 
toOatnf, satiB robuBte contra pugnat teztuB apertuB, 
tollit caput ^),. ut occaeio BchiBmatiB tollatur. Dioit 
eoim : Quid PauluB?' Quid Apollo? yoiens Bolum 
ChriBtum esse caput, quo vere toliitur omne Bchisma, 
lon eBt mihi satisfactum sic ad responsionem. 

Ad autoritatem Gaia. 2. dicit quidem aposto- 
loB omnes aequaies, quod et Hieronjmus et can. 
in novo, tcBtantur. 3ed aiiud esse potestatem regl- 
BiiniB et administrationis, his tribus verbis soivere 
tantam autoritatem, est mihi satis mirabiie. Sed et 
nec inteliigo quid veiit, quomoda distinguat regi- 
onen jpt admini^trationem.. 

Quod autem dixit, PaUlum ascendisBe cum Tito 
adPetrum, ut conferat evangeiium cum eis, ciarum 
eat textu^) praecedenti et sequenti, ut et Hieronj- 
moB ipse exponit, non hoc feciese Pauium, ut conr. 
Buleret Petrum super evangeiium, quod iam piua 
14. annis praedicarat , et non ab homine aocepisse 
iactaverat, sed ut pseudapostoiorum os obstrueret, 



1) Jn ed. orig. : qai toliit capnt. 2) In ed Jen. : ez 
textu. 



110 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

Oalatas confirmaret, eadem esse, quae ipse et ce- 
teri apostoli praedicassent. 

Eccius. 

.'I 

Quod reverendus Pater articuium Johannis HiM 
de obedientia ecclesiastica commiscet alteri articula 
de operibus humanorum actuum, autoritate Oregorii 
Arimin., qui per omnes universitates defendatnr^ 
quem adhuc in eo ioco in nulla universitate, quatn-^ 
vis in plurimis fuerim, audivi defensum. Petit ia^ 
men a me, ut probem ei, concilium non posse ep> 
rare, nesoio quid sibi veht ista petitio, an tacite lauda- 
bile et Constantiense concilium veiit habere 8a«- 
spectum. Hoc dico vobis, reverende Pater, si ote^ 
ditis, conciiium iegitime congregatum errare et er- 
rasse, estis mihi sicut ethnieus et publicanu». ^fttM 
sit haereticus, in praesentia non discutiam» . • 'iii 

De Chrysostomo, non vult eius expulsionem 
se iustificasse, sed ordinationem episcoporum aNi<> 
ceno concilio institutam laudasse. Plaoet mihi pm 
S. Chrysostomi reverentia, et semper Rom. Pooti<' 
fices in diversis nationibus diversos permisenml 
modos episcopos eUgendi , tamen ex Gregorio Na- 
zanzeno et Chrysostomo restituto satis iiquet, inter' 
venisse autoritatem Rom. Pontificis, quod 8. Athana^ 
sius Aiexandrinus, S. Paulus et alii orientalis eoclesiae 
episoopi testantur, qui se ad Rom. Pontiflcem pro' 
restitutione contukrunt. Quod in apostolis quoquet 
quid humanae fragilitatis fuisse assignat, nov^as» 
Sed cum pubhco fungerentur offlcio, absque iudioio 
et causa tam S. viris non es^detrahendum. - ' • 

De Piatina dicit, se recipere pius historiae m- 
toritatem, et ego neque autoritatem ex Piatinia ad*' 
duxi, sed historiam. * 

Ad Innocentii Epistolam respondet, eam nibil 
facere ad propositum, quod de latina ilium probai 
ecclesia, et non de alia. Sed quia haec est glossa 
Lutherana nulla autoritate fulcita, vel persuasione, 
ea facilitate contemno, qua adducitur. 

De viginti annis respondit, me fuisse opponen- 



ft Voteili wsdpt»; ' • Hi! 



,1 



toffl iam tridao, deberem utiqtefiiisBe, hiiiTefrereii^ 
diu Pater Buis oantelis altquaiido feoiflaet ex oppo- 
oente leapondentem. Non tsmm hoo oppoaui ai^-' 
Boitam y aed ipse poauit, et eerte oathedram illaih 
Petros Don seemn sompsit ad Roniam , sed prima^' 
faim transtnliti ■ * ' * 

De Terbo pasoere, vult dimitt^ G^rOgorium, 
Amhroaium , Cnrysostomum, quia simplex ▼eibund' 
Bon debeat aequivocari Dioo, quis hoc ignorat, yer-, 
bam paatoiifl esae nomen offieii , honoris et etiam 
OMris ? Unde et praelationis aoeepit officium et d- 
m1 paBeendi onua. 

De oonditione non reoipio allegata per rereren* 
dmn Patrem, quia nec Christus, sicut ipse, semper 
Uneret literae, conditiohem iunxit paaturae;. Nam 
m BtroT oonflrmaretar HuB^treus , quod non exi- 
tea in earitate non 'easet episeopus , praelatua, 
paator eto. 

De can. Significasti, de eleot soio Oersonem 
et alios dootores ponderare in materia, an oonci- 
liam sit supra papam? Sed quia yerba decretalib 
Don sunt adducta, nihil possum dicere, sed ooniicio 
Doiens me huc allegare, pastoralem conditionem 
accepisse pro qualitate^ 

De Paulo, qui primatum Petri non agnoverit, 
sed fuerit apostolus Christi, omnes sumus Christi, 
at arbitror , tamen Petro primatum nullibi abstulit 
regiminis, sed et moriturus, ut iii epistola de trans- 
itn apostolorum scribitur, Petrum valedixit, ut ca- 
put ecclesiae, quae epistola an sit B. Dionysii vel 
minus, incertum habeo. 

Paulum dixit viearium Christi, sed non genera- 
lem, nam etiam in apocaljpsi ponuntur duodecim 
fundamenta ecclesiae, et, tamen nindamentum aliud, 
scilicet principale, nemo pbnere potest, quam quod 
positum est, scihcet Christum *)• 

De secundo dixit, non esse ad propositum, an 
Petrus sit petra, et est totum negotium nostrumv 



•) 1. Cor. 3. 



112 Dispulatio Lipsiae habila a. XIX 

Tamen solutionem pridie per me datam, ad quam 
me retuli, ipse reticuit, cum expressum sit de litera 
Paulum improbare conteDtioQem. Sed nescio, quo 
ingenio reverendus Pater arbitretur propterea Pau- 
lum negasse primatum , ut toileret schisma. Forte 
non fuit in provincia, quae caruit Principe, fuisset 
enim contrarium expertus , quot dissensiones , con- 
tentiones et dissidia emergunt, ubi non estPrinceps 
et caput, inter causas diiudicans et agnoscens. 

Et mirabile videtur ei , si tam paucis verbis, 
scilicet apostolatus et regiminis tantam velim sol- 
vere autoritatem. Principia in quautitate sunt minima, 
in virtute maxima. Si reverendus Pater ilia duo 
minuta* vocabuia , apostolatus et regiminis , capitiB 
principalis et secundarii atteudisset, dudum pugnan- 
tes, ut sibi videtur, sacrae Scripturae et S. Patrum 
sententias reconciliasset , quibus neglectis necesse 
est exotica et aliena sequi dogmata. 

Die Julii octava. 
M. Lutherus. 

Ad autoritates a me induetas, Pauli ad Corinth. 
et ad Galatas, egregius D. D. more suo nihil re- 
spondet, nisi quod ingeminat concilium Gonstan* 
tiense, et Hussitas, per quae nen solvuntur ^ ) mihi 
autoritates. Nam sicut dixi, concilium Nicenum alia 
statuit louge sacratius et celebrius. Ideo quantum 
ille nititur suo, tantum ego meo, et dico, sicut heri 
dixi, quantumlibet allegetur concilium nondum ha- 
betur ius divinum, de quo solo quaestio est, ideo 
coneilium nihil ad propositum. 

Secundo , ut eluderet autoritates potius quam 
solveret , advexit dist. apostolatus et administratio- 
nis, quae quia humano arbitrio est reperta, neque 
in sacris literis, neque in S. Patribus eas interpre- 



1) In ed. orig.: Bolvantur. 



a Notariis ezcepta. 113 

t&ntibus habetur, n6n sum contentus, eam mihi esse 
redditam, praeserdm quando apostolatus non, ut 
ipse cum suis sentit, dignitatis nomen sit, sed offi- 
eii, ut clarus est Apostolus ad Romanos*), et ubi- 
qae, ubi se dicit accepisse gratiam et apostolatum 
ad obediendum fidei. Est enim apostolus nuncius 
?erbi, et apostolatus seu apostolorum officium verbi, 
et sic in sacris iiteris apostolatus sive administra- 
tio fere idem erunt; nisi administrationem intelli- 
gat contentiones forenses de rebus temporalibus, 
eedesiasticis , quae non est proprie admiuistratio 
apostolica. Fateor quidem, si ista permittatur liber- 
tas fingendi y fingens ^ ) et ego S. Johannem esse 
eancellarium et alium apostolum aliud esse. Sed 
haec omnia non sunt iuris divini. Evanescit ergo 
principium illud, quod miuimum in quantitate iacti- 
tatur ^). Et satis admiror, quod Dominus egregius 
sacras literas ita exhorret, et faci^m eorum fugit, 
divertens in istos cuniculos humanitus inventos. 

Proinde adhuc stat autoritas ad Corinth., quod 
pro schismate tollendo Pauius **) toUit personam 
Petri, Pauli, Apolio etc. et solum Christum reliu- 
quit, sibi relicto ministerio duutaxat verbi, quod est 
vere apostolatus et administratio eeelesiae. Nec 
valet , quod hanc robustissimam autoritatem voiuit 
dissolvere frigida ista similitudine, quod provincia 
sine capite exposita sit schismatibus et periculis 
multis, nam non dabitur ecclesia siue capite, quando 
dabuntur multi episcopi sine papa. 

Quemadmodum vidernus fieri in foederibus, ubi 
eo pulchrius administrantur respub., quo minus ha- 
bent commune caput, nam hoc est ad oculum, quod 
reguum Franciae , Angiiae , Britanniae , Gailiae , et 
iufinitorum in mundo, sunt sine communi capite, et 
taraen non colliduntur, quolibet regno suo rege cou- 
tento. Quod si in iis temporalibus tluctuantibus tot 



\) Apud Loescherum : tmgerem. 2) lu ed. Jen. et 
apud Loesch. addita leguntur haec: iu virlute maxi- 
mum etc. 

♦) Rom. r. ♦) 1. Corinth. J. 

tutberi opp. V. A. a.d ref. hiaU i. p. Vol. lU. 8 



114 Disputatio Lipsiae habita':^. XIX ' 

diversis ingeniis et moribus hominum, non habea- 
tibus, neque in coelo, neque interra, oommune oa- 
put, stat pax et ooncordia terrarum , quanto magi« 
id fieri potest in spiritualibus rebus constantissimia, 
hoc est, una fide, eadem caritate, eisdem moriboa 
praeditis hominibus, deinde commune caput in coeto 
habentibus, sicut apostolus dicit: Una fldes, unos 
dominus, adEphes. *) Quare si decem essent papae, 
si mille essent papae, non ideo schismata flerent 

Quare peto adhuc D. D. velit autoritatem Pauli 
melius solvere, similiter et illam ad Galat»: Deos 
personam hominis etc, ubi Paulus reiicit, quidqiud 
in Petro et apostoiis personatum ■ esse pbtest, seu 
qualiflcatum, ut dicunt Utraque ^ ) nondum est taeta, 
nedum soluta. 

Quibus ut flniam disputationem, addo et illad, 
quodPaulus 1 ad Gortnth. 12. describens corpus eo- 
clesiasticum, primo loco apostolos, secundo prophe- 
tas, tertio doctores, et fere postremo loco gubemar 
tiones, quas D. D. administrationes vocat, reeenset, 
si ergo primatus Petri tanta res et tam neoessaiia 
esset iure divino, insufiicienter descripsisset Paulos 
ecclesiam , ut qui principalissimum , quod in ea 
est, omisit.^ 

Insuper et hoc adhuc stat, quod nec Petrua 
nec universi apostoli Matthiam ordinare potueruoi, 
Act. 1, nec ei administrationem dare. Ideo Rom. 
Pontifex plus sibi aiTOgat administrationis conferei- 
dae per totum orbem, quam in suo praecesaore 
apostolo non invenit. 

Similiter sentio de ordinatione Pauli etBama- 
bae, Act. 13. Spiritus isanctus, non Petruis aut ee- 
desia segregavit. Ideo gloriatur non immerito, se 
nihil aocepisse ab apostolis magnis, imo ad Go- 
rinth. **) scribens dicit , nihil minus se fedsae oe- 
teris apostolis. 

Sed et illa autoritas adhuc Petrum arctius strio- 



1) In ed. orig. non legitur :• utraque. 
•) Eph. 4. ♦*) 1 Cor, 15. 



a liodtriis ezcepta. 115 

^t, qua scribit *) ad Qalatas : Qui operatus est Pe- 
tro in apostolatum circumoisioQis , operatus est et 
mihi inter gentes^ et infira: Dederunt mihi dextras 
et Bamabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem 
io oiroumcisionem , tantum ut pauperum memores 
offlos. Qua autoritate, si vellem niti, non posset 
D. D. cogere, aut ullus hominum, apostolatum Pe- 
tri latiorem esse, quam in Judaeos, iure divino, et 
per hoc omnes autoritates, quibus nititur : Pasce oves 
meaa etc* et: Tu es Petrus etc. referendas esse ad 
lerminos sui apostolatus, quemadmodum Ghristus 
citfe Joban. 10. oves gentium secernit ab ovibus 
Israel, dicens: Habeo adhuc alias oves, quae non 
soQtex hoc ovili. 

Et in fine, quod et D. D. heri tetigit, Apooal. 
21. desoribitur HierusaJem nova cum duodecim fun- 
damentis, praeter illud fundamentum capitale Chri- 
stas, et tamen ibi nihil di£ferentiae ponitur inter 
fiuidamenta duodecim, quod omnino facieudum erat, 
si tantum erat Me primatu Petri sentiendum. Ad 
hoc idem valent plurimae figurae in Scripturis, ut 
duodecim boves, 3. Reg.4., maris aenei, item duo- 
deoim leunculi throni Salomonis, duodecim lapides 
Jordanis , et similia , in quibus omnibus prorsus 
ommmoda aequalitas omnium apostolorum desoripta 
est, nec potest ulla inaequalitas in contrarium pro- 
bari iure divino. , 

Haec sint dicta pro ista conclusione, quam ego 

usque hodie verissimam credo, imo certe scio, nec 

spero, posse eam unquam convelli. Quare rogo D. 

D. egregium, ex quo nullam adhuc posuit autorita- 

tem divind iuris pro sua sententia, saltem dissolvat 

aliquas clare et sine diverticulis, alioqui non ha- 

bebo eum pro recte sentiente de Scripturis theo- 

logo, et relinquo, imo refero ad iudicium non invi- 

diae neque vulgi , sed ordinandorum iudicum , et 

cuiuslibet prudentis lectoris candidique audi- 

toris. 



*) Gal. 2. 

8 



116 Dispulatio Lipsiae habita a. XtX 

E cci us. 

Nescio, quid reverendus Pater velit, quod ab 
initio sermonis dicit , me nihii respondisse , et, 
tamen in eius procursu solutiones meas heri datas 
invictas et robustissimas nititur infringere ; an iUa 
sibi constent, ipse viderit. 

Deinde, quod autoritate concilii Constantiensu 
non vult se artari \ viderit ipse , videant iudiees, 
quam iuste fecerit. Nicenam synodum non respao 
in iis , quae sunt fidei atque mores respiciunt, nt 
ordinationes episcoporum pro qualitate temporani 
et locorum nnutari possunt. 

Postulat ex me , ut ius divinum ei aneram, 
quod etsi saepius fecerini , conclusio tamen mea 
illud non habet, sed duntaxat, quia reverendus Ftt- 
tar in resolutorio dixit , Rom. ecclesiam ante tem- 
pora Silvestri non fuisse aliis superiorem , quod in 
conclusione mea nego , tamen fateor , primatam 
Rom. Pontificis esse de iure divino, secundum alle- 
gata per me. 

Deinde reprobatuiois solutionem dicit, distinctio* 
nem meam humano arbitrio inventam, quasi non 
liceat in theol&gia distinguere, sicut Arius voluit 
Athanasium in*idendo, nam nimis literae tenax di- 
xit Filium esse creaturam,, per illud: Pater maior 
me est *). Quod diluens Athanasius distinguendo, 
Pater maior me est, secundum humanitatem, non secun- 
dum divinitatem, quia sacras Scripturas non distinxit 
Arius, eam non recepit, et ita in errore pertinaciter man- 
sit. Sic in praesentia, cum qui elucidant sacram Scri- 
pturam vitam aeternam habebunt. Diversos passue Scri- 
pturae conferendo , ne in sacris literis contrarietas 
admittatur, distinctiones dandae sunt, ne ') literae 
nimis tenax occidatur, sed magis a Spiritu vivifloe- 
tur. Et quia Petrus aliis praefertur saepius in saoris 
Scripturis , saepe eis aequalis reperitur, ad oontra- 



1) In ed. Jen. et apud Loescher.: ut Hterae etc. 
*} Johan. 14. 



1 

I ffetatem yitaDdam necessarJlaQi . eat , diBtinotiopeai. 

1 ponere sacrae deripturae coDfonneni. 

J Sie et ffieronynnui ibnuii et O^rianas per ibe aUe- 

\ giti } et Epistola 9. , qui et aeqaalitatenT, i^oBto^a*, 
tM jBiteQtar,. et, tamen primatum Petro tribawt, 
qBod. fleri non potest, nisi ad diverBa referas. Pla"^ 
e^ mihi apoatolatam dicere officiam , l^ tamei^ 
quod etiam dicat honprem. Sunt enim ieta nomina 
et honorie et oneris , iit dixi , qnod apoBtoliie ad 
BomanoB indieat, liap. tO : Quomodo evangeliBabunt^ 
iriBi mittantur? 

De JBulniiniBtratione iterum aBsentiot reverendo 
htri) lllam scilicet in temporalibuB e&Be multo in* 
ferieirem, qu^n^ illa in spiritnalibuB. Deum optimum^ 
legemaa, ut-epiBCopi noBtriillud agnoBcaBt^ et spi- 
litealia non per yiearios, et temporalia per bc ipsoB 
BdflriniBtrent Denotayi ei^o saminfBtrationem re- 
giminiB in spiritualibuB poteBtative, neo obstat, quod 
leferenduB Pater didt, sic se poese flngere Johan- 
Deai CSancellarium, Hareum Sigilliferum etc. Quo- 
imun, ut AuguBtinus ait, liberis verbis utuotur phi- 
losophi , nobis vero ad eertam regulam loqai fas 
e8t, ideo talia oportet afferre , quae fuudameatum 
recipiant ex sacro Scriptura , sicut primum mem- 
bram apostolatus in apostolorum aequalitate , aite- 
nim membrum regiminis in Petri primatu. Unde 
fateor robustissimam esse autoritatem Pauli, sed ^) 
qoae mihi nec in una litera adversetur. 

Gontempsit reverendus Pater simile per me 
adductum , de schismajtibus in provincia praeside 
earente, quoniaro iam ita sit in regnis fldelium Hi- 
spaniae, Oalliae, Angliae, Hungariae, quae sunt sine 
capite, et tamen stat pax, quia concordia. inter 
IHa miror, quomodo reverendus Pater tantarum cae- 
dium, bellorum, proeliorum iaui fuerit oblitus, quae 
non potest ignorare. Dicere nolo tam diuturnum 
dissidium et perpetuum odium inter Oallos et Anglos ; 
odiam etiam inveteratum inter Oailos et Hispanos. 



l^ In ed. Jen. et apud Loesch. :' et. 



jfiS Disputfttio Lipdiae hatita a. XIX 

qtti t6tie8 pro regno Neapolitano cum ihalima cUri-' 
Btiani sanguinis effusione bella gesserunt, et utifiaib- 
tandem pax esset stabilis et permanens. Unam fftfem, 
nnum Dominum Christum agnosco cum apostoldy 
sed Rom. Pontifi6em ut Christi veneror vicdtiunfk. 
Stat ergo prior solutio invicta et valida meo saltetti ' 
^ili iudicio, de quo doctiored* iudicent*). 

Praeterea observandus Pater dicit, verba Pauli 
per me non tacta : Deus personam hominis non ae^ 
dpit, et sic minus soluta. Forte obaudivit, quoniam 
tam ex Ambrosio, quam Hieronymo adduxi eorun- 
dem yerborum sententiam, Johannesenim etPetnM 
idiotae fuerant et analphabetici in Lege \ Paulus 
contra doctus fuit , proficiens supra multos coaeta- 
neos suos, ut de se testatur. Noluit ergo Paulus*) 
reputare , qual^s fuissent Petrus et Johannes , quia 
personam hominis Deus non accipit, ita enim ele- 
git piscatorem, sicut dodtum scribam. Sed per hoo 
primatus non tollitur, sed acceptio personarum Deo 
non imputatur, etiamsi unum alteri praeelegerit, ut , 
de Cornelio Petrus fatebatur **) : In veritate com- 
peri, quia non est acc^ptio personarum apudDeum. 
Yeniamus ad inducta per revefendum Patrem. 

Apostolum citat, 1. Corinth. 12, qui coipus 
itoysticum describens referat apostolos , prophel^, 
doctores et novissime administrationem. Dico, egre- 
gie quidem apostolum descripsisse, sed primatatd 
ibi nec negasse, nec astruxisse, invaliduin eist ergo 
argumentnm: Hic Paulus huiusmodi primatud noir ^ 
meminit, ergo primatus non est in ecdesia, tuln 
quod pueri sciunt locum ttb autoritate negdtiv^ non 
valere, tum quod etiam in sacra Seriptura uno lood 
non expressum , iuxta Augustini doctrinam , lib. - 
de doct. Christiana, ex aHo loco accipi debet, sicui 
nos fecimus. 



1) In ed. orig. margini hic adscriptum legitar: Qnia 
omnes snmas caeci, dixit Eccias (legend. : LatheruB). 

•) Gal. 2. ••) Act. 10. 



(Mfentilter mpdndemtts M innd Apob.21. Fii- 
teor, dnodecim sont fbndainenta , mni iUa ^tiani 
^gfMita "pe^ dddd^im bovefl, per duodebim lennca- 
bs, per dnodeciai lajiides JordaniB, sed in iiB nn- 
mm daodenaritfB apostolorath flt08eritor,*-pi4matu8 
ob hm noit negatar. Bgo antem euin looam ob 'hoo 
iadoi, quod oporteat pafisas Bacrae Bcripturae con- 
eordesostendere, et cum Apostolus *) untinli flin- 
dimentnm' , Ohristum, poBuisset, et nemo jB^lidd po- 
Me ^seet , PetrUQi pcir hoc fundanieBfAun ecde- 
te Tiq;ari nOn debere, qnia Johanries et ipae sanc- 
I ttB dnbtfelsiiti posnerit fhridamenta, quod nisi di- 
tffietfdiiem acoeperis de ' ftridamento fimdainento- 
lUi, id etft, piincipaii et de fiibdamento elubiBtitato 
MB Beeandario, Paultitn et Johanriem riori 6oiic6r- 
driiiiB. 

Sdeondo looo indusit, Petrum rion potuisse 6r- 
dhare Hatthlam, sic Bpiritum sanctum segregasBe 
hnlom et Barhlibfam. Respondeo: Gumapp^toli 
iherint episcopi, non m^mini me reperisse in sacra 
Seriptura ordinatos a Christo episoopos, cum in ul- 
tima coena primum eos ordinavent sacerdotes. 
Qaare et illud in Petrum referre possum, qtioad 
episcopatus ordinationem ; attamen, quia apostolatus' 
officiuri[i a solo beo tributum admitto, non mirum, 
quod diyinurii postulariint praesidium, sortes enim 
ariserunt, non vulgari more, sed ut sacer Dionysius 
testatar, sors illa fuit Spiritus sancti visibilis appa- 
ritio. Dnde locus ille pi-o prifnatu Petri facit, quia 
primatura sibi concessum exsecutus est : In diebus 
iilis exsurgens Petrus in medio fratrum etc. Sicut 
et de B^phira et Anania, sicut in ^excusatione apo- 
stolorum, quod non ei^sent musto repleti, sicut in 
responsiorie et deferisione coram concilio Judaeo- 
rum et aliis in Actis apostolorum **) contentis, 
ubi regiriien superioritatis exercuit. Unde Matthiam 
credo apostolum a domino factum, et a S. Petro 
episcopum ordinatum. Sic et de Paulo dudum con- 



♦) 1. Cor. 3. ♦♦) Act. 1. Act. 5. Act. 2. 



120 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

cessi, quod apostolatum a Deo acceperit, abundan- 
tius eum laborasse aliis, fateor. 

Sed ad tertium veuiamus , quod videtur m^jOM 
facere ad propositum inter alia per reverendum ft^- 
trem adducta : Qui cooperatus est Petro, ad Oalat 
2. Et dico, Paulum non promulgasse ibi ius divinvm, 
sed narrasse factum, quoniam et Petrus *) in Aetis 
Apostol. Gornelium gentilem iussus est in fide io- 
struere, et gentibus in Antiochia , ubi praesedii^ qt 
similiter Romae , ubi tandem martyrio a Kerone 
gentili coronatus est , praefiiit et docuit ^ ) , sinEiiil 
cum Judaeis ad fidem conversis et convert^dis. 
Unde clare liquet , Paulum factum tunc narrasse* 
Praetereo quod S. Paulus non meminit officii regi- 
minis vel primatus praesidentiae , sed exsecutioDis 
apostblatus , secundum quem apostoli diversas sor^ 
tiebantur provinciaSp in quo et Petrus aliis apodto- 
lis aequalis fuit secundum Anacletum can. in noyo, 
secundum Hieronjmum contra Jovinianum , et su* 
per Epistola ad Oalatas secundum Cjprianum , ia 
Epistola 9. ad Cornelium Papam lib. 4. Qua de re 
sacra Scriptura intelligenda est cum effectu, ut ad- 
vertamus, quando de ofiicio apostolatus loquatur, et 
quando de regimine potestatis seu praesidentiae.' 

Non refert, quod reverendus Pater adhuc ne- 
gat, me adduxisse ius divinum pro primatu, et non 
dissolvisse autoritates per eum inductas, quia idem 
dicerem de eo. Attamen nullus ex S. Patribus ita 
intellexit autoritates per reverendum Patrem inductas 
ad negationem primatus Petrisuperalios, sicutipsein- 
duxit. Contra vero plurifariam sancti Patres in- 
tellexerunt autoritates per me inductas loqui de 
primatu Petri. Unde circa illam conclusionem , si 
aliquando ^) acerbius et durius quidquam locutus 
sum contra revereodura Patrem, nollem arbitremini 
in personam suam dictum , sed causa ipsa , quae 



1) Hic in margine ed. origin. et. Jen. adscriptum leffi- 
tur : Non est verum, dixitLutberus. 2) In ed. Jen. verba 
desunt inde ab autoritates asque ad aliq nando. 

♦) Act 10. 



a Sptoriis cxcepU» . 121 

V 

Teriiter, tam pnMgatfkw et neoessaria mihi vi^eba- 
ter, m verba aBqaando aeriora easent ateada. la 
PBiiqiiis cooelusionibas EkMrianam semper experie- 
wisi iQiodestiaQL 

Unde et ego istam oonclusionem yolo flnire in 
l^esentia, qaod repetam S. Petrom primatum to- 
im eoclesiaea CSiristo tenaisse, ez promiaeiohe.ei 
fcola Matth. 16, doat iotelligit Hierooymas, Ambro- 
nUyCyprianus, et alii ex nominatione, quiaprimuB 
lominatar Matth. 10. -seoundum ffloiisam. ibidem; 
ex soltitione tributi, Matth/l7., ubi solus ipse Aiit 
lAqoiparatas Gfaristo, Becundum Auguatioum etjkqi* 
brolnum. Ez eo,,' quod ChriBtus rogavit pro fide eius 
iidereetibili et iussit eum cooflrmare fraireB Loo. 22«, 
feeondam Ghrysostomum et 8. Leooem ; qood jmi- 
itor oviam Cluisti oonatitutus eot', Johan. ult, se- 
flndum Ch|TS08tbmum et Oregorium ; quod Chri- 
i^ ait ad retrum : Sequere me , oen solum scili- 
oet £enere martjrii, sed et ordine magisterii, \6e- 
ea&aum Theophilum ; qaod solus iussus est Petrus 
Tenire super mare adCnristum, ut sic mundus, per 
mare designatus, totus ei subiectus secundum Ber- 
oardum de consideratione ad Eugenium, et per alia 
8uperius adducta , reputo conclusionem illam a tot 
saoctis Patribus, et novissime a concilio Constan- 
tiensi probatam esse veram. Nolo tamen inniti pro- 
priae prudentiae, paratus captivare intelleetum me- 
am et in iis et quibuscunque aiiis iudicio iudicum 
ordinandorum sedis apostolicae, et aliorum pruden- 
Uom et bonorum virorum. 

Soli Deo Gloria. 

Hora seounda. 
M. L u t h e r u 8. 

Cogimur adiicei^e eoronidem, quia egregius D. 
D. diluens obiecta mea simul plurima opposuit, et 
nirsus me respondere coegit. Et quanquam id vo- 
luissem praeterire, tamen ut ordinandis iudicibus 
per omnia meam sententiam declarem , paucis re- 
spondeo. 



132 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

Primum opponebat, qiiod Petrus praeikbatur 
•^tectioni Matthiae, exhortans apostolos etd. Credo 
Antem nec ipsi D. D. videri per hoc probari pri- 
matum Petri, si Petrus praedicat, cum in superiori- 
bus ipse mihi responderit , aiiud esse apostolatum, 
et a>rad administrationem regiminis. Non recte ergo 
dixit , Petrum sic praedioando exercuisse admini- 
strationem regiminis, alioquin et Stephanus *) erit 
primus et papa, quia et ipse praedicavit et multa 
fecit in populo. * 

Et quod credit Matthiam apostolum esse epi- 
floopum ordinatum a Petro, sum contentus, ut oredat 
quidquid volet, ego non credo, nisi probet Iteni 
quodPetrus **) exercuerit primatum in percussione 
Ananiae etSaphirae, potest dici, sed non probatnr, 
nam suscitavit mortuos, quod et alii apostoli fece- 
runt. Item quod excusavit apostolos, ne viderentisr 
esse ebrii, nec hoc iudicium est primatus , cnm, ut 
dixi , egregius D. D. semper distinxerit primatum 
ab omnibus operibus et administrationibus commn- 
nibus ceteris. Item quod Petrus ambukvit super 
mare, etBernardus per mare interpretatur mundum, 
concedo , sed nihil ad primatum , ctim et nos cal- 
care debeamus mundum. 

Illud libens transeo de fidei indefectibilitat^ 
rogante Christo, promissa, concedo enim fidem Pe- 
tri nunqtram cecidisse, etsi ipse ceciderit a fide. T\inc 
enim latro credidit fide Petri, quando Petrus negavit, ut 
Augustinus ait : Longe aliud est fides, quam primatus. 

Item et illud, quod Petrus ***) dedit staterem 
pro Christo et se, in quo aequiparatus diciturChri- 
sto, concedo, sed nihil ad primatum, imo contra 
primatum, nam mox sequitur, ut etHieronymus in-. 
terpretatur , ceteros apostolos ideo offensos , quod 
Petrum suspicarentur fore maiorem, coeperunt dis- 
putare , quis esset maior. Ideo Christus, advocato 
parvulo , compescuit eorum ambitionem , et sio se- 
quentia textus fortius pugnant contra pnmatnm, 
quam praecedentia pro primatu. 



•) Act. 6. 7. ♦♦) Act. 5. •••) Matth. 17. 



' ft XoliMi» exM^ 133 

Mndj ioliw. «itf qaod «crii P«tM> dietain eat: 
6#tii6t<B tte, iiil«ypiele TheopUlo , sii inftelligeii- 
dim non modo de geDere martyrii, sed et oraine 
«^giMerijf. Nego Theopluliimi , enm quod Aogusti- 
lii MikM videttliir Bentire dicens 8ie: Sequere roe 
tMi|[>eMli« Mtlft perfefendo. Bt 8i Mgnstinua noa 
dtoarai^, lp»e «extaB eTangetil eonyineeret Exill 
atiA sermo iiitear dkdpolcto, quod discipulns iUe 
M ttlbrerofur, enm^audisseni ChriBtum oieentem: 
BltMo ittilm «nmere, quid ad te? Tu me aequere^ 
I Uibd UMiniibetietfiflftim est, quod de genere martyiii 
«IfMMlOnis itbitiitio Ma inteliffeAda ni. 

^ ^VMM eg^ ivge- p. D. lAimtat nova addoeere, 
tt prMsertitif ea, qila^ non fiidiint ad remj cu» ei 
ego poeeeiA idfduoere illud Aet. 8. ^ ubi apostoB 
ittMttnt Petnitb «I Johannem tanquam inferiorem, 
rt Aet 15. Jaoobus sermonem Petri et confirmi^ 
fif el HliitliTit. £ted noltfi haee et similja ioducere, 
eUtt iMiduduiil coHceeserim prjmatum honoris Pe- 
IMi, soltittt^e ttegflVef iia primatum jpotestatis super 
Metc/A apd8lOlo8; Haec est enim ilia persona, imo 
el primatus faonoris, quam Deus non respicit, ui 
sapCTiuB indmd, npn autem illa persona piscatoris 
€i paupertatis, ut Ambrosius, referente Doctore, ex* 
pesuit. Hierooymus enim melius de magniflca qua- 
Mtate Paulum interpretatur, quam pseudapostoli ad 
Galatas, tanquam ab autoritate Petri, subvertere vo- 
hiei^iifit. Sum enim contentus optime, quod D. D^ 
saatti propositiohem per autoritates Hieronymi, Am- 
brosii, Bernardi, Leonis eonfirmaTit, praecipue super 
hane autoritatem : Tu e/s Petrua, modo mea senten- 
tia, ut in praecedentibus dictum est, eisdem et ma- 
^ ioribus autoritatibus 6t mftgis ad intentionem lo- 
quentibus, confirmatior habeatur, referens haec quo- 
qu^ ad iudiciuili, ut ilupra. 

Eccius. 

Reverendus Pater recludit hodie conclusa, et 
ea, quae velut accessoria et emblemata in conclu- 
sione adiedt coronidem, reperentit ut ptincipidia^ 



124 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

et adeo metamorphosin cur9,t , ut ignorem , an in 
opponentem vel respondentem sit transformatus. Ad 
rem brevibus. 

Nunquam somniavi illam consequentiam : PetmB 
praedicavit , ergo fuit primus. Deinde credulitatem 
meam de Matthia improbat,' et tamen rationem me* 
am non diluit. Matthias et ceteri apostoli fuerunt 
episcopi, et non fuerunt ordinati a Christo , nec se 
ipsos ordinaverunt , quare non nisi a Petro fuerunt 
ordinati, quem Cbristus pastofem constituit. Quare 
mecum credat, vel aliud ^) ad illud respondeat. 

De excusatione Petri imponit mihi nunquam 
cogitatum. Quod primatum separaverim ab operibus 
administrationis aliorum apostolorum, nunquam ^it 
mentis meae, imo allegavi 6. Gregorium, alios epi- 
scopos vocatos in partem sollicitudinis, non in ple- 
nitudinem potestatis. 

De Bernardo super transitu Petri super mare, 
dicit nihil facere ad primatum. De quo miror, quo- 
modo dicere possit, si Bernardum legit. Nam ex in- 
tentione Bernardus voluit probare ex hoc primatum 
Eugenii super alios , et totum mundum debere ei 
esse subiectum^ non sic aliis episcopis vel apo- 
stolis. 

De statere ex litera sequenti vult elicere op- 
positum, quod tamen non fecit, sed Christus mur- 
mur apostolorum compescuit.< At ego non meo ca- 
pite, sed sanctorum Patrum verba sacrae Scripturae 
accipio, nam ex hoc B. Ambrosius voluit denota- 
tum , Petrum reliquis superiorem friturum , quod et 
Augustinus in quaest. Evangel. testatur expressis- 
sime. Quaestio mihi non occurrit, quare nostro sen- 
sui non innitamur, sed S. Patribus. 

De fidei defectibilitate transiit Pater, adducens 
tamen illud Augustini, quod fidem, quam Petrus ne- 
gavit, latro in cruce servavit. Et ego de illo dicto 
transeo. Sciat tamen reverendus Pater, quod S. Cy- 
prianus verbis Christi innixus voluit nullas haere- 



1) In ed. orig. deeat: aliud. 



i • J • ft 



« Hot^g&B ezoe^U. . 125 



■see Somae yd in aliis eoelesia exortas, sieut pridie 
dfad, qaod in Bomana sede fammt duoenti et duo- 
deeunPapae, et tamen ante eorum amotionem nul- 
hi definitiye et sententiam ferendo in flde erra^ 
Terit 

AdTheophilum, quem pro suonutu negat sine 
ilieaiaB ve\ aotoritatis yel rationis induotn, miror, 
quod eooleaiaeticoe Patres ita contemnit, qui sophi- 
iiB est admodum infensus. Ausustinum induzit, qui 
Theopbilo non adversatur, Chrotum locutum de ge- 
nere martyrii. Sed doceat, ubi Augustinus ordinem 
mgiBterii negayerit, cum ibidem traot 124 de Pe- 
tio Hnteatur, .enm fuisse abundantiore mtia, janum 
eudemque primum apoBtolum« Et in Bpi8tolal62: 
h Bomana Ecoleaia, inqoit, semper apostolicae ca- 
diedrae vjgoit principatusj-C^uare non me roget, ut 
eonduaionem nostram, quam reputoveram, nonde- 
fcttdam. 

Sua quae adduxit de Petro*j, mieso in Sama* 
riam, et per hoc primatum ab eo ablatum, quasi 
nesciamus aliquem mittere se ipsum, ut Filium Dei 
aPatre et a se ipso missum, non noviter ista ven- 
tilari coeperunt, sed omnia dudum fuerunt solula 
per Alpharum, Johannem de Turre cremata et alios. 
Quod si Petrus Jacobo cessit Hierosolymis in con- 
cilio, et loci et senectutis rationem habens, prima* 
tum Petro non aufert. Sed ut videatur aliquid £bi- 
eere, tribuit primatum honoris Petro, forte velut 
ambitioso, cum ex me audierit Gjprianun^, Hiero- 
nymum, etAnacletum, apostQlos aequalis fuisseho^ 
noris. Ergo primatum honoris reverendus Patef tri- 
buitl^tro, quem 8. Patres negant, contra primatum 
regiminis negat Petro, quem concors S. Patrum sen- 
tentia et concilii Constantiensis Petro tribuit. 

Desinat ergo , oro , gloriari se contra tam S. 
Patres, contra tam celebre concilium, se maioribus 
autoritatibus ' nixum, quod saepe ostenderim autori- 
tates per^ eum inductas primatum non negare ali- 
cuius S. Patris sententia. Quare potius cum Graecis 

•) Actor. 8. 



126 Dispttfatio tiikaiae babito a. XIX 

sero sapientibus^ yelut de Troiania dioitur, tandeni 
sapiat Rom. Pootificeiii yerum Ghristi vicariQm 
primum^) in orbe tenere locum, sicut Oraeoi ipai, 
imperator, patriarcha et primates hoc confeflsi sumI, 
et obedientiam fecerunt Rom. Ecclesiae Anno 1439. 
22.Novemb. et sic flatpax in diebus noatris. Quae 
omnia, ut supra, committo iudicio eorum, quonuB 
interest et intererit. Soli Deo gloria. 

M. L u t h e r u s*). • 

Non displioent omnia ferme, quae locutu^ eat 
egreg. D. D., praecipue illud Aug., quod apostoli- 
cae cathedrae principatus viguit semper in eoolesia 
Rom., si addidisset etunum verbum, scilioet pnnet 
patus potestatis super omnes episcOpos, et Beniar- 
dum. credo torquere textum de ambulante Petro super 
mare, cum sequentia manifeste fidei tribuant amr 
bulationem illam, non primatui, dicente Ghristo, cum 
submergeretur Petrus: Modicae fidei quare dubitasti? 
Et quod cupit, ut credam secum apostolos celmiia 
fuisse ordinatos episcopos a Petro apostolo , modo 
non placet obsequi, cum omnes fuerunt episeopi 
aequaliter Petro, ut textus perPetrum inductus pro- 
bat de Juda : kt episcopatum eius accipiat alton 
Haeo de isto. 

Eccius **). 

De episcopatu, qijod etiam Judas fiierit episop- 
pus iuxta iUud Psal. *) : Et episcopatum eius aooi* 
piat alter, dico episcopatum ibi usurpari pro 9ipor 
stolatu, et non pro ordine episcopali. Nam ap.ud 
plerosque dubium est, an Judas etiam fiierit saoei- 
dos. Sed hoo nihil ad rem. Exiit tamen Judas buc- 
cella sumpta, quare dum in ooena Ghristus ordina- 



1) In ed. Jen. et apud Lpesch.: primatum, 
*) In ed. Jen. et origin. tantummodo in margine 
legitur: M. Lutherus. *•) Ibid, in margine: Ecciufl. 
•) Psal. m. 



piw.oopseonfctus* Coipi^i((o beeo iQdioaodiii ut elia. 

De Purgatorio. 

Contra nonam conolojsionem argumen- 

tatur Booius. 

. Non floluin m>ud theoIogiBtas , sed etiam in 
«leia Soriptura, in S. Patribus habetor^ quod yita 
liiao praeaeas sit status. et terminus merendi et 
deflMoeiidi. Quare existentea in purgatorio amplius 
nmm noa posse , et rio non maiorem gratiam aop 
flip«re, Et hoo ita esse probo per Jeremiam 26: 
Baddani eis seoundum opera eorum, et foeundam 
fceta .manaam^reorum, ita etiam Paulus ^) ait :. Om- 
M.lios maaifestari oportet ante tribunal Gbristi, 
at mlaisat anosquisque propria eorporis, prout.ges- 
nli^ siFO bonum, sive' malum. Soientes ergo timo- 
rem Doouni^ hominibus suademus. 

Addo Hieronjmum, ut gradatim desoendam, eo 
loco apostolum intelligentem : Hoc dicit , inq^uaip, 
(}aamdiu in mundo positi peregrinamur a Domino, 
conyersatione bona id agamus, ut ei in futuro pla- 
cere possimus, non, ut quidam putant, quod poBtea- 
quam excesserimuB e corpore ibi aliquid operantes 
promereamur. Idem fatetur gloBsa ordinaria: Fru- 
stra ergo homo post corpus sibi hoc promittit, quod 
hic comparare neglexit. Ita etiam intellexit Ambro- 
rins, solum facta corporis alihf praemiari/ 

£x quibus liquet, cum gratia augeatur ex me- 
litorum respondentia, et animae in purgatorio non 
poterunt aliquid operari meritorie, ex allegatis non 
poterit etiam in eis augeri gratia. Subscribit -aper- 
tisrime B. Augustinus in Ench. cap.109. et 110. et 
repetit eadem yerba prinoipaliter quaest 2. de 8. 
Dul<»tii quaest. post multa. Quocirca, ait, hic onme 
meritum comparatur, quo possit post hai]\c vitam 
releyari quispiam yel grayari. Nemo autem se spe- 

2. Cor. 5* 



128 Disputatio Lipsiae liabilit a. XIX 

ret , quod hic neglexit , cum obierit , apud Deam 
promereri. Cessat ergo post mortem meritorii ope- 
ris auctio , cessat et gratiae auctio meritis respon- 
dens. 

M. Lutlierus. 

Opposuit egregius D. D. duas diviaae Scripturae 
autoritates, et quatuor S. Patrum. Prima .Jeremiae, 
ubi Deus dicit : Reddam eis 8ecuDd\im opera eorum. 
Miror satis , quod egregius D. D. haec et similia 
arbitretur contra me pugnare^ cum ego in resoln- 
torio meo multo plures adduxerim in hanc formam, 
et exposuerim, quomodo nihil contra me pugnent. 
Aut aeque contra purgatorium pugnant. Cum enim 
divina Scriptura tota prorsus nihil habeat de Pnr- 
gatorio, sed omnia ioquatur vel de inferno, vel coelo, 
volo hoc hac una responsione ad omnes autorita- 
tes respondisse , quod non faciant ad propositum, 
sequenter et expositiones omnium Patrum, nisi ex- 
presse meminerint purgatorii. Nam credibile est, 
quod, quando tractant Scripturas sanctas , sensum 
•etiam Scripturae sanctae sequantur. Ideoque atiis 
rationibus et autoritatibus doceri oportet, animas 
«sse certas, et non augeri eas in caritate. 



Ec 



CIUS. 



Cum reverendus Pater plures se allegasse dicat 
autoritates in resolutorio et exposuisse, vidimus. Vi- 
dimus quoque glossam suam ad textum nihil iacere, 
quod iam ostendemus. Hoc quoque non accipimus, 
in sacra Scriptura nihil haberi de purgatorio, quod 
dictum quidem Graecis et Picardis esset favorabile, 
verum christianae fidei adversum, ut recte mendinit 
in resolutorio , sed ponamus solutionem suam uni- 
oam ad aciem ^) , qua dicit , adducta nihil facere 
ad propositum, quam coucinne respondit. Af>08to- 



1) Loescher refert ez cod. MSo: ad arcem« 



a Notariis.excepta. 129 

Ids dicit: Unumquemque recepturum secundum quod 
in corpore gessit, D. Pater dicit, hominem recipere 
etiam seoundum quod in purgatorio gessit. Augu- 
stinas dicit, omne meritum hic comparari , et D. 
Pater contradicit, etiam in purgatorio meritum com- 
parari. Hieronjmus dicit, postquam e corpore ex- 
cesserimus, nihil nos promereri apud Deum, D. Pa- 
ter contradicit , postquam e corpore excesserimus, 
adhuc in purgatorio nos promereri, ita de Ambro- 
sio. Judicent iam illustrissimae dominationes, excel- 
lentiae et praestantiae vestrae , an per me inducta 
oihil &ciant ad propositum, quae directe nihil dic- 
tis Patrum contrariantur. Peto ergo , quod vere 
solvat, vel ostendat, quomodo ad propositum nihil 
hdat, nec meretur, quomodo et ego plures sum ei 
addaeturus autoritates , ut manifestarium sit , hoc 
oon esse theologistarum , sed verorum theolo- 
goram. 

M. Lutherus. 

Ego, qui credo fortiter, itao ausim dicere, scio 
purgatorium esse, facile persuadeor in Scripturis de 
eo fieri mentionem, quemadmodum illud Matth. in- 
ducit Gregorius in dialogo : Non remittitur , neque 
in hoc seculo nec in futuro, volens peccata quaedam 
remitti in purgatorio. 

Admitto et illud 2. M&cha. 12: Sancta est et 
salubris cogitatio pro defunctis exorare etc. Sed hoc 
?olo, quod in universa Scriptui:a non habeatur me- 
moria purgatorii , quae posset stare in contentione 
et convincere, nam et liber Machabaeorum, cum non 
sit in canone, pro fidelibus potens est, contra per- 
tinaces nihil facit. Et dictum Gregorii facillime elu- 
ditur, quod neque hic, neque in futuro peccatum re- 
mittatur, id est, nunquam. Ideo nolo mihi suspicio- 
nem fieri, quod faverem Bohemis et Graecis. Hoc 
pro primo. 

Ad replicam D. D. dicam nihil aliud , quam 
quod iam prius dixi. Idem enim repetit, ideo et 
idem respondeo. 

Latheri opp. V. A. sd ref. biat. i. p. VoL III. 9 



130 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

Dixi enim, in sacris literis nihil haberi cle pur- 
gatorio, ideo non posae eas neque expositiones m- 
rum ad negotium purgatorii aptari. Redditur aiitoai 
aut bonum bonis , aut malum maliB post moriem. 
Medii sunt, qui in purgatorio sunt, de quibua diotAe 
autoritates non loquuntur, quibus neque reddituv 
est bonum neque malum , et sic purgatorium per 
medium autoritatum semper transiit. 

Eccius. 

Quod se excusat, credere se et scire purgato- 
rium esse, bene accipio et prius novi. Sed qued 
negat in sacra Scriptura purgatorium probari, hqt 
tanquam falsum et graecanicum respuo ,/ in propo- 
sito manens, quanquam nec illud nec alia muto 
maiora contra protervos et pertinaces oonirincip#8« 
sint, ut de Ario et aliis Patribus. At quod propte- 
rea illud dicatur, non reperiri in Scriptura, quia 
contra pertinacem conyinci non possit, est omnino 
captiosum et religioni nostrae adversum. 

De libris Machabaeorum, quos di6it facere pro 
fidelibus, sed non esse in canone, et hoc, inquamf 
falsum est, quamvis enim apud Ebraeos in canone 
non ^erint, tamen ecclesia recepit eos in canonem, 
ut Pater Domini Patris Augustinus, Libr. de dvitate 
Dei, testatur,-lib« 8. et S. Ipho ^) in suis Decvetif 
constitutionem inserit, qua ecclesia libros iUos in 
canonem recepit. 

Quod in suo proposito, persistere vult reveren* 
dus Pater allegata per me non facere ad propod- 
tum, quae tamen de directo ei contrariantur. Pnmo 
enim quod dicit autoritates illas respicere coelum vel 
infernum, non iuvat, quia de directo faduntmentioiMBi 
de statu merendi et demerendi et hune statnm defini- 
unt morte terminari. Contra reverendus Pater nullo 8. 
Doctore innixus audet animabus a corpore exiaten* 
tibus terminum merendi prorogare , et merita pnrr 
gatorii in coelo remunerari , et apostolica elamat 

I 

1) Loeacher notam adiecit: Ivo CarQoteniia. 



a Netariis excepta. 131 

gententia , solum remunerari opera , quae homo in 
corpore gessit.^ Quare dicta in resolutione sua per- 
pendi, sed tanquam insufficientia acceptare non po- 
tai, ut illas contrarietates prius aperiat 

M. Lutherus. 

Primum, quod egregius D. D, dicit, non ideo 
aliquid negandum esse de Scriptura, quia pertinti- 
ces convinci non possint, optime etverissime dicit, 
sed loquor ego de his pertinacibus, qui nos nostra 
autoritate et proprio iaculo confodere possunt. Evi- 
deos enim est librum Machabaeorum pertinere ad ve- 
tiu Testamentum. Quando ergo S. Hieronjmus ca- 
nonem Ebraeum conscripserit, et eos'8olos libros 
Ttlere in contentione , qui de canone sunt, definiat, 
dtque in hac sua sententia receptus, facile nostro 
telo yerberabimur, nisi fidelibus persuadeamus. 

Secundo probat, librum Machaba^orum esse re- 
eeptum in canonem, contendit ad aequivocationem, 
et facile concordabimur. Scio, quod ecclesia recipit 
hunc librum, et hoc dixi, sed non potest ecclesia 
plus tribuere autoritatis aut firmitatis libro, quam 
per se ipsum habeat, sicut et ceterorum Patrum 
opuscula approbat et recipit, sed non ideo confir- 
mat aut meliora reddit. Transeo ergo ista, quae in 
multis dicuntur, canon et canon. 

Tertio dicit, autoritates inductas directe facere 
mentionem de statu merendi, et eundem morte ter- 
minari. Respondeo sicut prius: Quia nihil de pur- 
gatorio meminerunt,'sed tantum de coelo etinferno, 
ideo moriens ad coelum non meretur , moriens ad 
infernum non meretur, et sic terminatur utriusque 
status merendi, alioquin possit eisdem autoritatibus 
evidentissime probari purgatorium. 

Quarto dicit, me nullo autore inniti, et proro- 
gare terminum merendi, item, merita purgatorii re- 
munerata asserere. Fateor, hoc enim feci, utdispu- 
tarem et audirem meliora, quam ego noverim. Ego 
enim nihil de purgatorio novi, nisi animas ibi pati 
iuvandas operibus et orationibus nostris, paratus hu- 

9 ♦ 



132 Dispntatio Lipsiae habita a. XIX ' 

militer doceri, si qua plura de ipso possunt tradi. 
Quare apostolus contra me inductus, quod solum 
opera in corpore gesta remunerentur , relatiye ad 
purgatorium acceptus est a D. D., quomodo iam 
dixi non posse accipi, sed solum ad coelum yel 
infernum. Ista relatio si observetur, patet, quod non 
pugnet contra me, aut demonstra^it purgatorium. 

Nona Jnlii ^). 
Eccius. 

' Primo, cum D. Pater dicit, autoritates inductaB 
non intelligi de purgatorio, placet, quoad hoc, qdia 
meritum solum in hac vita, ergo purgatorium ez- 
cludigit in hac vita. Deinde certum est, Augusti- 
num in Ench. loqui etiam de purgatorio, quia ibi- 
dem probat animas suffragiis vivorum relevari. Et 
Hieronymus increpat eos, qui putant animas exutaa 
mereri, qui purgatorium asserit, Esa. ult. 

Quod vero dicit , conclusionem suam esse di- 
sputationem, quasi non habens de eamagnam fldu- 
ciam , miror piurimum , cum iam post annum iUam 
ventilaverit, et magnifico titulo disputati.onem inscrip- 
serit contra novos et veteres errores , sententiam 
quoque recentiorum theologorum nec stulto verisi- 
milem aSirmat, ac contemptim eos theologistas nun- 
cupat. Quod vero divinatur canonis aequivocationem, 
non patior, quoniam Augustinus in iUo lib. 18. de 
civit. ,Dei eundem terminum, maxime in puncto ad- 
versativo , non potuit aequivocare , dicendo , quod 
non fuerit in canone apudEbraeos, sed apud eoole- 
siam. Deinde exploratum est, cum plura easent 
evangelia scripta, autoritate ecclesiae quatuor in ca- 
none recepta, et sic libros Machabaeorum receptos 
testatur prologus, tamen ab ecclesia inter divinorum 
voluminum annotantur historias , sed melius ad 
rem. 



1) Loescher ex cod. MSo hic affert : Sabatho D. Marei. 



|a Notsriis excepta. 133 

Quia se fimdat in hoc, quod purgatorium non 
sit in sacris literis expreBsum^ contra quod est con- 
dliii Florentini decretum, quod et Oraeci abnegato 
enrore assumpserunt, deinde plures loci sacrae Scrip- 
taiae, ut illud * ) : Transivimus per aquam et ignem, 
et perduxisti nos An refrigerium ; illud. Eccles. 4 : 
De carcere et catenis egreditur ad regnum; illud 
Uatth. 5: Dixit dominus: Esto consentiens etc. ne 
in carcerem mittaris, Amen dico tibi, non exies inde, 
donec reddas novissimum quadrantem. Ubi per 
careerem intelligit locum purgatorii, ex quo homo 
non liberatur , nisi plene^ satisfecerit, sicut interpre- 
tatar B. Gregorius in loco respondente super Lucam. 
Ratio tamen Gregorii, quam reassumit B.Bemardns 
Ber. 66. super Canticis, est valida, quod Christus in- 
onat aliqua peccata remitti in futuro seculo. 

Sed apertissimus textus est,l. Corinth. 8: Si 
eoias opus arserit, detrimentum patietur, ipse autem 
salvus erit, sic tamen quasi per ignem. Et dies Oo- 
mini declarabit, quia in igne revelabitur. Et unius- 
cuiasque opus quale sit^ ignis probabit , et ibi de 
stipula, foeno etc., ubi B. Ambrosius dicit, Aposto- 
lum expresse*. locutum de purgatorio. Idem testatur 
glossa interlinearis , glossa quoque ordinaria. Sub- 
scribit *) B. Hieronymus llb. 2. contra Jovinianum, 
B. quoque Gregorius de purgatorio accipit, quod et 
B. Bernardus super Canticis facit. Et ne quis obii- 
eiat mihi Augustinum in Encher. cap. 67., qui et de 
igne praesentis seculi verba illa posse intelligi ait, 
legat eundem completius ibidem, et quaest. 2 de 8. 
Dalcitii quaestio., et reperiet Augustinum illa verba 
apostoli, sicut sunt manifestissima, accipere quoque 
de purgatorio. 

Quare nedum in libris Machabaeorum *), quod 
utique ecclesiae sufficeret, sed et in aliis Scripturis 
purgatorium asseritur , nisi Gregorius , Ambrosius, 
Augustinus, Hieronymus, Bernardus sint de numero 



1) In ed. Jen. et apud Loesch. : subBcripsit. 
♦) P8al.65. ♦♦) 1. Mac. 12. 



134 Dispntatio Lipsiae habita a. XIX 

theologistarum ; nescio alioquin quomodo reverendas 
Pater possit fateri, se scire, esse purgatorinm, eam 
literae sacrae Scripturae ita ralide velit inniti , ^i 
cum clarissima sint Scripturae testimonia pro neote* 
ricis theologis^ Ipse nec unum locum in Scripttirti 
assignare poterit, ubi merita vel gratiam in purgan- 
dis augeri asseratur, cum contra Sapiens dieat, Bc- 
cles. 11: Et si ceciderit lignum ad austrum aut 
aquilonem, ad locum ubi ceciderit, ibi erit. Olossa 
ordinaria : Id est , locum quem hic tibi praeparave- 
ris, tunc habebis, quia in domo Patris mei, ait CShii- 
stus, mansiones multae 9unt, certa mansio morietiti 
deputatur, ultra quam suis meritis in purgatorio 
ascendere nequit. Sic Damascen. lib. 2. cap. 4. te- 
statur: Scire autem oportet, quod hoc est in homi- 
nibus mors, quod in angelis casus, et dedarat hoc 
quoad termimim merendi. Sic SapiensEcd. 9: Quid- 
quid potest manus tua instanter operare, sicut ad 
illum sensum allegavit devotus ille et dignus eccle- 
siae minister, Johannes Capistranus. Ita hoc Apo- 
stolus docuit ad G-alat. 6: Nolite errare, Deas non 
irridetur. Quae enim homo seminaverit, haec et me- 
tet. Quoniam qui seminant in carne sua, de carne 
metent corruptionem, bonum autem facientes non 
deficiamus, ergo ^) tempus habentes operemur bo- 
num ad omnes. Glossa, quod homo seminaverit, 
scilicet praesentis vitae labore. Non ergo in purga- 
torio seminantur merita, sed in praesenti vita. Quod 
et Ghrysostomus confirmat per illud Johannis 9: 
Me operari oportet opera eius, qui misit me, donee 
est dies, venit enim nox, quando nemo operari po- 
test. Dies, ait Ghrysostomus, est praesens vita. Ideo 
Augustinus hortatur nos, debere operari, dum viva- 
mus, ne per noctem praeveniamur. Accedat testis 
etiam B.Ambrosius, volens apostolum loqui de tem- 
pore praesentis vitae nobis concessae, ut iuste con- 
versemur. Quare egregius Psaltes ait, Psal. 104: Exi- 
vit homo ad opus suum, et ad operationem suam 
usque ad vesperam. 

1) In ed. Jen. et apnd. Loesch»: ergo dum. 



« 

Pofkenia, ttqMOiM ett illa Angattiiii Mitoilli^ 
pneter 8iiperiii»:'ililegatR, abi tMneQ^paigatoiii m^ 
■iril^ Mntentia est eins eap. 3. de floe ad Pettam : 
Tbbmmii aeqnirenifi yHmm aeternaaik ia iita taetiiiD 
ijli]>e«ftke«iniNM4edii ffioronymtii quo^ lib. 3. 
■par illnd ad< €hdat. 6: Unuaqoiaque onut snaid 
piitnbit, ottendit) qaoinodo homines meritia sais 
■ftatv iii hae Tita) eed voeati ante tribanal)' quod 
It in aorte, tono nec Job, neeNee, nee Daniel poi- 

^eftue pro qaoqae^ sed unusquisque portebit 
•aum. Nam ut pnlehre B. Bemardus doeet^ in 
hominia morte partioalare flet de eo iodt* 
'qpod fieri non posaet, ei adhucterminam ha* 
hMft merita eua in purgatorio onmulandiv cft ^n^ 
imi augendi , quia , ut per prophetam Zaehanam 
Mdt , adaequAbit gratiam gratiae, gratiam gloriae 
nideft in proportione ad grattem fldei. ^od «i 
eliMi tieetimoDia illa non essent ita dara, quae ta- 
maa sont apertissima , hoc unum deberet rereren- 
iam Patrem in propoiito abiterrere, quod theolo- 
gni absque theoiogioo fiindaniento pro iuo arbitrio 
non existens iudex, nec iudicis assessor, animabus 
ezeuntibus terminum merendi vult prolongare. Quare 
qaoad istam particulam concludendum videtur, ani- 
nas in purgatorio satis pati et purgari a delictis, 
sed nudorem gratiam non mereri. 

De secundo principali, quo negat, animas in 
pnrgatorio esie- certas de salute, hoc iterum arbi- 
tror nulla sacrae Scripturae autoritate fundatum. In 
piaesentia tamen, quod sint certae de salute, ad- 
daco illud Apooal. 5 : Vidi in dextra sedentis iupra 
dnronum etc. Et nemo inventus est dignus aperire 
librum, nec in coelo nec in terra, nec subtus ter- 
mm. In inferno indubitate nulla est dignitas librum 
iperiendi, quare de purgatorio loquitur. In quo 
eliam sunt aliquando S./viri miraculis oorusbantes, 
fliaat de 8. Paschaaio testatur B. Oregorius 4. dialogo, 
et historia de 8. Severino Coloniensi episcopo, na- 
tione tamen Suevo. Ulud 4dem asserit et infra: Et 
omnea eantabant, in coelo, in terra, et iubtus ter- 
ram* Sed de aalnte quasi desperantes, non cantant, 



• I 



136 Dispntatio Lipsiae habita a. XIX 

i 

quare eo ipso, quod sacra anima tantum ibi esse 
asserit, 'animas certas de salute a£firmat. , 

Praeterea in canone missae, ubi pro defunctis 
in purgatorio oratur, ita dicimus : Memento, Domine^ 
famulorum tuorum, qui nos praecesserunt cum signo 
fldei, et dormiunt in somno pacis etc.,' ipsis et om* 
nibus in Christo quiescentibus. Si ergo iuxta saciv 
tissimum missae canonem animae quie^cunt inChri- 
sto, quomodo possunt esse in tali turbatione et hor- 
rore, quasi desperationis, si(}ut declarat reyerendos 
Pater in suo resolutorio Concl. 14. usque ad 20. 
Non enim video, quomodo in talihorrore, tremore, 
turbatione, et quasi desperatione, quae omnia ma- 
ximam dicunt inq^iietudinem , animae pui^ndae 
possint dici dormire in somno pacis , quod prae- 
dicta omnia paci adversentur. Sed tunc a veriB * 
Christianis recte censebuntur* in pace quiescere, dum 
securae exspectant terminum suae purgationis. Haep« 
sunt partim , quae me moverunt , et hodie moventy 
ad dissentiendum reverendo Patri , paratus tamen 
stare iudicio et informationi aliorum. 

M. Lutherus. 

Tria per ordinem egregius D. D. copioBissime 
contra me prosecutus est, primum canonem Scriptu- 
rae comprehendere libros Machabaeorum , deinde 
purgatorium probari etiam aliis locis Scriptura^, 
tertio conatus ostendere, animas esse certas de sa- 
lute sua. 

Respondeo: De primis duobus nulla est inter 
me et dominationem suam controversia. Ideo non 
erat necesse tot autoritates colligere ad eam rem, 
quam forte constantius afiirmo, quam ipse, ut qni 
me scire professus sim, esse purgatorium. Sed hic 
vertitur scopus, an possit probari animas in purga- 
torio mereri^ et gratiam in eis augeri, tamen trans* 
eamus per ordinem. 

Primo dixit autoritatibus heri adductis statui me* 
ritum solum in hac vita, ergo excludi in futura yita,- 
quod ipse intelligit purgatorium, et sic aptat auto« 






liialM .|id'p^rgftt0riiini.. Egpi.aatei& ooAoedo :de fo- 
tn«% Yita, . rf el > infiBnM yel oodi. Addmifcf etiain An^ 
fmSm* ia Baoh* loqaenteip de, puzgat. et Hieroiu 
iifrepaatein eoe, qai exutas anjmas mereri aaseraiit. 
Utiwnqae .9090edo*:'Me etiam repirehendit, quod c^- 
lOBBi, me .dispotare haoe propoaitioiiem, qoaai ooa 
hbana fldnoiam de ea^ qni.magnifico^ titalo< acrip^ 
aatfflof) eontra- noyoa>:et yeterea enrorea me diapoten 
tnjaafr ^ scoitontiam . zecentioniiDB nec atulto yenaimiT 
lni>-vffimariB «e oontemptim eoa theologiataancH 



,.••■...■.■ ■■■! 
• ^lMoo, aieat beri dixivVne adhuc nibil adire 4a 
nagotib animaram et purgatorii , et hoo appeUent 
oqnrem, ^piod quidam au(]eirt aaaerere.qu/Oia.igno- 
mit, tet opinioiiea Patrum, ut B.^Thomae, Bonayen*) 
[ Imp et aunilium , quaa ipai: non. aaaeraerunt , ipai 
In^moertoa artieuloa fidei pronunciant, Hoa egsh 
9f^iS^ theoldgiataa et non ueologos. Opinionea 
tnetari debent in aeholia ^ in populum praedicari' 
Teiba et opera Dei. Paal. 19: Coeli enarrant glor 
nam Dei etc. Non ergo ego damno opinionea op- 
timorum Patrum, sed resisto fabulis istia, qui ex 
opinionibus hominum nobis conflant articalos fidei, 
quad non est boni theologi ofBcium. 

Quod canonem ego aequivocaverim contra Au- 
gnstinum lib. 18. cap» 26. coegit me divus Hiero-> 
QjiDua. Item Eusebius in historia ecclesiastica re- 
eenaena et antiquorum autoritates. Ideo stat aequi- 
Toeatio , cum sditer Augustinus , aliter Hieronymus 
de antiquioribua , de Canone sentiunt, et per con-. 
aeqaena nullum robur argumenti in contentione re- 
lietam est An prologus Hieronjmi inter divina vo- 
IiuDina libifos Hachabaeorum enumeret, non memini, 
transeo illud; quod quatuor evangelia autoritate ec- 
desiae recepta sunt* Haec enim erit alia materia. 

Post hoc dicit, contra conciflum Florentinum 
esse, quod purgatoriam non sit in Scriptura expres- 
8Qm. Kespondeo : Goncilium non potest facere de 
Scriptura esse, quod non est de Seriptura natura 
BQii, sicut nec ecclesia potuit facere evangelia, etiamsi 
approbayit eyangelia. 



138 Disputatio Llpsiae habito a. XIX 

Quare yideamns autoritates. Primo illliin PmL 
65: Transivimus per ignem et aquam. Respoflded: 
Non valet ad purgatorium^ loquitur de peqrseoati^^ 
nibus Sanctorum , sicut in multis aliis locis : Psal. 
17 : Igne me exanninasti, item 26 : Ure renes meos 
et cor meum, et l.Pet. 1: Modicum, si nunc opoiv 
tet contristari in yariis tentationibus , ut probatioi 
fidei vestrae multo sit pretiosior auro, qnod per 
igi!iem probatur. Et breviter, tropus est iste Tvlm' 
tissimus Scripturae, per ignem et aquam intelligi^} 
tribulationes. Ideo nimis haeret in literis et sylk^ 
bis, quod mihi imponit D. D., qui ignem propniga- 
torio accipit. 

Item et illudEcclesi. *) : Quod aliqnis de car- 
cere et catenis egreditur ad regnum. Satis est ohh 
rus textus de vanitate huius mundi disputantis, qnod 
casu yertente is, qui nunc servus est, flt rex, et 
qui rex est, flt servus. His et similibus autoritali- 
bus, si contra negantes pugnaremus, nihil nim hi- 
dibrium de nobis et ecclesiae adversariis faoereiniu. 
Quanquam ego libentissime omnia haec admiito, et 
si qua sunt similia. 

Tale et illud est Matth. 5 : Esto conseniiens 
adyersario tuo, ne tradat te tortori etc, ubi per 
carcerem dicit intelligi per Ambrosium looum por- 
gatorii, libenter admitto. Sed quia alii Patres in dip 
yersum exposuerunt, praesertim Augustinus de in- 
femo et nunquam egressuro exponit, flt antoritas 
dubia, fldelibus suadens, resistentes. ^) non conyiii* 
cens. Ut id taceam , quod textus ^nsequentia ne 
patiatur quidem de purgatorio intelligi, dicit enim 
de consentiente adyersario, et dissentiente , volens 
dissentientem damnabiliter , et contra Christi prae- 
ceptum peccare, quae pertinent ad infemnm, non 
ad purgatorium. 

Rationem Gftgorii consentiente Bernardo dioit 
esse yalidam, quod Deus remittit aliqua peooata in 



1) In ed. Jen. et apnd. Loesch.: intelligit, 2) In ed. 
orig. et Jen.: resistens. 

*) Eccl. 5. ' 



•■■ : ■/ 



9t witmtm mtpu. ' iffil 



r. KeiMikidM 2 Yehim M ajniflflfldefl,' iMl in^- 

"■ Fbsi haec dieit, esse apertissiintini textom 
i: Cdfifli|i.3: 81 ^) cfiuus opiis arserit, detrfthentHM 
filfim y]ip6e aatein $alnB erit, sie tameh^ <)titUri 
p0r igHMii M Ambro#iaili et Hieronymnm, glonsiitti 
oraiteriaitfi et Ikiterlin^areiti, Chr^orititti, Bemardnm, 
irtdMQdsf^ 1ioi5 loeo ^) apostolum de paif;atorf6.- 
HMitiWtistinnB aliettbi de praesentis seoau igne w' 
dltt^VttAla p08i^^ Ihtelligi dieal Rest>ondeo: Aded> 
liUi e^ apCTtiBnntus liio textus, ut ego hodie fttea^^' 
eBm miflta exeasserim, me adKue iiedeire germa''' 
Mb ^eiiBulh ' Panli , ita vaHantibuis ' intetpretibuB, 
MtiqMp^ per me libenS adihittam de purgatorioJ 
tihiifr eum apostohu apertisrime dioat, opus unias- 
tf HlNnie per ^em probari, in quo igti^ didt ris^' 
fflibAuti dtem Domini, quae dleelaret ahiudenius- 
fMe 6ptA^ ttt Bont aperta yerba, meo tenui iudieio 
Hfeter toqtd de igne eoliflagrationiB et extremi iu- 
didi, aut ut AuffustinuB tropologiee de igne perBe-' 
onflOMs tempomis, qua maxime probatur fldes et 
fldei doctrina. Et quaecunque super haec aedifi- 
eatttut. • 

Quare adhue nihil habetur ex sacris literis ma- 
idfMiim de' purgatorio, quod in contentione valeat. 
Non eygo beatissimos Patres de numero theologi- 
8tarum habeo , quia purgatorium cum eis conflteor, 
nee ipsi opiniones et ignorantias suas de statu ani- 
nmrum pro articulis sanxerunt, sicut faciunt theolo- 
gistae. 

HiraturD.D., quomodo possim soire, esse pur- 
gatoritim, et ego nec unum locum habeam pro me' 
in Scripturis, cum haec, ut dicit, clarissima Bcriptu- ^ 
rae testimonia pro neotericis theologis facere putet. 
Respondeo: Non est necesse conflteri, qua via no- 
Terim purgatorium, vel quaecunque. Deinde haec 



1) In ed. orig. tantnmmodo legitur : Si cuius. ipse sal- 
v&bitor etc. 2) In ed. orlgf deaunt verba: hoc loco, red- 



dita 8unt ez ed. Jen. et Loesch. 



140 Dispatado lapsiae habita a. XIX 

testimonia clarisaima pro purgatorio sunt adducta,. 
non pro statu animarum in purgatorio. 

Jam illa autoritaa Eccles. 11: In quocunqae 
loco ceciderit lignum , sive ad austrum siye ad 
aquilonem, ibi erit; ubi glossa ordinaria intelligit:. 
locum, quem hic tibi praeparaveris, habebis, neecio, 
quo ingenio ad propositum ducatur ; si enim per lo- 
cum praeparatum ^) intelligit purgatorium, manen- 
dum erit in aetemum in purgatorio , si aiiteai in- 
telligit, quod si hic praeparaveris, id est, meruerifl, 
tunc non facit ad autoritatem Eccles. 11, qui nihil 
de merito loquitur, sed de morte hominis. ^ 

Transeo illud, quod Christus'") dicit, in domo 
Patris sui esse multas mansiones, et quod certa man- 
sio morienti deputatur , ultra quam ascendere ne- 
quit. Totum pro me est. Scio, quod unicuique 
mansio deputatur post mortem, sed nonstatim per- 
venit ad mansionem post mortem , nisi mansionem 
iterum pro purgatorio accipiat^ et sic morientes ab. 
aeterno regno excludit. 

Item et illud Damascen.: Hoc hominibus mora, 
quod angelis casus. Respondeo: Si ergo post mor- 
tem ceciderit in purgatorium, sequitur, quod in ae- 
ternum purgabitur, au{ oportet Damascenum, sicut 
et omnia praecedentia , intelligi de duabus ultimis 
mansionibus, damnationis et beatitudinis^ et -non de 
purgatorio. 

Ita et illa Eccles. 9: Quodcunque poterit ma- 
nus tua instanter operare , quia nec ratio nec sen- 
sus apud inferos est, quo tu properas. Si de pur- 
gatorio intelligit, iterum purgatorium erit infemus, 
ergo solum de infemo, citra memoriam purgatorii, 
loquitur. 

Johannem Capistranum libenter admitto, sed 
extra contentionem. 

Jam, quod apostolumGalat. 6. dicit contra no- 
stram sententiam loqui: Quae homo seminaverit iii 



4) In ed. orig. additum leginir : et humidam. 
•) Joh. 14. 



ettne;, haeA met^t » ,et iUuil Job«ii« 9 : . V^t iioz, 
qnando nemo poterit operari, quod AmbroBioB de 
IHfeqentiB toinpoiis vita expoipt, qaomo^P. . mere- 
wnr, olaiiam , e^i quod pihU faoit .^) ad, j:!Qg). App- 
itcdns enim non de purgatorio, ,8ed de e^^treino iu- 
4ifto iogaitiprr ^ CSiristas per jii^etefn aal va, tao;ijen re- 
vfnqiltiii.Cibi^BOstomi ipteiligiti^ i^t olarttm 

eft m.ipHf^wiQO textu, <^uaindiu, ego in mundp aunii,, 
^ /diu liq; aam mundi ▼olens, qupd eztra fidepli 
Q^ifltiji^gn^o jppadt. bene operari^ tamen CShiysofltp- 
ppuBi] ffdbooitto,, qui^ irefipioit ad ^^treqnum iudi- 

•. Antoritag.PaaL 104; Ebdyit homo adopus.i^i^ttin 
pqiiQ ad Teaperami permittitur trahi figuratiTO Benau 
ad TibMn et mortem hominia, aed genuino aenau, 
et qui j^ugnet in oontentione, loquiiur de admirabili 
iqioaitione Dei\ quod hominem ita diapoauerit, 
qml fapmo ezeat ad ') vesperam diei naturalia ad 
opientionea. adaa. Et Augaatintia reete aenaiteapited. 
de fide ad Petrum, tempus acquirendi vitam aeter- 
nam eaae datiim hominibus, tamen in ista vita, quia 
ot dizi, semper ad futuram vitam respiciunt, non 
ad purgatorium. 

Et Hieronjmus super Oalat. 6: Unusquisque 
portabit onus suum etc. bene ostendit, quod homi- 
nes meritia iauis iuventur in hac vita, sed vocati 
ante tribuna^ quod fit in morte, tunc nec Job, nec 
Daniel possunt atare pro quoquam. Respondeo, 
qnod autoritas est robustissima contra egregium D. % 
D., quia ai verum est, hominem in morte vocari 
a&te ^bunal,^ et tunc nec Job, nec Daniel posaunt 
itaxe, fiiistra orat ecclesia pro mortuia. Et sic ne- 
gatur purgatorium. Quare de tribunali novissimo lo- 
qoitur Hieronymus, post finitum purgatorium. 

Bemardum' etiam induxit, quod in hominis 
morte agatur particulare iudicium, quod non fieret, 
li haberet terminum adhuc merendi. Respondeo : ^ 



1) ln ed. Jen. et apud Loeseh. : faciat. 2) Ibidem: 
'wque ad. . ' 



142 Disputatio Lipaiae habit» a. XIX 

quidqaid sit de particulari iudicio, consequentia' non 
valet. 

Transeo autoritatem Zachariae : Adaequabit gra- 
tiam gratiae, quia tropologico et bono sensu expo- 
nitur, sed non proprio. 

In fine huius articuli dicit : Etiamsi non eBsent 
tam clara haec testimonia, hoc tamen deberet me 
absterrere theologum , quod sic absque fundamento 
pro meo arbitrio, cum nec iudex, nec assessor fiie- 
rim , et tamen animabus exeuntibus terminum pro- 
rogarim merendi. Idem retorqueo in ipsum D. D^ 
cum nec ipse iudex nec assessor fuerit, et tamen 
animabus certum statum iuxta opiniones suas defi- 
niat absque fundamento , praesertim cum id nolit 
esse opinionem duntaxat (quod libentissime to- 
lerarem), sed certam scientiam. 

Hora seconda continaata Dispntatio per wniam 

D. Martinum Lutherum, 

qui dixit dedaraturum , se recte ^) et candide de 

Scripturis sentire. 

Et quia mea sententia non sa4iis intellecta •vi- 
.detur egregio D. D., quantum possum apertius me 
expono, quod Scripturae et S. Patres ^tiqui in sais 
sententiis respiciunt futuram vitam, qua vel salvan- 
» tur vel damnantur animae, nihil de pui^atorio in- 
terim cogitantes. Ideo multae illae autoritateS| quae 
abnegant statum merendi post hanc vitam, non per- 
tinent ad purgatorium. Quod si adhuc non intelUgi- 
tur, fingatur purgatorium nullum esse, siout non 
fiiit eius cogitatio in mentibus eorum. Tunc adhnc 
stabunt et verae erunt omnes autoritates inductae, 
quod ante mortem est vita ^) merendi. Deinde non 
sic de meritis loquor animarum in purgatorio, quod 
aliquid operenlur, sed quod recipiant gratiam am- 

1) In ed. origin. : qoi dixit ae dedaratoram recte etc 
2) Loescher scribendum esse coniicit : meta. 



a Notariis excepta. 143 

pliorem. Giun apad oames oonstet culpam non re- 
mitti, etiam venialem sine augmento gratiae, et in 
pargatorio culpas remitti scribat divus Oregorius 
in dalogorum 4, et recitatur dist. 25. can. quaiis, 
sio tamen hocassero, ut pro opinione habeam, imo, 
ut fatear, pro ignorantia. Soii Deo credo cognitum 
esse statum animarum in purgatorio. 

Ad tertium principale de scientia salutis earum, 
aU induxit primo Apocal. quintum caput, quod 
nemo inventus est nec in coelo, neo in terra, nec 
sobtas terram, qui dignus esset aperire librum, vo- 
lens per subtus terram intelligere purgatprium , ut 
in quo et aliquando sancti viri fuerunt, siout Pa- 
sefaasijis et Severinus: 

Dico, quod haec giossa autoritatem non habet, 
ideo eadem facilitate contemnitur, qua probatur. 
hteor quidem , Sanctos in purgatorio fuisse , imo 
attllam in purgatorio esse , nisi Sanctum. Posset 
ergo contentiosus dicere, subtus terram esse idem, 
qaod infemus , vel quodlibet aliud, ut quod nec 
daemones , nec homines, nec angeli possint aperire 
librum , sicut dicitur , trina rerum machina colere 
Deum; et apud apostolum ''') tam coelestia, quara 
terrestria, quam inferna genu flectere; siquidem et 
daemones contremiecunt**J, imo, ut in eodem libro 
modus est, Subtus terram, significat etiam mortuos, 
at dicit in alio capitulo : Terra dedit mortuos suos, 
et infernus dedit mortuos suos. 

Quod autem sequenter inducit omnes : Canta- 
bant in coelo , et in terra et subtus terram, despe- 
rantes autem non cantare posse , respondeo : Non 
dixi animas desperare unquam, sed quando una ec- 
clesiae sententia eadem est poena inferorum et pur* 
gatorii , dixi eas similes esse desperatis , quomodo 
leguntur et in hac vita quidam tentati fuisse despe- 
ratione, ut in Psalterio in multis locis: Ne avertas 
fociem tuam a me , et assimulabor descendentibus 
ia lacum. Deinde cantare Domino, non semper est 



•) Pliilip. 2. ••) Jacob. 2. 



144 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

iaetari et gaudere, imo canticum noTum est canti- 
cum crucis, hoc est, laudare et portare Deum in 
mediis tribulationibus atque adeo in morte. 

Quod tertio adduxit canonem Missae, ubi pro 
defunctis orantes dicimus : Dormiunt in somno pi^ 
cis, et quiescunt in Christo, non videt, ut diott, 
quomodo possint dici dormire in somno pacis, ri 
sint in tali turbatione, tremore et inquietudine 
maxima. Ideo interpretans hanc quietem pacis dioil, 
quod exspectant secure terminum suae put^tionis. 
Respondeo: Non satisfacit mihi baec glossa, et idem 
per idem f)robatur. Nam esse eos inquietos , pro* 
bat id quod sequitur in Canone: Ipsis, Domin^^ 
et omnibus in Christo quiescentibus , locum refrig^ 
rii lucis et pacis indulge, et illud, quod omnes ora- 
mus: Requiem aeternam dona eis, Domine. Item: 
Dona eis pacem, quod non potest intelligi, dona eifl, 
exspectare secure terminum suae pui^tionis, quod 
D. D. interpretatus est esse pacem. RectiuB eijgo 
meo iudicio requiescunt in pace , quoad coipiu. 
Dormire enim in sacris literis in pace , signinoai 
quiescere in sepulcro. Et sic patet, quod egr^ns 
D. D. non probavit scientiam salutis eorum , imo 
quodammodo toliit poenas purgatorii, dum eis tri- 
buit pacem. 

Eccius. 

Quia nobis constitutum est arctum tempus hanc 
materiam hodie finiendi, ut pro qualitate materiae 
solutiones nihili refutare non pdssim, et alia puneta 
purgatorii attingere, paucula quaedam afferam , . ut 
facile agnos6atur vitasse reverendum Patrem ma- 
teriae nostrae medullam , et diverticula quaesivisse. 
Unde primo cum Augustino dixissem ^) , omne me- 
ritum hic comparatur, et quod nenA> speret, quod 
hic neglexit, cum obierit, apud Deum promereri. 
8imiliter et Hieronjmus dicit, se utrumque conoe- 



1) In ed. origiD. : induxissein. 



dm. 8ed i^aM teo tsatiiuUi obitinfttu^ ai Aagu- 
Hmm eoncedity lonuie. bmi^iub ibio oompenri , ut 
Cikt gntiwn vIbm uutnabaB , etum Id piwgitorio 
i^ari.- 

^NeqiMt >Tfelet In pMeBentin oollyriam iuuai nd 
OMteMtDritntes,' qou didt nvntoqoi de pu^ato* 
M, fMM, B. Aagwtina» Ulod idein. dizit, < oam de aoi- 
tmm in |H>ig^Qrii> tnotuet,- et in finofa. et ia 
ttn 4n'«n»' pro. mortuia ageud» c 1. Nun poet 
^■iMi. Mn_ pomuias agete qnod prodest, »ed re- 



^iVa-4aod'e0miai, In nane enim- inoidetat Auga- 
itau di^Mltatem, quomodo •uftagia oliortai» pto- 
%!W|P0«^t, .qui» Dihil merereatui? fiecumt ad 
Im, nt in vita meruerint, quod eia poit ^ortem 
pfoeat^fi,, qnareifimtra nitebatur me instruere de 
seaau suo , quem aatii bene aocepi. Neo peraua- 
iiHDcuIa Eua qii|dqaani momfinti habet apud Chri* 
iliaaum, quia venianatipnresuftantur eiDeaugmento 
gntiae. Frobet hoo rerereqdus .Pater. Nulla autori- 
tate hoc est fuloitam, imo est MBum , cum peooo- 
tm TeDiale Dei oSehBam non fsoiat ex "Dei mieeri- 
eordia, aon opus eet nova giatia in eiuB deletione, 
>ed si^cit, quod aliquie pro eo satis patiatur. 

Quod vero seeundo loco excusat se de eiroce, 
qma non video unam literam adduotam per D. Pa- 
trem pro sua nova doctrina: ideo merito debet re- 
pntari auBpeeta, oum recentloram theologorum sen- 
tentia tot eacrae Scripturae et sanctorutn Patrum 
nitatar autoritatibus. Neo hoc excusst,' quod aliqui- 
b<u imponit facere opinionea Thocnae vel Scoti sic- 
■t artiouloB fldei, de'quo mihi non constat. Ggo 
wm Thoinam vel Scotum , aed olarissima eocLeeiae 
luiia* oum «aora Soriptura adduxi , viderit ipse, 
qua theologistas incuaet. 



Tertio ad Augustinum dicit de librie 1 
buonim, fortiorem oppoDondo B. Hieroojmum, at 
SeronjmuB nuUibi uegat llbros SachabBeorum apud 
(wleBiam esee de canone Bibliae, quin in prologo 
W conataoter asserit .liiisse annotatum inter divi- 
Bomm voluminum historiae. Quare opusculie S.Pa- 
tram in can. Bom..l5. dis^. non debuit aequiparui. 

UtliMl aiiii. V. A-^sa nf.Utt.Lih Vot. ai. ■ 10 > 



116 Dispntatio Lipsiae bebita a. XIX 

Cum vero ei oppoMiissem de eoneiHo FlorMi^ 
respondet, coneiliuin non posse facere aliqokl 68M 
de Seriptnra quod non sit. Hoo quideHi Venm, mi 
quid hoc est, eoncilium tam laudabile tanta teine- 
ritate contaminare, ut hoc absurdum deoemat. Ciun 
vero doctissimi fti^nt in eo concilio viri, malo ob» 
dere conoilio, quod a Spiritu sancto regitur, ^UMI 
Domino Luth^o, non quod coneilium (laciat aliqaid 
de Scriptura, quod non sit, sed quod eredam eoih 
cilium melius habere sensum et intelligentiam Sei^ 
turarum decernendo hoc esse de Seriptura, qaod 
in Scriptura reperitur. 

Evanida est sua excusatio, posse reperiri sem- 
per expositionem , ita, quod textus allegatos noilf 
yaleat in contentione contra pertinaces , nam iUnd 
esset omnium haereticorum labitulum , qui sempef 
aliquem expositionis fucum possent afferre, quiMl 
contenderent cathoiicas yeritates in Scriptura saeM 
non esse expressas* Ita hodie adhuc perfidi Aitt 
duraret haeresis, quod homousia^) ex sacris literit 
tam expresse probari non posset, quin in conten- 
tione pertinax qualicunque mco non CTaderet. 

Similiter bene noyimus, ecclesiam non posse 
fq.cere eyangelia, tanien ecclesia facit, ut reUo|jji 
Nicodemi, Bartholomaei , Thomae et aliorum evM* 
geliis, quatuor duntaxat indubitatam fidem adbib^r 
amus, in quo ecclesiae iudicio standum est in evan* 
geliorum acceptatione. Ita et in sacrarum Scriptnt 
rarum intelligentia et expositione. 

Porro assumens autoritates per me induetat 
ab initio , voluit praeter necessitatem hoo factanif 
quia et ipse crederet purgatorium esse , non rnemi* 
nit, quod ex tot autoritatibus terminum merendi ta 
praesenti vita statuentibus voluit se evolvere, 
quia purgatorium ex sacris literid non probaretai| 
quod dictum , ne Picardi et alii schismatioi pro M 
arriperent, qui non soiunt pnrgatorium esse, siMt 



1) In ed. Jen. et apud LoeBch. : homonsion. 



ft ITeiarilf cpmpto* . tO 

D; BitoVi marito ftadK^ a «m oaafiitoiidara. Oiwi- 
■I ■tojjjhnr^qs 8|Jt6i4 «piupieiainw loeoK . 

'Vetth«^,fioluM per MvoeFem inteUi§^ fMugete* 
iiHn|''Qiiia,et AagiiBtuiBAt attadiniaiiBe me letebat, 
f^ oamtMfem . ioCerniua iatelligit. Addo ultra D» Pa- 
tiipi ,OhqrBQ8tomiim . intelligepe {iraeeentem vitam, 
«li Beetiprem e^ AmbnoHi genteBtiam, Yel saltem 
HtiilMteBmendam, qui peraarMrem paii^atorium 
itijljflpl, teriba C9m8ti,hoc indicaat, oeb^e illum 
iqbl^.iia^u^ ad nov]mmum^<)ttadxantem >), eed 
atJjptfBrne mUa est solutio, aicttt nullaeet reAemf-' 
tii^.lKeqiie flious additus ad Ambroaii expogitionem 
roUIj^i^e p0e8t, quod in earcerem tnideaaua pecoa- 
IMPt ./portiditer. Quoniam et propter pecoata ve- 
riibtet propter pecoata mortaliay tamen eontrita^^ui 
m^tqnip puniuntur, quod ex Maohabaeia *) acoi- 
fJMU,. dum inquit: Sancta et Balubris est eiga co» 
ftlfin pro defiinctiB ezQrare, ut a peocatiB sblvan- 
flHr. BB enim, qui occi^i fiierant^ et pro quibu8 J«- 
4|8lliaehal>aea8 oblationes fecit, p^ccaverant morta-' 
litor propter apolia idolorum, quamris cvedantur 
poeiutai88e in ipea caede, iuxta glossam ordin. ibi- 
dem^ et illud Psal. **) : Cum oooideret eos, quae- 
rebant 'eum. 

QuartO| dum apertisfiimum Pauli apostoli lo- 
Qua 1» Corinth. 3. adduxissem, quem AuguBtinua, 
AmbroBiuB, Hieronymus, Oregorius, Bernardus, Isi- 
doras, cum glossa ordin. intelligunt de igne purga- 
torii, &tetur reverend. Pater se germanum sensum 
hniiiB loci non habere , ideo eoatemptis tot Patri- 
bns, novam attuiit sententiam, apostolum loqui d^ 

Se conflagrationis, quia apostolus meminerit diei 
mini, et quod uniuscuiusque opus ignis probabit; 
Qgo, quisemper audivi antiquioribus maximeSanc- 
tu er^ debere, S. Patrum exosculor sententiam, 
et novam illam fflossam , et verba D. Lutheri non 
aeeipio, nisi probetur ') sacrae Scripturae autori- 



t) In ed. origin.: dodrantem« 2) Ibid. : probet. 
•) 2. Mbc. 12. ♦♦) Psal. 78. 

10 ♦ 



143 ' Disputatio Lipsiae liabita a. XIX 

tate. Nec iuyant ea, quae ponderat io praesentU, 
quae et S. Patres bene legerunt. Quamvis enim pe- 
culiariter diefi iudicii extremi dies Domini dieatur, 
ut Bemardus quoque meminit*, tamen in cuiusque ho- 
minis morte , cum iudicium fit , dies Domini dici 
potest, neque tam exactam et captiosam accipiat dis- 
tributionem, ut Sophistae facere solent, in voeola 
uniuscuiusque. Sed de his accipiat, qui Btipulani, 
lignum et foenum superaedificarunt, sicut et AugaiL 
complicat distributionenl Johan. 1 : llluminat om- 
nem hominem venieiitem in hunc mundum. -Unde 
invicta est apostolica sententia, eos, qui super fun» 
damentum aedificant lignum, foenum, stipulam, eal- 
vos fieri, sed per ignem purgationis, ut sic nulhin 
malum maneat impunitum. 

Ad illud Eccles. *) de casu ligni respondet: Si' 
loquatur de purgatorio, sic probari perpetuo ani^ 
mam manere in purgatorio. Dico optime senaisse 
glossam , per lignum intelligi hominem , hinc eft 
Ezecb. 31. ration^lem creaturam significat: Omne 
lignum Paradisi etc. et per casum mortem. Nee t^ 
men sequi ideo perpetuo remanere in purgatorio, 
sed ut egregie exponit B. Hieron. per austrum bo- 
num, per aequilonem malum et damnationem sigr 
nificare. Quare sapiens non loca illa intellexit, sed 
statum, quod in casu vel est bonus, et itaperseve-' 
rabit sine augmento gratiae ob peccatorum deletio^ 
nem, si est malus, perdurabit malignus. 

De mansione apud Johannem dixit, statim poat 
mortem certam animae deputatam mansionem^ 
Quomodo ergo erit certa, si fiat accessio maidriff 
gratiae. Nam tunc necessario accedet altior manaio, 
consectarium quoque esset, eum, qui ad piirgato- 
rium descenderet, cum pluribus venialibus meliiu 
habere, quam descendentem cum paucis, vel mori- 
entem cum nuliis, quia maior fieret ei gratiae ae- 
cessio ad plurium venialium deletionem. Addo, 
quod noxium et damnabile esset orare pro mortoia) 



♦) Eccl. 11. 



« 

el plos. prodesBet eiB, jbi-bi poenU purgatoriipcfH 
dHVrant propter inaioris gvaitiae acoearionein, sieiiti 
aHaabi aeripsit reverendai Pater, animam/alienii 
MiniigiiB. liberatam: minue beari, qnam si per se in 
pBigatario BatiB pateretnr. Quod est non soliun oon» 
te Ba^rain Sdriptaram : Sanota ergo et Balubiis co- 
giMio etc«, sed et oontra obeervantiam e^ pietatem 
MiB eeclesiae , qnam mortais imparHri aebemuBj 
il Bb AngdBttnaB paloherrime libro de oura prd 
MtnB agenda, q$ lib, Enoh. explanat 

Ad DamaBcennm porro respondit, eum non 
loqoi fde porgatorio, quoniam sic perpetuo dorarent 
ia poi^gatorie. Et ego sentio, nec Damasoenttm, neo 
fiiB aqtoritatcB Bonare de purgatorio, quOniam aUo* 

r'i mihi obesaent, etD. Patri prodeasent. Al cum 
praesenti loqnantur vita, in qua termjnum po- 
mt merendi et demerendi, non potcBt porngi 
fMpaa merendi ultra terminum c*on8titutum , Bcili- 
ttt mortem. Quarenon aliam accipio expositionem, 
qiim auctor ipBevelit, qui de termino merendi in 
loeo allegato loquitur. 

Ita et de aliis dicere possum, neque simili pb- 
inrgatione increpari possum, sicut reverendus Pa- 
ter, quod autoritate S. Patrum et sacrae Scripturae 
enrsum et merendi terminum cum morte finiam. 
Ipse autem nulla fulcitus sacrae Scripturae autori- 
tate eis terminum porrigit et prorogat, contra Au- 
'gustinam et contra Hieronymum, quamvis suae sit 
modeBtiae, ut hanc dicat sententiam suam esse opi- 
nionem, sed tunc non debuit oppositum vocare er- 
rorem. 

De autoritate Hieron. conatus est eam in me 
retorquere, nec Noe, nec Job, necDaniel stare pro 
quoquam post mortem, quia ibi de extremo loqua- 
ter iudicio , quod tamen ex • litera non convincit. 
Non solum enim in extremo iudicio , sed statim 
etiam post mortem unusquisque onus suum portabit. 

Postremo ad aliam accedens particulam, re- 
spondit ad iUud Apoc, quod per sub terram intel- 
ligatur infemus. At tunc sequens de cantico stare 
Qequit, quia daemonea et damnati noncantant, aed 



160 Disputatio Upsiae habita a« XIX 

blasphemant et eiulant. Quare per sub terram neees- 
sario pui^torium et non inferos intelligere potest. 
Qaamyis non negem in sacra Scriptura etiam dae- 
monum fleri mentionem in inferis, in apostolo eoe- 
lestia, terrestria. Sed hoc nihil ad Rhombuni'. 

Apportavit autem glossam super illo verbo, 
cantat, quod sit crucem portare et in tribulatrom- 
bus Deum landare, quam glossam, ut a D. Patre 
hoc loco flctam, ea facilitate contemno. Imo Jottaif- 
nes non patitur sic se exponi, quia inquit: GaAta- 
bunt in coelo , in terra , modo in coelo non por- 
tant crucem, nec in tribulationibus laudant Denm, 
quoniam abstergit Deus sic omnem lacrimara ab 
oculis eorum, iam non est ullus labor et dolor eta 

Quod si etiam daretur expositio sua, et esset 
vera, sicut tamen literae repugnat, adhuc hoc pro^- 
positum non rumperet, nam laudantes Deum in tii- 
bulationibus post mortem certissimum haberent ftt- 
turae beatitudinis signum, cum damnati eontra con- 
summato odio Dei in perpetuam prorumpunt oi^ 
atoris blasphemiam. Quare animae purgandae de 
salute secure cantant et Deum laudant, terminum 
purgationis exspectantes. 

Cum vero induxissem canonem missae , quo 
eos dormire in somno paeis asseritur, non patitnr 
illationem meam , si in somno pacis, ergo snnt se^ 
curae de salute, et non in horrore, tremore, pavore, 
et quasi desperatione. Rationem duplicem addnxi) 
primo , quia sequatur, ut eis locum reirigerii luds 
et pacis indulgeas, secundo, quia frequenter oramns: 
Requiem aeternam dona eis, Domine, et: Dona &B 
pacem. 

Ideo aliam glossani dedit, quod dormiant som- 
num pacis , scilicet quoad corpus, non contentor 
nec obiectione, nec nova sua glossa, quae nullam 
habet apparentiam, nullum quoque fundamentam'. 
Nam dicit canon: Memento eorum, qui dormiont, 
et infra: Et omnibus in Christo quiescentibus. Non 
dicit: In sepulcro quiescentibus. Porro quid refbit 
ad animam corpus habere pacem, vel minus, siTe 
a mari iactetur, sive a feris laceretur, quemadmo^ 






km Dw Angottiim totftftter* B4 qut hoadBWii p»- 
tJMr ooii|m,MaiiiiM el eKiugiie dmmitt in pMe? 
Ihie dieCinolioriea » neoierieia Ibeologis «k)n libe»- 
Iv aAeittiiy et tamen egregie hio de |Mioe distiii- 
§M mtfom et mSmkisL 

ijgmae rariot anipleeltode est •eiitetttift, anines 
pnjjeiiden ei donnitd in peeey et qnieBceve in Chri- 
ilib ..Unde qniee illii et pex tnrbatlonenanimae, 
htroi ta i et qnaei dttsperatioiieai ezeluAt, .onm iU- 



fiiiiiMMM*»» annt animae, qilae kac tnrbatioae omui- 
m rtptnntiirj nft qaasi deeperent. 

^d indnefta tero iiooi impendio rtepondetami': 
(hare nos et obseerare Denm, nt det eia .paeem, 
am paoemy quam iaoido habenti aeouritatia tfoilicet 
k i^nifte , aed paoem aetemam , qnoniam pax eat) 
iBenn^rdna fteatatur, eft a ouipa eft a miaeria. Det 
ngo Deua animabni in pui^aftorio p4cem a poenia, 
■ent eontidift eis grafiam ooniftra peccata; 

Qnare attne vcra et inooneuaea eat veritaa, 
HMe io pnrgaforio nen quaai deapelrare de aa^ 
liM^ 

M. LutheruB. 

Conto <Eroluiione8 replicat egregius D. D. ex 
AugiialSno dicente: Omne meritum hic comparatur, 
atque agente de purgatorio, quod post mortem so- 
hm i^ipiamus, quod! egimus. Respondeo brevis- 
nme : B^o non est purgatorium , ant purgatorinm 
erit, qnoo redpitur pro vita praeterita. Quare patet, 
Augustinum don posse de purgatorio intelligi. tfon 
oiim hoc egerunt iti vita praeterita, ut purgatorium 
reciperetit. Quanquam et haec autoritas mihi patro- 
dnetur, quod meritum, quo merentur iuvari, hic 
memertuit. Ego autem fateor intelligere me non 

Ktoe, quomoao iuventur animae in purgatorio, et 
ei^entnt absque ullo munere gratiae, per solam 
ritlhtionem poenartrm, int^IIigat qui potest. 

Deinde dicit, hoc falsum esse, veniaUa non re- 
nitti aine angmento gratiae. 

Quando ergo vult D. D., qnod venialia posiQi^ 



152 Dispatado Upsiae habito a. XIX 

remitti absque augmeDto gratiae, noD conoedo, donee 
probet. Im« est eontra expressum textum, ad Bo- 
ma. 7, Oal. 5, ubi apostolus dicit: Venundatns soiA 
8ub peccato, quis liberabit me de morte corporie 
buius? Respondet: Oratia Dei per Jesum ChristDHt»' 
Gertum est autem apostolum non fuisse in pttcoatis 
mortalibus. Cetera relinquo fiiturae disputatiooi in- 
ter egregium D. Doctorem Andream ^) et JohaDnem 
Eccium. Et hoc erroneum est, quod veniale peo* 
catum Deum non offendat, cum displiceat Deo omne 
immundum, et reprobet eum, qui minima solveriti 
Matth. 5. Nec probavit D. D; sufficere, quod satis 
patiantur. 

Secundo criminatur , quod nec unam literain 
pro mea sententia induxerim , cum ipse pro recen- 
« tiorum sententia tot Scripturae et Patrum induxerit 
autoritates. Respondeo: Eo magis mihi sufipeote 
eius sententia, quo plures induxit, quiaper capillos 
et obtorto collo adduxit , sicut in praecedentibas 
satis dixi. Minus peccat, qui dubitat in cogitationi- 
bus suis, quam qui dubia sua verbis divinis nititar 
statuere. 

Dicit etiam, non constare sibi, qui pro artiou- 
lis fidei opiniones Thomae vel aliorum statuerint, 
quia ecclesiae lumina cum Scriptura adduxerit. Mo- 
net ergo , ut videam , quos appellem theologistaa. 
Dixi hodie, et iterum dico : Permitto opiniones esse 
opiniones neminique hoc vitio verto , sed trahere 
repugnantem Scripturam in alienum sensum , pro 
confirmandis opinionibus , et in hoc pertinaciter 
stare, hoc dico theologistarum esse officium. 

Ad aliud , de canone librorum, ubi nixus Hie- 
ronymi et concilii Florent. autoritate mavult cre- 
dere concilio , quod a Spiritu sancto regitur, qoam 
mihi, et gratias ago. Pie enim sapit, nunquam vo- 
lui mihi cfedi. Sed respondeo breviter: Conciliet 
ipse primum Hieronymum sibi , qui in prologo g^ 
leato Machabaeorurn libros et nonnullos alios nui- 



1) Praenomeo Carolostadii restitutum ex edit. cn^ 
ginali, in ed. Jen. legitur: N. 



/ i .' 



1^'VMMilv coi^ipiib 



\ 



riifiMle kiler apoeiTpliB reeentet, qim aiitorHateAt 
it mflii liber Maohatmeorum rit gratns etprobatna, «aa 
anleiilioeispateal adrepulBam. latishodie deoondlio 
dixi, imo, ut ipsemet D.\). didt : Concilium doh 
«•tyd antem errat, non est coneHium, et ut meo 
NM> loqnar , eredo eoneilium et ecelesiam nnn» 
fMm.'ame, in his quae Bunt fldei, in oeterii non 
oit-aeeeQae ^non errare. 

<tuod Yoro ezdamat, latibulum hoc eise bae- 
nlieonim , qui hac fidueia quasHbet exporitiones 
litoritaAam refatarent tcI greciperent, rcipondeo: 
(^mre hoo non rant conquesti 8/ AugustinuB^ Hie^ 
iwymuBf aliique ▼ietoriorisrimi haereticorum trium- 
pkitoree, seddonatis ambiguii locis itaduemntcer- 
lllet apertis locii pugnare? Hoc faciamuB et de 
irimabQS ifl purgatorto. 

Ad rem: Ad autoritatum solutionem dizit, a 
■e •eohtemptos esse Aogustinum, Ambrorium, Ber* 
Mrdiim, Hieronymum, Greg^rium, Isidorum cum 
^ossa ordin. Hoc pro modestia, imo modestia Ee- 
QMia dixit, nimis cupidus movendae invidiae. Di- 
zit hodie , non esse contemptos a me , et iterum 
dioo. 

Quod autem meam glossam non accipit, non 
eoro. Probet autem ipse et suam :^ cum textus rit 
dirus de die Domini , et igoe , io quo revelabitur 
diss Domini. Quod etsi potest trahi ad purgatoriiim, 
Qt dixi , ' et sic sententiam D. D. non reprobavi, 
porgatorium scilicet esse, non tamen potest hac in* 
teiligentia oppilari os contentiosum. 

Item et illud Matthae. 5. de carcere non con- 
tempsi pro Ambro. sententia, quod additD.D. verba 
Christi indicare, debere solvi usque ad noyissimum 
qoadrantem , ideo de infemo intelligi non debere. 
Sespondeo: Hoc satis eluitur per divum Hierony- 
nmm, qui adyersus Helvidium hanc dictionem, do- 
nee, recte exponit, ut non cogatur significare, quod 
Ambrosius cum D. D. hic ponit. Nam et sic l^tth. L 
scribitur de Joseph: Nec cognoyit eam donec pe- 
perit filium suum , et tamen non sequitur , quod 
po8t partum cognoverit eam/ita hic non sequitQT^ 



ilSi Disputfhtio lipsiat ImMta a. XIX 

qaod sit exiturus post solutionein , sed solTet et 
Bon exibit. 

Quod autem confutavit, ^ quod non peecayerit 
mortaliter, dissentiens adversario, atque quod. 4i 
mortalia non sint eontrita, et venialia purgantqr 
in pui^torio : dico , quod hic textus non loquitar 
de contritie mortatibus, nam contritum mortale itai 
non est mortale, et poenitens iam non e«t diiaen- 
tiens adversario suo , ergo de dissentiente et sie 
permanente loquitur Ghristus. 

Transeo illud de casu ligni apnd EccieeiaBten *), 
ubi Hieronymus didt, intelligere per austram eft^ 
tum bonum, et per aquilonem statum malum, oon^ 
cedo utrumque, et nihil ad purgatorium. 

De mansione apud lohannem **) certa, vii 
argutatur in hunc modum : Quomodo fiet certa , ti 
fiat accessio gratiae, cui debeatur altior mansio? 
Potest idem argui de quolibet fideli post baptismum, 
cui est certa mansio ab aetemo praedestinata. 

Deinde in purgatorio exsistentes sic ordinAti 
sunt, ut hoc modo ad certam mansionem veniMit 
lUud etiam humanum argumentum nihil concludii^ 
quod sequeretur descendentem cum pluribus peooa* 
tis melius habiturum esse, quam eum qui cuavpaa- 
ois. Si haec ratio bona est, timendum est, ne me* 
retrix melior fiat, quam B. Virgo: quasi non nnt 
differentes gradus aniinarum in purgatorio, oum 
ipee hodie l^nctos, velut prae ceteris praestantio* 
res, in purgatorio asseruerit. 

Deinde Silvestrinum argumentum induoit, qQod 
prodesset eis, si perdurarent in poenis, nam sio et 
martyribus expediret usque in diem iudioii mori et 
pati, quasi ignoret D.D. ad certam mensuram poe- 
nas esse animabus constitutas. Non ergo damna* 
bile est, orare pro mortuis, sicut nec danmabile 
fuit, quod Apostolus ***) pro se oravit, et oiaai 
petiit ,* cum tamen cresceret virtus ehis in infirmi- 
tate. Ita qnilibel fidelis pro qualibet necessitate' et> 



•) Kcde. It. ••). Jolisii. 14 •••) \t, Cor. Itt^. 



: I 



II 



«: VoMii 'eaeiptei 



Mikcl Melis Adbmb orare, debet MthiVafre,' no» oIh. 
ilttifey qaed* iUe- per neoesehatom istaxd magis iie 



Per idoMTolo scdhtum, qaod eontra obeervafl^ 
Mluiae et pietatem sit, <}tiod dixi, animam 
dieaiB suffiragiis Uberalam minud beari, qiMU» 0I 
ftt m satiB patiatat in paigatorioi» Hoe velat eo^ 
■HoriHm' «nrapeit ex metis meis, abi ego Benei 
wmmbmB esae sneeafrendnm, quantamlibet perfectiiifs 
geshs meriti eseet ioetitiae drrinae omniras modto 



' DasBaseemmii tmnseo eum 'tennino meriti, et 
lamtto ad' praeeedentift. ' ^ 

Iftens^ itiorura me easpit, qitfbd nidloi fidditaB le« 
riinaniO) precogb* terminum' meriti', ipse aiitew w 
Unr moMis^ et negiBt Beepomdeo: NoUis nititay et 
pe* iiim viofeoter inteUeetis, nt sotis diotwm est 
' CSapeie etia» me in* Terbis meis volens dieit, 
m appellaBse * senteMam meam opinioDem , efgo- 
■akB: oppotitam appeUayerim errorem. Dico sieat 
piias. - am aolnm: opiaionera, sed et ignorsntiam' 
appello meam sententiam , errorem appellavi non» 
odntpariany opinionem , sed quod opinionem pro 
vuritaite statuunt 

Deinde antoritatem' de Noe, Job et Daniel di^ 
dt noni valere tantum pro extrerao iudicio, nee^ 
possim boc convincere ex litera. Relinquo boc rn- 
dieiomelios sentientis, cum textua mani^te habeat, 
qaod pro homine ad tribunal , quod in morte fit^ 
noto , neo «fob nec Daniel orent, quod omnino de 
iaoicio extremo intelligi oportet , aut saltem non 
de pur^atorio, quia pro mortuis inpurgatorio orant 
Hee, Job, Daniel, et omnes ecclesiae. 

Adautoritatem Apocal. recte dicit, quod daemo- 
oes ii» inferno non laudant, sed blasphemant Deum. 

Reliqua exclusns tempore D. Martinus Lutherus 
veH signare in seheda, et ostendere D. D. et dominis 
Notariis, obtuKt autem sequenti loco ^) infra scripta., 
Quod daemones in inferno non laudant, sed 

1) Apud. Loesch. ex MSo: loce. 



156 Dispntatio Lipfliae habita a. MX 

• 
blasphemant Deum, scio^ sed quod ideb subtus ter> 
ram significet purgatorium, in quo cantent animae, 
non sequitur. Primum, quod sunt in tribulationibiis 
et poenis, necdum abstersit Deus omnem laorimam 
ab ocyulis eorum. D. D. autem negat oantare e«6e 
in tribulationibus laudare Deum. Ideo contra se ip- 
8um loquitur, dum subtus terram in purgatorio laa» 
dem ponit simul et poenas, in quibus non laadent 
Nego autem et ego , quod animae ideo cantent, 
quia habent certissimum signum beatituditiis. Hoc 
enim signum certissimum fuit probandum. Deinde 
ego, sub terram, non dixi significare solum infer- 
num, sed et alia, quaecunque sub terra sunt, in qoi- 
bus omnibus laus Dei abundat, omnia enim sunt 
plena gloria et laude Dei, qui laudabilis est in om- 
nibus operibus suis. Alioquin oportet D. Doct. noa 
solum purgatorium per subtus terram intelligere, 
sed etiam aliquod quartum, per subtus mare, cum 
eodem Apocal. 5. etiam subtus mare recitetiur, et 
omnia, quae in eo sunt. Rectius ergo creatiins ' 
omnes hoc quaternario intelligimus signiflcatM^ 
quam ea, quae D. Eccius imaginatur. 

Quod autem in tribulationibus laudare Deam , 
sit cantare, probo non esse a me fictum, ut D. D. 
dicit, quiaRoman. 5. dicit: Gloriamur in tribulatio- 
nibus, et Psal. 42: In die mandavit Dominus mise* 
ricordiam suam , et nocte (id est, tribulatione '), 
canticum eius, et Jacob. 5: Tristatur aliquis, oret 
aequo animo , et psallat; item: Benedicam Domi- 
num in omni tempore. Omni, inquit, tempore, etiam 
adverso. Contra vituperatur ille, de quo Psal. : Con- 
fitebitur tibi, cum benefeceris ei. Fateor autem hoe 
me non dixisse de damnatis subtus terram, aed at 
exduderem sententiam D. D. volentis , quod can- 
tare sit tantum de beatitudinis securitate in purga- 
torio. 

De canone missae non est contentus , qaod 
dormire in pace ad corpus retuli, quia dicit canon: 



1) ]p ed. Jen. et apud LoeBcli. : tribnlationibas. 



h Quisto qoieMentJbuB, non in sepuloro quiOBoen- 
OmB.~ Potio quid referat ad animam , ootpus in - 
Mii aut aSre vereari ao non quiesoece? 

Itfim, qniB (inquilj corpua ezanime dibat dor- 
«ie,in paoe? Keapondeo: Kiliil ieta argutia valet, 
DBm quiesoeules hi sfjiulcro aut ubilibet eeouadum 
corpus iacLttli vere quieBount in Ghristo, hoo est, 
ut Apucal. L4 : requitisouat a laboribua suis, viii^, 
exl quod stparaUi auima a oorpoce iam non Utb^- 
ral in coi-i^ure ia variii huiuB mundi molestiis, Alio- 
quin quumodo Chmli oorpus in sepul«ro negabit 
dormire iu pa^e, et quiesoere ia Deo, oum..in ,tot 
locis de eo sic iuqLiaiiir Boriptora, et oantet eeole- 
iin: In pace in id ipsum donniam, et requiesoam; 
tt PnL 16: Bt caro mea reqoiesoet *) _in spe. 
BwiApooa. 14: Beati qui moriuntur in ^amiao, 
Ifem SteiphanDB Aot. 7 : Obdormivit in Domino. 
ijfUiS Bine dubio de «oi^porsli morte tropo .^criptu- 
ite .4i(iitiir. 8i £eeio non dormit oorpAs exanime, 
iiaat, qnaiebo, iUad dormire snsoilaturo Deo et Seri- 
ptiuae autbritati. 

In fine dicit, orari anobispro pace, nonquam 
habent, eed ^quam habere a mieeria poeaarum ood- 
tiDgat purgatis. Kespoadeo : Hoe est petitio prin- 
dpii, quia pas illa seouritatia, quam habeant, non- 
dilm est probata. Relinquitur ergo, quod in poena 
Mmt , et ut ab tiac solvantur , et paeem habeant, 



Haeo omnia sic volo dixisse, ut osteDdam me 
ignarum esse eorum, quae ia purgatorio agat Deus, 
umiB eo8 audere, qui huiue igaorantiae impatien- 
tes potius Sngere vuluul aua, quam confiteri se 
iguoiare. Hea probare uuu possum, sed nec illi 
raa. Quaie recte mea coaclusio td tanUmi voluit 
etse, nec Scripturis, nec rationJbus probatum, ani- 
mas oertaa esse aaiteni omnea de salute sua , et 
giatiam ia eis non augeri, sutScit, quod scimufi eas 
pati et noB debere eis succunere, cetera Deo relin- 
<|ueuda boU. 

Ac to Bunt baee X. Julii, praeaentibus eto. 

1) Ib^. Jen. at afiud Loesoh.: qalescet. 



158 Disputatio lipsiae faabiU a. XIX 

Eccius per Schedam 
respoDdit XI. Julii ^). 

Solutiones reverendi Patris apparent mihi in- 
sulficientes, potissimum quod Augustinum dicat non 
loqui de purgatorio,, cum maxime id agat, sciKcet 
de purgatorio. Neque negandum est , animas de- 
functorum pietate suorum viventiucn relevari, cam 
pro illis sacrificium mediatoris offertur, vel eleiemo- 
sjmae in ecclesia fiunt, sed haec eis prosunt. Qm 
cum viverent, ut haec sibi postea prodesse posdint, 
meruerunt. Est enim vivendi modus, nec tam bo- 
nus , ut non requirat ista post mortem , nec tam 
malus , ut ei non prosint post mortem. Quocirca 
hic omne meritum comparatur, quo possit post hane 
vitam relevari quispiam vel gravari. I nunc, Lnthere^ 
et dic Augustinum hic non de purgatorio locutura. 

Praeterea non probat ad deletionem peccati 
venialis requiri augmentum gratiae. Fateor , attg* 
mentum gratiae toilere aliquando venialia, sed etiam 
veniale tollitur satispassione. Unde Apostolus alle- 
gatus Roman. 7. non loquitur de veniali peccato, 
porro si loqueretur, satispassionem non excluderet. 
At de eius consensu, velut impertinente, nihil dieo 
in praesentia. Veniale, fateor, ofiendit, sed veniali- 
ter, quia hominem in odio Dei non constituit, nec. 
inimicum Dei facit, quod alioquin cum gratia sta- 
ret, ideo in purgatorio habent quidem peccata ve- 
nialia citra ipimicitiam Dei. 

At quod causatur me torquere autoritates per 
capillos ad propositum, dispeream, si tota disputa- 
tione vel unam adduxerit autoritatem tam pertineil- 
tem, sicut ego hic adduxi. Bed hoc iudicent iudi- 
ces, non Lutherus. 

Indignatur, cur non et Augustinus et Hierony- 
mus causati sint hoc latibulum haereticorum , quod 
dixi; bone Deus, si non ubique clamet Augustinns 



1) Loescher hic ez cod. MSo adnotat: hora prima. 



•": I / ft MfttalllS-MMptft. ■ ■ -^ i . jM 

N 

Ambvoikis «ootm AriMMhi et Noftttfanos^ oob pr^ 
ttUtrio nitepretari saemn Soriptnxam. 

Potit) 4iMd probem aMai senteDtiMiv ^^ ^wm 
probeve noo poseit,' mean vero proiMtteoi tadioMn 
ipKnqao indioio. 

De dottoo «lia eat Tatio Hieronymi ad Helpi'- 

, qoia aliande probator ez 8eiipii]|a , ifariam 
noaatiBse viiginem , igitor doneeibidenn 

diflit eonanmmationem , quod hio non potOBt 



;forro de ,ratio|iib«s meis gratia brevitatiB non 

8ed qood dieit, me oertum feoisse ex diotis 

dh, ^od aalmae 8«IEra|pds viventiam liberatae mi- 

Ni limntar y male mihi imponit, neo enim mihi 

flngo. Beperietor enim in dilniione adno- 

mearura, noluisse F^mhalem sua ^bi ifii- 

ynemia, ideo maluisse ardere, sed missa haee 

t>, et lodicibaB eommitto. 

PorrOp non nego , quin in tribulationibus quis 

Isndet Deum, sed hoc looo accipi non potest, quod 

et in coelo cantare eos dieit, et ab illis absterse- 

rit Deus omnem laerimam etc. Unde liquet lectorj, 

qnomodo sententiam meam invertat. Uode animae 

io purgatorio cantant, secundum Johannem, Deo, 

et quaero causam, explicet, nisi certitudinis gloriae ^ 

(ffi99B &l8i88ime comminiscitur, quod contra me ip- 

8un loquar. Unde non nego, bonos eloriari in t^i- 

bulationibus, et cantare, sed negavi lUam glossam, 

qoam ipse finxit, quod cantare sit in tribuiationi- 

008 deum laudare, alioquin angeli non canerent 

Deo et beati. 

Quod errorem patentissimum defendere cona- 
tttr, scilicet animas dormire somno pacis, scilicet 
qooad corpus etc, quoniam anima separata a cor- 
- pore non laborat in corpore variis molestiis : vide 
vafritiem, qui cum solvendo ad corpus retulisset in 
sepulcro quiesoentes , iam se transfert ad quietem 
ftQpnae a laboribus corporis. Sed heus bone vir, 
est hoc quiescere a laboribus, quia videlicet non in 
corpore molestias patiatur, tamea ineomparabiliter 



160 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

maiores molestias sentiat extra corpus in aoiima? 
quid iuvat, si quiesco a febri, et infestor calculoT 

De Christi quiete aliud est, resurrectionem ab»- 
que corruptione exspectante. Beati ergo, qui mori- 
untur in Domino, Sed quis dicturus est corpus be- 
atum nisi per redundantiam animae in corpus? Sic 
de B. Stephano, qui in Domino obdormivit. 

Demum, inquit, me petere principium : Sunt in 
pace, et tamen eis petimus pacem. Et quia ridi- 
culum est, referre pacem habitam ad corpus, sequi- 
tur, illam esse in anima scientiam securitatis. 

Quod ait, se sua grobare non posse, reputo 
verissimum, contra alii sua probant, quamvis perti-' 
nax et cervicosus etiam demonstrationibus non ae- 
quiescat, quin semper'contenderet, non essedemon- 
strationem, velut Gregorius Arimin. et Petrus Alia- 
censis Aristoteli faciunt in rationibns de primo mox 
tore in 7. et 8. Physicorum. Quare cum commum 
concludo sententia, et in purgatorio gratiam noit 
augeri, et eas certas esse de salute. 

De indulgentiis. 
Die undecima Julii, quae fuit diesLunae'). 

Eccius. 

In primis , antequam descendam in hanc dispo- 
tationem indulgentiarum, protestor, non esse mentis 
meae, aut propositum, velle hac mea disputatione 
contravenire mandatis summi Pontificis, quibus man- 
dat in decreto incipiente: Cum postquam , non de- 
bere defendi vel praedicari contrarium certis puno- 
tis de indulgentiis , sub poena excommunicationis, 
sed magis esse intentionis meae , defendere verita- 
tem in eodem decreto approbatam. Quo sic prae- 
fato, accedo ad impugnandam conclusionem unde- 
cimam. 

Dicere indulgentias esse utiles Christianis, ^t 
verum et pium, nec indulgentiae sunt vitium bolii 

1) LoeBch. ex MSo adnotat: liora septima. 



a Kolariis excepta. Itil 

operis, quare non videtur bene dictum, quod hoc 
affirmantes insaniant. Hoc probatur, quia eccleaia 
in iiB, quae sunt fidei, non errat, et quae respiciunt 
aoimarum salutem. 

Imo, ut 8. Gjprianus ait, Deus non permittit 
nudorem partem cleri errare, sed in conciliis gene- 
nlibus, et per universitatem cleri iam a trecentis 
aoDis indulgentiae reputatae sunt utiies et piae 
ChriBtianis. Quod patuit in concilio Viennensi, ubi 
tpproba^ae sunt datae per Urbanum IV. pro vene- 
labilis eucharistiae veneratione, nam concilium hanc 
addidit rationem motivam, ut Christi fideles essent 
nuigis parati ad obsequia venerationis et honoris 
sacramento impendenda. 

8ic Innocentius III. in concilio generali, ubi uti- 
Gssimani c6nstituti^nem : Omnis utriusque, a tota ec- 
desia receptam, edidit, de indulgentiis quoque dis- 
poauit hospitalioritm , dicens: Iniungimus vobis in 
remissionem peccatorum, quatenus de bonis vobis 
coUatis grata eis subsidia caritatis erogetis, ut per 
subventionem vestram ipsorum inopiae consuiatur, 
et vos per haec , et alia , quae Domino inspirante 
feceritis, ad aeterna possitis gaudia pervenire. In 
eodem quoque concilio limitata fuit inferiorum prae- 
latorum indulgentias dandi potestas , quae in Lug- 
dunensi concilio deinde fuit approbata. Sed si in- 
dulgentiae essent vitium boni operis, et Christianis 
inutiles , quid opus esset collationem vitii operis 
minuere in inferiori praelato, et conferre in pleni- 
tudinem potestatis. 

Accedit, quod laudabile Constantiense conci- 
lium, quod et inter errores damnavit indulgentia- 
rum contemptum, contuiit indulgentias omnibus in 
coQcilio exsistentibus, et feria sexta ieiunantibus, 
quod fuisset bona opera tantorum Patrum inquinare 
et inficere. Et Gerson, quem reverendus Pater illu- 
strem theologum appellat, sicut fuit veri et honesti 
studiosissinms, is decidit, indulgentiaruni concessio- 
neo^ non esse parvi pendendam seu coutemnen- 
dam, sed devote amplectendam, in fiae, 8})e et ca- 
Htate Domini nostri JesuChristi, qui taiem potesla- 

Lutheri opp. V. A. sd ref. bisU i. p. Vol 111. 1 1 



162 Disputatio Lip&iaQ liabita a. XIX 

tem clavium ecolesiasticanim dedit hominibus. Gon- 
stat enim, quod fructuosior est et Deo acoeptabi- 
lior operatio talibus indulgentiis innitens, quam A 
tera et ceteris paribus non innitens. Haee Oerson. 'I 

Sic et alii sancti et optimae existimationis viii * 
tempore datarum indulgentiarum voluerunt, qua6 t ' 
B. Gregorio quoque datae sunt ante hongentos ^ 
annos, et Paschasio ante sexcentos annos. Und^ 
sola tanti Patris autoritas debet querolibet Ghristia- f 
num movere, ut credat indulgentias esse utited Chri* ' 
stianis, quamvis non ignorem, quod Vuilhelmiid AI- 
tisidorensis referat non defiiisse, qui etiam, viyente 
B. Oregorio , sancto Patri in indulgentiis oontrft' 
dixerint. ■ 

Porro hoc addam: Si indulgentiae sunt vitiam ' 
boni operis, hoc potissimum meo arbitfatu ex eo ' 
suspicari possem, quod sunt sati^factoriae, sed p6r ^ 
opus satisfactorium non minus meremur, quam li ^ 
non esset satisfaotorium ^ alioquin praestaret noB | 
nuUa facere opera satisfactoria , ne merita nostA ^ 
pro isto statu minueremus. Sed in benedictiotriboB I 
seminantes, de benedictionibus quoque raetermus. 
Sed hic audiam reverendum Patrem. Accedat tan- 
tus totius christianitatis oonsensus in iubilaeis , per 
summos Poutifices celebratis, per Bonifttcium, Gle- ' 
mentem VI., Urbanum VI,, Nicolaum V. , integerri- 
mum et doctissimum Pontificem Sixtum IV., et qnod 
communi consensu christianissimorum regum 6t 
principum pro passagiis et cruciatis summas Pon* 
tifex plenissimas saepe dedit indulgentias. 

Cum ergo fides ecclesiae sit indefectibilis, pro 
qua Christus rogavit, ut non deficeret, Lucae 22, 
et pollicitus est, se nobiscum esse omnibus diebuS) 
usque ad consummationem seculi Matth. 28. , non 
est admittendum, ecclesiam cum animarum pemiMe 
tanto tempore errasse , et quia decreta summorum 
Pontificum ab omnibus communionem ecclefliise 
sanctae habentibus sunt acceptanda, ut ait Gr^go- 
rius can. Praeceptis, 12 distin. , item can. omnia 
Decretalia , 24. quaest. 1. cum multis oonoordaiiti' 
bus, et Pontifex modernus' sub poena exeommiuii* 



■fflew ^>d. ipoem» ^ peedftfa. adWtam; iig;, ■ qni ^tete 
iwi^eDte meinblra. saot ahiiatif.dldlenden j»i«|i quod 
WiuModi / remiaiig es meiito lOhinsti etpanetonun, 
HWtittte ettBuiu PoniifiGiB^ qiMuri oompensettirj Bis 
Mmil)i» pemiaeum toIo (%ri0tiaiio fldeli^ indnlgeai- 
JBMiinoiB. •eBaeYitiHm.boni opeidsy neo dioere, indnl* 
gBotiflA Cbrietiaao esse atiles:, dBie inaaniro^ qood 
lihfl aliad est, quam'aieere, totum elevnmiin eo- 
d«M'teiM tempore in0smviBBe.> •> ^/ 

ni,/:Ihiodeeia^ wgwentiB im|)agMit:«greg|iiiB Di D. 

BMlfeiwioilem meam .taidecimiuak • Ad qmie. pnua^ 

miafr neapondeam^t«^rimo dihumi iUud^qaod^ inaa- 

jam^oabo • dii^ Jmberi indalgeatiaa. bonaB Ofaristiano^ 

nHfyn rnn Titiiim hniri TTprrit PifTr ergOi quando 

pBdfldietti PaaL •tQ* aodet inBaniaiK faiaaB fppeUiBure^ 

M.VaaL 110. iaiqaoram &bi4latione8/ipBas tradiltcH 

aai iHMwinum^ .qaaie deiise non ierant malae;^ ; aiBi 

fiod molam fidueiam adFersus iustitiamiOei prae» 

ttabant insipientibuB : quanto magis insania est in- 

dalgentias, quae neque praeceptae, neque ooosultae 

sunt , neque necessariae ad salutem , imo remisBio- 

QesBunt bonorum' multorum operam,' haberi pro 

boao Christianorum ? oum < omne bonum noetrum 

et neoessariura ad salntem comprehensum sit in 

*pneceptis et eooailiis. Imo; ampMus di<^o : Quando 

itiaberritha Deii lex, jteste Szechiele et apostoio 

FmiIo Bom» 7., non est bona homiDi, imo oceasiio 

peeeati, sola autem gratia bontqon: est Ghristiano, 

^ttnto magis indulgentiae , quae nedum cuni gra- 

tae, sed neo eum legis ullius bonitate ullo modo 

eomparari poasint, cum sint nihii et privatio quae^ 

isHi. bonoirum operum, haberi debent pro bono? 

NoD quod noxias a4it pemiciosas arbitrer; ut dice- 

aus, 

Quando ergo egregius D. D. dicit , primo ec- 
clesiam in iis, quae sunt fidei, non errare, nec in 

. 11 • 



164 Disputatio Lipsiae habita a. XfX 

iis, quae respiciunt animarum salutem, recte didt, 
sed tales non sunt indulgentiae, ut dictum est. 

Quod autem Cyprianus didt, Deum non pe^ 
mittere , quod maior pars cleri erret , videril ipse 
quid dixerit. Certum est, quod tempore Ariaaae 
perfidiae maior pars et eloquentiorum episcopomai 
et doctiorum virorum erravit in tanto articulo fidei, 
adeo ut nullus catholicus episcopus ferme residerel 
in cathedra sua. 

Quod dicit, in conciliis generalibus iam treeeO' 
tis annis habitis indulgentias utiles etpias Christia- 
nis, et in concilio Viennensi approbatas, quas U^ 
banus iV. pro reverentia venerabilis eucharistiae 
in fidelibus excitanda largitus est, respondeo : Nun* \ 
quam negavi esse utiies indulgentias, sednonChri* ^ 
stianis^ hoc est, fervide agentibus, Christum seoaii- | 
dum nomen suum amantibus et quaerentibas , Si I 
enim ingrata est remissio operum , grata vero jpft» ,j 
positio operum. Secundo aico : Quod in iis ih3b« j 
non est respicienda persona uUius sive ooncnlii, 
sive papae, sed quid dicatur, praesertim quando hie 
error de indulgentiis, ut in re non necessaria, noQ . 
est periculosus, ceteris tamen paribus, hoc est, d ! 
sciant eas esse non necessarias , nec in eas co»- 
fidant. 

^ Ad secundum, de concilio generali etlnnoGe»- 
tio III, qui^iniunxit pro dispositione hospitaliorani, 
ut in remissionem peccatorum conferrent grata sub- 
sidia etc, dico me adhuc non intelligere hoe vei^ 
bum papae , cum remissio peccatorum mihi videa- 
tur esse aliud , quam indulgentiae, atque. ai eeset 
idem, dico sicut prius. 

Ad tertium , de Lugdunensi concilio, in qao 
approbata dicitur limitatio ^) potestatis conferendi 
indulgentias inferiorum praelatorum , admitto totam. 
Quod autem sequitur: Si essent inutiles, non fuieee 
neces^arium collationem vitii operis minuere in in- 
ferioribus praelatis ; dico indulgentias esse vocatat 



1 ) Jq ed. oirigin. : et limitatio. 



/. / . ft Itolariit Meeplft.f' - : ilM 

» ine vitiaat operis , * seevBdqm quod impugnatos 
m a D. D. Conclusione mea 42. in ReBotelorio,' 
■hi rie dixi: Non quod veniae sint malae et no^ 
ne, aed qnod abuBUB perversus nocet, dum tele 

Snon fikoerent , nisi veniae essent. Sic enim 
opms hninamodi fit ipsa venia, et clarismmani 
§^ qaod nuro homines oontribuerent, nisi indui- 

C' \B promitteientur. Ideo semper ibi est periou- 
•altem vitiori operis. 
' .1 12>utfto indoxit lavdabile Oonstantiense cbnoi* 
^ qnod inter errores ceteros damnavi^ contemp- 
inanlgentiarum. Respondeo : Nunquam ego odn- 
pai ant contemneitdas esse docui, nisi contemp- 
Im intelligatur hoo modo, quod incomparabiliter 
■rifom poMumua eisdem expensis facere, quibus 
iijiilm niinii redimuntur, vei quam sunt indulgentiae 
ffilf/b*- Qoare praerogativa melioris non est don- 
iHlDtaa deterioria, sicnt aunim non est ooiitemptli6 
Sfn aui foeni^ etBi praestantius. 

I Per -idem ad quintum, ubi Gtorsonem induoit, 
indnlgentiarum concessionem non esse parvi pen- 
deadani, addo, in suo genere, seu sicut ipse dixit, 
oeteris paribus. Nec credo hanc sententiam D. D. 
attis placere , quod indulgentiae sint suscipiendae 
in Ade, spe et caritate, cum tenuerit satisflBtotionem 
inqderi et remitti posse, etiam iis, qui sunt extra 
gntiam. Admitterem , quod iructuosior sit operatio 
iiiitens indulgentiis quam altera non innitens , ce- 
teris*paribus, modo cetefa illa paria recte compa- 
raatur, sicut non nego meliorem esse posse unam 
ontionem dominicam . laioi, quam omnes horas ca- 
nonicas unius sacerdotis. 

Sexto inducit B. Gregorium ante nongentos 
umos, Pascasium ante sexcentos annos dedisse in- 
dolgentias, quamvis, recitante Vuilhelmo Altisidio- 
reHi, ahqui contradixerint S. Gregorio. Respondeo : 
Nondum habeo fide dignam historiam de indulgen- 
tiis €hregorianis. Tamen quidquid sit, non ideo se- 
<)utnr, indulgentias esse aliud, quam indulgentias, 
hoc est, remissiones bonorum operum, quas nemo 
bonas poterit appeilare Christianis ^ qnantumlibet 



166 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

sancta ooncilia vel qaamlibet sancti eas dederint 
vel approbaverint. Ideo D. D. non solum contra me 
agat solis nominibus autoritatum, sed et ipsius rei 
veritate. 

Septimo, suepicatur eas esse ideo boni operis 
vitium, quia sunt satistactoriae. Dico quod non sont 
satisfactoriae, sed remissiones satisfactionis, pec ba- 
bendae ut opus satisfactorium. Ideo male hoc argu- 
mento comparantur operibus satisfactoriis, quasi ideo 
merita nostra minuantur, si indulgentiae relinquttntur, 
imo contrarium verius est, merita augentur, dum in- 
dulgentiae relinquuntur. 

Octavo , dicit consensu fidelium receptum an- 
num iubilaeum Bonifacii VIII, Clementis VI, Sixti eto. 
Bespondeo: Quis scit, si consensus fidelium eum 
receperit. Nec est Bonifacius tantae opinionis , nt^ 
quidquid gesserit, statim pro re bene gesta habenr 
dum sit, praesertim in re non bona nec necesBaria 
ad salutem, qui et alia monstra perpetravi*t , qnae 
ia rebus necessariis malum exemplum praebuerunt 

NonO) quod dederunt Bomani Pontifioes con- 
sensu christianissimorum regum et principum indul- 
gentias pro passagio. Dico sicut prius, non est mi- 
raculum, quod Deus haec contemnat et sinat agi 
et agere, quae impertinentia sunt ad salutem, qui 
in hoc super nos vigilat, ut doceat utilia, ut Apostolns 
ad Titum 3. dicit, hoc est, praecepta sua et conailia^ 

Decimo, arguit fidem ecclesiae esse indefeoti- 
bilem et Ghristum nobiscum, ideo ecdesiam non 
potuisse errare tanto tempore cum animarum pe^ 
nicie. Dico , non tota ecclesia erravit. Deinde ai 
etiam erraret in iis rebus nihili (semper de Clhri- 
stianis loquor) , non est periculum salva fid^. Va* 
riari opiniones et errare in temporalibus, non toUit 
ecclesiam Christi. 

Undecimo, Decreta Bomanorum Pontificum ae- 
ceptanda esse contendit. Bespondeo: Sine dubio 
sunt acceptanda, sed tamen cum iudicio, ut habe' 
tur dist. 22. cap. Anastasio; quia Bomani Pontifi- 
ces homines fuerunt, et homines circum se habu^ 
runt, errare potuerunt. Deinde nullum est Deor»- 



/ • IfoftlMriii extepU. : H^ 

\mf qiiod pfaedpi^.ioijblgeBtiaA rediiaefe,. aeftiaat 
Mqiie hodie , qqod indttlgeatiaMim yalorein «pi^rte 
diilaraverik 

UltiiDo, de modQnu Pontiflfois defliiitioiie, eMe 
fi4elioet .otilea indulgentia») et de ««rito Ouisti et 
lipiptoraai aoceptas, n^spondeo: Neo ipee eatisex* 
fpiiDit, nec proDat vel ona ajUaba^ quae dicLt; de 

Cre copioaiiia in actis meit Augustenaibus dixi. 
aequitur, ergo totum olerupi in eedesia tantp 
t|Pjppre iiisaniyisse., cum interim semper fuerinti 
jH^Da et displicoerint,'4|ui et contradixerint saltem 
IPYatim. inddgentiiB, ut test§tur viMgatissimum pro^ 
ferbium: Indiugeiitiae ,sunt piae deceptiones. 

" E6ciu8. 

«/ : Aoeepi reyerendi Patris septentiam , iu multto 

illioiseia et aequabiliorem , , quain verba Conclusio* 

wm praetenderent, aut aiia saa scripta mibi vide^ 

lnptrr significare. ^eque mei est instituti, indiscre- 

t«B indulgentiarum prodamationes aut ^usus de^ 

fandere, sed veritatem et quantum indulgentiaie ra- 

tionabiliter datae possunt prodesee , tutari. Et ut 

8UD brevis, non disoutio de excusatione suae Con- 

dusionis. At cum assumit induigentias non prae- 

e^tas, non necessarias esse, fatemur. Sed in boc 

toto meo exili iudicio apparet esse difficultas no- 

8tiae dissensionis principaliter, quia reverendus Pa- 

ter didt, indulgentias non esse y nisi remissiones 

bonorum operum, quam interpretationem apud nul- 

lam indulgentiaa vel dantem vel adraitteptem me- 

oini me reperisse, quoniam sio indulgentiae essent 

vere noxiae, periculo^ae et damnabiles. Cum sic 

CiAicilia et summi Pontifices remitterent haec bona 

opera, ut vel sic homo non mereretur tantam bea- 

tiUidinem, quod est contra animarum salutem , vel 

hominee decepti riBmissione bonorum operum ad 

pnfgatorium mitterentur, ut poenas hio non dilutas 

ibidem sustinerent, quod revera damnabile est. Unde 

omnium vel dantium vel admittentium indulgentias 

•aiis oonsensus e»!,. indulgentias non esse bonorutn 

operum i-emiasiones^ sed remissionem esse poeuae 



168 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

4 

temporalis pro peccato contrito adhuo debitae, 
et non solutae. SioutiLeo modernus Papa expresse 
in praefato Decreto definit, quod Sixtus IV. ante 
eum expresslssime fecit tempore iubilaei sui. 

Unde concordare non possum, quod reveren- 
dus Pater in suis resolutionibus dicit, indulgentias 
solum datas pigris, quod etiam in Sennone ▼ulgari 
afBrmat, non volentibus implere canones poeniten- 
tiales. Et tamen ia eodem resolutorio dioit. cano- 
nes poenitentiales pigris impositos, quod viri, aKo- 
quin strenui, omnem vitam poenitentiam agerenk 
Unde infelicissimae essent indulgentiae, si essent 
bonorum operum remissiones. 

Soluturus ad primum respondit, indnlgentias 
non attinere ad animarum salutem , cum profecto 
maxime intersit salutis animarum , an salutem pro- 
moveant vel impediant. Interest etiam fidei no- 
strae, an papa, ut Christi vicarius, poenas pecoato 
debitas facta recompensatione per merita Ghristi 
et Sanctorum possit remittere et delere. 

De Cypriano obiecit mihi, quod occurrebat Cy- 
prianum legenti, quamvis non plene mihi oonstet) 
an sicut in Graecia, ita et in aliis regionibus eo- 
clesiae maior pars cleri ^erit infecta. 

Deinde ad concilia respondit, indulgentias non 
esse bonas Christiano , id est, qui fide et oaritate 
Christum sequatur. Hoccerte dicta concijiorum de- 
struit et indulgentiarum largitionem , quia non nisi 
Christi fidelibus et contritis et confessis sub com* 
muni forma conceduntur. Quare communi sententia 
indulgcntiae non sunt bonae^malis, quia eas non 
consequuntur, sed bonis et vere Christianis. 

Non accepto, quod reverend. Pater dictum 8e- 
necae hicusurpat: Non attendendum, quis, sed qnid 
dicatur , quoniam maxime in iis , quae sunt fidei, 
attendere oportet etiam quis dicat, et concilium le- 
gitime congregatum est ab omni Christiano andien- 
dum. 

Dicit errorem non periculosum, si hic de in- 
dulgentiis erretur. At mihi contrarium videtur, oiim 
periculosi errores fuerunt iudicati, qui sacris ordiDi- 



/ « MotMiit ezeepta. ffjf^ 

bos Testris IMroni Mendieaiitiiiiii ab iniUo defame^ 
mt 

Ad Innocenti] in ffenerali coneilio Constitutio- 
Min dieit, ee non inteUigere, qiiomodo valeant, vel 
iidlilgNitiae sint remisrio peocatomm. Dico, nt 
nmper, non datio, tam soienneeonciliuin et legiti- 
Mn potoisse emire, ooro a Spiritn sancto non de- 
raHBaiistnr, et remisrio peccatorum intelligenda sit 
qioao poenam, quia nomen peccati non semper 
|Nro enlpa, sed etiam pro poena culpae debita 
mrpator, sicut apud Maohabaeos * ), ot a peccatis 
folvantor, qood de colpa neqoit intelligi mortali, 
sed de poena colpae debitaw Btsi iodnlgentiae dican* 
tir dan, ot absolvanior a poena et culpa, eas con^ 
«qikentes nuUos exfstimare debet indulgentias re^ 
■tttere oulpam, sed quia papa^ concedit, utiftculpi^ 
■ediaiite saeramento poenitentiaej| a deputatis cora'^ 
■isMiriiB absolvantur, et deinde indulgentias, id est, 
poenamm remissiones consequantur; 

Qood **) vero se excusat, quod dixit, indul- 

gentias essevitium boni operis, quia et ipse volne- 

rit ceteris paribus opus bonum cum indulgentiis 

esse melius, quam sine indulgentiis. S^ sicuti fier 

Boleat, quia ita bomines indulgentias redimant, ut 

bona opera illa sine indulgentiis non facerent, 

qaamvis pleraque super illo dioto afferri poesent, 

et in simili, quando vicini propter amicitiam vici- 

Dorum conveniunt ad oblationes et offertoria plus 

quam intuitu mortuorum. Attamen mihi apparet, 

melioriiudicio semper salvo, hoc non esse vitium 

boai operis. Primum ex eo, quia sacrum conci- 

liam per indulgentias vult excitare homines ad 

boDa opera. Secundo , quia esto , quod tale quid 

beiaDt, vel exhibeant, propter indulgentias conse- 

qaeodas, tamen ista opera ex illo fine non infici- 

antar, quoniam finis iste indulgentiarum non dis- 

crepat a fine ultimo , ita quod poenarum remissio 



*) 2. Mac. 12. **) In marg. ed. origin. et Jen. hic 
legitar: Hic continaayit Eccius hora 2 diei XI. Julii 
151«. 



iigiO Disputatio Upeiae habita a. XIX 

coDgruenter in Deum ordinatur, alioquin praesciD- 
dendo subordinationem finium paucissima vel nalia 
essent bona opera. 

De oontemptu indulgentiarum , per Gonstan* 
tiense ooncilium improbatum , dicit reverendus TfBr 
ter, se illas noq contempsisse, fateor ingenue, si 
eo semper fuisset usus moderamine, sicut se hodie 
exposuit, et forte eius interpretationi est standum 
et in conscientia sine foro , tamen scriptus eius 
Sermo vulgaris aliam exhibet intelligentiam laicis. 
Sed hoc nihil ad me. 

Ad Gersonem respondit admittendo, tamen ar- 
bitratur Gersonem mihi adversari, qui indulgentias 
tunc utiles reputat, quando fide, spe et caritate 
percipiuntur , quod ego alias tenuerim posse fleri 
satidfactionem in peccato miortali. Dico et ipsum 
Christianissimum Cancellarium hoc tenere, aliquem 
posse satisiacere de iniuncta poenitentia in peceato 
mortali, alioquin imprudentiasime agerent oonfessior 
num auditores^ durantem imponendo poeniteniiam. 
Sed an quispiam indulgentias in peccato moriali 
consequatur, nihil ad rem, ratio diversitatis est ob- 
via, quoniam indulgentiae non solent conoedi, nisi 
contritis et confessis , ideo non mirum, si peccato- 
res harum non suntcapaces, quia indulgentiae tan- 
tum valent, quantum sonant. 

Subiunxit reverendus Pater, orationem Domini- 
cam laici tantum valere, sicut horas canonicaa cle- 
rici, 81 cetera sunt paria, illud non admitto. 

De B. Gregorio dicit, se nondum reoeptam vi- 
disse historiam. At tam constantissiina fama, sieiit 
B. Augustinus lib. de trin. de Alexandria inquit, hoe 
negare non permittit. negat autem indulgentias eesa 
satisfactorias , sed solum sint remissiones bonorum 
operum. In hoc credo principali nos dissentire, et 
magnam partem controversiae hic fiindarik At priiia 
memini indulgentias esse non remissiones bonoruni 
operum, ut credit reverendus Pater, sed remissiones 
poenarum peccatis debitarum. ' Unde homo vere 
Gbnstianus accipiens indulgentias non minora, sed 
plura facit bona opera, quam si non consequei^etiir 



/.»y. 



ft Moterito #aeepta. < iiKt 



iiMkih|aitiwi Sioi antem intBlligo IndalgeAliiA^eaBe 
mtimekmsm\ «ieot rpapa Siicta^, OlemeD» ¥1. ■pv^ 
■odemoB deelaraiiint, non quod conseoutus indul- 
pentias satiBfaciat, sed quia nullum malum manet 
npnnitBm et nullum pecoatum'manet inultum (Caa. 
aoBt Iprimi d^poenit. dist. l.>>: Ita Vioarius Oliristi 
dispensator eius tliesauri, ubi homo pro poena peo- 
Mti non reddit aeqniyalens, ipee- ex tliesanro ^ibi 
eoinmiseo me^to Oliristi sufBoientissimo illud fe- 
eompeneat, et pro eo satisfttcit. 

Qaare eonoeen^^in* prioribus , indulgentias de 
8t non delere oulpam , sed noenam , et quod sit 
tilis remieeio 'poenAmm ih hidulgentiis , et non re- 
Biario bonomm operam, patet per iliud' Esaiae*): 
BpiritnsDomini snper me^ eo qnod unxerit me, ad 
mnnnoiandom mansuetis misit me, ut mederer con- 
tiitia^^o praedicarem eaptiviB indulgentiami, etolau* 
M apertionem. Oliristas eadem verba-de se aesumenSi 

Eveorbo indaigentlas remislionis nomen aecepit. 
Tlieophilus ait, nt B. Thoites reMrrat: nani' 
prias ab inferis animafe omnium tenebantur, doneo 
venit, qui praedicaret captivis remissionem. 

Deinde contendit reverendus Pater, merita au-- 
geri relictis indulgentiis. Hoc ego non video, quo- 
niam, nt dixi, non redimentes vel relinquentes in>^ 
daigentias aiiquando istam peouniam in bonis con** 
viviis volunt consumere, non merita augere. Fateor, 
qaod aliquando posset quis faceVe maiiis opus me- 
ritorium cum ilia pecunia , qnam si redimeret^in- 
dulgentias, casus non oportet speeivocari ^). 

De iubilaeis celebratis non vult admittere, ac- 
cessisse consensum fidelium, et suspeota Bonifacii 
Vin. vita potest suspectum facere eius iubilaeum. 
Dico, satis magnum esse populi conseosum, quod 
ex toto Christiano orbe in iubilaeo Christi fldeles 
confluunt, quomodo alias consensum fldelium pro^ 
bare possit, non video. 



1) Apad Loesch. : specificari. 
*) Esai. 61. 



172 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

Quod consensum principum dixi pro passagio 
et cruciatis a Bummo Pontifice indulgentias datas, « 
respondet parum conficere, si hic erraverint in t% 
nihili, quasi nihil esset, Christi fideles decipere, efc 
unanimem Ghristianorum principum et regum con- 
sensum iu tam fallacem descendere fidelium decep- 
tionem. 

Praeterea, 'nuUum, ait, esse Decretum expres- 
8um et clarum super indulgentiis. Oppono ei decla- 
rationem Sixtinam, et iam novissime declarationem 
moderni Pontifieis, ubi inquit, Romanam ecdesiam, 
quam reliquae tanquam matrem sequi tenentur, 
tradidisse Romanum Pontificem Petri Glavigeri suo- 
cessorem, et Jesu Christi in terris vicarium pote- 
statem clavium , quarum est aperire tollendo illius 
in Christo fidelibus impedimenta, culpam scilicet et 
poenam pro peccatis actualibus deletam. Gulpam 
quidem, mediante sacramento poenitentiae, poenam 
vero temporalem pro*peccatis actualibus secundum 
divinam iustitiam debitam, mediante ecclesiastica 
indulgentia posse pro. rationabilibus causis ebdem 
Christi fidelibus, qui caritate iungente sunt membra 
Christi, sive in hac vita, sive in purgatorio, indnl- 
gentias ex superabundantia meritorum Christi el 
Sanctorum, et tam pro vivis , quam pro defunctis 
apostolica autoritate indulgentiam concedendo, ibe- 
saurum meritorum Ghristi et Sanctorum dispensare 
etc. Ubi clare determinat cum sequentibus, indal- 
gentias non esse remissiones bonorum operum, sed 
remissiones poenarum, quae fiat compensatione 
facta meritorum Christi. 

Et quod ratiocinabar , ecdesiam tot annis to- 
tam non errasse , respondit , non totam ecdesiam 
errasse, quia semper interea fuerint, quibus hoc ne* 
gotium faerit suspectum. Hinc vulgatum illud: lo- 
dulgentiae sunt piae deceptiones fidelium. Ad quod 
dico: Quando alicuius rei habenda est ratio, non 
quod quisque dieat, sed quod boni, docti , honesti 
et optimi staf uunt, audiendum est. Quot ^) enim fuerunt 

, 1) Id ed. Jcn. et apud Loesch.: quod. 



prolMitiiBiiiii el honestisniiii yiri per totain Ciirislianiiio 
«be^ in treoeotiB annis et lionim sliqui in aatalogam 
Biaetonimrelati) non tamen indulgentias hocpaeto 
lliobairenint I etiamsi abusus eia rieut in omni re 
tiq^Uooerit Thomas aanotus eet, Bonayentura, Al- 
kwtuB CSarmelita, Bemardinua et alii magni viri, 
Alee, Gerson, Gapistranus eto. qui tamen indulgeni- 
fiuiun eoneoMionem aon r^robarunt. Quare nihii 
nfarty qnodJohanniVttioklm etUlrioo Kalteisen in 
Angl^ , Domino' Jo^anni de Vuesalia , qui tamen 
koe retraetavit Maguntiae, Bohemis indalgentiarum 
iDiioeeaiones non plaonerunt. 

QiuHre eoneluaamas, indulgentias rationabilitei 
datma, ad Dei honorem et fidei exaltationem , non 
mte inntilee Ohristi fldelibus derotis, non prae- 
nmntibas, sed eas eum humililate ^ ) et gratiaram 
•ofione aeoipientibus , abusibus resectis et repnlsis^ 
it alo potios de tanto *) munere Deo graUas aga- 
mS) qnam nt iilud superbe contemnamus, semper 
ii animo habentes, optimam indulgentiam esse ve- 
lun eontriUonem. Tamen omnino, si hodie expo- 
sita sententia fuit n^ens reverendi Patris, maluissem, 
ut illud dare dixisset , et simpUcibus non dedisset 
occasionem aliud cogitandi , quia nemo esi omni- 
um auditorum, qui sensutn hodie datum intellexe- 
rit in Conclusione undecima : Dicere , indulgentias 
essebonum Christiano, est insanire, sunt enim veris^ 
sime operis boni vitium. At sum bene contentus de 
soa expositione, quantum ad me attinet. 

M. Lutherus. 

Contra solutiones meas opponit egregius D. D. 
primo, indulgenlias non esse reaiissiones bonorum 
operam, nec se vidisse, qui hoc assereret. Sequi 
etiam ad hoc, indulgentias esse vere periculosas, 
noxias et damnabiles, esse potius eas uno consensu 
dantium et admittentium remissiones ') poenarum 
pro peccatis debitarum. Respondeo: Satis admiror, 

1) In ed.. Jen. et apnd Loesch.:^ humanitiate. 2) Ibid. : 
toto. 3) Ibid«: remisslonim. 



174 DiBpntatio lipsiae halrita a. XIX 

quid haeo verba D. D. velint, cum aiiie dubio per 
poenas pro peccads debitas intelligant omnes la- 
bores satisfacUonis , quae tertia para CBt poenit^- 
tiae. Inter quos certe sunt bona opera, eleemOBy- 
nae, orationes, ieiunia, vigiliae et similia. Ad quod 
eet expressus textus lib. 5. cap.: Oum ex eo, ubi 
papa dicit, per indiscretas indulgentias enervari 
poenitentialem satisfactionem , et omnes Bullae inr 
dulgentiarum ferme hanc clausulam habent: De ib^ 
iunctis poenitentiis relaxamus. 

Sed age, dato, quod essent poenae et non opera^ 
dico peius esse, remitti poenas, quam opera, mm 
vita passiva et poenosa plus perficiat aut prosit, 
quam mere activa, ut Apostolus 2. Corintht 12: 
Cum infirmor, tunc fortior sum. EHirius est enioi 
opus, quod solo Deo operante, nobis patientibua, 
perficitur, quam quod nobis cooperantibua effioiftur, 
iuxta illud Deutero. 32: Ego percutiam et Baaaba, 
occidam et vivificabo. Quare ad sensum egregii IX 
D. plura absurda sequuntur ex indulgentiis , quam 
ad meum sensum , et sane nescio , an verisaime 
dicam. 

Secundo, non potest concordare, quod dixi, in- 
dulgentias solumpigrisessedatas, etcanoujes fiimiiiter 
tantum pigris impositos. Dico : Non memini me^dixisse, 
canones esse pigris impositos , si autem dixi, Ben- 
sus meus est^ quod strenui et ferventeB sive poeni- 
tentes plus faciunt, quam canones exigunt. 

Tertio, contendit eas esse necedsariaA ad 8a- 
lutem , quia expedit nosse, an promoveant, necne, 
ad salutem. 

Etsi non fateatur, necessarias esse adsalutem, 
expedit tamen scire, promoveant ad dalutem 'J, 
necne. Respondeo : nec hoc est necessarium scire, 
sed si nocerent saluti^ non enim est necessarium 
scire non necessiaria ad salutem. 

Item , quod interest, an papa per merita Ghri- 
sti posdit remittere, nescio an intersit. De meritis 
Chnsti postea. 

1) In ed. origin. : promoveant saiutem' necne. 



a Notariis excepta. 175 

Po8t haec dioit: Meam seDtentiam destruere 
diota concilionim ^t indulgentianim largitionem, 
qoae communi forma coucedunt contritis et confes- 
sis. Rsfipondeo: Non ideo deetruit mea sententia 
dicta conciliorum, quia sunt contriti et confessi, qui 
pigri sunt ad solvendas satisfactiones , quos Scrip- 
tara etiam infirmos vocat, et propter hos damnan^ 
dae non sunt induige^tiae. 

Reprehendit etiam in me, quod usurpavi dic- 
tom Seneeae, Non quis, sed quid dicatur, quod in 
his, quae snnt fidei, attendere oporteat, etiam quis 
dieat. Respondeo: Hoc non est ad propositum, 
quia materia induigentiaruin non est materia fidei. 
Deinde, in materia fidei multo maxime opus est» atten- 
dere, non quis, sed quid di^catur, quia non est re- 
spectus pel^onarnm habendus, sicut manifeste prae- 
monuit Matth. 7. et 24: Attendite a falsis prophe- 
tis, qni veniunt ad vos etc. Item, multi veniunt in 
Domine meo* dicentes: Ego snmCh/istus; et Johan. 
10 : Oves meae vocem meam audiunt. Proinde 
etiam summo Pontifici non temere credendum est, 
ut stet regula Johannis apostoli *) : Carissimi, 
probate spiritus, utrum ex deo sint. 

Dicit deinde, periculum esse in errore indul- 
gentiarum ex eo, quod periculosus error liabitus 
sit eorum, qui ordinibus Mendicantium ab initio de- 
traxerunt. Quidquid sit de detraetoribus , per hoc 
non probatur error periculosus in indulgentiis , nec 
mox error est, quod ordines Mendicantium vel sa- 
cerdotes ecclesiarum errorem iudicaverint. Per idem, 
ad id, quod dicit, ooncilium non errare , quia regi- 
tur a Spiritu sancto, addo ego, scilicet in his , in 
quibus regitur a Spiritu sanclo, idest, in rebus fidei. 
Et Qt aliquando dicam , non dixi errasse in conci- 
Ho, in dandis indulgentiis, sed postea. 

Transeo illud, quod remissionem peceatorum 
intelligit remissionem poenarum, cum saepe pecca- 
tum pro poena accipiatur, Machab. 12')- ^g^ ^^^ 



,1) In ed. origin. : 20. 
*) t. Joh. 4. 



176 Disputatio UpBiae liabita a. XIX 

saepe inveaio peccatum pro poena acoipi, nisi forte, 
ubi de Ghristo soribitur ***): Quod peccata nostra 
ipse portavit, quod tamen et ipsum non ausim di- 
cere slmpliciter pro poena accipi. Sed haec ez- 
tranea. 

Gonfutaturus illud , quod venias dixi ease yi- 
tium operis, diclt esse subordinationem finium in 
operibus , ideo si veniae referantur in Deum , non 
vitiant opus. Respondeo: Da exemplum demon- 
strandi. Dixi enim hodie raros inveniri^ qui tantun 
darent gratis et propter Deum, quantum dant pro 
indulgentiis ; ex Aructibus ergo cognosceiis eos, imo 
si audiant melius se posse ^cere , quam redimere 
indulgiintias, probabiie est, nuUas esse redempturofl 
iudulgentias. 

De coutemptu induigentiarum diciC^ Si fulB- 
sem usus hoc moderamine, standum esbet ^) 
eius deciarationi. Verum vulgaris sermo aliam ia- 
dicat kticis inteliigentiam. Respondeo: Videat diii- 
gentius eundem sennonem egregius D. D. et inve- 
niet, me expressis verbis dixisse, non esse contem- 
nendas indulgentias, sed reUnquendas liberas, nemi- 
nem esse absterrendum, sicut neminem urgendun^ 
esse videlicet pigrorum solatia. Quare sine mea 
culpa hanc deciaralionem et satis moderatam aen- 
tentiam non intelligunt. 

Trauseo illud de Grersone, ubi dicit : Aliud esae 
satisfacere in peccatis, et redimere indulgentiaa in 
peccatis : quia in iis obstai forma concessionia, qaae 
solum confessis et contritis permittit indulgentiaSi 
illic vero et ipse Johannes Gerson secum sentiati 
Dico: Relinquendo hoc tanquam extra capaeitatein 
intellectus mei, vere enim non capio, quomodo 
peccator possit satisfacere in peccatis et non etiam 
possit recipere licentiam noii satisfaciendi, cum plQS 
videatur requiri ad operum perfectionem , quam ad 
omissionem. 



1) In ed. orig. : est. 
♦) Esai. 53. 



I 



t 
1 



ft Hotarii» exeepUu 177 

■ • 

■ ■ ' ■ 

De Gr^rio, eftsi hiBtpria non habeator re- 
aepte, timen hmm* didi •• non pennittere negftri. 
Dioo: FtoiM temere nemo oredat, et transeo. 

Tudem ad id ledeo, quod indulgentiae sint sa- 
lUMstoriae, et non remiBsioneB Bonoram opemm, sed 
foeiuunim, fortaBsiB eontendimuB in aequivooo, quod 
MtJBfiuttorium D. D. appellat, quia permittitar vir- 
tate indalgeatierom, ut non satiBfiMiat, et haee per- 
■iBBio non BatiBfiM^onis pro satiBfiLctorio habeiU«r. 
t^ BatJBfiietQrium appello, quod implet BatlBfitctio- 
B^ non omittit 

Addttzit etiam autoritatem BBai. 61, ubi Oiri- 
ftiB. Lnoae 4 legeuB ex Isaia , dicit : SpuPituB Do- 
nni Buper me , eo quod unzerit * me, praedioare 
aqptiTiB indulgentiam , ubi GhriBtus remiBsionem 
lint, iiddidit IRieophilum, qui exponit, quod ani- 
■ae tenebantur etc. donec yenit qui praedicaret 
«BptiviB redemptioaem. Quod illa autoritaB nihil fe- 
fliat ad rem, ipsa rerba et consequentia textus de-^ 
darant, qHia ChriBtuB ibidem dicit *): Hodie im- 
pleta est Bcriptura haec in auribus veBtris. Deinde, 
qoia loquitur de vero anno iubilaei, hoc est, de ple- 
nitudine temporis , de corona anni benignitatis , et 
Don de remissiouibus poenarum, sed de remisflione 
peccatorum , de qua tota Soriptura loquitur , cum 
iobilaeuB Bonifikcianus tanto post tempore coeperit. 
Item quod neget augeri merita reliotis veniis, tran- 
seo, quia non.per hoc confutatur, quod aliquando 
pecuniam eandem volunt consumere in oonviviis. 

De iubilaeis ceiebratis dicit, satis magnum esse 
populi consensum, quod ad indulgentias fideles in 
toto orbe confluunt, excepta tamen Itaiia et Roma, 
nec ridet quomodo alias possim probare consensum 
Melium. Respondeo: Eum consensum ego proba- 
Tem esse fideUum, qui re patefaota et veritate in- 
dulgentianim exposita fldeies ad confluendum mo- 
veret. Nunc vero confluunt ignorantes , quid et 
^inare, cum maior pars credat se rem necessariam 
^t meritoriam faoere. 



*) Lucae 4. 

I*tb«rt opp, y, A, adref, bt&t, U p, VoL m. 12 



178 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

Post hoc de passagiis et cruciatis arbitratur 
egregius D. D. non ease rem parri momenti , tot 
fideles dedpi ^ praesertim Magnates. Respondeo: 
Nec est res magni momenti, qoandoquidem et di- 
vus Hieronymufl Matth. 23. de sanguine ^euihaiiae 
prophetae dicit : Non damnamus errorem , qui de 
pietote fidei descendit. Ita et hic error est sine 
damno animae, citra etiam lucrum peouniae, quod 
deferunt pro honore S. ecclesiae rectoribus eccle- 
siarum. 

Quando ego dixi, nuiliim esse decretum super 
indulgentiis, opposuit Sixtinam et Leoninam noviil- 
simaiQ, ubi dedarantur yirtutes indulgentiarum« 
Dico : Haec alia quaestio est Ego dixi, nulludi esse 
decretum, quod praeciperet indulgentias redimere, 
ideo non esse necessarias^* 

In fine, ad proverbium illud: Indulgentiae sont 
piae fidelium deceptiones, per quod volui, nron to- 
tam ecclesiam errasse, dicit, non esse audiendutn, 
quod quisque dicat, sed quod boni et honesti Tiii 
statuunt. Nunc vero aliqui etiam in Sanctomm ca- 
talogum reiati non improbant indulgentias ^). Ee- 
spondeo : Nec ego sane. Hoc tamen addo , quod 
ecclesia accipiens opiniones non facit ideo ex bpi- 
nionibus veritates. Ideo ad istam Leonis X. decta- 
rationem dico, sicut in Actis dixi, non probari na- 
dis verbis praesertim hominum induigentias esse 
de thesauro Christi sumptas, et solvere poenas ia- 
stitia divina requisitas, licet opinionem non dam- 
nem. Nam, ut dicam quod sentio, cum Ghristi me- 
rita, sive accipiantur ut suffragia, sive quocunque 
modo et nomine, nihilominus sunt merita GhHsti, 
nec propter usum vel applicationem metamorpho- 
sin subeunt. Si autem sunt merita Christi , gratia 
et veritas sunt, iuxta illud PsaL25: Universae viae 
Domini misericordia etveritas, et Johan. 1: Ghratia 
et veritas per Jesum Christdm facta est; ibidem: 
Vidimus plenum gratiae et veritatis. Quare etiamsi 



1) In ed, Jen. et apad Loesch. : indulgentiam. 



ft Hoteiiis exoepta« 179 

.«ngebw .#^t.dc('iooeloi*«liod penuBserit, n6n eredam 
m^ ia iBannr iiUiuBi^hdiiiniis gratiam et yeiffxttelai 
dare, hoc est, merita Gbristi dispensare, non tameti 
HMBto Ponfciflci* Sed' ad declanitionem in Actis me 

niero* 

.. • ■ ■ ■ ■ 

Scoiue* 

{.•■Qoia, ui idixi,.iiiagna pars dissendonis iacet in 

^yW i^dolgentiae mit remissiones bonorum ope- 

ram, yel poenarum, ubi in meam partem' dixi ^e- 

seoidere eec1esiae^Doctore9 et Bom. PbntificeB, qtii 

ktefceMui de indulgentiis scripserunt. Sed ho6''^eyel- 

M aeate et docte iByerendus Pater : Qida retoittere 

pQcnem esset- remittere labores satisibotioni8','inter 

fpoe . , sont bona ' opeta oontra' deor^tttm ' Innocentii, 

iiioaii^; Ciun ez eo, de poenftentiiB^ ne poenitetttialis 

satisfiu^tio eneryetur. Dico bene remitti labores satil^- 

hctionlB,' sednon proptereal)ona opera^^yiAamyis enim 

oiatio, ieiunium etc. sint satisfoctiones, tamen sunt boila 

opera, etiamsi iis non satisfaciamus. Accedit, quod 

Batisfaetio non solum fit labore bonorum operum, 

sed etiam satidpassionis. Quare plerique volunt, non 

dehere cogi filium confessionis ad- satisfactionem 

in se Tedpiendam; iuxta iliud commune: Melior ') 

est, ut confessor filiuni ciim parva poenitentia mittat 

ad pjorgatorium, quam cum magna ad inferrium. Nec 

miram, si Pontifex plenaHas reseouit indulgentias 

&d satisfactiones poenitentiales eluendas , si passim 

a Praelatis fiant. Sic particula Bullae de iniunctis 

poeoitentiis, id est, quae secnndum iustitiam diyi- 

uam iniungi deberent , ut doctores ecclesiae de. in- 

dulgentiis scribentes declarant. 

Porro, quod argumentatur, peius esse remittere 

i\ poenas, quam opera, non accipio, quia pro tanto 

H P<>enae prosunt, ut homo Instruatur bene operari, et 

i] sic virtus in infirmitate perficitur, sed hoc ad iudi- 

( ces. Et quia errare in indulgentiis esset animabus 

• 

1) Apad Loescher: melius est« 

') Galat. 1« 9 



> 



180 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

pejriculosum , ut hodie induxi , ideo ecclesiae noD 
errant, si Bolum pigtos contritos ^olunt recipere in- 
duigentias, certe ad Garthusianos venire non de- 
bent. 

In materia fidei dicit maxime attendendum, 
quid dicatur. Ego autem autoritatem reputo in ibeo- 
logia potentissimam , et quod audire praecipimiir 
sedentes supra cathedram Mojsi. Ideo quis dicat, 
attendere debemus, ut captivemus intellectum, iuxta 
praeceptum apostoli, in obsequinm fidei, propteret 
concilia habita sunt, ut eorum autoritate erroree 
exterminarentur. 

De Mendicantibus transeo. 

Quod vero ait, concilium in iis, in quibus re- 
gitur a Spiritu sancto, non errare, dico ego, anti- 
quorum Patrum secutus sententiam , semper debere 
praesumi concilium regi a Spiritu sancto, quamdte 
non constat de opposito, scilicet de illegitimitM« 
coJigi*egationis. 

Sed adhuc fortiter stat reverendus Pater in yi- 
tio boni operis, quod dans pecuniam propter indul- 
gentias, alias non daturus, quasi hoc sit vitium boni 
operis. Quaererem a reverendo Patre , si ipse oum 
suis Fratribus habet anniversarium alicuius Principia 
vei Nobilis cum 30. Missis, quia dantur bonae Prae- 
sentiae , alioqui non habiturus anniversarium , an 
hoc sit vitium boni operis ^) ? 

De Indulgentiis ab eo non contemptis iudioent, 
qui Sermonem vulgarem legerint. 

Porro, reverendus Pater factus interpres mea0 
dicit, indulgentias forte sic factas esse satisiactoriaii 
quia propter istas aliquis satisfacere non teneator. 
Non iste est sensus meus , sed quia homo deberet 
pro peccatis etiam contritis satisfacere de 8uo , et 
per indulgentias satisfacit de alieno , quia summus 
Pontifex dat ei de thesauro ecclesiae, unde solvat» 
ut sic, iuxta communem Patrum sententiam, etiam io 

1) In ed. orig. hic in margine additum legitnr: Marti- 
nu8 dubitat. Eccius : £t sic non erit salva omnis caro taiD 
in cuciilla qnam eztra. 



a Notariis ezeepta. 181 

iDdalgentiis peccatum non maDet impunitum, salvo 
eo, quod etiam de proprio satisfacere non posset, 
Don accedentibus Obristi meritis. 

De consensu fidelium, credo neminem esse 
taro stuUum , qui credat rem esse necessariam in- 
dolgentias in iubilaeo, et si existimet iter Romanum 
esse meritorium, nec bic errat, stat enim opus, per 
quod quis consequitur indulgentias esse meritorium, 
et tamen ipsas indulgentias non esse meritorias. 

Porro, de verbis Sixtinae et moderni Pontificis 
Don &cio vim, quia catbedram Petri sequor, et eius 
«ententiam, qui in ea sedet, quamdiu in haeresin, 
qood absit, prolapsus non fuerit. Scio eum non 
probare, sed definire, quem ut Christi vicarium de- 
toiendo arbitror esse iudefectibilis fidei. Sed haec 
OBinia eorum committo iudicio , quorum interest 

paratus errata expungere, si quae ost^ndentur. 

• 

Jussit Lutherus addere : Et ego. 

Boodecima Julii argnmentatus est Eccias, respon- 

dente Luthero, 

De Poeniten tia. 

In nomine tuo dulcis Jesu. 

Contra conclusionem reverendi Patris et par- 
tem Sermonis sui de poenitentia pro defensione 
optimorum Patrum praedicantium intendo probare: 
Poenitentiam veram incipere a timore etiam poe- 
nae, et quod bene quis se praeparet ^ ) discutiendo, 
recogitando etc. 

Primo , quia talem modum praedicandi obser- 
vavit Dominus Jesus, et eius praecursor S. Johan- 
nes. Luc. enim 15. filius prodigus gerit typum poe- 
nitentis secundum Augustinum de quaest. evang., 
Ambrosium libro 2. de poenitent. cap. 3., Chryso- 



t) In ed. Jen. et apud Loescli. ; praepararet* 



182 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

stomum, HieroDjmum et alios, sed eum ita propo- 
uit nobis Christus. quod in se conyersus dixit: 
Quantum mercenarii in domo patris mei abundanl' 
panibus, ego autem hic fame pereo, surgam, etibci"^ 
ad patrem meum , et dicam illi : Pater, peccavi in . 
coelum et coram te etc. Hic Dominus Christus mo^ '*' 
tum poepitentis describens, exponit priroo motutti'-' 
poenitentem praemiorum magnitudine, iscilioet abun-' ' 
dant panibus, et timore poenae, soilicet, hic fttme'-' 
pereo, quibus gradibus evectus, poenitentiam veram 
coepit meditari , scilicet, et dicam : Pater, peecavi» 
Et hoc Basilius explaiiat: Tres sunt ibi poeniten-"'' 
tiae gradus, mercedis spes, suppliciorum timor, et ' 
bonitatis paternae sincera dilectio. Et sic, antequam ' 
fiat amicus Dei, qui exstitit inimicus, efficitur prios ' » 
servus. ■' ■■ 

Sic Johannes incepit a timore: Progenies vel'' 
genimina viperarum , quis monstravit vobis ■fti'^"'i 
gere ? etc. 

Sic etiam in toto actum est veteri instrumento, ■ 
ut timore poenarum ad mandatorum obedientiam 
homines traherentur , ut in Legalibus ^ Historiiayi'! 
Prophetis hoc ubique reperitur. Sufficiat adducere 
unum locum, Psal. 89: Si autem dereliquerint filii 
eius legem meam, et in iudiciis meis non ambula- 
verint, si iustitias meas profanaverint , et mandata 
mea non custodierint , visitabo in virga iniquitates 
eorum , et in verberibus peccata eorum ; cum con- 
cordantibus. Quare praedicatores sacram imitati 
Scripturam hactenus bonum habuerunt modum de 
poenitentia paranda, recogitando gravitatem pecca- -., 
torum, aeterni supplicii etc. 

Accedit ratio Dionysiaca: Quia sic Deus res 
administrat , ut ima ad superiora per media ducai 
Quare cum peccator sit in imo, qui non est dignus 
pane, quo vescitur, volens ascendere ad superiora 
gratiae, hoc faciat per medium timoris. 

Bene esset perfectionis, quod aliquis immersus 
luto peccati posset se mero obtutu dilectionis Dei 
et amore iustitiae erigere ad gratiam capessendam; 
sed quis est hic et laudabimus eum? 



!■! 



a Notariis ezcepta. 183 

Imo B. Augustinus approbat Enoduin pra^di- 
Ddi nostrae terapestatis, docens eKpresse, nuUum 
rvenire ad caritatem et ad veram gratiam, nisi = 
leoedente timore , non filiali, sed etiam seryili, 
lec Aug. sententia . est Tract. ' ) 9 : Ergo incipiat ■ 
lor, quia initium sapientic^e timor Domini. Gum 
tem coeperit caritas habitftre, pellitur timor, qui 
locum praeparavit. Quantum enim illa crescit, 
\ decrescit, et quantum illa fit interior, timor 
Ilitur for€^s; maior caritas, minor timor; minor* 
itas, maior timor. Si autem nullus timor, non 
qoa intrat caritas (dat comparationem ) , sicut 
emus per setam introduci linum, quo suitur, seta 
DS intrat, sed nisi exeat, non succedit linum ; sic 
lor prius occupat mentem, quia ideo intravit, ut 
roduceret caritatem. AUegat illud Psal. : Conver- 
i luctura meum in gaudium. Et infra sententia 
ta est de Scripturis , * nam qui sine timore est, 
1 poterit iustificari. Opus ergo est, ut intret primo 
lor, per quem veniat caritas. Timor medioamen- 
Q , caritas sanitas. Ex istis apertissime liquet, 
ia poenitentia est medicinalis, et timor est me- 
amentum secundum Augustinum, et caritas non 
rat nisi per timorem, ideo bene praedicatur, poe- 
entiam a timore incipere. 

Et non accipio, quod reverendus Pater ab ini- 
' resolutorii refert reverendi Patris Staupicii vo- 
m quasi coelitus demissam, Poenitentiam inci- 
re ab amore et dilectione. Nam huic expresse 
luctatur B. Ambrosius , bonus animarum medicus, 
Epistola ad Studium; Ubi poena praescribitur, 
ibet esse poenitcntia peccatorum ; ubi remissio 
)natur, gratia est; praecedit poenitentia, sequitur 
ratia. Neque ergo poenitentia sine gratia , neque 
ratia sine poenitentia. Debet enim poenitentia 
rius damnare peccatum, ut gratia possit illud abo- 
ste. lllud idem testatur Chrysostomus toto libro 



^^ In ed. origin. tantummodo legitur: August. cst tract. 
^ • Ergo etc. 



184 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

de cordis compunct , et HGTmilia 80. de poenit. ei 
Sermone 29. 

Addo etiam Isidorum libro 2. de summo bon. 
ca. 12. Gompunctio cordis est humilitas mentis oum 
lacrimis, exoriens de recordatione peccati et timore 
iudicii. Et toto libro de contritione cordis, et spe- 
culo peccatorum Augustinus nihil aliud agit, imo 
hortatur peccatorem volentem poenitere , ut reco- 
gitet tres abyssos, scilioet peccatorum suorum, poe- 
narum, et iudiciorum Dei. Sic B. Bernardus super , 
Canticis ser. 16 et aliis pluribus locis, Oregorius 
, in' moralibus lib. 2. et 5, et item super ca. 29. Job, 
libro quoque 2. super Ezech. , ubi Homilia 19. in- ', 
quit : Scriptum est : Initium sapientiae timor Do- 
mini. Gonstat procul dubio, quia a timore ad Do- 
minum ascenditur, non autem a sapientia ad timo- « 
rem reditur. Propheta ergo de coelestibus ad ima 
loquebatur, coepit magis a sapientia, et desoendit '. 
ad timorem. Sed nos, qui a terrenis ad coelestia 
tendimus, eosdem gradus ascendendo numeramus, 
ut a timore ad sapientiam peryenire valeamus. Idem 
lib. 1. super Ezech. dixit, duas esse pennas, scili- 
cet timorem et poenitentiam , quae tegere corpora 
dicuntur, id est, peccata. 

Ex quibus omnibus, quoad unam particulam 
de timore, volo habere conclusum, bene praedi- 
casse nostrae tempestatis et superioris praedicatores, 
quod poenitentia a. timore incipiat: et quod nitun- 
tur sermonibus suis in populo timorem ^) Dei se- 
minare, ut sic semen diaboli exstirpetur, iuxta illud 
Origenis lib. 3. super Job: Bonus est timor poenae 
et iudiciorum ,' quem nisi daemon expulerit , non 
poterit seminare semen peccatorum. Ex qiio deinde 
consectarium est, poenitentiam non incipere ab 
amore et dilectione iustitiae , quamvis si sic incipe- 
ret, fateor eam esse laudabiliorem et perfectiorem, 
quam quod a timore poenae inciperet. At fragili- 
tas nostra id non patitur, cui Dominus Jesus et 



1) In ed. Jen. et apod Loesch.: timore. 



/:/ 



» VotAiiii esfieptfi. 165 



p 



Mtediofttores eondescendeiiteB timoreni pmedioaDt^ 
nqoMn gradnni, qao ▼emm iustitiae amorem oon- 
eqpamur. 

llLLatherag. 

,J!Idn est iste modas Soriptaras diyinas felioi- 
y ittlelligendi, yel interpretanai, si ex diyersis loois 
imfm deoerpantar diota, nnlla habita ratione yel 
)i|i6qaentiae yel . oollationis. Imo iste esi eanon 
Wam Tolgatissimas in aadris literis. Oportet ergo 
leologam, si nolit errare, aniyersam Soriptaram 
) oealoB ponere , et oontraria oontrariis oonferre, 

flicat dno Cherabim adrersis vultibas atriasqae 
Territatis oonsensam in medio propitiatorii inre- 
19, alioqain oniaslibet Gherabim yaltas longe di- 
«iBt seqaaoem ooalam a propitiatorio, id est, yera 
knML intelligentia. 

Proinde nnnqaam mihi egregius D. D. remotior 
iqs est a saoris literis, qaam hodie, atqae eo mar 
8, qnod ooDoladendo fatetur, laudabiliorem et per- 
ctiorem esse poenitentiam , si ab amore iustitiae 
dperet, sicut ego sapio, quam si a timore poenae 
leiperet. Quasi non conandum sit, ut laudabiliter, 
; at Johannes *) ait , dignos fructus poenitentiae 
[[ftmas. Nam hoc prorsus non accipio, quod dicit, 
agilitatem oostram obstare , quominus ab amore 
iBtitiae poenitentiam incipiamus. Si secundum fra- 
llitatem nostram agendum est , et Scriptura expo- 
enda, nunquam poenitebimus , sed de die in diem 
eiores fiemus. Quare antequam respondeam suis 
Uectis, primo declaro me ipsum. 

Omnis bona vita necedse est ut instituatur per 
iliquam legem , ideo lex principium est poeniten- 
iae cuiuslibet boni operis. Quare et in poenitente 
wate omnia oportet vel revelari vel suggeri legem, 
coQtra quam fecerit, et secundum quam facere de- 
^. Lege autem manifestata aut in memoriam re- 
^oeata mox sequitur augmentum peccati , si desit 

•) Mstth. 3. 



186 Disputatio UpsiM habita'a. XIX 



fi 



gratia^ quia natnraHter odit voluntas legem, ht simt ' 
expressa f testimonia Pauli ad Rom. et ad Ghilai'* 
Rom. 5: Lex intravit, ut Q,bundaret delictum, 0ll^^' 
lat. 5: Lex propter transgressiones posita est. Ideo 
6. Augustinus de spir. et lit. e. 3 : Neque enim li- 
berum arbitriuiji ante gratiam quidquam valet, nisi 
ad peccandum , non autem ad poenitendum , ut D. 
D. dicit (hoc enim Pelagiannm est). Porro dicit ' 
Augu6tinu8 ^) : Et cnm coeperit cognosci se noh'" 
latere , quod faciendum est , nisi Spiritus BanetuB^''' 
dififiiderit caritatem in cordibus nostris, non 'diligt'^ 
tur, non suscipitur, non bene'*vivitur. Ibi clarissime " 
dicit Augustinus, quod lex Dei non pot&t diligi,'' 
nisi accepta gratia Spiritus sancti. Si autem 'non \ 
diligitur lex^ contrarium eius peccatum non oditor.' 
Ergo impossibile est poenitere ante 'dilectionem le- '. 
gis. Hoc est quod Roma. 4. Apostolus vult: Lez'* 
iram operatur, hoc est, monstrat peccatum, sed non"^ 
dat gratiam , ut odiatur peccatum. Ideo manet 
odiumlegis et dilectio peccati , quantumlibet per"' 
increpationes forinsecas aut intrinseeas 'h()mo conea- '*' 
tiatnr timore servili. Nam etsi abstinet ab opere 
peccati, non tamen abstinere potest ab amore peo^ 
cati. Hoo et Ghristus Johan. 6. docet^ hbi dicit: 
Nemo venit ad me, nisi Pater meus traxerit enm. ' 
Concedo ergo, quod lex, recordatio peecatorum, in- - 
tuitus poenarum possunt terrere peccatorem, sed-" 
nunquam faciunt poenitentem. 

Respondeo ergo ad obiectionem primam , de ' 
filio prodigo Luc. 15 , ubi incepit poenitentiam 'H* 
recordatione magnitudinis praemii dicens: Abun-' 
dant panibus mercenarii etc. Dico , quod hic fllins 
prodigus incepit vere ab amore iustitiae, quia con- ' 
versus in se cognovit primo bonum, et ex cognito 
bono intellexit suum malum. Hanc autem conversio- 
nem sui in se ipsum non habuit ex fragilitate sua, 
aut ex timore poenae , sicut ipsemet D. D. iicif, 
quod timor poenae post praemiorum magnitudin^ih 



1) In ed. origin. : Seqaitur August. : £t oum etc. 



m Votariii eiusepU. 187 

' . :»■■ Im!! 'Jii ■• .. •••'»1 • ^ 

laTerit Ergo non inoepit a poena et-.tiiiiipre* Ha-^ . 
rit aatem eam ex iraUenilie intas iF^atre et <lileotio- 
dta^^lnBpirantepiternae dbiiiufi, diun dixit: Qaanti ., 
iMenarii iti dbmopatns mei. 'Kam oum prius yixis- ., ^ 
efiatieeesltUi, bonnmneo eognoyit nep dile^t,., 
«fjiedcalhikn^bdiyit: eiim tamen non posset .igno.- 
itlipeeobJUaA: ' Ergo neeesBaria fiiit' alia affeotio^ 
l>Mr,')lakiblr bonL^ 

'''^SMnmdd, indinut Johannem Baptistam^ Luo. ,3« 
mMI iittepeiit a'tioiiore;,''dio^ns : Quis monstrayit 
BUlf'Ai|$^? ete. Bespondeio : Aliud est praQdi: 
iie poenitentiam , aliud inoip^ere . poenijl;entiam ; 
iMr M praedi^^M' bonum' opiis, adiud inoip^,,, 
Mriftki optis*, Fraediifikttot/monet^ ^^^h cdUoit etGu^ , 
ri"ilihil seiqultur, iiisi j^tia mpyerii 'y.o^uD^tateni, 

^"Mem '£cd jftd PsiEiil: 89 : Visitabp m Yirga ini- 
Aitee eprum eto. Percuti potest peccf^tor^ sed 
ii'*gtlitfa bbtfp^etvar ,' ilihil' proficitur^ lit ipTe^,5 : 
Bihto8flii'"eoi^ et iron'\foIuertmt; etEsai. 1: Apla^t^ , 
sdift^^tifeKiiie-ad verticiBm non est i^ eb sanitas: su-, 
sr 4^^ i)/^utiam vos ultria ? quia nihil prof^cit . 
irimtiendb. \ 

-'Et^atis' admiror egregium D. D., quod pblitus . 
iminis naturae Aristotelis audeat statuere alicvuus 
irtati\l' initiutn in timPre urgente, cum ille tot ver- 
ia iani receptislsimis 3. Ethi. pers^adere conetur: , 
Iportere esse Voluntarium opus bon.um et libera 
olontate fieri. At voluntas certe aut amor est, aut 
oror amoris. Inde etiam dicitur, oportere opus bo-, 
nnn fieri per liberum arbitrium. Addo et illud, quod 
Suristus nunquam peccatores coegit. timore ad poc' 
titentiam, sed suaviter allexit quoscumque vocavit,. 
U Zachaeum,' Magdal^nam , apostolos et omnes. 
Seat et api/d Jere. 2. dicit: Perpetua caritate di- 
iexi te , ideo attraxi %e miserans tui. 

Diooergo, quod timor Dbmiiii quidem neces- . 
sanus est, sed filialis. Quia sine amore impossibile 
««t ferre conversionem sui, in qua terretur, conte- 
ritur et humiliatur peccafor , iuxta illud L' Reg. 2 :, 
Dominus deducit ad inferos, et reducit. Credo au- 
tem etiam ipsius egregii D. D. sententiam et om- 



f • 



188 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

• 

nium scholasticorum Doctorum mecum esse ^ ) , et 
contra obiecta eius pugnare, cum omnes consentiant 
contritionem oporlere «neri in caritate, si debet esae 
bona et meritoria poenitentia. Quod ego sane^in- 
telligo, contritionem fieri movente et imperante es- 
ritate, ut sic sit voluntaria , hilaris, amorosa poeoi- 
tentia. Ideo^licet Johannes increpaverit Judae;08 et 
terruerit, non ideo sequitur, poenitentes incipere 
etiam a terrore. Aut si incipiunt a terrore, nisi aie- 
cesserit gratia , hypocritae sunt verius , quam po^ 
nitentes. 

Adiecit D. D. rationem, quod Deus res sio ad- 
ministrat , ut ima per media ducat ad superiora, 
quod aptavit ad timorem , volens , peccatum eese 
imum, timorem medium, amorem superius, quod 
ego transeo, et non accipio. 

Dicit etiam, esse perfectionis , si homo pOBsei 
se mere Dei obtutu et amore iustitiae erigere ad 
gratiam capessendam. Sed quis est hic, et laudahi- 
mus eum? Respondeo : Nec tinaore nec amore po- 
test se homo erigere ad gratiam capessendam, eed 
gratia praevenit, et movet ad merum Dei obtntam 
et amorem iustitiae. 

Ad Augustinum, qui doceat praecedere timo- 
rem ante gratiam, et intrante caritate pelli timorem, 
dico : Si recte intelligatur , admitto, hoc est, quod 
poenitentia'nondum est incepta, quando timorprae- 
cedit caritatem. Sed intrante caritate incipitur poe- 
nitentia, id est, amor iustitiae et odium peccati. Si 
autem caritas non intraret, timor non operaretur, nisi 
maiora peccata. Quare ista similitudo setae et lini 
probatur mihi, modo non intelligatur , quod timor 
inducat caritatem , quod ex ipsius D. D. verbis ca- 
pio, quod nisi exeat seta, non succedit linuro, hoc 
est , nisi timor , qui impedit poenitentiam veram, 
pellatur per intrantem caritatem , nunquam vere 
poenitetur, ut sic dixerim. 

Ambrosium inductum in Epistola ad Studium, 



1) In ed. Jen* et apad Loesch. : Bentire, 



.i: 



m KotMrUs ezeepUu > • 09 



qdod piaeeedit poenitentia , et seqaitur gratia , et 
tKa, itrai biaoniin de sammo dodq, item tres 
•bjwoa reeogitandas peeoatonuii/Bemardum super 
«iik, ChegoriinD in Moralibus , et alios Patres, qui 
ioeent a timore ascendendum ad^ sapientiam et 
polBnitentiam a timore incipiunt ^ libenter admitto, 
led non oontra apostolum Paulum de lege et timore 
l^is dooentem intelligo. Dioo et ego^ habita oari- 
ttt6 aimnl moyeri hominem ad dmorem Dei, et die 
indpi poenitentiam a timore in caritate, alioquin 
stat flima «ententia, quod timor poenam habet, bo- 
mmt aon operatnr^ sed odit legem. 

Fon ergo egregius.D. D. oondudit, poeniten- 
tiam non^indpere ab amore iustitiae, quantumlibet 
bonae rit^timor poenae ^ ex Origine. Non enim ti- 
nore poenae, Bed timore D^i poenitehdum est, quod 
le ail senms, non manBurus in domo, hio autem 
ffioa et heres. Ideo et illud Proyerbio. 1: Prind- 
pmn eapientiae timorDomini, non admitto intellec- 
tam de timore poenae, qui ante gratiam torquet 
hominem infructuose , cum expreBBe dicat : ' Timor 
Domini , non timor poenae. Timor poenae potius 
est principium. insipientiae. Videat ergo egreg, D. 
D. ut non in unum chaos confundant timorem ser- 
Tilem, et timorem filialem, ne sibi ipsi Scripturae 
et Patrum intelligentiam praecludat. 

Eccius. 

ReverenduB Pater fuco verborum conatur se 
evolvere, ex tam expressis sacrae Scripturae et S. 
Patram autoritatibus. Et ut hoc noblB ^) persuade- 
ret, ausuB est dicere , me longe fuisse alienum a 
sacrae Scripturae intelligentia , hoc loco diverticu- 
\m quaerens de Cherubim se respicientibus. Sed 
iudicent, quorum interest, uter rectius sentiat de 
^cra Scriptura. Tamen ut suas solutiones imperti- 
nentissimas exdudam, duo frequenter adducit, quo- 



1) In ed. orig^n.: vobis. 



190 Dispatatio Lipsiae habita a» XIX 

f 
1 ■ I 

rum in Sermone recitando secundum viam coiomiA- 
nem non memini , nec ullus prf.edicatorum , . qaod 
meminerim , negayit , et hunc quoque ,timoJifBm , in 
quantum disponit ad veram poenitentiam praeye* 
niri inspiratione divina. Nam indubitatum est apjud 
Ghristianum contra Pelagii perfidiam, quod.salatiB 
nostrae initium Deo inspirante habemus. Quare non , 
fiiit necessarium , hoc afferre , vel ob hoc modom 
praedicandi reprehendere. ,. 

In uno tamen videtur mihi aequivocatione Enlli, 
quod hanc gratiam , qua Deus praevenit oorda ||0- 
minum movendo, credit esse caritatem, pum sift aliud 
gratuitum Dei munus. Et per hoc resoluta est B. 
Augustini de spir. et lit. sententia, contra impro- 
bos Pelagianos. 

Alterum quocL dicit, timorem esse infructuosuivp, 
nisi accedente caritate, quis hoc unquam vel SfiW - 
lasticorum vel Praedicatorum negavit, qui poinQf 
apostoli Pauli ad Gorinth. de caritate sequuntor 
sententiam? 

Porro, quod laudabiliorem dixi poenitentiani| 
quae ab amore incipiat , assumpsit nos debere illam 
facere, iuxta illud Johannis*}: Facite dignos firu^ 
tus poenitentiae. Nam si secundum freigilitatem np; 
stram esset agendum, nunquam poenitebiinus. Diop 
noR quoque posse facere dignos fructus poeniten- 
tiae, etiamsi a timore inceperimus, et ad caritatem 
perveniamus. 

Et miror, quod D. Pater vult nos facere ange- 
ios , et fragilitatis nostrae oblitos , cum B. Gtrego- 
rius lib. 2. super Ezechielem expresse dedaraveri^ 
prophetam descendisse de sapientia ad timoreqi, 
sed nos eosdem gradus ascendendo a timore ad 
caritatem pervenimus , sicut multa alia fragilitati 
nostrae condonantur. 

Mentem suam declaraturus ostendit, quomodp 
dilectio legis praecedere 3ebeat poenitentiam: quia 
per ' legem abundavit delictum , et ad Oal. 5. e(c. 



♦) Matth. 3. 



Dieo: yeran^ es^, at S. AuguMimiu-iKiBtn.Fsiutaiin 
'Gb. "£1, tABUtnr, peootttqiq &otum .vel idiotom oon- 
bra legem ideo non ee»e peooatam,. u non esset 
leii prohibens , w^ idout, legis tt>nggreMionft i«bim- 
dut deiiclum, ita legiB qbMrvantia augetur muitum, 
Quare omnino ista . diT^rtioulB ad , propositum mon 
Bonferunt: et BolutiOnes i)ata« esae ooatra saerae 
8cripturae intelligQDfuuDf ,post prsadiam maaifeeta- 
bimua. ' , . , . ■■ ■ 



., j Horaj 

''Jqonpnaf^Tit £eiiias Mmiplenam oratieinn. ■ - 

Revereadu8.Fat«r ad illud de fllio prodigo *.) 
tefipoodit'), piaeoesBfwe amoTflm iuatitiae, auzla 
Hlud: Et coQvorBuB. ^P se., ^uia memoriam pa- 
lemae domuB hnibuerit, ^ed hoo no» diluit obieotuio, 
quia coQvertiio illa f nit hqU e^ntenplatione foonae, 
dum neniinem iiaberet, qoi eum BiliquiB satiarat. 
dmrante .en^m peogi^a npn oonvertebatuT in se, sed 
fameliouB est conyersuH in se, Acoedit, quod B, 
inguatinuB ait, verba eiuB fuisBC verba poenitentiam 
ueditandB, nondum agenlis. Quod si oonversuB in 
se fiiiaset amore iuetitiae, i[im poenitentiam iucepis- 
Ht contra Augustinum, Quare solutio sua proposi- 
tam non infiiingit , et Basilio maoifeBte reluo- 
tatur. " - 

Ad Johannem respoodit , aliud esse inoipere, 
aliud praedicare, et ^l^adixit, praedicatorea terrere, 
sed nOD facere poeuitentem per poenarum cmoia- 
lum. Iterum evaiiida eat Bolutio, quia si Johannes 
ptaedicavit, certe intendebat fruclum Buae praedica- 
lioiiis, et quia inBinuavit eia dmoremr aignum est hoo 
pacto poenitentiam auspicari. £t nostri praedioatores 
praedicant, quomodo inoipiant, Bcit Deus, 

Porro, quod poenitentiae initium gratiae tribuit. 



1) Hic in ed. orlg. in margine additnm legitnr : 
"''^wt hodie incepta. 



192 Dispatatio Lipsiae hubita a. XIX 

et nostri praedicatores et doctoreer nanquaia nega- 
verunt, quia Dem aspirando praevenit. 

Praeterea Aristotelem non vult acceptare in ' 
Scholis theologicis, et tamen audet eum mihi op- 
ponere. 8ed dico constantem esse ethnicorum sen- 
tentiam, sistendo in timore poenae non ease pe^ 
fectam virtutem, iuxta illud: Oderunt peccare mali 1 
formidine poenae , oderunt peccare boni , virtutis i 
amore etc. Nec opus virtutis debet esse eoaotom, | 
sed liberum. Aliud tamen est liberum arbitrium in- 
duci, aliud est liberum arbitrium cogi. Fateor, Qui- 
stus benevoiis verbis vocavit apostoios, Zai^aeiuiii 
Magdalenam. Sed ipsum aliquando durius yooare, 
factum Pauli nobis innuit, de quo Augustinas ait 
23. quaest. 4. can. : Quis. Gui Christus vim intulit 
quem coegit, et in Evangelio*) de vocatione «d 
coenam dicit: Compeile intrare. Sicut pluribus ver- 
bis B. Gregorius in homilia prosequitur. Taoeat 
ergo, quaeso, reverendus Pater, solum benevolentem 
afferens vocationem. 

Praeterea solum timorem filiaiem neoessariani 
arbitratur poenitenti, de quo plurimum miror, oum 
hodie me ad Veram Soripturarum iateliigentiam mo- 
nuerit, quod se ipsum primo non emendavit, nam 
et B. Augustinus in loco hodie ailesato super Jo- 
hanne ioquitur de timore servili, quem foras mittit 
caritas , et de iilo dicit loqui Sapientem : Initiam 
sapientiae timor Domini. Et ita de timore serviH 
inteiiexit giossa super Psai. *) : Initium sapientiae 
etc. Metus iudicii ianua est conversionis ad Deam, 
et est glossa Cassiodori. Sic glossa super iliud Apo- 
stoli ad Koma. 8: Non enim accepistis spiritum 
servitutis in timore, dicit timorem servilem esse 
bonum et a Deo. Sic Paulus testatur illum bonum 
1. Timoth. 5: Peccantem coram omnibus argue, ut 
et ceteri timorem habeant. Ita Augustinus super 
Psalmis ait, et Longobardus eum enarrat in 3: Ti- 
mor servilis est, cum per timorem gehennae continet 



*) Lucae 14. **) Psalm. 111. 



« booio a peoeate,. i\uo praetoDtiaoi .indicU et 
pmnu inebut. Et inbm: Bodub emt iBte tifflOTet 
utilis, licet iaHufBcietie, per qnem pMiltUim &t eo>' 
asetudo iustitiae. Beda quoqueexpbnit: Initiam •••' 
pieutiae timor Doinini, scilicet Berr)li& 

Quare aliud quaerat sibi patrooimiim,'^ aliuil 

det solutioiiem , quODiBm iuta S. Patribiu non oon- 

cwdat. Quod si nolit dictis Sanctorum 8(ue, habe- 

I hit adversum ae sacrae Scriptarae looos, Nam dwn 

I timor Domini est iuilium aapientiKe , adbuo ovita« 

foris pellit ticnorem, aed timor flli^li« 'iuxta David 

iD aeterDUio permaoet, et iu aeoulnm teouli. Quare' 

aliua est timor, quo Bapientiu iniiciatur, aliua, est, 

qni cum aucta permaaet. Uude cum reverendus Pa- 

ler oegat timorem inducere caritatem, ezpreese S. 

Aagustiuo contradicit, qui in loco allegato hoc fo- 

I Mm ait,' timorem scilicet serrilem esse initium sa- 

I pienttae , et pcr caritatem itdnim expelli.' Subscti- 

bit seDtentiae Augustiniauae melli&uus BemsrdiiB 

Ser. 52. super Canticis, quem breritatiB gratia non 

adduco. Sed etiam plus dico, oaritatem nonsic ex- 

pellere timorem, sicut unurn inoompatibile aliud, 

wd suecessu vad augmentationem gratiae minui ti- 

norero Bervilem , et aueta gratia timorem omnino 

■afeiri. 

Neo refert, quod ponderabat hodie D. Pater: 

, 'Hinor Domini , aon dmor poenae est initium ea- 

pientiae, quoniam et timor poenae et IJmor rere- 

lentiae uterque est Domini , et uterque est a Do- 

iBino. Sola media timendi sunt direrBa, ut Beda et 

lUi per Longobardum iuducti teetantur, praeter Au- 

nstinum pnus citatum. Et satis liquet exrerbia 

CbriBti, ai nibil aliud baiberemuB, Matth. 10: Nolite 

luiiere eos , qui oocidunt corpus, aDJmam autem 

nan possuni occidere, sed polius timete eum, qui 

[ potest animam et ooipus perdere in gehenuam. Si 

I aam timor servilis esset damnabilie , sicut.dicit re- 

I larendns Pater, eur Christus nos ad eum invitaret ? 

M Angusfiaum et alios ita intetlexisse, eoofero in 

ndiciDm eorum, qnorum intererit. 

lusaper diut, ScholaBtiooa omoes eoncordarej 

[^OM Of». V. X ad n£ im. L p. Vol. m. 13 



194 DisputaUo Lipsiae habi(a a. XIX 

quod o<nitritio nuUius sit; utilitati»^ nisi -flat in teii- 
tate« Hoc quidem verum, sed Becundum Augustuimp 
ad oaritatem non peryenitur, nisi per timorem. 11« 
mor medicamentum est, caritas sanitaa^ UndeLnoB 
accedente caritate omnes bene noverunt t iiae i eB^ 
illum insUffieientem, propterea in via illnm Mnsli- 
tuunt, non in termino. 

Ad rationem ex B. Dionjsio suniptam tratisil4^ 
sed non aperuit D. Pater, cum peccatum sit itfnil% 
et earitas superius, quod sit medium perreiiiendi''ii 
peccato in caritatem, et profecto aliud date ne^Jtlli 
quam Basilius, Beda, Augustinus, Bemardtti, Jl* 
morem. 

Deinde assumit gratiam praevenire timoi^ein ij( 
amorem, quod si loquitur de gratia motionis diti- 
nae, qua Deus nos aspirando praevenit, fateor qvi- 
dem tanc ; si autem loquitur de gratia caritalSl^ 
illud non accepto, quia illius, quae recte sapiefttis 
in Scripturis appellatur , initium est timor Dominl, 
quamvis timor iste absque caritate sit infruCtuosus. 

Porro, quod Ambrosium, Gregorium, et alioB 
doctores admittit, sed non contra Apostolum de ti-' 
more legis, nescio quas ofTundit nebulas. Dicat dare, 
aut isti S. Patres per me allegati repugnent djetii 
Apostoli, vel minus. Si repugnant dicto Apostofi^ 
hoc ostendat, quod nunquam fieri posse arbitn^ 
cum in sacris Scripturis fuerint exercitatissimi et 
Spiritu sancto repleti, apostolum Paulum a^ae 
bene intelligentes, sicut nos. Si non repugnant aie- 
tis Pauli , stet eorum sententiae , et praedicatoree 
modum contritionis et poenitentiae praeiatum do- 
centes non improbet, nec |ib bominibus peccatoii- 
bus huiusmodi timorem servilem utilem et quafli 
necessarium medium excludet. 

Non relevat eum , quod existimat habita oasr 
tate moveri mentem ad timorem, quoniam hoo ei- 
set cancrino more retrogradi, contra B. Gregoni 
sententiana lib. 2. homilia 19« super Ezechielein. 
Constat procul dubio, quia a timore ad sapientiMi 
ascenditur^ non autem a sapientia ad timorem redi- 



m Notariis excopta, 195 

tar. Habet ergo timor poenam, quae oaritate anota 
minuitiir, et totaliter absorbetur. 

Praetereo ob temporis angustiam alia in eodem 
Bennone oontenta, quae tamen omnino yenirent 
diBeatienda , nisi hodiemus dies praefixus esset ad 
kanc materiam terminandam, sicut est punctus de 
sigillata peccatorum confessione in spem, uti memi- 
nit Ghiysostomus super caput12. Matth. de puncto, 
qaod Dcholastici ponant tres partes poenitentiae, 
sdlioet contritionem , confessionem , et satisfactio- 
nem, qaas prius posuit Chrysostomus sermone 29. 
de poenitentia. De duplici modo confitendi Sacer- 
doti ^) cum aliis punctis, quae omnia prolixe pos- 
sent taotari et excuti. Sed iacto iam fuudamento 
totum simul sermonem , et ea , quae adduxi , pro 
parte mea confero in iudicium iudicum eligen- 
domm. ' 

H. Lutherus. 

Sperabam egregium D. D. confutaturum meas 
solutiones, praesertim ea, quae pro fundamentis ex 
Paulo induxeram de lege, quae anie caritatem non 
operatur nisi iram, et auget peccatum, taceo, quod 
disponat ad gratiam, quemadmodum timor servilis 
fructus legis iram operatur, et auget peccatum. At 
ipse haec fortiter transiliens , eandem cantilenam 
recantavit, ac nobis haec, non succura sed medul- 
lam Scripturae contendit persuadere, discurram per 
siDgula. 

Proinde dicit , non fuisse necessarium afiTerre, 
quod initium salutis nostrae sit ex Deo inspirante, 
ubi et timorem disponentem dari inteiiigit. Respon- 
deo: Haec plane omnia sunt erronea propter ver- 
bum Pauli, qui dicit*): Impossibiie esse legem im- 
pleri, imo peccata non augeri, nisi Spiritus sanctus 
diflfundat caritatem in cordibus nostris. Has aut-ori- 



1) In ed. origin. hic addilaleguntnr haec verba : magna 
et aha deo, cum aliis etc. 
*) Roma. 8. 

13* 



196 Diaputatio Lipsiae habita a. XIX 

tates iam expressas oportuit confiiiatas, et illam B« 
Augustioi cap. 3. de spir. et lit: Cum ooeperit 
non latere, quomodo vivendum est, nisi gratia do- 
uetur, non suscipitur, non bene vivitur. Vadat esrgo 
cum suo servili timore, qui non operatur, nisi odiatt 
legis et Dei, et cum iniuria vocatur disponens ad 
gratiam.^ ' 

Invenitetiamaequivocationem gratiae, aliam esBti 
caritatem, aliam donum, quo primum moYemot; 
Transeat haec distinctio, nihil ad propositum, eilt 
elusio verborum Pauli. Glarissimus est textus Paolii 
nisi gratia et caritas faciat nos diligere legem, 
lex semper iram operatur. Hoc donum autem, quo 
primum movemur , non diliget legem , sed caritas 
spiritus. . "* ^ 

Tertio , concessit tim^rem esse infructuosufp 
sine caritate , et hoc nulium negasse. Respondeo : 
Cur ergo docent infructuosas poenitentias , et resi- 
stunt mihi iructuosam docenti ? Reiinquo hanc esse 
omnino subversam cum tot opusculis Augustini, et 
si Augustinus non faceret , tot fulminibus , tamen 
unus Paulus concludit, opera quaecunque ante oi^ 
ritatem esse peccata et damnabiiia et indisponen: 
tia ad gratiam. Et per haec dicta ferme ad omaia 
sua replicata responderi potest. Ipse quidem po 
more suo dicta Scripturae divinae temperat ad diota 
Patrum , imo trahit ad intelligentiam suam , quam 
habet in Patribus, cum potius contra scripta Patram 
debeant conferri, et iudicari ad dicta Scripturae. . 

Quarto, non aocipit quod assumpsi, nos debeie 
facere laudabiliorem iilam poenitentiam , sed didt, 
nos posse etiam dignos iructus poenitentiae faoere, 
si a timore inceperimus. Hoo secundum B. Augo* 
stiuum sic expono : Si peccata peccatis addiderimiis, 
cum, ut saepius iam dictum est, quidquid ante Vir 
natam per gratiam voiuntatem flt, fructus mabie 
arboris sit, quae non potest bonos fructus faeere. 
Ergo per timorem servilem nunquam pervenitur ad 
caritatem. 

Quinto, innixus Oregorio super Ezeohielein, 



\ ■ • 

• SoterUa azcepte. 197 

ff 

qni detioeiidit ' ) de sapieotia ad timorem, aed nos 
eontra desoendere a timore ad caritatem. Dooenti 
no respondeo, qaod diyi» Oregorius non debet ex- 
«bdm^ earitatem , neo exolusit a timore inoipiente . 
yo^wtentiam, eicut D. D. intelligit, siout neo a'oa-' 
rilate ezdaditur oknnis timor senrilis, praesertim in 
hftc. vita, cum oaritatis offlcium mt expellere timo- 
leflii servilem, atque id tota vita, et inducere timo- 
mn- fllialem. 

• Sexto, ad autoHtates Pauli , quod Lex propter 
IWil^Msionea posita est, et auget delictum , dicit 
dhil;:eMe ad propositum, et me diverticula quae* 
lifise^ f adduoens Augustinum contra Faustum lib. 
22: Peccatum esse dictum vel factumcontra l^gem 
Dei; nesdo quid velit D. D. Non est hic dispnta- 
tio, quid sit peccatum, ideo superfluis verbis hoc 
tempus perditum est. ficopus iste. versatur, quod 
Mtoritste Pwli timor servilis non possit esse nisi 
peooatum , et vaugere peccatum per virtutem legis, 
a desit gratia. Et sic auioritates Pauli non sunt 
diyertieula, sed fulmina conterentia sententiam D. D. 
nsque ad pulverem. Non ergo ego ex hominibus 
aDgelos facio, obJiius fragilitatis, sed doceo, ne Deos 
fiMiajmus ex peccatorjbus , dum obliviscuntur fragi- 
litatis suae , qua non possunt nisi malum facere 
ftote gratiam. 

Quod . conversionem fllii prodigi factam dicit 
eontemplatione poenae,^ nego. Ad probationem, 
qood neminem haberet, qui eum siliquis Hatiaret, 
dico: Nisi intus fuisset tractus et in se conversus, 
potius fBime mortuus esset, quam rediisset, ut stet 
BeDtentia: Nemo yenit ad me, nisi Pater meus tra- 
xerit eum. 

Quod Augustinus dipit, verba eius fiiisse verba 
poenitentiam meditantis, nondum agentis, spero quod 
pro me faciat, quando meditari poenitentiam, prae- 
sertim meduUitus in corde, sit certe incipere poeni- 



1) In ed. orig. : descendat. 



/ 

198 Dispufcatio Lipsiac habita a. XIX 

tentiam. Ergo illad nondmn agentis oportet de pe^ 
fectione ad extra intelligi. 

Idem ad Basilium dicetur. 

De verbo Joheinnis Bapistae, dicit eyanidam, 
esse solutionem , quod dixerim, aliud esse poeni- 
tentiam docere, aliud incipere. Respondeo; Salva 
reverentia, egregius D. D. non videtur Paolum in- 
telligere, nec virtutem Legis- cognovisse. Lex enim 
docet quidem sancta, iusta, et bona, sed sola gra^ 
tia incipit, facit et perfieit ea. Ei^o etiamsi Johan- 
nes timorem docuisset esse initium poenitentiae, 
nonr ideo sequitur, poenitentiam incipere a timore. 
Sicut si insinuem quodlibet bonum opus per terrorts 
et minas, non ideo incipit opus bonum a terrore 
et minis, sed a caritate. 

fndignatur, quod Aristotelem ei obiecerim in 
scholis theologicis, quem tamen non acceptarini. 
Fateor, minor est, quam ut valeat in theologioa 
schola , cum seductor fuerit scholasticorum docto* 
rum. Sed satisfacere volui conclusioni meae , quod 
contra saorum suum Aristotelem desipiunt, qui poe- 
nitentiam a timore, et non libera voluntate ind- 
piunt. Nam distinctionem de libero arbitrio coacto 
et inducto transeo. Non enim verum est, quod li- 
berum arbitrium unquam cogatur ad bonum, aul 
cogi etiam possit. Si autem cogitur, in diversa 
rapitur, et coactionem sui odit. Sola autem gratia 
trahitur, hoc est, vere liberum efScitur, ut Aagosti- 
nus contra Julianum hb. 2. et in multis locis. 

Ubi Christum dixi vocasse apostolos et Mag- 
dalenam blando tractu, contra opponit, Paulum vo- 
catum esse durius, et in Evangelio *) iussum esse 
servum, ut compelleret intrare. Primum satis ad- 
miror, quod cum nos exemplum Pauli soleamus ad- 
ducere pro defendenda gratia, ipsi nobis elabnntur 
dicentes, hoc esse miraculosum factum, et non fa- 
cere regulam. Hic tamen egregius D. D. quasi non 
pro niiraculo habens, pro regula inducit. Sed hoo 

•) Lucae. 14. 



• Hotafiif «zcepte. M9 

dunitto. Dim; noii potuisse Paalum intos em eorde 
oonverti, oim trabenle gratia, ut B« "AugQBtiiiiM 
eoota Epistolaa Pelagiano. dooet, gratiam Dei h^ 
¥Kt ez.BoltetibaB ac resistentibas TOlentes ot a»- 
fMMes. ita et iUnd in Evangdio flolviiiir, quod eer- 

} m poteat oompeUere verbo , sed nisi ( ut Esa. lo* 
'qsitor ^) DomuMis ubilet, nihil «equitur. 

Ad iUnd Augustini, intelUgentis seryilem timo- 
tm in -T^o Ehu.ottoniB : Inkium sapientiae timor 

- DmiBi, et illnd glossae PsaL 110: Metus ittdieii 

. imia Mt oonversionis adDeum, respondeo: 8i ad» 
4t gmtta, alioquin senrilis timor sine gratia (ne^ 
4|Be eniBi Augnstinus eiceludit) non operatur nisi 
JBum. Oportet enim quod AugustinuB aon pugnet, 
«eut Fore non pugnat, oum Paulo, damnante om- 
Bfi; quaa suht eztra gratiam. Gt^ossam euper iUud 
KoBia. 8; Non aoeepiatis spiritum servitutis in ti^ 

^ Mre, dioentem^ efise seryilem timorem bonnm,.po^ 
tiiis reiieerem, lanquam expresse eontra textum lo- 
fientem. Apostolus enim dioit : IToQ aoeepistis spir 
ritum servitutis in timore, damnanB eum. Aut dieo, 
qaod gloBsa textum nop exponit. 

lUud Apostoli ad Timoth. *) : Argue ooram 
omnibus, ut et ceteri timorem habeant, D. D. ad 
lemlem timorem adaptavit, quod relinquo. Ego de 
UiaU timore accipio, donec aliter probet. Quodau- 
tem Augustinus Magistro recitante lib. 3. dioit: Ti- 
mor servilis est, eum per timorem gehennae con- 
linet se a peccato, quo poenitentiam iudiois, quo 
.poenaB metuit etc. Gontinet, inquam, se a peccato 
eztemo tantum, intus tamen auget odium iuotitiae 

' gebennam comminantif . Et infira : Bonus est timor 
et utilis, Ucet et ioSufficiens, per quem paulatim 
fit eoQsuetudo iustitiae. Hocestmeo iudicio cooBue- 
tado desperandi et odietndi Deum, si excludatur 
gmtia : verum autem est, si includatur gratia. 



• ^ 



1) In ed. origin. msirginiadscriptaleguntur haecverba 
ut Esa. loquitur. 

•) 1. Tim. 5- 



200 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

Non est ergo necesfie, ut dem^aliam «oli 
nem, nisi D. D. egregius primum probaverit, 8 
tres loqui de servili timore, exclusa gratia, ant 
ritatem non habere negotium in expellendo tiii 
servili. Quare, quae consequenter induxit dfe ei 
sione timoris, de initio sapientiae, et quomodo 
pellat caritas timorem successu per augmenti 
nem gratiae , expraecedentibus satis intelligiu 

Superest robu^issima autoritas Matth. 10, q 
unam sufficere putat : Nolite timere eos, qni oo 
OGcidunt etc. sed timete eum etc. , ideo' non 
servilem timorem damnabilem , ad quem C9uri 
nos invitat. Respondeo primum. Si hoo tult.D 
contradicetur praecedentibus , ubi timor servilii 
sufficiens dicitur, ideo aeqiie absurdum est di4 
Ghristum nos doduisse insufficientiam. Dico te 
ego, non esse ibi servilem timorem Domini, 
et filialis timor timet offendere Deum, et sm 
ab eo. Atque etiamsi de mero servili timore' lo 
retur, nondum intelligitur exdusa gratia, imc 
clusa, cum teste Apostolo et Augustino omnia 
et doctrina sit litera requirens Spiritum. 

Gonsensit etiam Scholasticos vere dicere:^ 
tritionem non valere extra caritatem, sed non 
futavit. Stat ergo eorum ipsorum autoritas oo 
eos: nisi confutet contritionem in caritate eew 
quod a caritate iocipit fleri. 

Illud Augustini bene placet: quod timor 
medicamentum , caritas est sanitas , timor sd 
in caritate imperfecta, et caritas perfe6ta. 

Rationem illam ex Dionysio sumptam, de : 
medio et summo, dicit me transiisse, et non 
ruisse, quod sit medium inter peccatum imam 
caritatem superiorem. Fateor me libenter tranri 
ut qui crederem ipsi D. D. satis esse perapec 
hanc rationem, nihil esse ad propositum. Dion} 
enim loquitur de ordinibus infinitis, mediis et i 
mis. At ego prorsus nuUum habeo medium i 
peccatum et gratiam. Sicut nec Ghristus, ooi 
dicit : Qui non est mecum, contra me est. Bt 
rum: Aut facite arborem bonam, aut &oite a 



' fl 



• Voterfl» «xcepU.. 201 



,• 



I 



lem malam. Sed et ip^nm D. D. credo id ipsam 
•Mrere, quod gratia et peeeatuni apud Sefiolaati- 
«otimmediate oppODuntur. 

Non aet»pit D. D. , quod' ffratiam dixi praere- 
we amor«i et timorem, nisi u>qaar de gratia pri- 
«ae moiionis. Respondeo : Ego oum Apostolo et 
ABguaHno aentio: quod nlei lexdiligatur (quod est 
Qiriiatis et non prinuie motionia) non bene vivitur: 
Argo neo Deus timetur, neo oolitur. 
^i In fine, infltruit adversus me oomutum syllo- 
pmMmy aut Ambrosius, Gregorius, aliique repug- 
imt dietiB Apootoli ,. vel non, si sic, quod osten- 
4am: ai non, ut stem eorum sententiae. Respon- 
dao et per medium traoseo ^ non rep|Ugnant mctie 
Apostoli: et stoeorum aententiae, non autem Eooi- 
saae intelligentiae, imo errori. Non enim exolu- 
iiattt caritatem a timore aive servili aive filiali. 
:- DieitD.D. esse cancrino more retrogredi, quod 
dizi: Habiti^ caritate moveri. mentem ad timorem. 
Batia mhror, sive acqrpionem;, sive cancrum iatum^ 
eam et gentilia ille poeta dixerit: Res est solliciti 
plena timoris amor. Quasi ignoremus^ quod amor 
fons et caput est omnium afiectuum. Ideo enim ti- 
metur poena et infernus serviliter, quia diligitur vita 
et voluptas pueriliter et serviliter. Ad hunc timo- 
rem et amorem exstirpandum difiunditur caritas Dei, 
qaa amemus aliam vitam, et timeamus aliam mor- 
tem, id est, separationem a Deo. 

Transiit D. D. de punctis in Sermone meo 
signatis, et de toto Sermone confutando. Dico bre- 
viter: Habet calamum et papyrum, aiggrediatur eum 
eum fiducia, videbitur, an Sermonem confutaverit, 
vel se ipsum irriserit. Hoc relinquo iudicio ordinan- 
doram. 

Eccius. • 

Quia ob tempons angustiam respondere non 
po88um iis, quae reverendus Pater adduxit: -.refero 
tamen me ad iudices, me nihil transiliisse neque 
iui88e de mente PraecUcatorum autDoctorum legem 



202 Dispatatio Lipsiae habita a. XIX 

adiinpleri sine caritate, neque aliqaos doouisB^ in- 
fkiotuosam poenitentiam, sed quomodo per timoreni 
servilem ad iructuosam perveniatur. Et quod mag- 
niAoo verborum apparatu reeessit ab hodierna 80- 
lutione ^) , quia dixerat Sapientem loqui de timora 
filiali, iam vero admittit loquentem de timore se^ 
vili : npn tamen exeludendo gratiam. Quod neo tez- 
tus , nec S. Doctores patiuntur. Nam per sapieii- 
tiam intelligit caritatem , et ita initium esset aot» 
initium. Totus quoque Augustinus non laborat) 
quomodo timor servilis cum caritate sit initiaai 
caritatis, sed quomodo timor servilis primo oeeu^ 
pet mentem et primo ingrediatur, et sic Indaoat 
caritatem , quod etiam est de mente Oregorii im- 
probantis reditum cancrinum, ubi reverendus Pater 
pro Gregorio scorpionem mihi adducit: Res est sol*. 
licita etc. Omnes ergo S. Doctores hodie oitali 
volunt timorem servilem esse initium caritatis, ad 
intelligentiam saepe datam, et quam PraedicatorM 
solent dare, de quo refero me ad iudice».' 

Tertia deoima Julii anno MPXTX hora ftecmidA. 

Girca materiam conclusionum quartae et quintae. 

Eccius. 

Reverende Pater, quia tempus nobis praeflxum 
est nimis arctum , tamen tangendo fundum negotii 
aliqua obiter attingemus. IUud scilicet, quod quifi- 
bet sacerdos absolyat a poena et culpa, eontra 
communem usum totius ecclesiae. Et quod in Se^ 
mone vulgari et Conclusione dicitis, ex nulla Scri- 
ptura probari , divinam iustitiam aliquam poenam 
v^l satisfactionem expostulare a peccatore. Et illis 
innitor, quia in absolutione sacramentali culpa re- 
mittitur simultanee , sed poena peccato debita ae- 



1 ) In cd. origin. margini adscriptum le^tur : Martiniii| 
non, recessi , respondit. 



• HotariiB ezoepta. 203 

terna Gommutatur in temporalem. Hoo liqnet ex 
saorae Scripturae traditione, et 8. Patrum usu. Et 
i( brevior sim , expresse hoc voluit Ambrosius su- 
per Lucam, Hieronjmns lib. 1. contra Jovinianum, 
Atgusti.nus quaesti. 1. de octo Dulcitii quaestioni- 
Inis, et pertinenter Ambrosius Luo. 5. testatur sa- 
ds&ctione poenam peocati dissolvi. 

Scriptura est in promptu: quoniam peceatum 
Adae, eulpa iam remissa, punitur in tota posteri- 
tate. Qnare transeunte culpa remanet poena. Quam 
lationem tangit Augustinus tractatu 124. supra 
Hatth. et glossa 2. Regum 12. Similiter de Da- 
Tid. 2. Reg. 24, ubiDavid poenituerat et percusse« 
i»t eor eius, peocavi, dixit, valde in hoc facto, sed 
peto ut transferas iniquitatem servi tui. Modo pec- 
eatnm non transfertur quoad culpam, quia, ut Pro- 
pheta ^^) ait, anima ipsa quae peccavcrit morte 
morietur. Restat ergo ut peccatum quoad poenam 
transferatur. Sio per prophetam Natan dicitur Da- 
?id **) : Transtulit Deus peccatum tuum. Ubi glossa: 
Dens delictum delet, sed inultum non deserit. Aut 
enim homo in se poenitens punit, aut Deus eum 
homine vindicans percutit. 

Et ut ad S. Patres veniamus , a quibus usus 
et praxis ecclesiae principaliter ab apoatolis deri- 
vatus est. Nam primo nullum peccatum manet im- 
punitum, et poena est ordinativa culpae. Quas ra- 
tiones tangit Augustinus et refert Gratianus (sicut 
primi de poenitentia. distinctione?.). Nam Deus ma- 
lom fieri non pateretur, nisi illud per iustitiam or- 
dinando melius stare in mundo faceret. Inquit ergo 
Augustinus lib. de poenitentiae medicina: Non suf- 
ficit mores in melius commutare , et a factis malis 
recedere , nisi etiam de iis, quae facta sunt, satis- 
fiat Deo per poenitentiae dolorem , per humilitatis 
gemitum, per contriti cordis sacrificium, eleemosy- 
nifi cooperantibus etc. Non enim dictum est, ut tan- 
tum abstineatis a peccatis , sed et de peccatis , in- 
quit, deprecare Dominum, ut tibi dimittantur etc. 

*) Ezech. 18. ••) 2. Samu. 11. 



204 Oisputatio Lipsiae babUa a. XIX 

Sed 81 reverendus Pater, sicat in Resolatorio 
et alias ^ meo quidem sensu , facere nititar , satis- 
factionem illam fieri eoclesiae ^ sed Deum talaa 
poenam non requirere, et quam Deus requirat, hom 
non auferat; contra ego oppono : Primo qyod A^ 
gustinus in Enchiridio ^inquit, cap. 71. loqaitur Ai 
oratione dominica: Delet omnino haec oratiy>'nii* 
nima et quotidiana peccata, delet et illa, a qoibiu 
vita fidelium scelerate gesta, sed poenitendo iii 
melius mutata discedit. Ubi constat, orationem do«> 
minicam delere venialia et etiam mortalia, nOD 
quoad culpam, sed quoad poenatn, quia poenitoDdd 
mutata, quae mutatio Augustini intelligi nequit, 
nisi de mutatione poenae aetemae in temporalen. 

Eos, qui fuerunt a quadringentis annis, dod 
adduco huc. Vuilhelmus Parisiensis, VuilhelmusAlii- 
siod., qui id pleno ore affirmant. Accedat Cypria- 
nus in Epistola ad Fidum, ubi sic ait: Legimns li- 
teras tuas, carissime frater , quibus significaati d6 
quodam presbytero Victore, quod ei, antequam ple- 
nam poenitentiam egisset, etDomino Deo, in qoeni 
deliquerat, satisfecisset , temere Therapios oollega 
praepropere pacem dederat. Hic S. Gj^rianas noii 
dicit Victorem ecclesiae non satisfecisse, sed Do- 
mino Deo. 

Idem Cjprianus ad Comelium Papam de hae- 
reticisait: Elaborant, ut opus suum diaboli maUtia 
consumment, ne vulneratos divina clementia in eo- 
clesia suacuret. Miserorum poenitentiam mendaeio- 
rum fraude corrumpunt, ne Deo indignanti satisflai 
Apertissime sacer martyr haereticos increpat, qni 
poenitentiam ab ecclesia iniunctam existimabant non 
esse satisfactionem Dei. 

Quamvis reverendus Pater citra modestiam sae- 
pius mihi improperet, quasi Scripturarum sanotamm 
intelligentiam non idonee tractem, de quo iadioent 
hodie designati iudices, uter reotius de fide et sa- 
crarum Soripturamm sensu sentiat : attamen , quan- 
tum ego video, universi sacramm Soriptararani 
tractatores in hanc sententiam descendunt. Ad quid 
enim ecclesia vellet imponere tale onus grave poe- 



a Hotariis excepta. 205 

r 

nitentibus , oum Dominus et oaput eoolesiae illud 
non exigeret? Quam rationem in anQotationibus 
tetigi, non tamen fuit iQea, sed Chrysoatomi, sieut 
lefert Grratianus 26. quaest., 7. oan. Allegat homo: 
eoi grave pondus poenitentiae imponis , aut poeni- 
tentiam reiidet, aut dum sufiferre nequit, ^oandali- 
latuB amplius peooat. Deinde etsi erramus, poeni- 
teotiam modicam imponentes, nonne melius est, 
propter miserioordiam rationem reddere, quam prop- 
ter crudelitatem ? Ubi enim paterfia,milias largus est 
dispensator, non debet esse tenax. Si Deus benig- 
DiiB, ut quid saoerdos vuit esse austerus? Hoo pro 
eoDfessoribus. 

Idem Homilia 31. ait super Epistola ad Ebraeos: 
Peccatum oonfessione minuitur, sed non minuitur 
qaoad oulpam, quia impium est, utHieronymus ait, 
a Deo dimidiam sperare veniam , ergo minuitur 
qaoad poenam. 

Addo Oregorium, 4. moral. oap. 49 post multa 

*ita dioit: Sed quia nuUum peooatum Deus inultum 

relaxat, aut enim nos hoo flendo insequimur, aut 

ipse iudioando. Restat, ut ad emendationem suam 

semper mens solerter invigilet. 

Hoo sensit et B. Hieronymus, verba sua trans- 
scripta sunt can. Mensuram, de poenitent. disi. 1 : 
Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco 
non satis praefigunt Canones pro unoquoque crimine, 
ut de singulis dicant, qualiter unumquodque emen- 
dandum sit, sed magis in arbitrio sacerdotis intel- 
ligentis relinquendum statuuut, quia apud Deum non 
tam valet mensura temporis, quam doloris. 

Augustinum quoque refert in can. Nuilus : Nul- 
lu8 debitae gravioris poeuae accipit veniam , nisi 
quaiemcunque etsi longe minorem, quam debeat, 
poenam solverit, ita enim impertitur a Deo largi- 
tas misericordiae, ut non relinquatur iustitiae disci- 
plina. Hic habet Reverendus Pater Augustinum ') 



1) Id ed. origin. hic ita legitur: Hic habet egregius 
^' D« Carolostadias Augustinam etc. 



206 Dispatotio Lipsiae habita a. XIX 

in defensione mea adductum, cuius aententiaii pr^ 
sequi non est instituti nostri in praesentia. 

Aecedat postremo Isidbrus lib. 2* de buibm 
bono, cap. 13: Quamvis per poenitentiam profiA- 
atio peccatorum sit, tamen sine metu hoo edse niMi 
debet, quia poenitentis satisfactio divino taottui 
pensatur iudicio, non humano. Quare poenitealift 
iniuncta non est, quia satisfacit tantnm ecoleBkui) 
sed etiam quia satisfit Deo. Nam et apnd Deui 
productior est poena, quam cuipa, at AugttBtinM 
testatur tract. 124 super lohannem. 

Quibus omnibus pro indubitata * reritate habilii 
faciliter patet improbatio conclusionis quntae, M 
dicit reverendus Pater, quemlibet saoerdotem debere 
absoivere poenitentem a poena et a oulpa^ et itl 
quiiibet sacerdos villanus esset in sua paroehia ef^ 
scopus, archiepiscopus et papa. Quod esBe maoiie- 
stissime faisum praeter usum totius eo<de8iae, mb 
solum adulatorum, probatur primo ex ub, quae 
dicta sunt, quia per absolutionem saoerdotalem ooIm 
deletur, poena manet, licet commutata; deiade^ 
quia sacramentum poenitentiae est iudieiale, ut f(m^ 
mam huius iudicii describit B. AugustinoB oa. 2. de 
poen. medic. Et ad iudicium ferendum pertinet iuris- 
dictio, nisi veiit Anaxagoreum chaos et confusionM 
maximam facere in e^esia Dei. 

Et cum iurisdictio se ad duo extendat materialiA 
in hoc sacramento habita, nam et peocator poeni* 
tens et peccata ipsa sunt de materia poeBitentiaB) 
et nemo negat iurisdictionem in inferioribuB Praelatil 
ad confusionem tollendam esse coartatam, quoad aia- 
teriam peccantium, nam hinc proprii saeerdotiB habe- 
tur determinatio. £t quia sententia non iata a sao iudioB 
est nulla, ideo absoivens non subditum nihil fiaeit. 

Sic a simiii materia^) peccatorum poteet eoartari 
iurisdictio eadem ratione et in (»-iminttm detestap 
tione. Quod autem etiam a sibi commiaBis oon 
possit plenarie absolvere, ex eo patet, quia tanta 
potestas, nisi autoritate fundetur contra totiaB ee- 

1 ) In ed. orig. : Sic a simili in materia etc. 



a Hoteriii ezteptei . . 807 

ffladae oommiaiB, dtiius prazis debet homiai Chri- 
itjeiio eeee.pro regula^. non debet Iribui. 8ed in 
«^erioribus patentam iliit per maiores olericoS) Cy- 
■riMiQm, .Chxysostomum , et Augustinum, poena^ 
Mitum remeiiefe post eulpam. Ideo reverendus 
Ate oedai 8« Patrum ^toritati, et consuetudini 
Wias eodesiaie obtemperet, aut our id fieri bob 
dflbeat.autoritate saorae Seripturae, oonciliorum yel 
isaetonuii Patrum) exponat 

M. Lutherus. 

Admitto D. D. qnod'habeat ultimum nrerbaoi, 
wa sio yiilt. Arguit autem egregius D. l>^ eontra 
ConebiAionem meam, volens probare^ poenam re- 
qiiri a Deo, pt.pro primo indudt Smpturam, Oen. 
4 ubi peccaiqm Adae etiam remissa colpa punitur 
iaposteritate,ergo poena remanet, transeunte culpa. 
Tmo*) D« ])« obstrictum hoc exemplo, et non re* 
^lieet, nisi oonflrmet, aut sratentiam eedat. Siista 
foeoa^ requiritur. pro peccato, et similiter sentien- 
dam est de qualibet poena, ut infert, habeo pro- 
positum, quod poena non possit remitti per Papam 
aot uUum sacerdotem, quia nulius adhuc remisit 
mortem, infinita genera poenarum, morborum, et 
umilium miseriarum, quae omnes pro peccato primo 
simt illatae. Et sic probatio D. D. probavit con- 
eliuionem meam contra se ipsum. 

Secundo, quod aDavid.translato peccaio non est 
trsnslata tamen poena, etiam pro me facit, sicutet in 
Sermone eodem vulgari sequenter dixi. Quia erat 
poeoa, quam Deus requisivit, ideo nemo auferre 
potuit. Si D. D. non intellexit me, legat diligentius, 
ego enim dizi et dieo: Quod hanc poenam Deus 
QOQ requirat, quam papa vel homo possit solvere; 
quam autem ipserequirit (scilicetimmediateloquiturj 
SOQ possit homo soivere. 

Tertio, induxit glossam: Deus delictum delet, 



1t) In ed origin. faic inEirgiiii adscriptiini legiiar: Ad- 
doxit tamen se velle replicare, si dominus 0. Eccius 
plus iusto responderet. 



206 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

sed inultum non dimittit; nihil pugnat oonira me. 
Ulciscitur enim, sive per ipsummet hominem oon- 
terendo, sive per ecdesiam emendando, Biye per 
^ se ipsum iudicando. Et hoc ultimum et primttm 
genus. poenae in nuliius hominis arbitrio estr, aioat 
Apostoius 1. Cor. 2 dicit: Si nos ipsos iudioaremii% 
non utique iudicaremur a'Domino, cum autem iii- 
dicamur a Domino, corripimur, ut non eum tioe 
mundo damnemun Ibi ciarum est, quomodo D«u 
poenam requirat, et non requirat. 

Quarto, Augustinum per Gratianum relatoin, 
quod Deus non permitteret malum fleri, nisi p^ 
iustitiam illud ordinando melius stare fiaceret: miror 
D. D. quod has et similes autoritates ita oonsaroi' 
nat, cum nemo eas neget, aut contrarium sapiat. 
Ego enim hoc solum impugnavi semper, quod vv- 
tute clavium iactant solvi poenas per iustitiam di- 
vinam requisitas. Hoc enim non credo esse yemii, 
nec probabitur. Non enim dixitad Petrum*): Qood 
ego ligo, tu solves, sed: Quodcunque tu solyerii, 
solutum erit. 

Quinto, iilud de poenitentiae medicina: Non 
sufficit mores in melius commutari, nisi etiam la- 
tisfaciat Deo, de iis quae facta sunt per poeniten- 
tiae dolorem, per humilitatis gemitum, per oontriti 
cordis sacrificium. Haec omnia ego quam maxime 
volui semper, ut quid ergo per indulgentiae ifte 
iactantur remitti, si non sufficit, mores in melioB 
commutare, et divina iustitia has requirat satis&o- 
tiones? Frustra ergo gloriatur D. D. quod non dio- 
tum sit, quod tantum abstineatis a peocatis, sed de 
praeteritis deprecare Dominum. Et sic patet, qaod 
adhuc nuila Scriptura contra me adducta est) quao* 
quam ego possem multo fortiores induoere oon* 
tra me. 

Post haec, adducit Augustinum in Enchiridio: 
Delet oronino haec oratio mmima et quotidiana 
peccata, delet et iila, a quibus vita fldelium soe- 
ierate gesta, sed poenitendo in melius mutata ete. 



') Matth. 16. 



a Notariifl^ezcepto. 209 

Hoc est quod dizi, peccatorem poBt eonTersioiiem 
teneri ad crucem et passiones vitae, secundam quod 
Deus intulerit, quas non possit homo solyere, et 
iterum haec-autoritas pro me facit. 

Eos, qui a quadringentis annis fuerunt, non 

addacit, et placet. Ad Cyprianum, epistola ad Fidum, 

ubi damnat Therapium, quod praepropere pacem 

dederat Yictori, antequam plenam egisset poeniten- 

tiam, et Domino satisfecisset : Ecce, inquit, non ec- 

desiae, sed Domino non satisfecisse dicit Victo- 

rem. Respondeo: Legat et conferat Oyprianum 

bene D. D. et inveniet eos etiam, quos paci dede- 

rant, ideo datos essepaci etiam pr^epropere^ ut 

craces et martyria expeditius sustinerent. Quae ipse 

per multas epistolas exponit esse poenas et flagella 

pro peccatis a Deo inflicta. Quare Victor hoc modo 

Qondum satisfecit Deo; et tamen satisfecit, quiaec- 

desiae , quam nos vult audire Deus, satisfecit. Hoc 

enim habent verba Christi, quod ecciesia debetim- 

ponere poenas, quando dicit: Quodcunque ligaveris. 

Et hoc modo possem admittere, Deum requirere 

poenas, quas ecclesia possit solvere, quia pactum 

fecit cum illa. 

Altera autoritas Cypriani ad Cornelium, qua 
iterum scribit, haereticos impedire peccantes, ne 
indignanti Deo satisfaciant. Quanquam Cyprianus 
ibi de poenitentibus non loquitur, sed de haereticis, 
qui tanquam iusti et quasi bene fecissent, excusa- 
verunt et defenderunt se in peccatis suis, tamen 
respondeo sicut ad priorem. 

Post haec addidit rationem : Ad quid ecclesia 
veliet onus imponere poenitentibus, si illud Dominus 
non exigit, et longam autoritatem allegat Capitukim. 
Quae inducit omnia, transeo , et dico , quod eccle- 
siae mandatum est, ut castiget et iudicet peccato- 
ree, quod si non fecerit, Deus irremissibiliter faciet, 
iuxta sententiam Pauli superius adductam 1. Cor. 11. 
et 8ic non potest solvi. 

Item, idem Homiiia 31. super Ebraeos : Pecca- 
tnm confessione minuitur. Ex quo verbo colligit 
^- l). in hnnc modum : Non minuitur quoad cul- 

Lutheii upp. V. A. ad lof. hist. i. p. Vol. Uf. l4 



2(10 Di^putatio Li{ftiae habita a. XlX 

pam, quod iBnpiuin sit a Deo sperare dnnidiam ve^ 
uiam: ergo quoad poenam. Admitto totum, seoun- 
dum praedicta. 

lam illa . autoritas Oreg. 4. Mor. : Aiit emn 
1109 hoc fieado insequimur, aut ipse iudieando ; vix 
aliud aptius pro me adduci potuit. Similiter et illdi 
Hiero. 0. Mensuram, admitto, quod tamen Hiero- 
nymi esse dubito. 

Admitto totum, quod canones non satis piaa- 
figunt, ideo relinquo arbitrio sacerdotis. Addo cft 
ego multo magis arbitrio Dei, qui solus est poih 
derator spirituum, et non ignarus neque 'iniquoi 
iudidat. 

Placet et illa autoritas Augustini c. nnlliis] 
Ita impartitur aDeo largitas misericordiae, ut non 
relinquatur iustitiae disciplina. Potest pro me, et 
pro D. D, valere, transeo. 

Et Isidorus quamvis non satis gravis autor m 
his rebus , plaeet tamen , quod poenitentis satisba- 
tLonem tantum divino pensari iudicio dictat, noQ 
humano. Ergo multo minus remitti potest humaBO 
iudieio, cum clavis potestatis non debeat operad) 
nisi prior sit clavis scientiae, quae sciat, quid al 
quantum soivat. 

Apud Deum productiorem esse poenam quain 
culpam ex Augustino concedo, salva tamen autoii- 
tate PauU Roman. 7. dicentis: Non invenio in me, 
hoc est, in carne mea, bouum. Cuius sententia ert, 
poenam et peccatum simul finiri. 

Haec de prima Conclusione. Sed contra aliam 
dioit, esse manifestissime falsan) et praeter usum 
totius eoclesiae, quod quiiibet sacerdos debet ab- 
solvere a poena et culpa poenitentem. Et hoe 
probat primo ex dictis, id est, ex nihilo. Secundo 
per rationem, quia sacramentum poenitentiae ta^ 
quoddam iudiciaie, et ad iudicium ferendum pW" 
Unet iurisdiotio. lurisdictionem autem esse courta- 
tam in inferioribus Praelatis ad toiiendam confasi- 
on^m, tam in peecantibus quam in peccatis, seeundo 
in detestationem criminum, alioqui quilibet villaniiB 
SMerdoa eeset episoopua, archiepiscopus et papfti 



a Kotsrii» «iMpte. Ml 

Sespondeo et dioo duo , primiiin me nescire 
■fQe in hodiernttq) diem, an coartatio istins iniis- 
ifliionis fecerit hoc, quod praetenditnr, sdlioet, 
■ninum detestationem, et confhBionis ablationem. 
se oertum est longe sedttB evenipse, nam peocate 
■Missima etiam ridentur in maioribus curiis, qnae 

propriis Lparochiis possent pulcherrime' puniri, 
seorratus esset modus, quem instituerunt apostoli, 

•Arvayerunt S. ^atres usque post Nioenum con- 
inm, ubi deflnitum est, et longe post servatum, 

dioeoeses non permisoerentur, et unusquisqoe 
eniteretin sua dioecesi. De quo ^stat cum aliis 
leelarissima epistola Cypriani ad Comelium Ro- 
innm Pontificem IIL 

Nam cum statutum sit ab omnibus nobis, et 
]nom sit pariter et iustum, ut uniuscuiusque causa 
e andiatnr, ubi est orimen admissum, et singulis 
■Coribus portio gregis sit adscripta, qujam xe&X 
naqnisque et gubernet, rationem sni actns Domino 
Iditurus, oportet utique eos, quibus praesumus, 
01 eircumcurssure , nec episcoporum concordiam 
baerentem. sua subdola et fallaci temeritate con- 
lere, sed agere illic causam suam, v\x^ et accusa- 
res habere et testes sui criminis posaint etc. 
Loquitur enim de iis, qui in Africa peccaverunt, 

ad Romanum Pontifioem Corneiium cueurrerant^ 
t sic patet usus primitivae ecclesiae de ligandis 
\ solvendis peccatoribus. 

Cum autem, ut Apoatolus Act. .20. ostendit, 
lem sit episcopus etpresbyter, et ad Tit. 1. quae- 
bet civitas suum episcopura habere debeat iure 
ivino, longe utilior esset ad corripienda peccata 
Kodas. si quilibet sacerdos in sua parochia ligaret 
t solveret poeniteolem. Quod exemplum monstra- 
itApostoIus, 1. Corinth. 5, ubi cum Corinthiis 
tntesens spiritu tradidit fornicarium satanae, obiur- 
;ui8 quod ipsi non fecissent. 

Quo vero' iure, aut qua ' ecclesiae felicitate 
^ modus divino iure praescriptus et in tantum 
lempas roboratus sit sublatus, viderint alii. Ego 
^em negare non possum, quia ad oculum videmus 

14* 



212 Disputatio Lipsiae habita a. ^IX' 

• 

ita fieri, ita statui, quod tam peccantes quam peo- 
cata reserventur, et uni animae sex vel septem pa- 
stores secunduQi sub et supra imponantur. Sed an ] 
ita debeat tieri, aut e^pediat, non definio. 8010, ] 
quod inferior tenetur obedire restringenti et yexaDti, - 
quanquam nullo iure divino. Superior tamen, iit 
dicit Condusio mea, gravissime peccat^ ei reservttt 
occulta peccata sine rationabilissima causa, imo ad- 
huc dubito, et quantum capio, credo sine temeritate, 
nulium occultum peccatum debere reservari aut 
posse, optans audire probationem contrariam. 

Secundo dico, ecclesia non esset ruitura, A 
idem plebanus, episcopus, archiepiscopus, et papt 
esset, ac sola concordia cohaerente, ut Gjprianoa 
ait, et sicut usus prioris ecclesiae fuit, iungerentor. 

Proinde, quod et damnatus fertur articulus in 
Constantiensi concilio de istis reservalionibus , noB, 
satis curo. Hoc scio, quod probatus fuit, et repro- 
bata ista reservatio in primitiva ecdesia et instita- 
tione apostoiorum, et nunc quoque, ut miserriini 
ecclesiae experientia docet, esset utilissimus et Mr 
luberrimus ad coercenda peccata et tollendam dfr 
testabiLem confusionem omnium episcopatuum, quani 
hodie videmus. Qua causa autem sit suo tempoie 
mutatus , transeo. Mutabilem invenio , mutabilem 
relinquo. Haec in arbitrium iudicum. Hora transiit 

Quarta decima die lulii, mane hora 

septima. 

Continuavit Eccius praeter pactum. 

Eccius. 

Reverendus Pater ab initio satis glorianter pa^ 
vi peniiit per me adducta, quasi sibi minime obstent, 
quae maxime adversantur. Nam ipse voluit in Se^ 
mone vulgari non fieri commutationem poenae 
aeternae in poenam temporalem, et opinioni oofli- 
muni contradicit, quasi non possit probari, DeoiD 
exigere aliquam satisfactionem, praeter portatioDem 



' ' • Vofturlif ezeepta. $21$ 

eniGis. fit iil Sennone latiDO eoUaudat diotnm yiil- 
gariam ultra omnem doctriDam Dootoram seholasti- 
ibnina, de poenitentia datam : 9llmmer tl^un bie I^Sd^^e 
Snle. Optima poenitentia nova yita, seonndum 
gbeaam eius. Addidterunt talem persuasionem ipse 
et piopognator, quia ei averterit 'se impius a iustitia 
na eto« Si ad novam poenam imputat, quomodo 
dicitor ooo reoordari^ et patet Gonclusio sua mani- 
ibste dioenB, peocare sacerdotem, qui non absolyat 
V t eulpa et poena. Huic errori ego contradixi 8. Pa- 
tram autoritatibus , quibus ipse voluit illudere, et 
laditores faseinare, quasi apud eum solum esset 
potestas interpretandi sacram Scripturam. 

Unde bene adduxi contra eum Augudtinnm: 

l6n Bufficit mbres in melius commutare c^ a malis 

f^etiB recedere etc. Ubi est liquidissimum, doctri- 

naip ez Sermone allegatam esse falsam, quia nova 

lita noD est optima poenitentia, cum non sufflciat 

aeenndum Augustinum. Et bene etiam doctrina illa 

inprobatuV per B. Ambrosium, lib. 2. de poeniten. 

etp. 5: Apostoli secundum Ghristi magisterium do- 

cuerant poenitentiam. Et infra: Qui enim agit 

poenitentiam , non solum diluere debet lacrimis pec- 

catam suum, sed etiati^ emendatioribus factis operire 

et tegere peccata sua. Clarissima S. Patris verba, 

quod emendatioribus factis agendo poenitentiam tegere 

debemus peccata. 

At eum autoritates fqrent expressissimae, Deum 
non remittere peccatum impunitum, confugit ad mi- 
rabilem poenarum distinctionem , qui tamen solitus 
est, Scholasticos- ob distinctionum usum improbare, 
et dhcit, poenam, qua Deus vult peccatum punire, 
non posse auferri per hominem vel per papam, 
■ quod est omnium falsissimum, ,et potestatis clavium 
r| aDnullativum. Nam in poenitentia facta commuta- 
tf tione poenae certe homo potest solvere illam poe- 
A nam, per ipdum Apostolum, per reverendum Patrem 
f inductum, 1. Cor. 11: Si nos ipsos iudicaremus, non 
i utique iudicaremur a Domino. Quare si nos pro 
g hac poena satisfacimus , Deus pro peccato a nobis 
^ aliam non exigit, alioqui contra prophetam, iliud 



214 Disputatio Lipsme habita a. XIX 

quod nos puniremus, si Deus vellet pnnire, iam 
bis puniret id ipsum. 

Praeterea clara fuerunt Cypriani verba, <3iiy- 
sostomi, Oregorii IV, Hieronymi, quod poena in- 
iuncta a sacerdote in satisfactionem est poena Deo 
debita, et ita Yictor, quia non impleverat poeni- 
tentiam iniunctam a Cypriano, dicitur nondnm sa- 
tisfecisse Deo, Quod et Theodorus in suo poeni- 
tentiali, quem sequitur quasi ad verbum Beda, 
id ipsum testatur, quamvis forte nec ii autores sicat 
nec Isidorus ei satisfaciunt*). 

Unde quidquid dicat ore, autoritates omnes bt 
cere pro eo, tamen necessarium est, quod corde 
dissentiat: cum hae autoritates doctrinam eius et 
conclusionem subvertant. Si enim sacerdos peceat 
non absolvendo a poena^ et culpa, tunc episcopi 
peccassent non absolventes Victorem a poena et 
culpa, et omnes sacerdotes peccarent per orben 
Christianum absolventes extra indulgentias. 

Neque relevatur in eo, quod debeat craoey 
portare, et hanc poenam exigat Deus. Quia vbHm 
crucis portatio non est aliud, quam vita GhristiaDa) 
sicut ipse rever^ndus Pater docte hoc exposuit; 
sed cum hoc oportet de pr^eteritis satisfaoere, et 
Dominum deprecari de praeteritis. 

De reservatione casuum Conclusio mea Dihil 
habet, tamen reservationes moderatas credo «sse 
utiles, quod etiam Praelati in monasteriis experiun- 
tur. Fateor ingenue, me esse in voto Gersonis, ii 
concilio Constantiensi interpellantis pro delend» 
immodica reservatione casuum, et potissiroum di*- 
plicet mihi illa reservatio, sicut et Domino Patii. 
quando habet avaritiam comitem , id est , pecuoii^ 
rum poenam annexam. 

Ecclesiam non dicit ruituram, si sacerdos i^ 
sua parochia esset episcopus et papa ; certe app*" 
ret mihi, si esset illius pulcherrimi ordinis hierar- 
chiei corruptio, quod etiam esset ecclesiae etb- 
versio. 



1) In ed. orig.: satisfacit. 



a Notariis exoepta. ^J^ 

Sed maneam in pribcipali, qoia peccatum taioii 

manet impunituin, secundum Angustinum, Orego- 

riam. Quare satisfactio merito tertia pafs poeni- 

tentiae asseritur. Bt plene pTobavit Augustinus lA 

Ench. , per orationem dominicam nos isatififateiei;^ 

pro scelerate gestis. Et ut vere dixit heri reve- 

rendus Pater , Deus fecit pactum cum ee«6lesi<i . \A 

ecclesia non faoit, Deus fecit. Ergo babeo propit^ 

dtum Scholasticorum et Praedicantium, quod opoi*- 

tet vel nos satisfacere, aut Deus exiget. Quod si 

p^r orationes nostras vel bona opera satirsfacimu6*, 

cur iliud non posset tieri accedente virtutte clavinvn', 

quas Deus non frnstra suae sponsae ecclesia;e coti- 

laiit. Et cum iuxta Gregorii sententiam can. I>e 

cetero 2, q. 7. alii episcopi sunt vocati in pariem 

sollicitudinis , papa habet pleniiudinem potestatis, 

per indulgentias ab eo datas saiisfit poenae pro 

peccatis debitae, solutione ex thesauro ec^lesiae 

facta, ut post Sixtum declaravit Papa modetttite, 

praecipiendo sub poena excommunicationis ita do- 

ceri, teneri et praedicari. Quare si reverendus ta- 

ter contra doceat, ])raedicet vel disputet, iam ^st 

anatheniate percussns. Placuit iamen mihi , qnod 

ultra clavem potesiatis heri posuit clavem discre- 

tionis, cum iamen plures claves contra scholasti'cos 

Doctores neget Conclus. 7. Resolutorii. 

Haec volui omnino adiicere, ut futuri iudices 
apertius intelligerent, quae nostra esset controver- 
sia in hoc puncto, quoniam, si reverendus Pater 
stat sententiae Doctovum per me allegatorum, nota 
adversabitur nee Scholasiicis , nec Praedicatoribus, 
nec mihi. Quare si voluerit, etiam sententiam suam 
pro informaiione dominorum iudicum poterit cla- 
rius exprimere. 

M. L u t h e r u s. 

Ad istas naenias et ineptias D. D. heri satis 
respondi, repetit enim eadem, et velut ridiculns 
citharoedus chorda semper oberrat eadfem. 

Secundo scopum controversiae non attigit, Nott 



21.6 Disputatio Lipsiae habita a. XIX 

jenim quaestio est, an Deus peccatum inultum di- 
mittat, quod satis copiose probavi, sed an papa 
vel ecclesia remittat, quas poenas Deus e^ogBt 
De hoc nihil probavit, quod r^linquo iudicio iu<fi- 
cum et omnium auditorum. 

Tertio, obticuit hodie Scripturas sanctas, ideo 
Bto in eius probatione hesterna prima, ex Grene. 3, 
ubi probavit, poenas requiri a Deo, quas ibi Scrip- 
tura ostendit irremissibiles. Doleo, quod D. D. ite 
profunde penetrat Scripturas, sicut tipula aquas, 
imo videtur fugere a facie earum, sicut diaboiu 
crucem. Quare, salvis reverentiis Patrum, praefero 
ego autoritatem Scripturae, quod commendo iudi- 
cibus fiituris. 

^ E c c i u s. 

Quia impatiens monachus scurrilia quaedaoa 
addidit, praeter gravitatem theologicam, de quo in- 
tegri viri iudicent, an recte induxerim tsontra eum, 
iudices iudicabunt. Sed hanc fuisse materiam no- 
stram, patet ex Conclusione 4. dicere, Deum re- 
mittendo culpam remittere poenam etc. Hoc erat 
saxum per nos volvendum, et quia praefert auto- 
ritatem sacrae Scripturae Patribus, quasi ipse velut 
alterum oraculum Apollinis solus habeat Scripturar 
rum intelligentiam , ultra S. Patres, et apparenter 
inducit autoritatem heri per me citatam. Dico duo. 

Primo me adduxisse in eum finem, ut osten- 
deretur, cum impius avertisset se ab iniustitia sua, 
Deum adhuc recordari, non quoad culpam, sed 
quoad poenam, quod facit pro Scholasticis et Prae- 
dicantibus. 

Secundo, cum reverendus Pater reflectit auto- 
ritatem illam contra me, quia poenae istae a Deo 
peccato Adae impositae sint irremissibiles a Papa 
et homine, verum est, et fateor. Qui^ istae sunt 
poenae, quae non solum consequuntur personam, 
sed etiam consequuntur naturam , et ergo non eai 
mirum, quod istae poenae sunt irremissibiles at> 
homine, sed per hoc non probatur, poenas perso^ 



a HotarilB ezcepta. 21? 

nales pro peccatb debitas non esBO a papa vel sa- 
eerdote remissibiles. At in his remitto me ad iu- 
dioes, paratuB mutare sententiam, Bi me aliter ad 
neliuB docuerint. 

Rnita Bunt haec XIV. die lulii, horaoctava prae- 
sente frequenti concione auditorum. 
Soli Deo honor et gioria. Anno MDXIX. 



Sema Lntheri 

lipsiae in arce praedicatus *) in feriis Petri et 
Pauli, anno MDXJX, tempore disputationis illio 
babitae, una cum excusatione aliquot articulorum, 
a malevoliB faleo intentatorum. 

Haud dubie plerisque omnibus notum est, quo- 
nodo ego Martinus Lutherus abusum Romanarum 
mdulgentiarum taxarim , urgente me ad hanc ler- 
oam aggrediendam Christiano studio et commo- 
dandi piis amore, cum viderem tam misere aliquo- 
nim concionatorum insand instituto promiscuae 
populi multitudini imponi , cuius simplicitati ilii 
praetextu indulgentiarum perdite insidiabantur, non 
solum cuni animarum dispendio, sed etiam victui 
Decessaria suis praestigiis miseris subtrahendo. Ex 
quo propenso meo in commune studio muitum odii 
etpericuli mihi contraxi, multos labores sustinui, 
multa insumpsi. Ad haec nominis mei, et non 
DegligeDdae Christiano existimationis gravem iactu- 
fam feci, cum passim tradueerer a quibusdam sa- 
pientibus et sanctulis pro suggestu, in angulis, 
plateis, et ubi non ? idque gravissime, quod iam 
ad biennium citra intermissionem duravit. 

Quanquam in his omnibus illud maxime me 
turbavit, quod per eiusmodi clamores et calumnias 
tot Christiani comfhoti sunt et accensi ad odium, 



*) Textus redditus est ex edit. Jeo. a. 1556. 



218 Sermo Lutheri A 

• 

invidiain, obtrectationes, temerariuni iudicium et id 
genus gravia peccata, cum tamen si non perditiB- 
8ima*avaritia instigaret, non tanti sint rndulgentiie, 
ut earum nomine unius hominis cor odio aut male- 
volentia inficiatur, aut ali(|uod Dei praeceptum viO" 
letur, cum nec a Deo, nec ab hominibus illae prae- 
ceptae sint, et citra indulgentias salus meliu8 cod- 
stet. Atqui cum divina gratia et ope veritas e1 
fundamentum indulgentiarum ^omnibus iam pateat, 
ut nihil opus sit, adversarios meos mendacii et va- 
nitatis arguere, siquidem lux eorum tenebricoM 
opera per se accusat, ut plane videri et tangi queat, 
quod tam insanas vociferationes et tragoedias 9i 
opppessionem veritatis et meam perniciem exdtii- 
rint. 

Et quamvis harum iniuriarum antesignanos ia 
ius vocare potuerim, et meam existimationeYn per 
hoc restituere, remisi tamen noxam, quod Deus 
ita facere iusserit^ qui mihi multas myi-iadas deliO' 
torum condonavit, et ut in posterum, ut spero et 
credo , condonabit , a quo uno verae indulgentifte 
fluunt. Facit et hoc me placatiorem, quod expc^ 
tus sum , quantum in vexanda veritate invidia Yi- 
rium habeat, nihil tamen , quamlibet sese torqueat» 
ad illam opprimendam obtinere misera possit. 

Verum cum iam haec tempestas magna ex 
parte sopita esset, ecce tibi novus ludus occipitur* 
Nam ex proxime Lipsiae habita concertatione oiD- 
nem priorem audaciam et furores, quibus in tn^ 
invecti sunt, tegere conantur, nova in me GOvaaA- 
niscentes. Siquidem intentant mihi, quod Bobc 
morum haeresin instituam propugnare, et ut veri 
simile hoc faciant, sigillum talibus mendaciis difi 
num appendunt, multa alia levia et puerilia coiv 
menta in me confingentes. Huic Papam omnino i 
ordinem redigo, huic baccas orarias dicor avulsisB^ 
aliis aureis annulis digitos revinxi , huic serta ff 
stavi, et huius generis alia, indigna sane, quae <M 
ram gravibns hominibus percenseantur. Ita depl^ 
rata et perdita invidia cum sua firmare veris n* 
sciat, multo laboriosiue ipsi esi; mendacia finger 



Lipsiae in aixe habitus. 219 

quam mihi ea Bustinere, id quod prius etiam in re 
iodulgentiaria usu venit. 

Facile h quovis honesto et bono viro iudicari 
potest, quod sicut illi prius mendactis me tradu- 
xerint, ita et porro facturos, maxime cum tam pue- 
rilibus' fabulis se prodant, quam parati sint.ad per- 
dendum, si modo technae procederent. Et cum 
hactenus Chidsti^o digna ege,rim, et contra omnes 
istorum calumnias innocens repertus sim, bene spe- 
randum, me et nunc non nisi Christiane acturum, 
quanquam invid^ae paulisper cedendum est, et ala- 
criter crimina, quae Christiano nomini meo im- 
pinguntur, ferenda. 

Atqui mearum partium est, ne mihi in hac re 

desim , et quemlibet pium et Christianum admo- 

neam , ut suam animam a talibus obtrectationibus 

tatetur, nec temere iudicando, aut licenter calum- 

niando, Dei indignationem incurrat. Quocirca hac 

scriptione mea omnibus innocentiam meam testa- 

tam esse volo. Siquidem, conscientia mea teste, 

aliud nihil mihi conscius sum , quam omnia, quae 

Lipsiae propugnavi, adeo Christiana esse, ut non 

dubitem in ea persuasione fato meo defungi, gra- 

tia et subsidio Dei mihi aspirantibus. Hoc confido 

sane, et suo tempore palam faciam, ac facile tuta- 

bor, multo quidem facilius, quam rem indulgentia- 

nim falsam esse ostendi. 

Neque quenquam existimo bonae fidei virum, qui 
de me affirmare possit, quod alicuius haereseos, 
sive ea bohemica sive gallica vocetur , convictus 
ftierim. Eiusmodi virum velim corani et videre 
et audire, sive doctum sive indoctum, qui tale quid- 
dam de me in lucem et rnedium proferre ausit. 
Quocirca hic me excusatum volo. Quod si quis 
posticis calumniis me proscindet, hic nihil incom- 
roodi milii afferet, sed in suum iudicem incidet. 
Porro ne mihi uni inserviam , sed ut aliquid etiam 
emolumenti consequatur, qui haec legit, Sermonem 
in medium dabo, quem Lipsiae in arce habui, qui 
incendii magna ex parte occasio fiiit, ita tamen 
^am, ut molliam, quae forte in odium incurrere 



220 Sermo Lutheri 

possint, et germaDam sententiam explicatius tnr 
dam. ,• ' 

Enarratio evang. Matth. XVI. 

In festo Petri et Pauli. 

Hoc evangelium universam materiam totiiiB 
Disputationis hic agitatae continet', n^ de duabm 
rebus potissimum loquitur , primo de gratia Dei ^ 
libera voluntate nostra , secundo de potestate Petri 
et clavium. Prior invadit magnos, sapientes et 
sanctos, quos omnino in nihiium redigere conatnr, 
cum ipsi persuasi sint, se sua sapientia et operi- 
bus omnia posse efficere. Atqui Dominus hic do- 
cet haec omnia nihil esse, quidquid caro et sangais 
est et potest: siquidem Christum cognoscere nemo 
potest, multo minus sequi, carnis et sanguinis dactB, 
sed ut Pater, qui in coelis est, revelet, oportet, id 
quod hic divo Petro accidit. Hoc ipsum etiam in- 
nuit, quod quaerit: Quid homines de se loquantor, 
nec aliquid certae et firmae responsionis datur, 
verum variae et vacillantes opiniones vulgi percen- 
sentur. Quo quidera ipso ostenditur citra gratiam 
Dei hac et illac declinari, et incertas opiniones de 
Christo fingi, donec Pater revelet, tum demum oog- 
noscit homo, quid Christus sit. 

Ex hoc sequitur, liberum arbitrium hominis, 
quamlibet iaudibus vehatur, ex se ipso nihil pro^ 
sus posse, nec in sua esse potestate bona cogpe- 
scere aut facere, sed id esse tantum gratiae Uei, 
qiiae ipsum liberum reddit, qua destitutum in pee- 
catis et erroribus captivum iacet, et per se Hberari 
nequit. Sicut et Christus lohan. 8 : Veritas libe-- 
rabit vos; et pauio post: Qui facit peccatain, 
servus est peccati. Servus autem non manet in 
domo in aeternum , filius manet in aeternum. Si 
ergo vos Filius liberos reddiderit, vere liberi estifl. 
Ita et divus Paulus Rom. 3. ait : Non est distinctio, 
omnes enim peccaverunt , ac destituuntur glorift 
Dei. Et paulo supra ex Psal. 14 et 53. dicit: Non 
est iustus, ne unus quidem, non est qui intelligst) 



. Upsiae in arce liabitua. 221 

000 est qoi exquirat Deum. Omnes deflezerunt, 
simul inutiles feiXiii sunt, non est qui faciat bonum, 
non est usque ad unum. Quod si a nobis boni 
aliqiiid fieiciendi initinm esset, cur Ghristns iubet 
008 pro gratia orare, et in Dominica precatione 
dieere noe docet: Tua vbluntas fiat, quemadmodum 
in coelo, sic etiam in terra. Quo probatur, nos 
Dei voluntatem facere non •posse ex liberO nostro 
arbitrio. 

Ultra sequitur, liberum arbitrium nunquam do 
iite nominari aut a^ipi, nisi Dei gratia redimitum 
sit, dtra quam magis, serva voluntae quam libera 
Tocindum erat. Nam sine gratia voluntati divinae 
le non attemperat, sed suae ipsiue voluntati, quae 
iimquam bona est. libera quidem in Adam fuit, 
Temm nunc per lapsum ipsius perdita et in pecoa- « 
tifl eapta, nomen duntaxat libertatis retinet, eo 
qaod libera fuerit, ^t per gratiam rursus libera 
reddenda sit. 

Quare, si quis scire cupiat, quomodo iusti eva* 
dere et bona operari debeamus, quae iam vulgaris 
et usitatissima quaestio est, prius dixi, primum hoc 
et praecipuum esse , ut sciat aliquis , quod ex se 
ipso non possit iustus fleri, aut bene agere, proinde 
de ee ipso desperet oportet, manus et pedes ferri 
permlttat, hoc est, suaruga virium et operum fidu- 
ciam abiiciat, se tanquam hominem inutilem coram 
diyinis oculis reputet, et sic gratiam Dei imploret, 
in qua sola firmiter confidere debet. Qui aliam 
rationem aut viam ad iustitiam perveniendi docet 
&Qt quaerit, quam hano praescriptam, hic errat, et 
taiD se, quam alios seducit, ut faciunt illi qui di- 
cant: Heus, tu liberani voluntatem habes, facquan- 
tum in te est, Deus etiam suum faciet, et dispu- 
tant, hominibus non persuadendum esse , ut de ip- 
sis desperent. Minime quidem fieri debet, ut de- 
sperationis alicui autores simus. V^rum de despe- 
f&tione distincte docendum erat. De gratia Dei 
obtinenda nemo quisquam desperare debet, sed 
contra totum mundum adversus omnia peccata fir^ 
niiterDei misericordianitendum, ,at deseipso pror^ 



222 Serrao Lutheri 

8U8 desperandum , et nullo modo libero arbitdo 
eonfidendum e8t, etiam ad minimum opus Deo gra- 
tum effieiendum. 

Quocirea bene Hieronymus super hoc eyan- 
gelio dicit, scilicet notandum esse, quomodo Chri- 
stus discipulos suos interroget, quid homines de 
se loquantur, postea, quid ipsi de se loquerentur, 
quasi ipsi homines non essent. Siquidem yerum 
est , hominem gratia adiutum plus quiddam et au- 
gustius esse , quam hominem , atque adeo gratia . 
Dei insum deiformem reddit et quasi deifieat, ut 
et Scnptura ipsum' Deum, et Dei filium vocet. 

Ita hominem .supra carnem et sanguinem 'exni 
oportet, et plus quam hominem fieri , si iustus co- 
ram Deo esse cupiat. Hoc tum fit, cum cognosdt 
homo hoc sibi hnpossibile, et deiecto animo gra- 
tiam Dei quaerit, ac in se ipso penitus desperat, 
postea demum bona opera |equuntur. Cum iam 
ita obtenta est gratia, tum vere liberam yoluDtatem 
habes , tum quod in te est facito. Fieri nequit, ut 
Deus alicui gratiam suam neget^ qui ad hunc mo- 
dum ex toto corde imbecillitatem et suam indigni- 
tatem agnoscit, et de se prorsus desperat. Haeo 
optima et proxima est ad gratiam praeparatio, ut 
diva Virgo in suo hjmno docet ac dicit : Bsurien- 
tes bonis implet, et divites inanes dimittit. 

Haec praedicanda essent, et homines priuB 
exuendi sua propria persuasione, et falsa fiducia) 
post vero bonis operibus impiendi. Contra illi 
plura de bonis operibus subinde inculcant, et mive 
pauca de initio faciendi bona opera,^ in quo plus 
situm est, quam in bonis operibus. Ubi enira ini- 
tia non bene habent, raro exitus feiix sequitur, 
ubi autem gratia Dei obtenta est, abunde operum 
sequetur. 

Huiusmodi desperatio sui et gratiae inquisitio 
non horaui aut aliquautum temporis durare debet^ 
post desinere, verum omnia opera nostra, verba, 
cogitationes, quoad hic vivimus, non aliter opdinater 
sint, quam eo, ut nunquam non nobis ipsis despe^ 
rabundi simus, et in Dei gratiae desiderio et siti 



Lipsiae in arce habitus. 223 

penQaDeamas, uti Propheta in Paal. 42. iiiquU. 
Eiusmodi sitim ad Deum et ad iustitiam perveoi- 
eiidi gratia incipit, et ad mortem usque durat Qua- 
propter iuxta etiam desperatio sui ipsius durare 
debet, et sui falsa fiducia omittenda. 

Altera pars de potestate divi Petri. 

Imperito vulgo nihil opus est, multa de pote- 
state divi Petri aut Papae disputare. In eo plus 
situm est, ut sciatur, quomodo ea feliciter utendum 
sit. Verum est, claves divo Petro esse ti;aditas, 
sed non ipsi ut suae personae sed in persona Chri- 
stianae ecclesiae, adeoque mihi et tibi traditae 
sant in consolationem conscientiarum nostrarum. 
Divus Petrus et quivis sacerdos minister est in cla- 
vium ofQcio. Ecciesia domina et sponsa est, cui 
servire debet potestate clavium, uti quotidiano usu 
observamus, quod sacramenta omnibus, qui ea a 
sacerdotibus^petunt, porriguntur. 

Porro ut percipiatur , quomodo clavibus felici- 
ter utendum sit, supra dixi, cum coram Deo iusti 
seu accepti esse cupimus , et nostrae possibilitati 
nuncium remittendo, gratiae capaces iam facti su- 
mus. Postea in eo tantum res sita est, uti scia- 
ffius, an gratia Dei obtenta sit, vel secus. Siqui- 
dem scire oportet, quomodo cum Deo nobis con- 
veniat, si modo conscientiam exhilarari et roborari 
volumus. Etenim , si quis dubitet, uec certo per- 
suasus sit , se proj^itium Deuni habere, certe eum 
non habet. Sicut credit , ita et habet. Proinde 
nemo scire potest, quod in gratia sit et Deum 
propitium habeat, nisi per lidem. Si credit hoc, 
salvus est , si nou credit , condemnatus est. Talis 
enim fiducia et bona conscieutia vera et probata 
fides est, quae Dei gratiam nobis adfert. 

Vide, huc tibi claves ancillantur, ad hoc sa- 
cerdotes instituti suut. Cum sentis cor tuum va- 
cillare aut dubitare, se non esse in gratia coram 
divinis oculis, tum peropus est tibi, ut sacerdotem 
accedas, et absolutionem delictorum tuorum pe- 



224 ^ Sermo L. Lipsiae in arce habitas. 

tas^ ac ita potestatem et consolatioDem claviam 
quaeras. Gum iam sacerdos pronunciat et te ab- 
solvit, idem est, ac si dicaiur: Remissa sunt tibi 
peccata tua, misericordem Deum habes. Hic de- 
mum sermo consolatione plenus est, et verba Dei 
sunt, qui sic fidem suam obligavit, et in coelo so- 
lutum esse vult, quod sacerdos solutum pronunciai 

Hic tibi etiam atque etiam videndum est, ne 
quid dubites sic se habere. Atque citius non unam 
mortem obire debes, quam de sacerdotis iudieio 
dubitare. Nam Christi et Dei iudicium ^est. 8i 
haec ita credere potest, oportet ut cor tuum prac 
laetitia rideat et sacerdotis potestatem deamet, Deo 
gratias agat, eumque laudibus efferat, quod toain 
conscientiam ita per homines consolari dignatnr, 
Sin vero credere nescis , et te huius condonatioiiis 
indignum iudicas, nequaquam existimes te satisfe- 
oisse pro tali fide dbtinenda Deo supplicato, btuie 
enim nisi habeas, aeternum tibi pereundum est) 
estque hoc certum signum te in fide non satis in- 
structum esse, in opieribus autem plus satis. 

Millies plus in eo situm est, ut certo et con- 
stanter credas sententiae absolutionis , quam quo- 
modo dignus sis, et satisfacias. adeoque taiis flda 
dignum te reddit, et veram satisfactionem [>rae8tai 
Atqae ita potestas clavium adiuvat non sacerdotes 
ut sacerdotes, verum tantum, ut infirmae et peceft- 
tis obrutae conscientiae , quae giatiam per fldem 
accipiunt, pacentur, et firmam in Deum fiduciaiD 
concipiant. 

Ex quo postea sequitur, quod omnis vita et 
afQictio leviter feratur, et homo hilaris suo propitio 
Deo inservire queat, qui alioqui per cordis aestmn 
et perpetuam dubitationem nullum. unquam vere 
bonum opus facit. Hoc demum dulee illud onn» 
est Domini nostri lesu Christi, de quo Matth. 11. 
loquitur: lugum meum coinmodum est, et oniiB 
meum leve. Atque haec de hoc evangelio. 



.iioil: * '■tijli .i .-.'•»!! i^l^ 

'•» ililr ■ !' |.|I'M1. ''! tlii nir: .;. .J' iiMir^ ili!i:'ii»i, 

'•.Jiu'-ii 1* »;■•'.: .',■• •'■'■|* ■' ■ '** . -. 1' I •: 1 

i^ . f . '^ i ■ J 1 i ■ i ■'.'•■! ■ : ; . ; ■ i » i .■•:.!» i ' 11 i i . '-. 

iHU!'!-';'- ln*. / :•.- • i: '•. . uiiii »..1 •»: .ill .{i 'Jii- 

iH^^i ■- -•. .. .1 ■(.»;••: 'i-v ..i'-.;i-,,'. ■ 'U\'t : ui- I 

* * 
jA ,■?. '■ ' .':, I..' n .;. : .'iiifili / .ijll.M- nJ^.i.^. 

'I ■■••'; 4.'' ■ -.J,- ' ^_' 'i : ■ .. V.^-'V-'-'ii'- •JL. 




lili.»'.'» vii.^i -.llj^.ri ' .j"i> '.ii| li- i.'oll' iil 



.lUJr>'ja':.: iliiii' ■> -.1 - •' M.l ••■ ,,: .)-.•» J.: h I !< » 'i'.' 

wdii^i^J. ./ ■...! lii^ ■; .\-j: ■! .iii;.!- . ..!,■;::.; 

i<|:Aindkttriia . p%ulo. poat :dispiitafionesii' lipalae 
tHkm* iAiiMiinuai inaiuiase: .¥idel»r : adidiDtanuia 
iii4iii«t.pdveri»ritf9iim!iM»nyi«juk)(VefelJierfda deiili- 
«)^Qtt6 i^sa. >qU9«dftm in; YulgiitnMbenB let ppofO' 
jmIh suas .oopio#iii8:eKplioare ao' probasei) Haq|ie ' 

n^die 20. iiliiUi..i&19 . modo Wittembevgaip .ire- 
■Mii in epifitola ad Spalatinum data aeribU : „figo 
ii respOadlerim (Eooio de primatu PontifioiS' Ro- 
ini) videbis propediem^^ (Lutb. Epp. ed. de Wette 
JJM), ibidemque (de WtAte I, 287) : „IU. nihil 
mie iq isrta.disputatioae traotatum est saitem di|jiie 
!aeter propositionem meam decimaib • tertiapi. 
imvla • liamen ilie i(Ecciu8) placet ^ triumphat et 
pii^, sed don6c ediderimus noi» nostra. 
un quia male disputatum est, edam resolutio- 
Sfiidenuo.'^ Die 15. m^ Augusti a. 151;9 eidem 
mlatinor (de Wette I p. 302j:aperit: ^^^uando 
ko dispntatione magia tempus est perditum, quan 
sritas quaesita, volo propositionum mea- 
iui resolutiones in iucem d^re, confisus 
iiorem cognitionis fructum hinc . proventurum, 
lam si bi» septies ad hunc modam disputetur.^^ 
pahktino igitur iiie iam ante editas resoliitiones 
^Qsliium, quod fovebat, et opus, quod moliebd.tur, 
Aeasse, et e2(,cusasse yidetiir,^ id quod 'eitiam ex 
ne huius epistolae cerni ,pot^t , '.in quq.Iaitheiriis 

Uthari opp. V. A. «d ref. Mat i, p. YoL III. 15 



ct 



226 Resol. L. super Proposition. 

scribit: „sed iam ad resolutiones accedo, t 
interim cura ut illustrissimo Principi Eccium oon 
mendes, sicut se ipsum commendari meruit *). 
Quum vero iam die tertio m. Septembris hae n 
solutiones venderentur (de Wette I p. 328) < 
die 13. m. Septembris Augustae Vindelicorom d< 
nuo tjpis excusae ederentur, necesse est ed 
tionem earum Vittembergensem ipso mense Aogi 
sto in lucem.pjXMliispe. 

Princeps idmtio^fexiit mib-^hoc titulo: 

Resoiutiones Lutherianae Super Pio 
positiyjilibu-s suis Lipsiae disputatis. 

In tituli pagina, quae nullis signis typograpb 
cis ornata est , nec locus nec annus indicator. 1 
pagina ultima legitur: Impressum Wittenbergi 
Awio Domini MiD.XiX. Gontinet hic iliber ^pistx 
iam-lLiutberi ad Speiatinum datam, oiuus in flne.Ji 
jgitiir:. «Vuittenbei^ae iMtD.XlX. AssuaiptioiiiBilfar 
"«Mie, let Resolutiones Luthm 8.P^op;|i.disp. iEflDfi 
plaT) quod<nobi6 exbibliotheea reip. Norirab#igfli 
sis praesto i»a.t, Otho Beekmaom EbeneronNoiBi 
b^rgensi misecat haec siia manu addens : „DdM 
Hieronjmo Ebener duumviro Numb. Otho Bofl 
ma/bn.^' .iu, 

Alia editio originalis huius libri, forma quartai 
merYatur in biblioiheca Norimbergensi,! quaeikii 
prae se fert inscriptionem : 

Epistola D. Martini Lulher AdrOeor 
gium Spalatinum etc. de disputaftiaii 
s ua. 

Eiuedem super Tredecim Propo8itio<ai 
>b-us< Lipsiae disputatis ResolutioneB. 

Tituli pagina nihil continetpraeter haoo.iiuMri 

— Il^ MBM ■»■ M« »■ »■ ■!■ ■■■■■■■ M^ — ^ .^ I 

'*') InveMuntar duae' editiones huias epistolae, 'col 'JKli 
<-4ddkae ■ gnnt: Resolutiones super propositionibas 'U^ 
dispatatis, quaram altera hunc titulum habet : 

, ResQlutioiieB Lutherianae Buper pr^poii 
tionibua suis Lipsiae disputatis, ^quatpihfoni 
quart.y altera sic.inscribiiur: 

'DH^lilutibitta «litt^mdne ItipeT ^ropojltiortibu« T^IWW 
fle W«})iitat<«:' 2 quartem. forta. quArt. » " " 



'.> •' 



•ais Lipriao dippntatia a. XIX. 227 

ptionem nu31^pff..fl|guJ8 rtjypogtapbici^ ornata nec 
ioeum nec annudfi indioat ; neque in fine quidquam 
Jegitur mai: Biqifli. Apno 1$19.1ijB|^ ediUp prodii^^e" 
videtur, quoniaioiu bibliolh^oa N.orimbergensi volu- 
mini inserta est , quo complura scripta Lutberi a. 
1519 oontinentur. 

In textu reddendo maxipnam partem secuti su- 
mas editionem Opp. LuCheri Jenensem , quod hac 
editione Resolutiones Lutheri super propositionibus 
suis Lipsiae disputatSs emendatae redduntur; et 
fuaie Mb )u>c te:i:tu in edjtioDibus ocigiDalibus idiffe- 
junl}, iii notis i^liunxiious. Gditionem ilTaflfi, quae )ooo 
non indicato ip JluceiQ jprodiit, geperatim nomina- 
nmus editionem originalem, alteram , quae 
WAUembqrga^ jtrodiit^ .^ppQUavivuis e4it. orig. . 
Wltitem.bergensem, ambas autem isditiones 
origiiiitJ*^ 

Aiiae ie^itioaes yetMsliasiina^ sunt : 
ResoluUones L.uttherianae super prepiosi- 
tioiaibuis suis Lipsiae disputatis. In flne: E?ECusa 
Auguftae VindediepruD). Anno salut. M.D.XIX die 
lUI Mens. Septemb. 4. 

(Panzer A. typ. VI, 157. IG9.J 
Resolutiones Lutherianae super j^ropositioni- 
bus Upsiae disputatis ^d Oeorg. Spalatiuum. lip- 
siae ^ Aedibus Vuolfgangi monacensis 1519^ 4. 

(.Panzer A. typ. VII, 209.) 
Resolution^ LutheviaQae super Prppositioqibus 
suis Lipsiae difliputfttis : ,emendatae. In flDe : Lipsiae, 
apttd Melchiorem Lotherum. Anno MDXX, 4.) 
^ (Panz. IX, 497.) 

Latine legitur hic tiber in ed. Jen. 1 p. 294 sqq. 
* Wittenb. I, 294 sqq. (Lutli. EJpp. ed. Aurif. I, p. 
185. Loesch. Refonn. Act. lU p. 733 sqq.), germa- 
I- nioe apud Walch. XV, p. 1356 sqq. 

)9 



15 



228 Rcsol. L. 8«p6r PropOBitioD. 

Besolntioiies Lntheri - 

■■ !i ■ . " ■■•■»; 

Buper Propositi-onibus suis Lipsiae dii^H 
' ta^tis emendatae. ? «iv 

■ ;' ■ . li ■ ■ .'i '(iilij 



.. ■:.!., 

• . , ■ 1 1 

j e S U 8. ' , 

Optimo et eradito Viro 

D. Georgio Spalatino, lllustrissimi Prindpis Friderii 
Saxoniae, Electoris Imperii, eiusdemque Vioarii 'i6l 

a libellis et sacris, suo S. 



■i».i 
■ii 



Historiam ftimosae huius disputationis , ^fik 
Lipdiae habuimus, optime Spalatine, cupis n^afa 
ea vel maxime causa, quod audieris Eeciatti'Bfi 
strum , et Eccianae fii.ctionis aliquot homine» iti 
diu et sectire triumphare, en6omiaque oantare;*!^ 
sane gaudeo, et gratias ago, si tam vera est ^M 
ria, 'quam magna est iactantia. Quid eirim GhtMi 
nis, praesertim theologis , magis optandum , qiiki 
ut "feritas triumphet, error traducatur? Sed rursa 
qiiando unquam auditum est a secuio , hano eM 
gloriam veram et stabilem^ quae se ipsam praediefc 
et ante tempus iactat? Nonne in hancsunt proVtt 
bia edita: Encomium ante victoriam: Rumor ant 
salutem, deinde illud trivii : Propria laus sordet, c 
Laudet te os alienum ? Tum Ohristus : Si glbiiii 
meam quaero , gloria mea nihil est, et' provelUt 
rutn autor Saiomon, haereditas (inquit), ad qoai 
in principio festinatur, in fine benedictione oarebil 
lustus enim (Scriplura dicitj in prindpio non i^ 
iactator, sed accusator sui: Pharisaeus autem pii 
mo est laudator sui , simul accosator omnflii 
aliorum. 

De Eccio nostro autem eo facilius credo, hU 
tasse eum victorias , quo iam oiim mihi est ing€ 
nium hominis perspectum, ut gloriae miserrimoD 
mancipium, tum quod iam magis expertus sum, bo 
lere eum in disputatione magis criminari quam di 



•bI». liyt^e •«HH^s 1 a; XIX. 2HL* 

«ftttittra, «t!inbm*iiidMliihuBi'CleelanstoniiD toUipwi 
oiMmhb eteoatemelueihomiMiiHi^imderei IdeiKnihil 
■inoiy riiinoft ni8i'»gif9nftili qoMretii Mihil-veroi qiiit 
iHft diioft annofEi pii^ov-aiullDaeiaBniodi !<rictonn»i 
iMtaafciMdnioa - elil : vaniaiinioa gloriatoires^ ? araMdoaqiiaf 
arMtiinatosee,i.deinite odnlenipflii' nteeio- iqnae ^tlirtara. 
■Sii uetenlala^ pro •iniaiiab.teel^il^uie eoniniiainHil' 
hlai g^riainilattdireyfkiu6ruaftmigisiaiBefeiT^ quain: 
pigore opaiteak. •Nam! 8i;«eota6oieBiia jMNrum>:ideni; 
gloriaretur, ne dubiteS) foris ueqMglittviAi^^tar^^^iie^- 

fafel!ailiiuaareiltlir.-'Mni! *■■' \y-' . r.rj u. >f.trl. :r^» 

SMfTffainfi^iiit/tibiiiBatiafaeiam^ bi^titer^ranllijpaaai^ 
Mutidatn .veritatemi dMcribam f «l^i:iiia 1 deaoiitbairi 
*(ii|teU«gareiipU88i^ diapatatieiBtim iUfml tmBm^*^ 
iitneirtii^ttppptiav"' aon >• inqaisitiofieAi iierifatijsii:^ 
MtadeSielautniBMtiaaiaique aimalari iB::gh)riai>a)iud^ 
4raliiidi i^liftt. iii ooBScientiat ■ Bam; ;quantutti iniBe*^ 
(iaviylv;>fere aiUhiaieoopu» taotoa e8t«.< 8ifn; (aiitiui^ 
«l^ • Bovi : nieii BdfiiiBihiia a^ vulgo prdtetoatia aigumeo}* 
tb aartetMmnesti .IMmDeui noYit^.qiiod totain.i8taim 
fwaielnaieiiia» eofaortem miilfO acriua et validius 
laitri Vuitembergense» dnobuB annis oppugnave^ 
nmt, et ita exaimnavieirunt, ut ossa earum mimerare 
liaaerit^ quaa Ecciua vjz ia focie cutis leviter per- 
itiiBxit, niai' quod- multo fortius clamavit una hora,- 
qaam no» int^gria- duobus! anni^, ac gestibua im- 
aaiiiter faatuoais. et gloriosis etiatn se ipaum. ola- 
natorfem auperare vdie visusieaL Hia euim .mori- 
hai^.aane quietis elt tranquillis.) pacificam illaBi et 
ia-aileotio 'Be mysterio profundisBiiiie •qiiietiasime-'' 
(|a6 lateatem theologiam quaeeiHrit hucusque Ecoiana 
nodeatia. Ita iBO Deus ambt, £ftieri cogor, nos esBC 
natdi clamoreietgestu, hdc est, Eceianamodestiav 
sia enim' ipee vocat. i ' 

Verum aiitequam rem ipsan . dieam, praekbor, 
et veniam petam^ 8i homines quosdam involvam 
paiater, Ubenler. omiasurus •, si Ipei seee non inVol- 
▼iaaent sine causei^ et, . ut dicitur, ' neutraleB et indif- 
faeentea habuiaeiedt alrinque* Ideo Bon mihi, sed 
nbi impolabunts . ai : tangantur et ipsi, quoa par- gU> 
riae studium et inveterata>.iam •aitt.invidia eoegi^ 



23& RmoL L. sapeF Propotitio», • 

ppo Eocio eoDtra iios inaehiDari noir boDBs 
DMk Noil sane omnes dico., nam 8iin<i in e» 
mia praeclarisAima eandidigsimi ei reolorunv stadi^ 
mm optimi assertores , atque boc ipso tamen ihk 
mine akerius illius fermenti bominibus, velnt sudw 
in oculis, et offendiculum a latere, u4 Josaae verbiv 
dixerim. Sed et prudentissimoB senatas^, orMtiflfei' 
mique cives tam absunt ab hoc maligno jngcaiiv 
ut nemo magis abominetur hoe perversnnii elbonii 
literis inimicum genus. 

Omnium autemmaxime laudandot esliUaatiiti' 
simus Princeps Dux Oeorgius, qui vere prinoipali 
clementia et munificentia nihil omisii;^ quod ad i»- 
licissimum huius disputationis fruetum fiieetiepo^' 
sit, si taHs faisset, nt pura veritas pofl4habitaf|l^ 
ria quaereretur. Deniqoe^t sua splendidissima piaflh- 
sentia id negotii dignatus est mirifiee iHuslrar^ 
omnia cavens et monens, ut modeste et quas#oii» 
dae veritatis stodio agerentur. Nihil ei^o optimss 
huic universitati me debere confiteor, qutoBfrMineB 
honorem, et omne officium, duntaxart iimdMn qox^ 
rundam (ut sunt res mortalium ex nuUa parte i»* 
tegrae) fkteor mihi satis displieuisse. 

Igitur haec est sive tragoedia, sive oomoedKi 
huius disputationis (quam satjram potius dixent): 
Primo ruptum est paotum, quo interEocium et nos 
convenerat , ut libere dispntaretur , et exeepia psf 
Dotarios in publicum todus orbis iudieivm edeve»* 
tur, quemadmodum in literis utrinque editis l^t«ii« 
Nam voluit potius Eccius noster sine notariis ne* 
ris et liberis clamoribus rem agi. GonsenBemnt !■ 
idem suae factionis viri. Ubi hoc obtinere non po** 
tuerunt, ad aliam pacti illusionem itura est, soilieet' 
ne excepta per notarios ederentur, nisi iodieibai 
nominatim et communiter electis oblats/, aooepis- 
sent sententiam. Additum est oommentum, qao Te- 
lut honestissimo titulo hoe foedifragium apud idio- 
tas ornaretur, videlicet, oportere iudioes certos ksr 
bere, qnos si recusak^emns , iam haberent^ qao in 
odium vulgi nos traherent et iactarent, aolle scili- 
cet no8 poii allos iudiees. 



8ui8 Upsi^ diB[]|utati8 a. X|[2. 231- 

Ita, solidissima verita^ Ecqii et EociaQoruiq me- 
tiut lucem et publicum, sibi scilicet optimc coqscia, 
qoasi orbis et cuiusque optiipi viri iudioivn^ parum 
sit, quo recepta. sui^t tam multa, quae olim 3. Pa- 
tres dixerunt, scripseruut, disputaverupt. Fecerunt 
ita forte, quod iudices fore sperarcnt eo^, quqs iu 
imiversitetibus passim contra nos prose atftre scie^- 
baot, aut quod ma^is suspicor, quod Eccivis meus 
conacius sibi non iniellectae a se l^cripturae latihu- 
lum huLus conscientiae hac ratione quaereret. Nau) 
etai est homo in literis humanis et opinioDihus, 
scholasticis varie et copiose eruditus, tamei^ s^: 
erarum literarum e^o inanem inveni di8put^.tor,em, 
quod mihi pro modestia sua ignoscet , quii^ yerufu 
fico, et suo tempore probabo, ubi ea non suffece- 
rint, quae ipsemet in papyrum effudi.t tc^stinf^gnia 
imperitiae huius credibilia nimis. Non quod mihi 
80I1 vendicem Scriptui^rum sanctarum scientiam 
fsio enim me solet Qriminari , qua^dp aliud quod 
dicat non est ad manum), sed quod arbitrer me in 
sacria literis tantum yersati^m et exercitatuin, ut de 
scholastici theologi scieniia., qui sacras literas vix, 
a limine salutavit, possim sine periculo proDuncit^re. 

Altera machina fuit, Carlstadius iain non uot^ter'). 
secum libros attulerat. Cum sit houestissim^ dispu- 
taodi et iutissima ratio, ex praesentibus libris h)ca 
ostendere, et dictavel probare vel refutare, magno 
tumultu hoc Eccius noster detrectavit. Kain yidcba- 
tur cuiusdam compilatoris ingenio ct opera fretus 
multas consarcinasse autoritates 8. Pairufn , siudio- 
quefactionis suaeauxisse; ibi^) periculum erat^ ne 
sicut aliquoties convincebatur , iia sen^per convince- 
retur, male induxisse dicta Patrum. Nam cuni prae- 
cfdentia et sequentia. npn vidissei ( nec enim veri- 
tas, ut dixi, qua!^rebatur) , iia illf^ ^) aptavii ad 
propositMm , ut nihil minus yalerei ad proposiium, 
nm quod dcleciabat. eum aliquando ei risum mi- 
scere audiiorio. 

1) lo edd. orig. : CarkU noeter. 2) lo ed. JeD.: ubi« 



232 Reeol. L. snper Propositibn. 

Stattierunt itaque prci CJccii yolantate, libk^s d6bi 
relinqdendbs esse , et solius memoriae efli^j^diM 
vMbuls, aclibertate disputandum, hoc est, qUod o|)^'' 
timi quidam dixerunt, hanc disputation^tfi tioi 
de veritate, sed de laude memoriae et lingnae "ag^ 
tari. Praetexuit tamen et hic Adam ille foliufn floi 
pulcherrimum, qaod sane nullas,' nisi sit stipes, iti^'] 
telligat, videlicet, puerile et ridieulum esse, theolo»" 
gum e librie aut schedis disputafe. Et mirum, qiteMI 
blandum sibi vulgi murmur hoc ingenio inv^t^'* 
ruat, quod de his rebus iudicat sicut de pueromtjii'^ 
scholasticis exercitamentis, qub,8i non et Augastini^'' 
contra Manichaeos etDonatistas qollatis libris jpoj^' 
naverit. Venim veritatem ille quarrebat, non gloriartiij' 
Fraetereo , quod Eccio necesse fuit ulthnw' 
verbum cedere , sive opponeret , sive responderet,- 
ut sic argumenta insoluta facilius victoriam sinnH 
larentl Tum si alicui rei flniendae dictusi fiiisiM' 
dies^ Hberutn illi fuit hoc non observare, nos religibsofe 
et obsei^vahtes esse oportuit. Breviter qui pughattml* 
veneramus contra errores et haereses, cum inviditi^ 
vana gloria negotium habere coacti sumus. Namquod'^^ 
ad me pertiriet, cum me tot concionibus in popiilo" 
fcibulam iet sibilum &ceret, ita volentibus suis squa- 
inis , libens traaseo , ut qui nihil aeque ' optarim, 
quam nominis mei oblivionem. Nec sic tamen qoid- 
quam promoveriint , nam velint, nolitit? testafi' do- 
guntur et ipsi, Carolstadii propositiones domiim salvas 
rediisse, nec una vel syilaba rehitatas, qtias ietiaiir 
crudas deVorare Eccius statuerat. • .. 

Quin egregius iste scholasticorum d<>ctoratb 
patronus, quo caveret, ue victus videretur, inter d?-' 
sputandum Protheum imitatus subit6 ea , qtlae inf 
principio magno impetu impugnarat, in flne omni» 
concessit, imo affirmavit, tum praeoccupans gloriA-' 
tus est , quod in sententiam suam Carolostadiott'' 
pertraxerit, audens etiam hoc dicere, scholasticoi 
doctores nunquam aliter docuisse et sapuisse. Qaod 
cum sentiret impudentius dici , quam audira possit 
qaicunque Scholasticos legisset, sic sane tempm- 
vit, ut Scotum cum Scotistis suis, et Gapreblam' 



BQis IsipBlhe dispntatlB a. ZIX. 233 

^m Hiofnistis suis constanter negnret, antiqaiores 
Aitisiod., Bonayen. et nescio quos autores allegans. 
Credo autem , quod haec suae farinae hovninibu» 
magnae cnici fuerint, etsi risum miserrime simula- 
lent, cnm duoem suum, tam fortiter aggressum cer- 
amen, relictis signis, mox sensetui^t f si tamen sen- 
erant) desertorem exercrtus et transfbgam factum. 
fam id Oarolostadio satis erat, scholasticorum doo* 
)rDin tres celebriores sectas fuisse ab Eccio ea- 
pm hora negatas. quas nisi negasset, Pelagianua 
igolstadium reversurus erat. Certum est enim, Mo^ 
emos (quos yocant) oum Scotistis et Thomistia 
I hac re (id est, libero arbitrio et gratia) consen- 
re excepto utio Gregorio Ariminensi, quem omnes 
ftnmant, qui et ipse eos Pelagianis deteriores esse, 
fc recte et efficaoiter convincit. Is enim solus inter 
diolasticos, contra omnes Scholasticos recentiores, 
iim Adgustino ' ) et Apostolo Paulo consentit. 

Nam Pelagiani, etsi sine gratia opus bonum fieri ' 
osse asseruerunt, non tamen sine gratia coeliim obti- 
eri dixerunt. Item certe dicunt Scholastici, dum sine ' 
ratia opus bonum, sed non meritorium fieri docent. 
^einde super Pelagianos addunt, hominem habefe 
ictamen naturale rectae rationis, cui se possit natura- 
ter conformare ^ ) voluntas, ubi Pelagiani hominem 
diuvari per legem Dei dixerunt. Nec hanc meta- 
lorphosin Ecciano ingenio alienam existimes, est in 
a promptissimus. Nam hac die quidem cum Gre- 
orio (ut dixi ) sensit et Carolostadio, rursus altera 
lecum congressus, eundem mihi Gregorium in ea- 
em etiam materia negavit, propter articulum Hus- 
tticum Constan. Concilio damnatum. Ita vere miri- 
cus est , et cui non viderim similem , disputator 
lccius, apud quem nihil sit vel periculi vel vitii, 
rregorii Ariminen. sententiam cum D. Carolostadio 
ontra omnes Scholasticos pugnantem pro Schola- 
ticis amplecti, eundem rursus pro Scholasticis eis- 
cm in eadem re repudiare. Sic habes victoriam, 

\) In ed. orig. : cuin ('arolosta^lio, id est, Augu8tino. 
) Ibid. : confirmare ; ed. orig. Witt. : coiiformare. 



quoatotwloa.w^/cepi^iwt.) cuin eoQlesiia^tifli^ iM)9ri 
sentMioL 

3edi ot, nofi^. V.ujiemb^gae «beiebia,u;iuf|.8chol&fl|tiT. 
008- do«liQMr08^. siicum. te^ebriH suia, id eali, luminf), 
natnri^ seounilttai- Ecoiuiav. Aristot^ neg^qtf^»,. 
poft99 oonKCinirei eiun ecclesiasticia».. Veriiip» hfiiii^ 
negfLocki.rvtioDeDgi,. ot pai;. negs^tiQQ^m. coa<^)r4iNHft, 1 
V:uiti8a)bftr,g|ae ignpsantes , . Lipsji^e didicuous., q|iifiPI|. i 
et. Iibi et, omnibufl^qui. voiujQt,. eoc^ lib^ntpr, ,oomM ! 
muneia. ftieinaus. Crimuni,, iil^ in exjqrdio. ^i^patiiiJifT i 
nift alipuius. dicta iprtiiliar i^ipugq^, protestf^Di., ; 
%tia»L per, publicaa^ ftcbedfr^, te. coptrft, nQVAat.^docir { 
trioain pro.v,eritate fldei edr hono^,S.,eccii^ii^,pm^, 
natuumr,, ita, a4». montea ptMrt^MrirQ ptttfKitui:, tani^, 
in n^egotio. se^sjvi et aubdole.c^^^^., ^e qwf^ii' 
victumi seQtifktv idpti) Qon^tMiei af&rmea ,. ot, diMi., 
vieispe. glorieris.. Deande.Q9.iilti^..coQQd(^ntia flpaen* 
dum. til^ Q8t, npUum. eonua, qjui adwpt, liaSm, 
veV mepipriam. vel 8en8um comoHin^ % Ut lij^A i 
q.ueaa dicoKes to. ab- initio. ita «epsij^i, ot ImiP iHA. 
novapiti 8ed, veterem. esae doQtrinaai, nibi^ mQiafimi 
intorina^, 8i amiseria.totumexercitumrdp/etQirum, qiMHI 
dofeqdoro* prppo^ueraa. Atque hic quideip ^. OM^ 
dua et €tye«iitu8 €arolo8t^dianao et.Ecoiajaia^ 4w% 
tationis. 

PoAti haeq mecim oongre98U8 esi^ d;^ pijip^ 
Rom; poQtifici^ ^ de* purgQ4;ocio y de indulj^entiis^ 4^^ 
poenUenAia, de pK)te8tate ab^olveQdi cpjMiiljh/^ nr. 
ceiid)oti8,,.lQ. quibui^ amnibu8 quid feceriipu8, aao ^r 
dehitur dj^. Nam4eme. parcip8 Tpijii diqondiiip ^ 
no mihi praeoo, fiam. iQterim, i^Qo dico,, qu4>cl. 4(| 
poeojteuUa et porg^tario ip8e piK^nq igQQ^o, qvw 
twm diA9oiA8eriipQ8. Naoi poepiten.tia,9i^ ineipei^ «b 
amioce iiu9titiae, laudabile quid^e^^es ^^^ pp^.pf^- 
ceaaariiiu^. volmit. Quod ego. ^jwino QOQefmriam 
asaeflo lUBque, adhuc, cum c^nte gijatifipA (qpae fff^ 
carita8) non possit fieri uUum opu8 bonum , ut ip- 
8emet concessQi^at Capsa dissidii mihi visa est, 
quod UU). .fpidtiQ! autoritotibiM wduQtlA ppi^tentMOi 



Buis Ijipsiae diBpataUs a. XfX. 235 

a tiiDore etiam servili ineipi eontenderifc, vel igno- 
raoB vel dissimulans , quod servilis timor in hae 
ita non penilas tollitur. Ideo etiam infusa gratia, 
(nae inoipit poenitentiam , timorem eervilem eom- 
loret, simul operans timorem fllialem, eum sint 
pera Dei terribilia , dum vivifioatarus oeeidit ete. 
» aatem aiiimae esBent oertae de salute et gratia 
I eis augeretur, dixi me neseire^ iuxta dieputatio- 
nn meam in resolutorio, needam ipse demon- 
ravit eontrarium ; ita adhue media pendet sen- 
Biia. 

De indulgentiis paene coneordamus , quae et 
x>fe in risum abierunt , siquidem et ipse palam 

vulgns quoque concionatus eBt, non esse quidem 
18 contemnendas, nec tamen in eis fidendum, quo- 
od.o si fuissent per indulgentiarios praedicatae, nec 
artini ^) nomen hodie ulius forte nosset. Sed et in 

ipsis iam diu corruissent, morientibus prae fame 
ommissariis, si populus novisset, non esse in eis ^) 
lendum. Itaque quam ego fore putabam summam 
spufationis et rem omnium periculQsissimam, adeo 
ae negotio confecimus, ut nihil fere segnius trac- 
verimus, imo nunquam infelicius et miserius ha- 
lerunt indulgentiae. 

Quare satis tutus mansit sermo meus de in-^ 
ilgentiis vernaeulus cum hia , quae in resoluturio 
C0ntra Silvestrum in hanc rem scripsi , licet vel 
ore auo, vel iussu fermenti sui non potuerit eum 
reprehensum relinquere, eausans quod deciperem 
>mine8 verbis meis , et vitam novam et crucem^ 
lam a Deo requiri in peccatore dixeram, tam pro- 
ndus theologus non intellexit includere omnc ge- 
18 mali, etiam mortis in hoc mundo. Nec mirum^ 
iia non Seripturaa , neo fcropos eius , sed lumen 
ftturae , Aristotelem , et illuminatos eodem lumine 
octores duntaxat legit. Bt tatnen velutMoab arro- 
antissimus plus praesuniens quam posset, omnia 



1) In ed. Jen. : Lutheri. 2) Ibid.: eas. 



23&; ResoJ. L. taper FropoBition. . , 

quae unquain -(11x1866111 calumiiiari et tradueere 
coMbatur. . / . .t 

■ Proiude miroF . quid nune dicturi facturiqae' 
sint .Fratre^ iUi , qui me passim apud PriDdpe» et 
ubiqueterrarum. haeretieum , et nescio quot Doni* 
nibus oriminati suut, propter indulgentiaB, tum sebe- 
daa,^:) satis amplas disputatioois contrariaa, magiio 
(ut dioitur) stipendio alienoque studio paratas, in- 
vulgarunt, et Christi . popuium suis impadentibns 
impo8tur93<) et in fimima Bcduxerunt, et in corpoie 
rebus suis spoliaverunt , cum videant causam iitMi 
ita friguisse in hac disputatione , quam inferno a^ 
dentiorem esse voluerunt. Sufficit mihi, quod sumiM 
cfitusae cecidit in felicie Lipsia, et omnium iudioio' 
indiilgentiae clamatoresque earum ridiculum fne- 
ruht. 

' De primatu Romanae ecclesiae acrius certaloi^ 
est. Ego primatum honoris non negavi, nec pote- 
statis dedi , saltem iure divino , nihil repugnataroi^. 
imo constanter confessurus ac defensurus, si llie^| 
vel iure humano eum habeat. Nihil ') enim mioM 
quaero , quam ne a suihma sede S. Petri et Riiili 
ull& causa quisquam recedat, aut ot)edientiam dflh 
bitam subtrahat: solum ne tbt S. Patires in coelo ; 
regnantes, qui in Oriente viventes sub Rbmana sede i 
non fuerant, contra ius divinum egiese conoeAaiB- \ 
Ille oontra iure divino utrumque conatuo asfterere, 
cum multas autoritates Patrum conveheret , inven' 
tum tandem est, eos ambiguoe et varios enne, in 
alteram sententiam aliquando videri inolinasee. 
Quamquam pro me robnstius et locupletius aenti- 
rent, praesertim ubi id agunt ex animo, ut evaogo- 
linm interpretentur. 

Jam illud Matth. 16: Tu es' Petras; item illod 
Johann. 21 : Pasce oves meas, et: Sequere me; item^: 
Gonfirma fratres tuos , et nonnulla minuB ad Toa, 

quam haeo, facientia, cum non urgerent, tandeni 

(■•■■. •■ 

D.In ed. Jen. : schedulas. 2) Ibid.: Kihilo. 2) Ibtd. 
additum est: Lacae 22. 



ftHis Lipsiae ditputatis a. XIX. g37 

eoofiigit ad concilium Gonstantiense , plenA fiducia, 

qnod esset illic determinatum contrarium^ et '8en- 

tentia mea inter articuios Huss etVuideff damiiata. 

ffic totus immoratus anhelabat, quo poterat odio- 

ains moyere iiividiam , quia aliud non habuit, qiio 

nio fermento palpatet biandius. Ubi enim defeeit 

ID iure diyino , cucurrit ad ius humanum , probatu- 

ms per ipsmn ius diyinum, neque inc tamen ridtoi 

oporfcuit, quae tantus theologus tentaret. 

Cai ego duo concilia antiquiOra et celebriora, 
Nicenum et Airicanum , contra nnum. opposui, 
deinde et ipsum Constantiense ' non recte fuisse ab 
ipso et fermentonequitiae (cui tum serviebat) in- 
tdlectnm. Nicenum enim concilium decrevit, Ro- 
manum pontificem debere curam habere ecclesia- 
mm suburbanarum', sicot Alexandrinum Aegypti, 
ddnde episcbpos^ non, ut modo, ex urbe emptis 
palliis et potestate , sed per vicinos episcopos ordi- 
nandos esse, ut lib. Ecelesia. histor. 10. scribitur, 
Hic vero angnilla ista aiebat, Hoc ut fieref, per- 
missum esse a Roni. Pontifieibus, fingens (ut solet) 
ez capite proprio glossas novas, quasi non impiis- 
sime et haereticissime fecissent tam Romani Pou- 
tiflces , quam Nicenum concilium, si vei statuerenl 
vel permitterent , quod esset contra ius divinum. 
Nam si est ius divinum, Romanum pontificem om- 
oia in omnibus ecclesiis posse, non est in eius po- 
testate permittere , eontrarium vel una hora fieri, 
nec in Concilii potestate contrarium, aut de Ro- 
mano pontifice, utinferiore suo, disponere, aut di- 
versum, aut aliud statuere, uon magis oerte, quam 
in potestate eius sit, permittere aut statuere stupra 
et adulteria licere. Ita fiebat, ut miser Romanae 
poteslatis tutor et patronus primatum huno tueri 
non posset, nisi blasphemaret tum sacratissimum 
Nicenum concilium, tum ipsos pontifices, dum eos 
solvisse ius divinum asseruit. Quid est haeretioum 
et blasphemum, si haec Ecciana modestia uon est 
Wresis et blasphemia? Sed sic loqui debet, qui 
loquitur, ut hominibus placeat. 

Jam cum concilium Africanum, ut habetur dist. 99* 



;288 , liteaol. L. supeir PropofliUpn. 

C» ifinmi^ ^j), prohUwMsaet Rpm. PoiMi^ceiVi 
uoiversalem ^nti&oem^ idicena in. bunc ,moim* 
UAiFejraaUs .f^utem p.ontifex neic Romuaous appfdlf- 
,tiir ^ hic aibi li^per^vit quideo(i ^ ^blai^^h^m», m \ 
.dicena, quod.cOQtra iqa diviium i^iud n^CTiigjyiB j 
iuit Btajtuimn Hi^ sed ^Qsaam certe I^Mito ^1^0)^0 
.^igoain effinicit, qiuaai non j^Qn^nem, niai e«^ ifli- 
rem gloci^ .ayidiaai^io djqptttatoi^i |»^fae(QKe, ,«1 
gloriam abaolutam ei ,parer|e. JL)ixit eniJB(i: JSitaiJRoiL 
j>ontife(K non .ait appeiii^ndua univArsialiB :pcmiifeK, 
itamcn appeUmi debet univ^r^alis «eccl^aii^, |tfm||i: 
ifex. E|aum, .quaeap, t^oeaa, amioe, ain^ auain;^ 
.mentum ;i.dereo .nemo eMim dignioa jri^eat ^4 AfP 
(^lBignem gloaaan;!. J^o^giorior me tot ^xpe^^ ,flilp t 
jGwtra .I4paiae moratujaoi, aaitem ^oe didiciaafi^,f|lop 
eat univQraaJLia, eat tQ«nen univeraalia epdeaiae f||W- 
acdpus, non eat foxte etiam HoguntinuB, eat topnvi 
^Kogunjbnae eccleaiae epiacopua. • ,. 

Haec ad mea duo conciUa iile oppoauU^ ii|ii 
Nicenum pqr v,erbum , jpernuait, i^fripanum .per 4^- 
men, eccieaiae, aoiviij. .Adeo &oile eat Itfi^HBi 
noatna eximiia magnaa quaeationea aolverei QtetiM 
conciiiorum autoritati detrahere, qua tamien vuxm \ 
• eat, quamaoieaiit aiioa atrenue ad haereaim adiga^ 

Nunc vide , bjx ego .meliua vel peiua ad aaoii 
unicum reapondei^im, certum eat, non omnea .Hft 
jcuioa Constantiae damnatoa eaae haeretipQa, aioit- 
temerarie et impudenter iatrabat ^loffi^a. .(jfioi 
pipbo evjdcnter, priiuum ex ipaiua eonciiii ireibii) 
quae .aic habent : Quidam ex eia aunt notorie haa- 
jretici, quidam erronei, alii biaaphemi, alii t^ipaniii 
et aeditioai, alii piarum aurium offenaivi. Haao ibL 
Monne clarum eat, iiaec verba eaae eorum.i .qnof 
haereticae ') pravitatia jnquiaitorea vpcama^,, qnpB 
m eo coneilio apparet tjrannidem obtinuiaa^? SaiH 
horum paene aiia non eat vox, quaoi haec: Mpi 
piropoaitio eat baeretipa, iata acwdaloaa, iata afifr 
tioaa, ista offeoaiva; :V^I certe :Spiritum .aanotuoi pi' 
mio praeaejlktem iUia ludentibua aut dormitantihip^ 
vigilaase, utcoacti sint .omnino imprudeatea peopiii 
1) Uk ed. tlaa.:iPrUQae. .21 in edd. orig.: haeralMi. 



tvA9 'Lipeiae diBputotM' «. • XIX. « ^gSlQ 

fMe teirtari, Hsequosdatii damnMse , »fiee ^haereti- 
«08, necerFene^B^ acper hoo 'eathe4ieo8,-'ChrfitNi- 
'1100 ^t VeroB. ''Nam 'si - 'dixissoBt sine disepetieoe, 
Mnaes "0880 *et 'kaereiioos 'Bimal et' errooeoB , 'sisMil 
'l8fHeFario8 , simal ' offeBsivos , non >jpatoret ' verHati 
loons aut Aiga. Nunc ipsi discernunt haeretioos^b 
•eiMHieiB, '^t - ^ utrisque ' ^eTBerarios ^t seditiosos. 

^Dvmn' ergo, quid a * me, si temere ^et^offenaive 
loqfnar^modo vere ^et eatholiee loquar? Tuo teonr- 
geo «gladio, alios haeretieos'dici8,>ut quoe in-fldem 
pcMaMe- ceHum sit , alioe- erreneos , ^fe>rte , 'qaiin 
moreis* et' statutahemiBfmipeoeent. Jam 'de 't>eliqui8 
liiimplHtmus, eos neqae in- fidem,'aeqae inetataia 
noitim 'peecare,"et0T'#Drte teneras 'aurioulas >Teiite- 
lis impatientes imordacius offendant , tsuffieit q»ed 
snitflkieles^et veri. 6emperata fuity quod^vieritas 
eoeet iemeraria, mordax, seditiosc^etoffensiva. Ita 
ego eredo huno 'uaum esde effensivoFum , Rom. 
pontifltoem non esseiure divmo •dominum^omnium 
in petestate. Qaid enim atrocius offexidit?>-quid49»a- 
gis 'temere dicihodie et a multis anni8ipo4iuit<?'Ita 
et 'iUe in 'auribas Thomistarum offensivus eat, >quom 
Gregorii Ariminensis esse, imo Pauli.et Augustiiiii 
sapra essedixi: Omnem scilicet-aetum hominis esse 
0iit ' boDum aut ' malum. 

Ego-quidem rogabani mihi dooari, ne omnes 
artieuli ^a eonoilio damnati dieerentur, 'sed ab^ali- 
quo Thomista quosdam Christianissimos 'iotrusos, 
ut est iste: "Omnis aotus hominis --aut- est bdnus 
aut raalus, sicutomnis arbor aut est booa^autjnala, 
iaxtaevaBgehuin: sed noluit. Verum quid a^me, 
qaerd Thomistae^ffenduntur veritate?'8iilflcit, ^^ed 
sit «eque -haeretieus, neque erroneus. -Aut-siiest 
haereticus et-damnatus, >iam quid Eccius faodet, 
qni • contra laudabile iUud concilium Goostantiense 
pro laudabili eodem concilio disputans, ooncessit 
Carolostadio, ipsum esse verumet catholicum,j.nec 
Boholasticos dootores aliter sapuisse, ut dixi supva. 
horrendum facinus, quod Eccio ecclesiae sanctae 
patrono sit intolerabile , quod Boemorum et hae- 
reticorum (ut eius verbis tonem) patronus cum con- 



»: 



2iO .■' i- U«8oL . L fiupci: Prppoaition. 



tCilio eootmcoQciUuin;aepti.t, et ut.cum auia do^toii- 

ibuft GhristHuaua «it^.bAereticusefficitur* Sed.ut 4iii, 

. £coiaBae. mo^estiae. pnvilegium est, sibi ipsi libflf^ 

..diBseQtire, et;.iii re eadem coD,tradio|4Kia t§neie| 

«dcut. et Vieimae fecisse se testatur ^ et fort^. ffifB 

.fionooiae. 

Claret ergo,,.. co^ciJium Cqpst^^. iiQn,.piM)||t 

me pugpare, nec baerieticum , nec eironeiuin, imo 

oatbolicum et v^acem e& ^od^ me prqbi^y.iOfc 

. sio. stet concordia oom Niceno et .Afiricwo coii#o 

^•etGonstantiensi. .Qupdautem iiii^c. 0041 vidit S^fifiif^ 

et 8ua &rina) deinde et ba^reUeae ^} pravitHt|Vi:.9B' 

quiBitores in caijura vid^ntur ^) e80e , .quod piWMi 

hi prouqptiores ad contumeliam bft^etici ofifgfh 

■ brii auQt, quam tantos dece^t populorum Magistvi^ 

..et bac caecitate perc^si^i, sicut Scripturas safsrna et 

f;S. Patres leguut, ita.^t omnia alia, boc est, poiii.c^gi' 

. 4aot quam bene et quam diligenter, sed a4 qnin- 

tum odium: et invidiam alioi:um.. legant. id/eo qiud' 

quid alien.um a suo. sensu.audierint , mox h»/^i0r 

cum quoque- affirmant, suam iuxta et osjqitahtiia : 

' in .legendo, et .temejci^.tem. in iudicaudo; ojp|nit)ii 

ludibrio exponeQtes. -,..1 

. Deinde, .^i.noii piaqet u^ia. coneiliorum opiMO^ : 

dia et pertinaciter mibi Coni^tan. unum eootcajdso 

obtenda4;ur, iam non difdcile mibi erit sitatufire) 

.utrius autoritas debeat. praeponderare. Nami,euiD 

conciiium possit errare, potius Cons.t^n, quam.Hi- 

cenum et Africanum errasse confitear, quod hf^ 

. ionge, felioiuu quam iUud processerint et egeiriu^ *o 

.iam^diu sacris evangeliis etiam prae. ceteris ibod- 

ciliis comparata sint, praesertim l<Iicenum, ad qwi 

-gloriam Constantiense necdum pervenit. £t in bo^ 

imitabor aovissimum Rom. concilium , in quo. fi^ 

siliense damnatum est, et Constantiensei quOqtM 

passum non parya suae autoritatis detrimenta, daiii 

papam supra conciiium esse sanxit, ouius oootn- 

rium in Constantieusi deflnitum est. Atque ita invi- 

..;•■.■■ '1 . ■ . , ■ 

■ i~ ■ ..".■■ !:.-■ ': i" 

■'■ 1 ) In edd.- urigin.: hueretici: • ' 2) Ibid. :• videtor. 



m 



iiti» jUptiM diaputatis a. XIX. 2)41 

«886 iq^haiitia concilis interim saiis nos 
lltoa reddmit, el liberos ad cuQtxadicendum ubis- 
fw. Quae enim sibi dissident, cui conyenient? 
ii|pe haee latius , Deo dante , cum Bccius in pn* 
lisiuB 86 dederit 

. Veraai, quando, ut dixi, hac disputatione ma- 
|P»'teinpiiB est perditdm, quam veritafi quaeatta, 
«8io propositionam meurum resolutiones in lucem 
tees^ ooaflBUs, maiorem cognitioniB fructum liinc 
■wrentonim , quam si bia septieB ad hunc modum 
«patetnr. Quare, «i cui videar errare, age, confii- 
lil'«rorem, si odit, aut rectiora doceat, si diiigit. 
"iK .flabes, mi oariBsime Spalatine, historiam tere 
Wim 9 nam ai qua alia non dixi , ad reverentiam 
{WTersitatiB Lipsienais , mihi carissimae , non dixi, 
fti^itegis Idumeae ossa adcineres redigerenu Quan- 
||Mm Diai scirem hoc meis peccatie debitum, satis 
iatigne ierrem, me tam aterilibus negotiis occupari 
la indolgentiis , primatu et pHvilegiis, ahisque ad 
MiBtem nihil neceasariis rebus , quibus ab optimis 
lOitro seoulo studiie avocor indignabundus. Nam 
it illustrissimus Princeps Dux Georgius prudentis- 
aime ambos nos verberans dixit: Sive hoc sit iure 
dirino, sive humano, Kom. pontifex est et manet 
sunmus Pontifex; ita vere dixit, et non ieviter in- 
nlilem hanc nosiram disputationem insigni hac mo- 
destia taxavit. 

Persuasus vero sum, ubi haec viderit Eccius 
iDcns Eccianaque factio , statim vociferaturos esse, 
■on servasse me foedus, nec conventioni paruisse, 
ohi cantum est, ne disputatio invulgetur ante de- 
eretum iudicum , quasi vero ullum pactum ^nobis 
wiqaam servaverint ipsi. Respondeo tamen , me 
eonvenisse, ne per nos disputatio evulgetur ea, quae 
nanu notariorum excepta est, celera vero exemplaria, 
aeat permittebatur cuilibet sibi eadem coUigendi 
potestas, quis prohibebit ne edantur ? Sed esto, nec 
i{Ma edantur, meum notarii exemplar non edetur, 
INilchre ita servato pacto. Verum, ne praelerea scri- 
berem, non pepigi, imo palam protestatus sum, cum 
imquioribus nostram libertatem conditionibus vexa- 

Utheri opp. V. A. ad ref. biaU i. p. Vol. W. 16 



242 Hcsol. L. Buper Proposilion. 

rent, ne praesumerent, me tacitnrum , itaque nob 
taeere. 

Sed finge me ita pepigisse, rogo, uter piimo 
solvit pactum ? Nonne Ecciue, qui, ut audio, ampal* i 
losis et iniquissimis literis etiam illustrissimum PnB- 
oipem et patronum nostrum (quem suae fiictioiu 
stapidissimae simiiem somniat) corrumpere molitiii 
est, pessima de me, quantum potuit, recenseiiB; 
quasi negassem 8. Patrum simul omnium sententiti, 
mihi soli arrogarim Scripturae intelligentiam , ote- 
cilia negarim, haereticos defenderim. His enim men- 
daoiis homo ille purus et S. theologus tam sacnni 
et venerabile caput ausus est tentare, et me ooraa 
optimo Principe tam egregie commendare. Quid td 
alios , putas , scribit et loquitur (sine scilicet paeti 
violatione), qui ad nostrum patronum ista seribitT 
Aut quid apud aemulos meos verum dicit, qui td 
talem, tam prudentem, tam formidabilis iudicii Prio* 
cipem mentiri nihil pudet? 

Audio denique confiasse eum quasdam inle^ 
pretationes super articulis quibusdam, mihi per in* 
quietos et mali sui cupidos Fraterculos impositla, 
atque iterum me coram magnatibus mira oaritnto 
Manichaeum , Hussitam , Vuicklefistam , et neteio 
quot generibns haereticum desciipsisse. Sio soM 
Ecciana modestia ^servare pactum. Verum hiiM 
suam insaniam mihi facile est contemnere, qui no- 
rim hominis ferme totam supellectilem. Atque ubi 
illa sua genimina in manus meas venerint, spero 
quod Eccium meum digne et magnifice tractare 
possim, si qua tandem via intelligere possit, qoid ] 
sit multa pacisci, et nihil servare, et tamen ab aliis | 
servanda expostulare, atque his omnibus aliud oi- . 
hil quaerere, quam ut noceat et veritatem eon- 
culcet. 

Inteiim mihi sufBcit quod carnifex illa conscien- 
tiarum theologisiria , cui totum debeo, quod mea 
conscientia patitur, cecidit in hac disputatione. Nam 
prius didiceram, meritum aliud esse congrui, allnd 
condigni, facere hominem posse, quod in se est, 
ad ()btinendam gratiam, posse removere obioen^ 



^ siiif lipriM disputetit a. XIX. fUJi 

pom BOO' ponere obicem gratiae^ posse implere 

jMeoepta Dei quoad sabetantiam faoti, licet non 

•dietentionem praeeipientis, liberumarbitrium posse 

ii aimniqae eontradictoriomm ^), volantatem posse 

tEi poria natoraiibus diligere Deam super onmia, 

fom^ ez naturalibus faaberi actum amoris amidtiae, 

«t id ffenos monstra,' qaae pro primis ferme prtn- 

cMia ferantur acholasticae tlieologiae , et omnium 

mm et aates impleverunt. At nuno hi ') omnes 

«oiores, 8ub Eoeiano praeaidio et triumphabundia 

i%Di8y satis ttrenue ceciderunt, sine ulio ferme Marte, 

oonterriti ad solum conspectum duarum proporitio* 

MMi Oarolostadii '), qua^m prior haec AuguBtiDi : 

IfDeram «rbitrium sine gratia nihil valet, nisi ad 

E^dum^ ppsterior Ambrosii haec: Liberum ar- 
m sine gratia tanto citius propinquat iniqui- 
tili, qaanto fortius intenderit actioni. 

Similia trophaea et spolia retulerunt ferme et 
inclaigentiae ex hac pugna, quas non mitiore (ut 
isrriunt) sententia utiles esse admisi, sedutiles so- 
nrai pigris et stertentibus : ceterum insauiam esse 
defendi, si quis eas bonas et utiles esse Ohri- 
Btiano homini dixerit. Haec, inquam, mihi interim 
Bttis sunt evenisse ex hac disputatione, quae ideo 
reeitavi, ut iactantiam gloriosam Eccianae haeresis 
idiquantulum iuvarem, cetera, ubi haec quispiam eo- 
ram impetierit, fortasse dabit Doniinus in lucem 
renire. 

Vidisse te credo Bccii excusationem adversus 
Philippum nostrum satis dignam Ecciauo genio ^), 
ia qua homini etiam in sacris literis, terque quater- 
qae omnibus Ecciis doctiori, denique et sordidae iliius 
Bedanae theoiogiae non ignaro, opprobrat pro 
magno vitio grammaticam professioilem , tam recto 
simt iudicio Magistri illi nostri eximii, ut eruditio- 
nem metiantur secundum qualificationes suas , et 
inftDes titulos. Conatus est et eundem mihi invidio- 



\) In ed. ^Jen: contradictoriam. 2) In edd. orig/; hii 
^) In ed. Jen. : illarum. 3) Ibid. : ingenio. 

16* 



244 tiesol. L. super Propositioik. 

sum reddere, dum mihi et ingenium et eruditioDeiii 
nescio quantam tribuit. Nam ut hoo etiam soiaa, 
me quoque nonnihil gloriae retulisse ex disputar 
tione ista. Tribuit mihi Eccius eruditionem, tribttant 
et Lipsenses, adeo (quantum fama cepi) ut nifli 
Eccio [subsidiarias opes sufifecissent ipsi, fateantar 
Eccium"a me fuisse prostratum, atque ita yictorit 
iam ab Eccio in Lipsenses incipit migrare. Ruisiii 
dicitur , illum magnificum contemptorem Ldpseiisei 
habuisse pro bonis quidem hominibus, sed in qui- 
bus longe plura sperasset , et se solum omnia fe- 
oisse. 

Ita vides novam quandam Iliadaet AeneidA 
illos cantare, et me saltem Hectora et Tumum u- 
bitrari, quo illum Achillem et Aeneam stataaat) 
nisi quod in hoc victoria fluctuat , an suis id B& 
cius praestiterit , an Lipsensium viribus et copiis. 
Gertam est ipsum solum semper clamasse, illos an* 
tem semper tacuisse , putasne magnas me illis de- 
bere gratias? > 

Sed redeo ad Philippum, quem tantum abeit 
ut ullus Eccius mihi reddere possit invidiosum, ut 
in omni mea professione nihil ducam antiquiusHii- 
lippi calculo, cuius unius iudicium et autoritas mihi 
stant pro multis wilibus sordidorum Ecciorum. Ke- 
que me pudet, etsi Magistrum Artium, Philosophiae 
et Theologiae, et omnibus paene Eccii titulis inaig- 
nem, si huius mihi grammatistae dissenserit inge- 
nium, meo sensu cedere, quod et saepius feei, et 
quotidie facio , ob divinum donum , quod Deua in 
hoc fictile vasculum (Eccio quidem contemptibile) 
larga benedictione infudit. Philippum non laudo, 
creatura est Dei et nihil, sed opus Dei mei in ipso 
veneror. Nec Eccium vitupero , sed crassas iattB 
seminandae discordiae et invidiae conoitandae va- 
fritias toto corde detestor abominorque, quas neque 
frequentiores, neque maligniores usquam vidi, quam 
in Eccio, quibus et paene totius nostrae disputatio- 
nis farraginem fermentavit. Nam hac una sola paene 



bvAb LipBiae disputatis a. XIX. 245 

re pessima potens est Eocius , ad rem theologicam 
Q( asinds ad Ijram ^). 

Sed iam ad Resolutiones accedo , tu interim 
eura, ut illustrissimo Principi Elccium commendes, 
sieot se ipsum commendari meruit, quanquam ni- 
liil hoc officio sit opus apud tantum Principem. 
Vale Wittembergae^) Anno MDX1X. Assumptionis 
MfuriaDae ^). 

Gonclusio I. 

Quotidie peccat omnis homo , sed et quotidie 
poenitel, docente Christo: Poen^tentiam agite, ex- 
e6pto uno, novo quodam iusto, qui poenitentia non 
indiget, cum etiaYn palmites fructiferos quotidie 
porget agricola coelestis. 

Ista conclusio pendct ex eo fundamento, quod 
omnis actus humanus aut est bonus, aut mahis, nec 
datar actus neuter, seu, ut illi dicunt, moraliter bo- 
nu8. Ideo primum mihi sunt amolienda duo, quae 
his opponi solent. 

Primum ^est autoritas scholae omniiuTi fere 
Iheologorum per orbem , qui contra sentiunt. Hin 
quanquam omnem debeam reverentiam, veniam ta- 
men mihi dabunt , quod eis divinas literas prae- 
fero. Quare obsecro, si cui displiceo, non mihi sta- 
tira opponat : Tu solus sapis , et ecclesia hucusque 
sine te erravit , nec tot capita vidore potuerunt, 
fjuod tu vides, atque his similibus suasionibus me- 
3um expostulet. Ut enim omittam , quod per asi- 
lam quandoque locutus est Deus, quod prophctam 
ielavil, et Samueli puero ostendit, quod sacerdoti 
sraelis Heli non revelavit, salteni suo exemplo 
nansuescant, et quod ipsi sibi mutuo qt invicem 
50ncedunt, mihi q"uoque permittant. Surrexit Sco- 
us unus homo, et omnium scholarum et doctorum 



1) In ed. Jen. et ed. orig. Witt. : ovog nQog Xvqccv, 
) In ed. orig, Wiit. : Vuittembergae. 6) In ed. Jen. : 
lariae. 



246 ReBoU L. euper Propositiaiu ^ 

opiniones impugnavit et praeyaluit. Idem feoit O^ 
eam , fecerunt et multi alii, faciunt usque in prae- 
sentem diem, et cum singulis eorum liberum 8it^), 
omnibus contradicere, cur ego unus hac gratia pii- 
vor? Denique cum et ego in aliis multis sententiis . : 
sine querela omnibus contradixi, ciir in hae una h 
novam legem patior. | 

Itaque rogo^ attendat qui volet, non quis, aat j 
contra quos, sed quid et contra quae dicam. Cedat 
respectus personarum, quas Deus non accipit. Legi- 
mus in Evangelio, praecipiente Christo , Scribaa et 
Pharisaeos in cathedra Mosi sedentes audiendoi 
esse , non quia personae esseut , id est, Scribae et 
Pharisaei , sed quia Mosen docerent. Alioquin eum 
sit iam seculum corruptissimum , temporaque peri- 
culosissima , in proclivi erit, si superbia et eoa- 
temptu coeperimus agere, ut incurramus in illad 
Psal. 14. periculum : Consilium inopis confudiBtis, 
quoniam Dominus spes eius est ^). Quare memo- 
res invicem , quod omnes sumus homines , qoaiD 
facile sit errare , quam raro et difficile contiogat 
vera sapere, et recte agere, commu]# studio veri- 
tatem quaeramus potius, quam invicem solo glo- 
riae aut sensus proprii tuendi studio mordeaiDUS 
et consumamur ^). 

Secundum, quod mihi obiicitur , quod hie arti- 
culus in Constautiensi concilio est inter JSussitioos 
expresse damnatus : hic si non mox sileo et re- 
voco, continent aures , et impetu facto ignem mibi 
minantur, neque enim dignantur hic ullam morani 
vel excusationis. Sed obsecro, est ne is modus ve- 
ritatem quaerendi statim obstruere os quaerenti 
veritatem ? Et ubi est , quod Petro praecipiente 
ratio reddenda cst omni poscenti ? Deinde , nonoe 
concilia saepius erraverunt? nonne Cyprianus cum 
totius Africae episcopis habito concilio erravit 
etiam in articulo gravissimo' fidei de virtute baptis- 



1) In ed. orig. deesl: sit. 2) Ibid.deest: eet 3) Ibid. : 
coDBumamuB. 



SQ^. Ul^ iditpffUtb a..,XpC. 



matnf.Jjlt Vu4 J^^mi «|.ho(4fe <|i|0,vi« Qo^dUtt^^ 
nonomiuaattingat, qaa^do samns m t^fopore long^ 
firigidiore qaam QyprianuB ? $!t ut plane et libere di- 
ouB ijiiQd sentiOy oredo me tbeologum esse (jhvi" , 
atianam^ et in rq^o Teritatis vivere, ideo nie de- 
Utorem ease non modo affirmandae veritatis, sed 
eliam asserendae et' defendendae , seu per sfingui- 
oeoiy aeu per mortem. 

Profnde volo Hber ease, et nolliu», mi cond- 

Bj um p«teatalis , seu universitatam, seu. Ponffflds 

wto ritata eaptiifiM fleri, quin coofldenter oonfltear, 

qaidqnd ▼erum vidm) , sfTe hoe sit a cfitholioo^ 

iife hteretico aasertum, siv^e probatam> sive reprcr- 

faateB ftierit a qaoeonque '^oncilio. Neo verebo# 

etiam ipaam invicHaim, quae me haereticoram patro- 

iofTte erhninabitar: qood soiam veritatf eamr 

nihil eaae commereii, sicut dieit SapiCBS 6 : 

lee eam invidia tabeseente iter habebo, quoo?am 

I taK» homo non erit particeps >) sapientiae. Quid 

i ttgo ad me, qaod niendapt invidia mfe eriminatur? 

LiiiB est impiis dlspHcuiSBe. DispHeent et mihi hae- 

retici, sed qdando hodie nullo oppiobrio 6oi>hTStae 

r'B insaniunt, fttofcifit nt paene apud haereticos 
reHqQa sit ecclesia catholica Christi ; haereti- 
eo8 inquam, non qui snnit, sed qui iHorum fbrore 
appellantur. 

Et sequar in hoc meo proposito iuri.speritornm 
quoque definitionem (ne solus et temerc \(\ facere 
eiistimer). Dicit enim Panormitanus de Elect. c. 
Significasti : Plus credendum uni privato fideli, quam 
toti concilio, aut papae, si meliorem habet * ) au- 
toritatem vel rationem. 8i haec vera sunt,^ cur non 
lieeat uti? cur non audeam tentare, si unus melio- 
rem ostendere possim autoritatem , quani conci- 
lium? 

Itaque de conciliis videamus. Nonne omni- 
bos notum est, contraria aliquand.o futssc dam- 



1) lo edd. origin. : princeps. 2) Ibid. : habeat. 



248 ' Resol. L. saper Propoaitioii. 

pata ab ecdesia, velut illa : Deus fttcit maTnm, Dens 
nqn facit malum ? Quanquam ego nescio, an eede- 
sia fuerit, quae haec damnavit. Nam ecclesia oon 
habet potestatem damnandi expressam sententiain 
sacrae Scripturae, etiam ad verbum in textu pon- 
tam, nam illa: Deus facit malujn, expresse ponitur 
Esa. 46. et Amos 3. et multis aliis locis ; nec qmd- 
quam facit, quod dicitur, propter haereticoniib fU- 
sam intelligentiam esse damnata. Non sunt dam- 
nanda^j Scripturae verba propter cuiuseunqae ht 
sam intelligentiam. Alioqui damnandum erit prop- 
ter Arianos et illud: Pater maior me est: imo tota 
Scriptura damnanda erit, et sola , cum e nulla alii 
haereses ortae sint. Quid autem insanius isto prae* \ 
sumi potest? Absit enim, ut pius et simplex Chri- 
stianus quidquam in sacris literis recte didiceriti 
quod, ubi in quosdam inquisitores impegerit, quoras "^ 
pedes veloces ad effundendum sanguinem, oogatar, 
propter aliorum falsam intelligeniiam damnatam, 
ipse quoque damnare. Nam hac ratione viam fiir 
ciemus semel universam sacris literis autoritateai 
convellendi, et surgent omnium blasphemorum im- 
piisimi illi blasphematores, qui dicunt Biblia' ) esae 
librum haereticorum, Christianos oportere aliis libiis, 
scilicet Doctorum, sese tueri. 

lia invenio et in Constantiensi conoilio duo 
contraria. Primum deierminatum illic est, conciliom 
esse Bupra papam, quod ego verissimum iudico. 
Nam et B. Hieronymus ad Evagrium dicit: Si an- 
toriias quaeriiur, maior cst orbis urbe. Ita tota 
ccclesia maior esi una Romana ecclesia: atque ita 
Romana ecclesia non est super universalem totam 
ecclesiam, sed conira, toia ecclesia (et concilium, 
quod illam repraesentai) super Romanam ecclesiam,. 
sicut super quamlibet aliam particularem , totum 
quoque maius est sua parie, cum Romana ecclesia 
pars sii toiius ecclesiae universalis. 

Quod si haec vera suni, apparet, conciliom 



1) In edd. orig.: damnandae. 2) Ibid.: Bibliam. 



Md» UptiU diipatfttis bL XDL 846 

ConitentieiMe niale^) dabnasse hiino artienlQiki 
MiaiiBie Hnss: Pipa non eat inr^ 'diyino (raper 
«mes eooleBias. Nam d Roniana eoelesia etpapa 
ait^ inre divino snper omnes eoolesias et snper eon- 
eflinm, oontra insdivinum determinatum est (qnod 
ciit'inipiietimnmethaeretioum),papam et Romanam 
eededam esse infra eoncilinm et totam eoeleBiam, 
fm non est in mann eeolesiae ant conoilii ins di- 
finam infringere, ideoque non potuit papam yel de- 
ponere Tel constltttere. An oredis paflsumm epi- 
leopnm Ln^nnjenBem sevedeponi vel eonstitni per 
epiaeopnm M ((^ntinnm, si inre divino se superiorem 
MognntiBO Boiret; quantuniUbet meritns fb^t? Ime 
|mB id ]iati dd[>eret , nisi' mallet impius et haefeti- 
m ea^« Ita Rom. ^piacopua non pote^ neo debet 
pati ae a eonoilio r^ et atatui , ai est super con- 
efliam et eccleaiam inre diyino. Eius enim eat 
legere, non regi; qni iure divipo enperior est. 

Atqne ita patet, Gonstantienae coneilinm ant 
•itienlnm Huaai male damnasse, ant oontra ina di- 
riiram impie detenninaase et egiase. 

8ed ultra vide Spiritus sancti praesentiam in 
eeeleaia, id quod in Constantiendi concilio deter- 
niinatum est, papam scilicet^) esse inira concilium 
et ecclesiam, ac per Basiliense confinnatuA iam no- 
nBsimo Romano concilio est reprobatum, et totum 
Basiliense abrogatum, atque statutum, papam esse 
mperiorem concilio. Quid hic dicemus? necesse 
eit, aut Romanum aut Constantiense concilinm 
hacTeticum esse, si non licet a decretis conciHorum 
wcedere. 

Deniqne via iam nobis facta est enervandi^) 
aotoritatem Conciliorum et libere contradicendi 
eoram gestis, ac iudicandi eoram decreta. Nam ut 
(Heant, si in uno articulo errasse deprehenditur, iam 
tota eius vacillat autoritas. Quis est igitur tam au- 
<iax, qui me praesumat haereticum arguere, etiam- 
si universa decreta concilii, tam Romani quam^Con- 

1) Id ed. Jen.: malum. 2) Inedd.: orig. deest.: scilicet. 
3) Ibid.: enarrandi. 



350 ReBol. L. saper Propotition. 

BiaatieDsis, negem, qui' habeam hoc munimentam 
et hanc excusationem, quod condlio incnmbit pro- 
bare sua deoreta et odtendere^ se non erraase, poBt- 
quam constitit, ipsum aliquando errasse et errare 
posae. 

Quid ergo putas nobis praestant yicariae illae 
conciliorum nostri seculi determinationefi et repro- 
bationes, nigi quod nos reddunt (si in illas nixi 
fuerimus) incertos, ubi tandem quaerendus sit') 
Christus, ecclesia, concilium, Spiritus sanctus,, oia- 
niaque plane in primum chaos confundantur. 

Sed ad Constantiense reyertor, quo magis im- 
petor, cuius damnationem in articulo illo HosMtico: 
Papa non est iure diyino super on^nes ecelesias. 
etiam ideo iniquam assero, quod sit contraria Nio^ 
no concilio et Africano, et toti orientali et Afrieanse 
ecclesiae, cum non nisi sexta Synodo CaloedoneDBi 
oblatus sit primatus (non iure divino), sed ab ee- 
clesia Rom. pontificibus , nec sic tamej;^ ab eis as- 
sumptus, ut scribit S. Gregorius. Nam si iure din- 
no staret primatus, Nicenum cum quatuor sequenti' 
bus esset haereticum, omnesque in ecclesia orientiB 
haeretici, haeretici Rom. pontifices, qui oblatum re- 
spuerunt. Quare yolo autoritati Constantiensis concilii 
in hac {ilirte nihil cedere. Non enim patiar ulk 
ratione maiorem partem ecclesiae haereticam fieri 
propter Constantiense concilium, quod errasee palain 
est. Nec mirum, cum administrata haec sint potis- 
simnm machina inquisitorum et sociorum suoruni. 

Sunt et multi alii articuli Hussitici verissiini 
ibidem damnati, quos expediam , cum adversariiu 
me excitaverit, nam hoc ipsius^) concilii verbis 
evidenter probabo, Johannis Hussi sententiam dod 
fuisse, quod malus pontifex, aut in peccato raortali 
existens', non sit pontifex habendus, licet saogui- 
narii inquisitores multos articulos ei in hanc reno 
imposjtos damnari curarint. Nec hic curo, quod ne 
Boemorum patronum vociferantur ; ipsius CoDoilii\ 
quod contra me iactant, ostendo et sequor verbsi 

1) In ed. orig.: est. 2) In edd. orig,: ex IptiaB. 



•ais UpdM dispaft»ti0 ^. HX. 2Mt 

quie ri Msa inveAta ftierint, qnid ad me ? mn vera, 
m non fteqnar? Mieain est, ul dixi, contra omnem 
maiHilonim, titulorum, nominis, dignitatis strepi- 
In, yemm dieere, et ftlsum negare. Sic enim 
Ghristiano.fiMiendum esse credo. Et rogo, si non 
flaceo noaiine OuriBtiani, flngant et sinant me in- 
Ivim ▼elut Turcam , ant quemvis iniidelem eis op- 
pMere meas rationee et autCHntates, ut aaltem, sie 
lideant ei expeiiantur, quo studio possint fidem 
Mm taeii, ^t quam liEunle sit dicere: Goncilium 
M determinayit , et quam difiicile^) sit id ipsum 
bfDe determiBatam eese tueri. 

Dieo ergo^ quod iste articulus sit male damm- 
lisGonBtanti^e: Omnis actus hominis aut est bonus 
ttt maluB; ae respondeat, qui se putat determina* 
.tioaem ilUm defendere. 

Primum dicit apostplus Bom. 8: Qui spiritu 
fiei aguntm*, hi') nlii Dei sunt Item: Quod si 

r^piritum Ghristi non habet, hic non est eius, 
quaero, cuius sitiile, qui non estChristi? Non- 
■e diaboli et f^ccati? At qui servus est peecati, 
fceit non nisi peccatum. 

Secundo, dicit idem Gal. 3 : Quicunque ex ope- 
ribus legie sunt, sub maledicto sunt. Ecce, hic opera 
legis extra gratiam dicit esse maledicta. Ergo noo 
oeutra. Et dicit: Quicunque, neminem excipiene, 
Bee aliquod medium inter maledictum et gratiam 
fceiens. Nec valet, quod apostolum hic de lege 
oeremoniali loqui dicunt, quodea tuno mortifera fuerit. 
ftun ex eequentibus patet, quod deomnium legum 
operibue loquitur, cum inducat Moeen dicentem: 
lUedictus, qui non permanet in omnibus, quae 
seripta sunt in libro legis. Deinde dicit, Chrietum 
OOB redemiese de maledicto legis. At Christus 
vm no6 non redemit de lege ceremoniali post 
ittortem eius abrogata, sed de lege quacunque, dans 
gratiam, ut possit impleri. Si ergo omnia (ut Mo- 
^ dicit, autores Paulo) opera legis sunt maledicta 



1) hi edd. orig.: facile. 2) Ibid.: ii. 



252 Resol L. saper ProposUion. 

sine gratia'), ^quanto magis nulla alia opera sunt 
neutralia, seu in genere inorum bona. 

Tertio, Luc. 12: Aut faeite arborem boDam, 
et fructum eius bonum, aut facite arborem malam, 
et ftoictum eius malum. Hic nihil medium Christos 
permittit intelligi, sicut et ibidem dicit:^ Qai non 
est mecum, contra me est, et qui non ooUigit me- 
cum, dispergit. Vides, quod aut cum Christo col- 
ligendum aut dispergendum, yel cum eo vel oontn 
eum esse oporteat, at contra eum, non est niri 
peccatum, nec dispergit, nisi qui peccat. 

Quarto, Johan. 15: Si quis in me non man- 
serit, mittetur foras siout palmes et arescet et colli- 
gent eum, et in ignem mittent, et ardet. Ecce are- 
scitetperit, quisquis extraChristum est; et tudiois, 
neutrum, quod nec arescat neque virescat, sed me- 
dium se aliquando habet. 

Quinto, Roma. 14: Omne quod non eat ei 
fide, peccatum est, quod B. Augustinus pro regalft 
habet. Quod autem dicunt, ibi fidem pro conscieD- 
tia accipi, et apostolum loqui de fts, qui oontia 
conscientiam operantur, quanquam hoe B. Angii- 
stinuB repellit, tamen age, sit ita. Adhuc stat sen- 
tentia, qui non habet ndem in Christo, non habet 
conscientiam bonam erga Deum. Ergo vel non 
credit, vel dubitat se placere Deo in operibua sui». 
Si dubitat, peccat contra conscientiam , quia npn 
credit firmiter, se Deo placere. Quare agit, quod 
credit non bonum, et ita semper peccat. Sola ao- 
tem fides firmiter contidit se placere Deo, et hae 
fide fit, ut placeamus Deo, quia haec fldes vere de 
Deo bene sentit, ac pro Deo vero eum habet, prae- 
sumens bona de ipso , iuxta ilhid Sap. 1 : Sentite 
de Doniino in bonitate. Imposibile est enim homi- 
nem salvum esse, et bene vivere, nisi de Deo erga 
se ipsum bene sentiat. 

Sexto, (ut omittam plura, ne prolixior sinij 
adduco rationena, qua utitur fere S. AuguBtinus, 



1) In cdd. orig.: Si ergo opcra legis sant malcdict» sioc 
gratia. 



pmesertiin contra luUanum lib, 4. et repetit . ean- 
dem Gf^oriua Arim. iib. 2. q. 28. quae est haeo: 
Tirtutes diseernuDtur fiuibu», uon officiis. lam qiiae- 
libet virtilSv eztra gratiam quaerit, quae sua sunt, 
aee poteat quaerere, quae Dei sunt, quia non po- 
M; in opus caritatis,' de qua dicitur laude propria 
1 Cor. 13: Caritas non quaerit, quae sua sunt. 
Qure nalia yirtus babet Deum pro flne, nec potest 
Deum diligere euper omnia et propter Deum, alio- 
fpm gratia non esset necessarisu Atque hac sola 
fmuk fit, ut omnia opera bona gentium aut natu- 
ralia aint mala, quia fine debito CGtt^nt. Hoc est, 
^iod apostoluB Roman, 3. involvens prorsus omnes 
JiMDines, tam ludaeos quam gentes, licet illi iustitia, 
hae sapientia, quantum poterant, praestabant, dicit: 
Hon est iustus, non est intelligens, non est requi- 
lens Deum, omnes dedinaverunt, simul inutiies 
beti sunt; ecee, nemo requiritDeum, etomnesde- 
eiisant, -^nullus intelligit Deum, nedum pro flne 
Deam^) habet in opefB suo. Unde fidenter con- 
dudit, dicens : Conclusit Deus omnes sub peccatum. 
Eeee neminem exoipit, omnes sub peccatum, quod 
et David dicit : Omnis homo mendax , a mendace 
vero quid verum dicetur? Ab immundo quid mun- 
doin fiet? ait Sapiens. 

Quod verodicitur: NonneCaiphasprophetavitve- 
nim ? Nonne Matth. 7 : Multi prophetaverunt in nomine 
Christi, et multas virtutes fecerunt. Respondeo : Vera, 
sed non vere dixerunt, bona, sed non bene feceruni. 
Qois enim non dubitat, quando^) meretrix tambonum 
aurum gestet quam pudica matrona, et tam formosa 
qaoque membi*a habeat? sed non tam bene gestat 
et utitur. Eodem modo et bona illa opera sapi- 
entiae, virtutum, donorum, cum sint gratuita dona 
Dei, bona sunt valde, sed quia non in finem debi- 
tam referuntur, bond faciunt, sed non bene. Quare 
e bonis donis Dei mala opera nostro vitio fiunt. 
Ideo Christus illis dicturus est: Discedite a me om- 
nes operarii iniquitatis. Quomodo sunt operarii 



1) In ed. Jen. deeet; Deum. 2) Inedd. origin.: quin. 



254 lcteBol. L. super Propoaition. 

iniquitatis, qui tanta bona fecerunt? nisi quia boniB 
male usi sunt , etiamsi hoc male usi ' ) aliis pro- 
fuerunt. 

Septimo^ si iustus in gratia non potest fooore 
bonum, quin simul peccet, quanto magis iDioatoB 
non facit bonum? Ac per hoc concludo, aut boniui 
aut malum esse actum hominis quemcunque, nee 
dari actum medium et neutrum. Anteoedens pro- 
babitur evidenter conclusione sequente. 

Quare ad rem propositionis redeundo, ommB 
Christianus quotidie poenitet, quia quotidie pecMU| 
non quidem perpetrando crimina, sed non perfioien- 
do mandata Dei. Et ad hoc probandum sufficeret 
autoritas Johan. in conclusione posita, quod iructife- 
ros paimites quotidie ^ ) purgat coeiestis agriooia. 8i 
suntpurgandi,sunt^) immundi,8i sunt^) immundL Bunt 
peccatores, si peccatores, poenitentia indigent. Qaare 
ad eos pertiuet verbum Christi : Poenitentiam agite. 

Secundo, illud eiusdem l.Johan. 1.^): 8i dix- 
erimus, quia peccatum ndb habemus, nos ipBOi 
seducimus, et veritas in nobis non est. Qnam aH' 
toritatem B. Augustinus in multis locis addueens 
ponderat in verbo , habemus , praesentis temporiS) ' 
quod non dicit , habuimus , sed habemus. Quare 
quotidie peccamus, et quoiidie peceatum purgamofl, 
ita ergo poenitemus, nisi poenitentiam dicas non 
esse peccatorum purgationt^m, contra omnium sen- 
tentiam, qui cohtritionem culpae deletrioem poeni- 
tentiae potissimam partem ponunt. Denique hoe 
verbo Johan. nixus B. Augustinus lib. de natura et 
gratia, audet dicere: Si omnes Sancti in unumcon- 
gregati quaererentur, au peccatum haberent, quid ee- 
sent (inquit) dicturi, quam : Si dixerimus, quia peo- 
catum non habemus, nos ipsos seducimus, et veri- 
tas in nobis non est. At nullum peccatum sine 
poenitentia tollitur. 

Tertio illud Psal. 32*): Pro hac orabit ad te 
omnis Sancius in tempore opportuno. Eoce omniB 

1) In edd. orig.: hocraaioiisu. 2) Ibid. deest : qnotidie. 
'3) Ibid. deest: sunt. 4) Ibid. : Johan. primo. 5) Ibid. : Psal. 31- 



sait Lipsiae dispntatis a. XIX. 255 

Sanotus orat pro impietate peoeati sui, hoc autem 
est poeDitere utique, nec potest dici, quod pro prae- 
terito aut pro poeua praeteriti peccati oret, sed pro 
praeeenti. Nam ut hoc ostenderet, adiecit: Impietatem 
peceati mei, pro hac orabit, non scilicet pro peccato, 
qio aliquando poena eignificatur, sed proimpietate 
peocati, quae estculpa, nam pro remittenda oratur, 
pro remissa gratias agimus. 

Quarto, illud 1. Timoth. 1: Venit Jesus Chri- 
BluB peocatores salvoe facere, quorum primus ego 
Miin; noD dioit fiii^), sed sum peccator, iuxta illud 
Rom. 7: 8cio, quod npn habitat in me, hoc est, 
in oarne mea, bonum ; quod nolo malum, hoc facio. 
Et: Ego autem carnalis sum, yenundatus sub pec- 
cato; 8io6al.5: Garo concupiscit adversus spiritum, 
et spirituB adversus camem. At concupiscere con- 
tra spiritum, peocatum est, quia prohibitum prae- 
oepto Dei: Nod concupisces. Quare hoc peccatuni 
est proprie peccatum, et per poenitentiam diluen- 
doA, sicut Rom. 6. dooet, destrui corpus peccati, 
et non obedire desideriis carnis. At desideria car- 
nis peccata et contra legem sunt divinam, quare 
poenitentia pro eis opus est. 

Quinto, Luc. 13: Putatis, quia ipsi debilores 
fuerunt ])rae omnibus hominibus habitatoribus le- 
rusalem? non, dico vobis, nisi poenitentiam liabu- 
eritis, omnes simul peribitis. Ecce, omnibus poeni- 
tentiam indicit. lla Lucae. 'i4^): Oportuit praedi- 
cari in nomine eius poenitentiam et'"*) reniissionem 
peecatorum, in omnes gentes. Ecce totnm evan- 
gelium nihil est, quam praedicatio poenitentiae. 
Ergo vita evangelica est aliud nihil, quam poeni- 
tentia. Ideo Bernardus recle dicit: Qui non assi- 
due ad poenitentiam festinat, facto ostendit se poe- 
nitentia non egere,, qiiasi scilicet sit longe absur- 
diseimum, esse aliquem , qui poenitentia non egeat. 

Sexto, totA ecclesia, teste Augustino, usque 
in finem mundi orat: Dimitte nobis debita nostra. 
Haec autem vox est poenitentiae, ita ut Christus 

1) In e<I. orig.: fiiit. 2) In edd. orig.:ult.. 3) Ibid.: in. 



256 Hesol. L. Buper Propoatioii. 

• 

dicat ^) : Si noD remiseritis hominibus peooata eotnjiA, 
nee. Pater vester remittit vobis peccata vestra; lo- 
quitur ad apostolos sanctos filius Dei , et ubi BUt 
eorum peccata? venialia quidem sunt, sed mortalift 
erunt, nisi remittantur. Sane sunt quidani, qni ' 
hanc orationem pro poenis peccatorum oraii ganiaat, 
quos oportet tanquam verbi Dei depravatores eaveiei 
Nam quid dicent ad illud : Sanctificetur nomen te- 
um, adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua? hoe 
sanctissimi etiam orant, at orando confitentur se 
nondum sanctificasse nomen Dei, nondum in eii 
e^se regnum Dei, nec iustitiam eius ; sed quaeruot 
hac oratione regnum Dei, et iustitiam eius, nondaa 
86 fecisse voiuntatem Dei. At haec omnia sunt debili 
^ culpae, et peccata contra legem Dei, qui vult nomea 
suum sanctum esse, in uobisregnare, voluntatem suam 
in nobis fieri. Nec putandum, quod ficte oretur. 

Quare sequitur, omnes vere orare, et vere Bibi 
haec deesse confiteri, Et ita patet, quod sola oralio 
Dominica nos docet, primo, esse nos quotidiAoi 
peccatores et semper peccare, deinde totam vitan 
esse poenitentiam et orationem, et contritionein. 
Ex quo ulterius sequitur contra concilii GonBtanti-' 
ensis determinationem, omnem actum hominia esse 
malum extra gratiam, quando etiam actue iustonia 
in gratia non est bonus, nec implet mandatum Dei. 

Ultimo ad hoc uigent tot apostoli Pauli ei- 
hortationes, ut mortificemus membra, quae super 
terram sunt, Col. 3; et facta carnis, Rom. 8; M 
renovemur in novitate sensus, Roma. 12; et caniia 
curam non faciamus in desideriis eius, Rom. 13; eruci- 
figamus carnem cum concupiscentiis, Gala. 5. Quae 
omnia eo tendunt (ut clarum est), quod. asaidoe 
poenitendum sit, quia peccatum fomitis assidua 
movetur, et nova desideria protert, ceu spinaa el 
tribulos terra maledicta Gene. 1. 

Cetera in Resolutorio Con. 1. 2. et 3. et c5n. 
Sed nec adhuc video huius conclusionis sententiaai 
confutatam. Neque enim tacta fuit Lipsiae in uoa 
syllaba. Eius^) sententiam si neges, necesse est, 

l^ In edd. orig.: dicit 2) Ibid.: Eius etiam. 



iftnmes oimeB fBana libros B. AiigMtiiii oontra 
Nii^tiioft «ditoji) :qiii totiia per omnia in hanc 8en<- 
MJw IMFoeedil. 

■:in.8 e ^ m itar ergo, hane non ease dootiBMn novam, 
ihliewB» M^omniator', eed Eeoii propoaitio, oon- 
Ma hvic, eet^uiTas et yeto» error, ad haerenn 
fMlhNiBa Pelagianorttm, nec ooncilium quicquam 
(Mtra^alaibii^ hab^ niBtyelit errare, Bicutsaepius 



H 



I Conelusio II. 

i>oi. In bono peeoarehoiBinein, etpeeoatom veniale 
i|Bi nataim aaa, sed Dei nnBerioordia solum esse 
lifah,.- anfc in poero po8t baptiBmum peooiUum re- 
■wana negare^ hoo est Paolum est Chriatum ee- 
wl eoMuieafo. 

. ■• -Xna i«te eonoliuiio oomprehendit, esse peceatum 
iiibotte oqpere, deiade peeoatom non natura, • sed 
WMiiooMKa D^ ewe ▼eniale, et peooatum po8t 
lipfiiffiam romanere. 
v-'-- Primum ita ostenditur: 

Esa. 64: Et fiBicti snmus immundi omnes nos, 
€t quasi pannus menstruatae universae iustitiae no- 
idae. Haec vel sola autoritas obstruat omnlum oon- 
titdictorum ob et gulam, cum sit apertissima, esse 
m omnes immundos, et non modo iniuetitias, sed 
iwtitiaa quoque. nostras apud Deum. 

8ed 8oio, quid hic soleant opponere, sciiicet 
pnphetein loqui de iustitia nostra, quae ex lege 
eit, quam apostolus quoque damnat. In hanc sen- 
taatiam et D. Hieronjmus cedere videtur. Sed 
Hrlia prophetae sunt manifesta, loquitur enim in 
p€nona sua et totius fidelis populi, qui non iusti* 
tii legis, sed gratiae iusti erant, siquidem et ipsi 
tedem escam mftnducayerunt, et eundem spiritum 
84^ habuerunt, ut Apostolus dicit. Neque enim 
ioilitia legis confitetur Deo in humilitete, non est 
Wuatrix sui in principio, sed inflate excusat se 
^ iustificat, quare solius gratiae iustificantis est 
dieere et confiteri, sese esse immundum etiniquum. 

Secundo, non dicit, iustitiae nostrae, aut 

Utheri opp. y. A. »d ret. IUmL L % Vol. lU. 17 



258 Resol. L. saper Proposition. 

1108, sed omnes nos, et universae iustitiae nostne, 
nemineai excepif, et nuilam iustitiam mundam aaseril 
Ergo noD potest trahi ad aliquos, qui non fuerint^) 
gratia iustiiicati, necadsolam iegalem, sed adomnea, 
et ad omnem iustitiam eorum. At certam est, aK- 
quot inter eos fuisse , qui plus quam legali luatitii 
iusti essent, et aliam quam iustitiam iegalcim tmi^ 
tuisse simul, et tamen dicit omnes immundoa, et «u- 
versas iustitias pollutas. Quare vincit haec autoii- 
tas, et tam aperta verba cogunt cuiuscunque inte^ 
pretationem posthaberi suo apertissimo sensui. ^' 

Sed et iliud malo inteliigendi usu dioitur, qaod 
iustitia legulis fuerit immunda ad iustitiaoi eYBnBe* 
licam comparata. Quia lex utcunque oeremonidii 
erat bona, et a Deo instituta, quare iuetitia eiiW' 
deui non erat de se immunda ullo modo, cuin- tmM 
uon minus cogerentur ea servare , quam deealogi 
praecepta. Ideo, qui de iustitia legis tanquam in< 
munda loquuntur, solum respiciunt ad tempus OTas* 
gelii, in quo est abrogata, nou quia immunda/ sel. 
quia fiduciam praebebat stuitis contra gratiam Dei, 
ut Apostolus ad Galat. et Rom. docet. Quare uont 
ceremonialis iustitia erat bona et recta , et tamea 
immunda, ita et decalogi «orum iustitia erat im- 
inunda, quantumlibet bona. Propheta enim pro tao 
tempore loquitur, quo iustitia legis nondum eitt 
ubrogata, alioqui dicendum , quod Deus eie piaa- 
cepisset immunda servare, quod est detestabile. 
Stat ergo verbum universae iustitiae nostrae immiD* 
dae, et omnes nos immundi. 

Secundo, illud Eccle. 7: Non est iustus ii 
terra, qui benefaciat, et non peccet Solet autera et 
hoc verbuni sic eludi, quod iustus aliquando ben^ 
facit, aliquando peccat, sed hoc non stabit. 8i eniB 
hoc voluisset, sufiecerat dicere: Non est iustus qoi 
non peccet, quid enim superflueret verbis, quasi aJi* 
quis sit iustus, qui faciat ^) male? non enim niii 
iustus facit bene, et a bene faciendo iustus est. Ideo, 
ut exprimat vitium, addit, qui faciat bene, et dob 

1) in ed. orig.: faerunt. 2) In ed. Jen.: facit. 

4 



snjbi l^iae d^pntatif a. XJX. ^ 

mpe^.. , ;N«ffi dfim. ^ 0|peribu8 extea jbeii«&ota lo- 
pjtai^ aj^ <Uf$t:, SopUesiQ die.caditim»tiis,,et toties 
WU^t- Hio qon a4^W iustua qui bepefiloit. , 
,,u. Tortidi ilM.Bom. 7:. Quo4 nolo malum, hoc 
^IJJL quod Mlo boaum, hoc noo lacio. Bt iofra: 
IpdjqlDetQi eniip .1^ Pei seQundum interiorem ho- 
iSiw» vi4ao. jaoAevi^aliam legemin membris m^, 
jpiigft^Htftin legL mentlf ipeaeeto. Hio advertan^us 
faMiilmi)..cedanjt jiuio ratio et autoritag, sive eo- 
ppjne slr^jooncilii: quo^ium hicdocetur, Quius con- 
^imm^ ai apgel^s de obelo,4ocuerit^ non oredam. 
Hpo Jt^walaoum Apoatoli mifai8uperi|Dit,'nec evadet. 
,,4,i^rfiDian,; hio idem wub homo Jf^aalua S.^.apo- 
lll|^,,pl«U))i4 gratia, aimnl delectatur in.l^e Dei, 
pil ropognat legi.JDei» simui vult boniini aecun- 
mi. apiiitnm, non tam^n affit proptar carnem, aed 
mjrarinmy firgo pctQcat, oum benejac^t. Namre- 
MM'® ttegi Dei, quia ,aljud quaif^ peccare audeat 
Hflljgttre? Kon agere bonum, Qonne contra legem 
ei eat? At dum vult hocbonum, eo ipsononfocit 
]||i bonum, sed mfilum Gontrarium, cum ergo nun- 
ifUD ait aine repugnantia , nunquam sine vitio beue 
eit, nunquam ei^o plene implet legem Dei. Quare, 
. aic dixerim, noluntas illa legis Dei in carne sem- 
ir eat, quando voluntas est legis Dei, per hanc 
HMJbcit, per illam malefacit. J^oUe est ex carne, 
dle ex spiritu. Ideo oramus , ut fiat voluntas Dei 

torra (came), aicut id in coelo (id est spiritu) 
^..8ic dicit: VeUe.uyhi adiacet, perficere nou 
fenio. Hoc et Scholastici dicunt, quojd homo sit 
Bdlis ad bonum, et pronus ad malum, et tamen 
i4ant dicere, uon esse peceatum in opere bono, 
laai difficultas, quae impedtt hilarem et liberam 
gia dileotionem , non dfficiat, quo minus legi Dei 
itii&at, quae noij nisi puro et libero amore imple- 
v. Paal. 1 : In lege Domini voluntas eius , et 1 . 
inoth. i: Finis legis caritas; ita de Christo Psal. 
5: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem. 

. Goncludit ergo Paulus: Igitur mente servio 
egi Dei, carne autem legi peccati. Quid expres- 
ias dici potest, idem servus eadem servitute legi 

17* 



^60 Resol. L. supier PropbBitioili. 

Dei et legi peccati servit? Adhuc negas peceataiii 
eBse, servire legi peccati ? Eadem ironte mges, bO' 
num esse servire legi Dei. Est ergo omne opus bomin .^ 
vitiosum cuiuscunque hominis in hac vita, propter \ 
servitutem peccati, qua tenetur captivus in canrt, 
ut legi Dei semper debit<:)r et peccator maneat, liotf 
uno salvus, quodcum Apostolo clamat: Infelixbomo 
ego, quis me liberabit de morle corporiB hiiias? 

Quarto^) eadem eiusdem sententia estOalatS^ 
Caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adver-, 
sus camem , haec enim sibi invicem adversantnr, nt 
non ea, quae vultis, faciatis. An etiani hic non satii ' 
apertus est Paulus? Concupiscere adversus spnitam, 
peccatum est et contra legemDei. At haec|dno mi- 
nent, quamdiu caro maftet, ita non faciunt quod vohnt- 
Volunt legem Dei servare, ne concupiscant alimril 
contra leg^m Dei, sed non fociunt, nec implent noe 
velle, ideo manent peccatores, et non unum aaltea 
opus faciunt , in quo nihil sit debiti , ant defeetM 
a lege. 

Hic vero obstrepunt, dicentes: Hic defeotoi 
proprie peccaturo non est, ideo tenendua ^t urai 
loquendi, et loquendum ut multi. Respondeo: Tvai 
usus est perniciosus, qui a loquendi uan Keeeaait, 
qui in sacris literis est, cuius theologos oportet eaee 
constantissimos observatores. Paulus dicit, qvod 
servit legi peccati, et contra legem agat. At pee- 
catum magis proprie dici non potest, quam qnodl 
contra legem est, et legi peccati servit. Valerf- 
ergo tuus loquendi abusus. Sed de hoc infrav ' 
peccato veniali. ^ **^ 

Igitur tantum est^ibi peccati, quantum noloih 
tatis , difricultatis, repugnantiae , et tantum ibi me- 
riti, quantum voluntatis, libertatis, hilaritatis. Miiti 
sunt haec duo in omni vita et opere nostro, noB 
enim sine carne sumus, nec sine ea operamur, at 
qualis est caro , talia operatur. Quod si sit toti 
noluntas, iam est peccatum ibi mortale et averriO) 
tota autem voluntas in hac vita non est, ideb 8€BH 



l)In edd. orig.: Quinto. 



Buis Upsiae disputatis a. XIX- 261 

perpeccamus, duin benefaeiuius, licet quandoque nii- 
0118, quandoque magis, seeuudum quod caro minus 
herit iinportuna eum suis immundis desideriis. 

Haec ergo est causa, quare non sit iustus in 
terra, qui faciat bene et non peccet, est auteni 
»iis iustus solum iu coelo. Cum autem homo siue 
Bta Doluntate non sit, nec sine ea operetur, per 
loc nec sine peccato in opere bono erit. Quomodo 
mim sine ea operari potest, qui sine ea vivere et 
iflse noD potest? Quare iustus est velut instrumentum 
iorrosum rubigine, quod Deus suscepit expolienduni, 
|uod, ubi c(\rrosum est, male secat, donec perfecte 
it expoiitum. 

Quinto '), ad hoc valet illa parabola (Lucae 10.) 
lamaritani, qui semivivo homini^) infuso vulneribus 
tleo et vino alllgavit quidem vuinera, sed numquid 
Qox sanavit? non, sed curam eius commisit stal>u- 
uio, donec rediret* Itaque ecclesia stabulum est, 
Q quo accepta gratia baptismi quotidie curamur 
k peccatis, et operanostra taliasunt, qualia eorum^ 
[ui incipiunt sanari, sanati autem nondum sunt; 
[uia ') patet, quod sint partim aegra, pariiin sana, 
Qultum ab his distantia, quae sani perfecte faciunt. 
ode Christus Mattb. 7. apostolos plane malos ap- 
•eilat, dicens : Vos cuin sitis mali, nostis bonadala 
lare filiis vestris» Si autem sunt mali^ iam stabil 
iusdem Domini sententia. Arbor mahi non potest 
ructus bonos facere, ct tantum faciunt bonos, (|nau- 
am sunt arbor boua, et econtra. 

Quod autem haec intelligentia aul usus kxjuendi 
pud ^heologos periit, in causa est, quod relictis 
acris iileris coeperunt de his rebus divinis huinano, 
d est, faciliore (ut ipsi putanL) inodo loqui, et sic 
laulatim amiserunt et sensuin Scripturae , ciiiu» 
rerba tanquam vasa reliquerunt siinul ; qui. cuin in 
)aptismo remitti omnia peccata scirent., slatiiu in- 
tulerunt, uuIUmi ibi relinqui peccaturn, IbmiLem'*) 
noD peccaLum , sed inHrmitatem , contra cx])ressuin 
textum Apostoli appellantes, cuin pcccatum rcmit- 

I) hi eHd. orig. : Sexto. 2) Ibid.: semivivum homincm 
3) Ibid. : qaae. 4) Ibid. : ideo lomitem. 



262 Resol. L. snpcr Propo8?tion. 

tatur ibi, non ut non sit, sed ut noni imp 
(ut B. Augustinus ait). Est ergo peocatam 11 
rissime, nisi quod non imputatur, eo quod oo 
est expelli, reatusM quidem soiutus est, ipsd 
tem manet, donec et ipsum expellatur. Sumus 
in phase, id est, transitu de peccato ad gr 
Quod si cesses illud expellere, ac pro non p* 
habeas , iam pactum non servas baptismi , ei 
reatus eius. Pactus enim es, te peccatum 'ezf 
turum, ac diabolo pompisque eiiis reluctataruod. 
cum de peccatis extra te positis intelligis, H 
peccatum intus nullum esse putas, nec reet< 
dsmi sacramentum inteiligis nec accipis. Nihi 
differt pecoatum fomitis a quolibet crimine pc 
ante baptismum, cum sit aequecontra leget 
sicut quodlibet aiiud, nisi quod non imputati 

Quare, quid alii in theologia schoJastici 
cerint, ipsi viderint. Ego scio et confiteor, m< 
nihil didicisse, quam ignorantiam peccati, iii 
baptismi , et totius Ghristianae vitae, nec qu 
tus Dei, opus Dei, gratia Dei, iustitia Dei^ 
spes, caritas sit. Breviter non solum nihil 
(quod ferendum erat), sed et^) non nisi dedi( 
didici, omnino contraria divinis literis, mhror i 
si alii felicius didicerint, qui isi aliqui sint, oi 
eis gratulor, ego Christum amiseram illic, ni 
Paulo reperi. 

Sexto'), huc parabola Matth. 13. pertine 
mile estregnum coelonim fermento, quod acc 
mulier abscondit in farinae satis tnbus, doi)< 
mentaretur totum. Satum, genus mensural 
Ebraicum modium et dimidium continens 
Hieronymo. Quae autem sint tria sata ista ti 
modo non est locus dicere. Sat nunc est, fii 
esse nos homines, fermentum absconditam 
stuin, gratiam nobis largitam in spiritu fidei. 
sicut fermentum non subito fermentat consperd 
totam, ita gratia infusa non mox diffunditc 
totum corpus , sed paulatim totum hominei 

I) In edd. orijr. : ideo rcutuB. 2) Ibid. dec 
3; Ibid. : Septimo. 



sais Lipsiiie dispuliatis a. X(X. 268 

# 
nieotat) sibiqile similem reddit. Quare peccatnm 
ibi reiiquum est, sed quia eoeptum expurgari^ non 
inputatur expui^atori, hoc est enim in baptismo 
omnia peccata remitti, non imputari scilicet, non 
aitem penitus evacuari. 

Error ergo est, et humana sunt commenta, quod 
peocatum quoad formale suiun tollitur. Formale 
aatem appellant privationem gratiae, materiale ipsum 
fomitem vel habitum. Reatus tantum tollitur, for- 
oale autem tantum manet, quantum matenale, hoc 
est, privatio gratiae tanta ibi est^ quanta est con- 
eupificeiitia reliqua. Oportet enim in locum con- 
eapiseentiae succedere caritatem, quae non est, ubi 
eoncupiscentia est. Causa errOris est, quod subiec- 
tiun gratiae dant solam animam, eiusque nobiliorem 
partem; deinde, quod carnem et spiritum distin- 
gttunt metaphysice, tanquam duas substantias, cum 
totus homo sit spiritus et caro, tantum spiritus, 
qoantum diiigit legem Dei^ tantum caro, quantum 
odit legem Dei. Sic sanitas et morbus iuxta sunt 
io eodem corpore, aut eodem loco carnis. Ideo 
enim iuxta Salomonem, nemo gioriari potest se 
habere mundum cor, quia caro , id est, aifectus 
earilis et concupiscentia, quae est fermentum vetus 
nequitiae, totum hominem corrupit, iuxta Gene. (>: 
Non permanebit Spiritus meus in homine; quia caro 
est, inquit, non carnem habet, quia toto affectu 
eordis carnem sapit. Quare fermentum novnm, quae 
est caritas, rursus') miscetur huic fermento veteri, 
ot ipsum e toto homine eiiciat, primum de corde, 
deinde de toto corpore et omnibus membris. 

Septimo^) iHud praevalidum in Psal. 143^): 
Non intres in iudicium cum scrvo tuo, quia non 
iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Hic 
quaero , an ille iustus , quem fingunt, cum iu ipso 
pulcherrimo merito iam actualiter fuerit, etiam sii'*) 
numerandus inter eos, qui vivunt, cum Psal. omnis 
vivens universaliter dixerit? Si inter eos numeratur. 



l) Im edd. oiig. : rursuiu. *J) Ibid. ; OcLavu. 3) ibid.. 
H2. 4) In ed. orig. : si. 



264 Resol. U saper Propotition. 

non iustificabitor corsm iudieio Da ut hif 
Cur hoe, qoaeso? 8i sine peecato est in opevf 
non polest damnari a Deo, qni ioatitia esl 
nihil magis amans, qnam iustitiam; nee tnM 
quod iu8tu8 iudex iustitiam damnet, si aatev 
natur, iam sine peccato non est, et eontra 
Dei inTenitur egisse. Non enim damnatu 
qui legi Dei non satifecit 

Quod si is non instificabitnr in indiei 
qui 8ervu8 Dei est^ nec omnes Yiventes, inli 
riecesse e8t 8anctis8imo8 aliquotesse, ^eecleaia] 
lam, Sanctorum communionem in terris viven 
mus, qui tamen legem implent; qnalis putas 6; 
eorum, qui citra gratiam et extra eecleotfi 
niunt, legem posse impleri ex natoralibua ' 
quoad totam substantiam facti, iicet non ad 
tionem praecipientis ? Ad hoc, ut itemm ad 
lum Hussiticum Gonstantiae damnatum redeain 
tus error est, actum neutrum et non malan 
niri dicere , quando actus iustorum non est ii 
bilis corani Deo? Quibus recte illud Jerem. 49 
potest: Ecce quibus iudicium non erai, utbi 
hibentes bibent, et tu innocens eris? Non i 
tiocens; et 1. Pet. 4: Si iustus vix salvabito 
cator et impius ubi parebunt? 

Et vide monstra, quae hinc sequuntur. 
extra gratiam in suo opere bono tribount i 
niale peccatum^ sed solummodo non meril 
cum hic iusto in opere bono tribuatur adeo 
tum, ut, si iudicio Dei sistatur, noh possit ioi 
( hoc est, mortale et damnabile). Quanto ergo 
impii oi)era bona sunt damnabiiia et mortalia, 
quam neutralia seu media. Et adhuc gloriantn 
ologiam scholasticam non esse contra theologi 
eram, cum hac ratione melior esset conditio p< 
ris, quam iusti, ubi illenon peccaret, inquo iosti 
caret. Hinc iam .videmus, unde fluant 8. f 
sententiae. 

Augustinus lib. 9. Confess. : Vae hOminon 



1) In edd. orig. deest: 49. 



■ ■■!• Upaiae diapiitAtia •• 2IX. JNb 

qwuitiiiDeBiiqiie fauidabiK, ai reinota miserioordia 
ir. Qoid hie, qiieeso, sequilor: Noinie omne 
im «tae omniiio mortele ez naliira raa, sola 
miaerieordia Dei yeniale? Neo mimm sane, 
iomiie peeoatom est contra legem Dei, At 
ktra legem Dei esee, iam graviasimnm eat, qnan- 
tawi in ipeo est NeeesBe est enim perpetoo •e» 
panii a Deo, qnidqnid qnomodoeunque oontra le- 
pHi Dei eat, eum nihil inquinatum intraturum^ sit 
■K legnnnl eodorom. Deinde ouin neo apex ait 
pneteritiirae a lege, qui non flat, neoease eat nee 
taiiale quidem peeeatum remanere. Bioquia enim 
DomiBi eaela, argentom, igne probatum, purgatum 
Mptnplum. Ita purum esse oportebft et hominem, 
, ilkMni ^) aalyns non erit, aut apex unus praeter^ 
iiii.^). 

■'. ^ Qnoeirea graviaenror eat itemm theologorum, 
paaeafnm veniale penitua nihil ourantium, et gwrri- 
aatium, qnod yeniale peoeatum Deum non ofiendit 
•nt aolum venialiter onendit Si tam levia offensio, 
enr iuatua yiz aalvua erit? our non austinet iudicium 
JM, et iuatifioari iustus non poteat? Gur tam serio, 
et non yenialiter nec improprie orare cogimur: 
Dimitte nobia debita nostra, et: Fiat voluntas tua, 
idveniat regnum tuum, sanctificetur nomen tuum? 
Nonne apparet hos theoiogistas primum exstinguere 
timoreui Def in hominibus, deinde pulviiloa et cervi- 
otlia anb manibua et capitibus eorum ponere, ut 
Bxeehiel dicit, ac orationes eorum remittere, et 
Spiritom exstinguere? Non est res levis momenti 
(ffloant quid velint) legi et voluntati divinae vel 
■no pilo dissentire. Nec res est levis misericordia 
divina, quae veniale ignoscit. Ita illi legem et vo- 
lantatem ac misericordiam diviDam paene pro ig- 
aiivia habent, ne ferveat oratio, neve ardeat grati- 
tado iuatomm. Attendamus ergo a fermento isto 
pbBrisaico. 

His interim satisfactum est, Eccianam secun- 

U In edd.orig.: alioquin. 2) Ibid.: quia apexanus non 
praeteribit 



••' 



266 Resol. L super Propotition. 

dam propositionem esse et erroueam ei impiam, 
quando negat, iustum in omni opere boAo peooare, 
aut. iustum peccare mortaliter (si iudicium divinmB 
spectes) aut peccatum in baptisato remanere. Haee 
enim humanis somniis concepit, qui in aacris liteiis, 
quid peccatum aut opus bonum sit, nec legit, beo 
intellexit. 

Iterum Augusti. lib. 1. Retract. 29, ubi quaed- 
TisSet, an mandata Dei fuissent ab apoatolis impleta 
omnia, dicit: Omnia mandata implentur, quando, 
quidquid non impietur, ignoscitur, quia in eisdein 
mandatis- est et illud, quod tota ecclesia usque ad 
finem nmndi orat: Dimitte nobds debita nostra. 

Vides, qifed mandata non operantibus homioi- 
bus, sed ignoscente Deo implentur. Quid-autem 
ignoscitur in operibus mandatorum nisi peccatum? 
At non levis est ignoscentia, quam divina maiestas 
donat. Desinant ergo, veniale peccatum leve fiioere, 
ad cuius remissionem non homo, non angelus, sed 
misericordia aeternae maiestatis necessaria est De- 
inde non leve mandatum est, quod eadem maiestaB 
iussit orare ( ut Augustinus hic dicit): Dimitte nobis 
debita nostra. Divina maiestas veniale peccatum taoti 
facit, ut pro eo delendo praeceptum statuat orandae 
misericordiae suae, et homo sibi securitatem in illo 
fingit? Vae^ ) ilii, per qiiem tantum soandalum yenit. 

Iterum, idem Augustinus Epist. 29.* ad beatnib 
Hieron. de virtutibus disputans, dicit: £t ut gene' 
raliter breviterque complectar, quam de virlute ha- 
beam notionem, quod ad recte vivendum attinet: 
Virtus est caritas, qua id quod diligendum est di- 
ligitur Haec in aliis maior, in aliis minor, in aliia 
nuila est, 'plenissima vero, quae non possit augeri) 
quamdiu hic vivit homo, est in nemine. Quamdia 
autem augeri potest, profecto id quod minus est 
quam debet ex vitio est. Ex quo vitio nou est 
iustus iu terra , qui benefaciat et non pecoet. Bx 
quo vitio non iustificabitur in conspeotu Dei omnis 
vivens. Propter quod vitium, si dixerimus, quia 



1) in cd. orig.: ut 



■«ii lipime diapntatii a. XIX. 267 

* 

poMMUiimBM''faab€Hlil8^ no8>ip808 sedaoiiiitts', prOf»- 
kflr: qaod etiftm, qoantumlibet profecerimus, heees^a- 
tiiim habemus dioere, Dimittie nobis debita nostta, 
en iani omnia in baptismo diotjft, fitota, oogitata 
MmsKfiunt. 

Haeedarissimi Patris dariesima «enientia noki- 
■e praedieta omnta eonflrmat, quod detbctu caritatis 
leKqmm nimirum conoupisoentiam oausam facit pec- 
eali i» qnolibet opfel-e bono. ■ * 

D. -Hieronymn lib. 2. contra Peli^anos, trac- 
IHW illnd^PBali 32:'Pixi, oonfltebor adTemiin me 
iniiistttiam meami et; tu remisisti iftipietalem peccati 
ONi^ pro haeotdbit ad te omnis sanctus in tempore 
oppovtuno. Si^ianctiqts eaft, inqnlt,' ()uomodo oimt pro 
«ptelate? Si iniquitatem habetT qua rtitione sanctns 
•H»eUatur? Taadein plurima Scripturae testimonia, 
pneiertim Job adducenB, concludit: Eccejob noster 
imaeulatns, et sine querela , et abstinens ab omni 
•mlo, quali flne iustitiae coronatur, ut miserieordia 
Dei indig^at ' 

Idem lib. 1 : Tunc iusti sumus , quando nos 
peeoatores fatemur, et iustitia nostra non ex pro- 
prio, sed ex Dei consistit raisericordia. Quare mi- 
serentis est et ignoscentis Dei, uon yolentis neque 
eorrentis horoinis. 

Adamus Oregorium in Moralibus primo, super 
iilud Job. 9: Non iustifiGabitur homo oompositus 
Deo, Sanctus, inquit, vir, quia omne meritum vir- 
totis nostrae vitium esse conspioit, si ab interno 
arbitrio districte iudicetur. Ideo recte subiungit : Si 
Yoinerit contendere cum eo, non poterit unum re- 
spondere pro mille. ' fj 

Secundo ibidem super illud: Si repente inter- 
roget, quis respondebit ei? Quia, inquit, si remota 
pietate diecutitur, in eo examine etiam iustorum 
vita succumbit * 

Tertio ibidem super illud : Si habuero quippiam 
iostum, non respondebo, sed meum iudicem depre- 
cabor. Ut enim (inquitj saepe diximus: Omnis hu- 
maqa iustitia iniustitia esse convincitur, si districta^J 

1) In editionibus orig. : districte. 



268 Rebol. L. 8uper Propositioii. 

iudicetur; prece ergo ppst iustitiam indiget, ut qnae 
succumbere discussa poterat, ex sola iudicis pietale 
convalescat. 

Quarto ibidem: Verebar omnia opera mea, 
sciens quia non parcis delinquenti. Eooe vir aaoo- 
tus in operibus omnibus non malis (quae non h- 
ciebat sanctus , ut testatur Dominus de eo in priD- 
cipio libri) timet et deliquisse se sentit, ao miDW 
fecisse. Ibi Gregorius dicit: Quae aperte egerim, 
video, sed quid intus latenter pertulerim, ignoro. 

Quinto ibidem : Si fulserintt velut mundissimae 
manus meae, tamen sordibus tinges me eto. Gregor.: 
Quia quousque poena corruptionis astringimur, quan- 
tumlibet rectis operibus, veram munditiam nequa- 
quam apprehendimus, sed imitamur. Et infra : Qaam- 
vis per studia recte operationis exercear, in toa 
tamen .notitia video, quia mundus non sum. Et io 
fine Moralium: Quis inter ista remanet aalatis 
locus, quando et mala nostra pura maia sint^), tA 
bona nostra, quae nos habere credimus, pura bona 
esse nequaquam possunt. 

Vides ergo , onme opus bonum esse partim 
malum, etiam in tantis viris. Imo quod amplins eat 
et mirabile, quomodo potest utrumque verura esse, 
quod Job sese confitetur peccatorem per toturo 
iibrum, quem Deus in principio eximie laudat et 
iustum pronunciat ? Neque enim Deus mentitar, ne- 
que Job mentitur, quem non mentiens Deus uti- 
que de veritate iaudat. Est ergo verissime peoca- 
tor Job, sicut vere confitetur, est etiam veriaaime 
iustus, sicut Deus eum comroendat. Quomodo haee 
convenieut? nisi quod revera peccator fuit, sed sola 
Dei ignoscente misericordia iustus. 

Dicunt autem hic quidam: Verum quidem est, 
nulius est iustus, si cum Dei iudicio comparetur, 
imo inquiunt, sic nec angeli iusti sunt. Respondeo: 
Hoc ultimum blasphemum est, quia Deus mirabilifl 
est in beatis (ut Apostolus ait) neo eorum iustitia 



1) In ed. orig. : sunt. 



\ — 



MMMvM ittBtftia^ inodo peiivanda est. Sunt enim 
fdeiie et pare- iusti, eliam Dei iudioio. Veruiti no8, 
ffHm m peooato n^ti et peeeatani yelut naturam 
Miti aine peeeato non sumuB, donee simQes an- 
|dlB erimua*' 

-' Frimuiki autem pro me ilBkoit. Nam ideo dixi, 
nllam-iewe peeoatum natura sua veniale, sed om- 
rii* idamnaMua. Quod >utem venialia sunt, Dei 

Kaefqoae ma|ni pendenda est) tribuenduftn est. 
ne parvi pendatur diyinae maiestatis mleeri- 
MdHa, neeesee est yenialia peeoata maximi ilMere. 

.. . ■ ■ i- • 

Rationem etiam addemuB dictorum. 

Keeeaae: eat hoe mandatum impieri: DiligOB 
Dominom Deam tuum ex tdto corde) ez tota ani- 
M,taa| ex totiB yiribuB, iia ut nec iota neo apex 
metereatjor. A( cum ex ApoBtoIp Roman. 7. pror 
nnimnMiB , p^^^catum* et concupiBcentiam in, mem- 
briB repognare legi Dei, darum CBt, quod nec ex 
toto corde, nec ex tota .anima, nec ex totis yiribus 
dflieere 'ulius possit. Dbi enim concupiscentia in 
eorae, in anima, in yiribus eet, ibl non totum cor, 
Qon tota anima, non totae vires diligunt, ac per 
hoc tantum peccant, quantum ibi reliqua eet con- 
eapiscentia, seu peccatum. Atque sicDeushoc prae- 
eepto omnes sub peccato tenet conelusos, ut &m- 
niini misereatur. 

Verum invenerunt hic glossam, qua in mille 
aaniB vix data est pestilentior, scilicet, quod Deu» 
n<m requirit perfectam impletionem huiuB et simi- - «V;: 
Bttm legum, cum Christus clare dicat, nec iota, nee '^' 
apicem a Lege praetereundum ^). Ideo timendumi 
est, istos doctores esse inter eos, quos describit 
OhristuB, dicens: Qni ergo solverit unum de man- 
^tis istis minimis , et sic docuerit homines , mini- 
nme vocabitur in regno coelorum. Non ergo dicen- 
^m est: Deus non requirit perfectum mandatum^ 



t) In ed, orig.: praetereanda. 



270 Resol. L saper Pro(>oaition. 

hoc enim est mutare mandatum Dei, sed ignoaoit,' 
quod minus facimus. Non autem ignoscit sterten* 
tibus, sed operantibus, timeutibus et oum Job di- 
centibus: Verebar omnia opera mea, sciens qm^ 
niam non parcis delinquenti. Illi vero dooent. 
quod parcat delinquenti, dum dicunt, non roquirit. 
Gave ergo^, ne putes a te non requiri totum man- 
datum , ne forte ignores te quantum debeas Deo, ' 
ac per hoc superbias ac tepidus fias , gratiam eiu 
fastidiens, ad quam te quam maxime ui^ere Toliat 
mandato tibi impossibili. 

In fine iterum induco orationem dominicanif 
quae sola plus et melius erudit animam de libero 
arbitrio , gratia et peccato, quam omnes recentio- 
rum theologorum libri et argutiae disputationiim. 

Qui ergo orat: Sanctificetur nomen tunm, pe-' 
tit sine dubio, quod non habet ; non enim fictis ve^ 
bis apud Deum ludere iicet; si non habet, ergo 
pollutor est ^ ) nominis Dei. At nomen Dei ifon 
sanctificare, sed poliuere, ieve existimamus? ' 

Ita qui orat: Regnum Dei advenire, quod eaft 
iustitia et pax, et intra nos (ut Christus et PaulDS 
docentj, nonne confitetur se iniustum et iustitia io* 
digentem? At haec orant non nisi filii Dei, iusti 
et sancti. 

Ita, qui di^it: Fiat voluntas tua, nonne rebel' 
lem se Deo esse confitetur? An nou est peocatuoh 
Dei voluntatem non fieri ? Ubi nunc liberum arbi- 
trium? An noii hic de se desperat, ad solam gisr 
tiam confugit, non nisi peccatum sibi tribuit, et in- 
possibiiia mandataDei sibi esse confitetur ? Dbi hie- 
est facere, quod in se est, quando iusti orant, et 
peccatores sese tot niodis confitentur ? ita in oiniu 
ore haec oratio volvitur. Et adhuc theologi libe- 
rum arbitrium, peccatum, gratiam tot studiis et 
quaestionibus non invenerunt, quid faciant aut pos- 
sint. Recte ergo dixi , oportere . hominem de sui^ 



1) Id edd. orig. : esl. 



sais Lipsiae dispatatie a. XlX. 271 

operibus diffidere, et velut paralyticum ^), remis- 
818 manibus et pedibus, gratiam operum artificem 
ifflplorare, licet hanc seiitentiam Eccius cum factio- 
m suis in singulare suae inscitiae argumentum 
damnayeirit. 

Facessant ergo nugae et argumenta humana, 
qiiae dicunt : Unus et idem actus non potest esse 
aeoeptatus et deacceptatus, quia esset bonus et non 
boBUS.Hoc enim subtilitatis Scotica^induco, ut osten- 
dam , quam longe absint a veritate, dum res istas 
divioas humanis ratiiinculis incipiunt metiri. Nam 
Difli Scsripturae veritatem ignorarent, ista non dice- 
rent, et si recte intelligerent materiam gratiae, pec- 
sati, et liberi arbitrii, ndm istas cavillationes pro 
)onis rationibus ducerent. 

Dico ergo: Idem actus est acceptatus et non 
leaeceptatus ; quod auteui non deacceptatur (opor- 
«t enim eorum verbis uti), non est bonitas actus 
D causa, sed ignoscenlia divina, quae nisi esset, 
lullus esset acceptatus. Quare satis patet , qu od 
lunt ignari (Jivinae misericordiae , ac per hoc et 
3hristi, dum opus bonum inveniunt acceptatione dig- 
lum, sine misericordia ignoscente. 

Dicerent rursus, cur ergo 1. Johan. 5. dicit: 
Jui natus est ex I^eo, non peccat; respondeo: Im- 
posibile est, ut peccet filius Dei quicunque. Tamen 
iimul verum est*) quod peccat, sed quia ignosci- 
Lur ei, ideo vere etiam peccans non peccat, nisi Pau- 
lu8 non fuit natus ex Deo , Roma. 7, ubi servire 
se dicit legi peccati, aut ipse Johannes mentitus 
est contra se ipsum, ubi dicit: Si dixerimus, quia 
peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et 
veritas in nobis non est. Sequitur enim^) exposi- 
tio et concordia, quam dedi. Si autem, inquit''), eon- 
fessi fuerimus peccata nostra, fidelis est et iustus, 
ut remittat nobis peccata nostra. Sic confitentibus 



1) In edd. orig. haec verba : velut paralyticum, legun- 
for post : gratiam. 2) In edd. origin.: Verum tamen 
''ixta est. 3) Ibid. deest: enim. 4) Ibid. deest. : inquit. 



272 Resoi. L. snper Propositien. 

remittit, et facit, ut peceatores non sint peccatores, 
negantibus aytem reservat et facit, ut iusti noi^ sint 
iusti. Proinde definitio iusti in hac vita est haec: 
lustus primo accusator est sui, ideo iustitia Ghristi- 
ana est accusatio sui; quam cito perit aiftcuBatio 
sui, statim recedit quoque iustitia. Hos confeBSoree 
Ghristus gestat in triumpho suo: Jesus Hasarenus 
Rex Judaeorum, id est, confessorum. Hoo est ve^ 
bum bonum et sdave, qnod Apostolus 1. Timoth. 1. 
iucundissime resonat: Fldelis sermo, et omniacoep- 
tatione dignus, quia Jesus Christus venit in hunt 
modum peccatores salvos facere, quorum primus 
ego sum. 

Igitur stat mea secunda proppsitio, et darel, 
quomodo peccatum remaneat post baptismum , et 
in omni opere bono sit peccatum (si misericordii 
non succurrerit) mortale etnuilum esse nlfttiira snt 
veniaie. Quare iterum stabilitur, quod maltoh 
magis actus impiorum sunt mere mali, et sic om- 
nis actus aut bonus ^ ) aut maius contra determini- 
tionem concilii Constantiensis, id est, Thomistamn, 
quos ibi regnasse apparet. * ^ 

Ex his etiam infertur , liberum arbitrium Cflse 
mere passivum in omni actu suo, qui velle voet- 
tur, et frustra. garriri distinctionem Sophistarum: 
Actum bonum esse totum a Deo, sed non totaliter. 
Est enim totus et totaliter a Deo, quia voliintas 
gratia ^) non nisi rapitur, trahitur, movetur, qui 
tractus redundans in membra et vires. seu animae 
seu corporis est eius activitas , et nuUa alia ; sicat 
tractus serrae secantis lignum est serrae mere ptB- 
sivus a sectore, nec ad tractum suum quidqunm 
cooperatur, sed tamen tracta iam in lignum operator, 
impulsa magis quam impellens , quae serratio opo' 
eius cum serratore dicitur, cum tamen mere jw- 
atur. Sed de hoc suo tempore latius. 



1) In editione orig. : multorum. 2) In ed. Jen. a. 15^ 
deest: aut bonus. 3) Ibid. legitur.: gratiam. 



suis Lipsiae dispatatis a. XIX* 273 

Conclusio IQ. 

Qtti opuB bonum aut poenitentiam a peccato- 
nim detestatione ante dilectioDem iustitiae incipi, 
nec in eo peccari asserit, hunc inter Pelagianos 
htereticos numeramus, sed et contra sacrum suum 
Aristotelem desipere probamus. 

^lsta conclufiio ex praecedentibus firmiter proba- 
ir. 8i enim verum est, adeo nullum opus bonum 
nte gratiam fieri posse, ut nec in gratia pure bonum 
at, poenitentia autem bonum opus nimirum sit, 
eeease eat eam giatia praeveniente inchoari. De 
oeoitentia enim salutari loquimur, non de poeni- 
iotia Judae, aut damnatorum. Est ergo expresse 
aeresia Pelagiana dicere, poenitentiam aute dilec- 
onem iustitiae incipi. Dilectio autem iustitiae gratia 
^ei eat, non natura. Verum ut Eccianae proposi- 
onie impietatem manifestius yideamus, rem paulo 
Uias incipiamus. 

Docui ego in Resolutionibus et Sermone de 
oenitentia, peccatorum recordationem ante amorem 
utitiae nemini esse salutarem, sed noxiam. Ideo 
rimum conandum, ut iustitia diligatur, tum amore 
istitiae peccata detestentur. Quam doctriDam Ec- 
iana modestia non haereticam quideni nomiDavit, 
sd evangelio et S. Patribus coDtrariam asseruit. 
leo magnifico titulo suis Propositionibus praefixo 
ontra novam doctrinam (eadem modestiaj se di- 
putaturum ebuccinavit. 

Age, Paulum apostolum videamus, qui Rom. 4. 
idt: Lex iram operatur, ubi enim dod est lex, 
lee praevaricatio , et 5: Lex subiDtravit, ut abuo- 
laret delictum, et Galat. 3: Lex propter trausgres- 
ionem posita est, et l.CoriDth. 15: Virtus peccati 
ex. Quibus omuibus id vult Apostolus, quod per 
egem peccata potius augeutur, quam tolluutur, et 
M)Qcupi8centia magis irritetur, quo magis prohibetur. 
3ed omnium manifestissime Rom. 7: occasione ac- 
i^pta peccatum per maudatum operatum est in me 
omneu concupiscentiam. 

Stat ergo sententia, quod sine gratia lex occi- 
<iU et auget peccatum, etsi foris cohibet mauum, 

Utheri opp. V. A. ad ref. hist. i. p'. Vol. in. 18 



274 Resol. L. stiper PropositiMi; 

tamep intus eo tfiagis' iAVitum accendit apimum. 
Cuni ergo peccator ante gratiam iuftsus peMAa m • 
discutere, necessario legis Dei memor sitj cdntn 
quam peccavit , necesise est , ut concupiseeiltitte re- 
fricet, et legem odiat, quam sola gratia dlKg^ 
facit. Itafit, ut hypocHta fiat, etpeior, quaitt {liriaB, 
dum simulat se odisse peccata, qnae vere neoodit 
nec odisse pot6st, fiisi legem ipriui^ dilexeift, -imo 
plus iam diligat peccata, quam prius, atque id ip- 
sum si auderet, sine dubio fat^retur et ipse. Qm 
istis pestilentibus et haereticis doctritiis fepMtar 
ecclesia hypocritis, dum raro de dilectioDe instidn, 
semper autem de odio peccati docent, nec quomodo 
, ad odiuin peccati perveniatur, aut sciunt, aut doeeiii 

Et quid moror? Gum ipse Eccius meus ooo- 
cedat, liberum arbitrium ante gratiam non vatere, 
nisi ad peccandum, qua insatiia dicere «ndet in 
ista Pelagiana propositione, quod non modo ncnii p^ 
cet, sed secundum evangelium et secundtitu ntres 
agat, qui poenitentiam a detestatione peciDtiti itto- 
piat, hoc est, a peccando poenitere incipiat, <Stnn 
ante gratiam non nisi peccare detur in hoi]tnn6. 

Deinde etiam Scholasticorum sententia est, oob- 
tritionem fieri oport;pre in caritate, ergo cantsa 
prior contritione. At caritas amor est legis et fO- 
luntatis divinae. Quod si et ipse suam prropotli- 
tionem intelligit de peccatorum detestatione ez ea- 
ritate fluente, quae est ergo impudentia et teme- 
ritas, hoc appellare dbctriham novam, et contrariaiD 
evangelio et S. ^Patribus? Quare dico: Si propoil- 
tionem suam meae vult esse contrariam, haM- 
ticam, Pelagianam tenet sententiam: si consooUD, 
temere et stulte eam novam doctrinam et oontra 
evangelium esse iactitat. 

Deinde nec Aristotelem suum intelligit, if\vi ot 
ipse, licet caecus gentilis, acutiu^tamen Bccio mi^ 
vidit, omnem actum virtutis ab electioTie libeia «t 
voluntate ac amore proficisci, atque privatioaeiD 
nec nosci nec odiri posse, nisi cognita et amnta i^ 
positiva, peccatum antem privationem esseonioes 
dicunt, iustitiam autem tem positivam. 



«ais Lipsiae disputatiB a. XIX. 275 

Conelusio IV. 
Deu6 mAlMkt poenam aeternam in temporalem, 
sdlicet crtieis portandae, euius canones aut sacei^ 
dotes necstatuendae, nec auferendae habent ullam 
potestatem, quamquam id ab adulatoribus noxiis se- 
ducti pvtMssumere possunt. 

Huius propositionis nullam adhuc confutationem 
aadivi, nisi quod in eontraria Eccii conclusione di- 
dtor, hoc esse repugnans Scripturae, et usui eccle- 
siae; yerum, an aliam ille Scripturam et ecclesiam 
habeat, ignoro, forte ecclesiam malignantium , et 
dus abusum intelligit, et Scripturanf, buUas et li- 
tms eorum. 

Mihi sufflcit, quod ecclesia in his ^), quaeDeus 
mlt et facit, prorsus nihil possit praeter orationem, 
dayes habet, quibus utitur in terris ; nec video, quo- 
modo ligare aut solvere possit, cuius prorsus nul- 
hm potest habere notitiam , cum usui clavium 
neeessaria asseratur scientia. De iis abunde in Re- 
solutionibus meis, quas ubi confutatas videro, cedam. 

Conclusio V. 
Quilibet sacerdos debet absolvere poenitentem 
a poena et culpa, aut peccat. Aeque peccat su- 
perior praelatus, si occulta sine causa reservat ra- 
tionabilissima, quantumlibet usus ecclesiae, id est, 
adulatorum resistit. 

Et hanc usui matris^) ecclesiae adversam Ec- 

ciana arguit propositio , ego vero , non quid fiat, 

sed quid fieri . debeat, disputo. Quod autem sacer- 

dotes restringuntur per episcopos, et episcopi per 

Papam, quo minus id possunt, quod debent, quo 

iore id fiat, fateor me ignorare. Usum video, ius 

quaero, ius, inquam, divinum : nam humanum et usum 

pro eodem accipio. Cum enim presbyteri et epi- 

scopi iure divino sint idem , et olim idem tuerint, 

dnm populorum curam haberent praedicando et mi- 

nittrando, non video, quo iurc episcopi, relicto of- 

flcio presbyteris, ius tamen presbyterorum secum 

ascendentes sustulerunt. 



1) Iq edd. orig.: hiis. 2) Ibid.: saDctae matris. 

18* 



276 Hesol. L. 8aper Propositioii. 

Multa suDt ^t alia in iure et usu ecclesiae) 
quae dod capio, quomodo fieri potuerant; quale est 
iuramentuDa episcoporum, quod pro palliia piaestaR 
coguDtur, et in meram servitutem iniquisdmae 
Romae capiuntur, qualis est mensis papalia et gn- 
tiae exspectativae , quales servationes caauum, et 
infinita his similia. Quae fiunt quidem, sed eontit- 
ria fieri deberent*). 

Conclusio YL 

Forte satisfaciunt animae in purgatorio pro 
peccatis, secl quod Deus a morituro plus quam to- 
iuDtariam mortem requirit^), vanissima temeritate 
asseritur, quia nullis modis potest probari. 

Et hanc nemo adhuc tetigit, et abunde Mtia 
de his rebus alibi scripsi. Nec multum nocet, qood 
Ecciana propositio erroneum dicit, quidquid haae 
mea propositio statuit, quia multi multa loquuntnr. 
Ne ergo eadem repetam, illuc remitto ubi dixL 

Conclusio VIL 

Neque quid fides , neque quid contritio , neqoe 
quid liberum arbitrium sit, ostenditse nosse^^qoi 
libeVum arbitrium actuumsuorum , sive bonorum, 
sive malorum , dominum esse, balbutit, aut noa 
sola fide verbi quem iustificari, aut fidem non toUi 
quolibet crimine somDiat. 

Tres errores EcciaDOS hio signavi. 
Primus, quod liberum arbitrium sit domiaiB 
actuum suorum, quod una solius Apostoii antorilii 
satis confutat, Roma. 6: Fuistis servi pecoatii S- 
beri^) autem a peccatb, servi facti estia iuatttiie. 
Ita in quocuDque vitae statu sumus, servi aumvi, 
seu coDcupiscentiae, seu caritatis. Utraque enJB 
domiuabitur libero arbitrio. Sic Christus Johan.8: 
Qui facit peccatum, servus est peccati. Ita et tt- 
trus, 2. Petr. 2: A quo euim quis superatus ai^ 
huius et servus est. 



1) In edd. orig.: debent. 2) Ibid. : reqairat. 3) Ib^^ 
liberati. 



•■!■ UptfM dtofMitfttit a. XIX. 277 

fli dlee^: Etfi Umm aHqtto veram seQsa, Hbi^ 
«Wtrimn eme- donrimiin non exeludendo gra- 
miMmdto : Sive mi Bensus dTe non, theolognni 
leeel loqid ad nsam theologiae et sacrae Scriptorae. 
lltlNMi in BMB repertas loouendi regulas eogant 
«mMs OhristiiBuioa) ourtam lioeri sunt oontemptoree 
ii|g«lae divinae? Vateor, liberam arbitrium posee 
Mdominam, prinoipem, episcopum, regem, etalia 
fiaeeonqae, sed haeo perioalo gratiae Dei et Sorip- 
terae iofdlUgendae dieuntur, quae servitutis Toca- 
bola noe eignal, et qui aliler Hberum arbitrium in- 
Idigii, non inlelHgit 

Alter error magis noxius, et qui evidenter in- 
dieat^), Bocinm meum nescire, quid fldes sit, dum 
mat per eam tolam iustificari nominem, sed nec 
fiod eit iuetiflcari intelligit. 

Dieimiis ergo eum Patilo Rom. 1 : luatitia Dei 
mdatar in illo ez fide in fldem, sicut soriptum 
tti: Instue ex flde Tivet. An Apostolus ab Ecdanis 
doe^dus iiiit, ut glossam illam mirabilem adderet, 
sed non ez sola flde? Item Rom. 10: Corde cre- 
ditnr ad iustitiam; vide, ut hic soli fldei tribuat 
iitlitiam, adeo, ut solum oor nominet, ceteris mem- 
hris, quae operentur, tacitis, ore, iuquit, confessio 
It ad salutem, sed ubi iam iustiflcatus est per 
ftdem. 

Dicam ergo, ut nugas istas insulsas Sophista- 
moi praeteream, nulla opera iustificant, seu iustum 
heiant, seA sola fldes. lustiflcatus autem facit opera. 
Sie enim habet sensos Scripturae, utMUstificatio sit 
prior operibus, et opera fiant tf iustificatis. Non 
enim, ut errat Aristoteles, iusta faciendo iusti efli- 
oimiir^ sed iusti facti operamur iusta. Sicut npn 
itt qpiscopus operaepiscopifaciendo, sed episcopus 
tMtns facit opera episcopi. Sic non opera fidei 
beiant fldemi» sed^fldes focit opera fidei. Sic non 
opera gratiae ^fietciunt gratiam, sed gratia facit opera 
gratiae. Inde est, quod Deus respioit primum ad 

1) In edd. orig.: iDdicet. 



278 &e80l. L. super Propotitioii. 

Habel (in quo sibi placet), et sie tandeiii ad open. 
Hoc est, quod vult Apostolus, quod sola fide m&' 
ficamur, non operibus, licet opera iam iuatifieati djOB 
omittamus. 

£t inde latius audet dioere, quod^lex iustonoii 
est posita, quia iam iustus ex flde non eget Usgt^ 
sed 8ua sponte facit opera. Hunc loquendi et in- 
telligendi modum in operibus suis submersi, niui- 
quam intelligunt Sophistae huiusmodi. Nam qnod 
Roman. 2. dicit: Non auditores legis, sed.fiictom 
legis iustificabuntur, loquitur, quod reputantur insti, 
non quod per opera iustificentur, atque faeerelegen 
est implere legem, quod est credere in GhristQm. 

Quod autem Jacobi apostoli inducitur: Fides 
sine operibus mortua est, primum stilus epistohe 
illius longe est infra apostolicam maiestatem, net 
cum Paulino ullo modo comparandns. Deinde de 
fide viva loquitur Paulus. Nam fides mortna dob 
est fides, sed opinio. At vide theologos, hano unaa 
autoritatem mordicus tenent, nihil prorsue curaQtet, 
quod tota alia Scriptura fidem sine operibus com- 
mendet. Hic enim mos eornm est, una abrepla 
oratiuncula textus contra totam Scripturam oomoa 
erigere. 

Debebant ergo hi, qui titulo theologiae in- 
flantur, discere primum , quid esset fldes et opert 
iuxta Scripturas, ac non mox damnare, qnidqoid 
contra suas opiniones inveteratas ofiendissent. Qaod 
si populus his ofiVnditur, suis imputent infelioibM 
studiis, quod populum non docuerunt intelligere 
verba Dei et tropos Scripturae necessarios ad sali- 
tem. Ipsi autores sunt scandalorum huinsmodi. 
Multo periculo praedicantur opera prae fide: fides 
autem sine opere nullo periculo praedicatnr, prop- 
terea quod facilis est et proclivis popnlus in fldv- 
ciam operum, et opera facile praeponderat fideL 
Ubi autem. pura fides recte docetur, sponte eni, 
et sine periculo venient opera, dum didicerint, bnp 
iorem vim, imo totam, in fide positam, quae biM 
opera. 



Biiif LipQ^a^ (lispiitatis a. J^X. 27d- 

Borror e^t intondere, quam ignavi sint etiam 
baologi, nedum populi, in cognitione fidei, quam 
rofltentur: adeo eQclesia repleta est iactantia ope- 
um externorum, ut Christus de nostro tempore 
tixisse videatur: Fi|i|is hominis cum venerit, putas, 
iveniet fidemin terra? Breviter, cum fides sit recta 
t bona opinio de Deo, opinio autem quaeiibet 
er BC solam hominem trahit in opera, non est 
ubitandum, quin omnia opera faciat, qui fidem 
abuerit. Si enim opinio et amor mulii^ris non 
init esse otiosum, sed sine lege et magistro faeit 
iliira,quam postuletur: quomodo non fides muUo 
aagis idem praestet? Mundus regitur solis opiui- 
>niDUS, et sola fide non possit regi Ghristianus? 
)enique quis docet sophistas theologos tot et tanta 
acere, pati, cogitare, vitare pro opinionibus suis? 
^onne solaaffectio opiniouis suae? Sed alias plura. 
Tertius error impiissimus^ quod fidem non tolli 
[aolibet crimine dicit, cum fides sit iustitia, crimen 
kutem contrarium iniustitia. At scio. quod mihi 
iommentum de fide infusa et acquisita obiiciat. 
5ed nunquid hoc est boni viri, nedum theoh)gi of- 
iciimi , scire alicuius propositionem esse veram, 
5t tamen alium sensum quaerero, quo eandem gar- 
rias esse falsam , et ita ad vocem , et vocabuli ae- 
quivocationem veritatem calumnieris? quam eximia 
vero theologia haec est, ut hanc: Canis est ani- 
mal latrabile, oppugnes et dicas : Coutra, cuiis est 
8idus coeleste, cum scias certissime canem ab illo 
aliter acceptum, quam abs te. 

Ista sophistica et odibilis duplicitas , seu rec- 
tiu8 muUiplicitas, cui non odiosa sit in Proteo, ne- 
dum in theologo? Verum quando Eccius titulo 
praefixo contra novam doctrinuin disputare se di- 
cit: inteUigo eum pro simpiicitate theologica non 
de aUa fide loqui, quam ego loquutus sum: aUo- 
qui non contra meam novam doctrinam loqneretur, 
et titulus mentiretur. Ideo dico, quod sua haec 
contraria propositio sit omnium, quas viderim un- 
<luam, haereticissima et impiissima, ut quae fidem 
solam iustificatricem contra Paulum apostolum, et 



280 Resol. L. snper Propoiitioii* 

eyangelinm Christi neget, et eain niillo oiiinne 
tolli affirmet. Deinde liberum arbitrinm aetunm 4o* 
miDum contra Scripturas defendit. 

Conclusio VIII. 

I Veritati et rationi contrarium est quidem, in- 
vite morientes deficere in caritate, ideoque pati 
horrorem pui^torii, modo veritas et ratio sit idea, 
quod opinio theologistarum. 

Haec nuUum adhuc habet confutatorem, et de 

eadem multa in Resoiutoriis dixi. Ne eim taedk), l 

repetere nolo. 

Conclusio IX. 

Anima» in purgatorio esse certas de salute sua, 
nec gratiam in eis augeri, scimue a theologistis 
asseri, sed miramur doctissimos viros, quod huiiis 
fidei suae rationem nec stulto yerisimilem reddere 
possunt. 

Hanc multis impefiit Eccius, sed nihil efieeit, 
cum nuUus hominum scire possit, quid cum aniina- 
bus agatur in purgatorio. Hac ignorantiae prifb- 
sione faoUe eludo omnium contraria argamenli, 
quod nullus possit docere, quod nec vidit, nec as* 
divit, nec in cor hominis ascendit. Opinari possi- 
mus de iis et similibus, quantum volumns, sed theo- 
loristis convenit, ut, quae opiniones sunt, pro arti- 
culis certissimis fidei iactent. 

Ad argumenta vero, quorum caput est et tfira 
virtus illud, hic omne meritum comparari, non illie, 
respondi satis in Resolutorio. Nec ego ^as mereri 
dixi, sed gratiam augeri^), et in statu merendinon 
esse eas, dixi nondum demonstratum esee; poet- 
quam fuerit demonstratum, cedam. 

Conclusio X. 
Meritum Christi esse thesaumm ecclesiae, et*} 



1) In edd. ohgin : non aageri. 2) fn editione orfg* 
deest: et. 



Uf^' dlipvtatU ki-- ZUL 381 

iMc toww r werWg nog Invri, eertameflt: eme M» ' 
i^^^theMnmni indnlgentianini nemo nin foedift 
Mator, exlmTagantes aTeritate, et fietae qoae- 
la» eeeleeiae prazes ant nsue simalant 

Hie forte propter illam declaratoriam Leoni* 
• •addends rant qnaedam^iis, quae eopio^e in 
Molotionibos dixL Primo, quidquid sit de extra- 
ipAle illa et dedaratoria, certum est in manu eoole- 
iV'«iit Pkpae prorsos non eese, articulos fldei sta^ 
dbe,' ino nee ieges momm seu bonorum operum, 
lod haee omnia in-saerisliteriB tinttradita. Ideo 

rm eet, >at articulorum declarandorum tantum- 
poteetatem habeat, deinde - ceremonias ordi* 
M ad extemam speoiem ecclesiae Dei, quas rur- 
fei 'deatitnat, s\ pietatia ratio postulet. 
-•Deinde-in deolarandis fidei articulis oportet, ut 
m- eoe adbibeat, qui humanis ^raditionibus, iuri- 
ii*^et opinionibus eunt ezerciti, hi nihil boni de- 
liaNint, eed theotogos insigniter eruditos, vitaque 
•batos, ut et lohannes Oerson censet, non sicut 
NKe errant quidam pontificii adulatores, qui sine 
erie, sitie ratione bonae vitae, proDunciant de 
fite 6UO, velut certi, quod Bpiritus sanotas eos 

Pk. Fatemur, ecclesiam non deseri spirita Ghristi, 
ecclesia ibi non intelligitur Papa et Cardiaales, 
tl etiam Gonoilium. Ideo ponenda est ista stulta ^ 
hMia praesentis spiritus securitasque pronunciandi, 
eom timore consultis sacris literis res gerenda. 

Secundo dico, quod meritaChristi suntspiritus 
Tita, sunt gratia et veritas, ut lohan. I: Gratia 
▼eritas per Jesum Christum facta est. Gum au- 
m in nullius hominis potestate sit, gratiam et yeri- 
leiii, spiritum et Titam tribuere, ideo non poterit 
ipa Tc) ecclesia merita Ghristi dispensare, id est, 
ratiam et veritatem. Et hanc sententiam ita teneo 
B tenebo, etiamsi angelus de coelo, nedum Papa, 
Kud dixerit; quandoquidem et universa ecclesia 
ainesque in unum Doctores negent, gratiam Dei 
ter hominem dari. 

Quod si dixeris : applicare tamen potest merita 
Snristi, quo volet, respondeo: Merita Ghristi aunt 



262 HoioL L. raper FropoMtiMk 

gmtia ei Terittia, sive deetnr, sive TendMiftiir, aife 
dispenBentur, sive applieeniur. Non eniin finnt aUvdi, 
qaam merita Christi, in quoconqoe eoram oflD, idio 
sicut nec dare. ita nee applicare ea poteai hoBO, 
dieas quid veiie. 

Bunum dieis ■) : Ministerialiter dat merita Ghriatl; 
haec concedo, sed non pro indulgentiis, qnia ia-< 
dulgentiae aunt contrariae meritia Cbriali, merilft 
Christi suni gratia et veritaa, quae faciunt melioreB 
in spiritu, et sanctiorem eum qui consequitmr. In- 
dulgeotiae vero nihil boni conferunt in spiritn, Boi 
remitiunt bona spiritus contra merita Christi. Qpwla 
ipsi viderint sua verba et usum suum, ego, sahra 
eorum reverentia. dico. quod, ut verba sonant, wt^ 
rita Christi non esse posse thesaunim indolgentia- 
rum, sed contra thesaurum impositionum et poe- 
narum ferendarum omnino contraria indolgentiis. 

Ideo fateor ea conferri ministerialiter in abftth 
lutione culpae, ibi enim res spiritus agitnr, ihi mit 
rita Christi operantur ad verbum sacerdotis, ai eia- 
dat peccator, alias nequaquam. 

Quare declaratoriaip iliam non damno, sed ia ') 
8UO sensu eam relinquo. Si autem aptata iaerit, 
ut contra praedicta militet', lespuo, et postulo^.ai 
reddatur ratio dictorum. Deinde ostendatur pote- 
stas faciendi articulos fidei, aut proferatur probati 
revehitio, nudis verbis prohibet me Paulua credera 

Gonclusio XI. 

Dicere, iodulgentias esse bonum Christiano, eat 
insaoire, sunt enimverissime operis boni ▼itinB, 
et improbare indulgentias debet Christianns ob alw- 
sum, quia Dominus dicit: Propter me deleo ini- 
quitates tuaa, noo propter pecunias. 

Propheta Psal. 40. appellat insanias fitlaas ho- 
minum doctrinas. quibus colitur Deus, eontempto 
eins mandato. Quanto magia insaniunt ii '), qrii 

11 lo editionibos orig. : dices. 2) Ibid. deoit: >>• 
3) &id.: Jui. 



iik Tilniiit iiiinnlif ii n. XIK* 9SR- 



j_i 



.«fW, 



i|ii^ , •tat. lemwioiMs baiiomni openmi: 
# ji)M)|iii9i' poenaftip^ aaideaaft haec boDa profltori 
Mjpiiaiini. joiaim hyj|y,#uiUj esse plenum bonia ope-. 
fiil el.tpMoif ctMia, iiDa§pne Domiia aui GhriatL 
„ ])eiig4e.{Wiiper (laiNfc, yi^m operia, dum npa 
dmt^M^ Qnoo dator^ niaitodiilgentiaa soiTent red* 
Mjifu Jlto.pDoptec fpalvm>8attmv aeu mmus bo- 
Pll^ $Mt«Bi Donom anum^ ubi oertum est, quod 
•a% inaeiitar^.p^s, aed ipee homo, 
^..p^eDto, et..Tidebi0 me -Terum dioere« Nam in 
lllp^. i|ibi gratis aantiii^olgeotiae pasaim ezpositae^ 
4|Pfl«)9M Cfarat» iq Qermania oontva, nisLdes, eaa 
ilpillfijiiA dabit^ito miruiq ^t ingenitim . indulgenr 
tonili»] i^faod aJ|ter: in Itoliir, aliter. in Germania 
"Wpt.. ....... 

..v.fWttlo propositionem, lohannes SeoiuB Lipsiae 
JjfllBgDitfjt, sed iiaiv ut in «ibilnm pene ierint uni- 
fcnae indnlgentiae, neque ipse enim yisus est eas 
mip^aoere, Jiitqoa ,utiiiamiam diusio fuissent/com- 
H HO ditijB) | siout abEocio nostrosunt Qominendatae, 
aniius rapinapum et apoliorum Romana avaratia 
toiisset eGermania, tum dod ita irrisissent Oerma- 
KMwn baibaram ruditatem RomaDenses pepulorum 
iUMores, CSetera in Resolutorio. 

Conclusio XII. ^ 

Papam Dosse remittere omDem poeoam pro 
pecoatis deDitam huius et futurae vitae, et quod iu- 
<ialgeDtiae prosuDtDOD criminosis, somniaDtsecure 
iodoctissimi Sophistae et pestiferi adulatores, dod 
kmen vel Dutu possuut osteudere. 

Et habc Dcmo aggressus adhuo, quem viderim, 
piaeter propositionis Eccianae veutum, ad quem 
QOn est secuta pluvia. Verum quia et haec est 
^ntra novissimam dedaratoriam, quae dicit, eocle- 
^am remittere poenas pro peccatis secundum iuj^- 
iam diviuam requisitsjB, hjc dico: . 

Baepius dixi, ecclesiam nihil posse contra iu- 
titiam divinam praeter orationem, uisi aequivoce 
tistitiam divinam aooipias. Mam mibi nullum du* 



284 ResoL L. snper Pfopoeilioii. - 

biuin est, poenas, qnae ecclesia requirit a peceston, 
simul requiri a iustitia divina, perpacturo quodlMt 
cum ecclesia, dicens : Quodcunque' ligaveris •ii|Ni' 
terram, ligatum erit^) et in coelis. Ubi elare dioift 
ligari apud se, quod in ecclesia tigatum est, et iti 
consonat iustitia ecclesiae et Dei euper peeeatoie, 
Verum hoc modo non habet usus loquenm, qui ptt 
iustitiam divinam intelligit aliam seorsim*) eztn 
pactum iustitiam Dei, secundum quam eoelema otni 
imposuit aut imponit. De hac^) dico, si deehn- 
toria loquatur, non ei credam. Sinam tamen eM 
opinionem, sicut et sumpta est ex opionionilNiii 
Nam, ut dixi, novos fidei artioulos non reoipio, • , 
quocunque statuantur^ nisi assit probata relatio^]: 
nec declaratoriam articuli cuiuscunque, nisi per ffi- 
vinas Scripturas declaraverit, quarum ne ^ilabaa 
quidem habet ista declaratoria iuristica magis qam 
tikeologica. 

An hic mihi obstrepunt, magnam et inMKbi- 
lem esse autoritatem ecclesiae, quae Spiritu sanelo 
regatur. Denique iuxta Augusfinum : Evangelio noB 
crederem, nisi ecclesiae crederem. Hic sane noniB 
pelagus disputationis navigandum est. Dico, siett 
paulo ante dixi, magnam et infallibilem esse eeeie^ 
siae autoritatem, quod spiritu Christi regatur;^ pleno 
corde confiteor. Sed iurisperditis quibusdam et 
assentatoribus theologis debemus hanc intelligentiaiD) 
quod ecclesia ibi pro notariis et poenitentiariis, ant 
magistris palatii Papae accipitur (nam ipsi pontil- 
ces raro has res curant ) , cum de universali eed^ 
sia tota loquatur, non de Romanae eocleeiae qnr 
dam parva, et nonnunquam vilissima parte. B 
inde habemus etiam bullas et definitiones ex Url)e, 
dignas tali ecclesia. 

Ad autoritatem Augustini dico primum: 

Esse eius vulgatam quorundam sententiam. hane: 
Evangelio non crederem, nisi ecdesiae crederem, H 
est, plus credo ecclesiae,* quam Evangelio. Bt qvod 

t) In edd. orig' ligata ernnt 2) Ibid.: seonaB. 
3) Ibid.: de hoc- 4) Ibtd.: revelfttio. 



». '< N " )| ^iP" ' 



lUiia ^iax. ,885 



Ueo eomm sit seiiteulia, eKeopBtet^uodPapMbino 
tnbuuut autotitatem inter{)retaDdu Boript^ne-, «oli 
stiaoi; deiode eam oppriQuat oronib^a, quofi widmnt 
rel dubitftre vel reluulari puuLifioam vel Uteria rel feolu. 

Qua BeQtentia nt;c Luoiiet ipge, neo omnes 
uerelici simul sumpti daumatiorem, uno nw> ainai- 
em impielatem cogilaveruDt.> Nun bioc Bequitur, 
?apam et uotarios |i&latii eoM Bnpia eTaogelium, 
lO per boc Bupra Deum, cumLuoifer lolumtequ- 
is beo eese cunatua fuerit. Qua B^ienti» Qova 
^epam Dobis houiinem illum Btatuunt, de quo difit 
*aulus: Qui estollitur tiiipra omne quoa oolitur, 
iat quod dicilur Deu^. KooloBia enim or^tara eit 
ireiigelii, incomparabiliter minor ipBO, Biout ait Ja- 
lobus: VoluDtavie geuuit uoB Verbo ToriUtiB Buae, 
A Paulua: Per evaagelium ego tob genui, uode 
dem Terbuoi vocatur uieruB et TulvaDei, ItiBa.'4€[: 
^ui geatamiiii in utero meo, bt portamini in. tuIt» 
aea, quia scilicet ex Deo nasounur et portamur 
rotbo virtutis suae, 

* Si hoo voluisBct B. AugiutinuB, Bieut ei inno- 
WptiMimo imponunt, quis non Augustini mallet 
poqnam audiTisse nomen? Igilur ad foutem euu- 
Jlipi eat. B<mbit enim B, Auguadnus oontra epi- 
■^dlaiii fnndamenti Maniohaeorum , dos Vincentii 
[■t.iUi dioont) capite 5: Adeo studiosi aunt tum 
li|ironiiD tom.Terborum, ut neo ad originem, oee 
|i|) •eBnim cureut pedem moTere. Denique Terba 
Aagaatini, quae«ic habent: Bvaugelio non orede- 
qn., niai me ecoieaiae commoveret autoritas, illi 
tlinwoDes sio reddunt: Evangelio oon orederem, 
pin orederem eoclesiae. lade oibil mirum, si tan- 
toiB ait labotatum in huius dioti iDteUigentia, et tot 
«floauum rivulos inde ductos, luatus enim labor 
hil *) est, ut multis torqueantur interpretationibuB, 
Qn UbnuD et autorem non dignantur lectione, aed 
da BDiB capitibuB divinare coDantur undelibet de- 
Mptia depraTatisqne dictis intelligeutiam. 

Primuna, familiarie tropus est B. Augustini, di- 

1) Id edd, orig.-: i*. 



nionem et yalorem ^;. 

8eeundo, eeelesiam hoc loeo nee FapMA 
Romam aecipit, sed per lotum orbem diflds^ 
versalem ecclesiam, at mox ibidem Ba6atiil^ 
Eyangelio enim catholieis praedicantilnis iMi 

Est ergo argamentum, scopus et sinft 
Augustini eo loco einsmodi: Vobis Maniehaei 
eredo. Quare? quia in evangelio nihii de 
lego, cum autem catholici vos per totom mn 
detestentur, evangelium autem commendent 
et constanter ubique praedicent, evangeHo t 
non credidissem, nisi totus orbis tam eoneo 
docens hac autoritate sua me moveret ad ti 
dnm, simul eadem autoritate moveor ad voU 
credendum, quia nihii de vobis lego in evatt 
cui motus autoritate totius orbis credo. EIz c 
clarum est, Augustinum hoe volle, posae t|i 
probari tanto omnium consensu evangeliuml^i 
clesiam-, et improbari haereses contrariaa"! 
muititudini, praesertim ubihi'), cum qoibia I 
Hbros acceptant, ex quibus id pi^batur. 

Hunc esse sensum B. Augustini patebit qi 
libet, qui praecedentia et sequentia conferant|H 
pum Augustini observant. Frustra Oerson, firaMH 
ron, frustra et alii hoc de primitiva ecclesia, aHii 
desia cum Christo Deo incluso intelligunt. Nanl^^ 
Gonfess. idem dicit, se non leviter motum ad l! 
fldem, quod videret sacris literis a Deo tantam esAi 
tam autoritatem, quod toto orbe haberentur in 80 
autoritatis fastigio. Sic hic dicit se motam. 



1) In edd. origin. desnnt verba: Deinde per a 
tatem — opinionem et valorem. 2) IMd.: ii. 



BQie Lipsiae diBputatis a. XIX. 287 

per orbem populo in evangelium consentiente , in 
qoo tamen nibil invenisset de Manichaeis, ideo non 
posse se Manichaeis credere, quos illi detestaren- 
tur, quos eyangelium videbat ita constanter^) re- 
dpere, ut eorum moveret autoritas ad credendnm, 
hoo esse evangelium. 

Neo hoc ergo recte dicitur, qnod approbante 
eedeaia evangelium noscatur, cum de approbatione 
Augustinus nihil dicat, praesertim si Romanam ec- 
desiam intelligas , sed de multitudine totius orbis, 
quae res non levis est autoritatis, cum sine Dei 
mazimo miraonlo fieri, tot resistentibus tyrannis, 
tot morientibus Christianis, non potuisset, ut evan- 
gelium dc maneret^) et cresceret Si enim hoc 
Don vidisset fieri, evangelio non crederet. Quid 
hoo? An non crederes, etiamsi totus orbis insaniat 
oontra evadgelium? 

Dixi ergo, quod magis loquitur de convincen- 
diB kaereticis et probanda fide catholica (hoc enim 
tuDC agebat), quam de sua propria fide, quae non 
Dllomm autoritate, sed spiritu solo Dei oritur in 
eorde, licet per verbum et exemplum moveatur 
homo ad eam. Sed quia haereticis hoc exemplo 
pro fide fortiter resistitur, quasi diceret: Fidem^), 
qoam habeo in evangeiium, non possem ita tueri 
eontra vos, nisi ecclesiae ista moveret autoritas. 

Et est simiie, sicuti Deo non credidissem, nisi 
Paalo praedicanti credidissem, quia fides non nisi 
ex auditu. Quomodo enim credent*) ei, quem nop 
audierunt? Ita probatio fidei non nisi ab exemplo 
totius ecclesiae per orbem, quomodo enim persua- 
debit, etiamsi solus fortissime credat, nisi proferat et 
aliorum exemplum, ethoc quo poterit potentissimum ? 

Igitur non crederem, necessario intelligitur, id 
est, non possem persuaderi, et persuadere ad cre- 
dendum, alioqui ») falsissime diceret, cum solus Spi- 
ritus sanctus faciat credere quemque. 



t) In edd. orig. deest: constanter. 2) Ibid.: manaret. 
3) Ibid.: fides. 4j In edit. orig. : credenti ei. 5) In edd. orig.: 
alioquin. 



288 Resol. L. super Proposition* 

At iterum simile esto. Johan. dieit: Qoi son 
diligit fratrem, quem videt, Deum quomodo poM , 
diligere, quem dod videt? Cum eit impodbiie iiatnfti 
diligi, nisi in Deo prius dilecto. Est ergo BenM: 
Non probatur diligere Deum, quem non videt, fd 
DOD osteDdit se diligere fratremi quem videt. 

Vides ergo, quam longe abierint ab AaguBluio, 
qui hunc tropum non observaverunt, et quam inofftB 
ad Romanum Pontificem et ecdesiam BomtMi 
ista directa sint. 

Dicisiterum: ChristuB rogavit pro Petro dioM: 
Ut non deficiat fides tua. Si defioere accipitar: lip 
Uno tropo, manifestum est, Petri fidem defeoiaae, 
quando cecidit negato Christo. Quare Petii fidei 
tum Don in Petro , sed in virgine Haria manritj ol 
in latrone dextro orta eat, eadem enim est Sm 
fides, quae omDium, sicut Augustinus de Trin. didl 
libr. 1 : Haec mea fides est, quoniam haeo oatholitt 
fides est. Atque hoc modo fides Petri nihil ad Bth 
manam eociesiam, quod sensus est: Fidem Ghiiili 
(quae totius ecclesiae est), quae tunc in Petio fiut, 
nunquam defecturam. 

Si autem Ebraeo tropo deficere accipitur pio 
finire ac penitus cessare , dco - aliquando tepana, 
clarum est, Petri fidem cecidisse quidem, sed bod . 
defecisse, quia reversa est a iapsu, verum ex hoo - 
personali fide Dihil pro uUo episoopo infertur, 1100 
aliquid ad successorem pertiaet de hao fide. qaii- 
tum verborum proprietas facit 

CoDclusio XIII. 
Romanam ecclesiam esse omnibus alila tiipt- 
riorem, probatur ex frigidissimisRomanorum pontir 
ficum decretis, intra quadriDgenlos annos nttiiy 
contra quae sunt historiae approbatae miUe ei oat 
tum aDDorum, textus Scripturae divinae, et deM- 
tum concilii NiccDi omnium sacratissimi. 

Hanc edita Resolutione aliquanto declMfi) 
plura dicturus futuris adversariis. Interim, quia sflta* 
dalosa est propositio in auribus pietatis, id est, in- 
vidiae et superbiae, pauca iterum, ne nuda prooeiti 
addam. Pro quo primum probo, quamlibet oivitatM 



auU Lipsiae disputatis a. XIX. 289 

iiabere debere episcopum proprium iure divino, quod 
ez Pftulo Tit. i. ostendo dicente : Huius rei gratia 
reliqui te Oretae, ut quae desunt corrigas et con- 
stitQas presbyteros per civitates, sicut ego disposui 
tibi. Hos autem presbjteros esse episcopos, testa- 
tv Hieronjmus et textus sequens ostendit dicens: 
Oportet enim episcopum esse irreprehenRibilem ' ) 
•lc. Sed et B. Augustinus Epistola 29. ad Uiero- 
Djmum episoopum descripturus rationem addit et 
dioit: Erat enim civitas, quasi diceret, non ei-at 
simplex presbjter, sed episcopus, de quo loquor, 
quia erat civitas, cui praeerat. 

Secundo suppono. 

Christum habere aut aliquando habuisse Chi-i- 
atianos in omni termino terrae, ut in extrema parte 
Indiae et Aethiopae , et aliis finibus iuxta Psal. 2 : 
PoBseesionem tuam terminos terrae, et Psal. 72: 
DomiDabitur a mari usque ad mare, et a flumine 
usque ad terminos orbis terrarum. 

Tertio suppono, 

Fideles Christianos ^) posse esse perlectos et 
pauperes, relictis omnibus suis rebus, ita ut uihil 
proprii habeant. 

Tunc arguo. 

Dentur hi^) fideles in extremo aliquo termino 
terrae, perfecti et pauperes, credisne Christum, qui 
legem suam voluit esse suavem , voluisse , ut per 
taDtum iter tantis sumptibus fideles sui episcopum 
eRoma palliatum et confirmatum acciperent? Nam 
Mnc vere plus imposuisset oneris ecclesiae suae, 
quam unquam imposuit synagogae. Quin coegis- 
set eos paupertati evangeHcae renunciare, et con- 
tempto pmecepto eius curam habere et sollicitos 
ease, quomodo divitias et sumptus coarcervarent, 
quo pallia et confirmationes impetrare possent. 
Nam si est ius divinum, episcopos omnes e Roma 
aocipere, nou licet hoc ullo vel loci vel rerum casu 
intringere, ac per hoc infringere oportet aliud ius 



1) In edilionibus origin. : reprehensibilem. 2) Ibid, : 
Christiani.. 3) Ibid.: hii 

LaUieri opp. V. A. ad ref. hist. i. p. Vol lU. 19 



290 Reaol. L. raper Propositloii. 

divinum, scilicet,. ne soUiciti sint de erastiio, li 
Matth. 6. docet. Impossibile eat eniniY a tot et 1» \ 
remotiB finibus terrae^) tantum iter eonfici ab htf), ■] 
qui iuxta evangelium aolliciti non sunt de oiaafiBO, 
non enim habebunt sumptus. 

Si diois 3) : Potest Romanus pontifex coniiiutt«e 
vicinis episcopis potestatem suam, respondeo : Tm 
non erit ius divinum ez urbe Roma episcopos pe- 
tere, quia ius divinum non potest mutari aut tiaai- 
ferri in alium ab eo, cuius est. Bt cur hodie qia- 
que^) Primatibus non confert hanc poteatatoat 
Quid enim hic obstat , nisi detrimentnm kMi it 
gratiae *) ? 

Sed flnge allquam ecclesiam ab hoatibiia oap* 
tam, ut non possit ad Romam mittere pro epim- 
po. Quid hic faciet? Si est iusdivinuin, captifitai 
Qon excusat. lus enim divinum est njulli rei aS- 
gatum, sed super omnia omnibusque^) servanditfa 
Si dicis : Sufficit votum mittendi , dico : Cor noa it 
in aliis episcopatibus hoc votum suflficit, qui ezhaaiti 
sunt, et tam longe a Roma positi, ut magno no 
detrimento (contra caritatem) episcopum einaff 
cogantur? 

Secundo, sequitur ex verbo Pauli, quo cuilibei 
civitati episcopum tribuit (qui nunc plebani dioai- 
tur), episcopos, patriarchas, primates, qui hodie faBli 
esse iuris humani tantum^ quod etDecreta indioaii) 
quibus Rom. pontifices sibi tribuunt omnium eaele- 
siarum et dignitatum constitutionem , atque ita inK 
divino Papa nuUi est superior omnino , ant lolii 
plebanis superior est. Geteris mediis ac maioiibv 
suo iure et usu superior est, quo et Cardinalibos. At* 
que ut plebanus alteri non praefertur iure divinO} 
ita nec ulius episcopus ulli episcopo. Omnia aoiv 
haec per ecclesiam ordinata sunt. 

Ex quo ulterius sequitur, quod cum unus Bo- 
manus episcopus non possit omnium paroehian* 



1 ) In e^d. orig. : a tot rinibas terrae. 2) Ibid. : conficere ab 
iif. 3) Ibid. : dices. 4) Ibid. : cur non hodie qoa^i^' 
5) Ibid. : gloriae. 6) Ibid.: in omnibasque. 



BvA§ lipaiae disputotis a. XIX. 291 

Mfftin habere (quibns solis est superior iure divino, 
n soperior est^ nt dixi), uon esseoredendum, quod 
Christus ad impossibile eum ^oluerit iure divino 
«tiingi, ac per hoo nec iure divino superiorem esse 
omnibas. Quod si non omnibus, eadem ratione 
nulli particulariter , ac sic omnes omnium civitatum 
cpiaoopi aequales iure divino sunt. 

lam qupd in principio egimus: Concilium Con- 
•tentiense determinavit, Concilium esse supra Papam, 
sitBt et huius determinationis usum ibidem servavit 
dqionendo et statuendo Papam, at si in iure divino 
hfNb omDibus superior est^), Concilium haeresim 
et fecit et definivit; quia haereticum est, divinum 
ii» damnare, et contrarium statuere. 

Quod si dixeris: Concilium non Papam, sed 
kominem dat vel aufert, papatu semper manente; 
icspondeo : Hoc est ridiculum et insulsum commen- 
In. Sequitur enim, quod non Papam ut Papam, 
■ed hominem tantum deponit, ergo Papa depositus 
Pttpa erit, quia manet idem qui prius, cum in eius 
papatnm nihil sit actum. Quid moror? Non in ho- 
minem agit, sed in Papam ut Papam, quia admini- 
Btrationem ei aufert^j tanquam habens potestatem 
badendae adniinistrationis, non secus, quam Papa 
ipse episcopum statuit, ubi utique non hominem ut 
bominem, sed episcopum ut episcopum statuit, con- 
ferens ei administrationis ius. Alioqui ^ ) et hic dice- 
knr: Non episcopum staiui aut pontificem, sed homi- 
nem episcopatu manente. Haslarvas invenerunt, dum 
episcopatum non officii, sed dignitatis vocabulum 
(aescio in quo universali reali latentis) fecerunt» 

Quod si Papa est iure divino. non licet eum 
deponere uUo modo, sive sit malus sive bonus, sive 
haereticus, sive catholicus, sed est tolerandus us- 
que ad mortem. Sicut Saulum a Deo unctum iure 
divino regem David toleravit. Quare iteruin errant, 
et haeretica erunt decreta , quae staiuunt, Papam 
pro haeresi deponendum, quia contra ius divinum 



1) In edd. origin. deest: est. 2) In editione opg.: 
affert. 3) In edd. orig.: alioquin. 

19* 



292 ReBol. L. eup. Prop. s, Lipf. disp. 

statuunt, cum non sit superior, qui eoni deponat*, 
si autem est ullus superior^ ut Concilium (quod ?e- 
rum est) , iam ipse non est omnium superior iine 
divino, sed accipit hanc superioritatem humano Coi- 
cilii iure, cui eam rursus debet mutandam eius ar- 
bitrio. 

Plura (ut dixi) provocatus, nam serranda siuit, 
et in praesidio arma adversus pertinaciam aemuloram. 

In fine repeto, quae in principio dixi, me pro^ . ', 
sus confiteri et tueri primatum Romani pontifieii, 
quantus quantus est, fuit aut futurus est, aolni^ 
quod novum dogma esse scio, iure divino eundeB 
stabiliri, quia nullus antiquorum Patrum meiniiii 
eius articuli fidei, qui tamen omnia tam pie et Bot 
licite, quae nostrae fldei sunt, exquisierunt, nec s^ 
cundum eundem egerunt aut vixerunt, quos omiMi 
baereticos dici nulla ratione patiar. Atque in difli 
magis mihi placeo et superbus fio, quod vidM 
nomen pessimum mihi crescere. Veritatem eniBi 
id est, Ghristum, oportet cresoere, me autem bum. 
Plus gaudeo ad vocem sponsi et sponsae, qoam tt 
multum ^) etclamoremluxuriosorum procorum melM, 
certus, quod homines^ qui videntur mihi adyer8ari?)i 
ipsi non sunt malorum autores, neo eos odio habee. 
Sed Behemoth ille princeps malorum, quem per 
umbras suas video, vellet mihi formidabilis mif 
si posset, et veritatem e regno suo mei ocoaaiM 
exturbare, sed maior est, qui in nobis est, qoiB 
qui in mundo, quo duce nihil proflciet inimicaaMa 
Amen. 

Praesens male iudicat aetas, iudicium meline po* 

steritatis erit. 



1) In edd. orig.: ad tuinuUam. 2) Ibid.: adventft 



Resolntio Lntheriana 

nper Propocdtioiie Xin. de potestate Papae per 

antorem locupletata. 



Kx propositionibus , quas Lutherus Eocii the- 
nbos opposuerat (Luth. Epp. de Wette I, 262), 
(imesertain tertia decima et Spalatini et aliorum, 
|Bi in aula Electoris Baxoniae versabantur, mota 
bU miratio ac trepidatio. Haec propositio est de 
lotestate papae, et Luthero (de Wette I, 261) 
irat extorta per thesim, quam Eccius proposuerat 
litimam. In propositionibus, quas Eccius exeunte 
mno 1518 in vulgus-ediderat, haec erat duode- 
(ima, in iis, quas mense Martio a. 1519 divulga- 
'erat, tertia decima, quo factum est, ut Luthe- 
116 modo loquatur de propositione duodecima, modo 
le tertia decima^ Spalatini animum ut tranquillum 
'edderet, Lutherus bis ad eum dedit epistolas (de 
Wette I, 260 et 261 sqq.), in quarum altera mense 
Maio a. 1519 prae ceteris ei aperuit, qua via ac 
ratione thesim de potestate papae propositam esset 
defensurus. Cum vero partim mature incepisset 
pro disputatione sua decreta Pontificum 
▼ersare, atque magis magisque sibi persuasisset, 
inisere in his decvetis corruptum et crucifixum esse 
Christum (id est veritatem), et ex afifectu am- 
bitae tjrannidis postposita Scriptura ibi conditas 
esse leges (cf. Luth. Ep. ad Spalal. de die 13. 
Martii (de Wette 1, 239), partim maximo studio 
commoveretur perpetuo , ut adversariorum sedaret 
invidiam et trepidationi consuleret aulicorum, iam 



294 Resol. L. super PropoBitione 

mense Maio a. 1519 composuisse atque confeoiMe 
videtur Resolutionem super propositioDe 
sua tertia decima, qua dicta sua de potestate 
papae probaret, id quod cerni potest quum ex pro- 
oemio, quod. „ad Lectorem^^ Lutherus primae edi- 
tioni huius Resolutionis suae praemisit , tQm 
ex probatione, quam in Resolutionibus super 
propositionibus suis Lipsiae -^isputatis 
in tertiam decimam conscripsit. Hanc Resolii- 
tionem super propositione sua XUL eum inf^ 
ante Disputationem Lipsiae institutam in valgiu 
edidisse apparet ex epistola, quam die sexto mennB 
Junii a. 1519 ad Johannem Langum dedit, ubi ha^ 
leguntur: Edo iam probationes super odio- 
sissimam propo sitionem tertiam decimam 
propter invidiam , quae hoc agit, ne Lipsiae admittar 
ad respondendum (de Wette l,p. 282 coll. Seidemanii, 
die Leipziger Disput. p. 37 ; Walch. Introduet. ii 
tom. opp. Luth. XVIII, 63 ; Seckendorf. Histor. Latk 
lib. I § 52 p. 70). 

Et hanc Resolutionem et reliquas tumulluaiio 
negotio editas postea sub incudem revocatas augen 
vel emendare saltem constituit, ut digniore fiiieie 
in publicum venire possent. - Contigit hoc cum on- 
nibus Resolutionibus in tredecim propositiones oom* 
positis, quo etiam factum est, ut ipso aniio 1520 
Lipsiae apud Melchiorem Lottherum „Re8olutionei 
Lutherianae super propositionibus suis Lipsiae diapi- 
tatae emendatae^^ in lucem prodirent, tum prM- 
sertim Resohitioni super propositione tertia deciiBft 
compositae. Huic enim prooemii illius loco, quodia 
prima Resolutionis editione „ad Leotorem^' oonditan 
iegebatur, praefationem praemisit, qua de Resoln- 
lionibus suis augendis vel emendandis agit atque 
stiii sui varietatem linguaeque duritiem excoMt 
Quae tamen praefatio quum in antiquissimis editi- 
onibus nisi Resolutioni super propositiona 
XIII. praemissa non inveniatur, verisimile est, Ln* 
therum hanc Resolutionem primam emendasse, eaw 
que emendatam in lucem prodiisse paullo postqoav 
ipse Resolutiones super propoaitionibua tred^CIP 



XJU. de poteaUte PepM. 295 



lipriae duputajkis primum in vulgus ediderat (vid. 
snpra p. 226.)- 

Quum vero haec Besolutio locupletata de po- 
tMtate Papae propter praefationem , quam affert, 
noD ante ResolutioDeB super tredecim pro- 
poBitionibuB coUocari possit, oos quoque exem- 
plmn editionis opp. lat. Lutheri et JeneDsie etWit- 
fceiDbeigenBis sequenteB hic eam post Besolutiones 
nper aIU propositioDibus posuimus. Textum red- 
didimus ex editione origiDali, cuius titulus est: 

Resolntio lutheriaua super propositioue 
deeima tertia: de potestate papae: per 
autorem locupletata. 

Tituli pagina siguis typoprapfiicis oroata nec 
locam nec annum indioat. lo ultima pagina legi- 
tor: Lipsiae, apud Melchiorem Lottherum. Anno a 
Baitali Christiano. M. D. XIX. Cum hac editione con- 
talimufl priorem, noo locupletatam, quae prodiit sub 
hoe titulo: 

RE80LUTI0 LUTHERIANA SUPER PROPOSI- 

TIONE SUA TERCIA DECIMA DE P0TE8TA FE 

PAPAE, 4. 4^/4 quatern. 

Tituli pagina praeter hanc inscriptionem nihil 

iirae se fert neque usquam indieatum legitur, quo 
oeo vel quo tempore hic libellus impressus sit. 
Id fine additum est: Soli Deo gloria, et textus im- 
pressus literis gothicis muitisque literarum compendiis. 
Quae inter hanc priorem editionem etlocuple- 
tatam differunt, in notis adiecimus, et quae sunt ad 
iooupletaadum addita, uocinis angulatis inclusimus. 
Latine legitur haec Resolutio in ed. lenensi 
1,311 sqq., in Wittemb. I p. 311 sqq„ in Loescheri 
Reform. Act. 111, p. 123 sqq,, germanice apud Walch. 
T. XVm p. 933 sqq. 

Vetustissimae editiones hae sunt: 
Hesolutio Lutheriana super propositione sua 
Isrtia decima de potestate Papae. (Wittembergae) 
i5t8 (sie pro: 1519). 4. 

(v. d. Hardt autogr. Ill p. 14. Panz. IX, 71 j 



296 ReBol. L. snper PropostionB 

Resolutio Lutheriana super propositione m 
tercia decima de potestate papae (s. 1. et a.);8ex 
quatern.Tituli pagina literis capitalibus estiropreesl 

Resolutio Lutheriana super propositione stt 
decima tertia, De potestate Papae, 4. ll^/j qaateiu 
Tituli pagina et maioribus et minoribus literis di- 
pitalibus est impressa. - 

Resolutio Lutheriana super propositione dedmi 
tertia: de potestate papae: per autorem locupletata. 
Iri Hne: Lipsiae ex Aedibus Valentini Schuiminn. 
Anno domini Millesiroo quingentimo yigesimo. 4. 

(Panzer ann. typ. VII, 216.) 



Resolutio Lutheriana 

super Propositioue XIII. de potestafte 
Papae, per autorem locupletata. 

J e s u 8. 

Martinus Luther Pio Lectori salutem io Cbristo'). 

Super propositionibus tredecim Resolutionei 
meas nuper tumultuario negotio edidi, ut ferebii 

1) In editione priore, non locupletata, haeo legitit 
praefatio : Ad Lectorem* 

Cogor ego solus fere mortalium disputationibus meis ait 
nullum interserere paradoxum aut moz simul efiiuidere 
totum secretum. Adco ceteri omnes, cum ambulent in nirir 
bilibus superseet nonmodo paradoxotata, sedetpBeudodox* 
otata propoBuerint, hanchabent gratiam, ntlonge distingfaft' 
tur inter ea, quae sic ostentant, et ea quae plane in popilo 
docent aut domi fabulantur; unusest Lutherns, qui etprovo- 
catur et vi rapitur ad pugnam disputationem , et simil 
exigitur dicere et rationem ante tempus reddere^ aut it* 
dicere disputaturus, ut a cerdonibus quoqne inteUiffi poi* 
sit. Quod si non fecero, mox haereticus, blaspneniaif 
scandalosus sum, sic mea habet sors, mi lector, sed noo 
timeo. donec Christus vixerit, qni simili, imo malore is- 
vidia laboravit, cum suis divinis paradoxis auperbof itf' 
leret, ut qui videntes erant caeci fierent, quae tamen ai* 
bi post ascenBiouem suo tempore per spiritum saDCtaii 
lovelare noluit. 



Xni. de potattftle Papae. 297 

et teraporis et oocupationum mearum ratio : ita enim 
flOgCNr paene imperatus, pessimo nomini, quod mihi 
a mnltis intentatur, ocourrere. Quas oam videam 
Miore studio peti^ quam speraveram, visum est 
«98 sob incudem revocatas augere, vel emendare 
Nltem, si qua digniore facie in publicum venire 
posdnt. 

In qua re, optime Lector, te primum oro, ne 
ittli mei varietatem mireris: sum plane aliquando 
tordidior, penitnsque mei dissimilis, quod de in- 
dintria ikcio, quod mihi non sit spes nominis et 
memoriae diuturnae, nec tale quippiam unquam 
quaesivi. Bed sicut vi in publicum tractus sum, 
ita cogito semper quam possim citius redire in meum 
«ngalum , salvo Christiano meo nomine. Habere 
enim puto theatrum meum suam horam, post me 
alius sequetur, si Dominus volet, ego^) tempori 
meo satisfecerim. 

Videor et multis paulo durior in adversarios, 
et velut modestiae theologicae oblitus. Hic, si qua 
et alia vitia mea iuvenianlur, non magnopere de- 
precor culpam , quod hoc me alia causa facere 
non sum mihi conscius, quam nimio publici taedio 
et odio, in quod me mergunt illi, plurimum mihi 
pretiosissimi temporis suffurautes. Deinde, quod 
tam praefractos et obstinatos oblatratores patior, 
ut e quavis syllaba niihi ignominiam, sibi victoriam 
nominis Christiani insidiosissime et pertinacissime 
qoaerant, ut malo nodo malus mihi cuneus ueces- 
sarius videatur. Quamquam videor ririhi stomacho 
meo multam semper fecisse vim, ne facerem quae 
possem. Et nescio, si molliter simul et utiliter tangi 



Ita sant istae roeae adversus Johan. Eccium positae 
Fropositiones, maxime tertia decinia de potestate Papae, 
Qt superbiam invidissimam facie sua luderet. praesertim 
tQin mihi rem fore cum hibrioo coUuctalore intelligerem. 
Quare te, lector, iudicem eligo, quisquis fueris^ adeo nihil 
in hac propositione periculi mihi timeo, quantum ad ve- 
ntatem attinet. Ceterum si invidia aliud fecerit, suum 
opD8 fecerit, tu modo candide et libere iudica. Vale. 
2) In ed. Jen. legitur: ubi ego. 



296 ResoL L, 811^ PropositicuM 

queant, qui iDyeteratissima iam diu eonsuetvdiiM 
opprobrandi haeretioi nominie, ita in iudicandii 
aliorum seriptia obstupuerunt , et ad audiendui ' 
veritatem obduruerunt, suisque opinioniboB obfn- 
duerunt, ut vix oadueeo divino quopiam exoitui 
posse videantur. 

Ut id taceam, quam intolerabile sit lerite 
arguere eos, qui e templo Dei speluneam latronan 
fecerunt et e Scriptura Dei negotium hominum, ab- 
ominationem eam e loco sancto et Christus fiMeL- 
lis pepulit, et Paulus dure increpandos censuit hoi 
vaniloquos. Nam id coguntur, velint, nolint, oonit- 
teri, sacras literas passim in universalibus studiii 
fiiisse neglectas penitus , quantumvis sese iacteot 
Scripturas intelligere religiosius humano alionuB 
sensu, quam illarum proprio. Ego mihinolo hane 
cantari cantilenam, nec saltitabo ad eam. Volo 
non iudice humano die Scripturam, sed Scriptora i«- 
dice omnium hominum scripta, dict(9t, facta intelhffere. 

Postremo, omuium criminum nomina mooeflto 
et patienter tulisse, laus esto. Ad spolium nonunii ; 
Christiani, rapinam gloriae Dei, abnegationem Chriiti 
(quod moliuntur, qui kaereticum tam £Bioile qaaB 
temere pronunciant) agnovisse, ac non potinB ui- 
que ad sanguinem omnibus viribus reclamasaei aoi* 
thema sit. 

Proinde, qui me patientem desiderant, primum 
alio quam haeretico, perfido et apostatico nomiBe 
criminentur: aut, quod debent, talem me esaepriii 
convincant. Neque enim mihi retaliasoe videor 
quemquam talium criniinatorum , etiamsi seKoentii , 
nominibus malis eos onerassem. Haeresis enim ■- 
milia sibi monstra non habet, cum sit peocatoa 
in spiritum sanctum. Quamquam intutus omniBB 
Sanctorum exempla, et impotentem illorum animaBi 
qui tam celebre hoc crimen faciunt, paene mihi 
persuadeo, non minus ferendum esse haeretioi, quiB 
cuiusque vitii opprobrium : quando et Christum hihv^ 
daemonium ludaei insaniebant, obsequium Deo le 
praestare arbitrati. 

Verum , utut sit, nullius perBona unquam aSki 



Xm. de poteatate Papae. 299 

9ixt odiosa, qui sperem omnes nos tandem pacatos 
ii regDO Cfariati victmros in aetemum. Gausam vero 
Soriptarae sanctae si concitatiore zelo egero, veniam 
nilu, apero, iustam non negari, quod non possit 
flMe par ullius laesio seu iniuria, cum iniuria divi- 
ne Scripturae coUata. Hic enim vita nostra lae- 
ditiur aetema, illic putridum nomen corruptibilis 
lutiDiois. Dominus autem ipse Jesus regat et ser- 
Tet nos omnes, custodiatque corda et intelligentias 
BOitras. Amen. 

Vale, optime Lector. 

Oloria in excelsis Deo. 

Propositio Ecciana. 

* fiomanam ecclesiam non fuisse superiorem aliis 
eeeiesiie ante tempora Silvestri, negamus. Sed eum, 
qn sedem beatissimi Petri habuit et fidem, successo- 
lem Petri et vicarium Christi generalem semper 
igDOvimvs. 

Propositio Lutheriana. 

Romanam ecclesiam aliis ecclesiis fuisse su- 
periorem, probatur ex fingidissimis Decretis Roma- 
Dorum pontificum, contra quae sunt textus divinae 
Scripturae historiae approbatae millecentumqueanno- 
rum, et decretiim concilii Niceni omuium sacratissimi. 

Primum vides, leetor, de re ipsa nos non ad- 

modum dissentire, sed de causis et origine rei. Nam 

oee ego nego Romanum poutificem esse, fuisse, 

fore primum, nec de hoc disputo, nec hoc quaeri- 

tur: sed an probationes valeant, quibus id asseritur. 

Mihi sane, quod fateor, maxime omnium displicet, 

quod in ecclesia aliquid assertum studio adulationis 

vel mendaciis probatur, quibus ecclesiam et fidem 

Qostram adversariis ludibrio exponamus. Non eget 

eeelesia Christi nostris mendaciis , super fidei petram 

stabilitur, non abhorret discuti et inquiri. Inde 

&etum est, ut Romanorum pontificum adulatores 

in hoc primatu ium diu suspicionem tyrannidis passi 

sint, dum velut malae fidei possessores non per- 

nuBerunt buius rei veritatem libere inquirere et dis- 



300 ResoL L. snp^r Propositione 

putare : quod taxnen in oxnnibus etiam diyinis Tebni 
(modo primatuni hunc non tangerent) libentiBiiiiie 
permiserunt. 

Omitto itaque Eccianam propositionem. Pii- 
mum, quod eam, ut^) invidiose et subdole poritnn, i 
mihi non capere videor. Nam sine ulla eanil j 
hanc in publico mihi invidiam movit, eum hiae 
materiam in nullo meorum dictorum tractarim, sed 
adulator sua quaesivit^ etiam cum fratris sui p6^ 
nicie. Deinde, quod homo suavis vicarium Chriili 
et Petri successorem non asserit, nisi et fidem hir i 
beat. fn quo autinsanit, aut multos pontifloesBo- < 
manos negat vicarios Ghristi fiiisse , et fore poflse, 
ut quos fidem habuisse nesciamus, atque, quod on- 
nium intolerabilissimum est, Romanis pontiflcibiii 
sanctitate et pietate necessariia eos onerat, eoB 
apud uos ratus sit etiam eius vicariatus et ponlifl- 
catus, qui sine fide et sanctitate sii 

Sed age, lubricam hanc anguillam diffnam, et 
duoin meapropositione faciam. Primoadducamflniiir 
menta, quibus primatus iste stabiliri fideliter pone 
mihi videatur, ita ut per ipsa etiam haeretioifl ei 
schismaticis efificaciter resisti possit. Deinde oflten- 
dam, quod nihil faciunt Decreta et probationes, 
quibus hucusque nixi fuerunt, qui eundem primaUiiB 
statuerunt. 

De priore prius. 

Primum, quod me movet, Romanum pontifieea 
esse aliis omnibus, quos saltem noverimus se pon- 
tiflces gerere , superiorem , est ipsa voluntas Dd, 
quam in ipso facto videmus ^). Neque enim flin^ 
voluntate Dei in hanc monarchiam unquam veniie 
potuisset Romanus pontifex. At voluntas Dei, qao- 
quo modo nota fuerit, cum reverentia suscipiendi 
est. Ideoque non licet temere Romano pontifld 
in suo primatu resistere. 

Haec autem ratio tanta est, ut, si etiam naDi 

1 ) In ed. priore : E. propositionetu , quam ul invidioic 
et subdole positam menon capere fateor. 2) In ed.Jen*' 
videbimuB. 



■;i;*.? 



^ dn poMtote P»pM. aOl 





Siptaray.imaUf alia. ofloua esflet, haeo tamen salis 
$ /|4/ <MfvqpHeao|Emdain temeritatoiii resiatentium. 
Ve Bola ratioiie gloriosisdmus martyr Cypria- 
l^ QWUa9 ^ifltolaa oonfldentiasime gloriatur, 
ftmfk^ epiBOoporum quorumouuque adversa- 
3. Beg. 12. legimuB, quod.deeem tribus 
jjKijoenflerui|t a Bpboami 01io SalomoniB, et 
qiua Yoluntf^ Dei sine') autoritate fiietum 

latupn. apud JDteum foit. ^ 

^f^fftfm.^ ^>ad theologOB omnes voluntas aign], 
BptiTQoanlQjperationem Dei, nonminus quam alia 
Sm, i^Uuitatia Dei) ut praeoepta, prohlbita eto. 
gycnda eati. Ideo noo video, quomodo sint .es^- 
i a sehismatis reatu, qui huie voluntati oontra- 
^ese a Romani pontiflois autoritate.subtra- 
Booe, haee est una prima mihi insuperabiliB 
qoae me aubiieit Romano pontifloi, et primi^ 
eiua eonfiteri eogit. 
i^L ' jEfemuda , si iuxta praeeeptum Cluisti ceder^ 
IffjBwaiio iubemur, et qui angariarit nos mille paa- 
iPi eupdnm est cum eo et aliis duobus millibus: 
fiaiilp magis, si Romanus pontifex exegerit in suo 
ipnoipatu eedendum, sive id iuste sive iniuste egerit. 
atm ineomparabiliter minor res est, principatus iste, 
ifH^n ut unitas et caritas et humiiitas propter ip- 
ifUB per nos dissolvatur. Ideo non dubito peccare 
egt, qui in dissensionem sese tradunt, et spiritus aeter- 
um unitatem propter han6 temporalem y terrenam 
4)mllentiam fiigiendam dissolvunt. Ferenda enim 
Duit omnia, quae peccata non sunt. 

Tertia, quod si propter peccata nostra nos 
lieas Yoluerit premere multis Principibus , siout in 
hoTerbiis dicit Salomon : Numquid resistendum est 
ligello Dei? Propter peccata (inquit) populi muiti 
pucipes eius. Proinde, quando nostrum non est 
Mbire, iratane an propi^a voluntate Deus nobis 
Hposcunque principes dederit, hocnostnim est, vo- 
antatem eius pio simplicique timore suscipere. 
^o modo , etiam si sub Turca nos esse vellet, 
Tgcse* ) subesse libenter deberemus. 
1) In ed. Jen.: sive. 2) In ed. priore: TurGO. 



302 



Resol L. SQper Propositione 



Quarta, Rom. 13. Apostolus dioit: Omni^atriiim 
potestatibus sublimioribus subdita sit. Non mm 
est-potestas, nisi a Deo: quaeeunque autem a Deo 
sunt, ordinata sunt. Itaque qui resistunt potestali, 
Dei ordinationi resistunt: qui autem Deo reaifltnlkt, 
ipsi damnationem sibi aequirunt. Hac certe onmfiim 
robustissima, quantum ego capio, causa nos Ronaiio 
pontifici subiecti sumus^ in qua clare asserit, naHHi 
potestatem nec esse quidem posse, nisi a Deo. Obb 
autem Romani pontificis potestas iam sit robiutiB- 
sime stabilita, ut videmus, certe non oportet Da 
ordinationem hanc impugnare^) : sed quanta qnaiti'! 
est, humiliter sustinere, etiamsi iniusta esaet, et is- 
dicium Deo relinquere. 

Quinta, est B. Petrus docens^), nt subditi fl- 
mus emni humanae creaturae, quia sic est yoimilu 
Dei. At humanam creaturam vocat magistratn, 
hominum arbitrio institutos, ut darum est ex fleqiMi- 
tibus, ubi dicit : 8ive regi tanquam praeeellenti, nve 
ducibus, tanquam ab eo missis. Cum autem etKo- 
mani pontificis potestatem arbitremur humano dfr 
creto statutam, et ordinante Deo sic roborattft 
sine crimine non est, qui sese sua antoritate *) nk- 
duxerit. 

Sexta^ ad hoc facit unus ille consensus omDiBB 
fidelium, qui hodie sub Romano pontiflce sunt Hm 
cum potestas illa sit res temporalis et longe snb* 
mittenda unitati fidelium, non sine foedissimo flri- 
mine esse poterit, si propter rem temporalem hoBe 
tot fidelium communem sensum despexerit, hoeeit, 
Ghristum negaverit , et ecclesiam contempserit. Ab 
possibile est, Christum non esse inter tot ac tantoi 
Christianos? Si autem Christus ibi est et Chrifltiasi} 
cum Christo et Christianis standum est in quaeat- 
que re , ^ quae contra Dei praeceptum non fberit 

Haec, inquam , ratio fortis est, et insoIulNlb) 
et ex iis possunt multae aliae formari: qnio hn^ 



1) In ed. priore: certe oportet Dei ordiDationem btf^ 
noii impugaare. 2) Ibid.: suae antoritsti. 
•) 1. Petr. 3. 



:4. V 



flBu: Ww pOHHMO Miyttfl^ vOv 





Mpil «niMM Seripiim doei, ut quae ubique eft- 
Ukeai) bnttffiteleiii, imitateiD spiritos, et timorein 
iHNiMnMiel sm violandas esee, prouUa re niiiDdi, 
fie^ndaeiiBO poniifloata Telmimata, etiam 
iua I wW M m o eseet inetitatiis. £!t hae ratione 
il yldeer, longe meUas atabiliretar Roman 
Mnarehia,-el Tohuitatem Dei et eonseni 
f4deiiMi|iion tantnm subditi, sed et Boman 
altaidere et timereeogerentar, qaam, dam 
iim divino taneant, ▼! etterrore exlorqaent,- 
edhm riU aeeendant in sabditis , et eesei 
in tjraQnidem paulatkn oonfertant. 

De Poeteriore. 

Qnod pvoiwtieaea luieaflque habitae nihil aint, 
' iteaosteedam: jpnmo, Scriptaras adductaa dia- 
ido; aeeniido^ Gaaonum seu Deoretalium inef- 
#»0101 Jpobationem ; totio , rationee robustiasimas 

^ui Ad prtmum daae sunt autoritates Soriptarae, 
qpiboa oreditum eat stabiliri primatum Romanae 
Mleiiae. 

Primo, addueitur illa autoritas llatth. 16: Tu 
n Petms, et super hano petram aediflcabo eccle- 
don meam, et tibi dabo daves regni coelorum etc. 
la hoc enim textu clamant, Petrum solom aoce- 
eloTes prae oeteris apostolis. 



,' Bed quod haec nihil [ad hoc] faciant, probo. 

Prioram, quod ipsimet iuristae primatus hiiitts 
•isertores receduDt ab hoo sensu, et negant hoc 
liibo Petro datam primitatem, consequenter et Ro- 
iMoe pootifloi, sicut gloss. in c. GoDsiderapdam, 
ter 50: et Panormitanus de elect. c. Signiflcasti, 
iide dicunt: Non hoc verbo, sed illo verbo: Pasce 
svis meas, Petro esse eollatum pontiflcatum 
isdetiae 

8i ergo ipsis iuristis lioet negare tot textos 
^pressos Decretorum, et dissentire omnibus, quae 
^n. 17. 18. 19. 21. 22. tam copioae et pertma- 



304 Resol. L. super Proporitione 

citer ex hoc ▼erbo Matth.^> sUtuantur, eur nil^ 
DOD lie^t frigidissima Decreta appellare theologo, 
cuin ea negare et anDihiiare liceat iuristia? PenW' 
quaotur primum se ipsos, maioris crimiDis reos^^^Mtf, 
si veDiam merentur Decretorum uegatorea et oaaHr 
tores, siDC peccato erit, qui iDefiTicacea asBetit 6t 
frigidas Decretorum probatioues. Neque enim efp 
ea uegavi, sicul ilii, sed^frigere taD(um ad prQbia- 
dum dixi, sicut revera frigeut, Diai quod ad loou^ 
taudum locum valeDt, exemplo eorum, quae perijii 
dicuDtur, et iD alienaDi seDtcDtiam trahuntor. .., 

Nihil ergo probatur hoc textu, a quo ipsii9|{t 
disceduDt. Nihil istis Decretis probatur, quae ipn- 
met Degaat, neulrisque coDtiduot. Et moveotur td 
hoc satis forti ratioue, quae adversarios reddat in- 
victos, scilicet hac, quodChri8tu8(ut etiamB.fliero. 
eodem loco expouit) dod tradit Petro olaves, ,miI 
promittit duntaxat. Ideo curreDdum esse ad loouii, 
iu quo tradit claves, et tuDC iDvcDitur illud JohMUiis 
uUimo, quod non ad Petruoi, sed ad omnee dMil: 
Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis pee- 
cata etc. Ex quibus verbis liquet, non solum,^- 
bus in Petro claves promiserit (nempe toti ecoleoM}) 
sed etiam quid per claves promissas intelligi velit) 
nempe remissionem et retentionem peccatoruni. 

Secundo, quod idem verbum Christi male Db- 
creta aptant soli Petro et Romano pontiflci. Nili 
apud S. Patres Chrlstus hoc verbuni dixiase ad ef- 
clesiam et omaes apostolos in persona Petri aBie- 
ritur. Quorum primus est D. Hieronymus, qui hoc 
loco interpretatus verbum Petri dicit: Petru tt 
persona omnium apostolorum confltetur, dioeii: 
Tu es Christus, filius Dei vivi. Et in hoc seqaiftv 
suuni (ut solet) Origeuem, qui idem eodem loco sealiL 

Chrysostoums autem, etsi hnnc locum toM 
in Petri laudem trahat, dicens eum caput et pail^ 
rem constitutum ecclesiae futurae, ettoti orbipni' 
positum : tanien et ipse vocat eum os apostolonfff 
quod vice omuium responderit, dioens: Petnie o*- 

1) In ed. JeD. additam: 16. 



Xin. de potestate Papae. 305 

iniiii apoBtoloram os, et vertex consortii totius, cam 
inines interrogati essent, ipse soIub respondet. Brgo 
lon ad solum Petrum iste locus pertinet, sed ad 
Miines , etiamsi primus et prinoeps inter apostolos 
pBC ftierit. 

B. AugustinuB Psal. 108^): Sicut quaedam di- 
Kmtiir, quae, [cum] ad apostolum Petrum proprie 
tertinere videantur, nec tamen habent illuBtrem in- 
ellectum , nisi cum referuntur ad ecclesiani , cuius 
lle agnoscitur in figura gessisse personam, propter 
irimatom, quem in discipulis habuit. Sicuti est: 
nin dabo claves regni coelorum, et si qua huius- 
DOdi. Ita Judas personam sustinet quodammodo in- 
mioorum Ghristi etc. Vides, quod olaves ecdesiae 
n persona Petri datas asserit. Idem lib. 1. de 
loct Ghristia. c. 17 : Has igitur claves dedit ecde- 
liae Buae, ut quaecunque solveret in terra, soluta 
SMent et in coelis. 

Bt our non nos ipsi potius textum et verba 
Jhristi consideramus, qui nos clarius per se ipsum 
nstruet? 

Dicit *) itaque : Venit Jesus in partes Caesareae 
%ilippi, et iuterrogavit discipulos suos : Quem di- 
sant homines esse filium hominis etc. 

Ubi significanter B. Hierony. observat, aliter 
3hiistum interrogasse de se, quando hominum, ali- 
er quando apostolorum sententiam quaesivit. Illos 
^ocat homines , hos autem Deos esse significat. 
)einde de hominibus quaerens Filium hominis se 
ippellat, vdut vago nomine. At ex apostolis quae- 
«ns'), me, inquit, certam et singularem personam 
Bonstrans. Atque ubi de hominibus quaerit, nullus 
lesignatus discipulus respoudet: ad significandum, 
pod sine nomine sunt, qui indigna de Filio Dei 
tentinnt. Quibus adde et hoc, quod opiniones in- 
M)n8tantes sunt hominum de Christo. At ubi apo- 
itolos de se interrogat, ibi signatus^) unus certus 



I) In ed. Jen.: 109. 2) In ed. priore: at apoBtolos 
q<i&eren8. 3) In ed. Jen.: designatus. 
') MaUh. 16. 

I^eri opp. V. A. ad ret buL L p. Vol. III. 20 



306 Resol. L. Bupar Proppaiiione 

• 

respoDdet, et constantein absolvit et pronunfliat 
fidei confeasionem , ut yeiam Christi cognitioiMin 
in unitate et firmitate conBistere, non multoram^ooi- 
nionibus, velut arundinem agifari, doceret. Yi$$i 
ergo adhuc nihil ad Petrum proprie pertineare, Jii^ 
qnod eommune organum est omnium apostolomia 

lam illud yide, quod et a laicis observatuvi ip^a 
didici (est etiam^) in laieis spiritus Chri^ti)., w 
bum hoc Christi non posse ad solum PetruDQ iietn^ 
intelligi, quia Christus non solum Petnim, f^ op- 
nes apostolos requisiyit dicens: Yos autem,, qi9P j 
me esse dicitis? non dixit: Tu, Petre, qneoBiAie' 
esse dicis? Nisi ergo per Petrum omnea di^dpiili 
respondissent, certe discipuli non fuiflaenty.iieoiMI- 
gistrum audissent, nec satisfecissent interro(;av|i) 
quod est impium de apostolis sentire, 

Relinquitur ergo, qnod Christus responaum Pehi 
acceptarit, non pro solo Petro, sed pro toto leolk' 
gio apostolorum et discipulorum , alioquin «et alioi 
quoque denuo interrogasset. 

Ex quibus ulterius sequitur, quod sicut Ghriittf 
personam respondentis Petri pro omnibus «eeeptal) 
ita sequenter quoque non ad solum Petrum, ^ri 
ad omnes, quorum persona Petrus loquitur, diiift: 
Tu es Petrus, Tibi dabo claves etc. AUoquin Mf- 
tura non recte intelligitur, nisi praeeedentia t^ 
sequentia recte conferantur. 

Atque ut hoc eo sit certius, non soli Petaaa 
Christo aliquid dictum esse, exponit se ipsum CkB- 
stus, cui loquatur, et cui tradat claves, dicens: Bi- 
atus es Simon Bar Jona, earo et sanguis noAW- 
velavit tibi , sed Pater meus, qui est in coelis. Ok- 
secro , quid hic potest contra vel fingi , quid iflf' 
tius dici , quam quod Petrus in hac persona ■!■ 
est Petrus, non est caro, neque sanguis? Sedart 
is, cui revelat Pater, omnino Petrus extra homaM* 
ponitur, et iam non est uUa persona per se, m' 
revelantis Patris auditor, 

Non Simon Bar Jona haec respondet, ooa 



1) In edit. priore: est enim etiam. l!fi 



ffO. de P9ti?9jt*te P^pae. 307 

CfBjro et sangjuis, sed reji^elatioDis paternae auditor. 
Potestne hic caluniniator ullus verbum Cbristi ad 
Petrum bojDQijgieip torquere? Quid ergo? Is qui au- 
ditor est p^teraae revelationis , huic dantur claves, 
npo Petrp, non filio Jobannis, non carni et sanguini. 

Quod si ita estp pronum iam sequitur, quod 
Uidli privato homini datae sunt claves, sed soli ec- 
oles^ae. Quia de nullo privato homine certi sumus, 
hjBtbeat, necne, revelationem Patris. Ecclesia au- 
teip ipsa est, de qua dubitari non licet, cum sit 
eorpus Christi, una caro , eodem spiritu vivens, quo 
Qiristus. ^psa est Petrus ille auditor revelationis, 
et acceptor clavium. Quia sic * ) sjmbolum stat 
flnuiter: Credo ecclesiam sanctam, communionem 
Baoctorum, non, ut nunc aliqui somniant: Credo 
ecdesiam ^anctam, esse Praelatum, vei aliud quod 
flpgunt. Totus mundus confitetur sese credere ec- 
detiam sanctam catholicam aiiud nihil esse, quam 
ebmmuQionem Sanctorum. Unde et antiquitus ar- 
tioalus ille, Sauctorum communionem, non oraba- 
tor, ut ex RufiFini symbolo exposito videre licet. Sed 
glossa aliqua forte ecclesiam sanctam calhoiicam 
exposuit esse^) communionem Sanctorum, quod suc- 
cessu temporis in textum relatuui nunc simul oratur. 
Sed necessarium et optabilissimum fuctum, prop- 
ter eos, qui ecciesiam hodie quidvis vocant, quam 
comAiunionem Sanctorum. 

Sequitur autem : Et super hanc petrani aedifi- 
cabo ecclesiam meam. Si per hancpetram intelli- 
giious potestatem papae, vide, quid facimus. Pri- 
mum sequitur, quod ecclesia primitiva apostolo- 
rum non fuit ecclesia, quia Petrus (ut solidis pro- 
bem argumentis) anno decimo octavo adhuc fuit 
ffierosoiymis , necdum viderat Romam; quod ex 
Paulo ad Gaiatas*) clarum fit, qui scribit. se post 
conversionem sui abiisse primum in Arabiam, deiude 
post annos tres venisse Hierosolymam , videre Pe- 
tnim; ac postea post quatuordecim annos ascen- 



1) la ed. priore.: hic. 2) Ibid. deeat: esse. 
*) Galat. 2. Galat. 1. 

20 ♦ 



308 Resol. L. Buper ProposMone 

disse, et contulisse cum Jacobo, Petro et JDhaime 
eTangelium praeputii. 

Quis autem ita insaniat quaeso yel Oresiea, e^ 
clesiam HierosolymitaDam et catholicam non faiaie 
ecclesiam, quia potestas Romanae ecclesiae nondmi 
fuit nec forte fides eius. Non ergo super^) petnm, 
id est, potestatem Roman. ecclesiae, sicut Deoreli 
quaedam exponunt, sed supra fidem, a Petro snb^ 
totius ecclesiae persona confessam, aedifleata eil; 
cum et universalis et catholica ecclesia tanto tem- 
pore ante Romanam ecclesiam Hierit 

Ulterius Matth. XVIII. in plnrali numero dieit, 
non ad Petrum, non ad apostolos, sed ad ecdesiiii 
dicens : 

8i ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethBi- 
cus et publicanus. Amen dico vobis: QuaeoaDqBe 
ligaveritis ' ) super terram, ligata erunt et in oodp. 

Accede nunc, qui voles, et hunc cum illo Ibeo , 
confer. Ille sonat, soli Petro datas claves,^ 
negat, et non soli datas asserit. Quomodo n^fli- . 
que stabit? Concordandum utique est ' utruiD()M . 
verbum , quod idem Ghristus dixit. Si soli Pebe 
collatae sunt, mendacium est, quod hic dicit omni- 
bus collatas. Quis autem non videat, hunc poate- 
riorem locum esse interpretem prioris, et in hoe 
rem esse clare expositam. Illic vero in Petro imi- 
tatem multorum in ecclesia commendatema. [Pe^ 
spicuum estitaque, claves esse ecclesiae datas, nee 
est, quod huic loco possit opponi, quando dieit: 
Dic ecclesiae, si ecclesiam non audierit. Hoi 
dicit : Dic Petro, si Petrum non audierit etc] 

Quin vide quoddam mirabile. IUic incipit eb 
omnibus, dicens : Quem vos me esse dicitis, et flnit 
in uno Petro, dicens : Tu es, et tibi dabo. Hic eoA- 
tra incipit, ab uno dicens : Si peccaverit in te ftttar 
tuus etc. et desinit in omnibus, dicens : Quaecanoie 
ligaveritis etc. Nonne clarum est, per unum n- 
trum illic idem voluisse, quod hic per univenoe, 



1) Inedit. priore: supra. 2) Ibid. deeet: sub. 3) lUdeB: 
ligaveris. 



ZHI. de potMtate Papae. 309 

< dayes non esse ullius hominis singularis, sed 
ideeiae efc oommunitatis, ut flrmum sit, sacerdotem 
m 8U0 iure, sed ministerio (quia ecclesiae minister 
i) ecdesiae olavibus uti, nec tanquam suis aut 
n, sed eoclesiae traditis. 

Credp iam haec ferme fidem factura, hanc 
itthaei autoritatem neque ad Petrum, neque ad 
eeessorem, neque ad unam aliquam ecclesiam, 
d ad omnes ecdesias pertinere. Quia [(ut dixi)] 
118 poterit negare, illi esse claves traaitas , qui 
▼elante Patre Christum confitetur? Quo posito, 
loesse est, ut, ubi sitrevelatio Patris et confessio 
iristi, illic et claves. At haec in qualibet eccle- 
ft est, non antem in ullo uno singulari et incerto 
nnine. 

Qaod at Christus nobis commendaret, statim 
Mt gloriosam istam Petri commendationem, cum 
UD Petrus prohibuit, ne moreretur, audivit: Vade 
ost me, Satana, non enim sapis ea, quae Dei sunt? 
inid hoc est? non sapit Petrus, quae Dei sunt? 
onne Pater revelavit ei? 8i haec ante commenda- 
onem Petri lacta fuissent, aliquid momenti habe- 
3Dt, Petrum pro sua et successorum aut unius 
eelesiae persona fuisse commendatum , at nunc, 
nm post commendationem vituperetur , ut ignarus 
^, clarum fit, illum superiorem Petrum, qui cla- 
88 accepit, non fuisse Petrum filium Bar Jona, 
ed ecclesiam filiam Dei, quae verbo Dei genita 
ert)am Dei audit et confitetur perseveranter in 
Dem, non aliquando non sapiens quae Dei sunt, 
t retro abire iussa, sicut Petrus. 

Aut, si hoc ad Romanum pontificem et eccle- 
iam pertinet, quod ad Petrum dicitur: Tibi dabo 
lives, iam irreiragabili sequela etiam ad eandem 
t illud pertinebit: Vade post me, Satana, non enim 
apis quae Dei sunt, quia et haec ad Petrum Ro- 
Qanae ecclesiae futurum episcopum dicta sunt. Aut, 
i haec non ad se pertinere putant, iam nulla 
atione convincere possunt ea, quae superius dicta 
nnt ad se pertinere. 



310 Reso). L. super f^opositione 

Sed age latius, si omnino ad rigorem isiuon^) 
grammaticum se reoipiunt, quod 8oIi Petro diotam 
estf Tu es Petrus, Tibi dabo claves etc. , qupmbdo 
resistemus haereticis, si qui hoc nostro rigore ver 
borum nixi nos urgeant et dicant: Esto, ad soliini 
Petrum haec dicta sunt^ ergo non ad successOreni, 
ergo ecclesiae claves cum Petro venerunt et alilM- 
runt. Ubi ergo nunc ecclesia? Non enim ad plnM 
pertinere potest, quod ad unum dicitur, sficut fllnd*): 
Cum iunior esses, cingebas te etc, qttod ad solnti '' 
Petrum ita dictum est, ut cum Petrd iiApletatn e( 
finitum sit, ad nuUum successorem dtis pertiheos. 

Si autem ad successores et aliquam ecclesiani 
dictum est, iam nulla ratione prohib^ri potest, qoU 
ad omnes dictum sit, imo necessaria ratione ad H^ 
stolos omnes, qui praesentes erant, magis^ qiHlmad 
unius Petri successores, qui nondum erant, dietan ^ 
accipietur. Quod si ad omnes apostolos, iain etiMi 
ad omnium apostolorum, et non unius apoBtoIi bim- 
cessores dictum intellig^tur. 

Sed respondeat tamen mihi qui potest, qaiB- 
nam credendus sithabere claves, etiam in BomiBt 
ecclesia? An ipsa ecclesia, an^) papa? et attende ; 
quod dico. Quando Papa eligitur, an seoum afisit 
claves an^) non? Si afifert, ergo erat papa, aate- 
quam eligeretur, si non affert, a quo acoipit? nav ' 
quid ab angelo de coelo? nonne ab ecolesia? Itea 
quando papa moritur, cui relinquit caves? anfBii 
eas secum? Si non aufert, cui relinquit niBi Mlfr 
siae, a qua^) accepit? Quid igitur potest did oob* 
tra hanc evidentissimam experientiam^ opftiiMB 
evangelii interpretem, claves nec Petro, nec ww* 
cessori, sed soli ecclesiae datas, a qua tanqaun 
minisier accipit, usurus eis sacerdos. fjbi nune ctt 
quod soli Pelro dictum esse putatur: Tibi dtbb 
claves, imo, ubi nunc est, quod soli ecclesiae Bo- 
manae claves datae sunt? Necesse est, ut in ^ 
libet ecclesia claves sint, ut dixi supra. 



1) In ed. Jen.: iustum. 2) In ed. priore: vel. i)fii^' 
a quo. *) Johan. 21. 



XHL d« potMtote PapM. 311 

Adhue unum dieam, et utar apostoli Pauli 
argumeDio, Rom. 4^ ubi probat ex cireumstantia 
temporis et iaeti, Abraham non ex eircumcisione, sed 
ex flde iustificatum, nulla aHa ratione usus, quam 
qaodAbraham ante circumcisionem fueritiustus apud 
Deam per fldem. Si hoc eius argumentum valet, 
lieat necesse est yalere, necesse erit et hoc va- 
lere, quod nunc produco in hunc modum: Petrus, 
qnando clayes accepit a Christo ( si oinnino perso- 
nam eius solam contendis accipere), nondum erat 
episoopus urbis Romae (imo proprie nunquam fuit 
qriecopus ullius civitatis, sed apostolus, episcoporum 
iostitutor, maior omnibus episoopis), sed erat unus 
inter apostolos. Ergo olaves non sunt ei datae, 
teeundum quod posiea vel factus vel mutatus est^ 
vbI Ioco vel officio, sicut Abrahae non est iustitia 
reputata, qualiscunque post fidem factus est: sed 
prout fuit apostolus tantum, et praesertim habens 
Patris revelationem , quare prosus nihil haec auto- 
ritas ad Romanum pontificem pertinet, etiamsi soli 
Petro diota fiiisset, quanto nuno minus pertinet, 
qaando nec soli Petri personae dicta convincitur. 

Addo et illud^) similis formae argumentum, 
qao Paulus Rom. 4. etc. et Gal. 3. utitur, dicens : Quod 
rient Abrahae ex fide reputata est iustitia, ita et 
omnibus, qui credunt, reputabituriustitia. Quare et his 
ricut Petro habenti revelationem Patris etChristum 
eonfitenti claves dantur, ita necesse est onmi si- 
iniliter confitenti et revelantem habenti claves do- 
natas esse, quod nulli nisi ecclesiae, id est, com- 
munioni Sanctorum convenire potest, cum uullus 
ringularis fidelis constanter et certo ac perseveran- 
ter habere possit hanc confessionem , cum nec Pe- 
tras ipse in eadem perseverarit, quia ^) non modo 
aliquando, sed mox post acceptas claves erravit, 
et tamen non sunt ei claves rursum ablatae, quia 
BOn in sua, sed ecclesiae persona eas accepit. 
Qnod si haec argumenta non concludunt, nec illa 
apostoli Pauli, quae allegata sunt. 



1) In ed. priore: aliad. 2) Ibid.: quin. 



312 Resol. L. saper PropoBitlone 

Verum ufc opinioDem coDtrariam peDitiis iuga- 
lemus, age, si ista verba: Tibi dabo olaTOB etOh 
ad Petrum et succesBorem eius pertiDCDt, neoeeie 
erit, ut et praecedentia et Bequeniia, ac vi Bentoi- 
tiae cohaerentia, ad eosdem pertineaDt Non enim 
iD sacris evangelii verbis admittendi sunt, qui jno 
arbitrio sensus sui partem huc, partem illuc torqoeot 
et rapiunt, sed ex consequentia sensus et verbonun 
et ex circumstantiis intelligentia referenda est, inxti 
Hilarii documentum. 

Cum itaque Ghristus claves noluerit tradere, 
uisi prius omnibus discipulis de sui confessione ei- 
ploratis, deinde non nisi accepto et approbato re- 
spoDso Petri, ex revelatione Patris loquentiB, elanm 
est, claves non esse, nisi eius, qui talis est, qoalii 
tunc Petrus fuit. Quo sequitur absurdissima abso^ 
ditas, quod ipalus papa vel episcopus dod essel 
papa Dec episcopus, quia dod haberet fidem, que 
coDstituit acceptorem davium. 

Deinde sequitur, contratextum et seDsum eoraa, 
quod uec Petrus claves acceperit aut retiDuerii Qoift 
Christus dicit, quod portae inferi non praevaleant 
adversus vel ecclesiam vel fldem, quam tunoPetnB 
tenuit. At contra Petrum praevaluit etiam aodlli 
ostiaria. Si itaque illorum sententia staret, neM- 
saria omnino sequela sequetur: Aut Romanos et 
omDes pontifices oportere esse sanctos, et habere 
Patris revelationem, nec esse carnem et sangnineo, 
aut eos non esse pontifics, nec habere claves. Mee 
video, quid contra haec dici possit, cum stet ttfi 
clarus textus, quod claves sunt datae dod nisi flif 
qui carnem et sanguinem dod audit, sed PlatreB 
coelestem, hoc est, saoctum et iustum iu spiritii 
Alioquiu omuis poDtifex est satanas, non si^ieai 
quae Dei sunt. 

At, si hoc dicimus, iam haereticorum novonui 
et antiquorum Donatistarum errorem renovaniBii 
qui malum episcopum dod esse episcopum aeeen- 
erunt, quod absit a nobis, qui sanctae etiustae ao- 
clesiae ministrum impium et malum esse posse eoe* 
fitemur. Itafit, dumper haeo verba volunt exBo- 



XUL de poteatate Papae. 313 

nano pontifioe soluin et omnem, et universalem 
pontificem faoere, nnllum pontifieem nobis relin- 
qpant, ut yideant, quo stipendio Scripturas violen- 
ient adulatores et ambitiosi. 

Beliquum ergo est, evangelium hoc loco, nec 
ad Petrum, nec ad successorem eius, nec ad ullum 
epiacopum aut uUum hominem singularem pertinere, 
sed ad communionem Sanctorum, quae est ecclesia, 
haec deinceps potest claves committere, tum digno, 
tam indigno. Indigno, inquam, coram Deo, quia 
neseit, utrum dignus ^) Deo, alioquin non nisi digno 
eoiam bominibus committere debet. 

Quare satis patere arbitror, quando Decreta 
qnaedam hunc textum ad Romanam sedem et pon- 
tifloem trahunt, non modo frigidissime (quod mo- 
deste dixi), sed etiam contrarie sensui evangelico 
verbum Chiisti tractare, quod clarius faciemus, quan- 
do ea inferius examinabimus. Interim de hac au- 
toiitate satis sit in summa dictum. Quod si cui 
olaves arrogantur, huic necessariam quoque esse 
Rdem Petri ; quod si fides Petri necessaria esse ne- 
gabitur, eadem ratione negabitur et claves esse 
ei datas, cum utrumque copulet et exprimat, imo 
fidem magis, et primo quaerat Christus. Quare non 
nisi de ecclesia Christum esse locutum clare intelli- 
gitur, nec de una aliqua, sed de qualibet in qua- 
ubet parte mundi. 

Secundo, adducitur illud Johan. ultimo : Simon, 
diligis me, pasce oves meas. Hoc enim, quia ad 
solaro Petrum dictum putatur, ipsum super omnes 
coDstitutum arbitrantur. Verum, quod et haec nihil 
effidat, ostendo. Primo, quia certissimum est, a 
Petro nullum apostolorum esse vel creatum vel 
missum. Quare nec verum, nec possibile est, Petro 
orDDes oves esse commissas. Sed generali sententia 
oiDDibus dictum : Pasce oves meas. Non enim dicit 
oiDDes, sicut ad omnes apostolos dicit: Ite in orbem 
Qniversum, et docete omnes gentes. 

Verum, ego non possum satis admirari, quod 



1) In edit. priore: utrum dignus sit. 



314 ResoL L snper Proposlthme 

tot ac tanti viri, contra tam expressas Sciiptiurat, 
tam evidentem e^perientiam ^ ) , omnes oyes F^tro 
arrogant, qui tarnen unanimiter conflteri eogantiir, 
singulos apostolos in suas sortes esse miasoB, et 
Paulum de coelo in apostolatum gentium yoeatiiin. 
In quibus omnibus, quomodo Petrum adbue omnimD 
pastorem asserere audemus? qui nullum illonnn 
misit, praesertim Paulum, ut ad Oalat. I. mnbii 
verbis contendit. Sunt haec tam aperta, ut confli- 
tatione opus non videatur. Illi, inqnit Marcus, pro- 
fecti praedicaverunt ubique. 

Sequitur ergo, aut^) Petro et successori bqo 
non esse omnes Christi oves commissas : ant oves, 
quas non Petrus, sed Paulus et ceteri apostoli pa- 
verunt, ad oves Christi non pertinere. Quo qidd 
blasphemius? Ergo Corinthii, Galatae, Philippenees, 
et aliae gentes, quia nec pascente, nec pastores 
mittente Petro pastae sunt, oves Christi intelligeD- 
dae non stint. Sed quid moror in re tam aporCB? 

Si dicis: At verbum Christi ad solum Petnn 
dicit: Pasce oves meas, respondeo: Non dixit, on- 
nes oves meas, alioquin peccasset Petrus, si dob 
omnes pavisset solus, sine ceteris apostolis. Peceaiet 
etiam hodie Romanus pontifex, quod non pasdt, 
nec pastores mittit ad Turcas et alias gentee'). 

Quin aliud dicam : Ex isto verbo nihil poteit 
cogi aliud , quam ut Petrus pasceret oyes, qnae 
fuerunt ex ovili Judaeorum, et sic nihil ad eaoB 
pertiuet, nec ad Romanum pontiflcem et sucoeBflO- 
rem eius: aut non ad solum eum pertinet Quod 
ex apostolo Paulo Gala. 2. probo, ubi Petnun to- 
cat apostolum circumcisionis, et se apostolum ffBO- 
tium. Ergo si quis pertinax esset, nulla yi pOBSitM 
cogi hoc verbo Christi aliud intelligi, quam p9^ 
ram ovium, quae fuerunt ex circumcisione^aat, n 
extenditur ad Romanum pontiflcem, iam neo pro; 
hiberi potest, quin ad omnes pertineat; et extefldi 
pari negotio ad omnes queat. 



1 ) In ed. priore : evidentes ezperientias. 2) Ibid. : teL 
3) Ibid. : proyinciae. 4) In ed. Jen* : poBBet. 



Xin. d^ potestAte I^apM. 315 

Seonndo, ego rogarem, ut adulatores Romani 
pi6liltiflc]8 omitterent hoc terribilisBimuro yerbnm 
tllefi^re pro statuendo primatu eius. Neque enim 
terribilius ego verbum in tota ' ) Soriptura legi, quod 
Romatium pontiflcem et omnem pontificem magis 
tcnrere possit. • Primum, quia^) pascere non signi- 
tiM id, quod esse primum aut principem, ideo 
ex ipso nihil aliud probatur, quam quod Romanus 
potttifex debet praedicare, docereque verbum Dei. 
Qnod si hoc debet, iam ei deponendus est totus 
iste pTimatus^ die ac nocte in literis sacris versan- 
dam •) , pure orandum , periculis et morte *) pro 
verbo laborandum. Breviter, tota Roma, ut hodie 
est, loQge in aliam faciem mutanda. Desinant ergo 
pfopter Deum verba Christi spiritualissima suis cu- 
piditatibus aptare. Haec enim si Romano pontiflci 
iptantur, seqtiitur irrefragabiliter [necessarium esse, 
itl dodeat verbum: Aut, si non docet, nihil ad 
edm pertinet. 

Verum, magis observa, Christus non imponit 
pasturaiti Petro, nisi prins diligat. Obsecro te, quid 
hoc est? Nonne sequitur, quod si non diligat, non 
rit audiendus? At quis nos certos faciet de amore 
pastorifi? Dubitabimus ergo, quemnam audiamus? 
Ram si audire nobis pastorem necesse est, etiam 
illi amare Christum necesse est. Aut, si amare 
Christum non est necesse, nec audire pastorem ne- 
cesse est, cum utrumque Christus eopularit, nec 
pasturam nisi amanti commiserit. Quid hic facie- 
mus? scio, quod, si recte pensaret hoc verbum 
[Christi] qnilibet episcopus, desperaret, se medinm 
unius civitatis pascere posse. 

Igitur hoc effecimus, quod ista autoritate nihil 
probatur , nec valet ad probandum primatum. Si 
autem aliquid facit*), tunc hoc urgebit, non esse 
episcopum in ecclesia, qui non doceat, nec docere 
aliquem debere, nisi diligat. Hoc, inquam, et non 



1) In ed. priore : in sacra tota. 2) In ed. Jen. : quia 
8i pascere. 3) In ed. priore: ei vcrsandum. 4) Tn ed. 
orig. : morti. 5) In fed. priore: valet. 



316 .- ResoL L. 0aper Propositlone 

aliud ista verba conoluduDt(, nisi nova grammatica 
USU8 dicas: Si diligis me, pasce oves meas, idem 
sit, quod, si diligis te, esto primus super totam 
ecolesiam^). 

Rectius ergo facies : Si hoc verbum Christi ao- 
cipias pro exhortatione , imo praecepto, non qao 
oves ad subiectionem, sed quo pastores ad diligen- 
dum Ghristum et pascendum populum astringantnr. 
Porro dilectio Ghristi (ut B. Augustinus hio ezpo- 
nit) etiam mori pro ovibus Ghristi requirit. 

Atque utinam hoc verbum ad se pertinere cre- 
derent Romani pontifices. Haec est enim totios orbiB 
querela, quod dilectionem et doctrinam aliis rde- 
gantes ad se nihil putant pertinere. Intellignnt 
enim, haec verba ad populum pertinere, nt per 
quae cogere ad subiectionem omnes volunt: et tir 
men pascua et auditum verbi (quod verba sonant) 
nemo ex iis intelligit^). O felix ambitio, siqaisa^ 
quam inveniretur, qui omnium Pastor esse ambirei 
Quis hunc non libentissime admitteret ? Nuno aatem 
libenter permittunt cuicunque diligendi et pasoendi 
officium, sibi vero titulum diligendi et pascendi, et 
quae titulum sequuntur, lucra scilicet et honores, 
reservant. Desine itaque a verbis Ghristi torqneB- 
dis , quia ea , quae per hoc pontiflci tribuis, penitui 
auferunt, et omnia ea imponunt, quae non tribniS) 
et ille quam maxime exhorret. 

At dicis : Pascere non potest, nisi sit superiot 
Ergo , licet non faciat officium pastoris , non per 
hoc superioris amittit locum. Respondeo : Qaid noe 
ad me? Quaere ergo alia verba, quibus locum po- 
testatis asseras. Haec verba aut amantem et pir 
scentem requirunt, aut prorsus nulli conveniunt, niri 
iterum nova latinitate, diligere plus his, accipisi 
pro eo, quod est, praeesse ceteris omnibus', et pt- 
scere, omnium iura et opes possidere. Proinde nlhil 
mirum, si primatum tanto aestu quaerunt, auem ri 
verbis in suo significatu acceptis gerere debent')) 
nec Deum ipsum pro praemio essent exspectatori. 

1) Id ed. priore. : ecclesiam totam. 2) Ibid.: nemo vo- 
cat. 3) Ibid. et in ed. Jen.: deberent. 



Xin. de potestete Papae. 317 

Videsne eigo, quid sit illudere Scripturas, i^ea, ut 
modestius dixi^), ex frigidissimis Decretis primatum 
huiio probare? 

Sequitur ex iis, quod praeesse oeteris, et nec 
diligere, nec pascere, non est evangelicum, neque 
Christianum officium, sed mundanum et humanum. 
Dio mihi, si subditi erecti adversus Pontifioem 
dicerent: Nolumus te audire, nec habere pro pon- 
tifice, quibus velles [eos] verbis compescere ? Num- 
quid his: Pasce oves meas? At ipsi dicent: Quando 
tatem pascis? quando diligis ? ubi opuset reshuius 
veibi? Ergo alio verbo cogendi essent, non isto. 
Qnare sequitur quoque, quod his verbis nec uUa 
poteetas, nedum primatus committitur, sed pote- 
statem habenti omcium diligendi et docendi impo- 
Bitar, sicut Petro iam in apostolatum vooato haec 
£eontar. 

[Bt hoc est , quod istos adulatores , verborum 
Qiristi oscitantes et stertentes lectores, ab intellectu 
8100 propellit, quod non discernunt verbum officii 
ei potestatis. Vocatio Petri fecit eum primum , et 
qoalem ipsi volunt statuere. Sed impositio officii, 
per verbum pasce, nuUum ei maiorem gradum con- 
tolit, nec conferre potuit, nisi dicant : Petrum super 
«e ipsum etiam elevatum per verbum, pasce.] 

Dicis autem: SufBcit, quod per alium doceat 
et diligat, non est necesse, ut per se soium faciat. 
Eespondeo: Admitto, sed hoc isto verbo Christi 
noD traditur, et alio verbo hanc licentiam astrui 
oportet. Hoc verbum insuperabiiiter concludit, aut 
putores esse debere, etiam per se ipsos amantes 
et docentes, aut, si nou per se ipsos amant et do- 
J*nt, nihil hoc verbum ad eos pertinere. Atque 
ita nihii probatur ex ipso pro monarchia Romana, 
Bedpotius contrapugnatur, cum tot amari et pasci 
ftb ono sit impossibile. 

Videmus*) quidem officium diligendi et pa- 
^ndi a pontificibus Kuinanis tradi episcopis, retento 
titulo pastoris et amatoris: et episcopi eodem no- 

.1) In ed. priore: dizit. 2) iu ed. Jen. et Wittenb. : 



aum, mifiitque bpiritum sanctum, et omnia 
ut offieium hoc esset ofQciosissimum. 

Quod si satis est, per alium doeere, ^uii 
plius iacit episcopus, quapi l^jcus ? Nonae vel 
potcBt iubere au|; piermittere, ut alius diligat ^ 
scat? Quid ergo necesse fuit Petro, tot vioU^ 
petitis mandare hoc officium, et tam inst^nfa 
gere? Estistemodus evangelii interpretandi: 
oves meas, id est, permitte, iubc, ut alius py 
Si ille alius item per alium pascat, et terti^ 
quartum ac sic sine fine usque ad ueminew 
manet verbum Christi? Aut qua decentia oeti 
quaces pascent, quando primores, et qui pi 
debeut, non pascunt? Cur Christus nou fecit j 
cm* Petrus non etiam otiatus per alios pavitl 

Igitur, si ista verb^. ad pontiOciam potes 
cogas servire, in nervum res tua ibit , et ooiu 
a tempore Gregorii Magni non fuisse pastov 
Komana ecclesia. Hicenim fereultimus eate 
qui sacras iiteras tractaverunt. Quare, si gU 
diotum esse Petro: Diiigis me plus iis, hene 
hoc et vives, dilige plus ceteris, pasce plus o 
Et iuduentur arietes ovium, et valles abund 
frumento, ciamabuut et hvmnum dicent. Qi 



XDL de potesUte Papae. 319 

ipflfts m hao re formatum est. Ex iis iam faciie 
eat, Deoreta ipsa iudicare, quam infirmiter sua pro- 
bent. Quod ut clarum faciam, aliquot adduco. 

Primus eat Leo dist. t9. c. Ita Dominus noster, 
inquit: Jesus Christus humani generis salvator in- 
stitait, ut yeritas, quae antea legis et prophetarum 
praeooiiio continebatur, per tubam apostolicam in 
ealutem universitatis exiret, sicut scriptum est: In 
omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis 
terrae verba eorum. Sed huius muneris sacramenta 
ita Dominus ad omnium apostolorum oificium per- 
tinere voluit, ut in beatissimo Petro omnium aposto- 
lorum summo principaliter collocaret, ut ab ipso, qua- 
n a quodam capite, dona sua velut in corpus omne 
difiiinderet, ut exsortem se intelligeret divini mj- 
iterii esse, qui a Petri soliditate recederet. Haec iile. 

Quis, obsecro, non videt sanctum et erudituqr) 
lumc virum humana passum? Nam si per solidita- 
tem Petri inteiligit fidem, qua Petrus Christum con- 
&88US est Matth. 16., recte et evangelice dicit. Haec 
e&im fides est petra, a qua Petrus nomen habet: 
aqua qui recesserit, merito exsors est divini mysterii. 
Verum, si per soliditatem Petri intelligit iurisdieU- 
ODem et potestatem Petri et Romani pontificis, qui- 
libet £Gicile capit, quod verbo evangelii abutitur et 
bliitur. Nonne omnes apostoli fuerunt in soliditate 
Petri, et tamen sub Romana ecclesia non fuerunt? 
8. Stephanus et alii a Paulo persecutionem passi 
io soliditate Petri fuerunt, antequam Romana ecclc; 
8ia fieret. Deinde eadem humani afi*ectus labilitate 
dieit in apostolo Petro principaliter collocatum 
nuinus docendi, trahens ad singularem Petrum, quod 
Propheta plurali etindiscreto numero dixit^): Sonus 
eorum et verba eorum. 

S^d et hoc manifeste falsum est, quod Petrus 
e&put sit totius corporis, a quo doua sua ChristuH 
ifl omne corpus difi^undat, nisi intelligat partem 
ecclesiae, quae docente Petro erudita est, ut est 
Utina et occidentalis ecclesia. Nam etiam per alios 

•) Psal. 19. 



320 Resol. L. Boper PropoBitione 

apostolos, praeBertim Paulum, dona sua diffiidit in 
multo plures quam per Petrum, ut mihi miraoaliiB 
sit, tam profunde huius pontificis mentem fiuBse 00' 
cupatam, ut haec scribens non meminisse potneriil 
Pauli et aliorum apostolorum. Si ergo dixisset, per 
quem dona sua in corpus diffiinderet, reote (BA- 
set; sed in nomiue, corpus, nimium dictam e^ 

Sequitur idem Leo : Hunc fPetfum ) enim in 
consortium individuae unitatis assumptum , id qood 
ipse erat, voluit nominari dicendo: Tu es Petras, eft 
super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, st 
aeterni templi aedificatio mirabili munere gratiaelM 
in Petri soliditate consisteret. 

Iterum per soliditatem Petri non fidem aniver 
salis eclesiae, sed potestatem Romanae eodesiie 
significat, et verbum Ohristi, sub persona proprii 
Petri, non autem ecclesiae, accipit dictum, ut dan 
ex sequentibus patet, ubi dicit: Yerum hanc fimd- 
tatem Petri istius sanctissimam , Deo (ut dizimni) 
aedificante constructam, nimis vult impia praesomp- 
tione violare, quisquis eius potestatem tentat h- 
fringere, favendo suis cupiditatibus, et id quod te- 
cepit a veteribus non sequendo. 

Ecce se ipsum exponit, soliditatem Petri eese 
potestatem Romanae ecclesiae, idem per secretien- 
mam fidem spiritus, et externam iurisdictionis po- 
testatem intelligens, non sine verbi evangelid iB- 
iuria. Non ergo infringit soliditatem Petri, qui leb 
iegibus Romanae ecclesiae non vivit, sed qoi ooi 
id credit, quod Petrus confessus est. 

Protestor autem ego, quod Deoreta qoideA 
huiusmodi non damno. Nihil enim meae saloti de- 
perit, si tolero alicuius violentam Scripturae inter 
pretationem, modo vera et legitima intelligentii 
iuxta salva sit. Sed hoc adnitor, ut rem et fldea 
nostram constanti et solida intelligentia disoafliu 
firmare. Quamvis enim eiusmodi abusiones Sciip- 
turae valeant pro iis, qui iam credunt, et toleraDdie 
sint, tamen oportet etiam, si cum contentiosie OR* 
atur bellum, habere simplicem et germanum senewe 
Christi, qui stare in acie victor possit, ne eooleeiiB 



XOL dit potestote Papae. 32t 

Me ludtbrio exp<mamu6. Neque enim 
sentiOj qiii Bomanos poutifloes non errasse 
pluitf «t apud eoB solos esse veram Scripturae 
WiMl[g»nniiin , cum longe contrarium hic et multie 
djp^loeu •▼ideatur. Homines fuerunt, sicut et ce- 
laiLepiaoopi. 
#1 jMeqiie aane grande miraculum est, sanctos hos 
fptiftene humana infirmitate sibi ambivisse prima- 
^mi qwado et ipsi apostoli praesente Ghristo non 
Nkim ambiverunt, sed etiam non semel inter se 
JW H enderantf quis eorum videretur maior. Sicut 
afaChriatus b^igne tulit eorum humanitatem, ita 
flteedtteia' 'talium pontificum ambitionis reliquias 
&Mdaa diadt et Deoreta eiusmodi ideo non peni- 
lilmieit.- Illis porro et manibus et pedibus resi- 
tedum eeti qni non oontenti, quod huiusmodi 
Biareta humiliter ferimus , sed eo insaniunt, ut tan- 
fMB non sit alius in Soriptura sensus, ea pro ne- 
MMriis articulis fidei nobis sancire, et omnem 
dni sensum haereticum prodamare audent, omnia 
MBe uUo iudido legentes. Qna temeritate necessario 
tudem fit, ut legitimum Christi sensum amittamus, 
et in humanum arbitrium et arenam aedificemur. 

8i enim verum esset, quod hic Leo iste dicit, 
et tanquam divino praecepto eius verbis obedien- 
dun esset, iam tota orientalis ecclesia ab initio sui 
uiqae ad finem fuisset exsors divini mjsterii, quia 
mmqiiam sub Roman. ecclesiae potestate fuit. To- 
lemDdus itaque error huius Leonis, iion autem pro- 
pter eum alius et verior sensus relinquendus. 

Secundus est Leo IV. distinct. 20. c. De libel- 
lii, dicens : Quam ob causam luculentius et magna 
▼oee pronunciare non timeo: quia qui illa (quae 
diiiiDus) sanctorum Patrum statuta, quae apud nos 
Ouionum nomine praetitulantur, sive sit episcopus, 
«Te dericus, sive laicus, non indifferenter recipere 
ooBvincitur, nec catholicam, nec apostolicam fidem, 
M quatuor evangelia utiliter et efficaciter , ad ef- 
fcotum suum retinere, vel credere probatur. 

Vere nimis nihil times, mi Leo, pronunciare, 
videns humana statuta evangeliis aequare, et au- 

hniheri opp. V. A. ad ref. bist, L p. VoL III. 21 



322 Resol. L. saper Propositioiie 

dacter satis affirmas, iis non servatis nec fldem oa- 
tholieam servari. Si de contemploribus, et liB, qui 
sub te sunt, diceres, recte diceres. Nunc contrt, 
quando mores et fidem, traditiones cum eTangelio, 
verbum hominum cum verbo Dei confundis, nonne 
homo es? Quis ferat, ut evangelium et fidem noi 
servare putetur, qui sub statutis iilis non faerit? 
Tu cum tuis serva statuta et Canones, illis, qni 
sunt in Oriente , alia sunt statuta, sed idem evan- 
gelium. 

Tertius, distin. 2i. c Glero: Quod capitulQin 
ego nunquam credam esse ab aliquo Romano p<m* 
tifice constitutum , sed videtur Isidori commentum 
esse. Qui metropolim mensuram civitatis, et Aeo- 
Ijtum ceroferarium aliosque gradus egregia insdtia 
describit, et invenit tamen autoritatem. 

Pontifex, inquit, princeps sacerdotum est, vel 
esse dicitur, quasi via sequentium. Ipse enim soib- 
mus sacerdos, ipse pontifex maximus nuncupator: 
ipse enim efficit sacerdotes et levitas, ipse onmeB 
ordines ecclesiaticos disponit, ipse quod unosquia- 
que facere debet. Antea autem pontifices et leffi 
erant, uam maiorum haec consuetudo fuit, ut res 
esset sacerdos et pontifex. Unde et pontifices 
Romani imperatores appellabantur. 

Hunc divinatorera contemptum praetenissem 
cum erroribus suis , nisi viderem hinc sumi bodie 
a nonnullis, quod papam imperatorem mazimuiD- 
que pontificem iactant. Ideo non inter CanoDeS) 
sed inter canes hunc deputo. 

Et ne id sine iudicio faciam, opponam ei con* 
traria Decreta , quae simul seutentiam nostram io* 
vabunt. Dicitur enim dist. 99. c Primae: Prinwfi 
sedis episcopus non appelletur princeps sacerdotuiD) 
vel summus sacerdos, aut aliquid huiusmodi, s^ 
tantum primae sedis episcopus. Et sequitur: Uoi- 
versalis autem nec etiam Romanus pontifex ap* 
pelletur. 

Hic ego in iudicium voco ipsos canones etcir 
nonistas, doceant me, quaeso, quid hic dicam. Iste 
canon probatus est, sed vide, quanto maiora crinunA 



' Xni«i dle' pbtAtate P&paid. S^ 

oJMliBittall ift snminum pontiflcem, qaam ego' tmquam 
Mma ^em eogitare. Primo, nou solam fnj^idos 
aWrit, 8^ et negat et prohibet, ae damnat eos 
MMOties etf canonistas, qui Romanum pontificem 

eeifieib, oaput, summuih, maximum appellant. 
ide primatum ei auferens penitus euin reliquis 
eDaram Bedinm^epiacopis^ id est, patriarchis, aeqaat. 
• silntergo, qui me noya posuisse garriunt, qui 
HgidiBflfiiBia Decreta dixi superiora, et credo, non 
lyqae. Nam hio canon concilii AiHcani eo plus 
9tt pnMdferendus eat, quo longius ab ambitione' 
tieedit, et evangelicam modestiam sapit. 

Qui ergo me haereticum accasant, obsedroj 
ptteaiit saltem huic canoni, si mihi nolunt patrcere. 
Igb omnia admisi, quaecunque Romano pontiflci 
MNdie tribuuntar, rem non nego, fticto non contra- 
dieo, «ed de iure eius disputo et ^entio : Quod non 
iBM diTino, sed decretis hominum talia tribuantur. 
^d amplius faciendutti mihi est? an non solum 
dd)eo fiictum conflteri, sed etiam mendaciis et cor- 
tvptionibus Scripturae idem stabilire? Absit. Igitur 
damner, quantum volunt, hic habeo canonem, qui 
damnat Romanum pontificem universalem pontifi- 
cem vocari, quod ego tamen nunquam damnavi. 
8ed addamus plura. 

Ibidem Pelagius omnibus episcopis scribit in 
honc modum: Nullus patriarcharum universitatis 
tocabulo unquam utatur. Quia si unus patriarcha 
Universalis dicitur, patriarcharum nomen ceteris de- 
rogatur. Sed absit hoc a fldelibus sibi veile ^) quem- 
piam arripere, unde honorem fratrum suorum im- 
minuere ex quantulacunque parte videatur. Qua- 
propter caritas vestra neminem unquam, etiam in 
epistolis suis, universalem appeilet, ne sibi debitum 
Bubtrahat, cum alteri honorem infert indebitum. 

Vides, quod honoris fratemi imminutio sit, si 
iinus omnibus praeferatur, etiam Romano pontiflce 
autore. 



1) In edit. priore: sed absit hoc a fidelibus hoc sibi 
velle etc. 

21* 



324 Resol. L. super Propoaitione 

Ibidem B. Gregorius Eulogio patriarchae Alex- 
andrino: Ecee in praefatione epistolae, quam ad 
me ipsum, qui prohibui, direxistis, superbae appel- 
lationis verbum , universalem Papam me dicens, 
imprimere curastis. Quod peto mihi duloissima 
sanctitas vestra ultra non faciat, quia vobis sab-. 
trahitur, quod alteri plus, quam ratio exigit, prae- 
betur. Nec honorem esse deputo , in quo fi^tres 
meos honorem suum perdere cognosco. Meus nam- 
que est honor universalis ecclesiae, meus hooor 
est fratrum meorum solidus vigor. Tunc ego bo- 
noratus sum, cum singulis quibusque honor debitUB 
non negatur. Si enim universalem papam vestFa 
sanctitas me dicit, negat se hoc esse, quod me f«r 
tetur, universum. Sed absit hoc, recedant verbaf 
quae veritatem inflant, et caritatem vulnerant. 

Obsecro, quid hic dicemus? An adhuc pecco, 
quod frigidissima Decreta vocavi aUquorum Roma- 
uorum pontificum, forte confictorum nominum? qui 
ista secutus debueram appellare verba veritateffl 
inflantia (id est, levem et vanam facientia) et ca- 
ritatem vulnerantia. Quid ? si ego ista dixissem, esse 
videlicet non modo inefficacia, sed etiam inimica 
veritati, et contraria caritati. 

His adde et senas ferme epistolas B. Gregorii 
in Regestis suis, quibus ad imperatoreni ConstaD- 
tinopolitanum et patriarcham eiusdem acerrime idem 
prosequitur, protestans, oblatum fuisse a concilio 
Chalcedonensi Romano pontiiici hunc primatum, et 
tamen a uulio assumptum. 

Quod si dixerint canonistae novelli, esse hae« 
abrogata, vei per consuetudinem desiisse, gratias 
ago, hoc volui. Sequitur ergo, quod non verbiB 
evangelicis et iure divino iste primatus stet, aed 
iure hominum et usu. Hoc admitto, hoc confiteor, ' 
alioquin, si iure divino staret, nunquam debuit non 
esse et fuisse, et peccassent mortaliter hic PelagiuB 
et Gregorius, sicut cassantes ius divinum, et evaa- 
gehum depravantes. Quando ergo iura humana sic 
eum asserunt, ut per verbum evangelii conentur 
probare, nonne necesse est, ut frigidissime et in- 



XIIL de potestate Papae. 325 

eflBocusisriine et violentissiine id facisntf siout vide- 
mu in praedictis, et nunc ecoe amplius yideanius. 

Qttartns Anacletus 21.^) o. In novo, In noro, 
iiiqait, l^estamento post Christum Dominum a Petro 
Mitordotalis coepit ordo. Qnia ipsi primo pontifi- 
Mns in ecclesia Christi datus est, Domino dicente : 
Tli 68 Petnis etc. 

' Haeo m intelligit, iquod sacerdotalis o^do coepit 
it<'Petro in ecclesia latina, potest utcunque susten- 
ttti, qaemadmodum et B. Cyprianus epistola tertia 
ledem Petri principalem, et unde sacerdotalis ordo 
eoq^rii, appellat, aut sic coepit, quod Petrus primus 
intcnr aequales apostolos fuerit. Si autem intelligit, 
qnod a Bomana sede omnis ordo sacerdotalis primo 
et solum Tcniat, ex dictis satis patet, quam sit er- 
roneam. Nec hoo tunc Anacleti est decretum, sed 
&0ti aliouius Anacleti palea. 

' Quintus Pelagius eadem disti. 21: Sancta Ro- 
mana ecclesia catholica et apostolica (forte quod 
oeteras, nec sanctas, nec catholicas reputat) nuilis 
synodicis constitutis ceteris ecclesiis praelata est, 
eed evangelica voce Domini et Salvatoris nostri pri- 
matum obtinuit, Tu es, inquit, Petrus. 

Hic magis erumpit et audet, non tantum contra 
praedicta dist. 99. adducta decreta, sed etiam quod 
verbum Christi ad Petrum omnino torquet de fide 
ad potestatem iurisdictionis et pompam primatus. 
Deinde solam Petri personam in verbis Christi ac- 
cipit, rei^ta persona ecclesiae, quam vere Petrus 
tonc gessit. Ergo nova grammatica: Tu es Petrus, 
rigniflcat, tu es primus, et: Tibi dabo claves, id 
est , soli Romanae ecclesiae , ceteris ecclesiis nihil 
habentibus. Sed piget me omnia eommemorare. 

In summa, ut dixi, si his verbis Christus Ro- 
manam ecclesiam significavit, cum Romana ecclesia 
vix yiCesimo anno ecclesiae primitivae nata sit, se- 
qoitur, quod ipsa primitiva non fuerit ecclesia, et 
deinoeps omnes, quae ^) claves ex Romana ecclesia 



1) Id ed. Jen. et Witt. additum; dist. 2) la edit. 
priore: qai. 



326 ResoL L. super PropositioDC 

non acceperunt, Christo inobedientes fiierint; et 
ita S. Stephanus cum tot milibus martyrum orien- 
talis ecclesiae damnati censebuntur. Ut omittam, 
quod, si per verbum Christi potestas Romanae eo- 
clesiae intelligeretur, ut hic vult, et Christus super 
hanc petram ecclesiam suam se aedificare promittat, 
sequitur, quod universalis ecclesia non super fldem, 
sed super potestatem Romanae ecclesiae aedifieati 
est. Super quam tunc ipsa Romana aedificafca est? 
non super petram, id est, suam potestatem, nec eu- 
per fidem, ergo super nihilum. Quis ferat haec? 

Vides ergo quam possum invehi in istoe ho- 
minum sensus, si vellem libere agere. Nunc aatem 
sufficit mihi ostendere, quod his Decretis contia 
hostes et in contentione nihil effici potest, smit 
enim languidissima, frigidissima, et penitus inepti9- 
sima ad contentionem, sat est, quod tolerantor pro 
fraterna caritate, non etiam adorentur pro sofidft 
et germana veritate. ^) 

Sed nec hoc ferendum est, quod infert: In liB 
omnibus quanto gradus celsior, tanto maior as- 
toritas invenitur. In maioribus siquidem est regendi 
iubendique potestas, in minoribus obsequendi ne- 
cessitas. 

Vide, ut necessitatem omnibus imponit, et sibi 
soli (contra caritatis ofiicium) libertatem arrogat) 
sed pessima consequentia. Non enim mox maior 
autoritas est, ubi gradus celsior est. Petrus eniii 
primus apostolornm fuit, sed nullam in ei^s auton- 
tatem habuit unquam, imo contra apostoli in Pe- 
trum habuerunt autoritatem , ut Act. 8. scribitai} 
quod apostoli miserunt Petrum et Johannem, qoi 
tunc primores erant inter apostolos, et tamen miBai 
sunt ab apostolis, tanquam maioribus, ad Samariae 
fldeles. 

Labitur ergo Pelagius hoc loco satis apertei 
quamquam ego credo, hos et similes canones nihil 
praeter nomen de Romanis pontiflcibus habere, eese 
autem compositos ab eorum Offlcialibus et Scribis, 
in theologia parum doctis. Ideo nihil evangelicuiD) 

1) In ed. Jen.: caritate. 



JOill. depotestate Papae. 827 



iU eodeaaatioain spirant, sed humaDnm affectum, 
inaiB, et saDguinem. 

SeztuB Nicolaus Papa eadem dist c. Inferior, 
tdena robuatiBsime probare, quod inferior non po- 
Mi. snperiorem absolvere (intelligit autem Gon- 
IMinopolitanam ecclesiam inferiorem, nam l^aec 
nilonun canonum causa fuit pro iato primatu), 
rinit iUud Bsa. 14: Nanquid gloriabitur securis 
oilni eiun, qui aecat in ea, aut exaltabitur serra 
oatrn eiUD, qui trahit eam? 

Hie, inquit, ex divina Scriptura commemoratia 
da olanoa ezhibnimua, non poaae quenquam , qui 
nioria aatoritatis eat, eum, qui maioris potestatis 
■tyindieiiB aais adiicere^). 

Qois non miretur? Adeo iste autor sub nomine 
ipae Scripturaa tractat apposite, Deum &cit ex 
my eeteroa epiacopos non fratres, non homines 
litem, aed instrumenta facit, hoc est nimirum, sole 
lniiia exhibere, id est, tenebras offundere. 

[Ut omittam, quod hoc syllogismo probat, 
100 posse inferiorem superioris ess^ iudicem, qui 
»robandum suscepit, quis esset superior et inferior, 
nn apte et acute disputari, dignus fuit iste prima- 
08 ambitionis foedissimae.] 

Deinde in fine, Romanam ecclesiam matrem vo- 
at omnium ecclesiarum. In quo mirum est, cuius filiae 
t diecipulae^) fuerunt ecclesiae ludaeae, de quibus 
Was ad Oalatas dicit: Eram ignotus facie eccie- 
iis ludaeae; et quae ecclesia fuerit, quam Paulus 
tstabat: siquidem Romana ecclesia tunc erat ad- 
iue in lumbis patris sui Petri , qui Hierosolymis 
lai Quid, quaeso, Hierosolymitana ecclesia didi- 
tt a Romana? Cur mentitur Paulus Roma. 15. di- 
ons, pauperes sanctos in ludaea iuste accipere coi- 
^m a Romanis et aliis gentibus, quod spiritua- 
him illorum participes fticti essent ? Quo verbo apo- 
>U)Iq8 Hierosolymitanam ecclesiam matrem, matri- 
l^, radicem signat omnium plane ecclesiarum to- 
m orbis, etiam Romanae, quod et verum est. 

.0 In ed. Jen.r subiicere. 2) In ed. Jen, etWitt. : dia- 
nplinae. 



328 Resol. L. saper Propositioiie 

Quis enim negare potest, ecclesiam gentiiiin 
posteriorem esse ecclesia ludaeorum, et ex hac illam 
Datam ? cum tot in locis hoc de gentibus prophetae 
praedixeriut, cum in Actibus discipuli dispersi solk 
ludaeis praedicasse verbum, et de gentium salote 
stupuisse^) legantur? Et Paulus Roman. 15. ludte- 
orum ministruni fuisse Christum, et gentes miseii- 
cordiam conseculas ad ruinam ludaeorum doceat? 
Sed et Ghristus Johan. 4, Salus, inquit, ex ludaeis. 
Modeste itaque dixisset, matrem ecclesiarum, matren 
vero omnium ecclesiarum, hyperbole est nimia. 

Septimus Nicolaus iterum dist. 22. c. Omoes, 
de quo textu nescio quid dicam. Nam prope co^ 
rigo meam propositionem, et dico, quod RomaniiB 
ecclesiam aliis esse superiorem probatur ex deliisr 
mentis cuiusdam ineptissimae puleae, Domine Bo- 
manorum pontificum ecclesiam Christi illudentis. 

Audi, quaeso per Christum, qui^) hic dicat 

Omnes, inquit, sive patriarcharum , sive cuiub- 
libet apicem , sive metropoles , primatus , aut epi- 
scopatuum cathedras, vel ecclesiarum cuiuscuoque 
ordinis dignitatem instituit Roma. ecclesia, illao 
vero ipse solus fundavit, et supra fidei petram mw 
nascentis erexit, qui B. Petro aeternae vitae davi- 
gero terreni simul et coelestis imperii iura commirit 
Rogo te, lector, deRom. pontificibus et ipsaBoiD. 
ecclesia, tot milibus martyrum in coelo et terra fiij- 
gente, alia quae potes sentias, modo propitius tibisit 
Christus , ne hoc decretum credas editum ab oUo 
Romano pontifice, saltem sciente. 

Primum, verbo Christi solam Romanam eode- 
siam fundatam garrit hic impius, quisquis est Bo- 
mani nominis ementitor. Ceteras autem (sequitor) 
non Christus, sed Romana ecclesia fundavit, qui» 
Romanam ecclesiam supra fidei petram erexit, supit 
quam petram, quaeso, alias ecclesias erexit? An supit 
arenam? Non credunt idem Romana ecclesia^) etali>e 



1) Id ed. Jen. et Witt.: obstupuisse. 2) In edit. priore: 
quid. 3) Ibid.: Romanam ecclesiam. 



XIIL de potetUte Papae. 829 

MMderiaef Non suDt ipeaeetism ecclesiae? Si sunt eo- 
doria C3iri8ti, cur to impiisimo ore resistis Christo di- 
Msti: Snper banc petram aediflcabo ecclesiam meam. 
(tnidsigiiifioat ecdesiam meam ? Non est nisi una Ro- 
■aim eeoleeia sua ecclesia ? Si autem quaelibet 
dia etiam ecclesia Christi est, et Christus afifirmat 
atm aedifioandam supra petram fldei, impio iam 
more dicitur, ad [solam] ecclesiam Romanam per- 
fioere, et non ad alias omnes. 

Te nunc appello, lector, ut iudices, an haec 
Dteetamodeate an^) immodeste frigidissima dixerim, 

Cie Terioa impiissima dicere debuissem, non quod 
. manomm pontiflcum sint, sed quod nomine eorum 
'ndgentmr, et per ipsa iam multis annis adulentur 
mnmis Pontificibna, has insanias nihil curantibus, 
fdn et anayiter audientibus. 

Igitor eTangelium, hoc interprete, sic intelligi- 
•1118 * J et locupletabimus : Ego supra fldei petram 
MMyflcabo eccleaiam meam Romanam. Romana 
latem aedificabit supra suam sententiam ecclesias 
•uas, non meas, quia meam supra fldei petram 
ledificabo. Ecce nunc eant adulatores, et statuant 
Qobis Scripturae sanctae interpretationem ad Romani 
pontificis scribas pertinere. 

Deinde vide, quid sit in curiaRomana iuristas 
dominari, et sine theologis ac sacris literis de sola 

Eotestate et Spiritus sancti praesentia praesumere, 
oc est, per solam potentiam scripturas tractare. 
Ceterum iuxta Augustini regulam et Romanus et 
omnis pontifex subiacet cuiuslibet fidelis etiam iu- 
dicio, maxime in materia fidei. 

lam illud quam evangelice dictum est: Quod 
coelestis imperii et terreni iura Petro commisit; 
obsecro, non est haec res omnibus lacrimis digna, 
qnod haec non modo legere, sed etiam credere pro 
oraculis Spiritus sancti urgeamur, et ita urgeamur, 
ut ignem minentur, si contra quid mutiamus? At- 
qne ita flt, ut haec maiore timore et religione am- 
plectamur, quam ullum aliud vel fidei vel morum 



1) In ed. priore: vei. 2) In ed. Jen.: intelligemas. 



330 Resol. L. super Propositione 

praeceplum divinum, ubi ignem nemo minatur, qiUB 
glorificantur, et adhuc bonum statum ecclesiae som- 
niamus, nec antichristum in medio templi agnosciiiras. 
Igitur, vox ista blasphemia est impiissima^ quod 
Petrus iura coelestis imperii teneat, cum solum mini- 
sterium verbi teneat in terra, Christus solus sit ^) Do- 
minus coeli et terrae. Deinde imperium terrenum et 
Christus ^) docuit et Petrus contemnere. Hic noH 
non solum non habere, sed etiam iura eius in maini 
Petri constituit. 

Hinc secutum est malum, quod adulatores Bo- 
manum pontificem in utroque regno dominum con- 
stituunt, quod nec Christo quidem datum.e8t,qai 
suum regnum negat ex hoc mundo esse. Mbnm 
autem, quod Petrus Neronem principem passaseit, 
non modo in Roma, sed etiam in sua cruce, qui po- 
tuit ei iura terreni imperii auferre,. aut eerte frivo- 
lum et impium est, successorem Petri hoe praesi' 
mere, quod in Petro non fuisse cernitur. Pereant 
ergo arrogantissima vocabula ista, Imperii, iura in^ 
perii, coelestis et terreni imperii. Soli Deo haeo 
conveniunt, ministro ecciesiae et sacerdoti, Christi 
servo, modestiora tribuantur. 

Sequitur eadem palea. 

Non ergo quaelibet terrena sententia, sed iliud 
verbum, quo constructum est coelum et terra, per 
quod denique omnia condita sunt elementa, Romi' 
nam fundavit ecclesiam. 

Vide monstra, aut haec de sola ecclesia Ro- 
mana dicuntur, et sequitur, omnes alias ecclesiat 
esse terrena sententia statutas , et sine verbo Dei, 
sine quo nihil factum est, quod factum est, et sic 
omnes aliae ecclesiae sunt nihil^ aut simul etiam 
de aliis ecclesiis intelligendum est, esse scilicet eaa 
per verbum Dei , quod omnia condidit, statutas. 
Et sequitur hinc, nihil singulare de Romana eccle- 
sia dici , nisi inanem pompam syllabarum. Bt ita 
decretistam hunc aut intolerabili impietate negart 



1) In edit. priore: est 2) Ibid.: imperinin et terreniini 
ChriBtos. 



XnL de potettote Papae. 331 > 

»jtfims eooleaiiui nna oum Cbriato , aut se ipeam 
mpt in^otia mapifeetiBeime irridere. 

Qaod ai de oonfititutione eodeeiarum iozta 
liputatie gradoB loquitur, non iuxta substantiam, 
pptqt ex praedictis, quam peryerse hoo verbum 
Qvirti de flde totiuB eoclesiae universalis torqueat 
«4 potestatem uniua hominis. Christuseuam ecde- 
■am eupra petram aedificare se dioit, hic vero non, 
led duntaxat Romaoam^ hoc est, ceteras ecclesias 
Bibil fiMere, et Christum ne^re. 

Porro, ei oeterae ecclesiae sunt terrena senten- 
tii statutaey et hanc senteutiam Romanae ecdesiae 
mt dijdt, «no ore sese damnat, suam sententiam 
epe terrenam, noo divinam, dicens. Et ubi manet, 
9K»d vooem Petri tanquam divinam et non terre- 
■IIB aadire oportet? Porro, quis constituit eoclesiam 
ffierosolymitanam, antequam ecclesia Romana esset? 
iJl non Petrus v^rbo Dei Romanam ecdesiam con- 
«l^oit? yerum si de dignitatis constitutione loquitur, 
BM de aabstantia ecdesiae, 

Tunc arguo sic: 

Romana ecclesia est divino verbo aliis superior 
eonstituta: ergo necesse erit, ut eodem verbo ce- 
terae ecclesiae sint ei inferiores statutae, quia non 
potest statui superior, nisi sint, quibus superior 
stataipossit. Ubi ergo est, quod supra dixit, inferiores 
teterarum ecclesiarum ordines a Romana ecclesia 
institui, non verbo divino, quo vult sola constitui 
9*ik? Nam, quomodo Christus potuit statui Domi- 
BHB, nisi simul gentes et termini terrae subiiceren- 
tar, et mons Zion, cui rex praeficeretur? 

Adde his, si quis dio/eit: Si Romana ecclesia 
fiTmo verbo fundatur super omnes, oportet ergo 
^ eas certas nominari, quae verbo divino subiician- 
tor, Age , esto ereo haec sententia' divina : Ro- 
loana ecclesia est aliis superior , dic ubi scriptum 
^t eias correlativum : Ecdesia Mediolanensis est ea^) 

i) In ed. priore: eiue. 



332 Resol. L. euper Propositioofi 

inferior, autullaalia? Si nulla noQiinatur, nullasab^ 
e«se debet, praecepto saltem diyino. Quid bie 
melius dici potest, quam quod verbum Ghriati nec 
de superioritate nec inferioritate ecclesiarum intel- 
ligi possit, sed de sola, eadem, invictaque. flde et 
potestate omnium ecclesiarum aequaliter. 'Videsne, 
quid sit sacras literas pro humado affectu et sine 
timore Dei tractare. 

Sequitur: 

Illius certe privilegio fungitur, cuius autoritate 
hi lcitur. 

Vide, quae corollaria inferat. Verbum Chrisfi, 
de fide ad potestatis significationem detortum, pri- 
vilegium fit Romanae ecclesiae in verbo, quod con- 
muniter omnibus ecclesiis convenit, quia ChrietoB 
dicit: Super hanc petram aedificabo ecclesiam meani, 
Meam, inquit, meam. Si ecclesia alia quaelibet est 
ecclesia Christi, ipsa certe aedificata est super ean- 
dem petram, et nullum est ulli privilegium. fi 
non est ecclesia Christi, et sola Roma^) est eccleeii, 
privilegium non stat, quia nuUa est ecclesia, cd 
Romana superior esse possit. Iterum dico: Pro- 
nomen, meam, aut signifieat solam Romanaro eo- 
clesiam, aut omnem ecclesiam. Si solam, non babet 
privilegium prae ceteris; si omnem, iterum non habet 
privilegium prae ceteris. Eligat ergo quod vult, 
per hoc verbum Christi, Romana ecclesia aqt erit 
sola, aut non erit prima. 

Alia ergo via probandus iste primatus, qoil 
illusionem hanc sui evangelium Christi (ut vides) 
quam pulchre eludit, et (ut proverbium Salomonis 
habet) illudit illusores suos. Et sunt tamen tain 
multi, qui ex hac misera palea privilegium Romanae 
ecclesiae passim pro articulo fidei, vel omniQO 
primo et maximo, iactitent, patientiores, si Christoo 
neges, quam si hoc privilegium. verba Christi pe^ 
vertens, non adores. 

Sequituriterum corollarium, tali themate dignan. 

Unde non est dubium, quia, quisquis cuilibet 



1 



1) In ed. Jen.: Romana. 



Zm. de potattoto PapM. 333 

MolenM^iiis saam detrahit, iniustitiam &eit; qui au- 
t^lD.Boinaiiaeeeolesiae privilegium, ab ipso summo 
ovndnm eoeleeiarum oapite traditum, (vide hiatum 
jjrtHVi 8tentoieam) auferre eonatur, hio prooul dubio 
iiliaenDsim labitur. 

Eeclesia Romana non habet ius, sed privile- 
giun. Qapd? quod est supra petram fidei aedifl- 
Mk; hoc enim solius Romanae eccleaiae est, iato 
iotore, deinde, petram fldei, intelligit praelationem 
luBie primatus terreni. Nam haec duo perpetuo 
akeet et eonfundit haec palea. 

Obseero, quanta patientia est, ista tolerare? 
Frimum aieut dixi: 8i petra fidem signat, eadem 
t$ pnmiam eeclesiarum , nullo reliquo privilegio. 
Sjl aatem. non omnium est eadem, sola erit eccieBia 
Kmana, non habeos cui praeferetur^). Secundo, 
« petra fidei dignitatem signiflcat,' iam sibi ipai 
mtradieit in eodem verbo, verbumque Christi ad- 
ikerat, fidei significationem in potestatis signiflca- 
lioaem subvertens, et spiritumin carnem, Christum 
id mundum trahens. Kon ergo est haereticus, qui 
Q^t hoc privilegium Romanae ecclesiae, sed ilie 
depravator est verbi Dei, qui per fidei petram in- 
Miigit privilegium potentiae temporalis. 

Quod autem io fine Ambrosium adducit, qui 
M matrem ecclesiarum asserit sequi Romanam. Uti- 
Qim et ipse idem faceret cum Ambrosio, ecclesia 
Bomana mater esi , sed non omnium ecclesiarum. 
Hun et metropolis quaelibel est mater ecclesiarum, 
ioxta Patrum statuta. Deinde Romana ecclesia 
wuiquam verbis Christi has contumelias fecit, quas 
btec palea facit, sed per petram fideni intelligit, 
Qon tjrrannidis ambitionem. 

Octavus (ut finem faciamus horum deploran- 
dorum interpretum Bcripturae diviuae) est iterum. 
Ajiacletus eadem distin. c. Sacrosancta. (Sic enim. 
aosus est, quisquis fuerit iste barbarissimus notarius, 
^m tanto Pontifici tribuere tantam et inscitiam 
^ temeritaten, quantam videbimus): 



1) In ed. priore: praeferatur. 



334 Resol. L. super Propositione 

Sacrosancta Romana ecclesia (quia aKae noo 
sanctae, aut saorosanctae sunt, etiam si eadem flde, 
verbo, sacramento, spiritu, prorsusque eadem sano- 
titate sanctificentur) non ab apostolis, sed ab ipso 
Domino et Salvatore primatum obtiauit, sicut R 
Petro dicit: Tu es Petrus etc. 

Si aliquis gentilium sic exponi verba Ghristi 
audiret, quando Ghristianus fieret? Igitur et hie 
primatum intelligit per verbum: Tu es Petrus, aeu 
per hanc petram. Eligant autem (utiterum eaden 
repetam), utrum voluerint. Petrahooloco aut sig^ 
niiicat fidem Spiritus, aut ]}rimatum exterius, utram- 
que enim simul nequit significare. 

8i fidem, iam omnes ecclesiae super eam saot 
aedificatae, quia Ghristus dicit: Super hano petnn 
aedificabo ecclesiam meam. Ergo cuiounque COB- 
venit dici a Ghristo : Ecclesia mea, ad eandem pe^ 
tinet petra et petrus, super quam aedifioatur. Itt 
nihil proprium Romana ecclesia habet, sed omDii 
sunt communia, quia ubi eadem fides, eadem qao- 
que potestas clavium; fidei enim et petrae datae 
sunt claves ut patet. Si potestatem, iam iterom 
omnes sunt aequales ecclesiae, quia cuiconqae 
dicitur a Ghristo : Ecclesia mea, simul dicitur: Aedi- 
ficabo te supra petram, id est, potestatem. Qaare 
quaelibet ecclesia hoc verbo erit omnium prima, 
quia habet eandem petram, qua Romana eccleni 
gloriatur esse se primam. Ita quoquo^) te vertas, 
semper occurrit et resistit tibi Ghristus, dum eod^ 
siam suam supra petram^) aedificat, nec sinit nUi 
particulari ecclesiae hanc petram appropriari, ideo 
nec Petrum. 

Vides ergo , quod unicum illud pronomoi, 
Meam, tanquam crystallus coelestis, omnes has 
Decretales infrigidat, ut ante faciem fTigoris eia« 
nulla sustiuere possit, dum communem petram, COB* 
munem potestatem, communes claves, communea 



1) In ed. Jen.: quocunque, et in ed. priore: qooqno 
vertas te. 3) In edit. priore: snper petram. 



XIII. de potestate Papae. 1-335 

Peiram, et omnia communia facit. Ita iure divino, 
quidquid habet Romana ecclesia, habet quaeHbet 
ecclesia, quantumhbet parva'); quia ad omnes 
dicii et Paulus 1. Corinth 3: Omnia vestra, sive 
Paolus, sive ApoUo, siveOephe, sive mundus, omnia 
vestra, vos autem Ghristi. 

Esset sane ridiculum, quod omnium ecclesiarum 
idem est baptismus, eadem eucharistia, eadem con- 
firmatiG, idem verbum Dei, idem sacerdotium, eadem 
poenitentiae, unctionis, matrimonii, et omnia sacra- 
menta, eadem fides, spes, caritas, gratia, mors, vita, 
glorla, et una haec temporalis potentia uni tributa 
esset per verbum Dei, quod commune est omnibus. 

Quare, ubicunque praedicatur verbum Dei et 
creditur, ibi est vera hdes, petra ista immobiHs; 
ubi autem fides, ibiecclesia; ubi ecclesia, ibi sponsa 
Chriati; ubi sponsa Christi, ibi omnia quae sunt 
sponsi. Ita fides omnia secum habet, quae ad fidem 
sequuntur, claves, sacramenta, potestatem, et om- 
nia alia. 

Quaero etiam : Si soii sunt Petro claves datae, 
et non universali ecclesiae, cur non vocantur cla- 
ves Petri? cur non vocantur claves ecclesiae Ro- 
manae? Cur ipsemet pontifex in suis literis vocat 
eas claves sanctae matris ecclesiae? Aut enim haec 
vox communis totius ecclesiae iniuriam facit Ro- 
manae ecclesiae, in suo privilegio, sibi soli attra- 
henti claves : aut Romana eccJesia schisma quaerit, 
dicens: Ego sum Cephe, et toti ecclesiae rapit rem, 
quam ipsamet confitetur communem. Patet ergo 
testimonio omnium publico, non Petro, sed ecclesiae 
eese claves traditas, non Romanae, sed universali 
et cuilibet. 

Praeter haec, j^ide, quam recte per petram in- 
teliigant potestatem. Nam cum potestas esse non 
possit, nisi ecclesia sit prius fundata, quae accipiat 
potestatem, quomodo ecclesia super potestatem, 
id est, prius aedificatur super posterius? Denique 
potestatem non per petram,' sed per claves Christus 

1) In ed. priore: parva sit. 



336 Resol. L. Buper Propositione 

intelligit, quas ecclesiae supra petram (id estfidem) 
prius aedificatae tmdit, ut clare textus ordo probat. 
Vides ergo, quam ambitio excaecet^) ooulos mentiB, 
ut clavium potestate non contenta, etiam ex petn 
fidei (quae est ecclesiae substantia) potestatem 
faciat ^). 

Quod autem hic Anacletus Romanam Bedem 
primam vocat, et Alexandrinam secundam, et Antio- 
chenam tertiam, se ipsum iterum redarguit, noo 
solum, quia iste ordo iam diu mutatus eat, ▼emm 
etiam, quodsequitur hinc, aut Alexandrinam esseiare 
divino secundam, et Antiochenam tertiam , aut neo 
Romanam primam, quia eodem iure oportet eflse 
primam, quo secundam et tertiam. At manifeBtnm 
est, quod secundam et tertiam suo iure ordinit 
Romana, ergo et se ipsam primam suo iure ordinsL 

En*at etiam in historia, quod Ignatium scribit 
constitutum a Petro episcopum Antiochiae sibi 
successorem, cum in ecclesiastica historia pateat, 
Enodium Petro, et Enodio Ignatium successisse. 
Ideo non est credibile, huius Canonis auytorem esM 
Anacletum. 

lam audi iterum securum affirmatorem, id eit, 
temerarium: Inter beatos apostolos, inquit, quae- 
dam fuit discretio potestatis, et licet omnes essent 
apostoli, Petro tamen concessum est a Domino, et 
ipsi inter se volueruntid ipsum, ut reliq uis apostolie 
omnibus praeesset. Obsecro, quae fuit ista dijMre- 
tio potestatis? Numquid Petrus ordinavit apostoloa? 
numquid misit eos? numquid confirmavit eos? Ubi 
legisti belua, quod a Domino concessum est Petro 
habere discretam potestatem ab aliis ? quando hoe 
ipsi voluerunt? 

Quin iiic signa, duplex est primatus, honori* 
et potestatis. Quod Petrus primus fuit in ordine, 
nemo negat. Nam et inter cardinales, episcopoij 
sacerdotes, doctores, principes, etiamsi nulius alteri 
subiectus est, tamen necesse est, in conventu tli- 
quem primo loco seder^, cum tamen nihil habeit 



1) lu edit. priore: ezcaecat. 2) In ed. Jen.: fadt 



XUL de potestate Papae. 337 

praedpere illis. Ita Petrum fatemur principem apo- 
stolorum, prioium ecclesiae membrum, caput collegii 
apoatolidi, et alia, quae de eo S. Patres dixerunt. 
Uia videmus et Romanos pontiflces semper fuisse 
honoratos, ut successores Petri, et primo loco ha- 
bitos. Et in hoc recte et laudabiliter actum est, 
et agitur, agendumque est sine querela. 

Alter autem primatus potestatis nunquam fuit 
Petro datus, quia quilibet apostolorum sine autori- 
tate Petri praedicavit evangelium, episcopos et pres- 
byteroB ordinavit in locis suis. Omnes a solo Chri- 
Bto aimt aequaliter missi, et immediate. Hunc pri- 
matum iati honestissimi Canones ambiunt, et verbis 
Dei abuntur in hanc tjrannidem stabiliendam. No- 
bmt enim uUum episcopum in toto mundo fieri, 
nin pallium et autoritatem Ro. pontificis habeat. 
Et ubi Petrus sese non extulit super apostolos, ibi 
B&ius apostoli successor, longe minor suo praede- 
cessore (sicut episcopus apostolo), non contentus 
honoria primatu, omnium apostolorum successori- 
buB vult dominari in potestate et violentia, [sed 
Qon etiam ipsi pascere etc.] 

Hanc rationem invictam oppono omuibus, 

qui Romano pontifici adulantur super totius mundi 

dominio, et exspecto cum fiducia, quidnam contra 

possint movere. aut gannire. Qua simul fretus, tan- 

quam certissima , ct omnibus notissima veritate, 

cum fiducia proclamo: Quud Decreta, quaecunque 

aliter statuunt, non modo frigidissinia sunt, sed etiam 

contraria divinae Scripturae, evaugelio et Actibus, 

epistolis apostolorum. In quibus tam crebre, tam 

aperte, apostolorum aequalis, et in mundo diversa 

commissa provincia describitur, ut ego non possim 

satis admirari, esse potuisse unquam tam temerarios 

adulatores, qui contra haec fulmina Scripturae fu- 

mum suum terrenum levare auderent, hoc succes- 

sori Petri episcopo arrogantes, quod nec apostolo 

Petro praedecessori unquam permissum est. Nec 

tamen mirarer, si id solum arrogarent, nec hoc 

quererer, sed quod huic arrogantiae repuguantes 

Scripturas maluerint corrumpere, quam repug- 

Luti|RrI opp. V. A. ti(\ ref. hist. i. j). Vol. III. ^^ 



338 Resol. L. super Propositlone 

nantibus temporalem hunc potestatis piiiiiatai 
oedere. 

Addo ad haec, quod nec in hoc reote et erw- 
gelice fit a Romanis pontiflcibus, quod episoopos 
e Romana ecclesia propagatos, id est, eoeleMn 
Latinam sic administrant, ut soli ipsi ordineirtet 
conflrment episoopos omnes. In hoo enim non 
Ghristo, sed sibi ecclesias Ghnsti videntur airogare, 
cum apostoli Pauli exemplo deberent etiam dii 
committere constitutionem episcoporam, yideiiMl 
archiepiscopis et vicinis. Deberent ergo illoa Deo 
committere, et nequaquam cogere, ut pro noTO epi- 
scopo ad Urbem mitterent. Habet enim hoe speMi 
non levem avaritiae et tyrannidis, qua 
fldei eorum , quod Paulus noluit in GoriBthioe 
usurpare. Sufficeret enim semel episcopum dedieie, 
et deinceps eos gratiae Dei commendatoe propagi- 
tioni propriae * ) eos relinquere , aut BolomflMNto 
cnram gerere, ne a flde degenerarent, sioat tpe* 
stolus in Galatis monstravit exemplum. Nune fide- 
mus praetextu huius beneficii et primatus omnitti 
episcopatus et sacerdotia in voraginem Romaoie 
avaritiae rapi, tot Bimoniae impudentissimae moo- 
stris hoc uno operculo tectis. 

Sequitur: 
Et Cephas, id est, caput et principium teneret 
apostolatus. Vel hic locus ostendit, magie afliMli 
potestatis, quam veritatis studio hunc priaiatu 
quaesitum. Quomodo enim tot falsis argumeatii 
uterentur, si semel et solidam haberent oaaeaoif 
multis autem eget mendacium, ut verum appareal 
Itaque tam inscius est iste scenicus et poedM 
Anacletus, ut Cepham caput interpretetur ooDbi 
evidentissimum et apostolicum testimoniuui lohaa- 
nis apostoli, qui dicit lohan. 1 : Intuitus eum JeMi 
dixit: Tu es Simou filius Johanna, Tu Yooabeai 
Cephas, quod interpretatur Petrus. Pudet me, qno' 
super hoc errore crassissimo tantum negotiura otri^ 
itur, in quo simul indiligentes se fuisse evangelo 

1) In ed. priore: proprie. 



J[IIL de potesUte Papae. 339 

l^etorefl., ideo uon mirum, quod et falsos intellec- 
tores se ostendunt. Melius Leo supra petram, 80- 
Ijilitoi^m ijM^eJUgens, vocabulum Gephe bene novit: 
4f Uo peo evangelium, nec Canones recte intelUgit. 
.1 . .Eat autem Cephe, teete Hieronjmo, syrum vo- 
flrf>abnn y eignificans soliditatem , quam Graecue 
|>efarum vel petr&m, iid eet, saxum vel rupem firmam 
tlMatvlit. At hoster nugator ^) xegxxX^^y graece 
pro cepha sjriace accepit, et tamen inter eacros 
GmiDiies vel primus habetur. Nam in Decretalibus, 
qn^ Gregorius IX et Bonifacius VIII congesserunt, 
)i|iic. Citiioiai suisque eimilibus autoritas tanta tribu- 
itlipr, ut yix una sit, quae non totum hunc spiret. 
Fiii^reo, quod deinceps hanc formam successoribus 
trtditam fisibulatur, servandum a ceteris episcopis, 
Qmnino aliud niliil, quam ambitiosissimum spirans 
affeetum. 

Seqaitur pulchra similitudo: 
Et non solum in novo Testamento est consti- 
'tatam, sed etiam in veteri fuit, sicut scriptum est: 
HoBes et Aaron in sacerdotibus eius, id est, primi 
inter eos fuerunt. 

Quid audio? quam non frustra hos canones 

lego, quam egregie disco Sripturas intelligere. Pri- 

mam, qui unum solum summum sacerdotem in ve- 

teri Lege novi, nunc didici duos fuisse primos. 8e- 

eando , etiara grammaticam novam vide , in sacer- 

dotibus eius, idem est, quod primi inter eos fuerunt, 

cnm hucusquc hoc versu Psalmi iutellexerim nihil 

aliad dioi , quam Mosen et Aaron sacerdotes , vel 

de numero sacerdotum fuisse , sicut Samuel inter 

invoeantes nomen eius, nihil de primitate veP) co- 

gitans. Tertium documentum, quod summus sacer- 

<k)8 veteris Legis fuerit figura Romani pontificis. 

Apostolus enim ad Kbraeos*) me mirum in mo- 

dum decepit cum universis ecclesiae doctoribus, 

Ajeens, non Romanum pontificem, sed Christum 

1) hi ed. priore: noster hic nugator. 2) In ed. Jen. 
etWittenb.: ulla. 
•) Ebrae. 7. 

22* 



340 Resol. L. snper Propotitioiie 

solum fdisse per summum et unum pontifioem ng- 
nificatum. 

Ut hoc omittam, quod illis omnia in figora aea- 
tigisse scimus, et in noTO Testamento flgmun ik 
denuo revocat, ut similis figara utriosqae Teili- 
menti, nihil iam utrumque ab otroque «JKffittCM. 
Uror ego, diyinas literas ab his poreiB tam ittpl* 
denter conculcari, praesertim sub nomine RoBind 
pontificis et Romanae ecclesiae. 

Quid autem hoc est, quod duos primos HMtf- 
dotes in veteri Testamento statuit, magno soi pii- 
matus detrimento ? Imitare quod diois (et n fiJratt) 
stet 'similitudo, et da etiam nunc duos primoB. Qi(l* 
modo unum primum probabis per duos piJnMf 
Vides ergo hos homines eos fuisse, qui eimplMMe 
fidei nostrae abusi ausi sunt statuere, qoidqHid vd 
somniare potuerunt. 

In fine concludit et eadem dexteritate Botti- 
nam ecclesiam cardinem vocat, in quo onuies ee- 
desiae reguntur, domino disponente : et tanden A 
finis hic. Nam ceteri Ganones, qui eadem spimk, 
horum nimirum influxu infecti sic spirant. 

Non possum autem omittere, quin et Deere- 
talem vel unam adduoam, ut appareat, quid piodt 
ecclesias regere, et Scripturas sacras non iniellime. 
Sunt enim et Decretales quam plurimae firigifflM- 
mae, hae^) maximae, quae maxime sunt in 
Transeo illam de constitutione, /d. Translato, qi 
puto sic a me vindicatam antea, ut neoease 
sit repetere. Assumo onus illud c. Signifleatti de 
elect., ubi archiepiscopus Panormitamus oum icge 
et regno Siciliae iustissime mirati, quod palKia 
accepturus exigeretur iuramentum, et obi pnlehie 
modestia contra hanc infelicissimam exaotionem iir 
duceret praeceptum Ghristi et statuta oondlioiui) 
talem accepit responsionem et interpretatioiMB 
Scripturae sanctae a Paschale Bomano pontileei 
[hoc est, a notariis Romanis]. 

Mirentur, inquit, Dominum nostrum leBna CU- 



1) In ed. priore: eae. 



XIII. de potestate Papae. 341 

itum, qai cum ovium suarum curam Petro commit- 
ieiet, oonditionem spposuit, dicens: Si diligis me, 
puee oyea meas etc. Adeo perculsi sunt Papae 
Bt Somanae curiae proceres unius huius episcopi 
InleiTOffatione , ut, quid responderent, non inveni- 
nent, donec Spiritus Domini eos huc rotaret, ubi 
inifiibiM ostenderent , in lege Domini nec volun- 
aatem, nec meditationem eis fuisse. Agam interim 
partes archiepiscopi. 

8i ezemplum Christi placet, etvaletapud te, o Pa- 
lehalis, cur non imitaris? Si non placet, cur adducis, 
Bur ta quoque non contentus quaerere, an diligat Chri- 
ifaun, aine ioramento committis oves Christi? Cum 
plaeeat ezemplum, cur non sufficit et conditio? An 
nelior et sanctior est conditio iuramenti quam 
inoria? An plura speras eum facturum, qui coac- 
kiia inrat, quam qui sponte amat? Christus solvit 
Petram a lege et a coactione voti et juramenti, 
lolam libertatis et caritatis in eo quaerit fidem. Et 
tn libertatem tollens, lege iuramenti cogis ? Ubi est 
oemplum Christi? ubi conditionis similitudo? Est 
per verbum, diligere, intelligendum iuramentum? 

Numquid Christus a Petro iurameotum exegii 
|>ro Bomana ecdesia? Quid hoc ad oves Christi, 
)uod tibi iuratur et ecclesiae tuae ? Tuae sunt oves, 
in Cbristi? At tu, optime Pater, an Christum di- 
ligat, prorsus nihil curas, sordet haec tibi, ut vilis- 
riina oonditio, tibi ut fidelis sit, iuramento adstringis; 
idhuc stat interrogatio archiepiccopi, non satisfecisti. 

Adhuc quaeritur: Quo iure hanc fidelitatem 
Bztorqueas? Tua responsio profundius te mergit et 
oapit. Deinde, cui, quaeso, tu iuras fidelitatem? 
Cur facisAct imponis alteri onus, quod digito non 
ris movere, contra et caritatem et legem naturae ? 

Deinde, adhuc quaestio etiam illa stat: Cur 
praeeedentes pontifices non exegerunt iuramentum? 
Oir alii non praestiterunt? undenovaista exactio? 
7i8 dicam? Ex malae fidei possessa potestate con- 
identia metuit, iustitia non suffragatur. Ideo qnae- 
ritur utcunque solatium et firmameutum. 

Itaque hodie pontificari non licet, nisi iures 



342 Resol. L. snper Propositione 

Romano pontifici fldelitati^tn. Jurata autetn fidefi- 
tate mox dignus es pontiflcari, siv^ diligas, slre 
pJBiscas^ has enim conditiories ChristuB r^quii^t, qtiid 
de iis nosti^o seculo? nec hoc curetur, an sailtftu^ 
doctusque sit , an minus ? splum sit servns Rom. 
^cclesiae. Non licet Christo iibertatiB magistto drir- 
vire, nisi primum das iitratum mancipiuiw Rytnr Ctt- 
rid.e. Satis eist ab ex.^mplo Christi didicief66, qliatif- 
libet conditionem fratribus etiam iniquissntiam iifl-' 
pOiiere pro libito , ipsam vero Christi CbfeyiMoftiim 
ne syllaba quidem meminisse. 

8ed responde adhuc semel , PaschalJs , tdb tfe 
iiidicio peto. Si Christus conditionerh iM poyiril,' 
ut' dicis, iam tuo ore definimus, nullutn eisBi^ RoiiMi- 
niiih pontificem, nisi diligat ac pascat, quia p^titutii 
et* commissio cdriditionalis , sl cbndltio non^t^t^ 
non valet. Tuo ergo enthymemate utar. SiH^M^ 
epj^6bpus Panormitaiius sine conditibne hiraCtA^htr 
praesfiti in facto nbn est episcopus. Ergb n^iB" ftf 
^apa. hisi in ftectb primom praestes cfonditiVrtiteitt 
amoris et pascuae. Quae si vera sunt, fani in if!±' 
oentis annis non h&buimus Papam. Nullus ^nim. 
docuit nos verbum Dei. Nec suflicit, qnodpfomit- 
tas te amatdrum, quia tibi non Sufficit proittissia 
iuraturi, sed sicut tu a fratre exigis Conditioil^tti 
in facto, ita nos nomine Christi maior^m hanc <ioii- 
ditionem exigimus in facto, aut tua autoritate Fk^ 
pam negamus. 

Quid hic facies? vides ergo, quaiii iinpatleitis 
sit Scriptura corruptionis, quam vanos Ostendai eos, 
qui se maculant. Noluit Paschalis vinci int^rrb^ 
tione, nec male egisse videri, et ignards se ipsatn 
tbto pontiflcatu indignum redarguit, duititiue festti- 
caih fratri eruit , trabes suas nobis ostetidit. Ista 
efgo est^) pastura, quodRomani*) omnia siii in- 
fl^ctunt, omnibus omnia imponunt, oninibns s^stib- 
trahiint, et, quod atrocius est, non ad Christuiti, ntd 
ad se ipsos nos cogunt, hon exigunt conditiohetti^ 

1} In ed. priore: est ergo. 2) In e(il.,Jen. ei^tt. ad- 
djtdni legHwr; pbiitidces. "•': a 



Xlli. de potesUte Pap^e. 343 

qiia Cbristi libertaiem promittaoius , sed qua sibi 
servitutem iuremus. Quae autem maior miseria ee- 
clesiae, quam non amore, sed vi conglutinari ? pon- 
tifioes Qon benevolentia , sed potestate imperare? 
siibditos noD amore , sed odio et timore coactoa 
servire? 

Sed sequitur digna applicatio similitudinis : 

Si conscientiarum factor et cognitor secretorum 
conditione hac usus est, nec semel tantum, sed et 
secundo, et usque ad contristationem, qua nos opor- 
tet soUicitudine tantam ecclesiae praelationem im- 
ponere fratribus, quorum conscientias non videmus ? 

Nec mirum certe, quia Petrus, Paulus et alii 
apostoli non erant tam solliciti, tanta soUicitucline, 
quanta nunc sunt Romani'). Deinde, quia cogno- 
veruntforteconscientias iIIorum,quos sacerdotes con- 
stituebant, nec exemplum Ghristi *) adeo curaverunt. 
Nonne hoc est se ipsum ridere? Sed nec Christus, 
cuius oves sunt propriae, licet pro eis se traderet, non 
tamen fuit tam sollicitus , ut iuramentum a Petro 
ea^igeret, sed velut dormitans dilectionem tantummo- 
do, rem sane levissimam, exegit. Quandoquidem, 
nisi iuramentum Paschalis caritati praeponeret, sine 
dubio exemplo Chrisli eontentus esset, nec se opor- 
tere magis sollicitum esse quereretur, quam Chri- 
stum ipsum, [qui et ludam praeposuit ovibus pa- 
scendis, quem malum esse novit, atque id sine con- 
ditionej. Vides enim, ut arguit a minori: Christus 
exegit, quanto magis nos. Quasi vero hoc aliquid 
ad rem pertineat, quod Christus conscientias novit, 
Romanus pontifex non novit , cum Christus exem- 
plum in hoc omnibus praebuerit imitandum. Deni- 
que et nos non novimus conscieutias Romani pon- 
tifiois, iuret ergo et nobis conditionem, Christi 
salutem^). 

Iterum quaero: Si ignorantia conscientiarum 
sola est causa exigendi iuramenti, cur non cogis, 



1) Ibid. add.: pontiflces 2) Iiied.priore etin Jen.: saltem. 
*) Johan. 10. 



344 Resol. L. snper Propositione 

ut iuret se recte iurasse, idque sine fine, cutn in 
nnllo iuramento conscientiam eius noscas, rectene 
iuret, an secus? Si autem ignorantia ista consci- 
entiae non movet ad exaclionem iuramenti, qua 
fronte ignorantiam conscientiarum pro causa addi^ 
cis? Quae est ista mirabilis in uno bomine super 
eodem homine patientia et impatientia ignoratae^) 
conscientiae? Si accepto iuramento tantam admini- 
strationem ei cedis : cur non, quod levius erat, iura- 
mentum [ei] cedis? An putas, quod maior res sit 
iuramentum tibi praestitum, quam tantae ecclesiae 
administratio? 

Ad haec, ignorata conscientia debuit te quam 
tutissimum facere ad imponendam praelationetn , ut 
eo magis relinqueres iuramentum, quo minus con- 
scieAtias nosti, ne forte ad periurium eum cogeres. 
Gaudendiim tibi fuit, hanc tibi a Christo relictaih 
libertatem, ut possis eis oves committere, quorum 
eorda non nosti. Nunc per iuramentum secreta 
exploras, aut in periculum fratrem adducis, quorom 
utrumque gravissijnum est: idque sine catisa, nec 
propter Deum, sed propter fidelitatem Romanae 
ecclesiae. 

Demum, si ignorantia est causa iuramenti, se- 
quitur, si scires conscientiam, male te exegisse iu- 
ramentum. At cum quisque de quolibet debeat 
optima praesumere, et caritatis sit omnia credere, 
haec ipsa fides de fratris bonitate certior est omni 
scientia, quod etiamsi scires, diu scire non possis, 
credere autem semper possis. Ultimo, numquid 
post iuramentum nosti eius conscientiam ? Cur ergo 
non toto tempore tibi iurat, qui toto tempore causas 
iuramenti tibi praestat? 

Haec dixi, ut videamus, quid sit verbo Dei 
nolle cedere, et Scripturas suo sensui aptare. Quo- 
modo ego^) sperem apud Romanos pontifices esse ius 
interpretandae Scripturae, qui tam manifeste Scripturas 
in alieno sensu tractant? Vel, quid non obtineant in 
terra Romani^)? quid non audeant eorum nomine 

1) In ed. Jea.: ignorantiae. 2) In ed. Jen. et Wit- 
tenb.: ergo. 3j Ibid. additam: pontilices. • 



XIII. de potestate Papae. 346 

adulatorefi, si baec persaasio eorum nos ceperit et 
everterit, non licere scilicet eorum dicta cum iudi- 
cio legere, et eis solis interpretandae Soripturae 
iura concessa esse. Tunc enim (utAugustini verbo 
utar)^) vere sine periculo primatus huius in ecde- 
sia iuditur, sed mirum, si non Deo et nobis iliudi- 
tur. Absit, absit ista plus quam Babyloniea capti'- 
vitas. 

Sequitur nunc oppositorum dissolutio : 

Aiunt, omne iusiurandum a Domino in evan- 
gelio esse probibitum^ nec ab apostolis post Domi- 
nnm, nec in couciliis inveniri posse statutum. 

His ictibus insuperabilibus prostratus quid diiM^ 
audiamus. Quid est ergo, quod Dominus subse- 
quenter ait"'): Quod amplius est, a malo e«t? 
hoc enim amplius, ut exigamus malum, nos illo 
permittente compellit. Quod Christus prohibet et 
negat, hic affirmat et praecipit. Ghristus didt: 
Quod amplius est, a malo est, id est, non debet 
fieri. Loquitur enim de pronitate iurandi, sine ne^^ 
cessitate fratris, hoc est, de libidine iurandi, sicut 
mulierem concupiscere prohibuit, qui tamen debi- 
tum coniugibus reddendum non prohibuit. Ita libi- 
dinem iurandi, non iuramehtum debitum prohibuit. 
Hic dicit, hoc amplius cogit nos, id est, fieri om- 
nino oportet. Sed audiamus hoc malum, quod nul- 
lus in verbis evangelii cogitavit unquam. 

Nonne malum est, inquit, ab ecclesiae unitate 
et a sedis apostolicae obedientia resilire, et contrd* 
canonum statuta prorumpere, quod multi etiam post 
praestitum sacramentum praesumpserunt? Ego pu- 
tabam, quod hoc malum esset interpretaturus , non 
diligere Christum, non pascere oves, et harum 
sollicitudine exemplo Chnsti torqueri ad iuramenti 
exactionem. Verum, haec Christus a Petro requi- 
rat, hodie curandum, ne ab obedientia sedis apo- 
stolicae resiliant episcopi. 



*) In edit. priore: abutar. 
*) Matth. 5. 



346 Reaol. L. auper Propopitioiie 

TuQO ego, ef>iseopii8 meus no&iluiQ quidq«aiii 
ilidvum maloEum feeit^ ut quid ergo exigis iurameB- 
Uun? Ad quod ignoras eum doq faeturum? Ciur 
BOii in omni praecepto Dei exigis iuramentum? 
ouf bic te non compellit malum? an non est Bia* 
lum* a praeoeptift Dei resilire? Quin ecclesiam re* 
ples^ nonnisi iuramentis. Si autem in Dei praeo^ 
tis tam patiens es, ut te tot mala, quae in prospeetu 
dominantur, etiam in domesticis tuis ad iuramen- 
tum non compellunt, quomodo in tuis praeceptis 
maia, nec praesentia, nec forte unquam ftitnm, te 
compeDunt? Nonne perspicuum est^), quod amor 
sui, quo magis sese venustat'), raragi« se ipsum pr^ 
dt? P^orsus aulki reH<qm est ratio, ^ori sf ik tuis 
pyfteeeptts ioramenta exigas pro tio cemaioda) 
mwlto iMgis exigas pro I>Bi cooMnodo, aut si hie 
tton ftkeis, non sine eaipa ibi lacis. 
i Habes ergo maUim, quod Romani') in ewa- 
g^o iBteUigunt, ^food est suspioio* mala de hJkor 
kttfi bonis^ nam transgressioiies mandatotrum Dety «0 
mnlae eint, alii viderint. oen^ ambitiiinis et 
airaritiaei 

Seqviftur : 

I 

Hoe nimirum nialo ac necessitate compellimur 
iuramentum pro flde, pro obedientia^ pro unitate 
requirere. Num quid etiam pro fide Christi^ pro 
obedientia Dei, pro unitate fratrum? Non, sed hoc 
ujoittm ecclesiae^) bonum et necessarium est, ut 
Roma secure dominetur, et ceterae omnes serviant 
eaptivitatem. 

Proinde Christiani in india adhuc magno malo 
laborant, ita suspicio pessima de optimis fratribus 
e^t causa exigendi iuramenti, quam (amen non ha^ 
bent in praeceptis ^Dei, in quibus praesumunt om- 
nia servari. 



^) In ed. orig. additam legitar: Bt. '^) In ed. Jen. 
et Witt. : ornat. ^f Ibid. additoni est: pontifices. *) In 
edjt prjore: verbum ecclesiae. 



Xia,«^iir>|>bteetBto INhpot^'" 3f7 



i.-';r 



EMttfii hAt M{IMeMf|(«oehMKia«, 4dei»-«t obodiM- 
tMii R^hMime^ eotfl^dM-iiitcMgiVwni iMein^ «pM^i 
c«linitAto',t^ml«numnte^ -9ftB]4itiili>y eti «HterAi^ qttm 
eadem sunt, sed hoc 8ingu)k#ey^^0d'MiKte€Ml«feMl 
6m^i»y9^tiitLi}M^kmfi ^ tKmen •uniiiMnl yo- 
dMt''flOttt^bwMu^ bodiBKi^ 

0ttMAtt«ft botittinij et^^tasten liitefM' ooiiiMi »1ov)M 
ij^^^otf^iitnt, qnbd nottiliadbent^el 'fliHrtt tum» 
in re non oommuni, sed «iflflplariBrittia «iioni hoMliril 
iMMtiiiJ<' GM 'eniin ^^eHnda Mni now > vodAbola 
iKtMM* temp^^HMb in> >fiteHpinrili<^ e^toleirtst-QeiJ 
QMWtb rdotiuB OypriiAtitiiilinitatetii haity <Miiiiitei 

Ui' Mnf mydm in 'inoM»,'"4iioui' et>fiioa inpinii 
mHllftis^lVtitiQlj^finqMt; 1n ttoUty non/ in Melesiv B»» 

rt> - >--»i:v!-i|*.. -i.h?-;!»-; .« .if / :n :.'lr ■ ■.1...»' -JiHp 

. .Aiyint pi^ .cojriciyliis n^n iityeniri fitatutupi, /liian 
Bomanae ecclesiae leg^m concuia^) ullaui praefl^e; 
rint, . cum omnifk concilia per Romanae eci^Ieami 
autoritatem et faota sint^. et robur acceperint. n!t 
in eprui;D statutis, .patenter excipiatur Komapi p6n- 
tiifiois autpritas. 

QuIb haec ferat, quaeso? Numquid itl^ieenuiA' 
concilium robur accepit, aut ^) iactum. est autoritate 
Romanae ecclesiae? Numquid et multa alia per 
Augustinum et olim Cyprianum in Africa habita? 
Denique, etiamsi statuta exdperent Romanum .poiin 
tiflcem, tamen ipse debet nolle exeipi, pro aedmea* 
tibne ecolesiae. Hic autem gloriatur ee nenHBi 
quidquam debere, ut et Deus ei nihil debeat. : " 
Ego sane archiepiscopo Psuiormitaiio non fatf 
duro^ fragoso plenoque. contention|8. et tumoris^^' 
respondissem sermone, quo furor et odium susc^ 
tar, sed dixissem : Sustine Frater interim, res magm^ 

~- '"' "^ ■ ■ «■' ' !.' '! : •• ..!• ■-.. ■ ■. .1. ,'.'» 

1) In i^d. Jeh: et Wittefefb. deest;. conellia. ^f ln**9A. 
priore : an. ' j ibidm : tiinot^V tn ed. ' Jea;: Mmofte.' ' ' 



348 Resol. L. tuper Propositioiie 

eat, tua solius gratia haec tam subito eaBsare^ x]uae 
Q06 non statuimus. Sie enim pax et oaritas ale^ 
retur, at ista DecretaliB raeram auperbiam et prae- 
fraetam fldoeiam spirat^). 

[Adiiciamue et alteram De<»:etalem, quo finnias 
probemus, non esse solis pontificibtts Romanie ios 
ialerpretandi sacras literae, nec oportere oaptivQS 
OMe ChristfBnos in eorum verba, sed cum libero 
indicio' omnia eorum legenda. 
ri' De maioritate et obedientia c. solitae, ubieum 
Impierator Constantinopolitanus obiecisset Romano 
pontifiei verbum Petri: Bubditi estote omni b«ma- 
nae creaturae etc, quo voluit patriarcham Cooatao- 
IfaMipolitanum sibi infericHrem facere, reapondet In- 
DOttenlius III. eive, quisquis Aierit, familiaria ie|tts 
scriba, prorsus ignarus sacrarum literarum, dioeBfi: 

Verum, si personam loquentis, et eorum ad 
quos loquebatur, ac vim locutionis attendieses di- 
ligentius, talem scribentis non expressisses intel* 
leetum. 

Vide, quaeso, pastdrem hunc oVium Ghristi, 

3ui interpretaturus verbum Dei parat personaniih 
ifferentias afferre, cum verbum Dei nihil aeque 
impugnet, atque respectum personaram. Non est 
ehim acceptio personarum apud Deum, sed qnid- 
quid praecipit, omnibus praecipit, magiiis et par- 



■) In editione priore hic ita pergit Luthertts: „Slint 
piraeter hanc et aliae quaedam , praesertim illa de maSo* 
ritate et obedientia c. aolitae adeo sine theologia, at me 
miaereat eccleeiae illiue tantum in traditionibu» hominam 
occirpatae, ut purissimum sensum evangelii videre non 
nermittatur. Sed abstineo hoc tempore^sat habens osten- 
aiMe, cur ego me sufficienter honorasse videar Romanum 
Pontiflcem, si eins decreta tulero, non antem eorum sen- 
sum tanqnam solam et veram secatus fuero, ne forta, tl 
plaribns ea examinem, ezietimer stndio delectalioaie 
tanti verticis dicta carpsisse. Nolo ea damnare, nolo 
etiam eis cogi contra Scripturae veritatem.*^ — Reliqna 
quae sequantnr usque ad iUa: Ad tertium, ad ra- 
liojiaf, aont addita in editione locupletata. 



XIII. d6 potasUte Pafwe. 349 

▼is. Sed age, videamus^ quam loqaentis persoMm 
hio novus advehat Scripturae iuterpres. 

Soribebat enim Apostolus fiubditis suis, et eos 
ad meritum humilitatis provooabat. 

Sio habes loquentis personam, et eorum ad 
quos scripsit, id est, maioris et minoris, deinde vim 
locutionis, quae est provocatio ad meritum hunii- 
litatis. Haec ille. 

Principio, quid novi, quaeso, haec affert inter- 
pretatio? Quia unquam praecipit aliis, aut docet 
alios, quam subditos suos? Quid ergo necesaaria 
est distinotio personarum, ad intelligendum hunc 
aolum locum retri, prae ceteris eiusdem, et om- 
nium doctorum scripturis? An in ceteris sub- 
diti docent maiores, discipuli magistrum, gentes 
apostoium? Verum, sic oportet loqui, ne taceant, 
qui vel pessimam causam tuentur, vel ignari suttt 
literarum sacrarum. Fallit autem liunc locutorem, 
quod verba Petri interim arbitratur esse iuris sui 
humani, in quibus aliquando maiores statuunt pro 
inferiorum salute, quae ipsos non tangunt. Atque 
hoc nimirum est, quod ex divino praecepto Pe^ 
nobis consilium facit, dicens, eum provocasse sub- 
ditos ad humilitatem, videlicet nou praecepisse, nec 
consuluisse, sed tanquam ad humilitatis superero- 
gatum (ut vocant) meritum provocasse. Hanc sci- 
licet vim in locutione Dei inveniunt pastores ovium, 
cum PetruB praecipiat, praeceptum divinum et ne- 
cessarium addens : Sic est voluntas Dei. 

Sequamur tamen sensum eius, qui est, hao lo- 
cutionis vi distinctis personis, non Petrum, non 
successores eius, non rectores in ecclesia, sed sub- 
ditos tantum provocari ad subiectionem. Videamus 
quid sequatur. 

Primo, Petrus et pontifices sunt exempti a 
praecepto Dei, non decet eos obedire Deo, sed so- 
los subditos. Et cum ius seu verbum divinum om- 
nibus praefigatur, magnis et parvis, nullumque 
sinat exceptum, notarius tamen Papae potestatem 
habet excipere, quos volet Ita vides<) pet D^e^t^- 



'860 ' RetftkL. AnpMr Propoaitltfne 

itefee ea^tingiii evangelium., .fet verbmii .Jioiquus 

toUi verbum Difi^' et hoe mooBtniiii adoraautfiiChii- 

^fttiapi ii^ .e«splf«ia Cbri^ti gro vprbp. J)!^.,^ Quis, 

quaeso, non uratf^? . . i- ;,' *,: 

:«.. .^^is autem ita insaniret alius, ut Petruor) hane 

SfibiQetionem 8Ut)diti8 imposuisse sua autoritate ore- 

*d[^re^, quo se ipse-ab eodem praecepto exio^eiri^? 

fitob si' fecit, aliud docuit verbo, et aliud, mbii^stib^- 

vit exemplo, hoc est, destruxit quae docuU. ' An 

b^ortet subdito^ Petri et soccessoris^)* eftse sub- 

Itfctos Caesari , ipsos vero contrario eiiempl^y id)6^ 

efedetn dissuadere? An non Petrus fuit subditos 

Estatibus , sicut docuit? Non fait Cbristue isixb 
8Lre? Koniie .omnes a^stoit^ et Sancti? Au 
ano pontifici non licet provocari ad merftmn 
hiimilitatls ? Huic soli licet erigi in pe^tntn 'sti- 
v^biae ? Itaque alind iam pontifices sutit , qaimi 
Clhristiaiii, quoniam lex Christianorum eoe non (H- 
g&t AHo eunt ipsi, alio eorum subditi, tdio pa- 
Btores, alio oves, alib duces, alio greges, nora 
c^rte ratione ducendi, pascendi, regendi. Non iam 
dicant, venite, sed, ite, non praecedant, sed tan- 
tummbdo dimittant populum in mandatis Dei. 

Quod si in hoc lOco ista sapientia valet/ va- 
lebit et in omni alio praecepto Petri , ubi docet 
jBdem Christi, evacuabiturqne universa autoritias 
Petri, qnia ubique dicethr: Hoc subditis praee^pime, 
non sibi nec successoribus, quandoquidem nx)ii 'ttiei 
subditis loquipotuit. Dicamusergo et hic: SiloqUeHtis 
personam attendisses, et eorum ad quod loqoitut, 
non ita exposuisses intellectum eius: quia loquitur 
«ubditis suis, et eos ad meritum fldei, epei etioa- 
ritatis provocat, se ipsum et nos exemptoe voluit. 
St reete, eic enim hodie attendunt diUgeatieeime 
Romani loquentis sui Petri personam, ut eie lioere 
.nihi) eorum. eervare, quae ille ioeutus eet, intelii- 
gaot) ne Chrieto quidem d^dere, et CbriaUaiips 
•CMee a£ vivere, ut reiecto verbo •Chrieti^iip P^^ 

■l*;".. . . I ■ . ■ , .\ ' . • I ■ ■. •■ 

«■^^^»» ■ ■■■■■■ — ■■■■■■ 1 ^ 1 ^. ■ -I ■ «■ ■ ■ • 

' -'^) ln .ed. Jen. el WiiL : et nen ejicoeaeqreik > "^iv -. 



Iflf;(4e pptwtiti Fq^ 351 

«grf Ant hMl>acire«aU<eaifMiui: i)«li8 In, iOk 

et populus. 

Ubi «rgo «Miiebi^ qood in omnibiM^' qome 

■ doeeatmr in taoris Hteria, :oportei,priiBoe ^ate pM« 

■iKloee, et kioen mundi, ut Tidesotar eoniB opeMk 

db hoaMaibott Qnd, ti sobdili dtooot: Attod n^ 

feeere mc debere po«8uiiNis^ quMi » pastoribM 

«oilriB Heri videiiiUB? Ubi tOM mooebu^ veriMB 

Petri? ubi tone eorum persona, ed qods > loqoitoi!»? 

'Queado sobditi «aiorem oaaeaaai babent illod reii- 

eiendiy eo ipso, qoo vident, ^oon ttm modo nen 

«ervari, sed etiam reiioi ab iis, qooron eKewpto 

▼nrero debent Vix me oontineo^ ne Deeretaleon 

henc impiissimam et perrersissioiaai dioam>'bloe- 

pbc«iam. 

8ed iam oognita et persona. loqnentis el<afi- 
dientfs et vi iMutionis, proseqoamor, qo om ad o 
teec ezseqaator : 

Nam si per hoc, qoied dixit, 8obditi> estole, 
eaoerdoUbus voloit iugom subieotionis iropoofife, 
et eios praelationis autoritatem aoferre; quibus eas 
sizbiectos esse monebat, sequeretur ex hoo etiaa, 
•quod servus quilibet in sacerdotes imperium aeo^- 
pisset^ cum dicatur, omni humanae CBPeaturae. 

Quam amarum Terbum, Subditi estote, unde et 
repetit, quam potest odiosius, le^pellans iugom sob- 
ieetionis, contra autoritatem praelationis, et servi 
imperium relut queruians. Deinde, moaebat (to- 
qoit) exhorrens praeoepti vocabuhim, altod nibil 
spirans, quam ne cogatur subesse olli hominiim, 
sed ot liceat omnibos praeesse, aot saHem, ot con- 
silium ex praecepto faciat. 

Quale autem est incoQveniens : Esse sacerdo- 
tem subiectum servo? Nonne Ghristus in medio 
omnium venit ministrari, et formam. servi adcepit? 
An haec provocatio ad meritnm humilitatis iBOn 
nisi ad subditoe Christi pertinet, cuios Bomani poii- 
tifices nolunt esse subditi? Christus lussit nov^- 
simo looo sedere, et Petrus onmes iubet ihsinuare 
bomilitatem, et Paolos: 8operiores invicem adbi- 
traates, et bonore praevettieptes, vemia bam aidih 



1 

352 Reaol. L. •aper. Propoflitione 

ditis 8ui8 dixerunt personae loqueatium, et alia ^- 
cutae sunt. 

Qaainquain de hac subiectione Petrus hoc loco 
Bon loquatur, quae mutua humilitate spiritua in 
Chri8tiani8 regnat, sed de ea, qua subiiciebanlur 
profani8 magistratibus, praesidibus, iudicibus, quos 
potestas Romani imperii ordinaver^t. Hanc enim 
eonstitutionem vocat Petrus creaturam humanam, 
q«od per homines oreentur ii magistratus. At hic 
decretalista nec vocabula Scripturae intelligit^ et 
audet eam interpretari. Esse autem ci*eaturam hu- 
manam (id quod dixi) potuisset intelligere (sitam 
sensum Petri, quam suam ambitionem quaesivisset) 
«K mox sequentibus, ubi Petrus distribuens per 
singula, quae in collectione dixerat, se ipsum ex- 
ponit, Omni, inquam, creaturae, eive regi, sive du- 
€ibu8, quasi dicat: Ideo dixi omni creaturae^ et 
omnibus hominum ordinationibus subiici, ne qui 
;vestrum se adversus minores praesides devent, 
«jpiafli tantummodo regi obtemperaturi, sed etiam 
missis ab eo, date, facite, servate, quae danda, fa- 
eienda, servanda suqt; quomodo Roma. 13: Cui 
honorem , honorem ; cui timorem, timorem ; cui tri- 
butum, t^ibutum. 

l^on ergo de creatura Dei loquitur, quam In- 
nocentius in suis opinionibus cogitat, sed de orea- 
tara humana, ut verba expresse sonant, qualis non 
est servus, quem timet imperium accipere super aa- 
eerdotes, licet (iuxta evangelium) cuivis servo.nos 
oporteat submitti, quin totum hoc verborum cahos 
Innocentii et nihil facit ad rem, et inscitiae suae 
duntaxat testimonia sunt. 

Sequitur : 

Quod autem sequitur, sive regi tanquam prae- 
oellenti, non negamus, quin praecellat imperator 
. in temporalibus , illos duntaxat, qui ab eo susci- 
piunt temporalia. 

Hic si quaeras, qua autoritate verbum Petri 
do coartet, et quod omnibus dictum est, ad aliquos 
dnntaxatdepravator aptet, respondebit: Aliudmkil, 



zm. do poto^Ma Ptipae. 363 

quam aic volumus, nostro yerbo credi ias est, etiam 
plns quam expresso textui verborum Dei. 

Piimnm, hio scriba laborat, ubi non ura;etur) 
et fiigit, nemine persequente, scilicet mala fioe et 
conscientia vexatus. Petrus didt, Regi subdi de» 
bere tanquam praecellenti, id est, qui sit primarins 
et plns quam duces ab eo missi. At decretalista 
▼ocabulo, praecellenti, male tactus, timens, ne praie- 
oellentiam sonet imperatoris super pontifices, anxie 
occurrit, et de praecellentia regis et pontificis longe 
extra sententiam Petri disputat, non advertens ver* 
bnm Petri, qui non moao regi praecellenti , sed 
etiam ducibus ab eo missis obtemperare praecipit, 
imo omni creaturae humanae, de quibus nihil est 
sollicitus decretalista, quia verbum praecellentiae 
in ducibus et creatura humana non sonuit terribi- 
liter in auribus eius. Breviter, ne dictionem unam 
quidem in Petri hac autoritate intelligit is, quisquis 
est, scriptorculus Romanus, et contendit tamen om- 
nes oves Ghristi docere. 



Sed sequamur eius fumum. 

Dico, imperator in temporalibus omnibus prae- 
cellit, etiam sacris, idque iure divino, ut haec Petri 
verba cogunt, tamen, quia in arbitrio eius est, et 
sunt creaturae humanae, potest hanc praecellentiam 
ipse sponte vel retinere, vel dimittere, et m utro- 
que hahet ius divinum. Sic a Gonstantini tempore, 
non autoritate pontificum, sed imperatorum, crea- 
turis humanis data est libertas, personis et rebus 
ecclesiasticorum , nec potest ad hoc uUus respon- 
dere aliud quod valeat. Unde, si imperator vel 
duces rursum haec revocent, quae sua autoritate * 
donarunt, non potest eis resisti sine peccato et 
impietate. Quare nihil hic facit depravator, dunta- 
xat eos imperatori subiiciens, qui temporalia ab eo 
suscipiunt, aperte et temere verbum Dei Petri dis- 
cerpens. 

A quo, rogo, habet ipse temporalia? k. 4aAr 

Lutheri opp. V, A. ad ret biat, L p. VoL m. 2!^ 



354 Resol. L. super Propositione 

bolo, vel rapina? Et ubi est, quod eupra dixit, 
persoDam loquentis attendendam, quod Petrus haec 
scripserit suis subditis? Qui sunt Petri subditi? 
An soli laici? Cur ergo omnes oves Christi sibi 
commissas in Petro iactat? Ergo omnes oves Chri- 
sti, id est, omnes subditi Papae sive laici, sive cle- 
rici, ac per hoc et ipse dux ac pastor, et arietes 
gregis, subditi sunt imperatori et ducibus. Sic enim 
ipsiusmet decretalistae huius verba sibi collata co- 
gunt. Aut ergo non nisi clerici sunt oves Ghristi, 
Petro commissi, aut clerici subditi sunt imperatori 
simul cum laicis, quia omnes Petro subditi sub- 
duntur a Petro imperatori et ducibus. 

Sed pontifex in spiritualibus antecellit, quae 
tanto sunt digniora, quanto anima praestat 
corpori. 

Et cur hic non additui: Duntaxat illos, qui 
spiritualia ab eo suscipiunt? Nempe, quod in tem- 
porahbus excellere vult, ne imperatori ulla parte 
cogatur subdi, quem Petrus in totum subdit impe- 
ratori : ita cogitur sacrum et tremendum verbum 
Dei postremo loco sedere, et nostris affectibus ce- 
dere. Sed dicito. 

An Petrus ignorabat spirituaha praecellere tem- 
poralibus? Cur ergo se ipsum et omnes subiicit 
temporalibus administrationibus ? Yerum illud longe 
suavius. Subditi Petri et Papae sunt spirituales, 
ideo non subditi imperatori, ex quo sequitur, quod 
laici, quia spirituales non sunt, nec subditi Petri, 
non sint oves Christi, quia has omnes Petro sub- 
iecit. Cum autem Petrus (hoc autore decretaHsta) 
suis subditis haec scripserit, sequens erit, solos de- 
ricos debere, et nuUos laicos, subesse imperatori, 
« aut, quod maxime horrent, non omnes oves Christi 
per mundum sub Petro sunt, aut omnes subditos 
esse oportet aequaliter spirituales, si omnes oves 
et subditi sunt Petro, ac per hoc distinctio ista tem- 
poraHum et spirituaHum prorsus corruit. 

Quid aHud mereatur, qui sacras Uteras humanis 
^/aditioiubas tractare et contaminare audet, quam 



W d« pot^rtfilt r^pM. '1 355: 

ut in haec monstra confasionia et eontradictionis 
ruat? Non ergo alii aunt subditi Papae et impe- 
ratoris, nisi quantum donavit imperatoris constitutio 
et creatura. Hoc yerbo Petri*) et iure divino 
omnes subiioimur gladio et potestati mundanae, 
sieut et Bom» iS. et Tit. 3. scribitur: Omnis (in- 
quit) anima potestatibus sublimioribus subdita sit, 
non sine causa gladium portat, ministra Dei est, 
tibi in bonum. Uredo, qui omnis {^nima dixit, neo 
animam pontificis, nec suam ipsius exceperit. Sed 
perpendamus singula, ut videamus Scripturae saorae 
interpretationem Romanam hodiemam. 

Si spiritualia temporalibus praeoellunt, quanto 
anima corpori, ideoque spiritualia non licet subdi 
temporalibus, omnis autem homo habet animam, 
id est, spirituale, ergo nuUus homo alteri subdatur, 
nec oves Christi Petro, oum Petrus sit homo siout 
et ilii. Paulus dioit: Omnis anima subdita sit, 
quae utique spiritualis est» An Christus**) non 
erat spiritualis, quando cum Petro solvit Caesari 
didrachmum? an pontifices excepit, quando dixit: 
Date quae Caesaris sunt Caesari. 

At hoc syllogismb concludemus: Quod magis 
spirituale fiierit, praecellat minus spirituale, tum 
virgo sancta ancilla dominabitur impio pontifici, et 
pannosus mendicus imperatori. Obseoro, quae tan- 
dem hinc ludibria sequentur? Hoc sane verum, in 
verbo et sacramento tradendo (haec enim sunt spi- 
ritualia) pontifices sunt super omnes. Verum in 
temporaUbus rebus, officiis, tributo, censu, vectigali, 
et omnibus oneribus temporalis reipubUcae, prorsus 
pontifices et clerici sunt magistratibus subiecti iure 
divino, nec exempti nisi beneficio huius humanae 
creaturae. 

Quod si dixerit: SpirituaUa non inteUigo per- 
sonas ipsas, nam volumus omnes oves Christi no- 
bis esse subiectas et spirituales, sed res ipsas spi- 
rituales, ut per temporaUa res teinporales, respon- 



♦) l Pet. 2. *♦) Matth. 17. et 22. 

23» 



356 ResoL L. stiper PropOBiUone 

deo: Tuo laqueo te capio. Si imperatori tribuis 
temporaliumv omnium potestatem, cur ergo tua tem- 
poralia subtrahis, et non vis subdita? Et quod 
maius est, et inaestimabile monstrum, cur tu impe- 
ria, regna, dominia tenes, aufers, confers, transfers ? 
Cur his te misces? Est hoc imperatori temporalia 
permittere, et tibi spiritualia servare? 

Quid hic dicent omnes decretalistae, nisi quod 
tam ex verbis quam operibus suis cognoscuntur, 
ceu ex foliis et fructibus, se nescire, quid sit vel 
temporale, vel spirituale, imo amissis spiritualibus, 
solum temporalia amare, ut praecellentiam, opuien- 
tiam, voluptatem. Si enim imperator excellit in 
temporalibus, non debet ea spirituaiis pontifex usur- 
pare, sed subdita illi relinquere, tributum de eis 
pendere imperatori et ducibus, ac reipublicae tem- 
porali per illa servire, quoties fuerint requisiti. 

Licet non simpliciter dictum fuerit: Subditi 
estote, sed additum fuit: propter Deum. 

Quid hoc? An iterum consilium fiet ex prae- 
cepto: annon simpiiciter persona loquentis atten- 
denda est? an non simpliciter subditos suos Pe- 
trus*) provocavit ad humilitatem? Non simpliciter 
imperator praecellit in temporallbus? O miserum 
et anxium efifugium, imo deploranda inscitia, quae 
nondum, quid propter Deum velit, accipit. Petri 
sensus planus est, ut statim se ipse exponit: Quia 
(inquit) sic est voluntas Dei, ideo sciiicet propter 
Deum subdi debere, non quia iiii mereantur magi- 
stratus, sed quia Deus ita voluit. At decretator 
tbrte conatur hoc verbo non necessariam esse sub- 
iectionem eiusmodi docere, quasi Petrus indebitos 
obsecrarit, meriti videlicet humilitatis causa. Vae 
tibi, qui verbum Dei saluberrimum tam audacter 
oorrumpis, miserrime decretator. 

Nec pure sit scriptum, Regi praecellenti , sed 
interpositum fuit, forsan non sine causa, tanquam. 

Tot mendaciiim eget fiicis, ut verum saltem 
videatur, quam misere torquetur hic fugax autor, ut 

V 1 Petr. 2. 



Xni. de poteBtote Pftpae. 357 

Dei praeceptnm illadat. Si hoc, tanquam, minuit 
veritatem, vel regis, vel praecepti, cur superiuB 
non similiter dixit: Bubditi estote tanquam omni 
humanae creaturae? Gur praecipit subdi sine tan- 
quam? Gur non dixit: Estote tanquam subditi, 
simulantes subiectionem, sicut ille simulat regem, 
tanquam sit rex? Insulsior est ista glossa, quam ut 
mereatur refutari. Petrus vult, hoo tanquam ratio- 
nalem esse coniunctionem, ostendens, quare sit 
subdendum, Quia, inquit, praecellit, et quia duoes 
missi sunt ab eo; hoc est, ipsa praecelientia et po- 
testas, quia Deo volente geritur, est causa, quare 
propter Deum subdi ei debeatis. 

Quod autem sequitur: ad vindictam malorum, 
laudem vero bonorum, intelligendum non est, quod 
rex vel imperator super bonos et malos acceperit 
gladii potestatem^ sed in eos solummodo, qui uten- 
tes gladio eius sunt iurisdictioni commissi. 

necessariam Romanae curiae et cleri licen- 
tiae impunitissimae glossam. Hic sane opus erat 
oculos intendere, hic ulcus tangebatur, sed frustra. 
Iterum, hic cum suo duntaxat prodit, verbum Dei 
generale torquens in partem populi Christi. Quare 
et nos eadem absurda, pro verbo Dei, contra vani- 
tatem hanc reducamus. Et quaeramus: An omnes 
oves Christi sint Petro subditae? et an ad suos 
subditos haec scripserit? et an alii sint subditi Pe- 
tri et regis? haec enim tria, necesse est, confitea- 
tur vera, ut ex praedictis patet. 

Quare, si suis eubditis haec scripsit, et hi 
alii sunt a subditis imperatoris, gladii potestas, 
verbo Petri, solum super clericos, in vindictam 
malorum et laudem bonorum valebit, eruntque ex- 
empti omnes et soli laici; cur ergo contraria vide- 
mus fieri , adeo ut clericos tradant seculari foro, 
non nisi exutos clericatu? Sin omnes sunt subditi 
Petro, et ad omnes haec scripsit, qui sunt oves 
Christi, ergo vel clerici gladio exempti non sunt 
oves Christi, vel haec depravatio et disHnctio ver- 
borum Petri prorsus impia et veritati adversa 
est. 



358 Resol. L. stiper Propositibne 

Denique haec glosda id pra^stabit, ut iam 
nulla sit potestas gladii, quandoquidetn pontifici to- 
tum orbem subiiciunt, subiecti vero ei non sunt 
8ub imperatoris iurisdictione, nisi noya et humani- 
tu8 ^) instituta iurisdictio clericos solos eximat, ac 
laicos illic relinquat. Sed hoc non est verbum 
Petri exponere, qui omnes gladio subiicit, qui sibi 
subiecti sunt. Ita pugnant leges hominum cum lege 
Dei. Quare nullus est exemptus a potestate gladii, 
Bive laicus, sive clerus, nisi quantum ipsa poteistab 
gladii donavit ac permisit. Sicut olim haeretici 
tempore Augustini puniebantur potestate gladii, et 
etiam nunc per ignem. Quod nullo modo liceret 
fieri, si ecolesiastica iurisdictio esset iuris divini, ea 
scilicet, qua exempti sunt clerici a gladii potestate.' 
Et sicut hodie habet clericalis status, melius esset, 
sublatis exemptionibus rursum gladio subiici iuxta 
praeceptum Petri et Pauli omnes cleros, ut puni- 
rentur, tunc ecclesia melius haberet, timore gladii 
peccatis coercitis; nunc autem suis legibus impune 
aluntur in omne malum. 

Potest autem potestas gladii clero gratuito con- 
cedere suum rigorem. Verum, si id noUet facere, 
non posset cogi, nec ullis pontificum decretis im- 
pediri. Non enim habent potestatem gladii coer- 
cendi, quem Deus dedit solus. Nec verum est, 
quod in manu Papae sit iubere gladium eximi, vel 
condi, libera est potestas gladii a Deo collata, sic- 
ut et supra dixit, quod in temporalibus eam habeat 
imperator, ubi in omnibus dicere debuit; adeo non 
potuit omnino negare, gladium non esse in sua 
manu. 

Potuisses autem praerogativam sacerdotii ex 
eo potius intelligere, quod dictum est, non a quo- 
libet, sed a Deo, non regi, sed sacerdoti, non de 
regia etirpe, sed de sacerdotali prosapia descen- 
denti; de sacerdotibus videlicet, qui erant in Ana- 
toth * ) : Ecce constitui te super gentes et regna, ut 
evellas et dissipes, aediflces et plantes. 



') In ed. orig.: hamanitas. *) lerem. 1. 



XIII. de poieBtote Pftpae. 359 

Quid hoo? An non est a Deo dictnm, qnod 
Petrus et Paulus dixerunt: Subditi estote? Non 
e6t sacerdotibus diotum, non est omnibus dictum, 
quando Paulus dicit: Omnis anima? 

Quid si imperator dicat: Ego duos apostolo^s 
primos pro me habeo, quibus plus credendum est, 
quam leremiae, eo quod illi yeritatem revelatam 
novi Testamenti, iste more prophetico occulta- 
tam locutus est? Ideo uihil probatur contra 
me. Quid hic dicetur? Sed adde, si haec vera 
sunt: Ergo leremias est summus pontifex, quando- 
quidem hunc eius titulum soli Rom. pontifices ar- 
rogant, quod constituti «unt super gentes et 
regna. 

Igitur de propheta et opere prophetae locutus 
est Deus, nihil de praecellentia sacerdotali. Non 
est alia praecellentia in ecclesia, quam verbi mini- 
sterium, quod bene salvum manet, si sacerdotes in 
omnibus temporalibus subiecti sint potestati gladii, 
sicut fuit in Christo et apostolis, et primoribus 
episcopis. 

Denique cur non evellit, dissipat, aedificat, plan- 
tat, si hoc ad se pertinere putat? Non sunt dig- 
nitatis et praecellentiae, sed laboris et officii verba, 
quae hic ponuntur. Et ubi fuit summus sacerdos 
in lege, si leremias hoc verbo, sacerdos, constitui- 
tur super gentes et regna, super quae ille non erat 
constitutus. Ubi est et illud quoque, quod ponti- 
ficem in spiritualibus duntaxat praecellere dixit, 
partitus cum Caesare imperium, si super gentes et 
regna constitutus est, ad hunc sensura? 

Praeterea nosse debueras, quod fecit Deus duo 
luminaria magna in firmamento coeli, luminare 
maius, ut praesset diei, et luminare minus, ut praees- 
set nocti, utrumque magnum , sed alterum maius. 
Ad firmamentum igitur coeli, id est, universalis 
ecclesiae, fecit Deus duo lufninaria magna, id est, 
instituit duas dignitates, quae sunt pontificalis auto- 
ritas et regalis potestas, sed illa, quae praeest die- 
bus, id est, spiritualibus, maior est, quae vero car- 
nalibus, minor. Et guanta est inter Bolem e\> W 



360 Resol. L. super Propositione 

nam, tanta inter pontifices et reges differentia cog- 
noecitur^). 

A quo cognoscitur? a glossa hoc textu dignis- 
sima,! quae dicit, Papam quadragesies septies esse 
maiorem rege. Adeo certi sibi sunt de mensura 
utriusque magnitudinis , et solis et pontificis. Niei 
quod hic magna quaestio oritur: Quomodo in 
veteri lege reges erant super pontifices^ nisi 
tunc non fuisse ecclesiam , id est, firmamen- 
tum coeli, credendum sit, quando una ecclesia 
Dei est, ab origine mundi ad finem usque. Sed 
esto, ecclesiam Christianam intelligat quid dicet? 
quis certiores nos faciet, sol novum an veterem 
sacerdotem significet? Siquidem allegoria dubia 
est, et nihil probat, imo qua ratione compescetur 
imperator, si suam potestatem dicat intelligi per 
solem maius lumen, ut cui subieata per Pauli^) 
verbum sit omnis anima, 'quantumlibet spiritualis? 

Quid? quod hac ratione sequitur, lulium, Au- 
gustum, et alios gentiles imperatores fuisse in ec- 
clesia, quia fuerunt minus lumen ecclesiae, a Deo 
factum? Et quod festivius est, lulius et Augustus 
erant minus lumen, antequam fieret firmamentum^ 
id est, ecclesia, imo antequam Christus nasceretur, 
caput et autor huius firmamenti, sed et universalis 
ecclesia diu fuit sine isto maiori luminari, et etiam- 
num est in Graecia et India; illi forte adhuc in te- 
nebris sunt, licet in firmamento coeli sint. 

Dolendum sane istis ludicris et nugis, verba 
Dei in res (ut putant) tam serias stabiliendas de- 
formare. Facessant larvae, figura nihil probat. 
Deinde, allegoria horum verborum est haec: Sol 
est Chiistus, luna ecclesia, coeli apostoli, stellae 
Sancti. Potestas imperatoris nihil pertinet ad ec- 
clesiam, non magis quam quaecunque res mundi. 

Nobis autem commissae sunt oves Christi, in 
B. Petro, dicente Domino: Pasce oves meas, non 



i) In ed Jen. et Witt. : agnoscitur. 2) In ed. orig. 
et Wittenb.: Petri. 



XIII. de iMitastate P»{we. 361 

distinguens inter has oves et alias, ut alienum a 
8U0 ovili demonstraret, qui Petrum et sucoessoree 
ipsius magistros non reeognosceret et pastores. 

Hoc sane necessarium erat addere, quo ambi- 
tio aperte ostenderetur. Quis autem hanc glossam 
accipiet? quo nervo firmabitur? quando diois, non 
distinguens inter has et alias: Cuius oves Paulus 
pascebat et alii apostoli? suas? Cur non potius di- 
cendum, quod non distinxerit inter Petrum et alios 
pastores, cum impossibile fuerit, ab uno Petro pasct 
omnes. Sin per alium potest pascere, quid referi 
et oves posse per alium audire? Ubi tunc erunt 
tam pastor quam oves? Siccine verbum Dei licet 
lud ere ? 

Cur autem, qui hoc verbum, pasce, ad se so- 
los pertinere putant, non eunt in Turcas? iino cur 
non in Bohemos saltem ? Yerum, quid hoc laborot 
Cur non pavit hic Paschalis hunc decretalistam, et 
suam curiam, ut verba Christi recte intelligeret, 
pro animae cibo, et non tam misere contaminaret? 
An in Turcia etBohemia non sunt animae pascen- 
dae? An solum pastas sibi credit commiseas? Cur 
ergo Petru8, non contentus pastis a Christo ovibus, 
ipse per totum mundum pascendas et docendas 
quaesivit? Cur, inquam, pascere sibi usurpant, et 
tamen non faciunt? nisi quod cupiunt nos scire, 
quid intelligant per verbum, pascere, quoties illi 
ad se oves pertinere iactant, scilicet dominari, in 
otio tondere oves, meraque tyrannidc in ecclesia 
praevalere? 

Error itaque est, alienum esse ab ovili Christi, 
qui Petruni et successores ipsius non recognoscit 
pastores et magistros: primum, quod ipsi n^ pa- 
scunt, nec regunl, alioqui iam omnes Christiani es- 
sent alieni a Christo, quod nullus eorum videat, 
etiamsi quam maxime velit, pastores et magistros 
Romanos pontifices. Vident autem eos, et recog- 
noscunt dominantes et pompantes, et tamen hac 
recognitione non magis sunt de ovili Christi, sed 
paene eiiciuntur per vim, tam efficacia sunt eorum 
scandala. Deinde, quia satis est, Paulum^ imo 



362 ReBol. L Buper Propositione 

qaemvis sacerdotem recognoscere paetorem et ma- 
gistrum, ubiubi fuerit. Hic enim pascit et regit, 
illi vero pastas solum tondent et mactant. Sed 
satis haec, ne videar studio reprehendendi haec 
moliri, cum aliud non quaeram, quam ut iHis os 
obstruam, qui nobis Scripturarum inteliectum liber- 
rimum a Christo datum captivare audent in sen- 
8um et verbum hominum pontiflcum, volentes de 
verbis Dei iudioare secundum verbum hominum, 
oum contra verba hominum iudicanda sint secUn- 
dom verbum Dei, quod iudicat omnia. 

Ad tertium, ad rationes. 

Ubi illud primum tractandum, quod Decreta, 
quibus primatus ecclesiae Romanae probari a me 
dicitur, dixi intra quadringentos annos nata, et con- 
tra hoc esse historias mille et centum annorum. 

Primo sciebam haec offensura, et manifestis- 
sime omnium falsa videri omnibus. Certum est 
enim, esse Decretis Romanorum pontiflcum ante 
mille annos certatum pro hoc primatu. 

Ego autem hoc spectavi, quod Romana eccle- 
sia nunquam fuit, nec est, nec erit unquam super 
omnes totius orbis ecclesias, licet super plurimas 
sit. Nec enim fuit unquam super Graeciae, Africae, 
Asiae ecclesias, nec eorum episcopos confirmavit, 
sicut modo nostros confirniat, ut satis probant hi- 
storiae. Deinde sunt sine dubio Christiani in Ori- 
ente, cum Christi regnum sit orbis terrarum, iuxta 
Psal. 2, et tamen episcopi eorum non instituuntur, 
non confirmantur e Roma, nec est necessarium. 

Deinde ab hoc tempore coeperunt multiplicari 
leges et iura. Nam Gregorius IX, Bonifacius VIII, 
Clemens V. nisi consarcinassent, et alias recisas, 
alias additas epistolas scholis legendas ac docen- 
das tradidissent, sine dubio tot maria glossarum, 
et infelicissimum iuris studium non essent. Deli- 
tuissent autem tam Decreta, quam Decretales magno 
ecclesiae lucro, et Evangelii commodo, intra arcas 
Rbmani pontificis , nunc autem quae sit facies ec- 



XHL de potestote Papae. 368 

olesiae vigore istaniiii legum, plns satis ^) videtnuli* 
Nec hoc satis, in dies augescunt eiusmodi libri, et 
tamen nihil faciunt, nisi quod plures animabus la- 
queos ponunt. Inde dispensationum , confessiona- 
lium, indultonim, exemptionum turpissimae nundi- 
nae. Inde episcopatuum, sacerdotiorum, offldorum, 
palliorum, annatarum rapinae, et venditiones im- 
pndendssimae. Inde oensurae, minae, fulmina, vis, 
ifraus, dolus, et inflnita monstra, quorum nullum, 
aut saltem rarum esset, si epistolae eiusmodi, sieut 
oportuit, intra annales et regestas mansissent se- 
positae, etEvangelio in publico locum reliquissent. 

Proinde traditiones Romanas nunquam ita sen- 
sit mundus, ut in annis istis quadringentis* Ideo 
totum eorum pondus, et omnem vim Gregorio IX 
tribuendum existimo, per quem velut natae sunt 
et ortae. Ab hoc*) enim usus eorum robur ao- 
cepit et invaluit^), ut legibus istis et traditionibus 
ita sint omnium officia, statuta ecdesiae, ordines 
in unum cahos confusa, intra istos quadringentos 
annos, ut Babylone ipsa confusior sit hodierna ec- 
clesia. Nemo in suo ordine incedit, quilibet sibi 
ex urbe legem emit, qua vivat, ille exemptus, iste 
privilegiatus , iste familiaris, iste officialis, iste ne- 
scioquo titulo , omnes libertatem quidlibet essendi, 
faciendi, audendi habent per has Romanas leges. 

Nec Romae aliud curatur, quam ut hac eccle- 
siae summa calamitate roboretur potestas et domi- 
natio sua in omni individuo suo sola. Et hunc 
ecclesiae oceasum, si quando gemimus, si dolemus, 
si querulamur, haeretici sumus, irreverentes in Ro- 
manam ecclesiam sumus scandalosi, seditiosi, pro- 
caces sumus. Quia videlicet querulari non possu- 
mus, nisi Romani pontificis, tum iura, tum potesta- 
tem, imo tantas iniurias populi Dei simul anga- 
mus^J. Nam hic fons est aut servandae aut per- 
dendae ecclesiae. Cum autem hodie omnia sint 



1) In edit. priore: satis plu8. 2) Ibidem: abhinc. 
3) Ibidem: invaluerunt. 4) In ed. priore et in Jenensi: 
tangamus. 



364 Resol. L* saper Propositione 

in urbe inquinatisfiima et corruptissima^ et agenti- 
bus impiissiinis adulatoribus, de ipsis Dihii iiceat 
vel mutire, nisi quod portenta ista laudet, iustifieet, 
glorificet. Quid mirum, si sub venerabili Romanae 
eeclesiae nomine tot mala inundaverint in omnem 
ecclesiam pleno impetu, et praecipiti, cui^) nemo 
resistere possit, gurgite. 

Denique eo devenit legum Romanarum stu- 
dium et Evangelii neglectus, ut necesse habuerint 
.>statuere in concilio novissimo, animam hominis 
esse immortalem. Quid, putas, hoc decretum in- 
dicat? 

Itaque, unuequisque in suo sensu^) abundet, 
mihi Decretorum autores sunt, Gregorius IX, Bo- 
nifacius VIII, Clemens V et Extravagantium ponti- 
fices. Quod his agentibus, in publicum sparsa et 
praecepta sunt, et omnia stabilita. Quae si^instar 
epistolarum Gregorii, Augustini, Hieronjmi, Bem- 
hardi, et aliorum, vel in bibliothecis, vel arcis, pro 
cuiusque arbitrio consulenda, citra ullum praeeep- 
tum relicta fuissent, felicior esset ecclesia. Nunc 
vero , quando summis articulis fidei aequantur, ab 
adulatoribus autem et praeferuntur, fructum illarum 
habemus, ordinis ecclesiastici confusionem, consci- 
entiarum horrendas carnificinas, Evangelii ignoran- 
tiam, scelerum impunitissimam licentiam, adulato- 
rum Romanensium odiosissimam tyrannidem, donec 
id meruerint, ut sub vasto coelo non sit nomen 
odiosius et graveolentius nomine Romanae curiae. 

Ex his credo intelligi, me non fuisse tam cras- 
sae ignorantiae, ut nescirem longe ante quadrin- 
gentos annos Decreta Romani pontificis nata. Alio- 
quin quomodo certos quadringentos annos, et non 
plus aut minus potuissem recitare? quomodo iudi- 
care, quod essent frigidissima? quomodo historias 
allegare? quomodo textum Scripturae contrarium 
asserere? nisi diligentissime omnia pervidissem et 
contulissem? Ex his indiciis volui nasuto lectori 
satisfactum, ut me non sine causa sic posuisse 



i) In edit. priore: et cui. 2) Ibidem: in sensu suo. 



Xm. de potestate Papaa. 365 

cognoBceret, nec ignorantia, sed de industria sio 
locutum fnisse, simul, ut ^) insidiosae et adulato- 
riae propositioni Eccii per omnia par referrem*). 

Qui cum adstruxisset, ante tempora Silvestri 
Romanam ecclesiam fuisse aliis superiorem, et ego 
persuasissimum haberem, Eccium non esse tam im- 
pudentem, ut publice mentiretur, neo tam ignarum 
historiarum, ut haeo vera crederet, insidias suspi- 
catus sum, ut qui mofem sophistarum et lubricita- 
tates istorum Proteorum probe caiierem. Qui si 
volent, falsum facient yerum, et verum mutent in' 
falsum, cum interim in aliis eum loquendi rigorem 
exigant, ut nec verba Dei tuta coram eis sint. 
Proinde volui animosiorem, ac ante diem trium* 
phabundum reddere, sicut ipse me formidabundum 
nisus est facere. 

Gum ergo mihi satis esse potuerit, quod Scrip« 
turae sanctae autoritas mecum est, qua probatur 
primatus ecclesiasticus iure divino nuilus esse, ta- 
men, ne solus et solas Scripturas iactare videar, 
iam et aliorum sententias audiamus cum rationibus. 

Primus est D. Hieronymus in Epistola ad Eva- 
grium, sic scribens: Legimus in Isaia: Fatuus fatua 
ioquitur. Audio quendam in tantam erupisse ve- 
cordiam, ut diacones*) presbyteris anteferat. Nam 
cum Apostolus perspicue doceat, eosdem esse pres- 
bjteros, quos episcopos, quid patiatur^) mensarum 
et viduarum minister, ut super eos tumidus se ef- 
ferat, ad quorum preces corpus et sanguis Christi 
conficitur? Quaeris autoritatem? Audi testimonium: 
Paulus*) et Timotheus servi lesu Christi, omnibus 
Sanctis, qui sunt Philippis cum episcopis et diaco- 
nibus *). 

Vis et aliud exemplum? In Act. apostoio- 
rum **) ad unius ecclesiae sacerdotes ita Paulus 
loquitur: Attendite vobis et universo gregi, in quo 



1) In ed. priore: quod. 2) Ibidem: par referre volui. 
3) Ibidem : patitur. 4) In ed* Jen. et Witt. : diaconos. 
diaconis. 

♦) Philipp. 1, •*) Act. 20. 



366 Reaol» L. aaper Propoaitiiine 

Spiritus sanctus posuit episcopos, et^) regatia eo- 
clesiam Dei, quam acquisivit saDguine suo. Ac ne 
quos contentiose in una ecclesia plures fuisse epi- 
scopos contendat, audiat aliud testimonium * ) , in 
quo manifestissime comprobatur, eundem esse epi- 
scopum atque presbyterum: Propter hoc reliqui te 
Gretae , ut quae deerant corrigeres, et constitueres 
episcopos per civitates, sicut tibi mandavi, si quis 
est sine crimine, unius uxoris vir, filios habens 
fideles , non in accusatione luxuriae , aut non sub- 
ditos. Oportet enim episcopum sine crimine esse, 
sicut Dei dispensatorem. Et ad Timoth.**): Noli 
negligere gratiam, quae data est tibi per prophe- 
tiam, et per impositionem manuum presbyterii. Sed 
et Petrus in epistola prima***j : Presbyteros, qui 
in vobis sunt, precor ego conpresbjter et testis 
passionum Christi, et futurae, quae revelanda est, 
gloriae particeps, regite gregem Christi, et inspi- 
cite non ex necessitate , sed voluntarie ^ ) , iuxta 
Deum. Quod quide gpaece significantius dicitur 
^maxoTiovPTeg , unde et nomen episcopi tractum 
est. 

Parva tibi videntur tantorum testimonia viro- 
rum? Clangat tuba evangelica, filius tonitrui, quem 
lesus plurimum amavit, qui de pectore^) Salvato- 
ris doctrinarum fluenta potavit: Presbjter electae 
dominae et filiis eius, quos ego diligo in veritate. 
Et alia epistoia: Presbyter Gaio carissimo, quem 
ego in veritate diligo. 

Quod autem postea unus electus est, qui cete- 
ris praeponeretur , in remedium schismatis faotum 
est, ne unusquisque ad se trahens ecclesiam Chri- 
sti rumperet. Nam et Alexandriae a Marco evan- 
gelista usque ad Esdram^) et Dionysium episoopos 
presbyteri semper ex se unum eligebant, et in ex* 
celsiore gradu collocabant, quem episcopum nomi- 



1) In ed. Jen. et Witt: ut. 2) Ibid. voluntate. 
3) In ed. orig.: pictore. 4) In ed, Jen. et Witt.: Hera- 
clam. 

•; Tit. J. ••) 1. Tim, 1. ♦••) 1. Pet 5. 



XHI. de potestote Papaa. 367 

nabant. Quomodo si exeroitus dibi imperatorem 
faciat, diaconi autem eligant de se, quem industrium 
noverint, et archidiaconum nuncupent. Quid eniohi 
facit excepta ordinatione episcopus, quod presbj- 
ter non facit? Nec altera Romanae urbis ecdesia, 
altera totius orbis aestimanda est. Et Oalliae et 
Britanniae, nam et Africa, et Persis, et Oriens, et 
India, et omnes barbarae nationes unum Christum 
adorant, unam observant regulam yeritatis. Si au- 
tem autoritas quaeritur, orbis maior est urbe, ubi- 
cunque episcopus fuerit, sive Romae, sive Engu- 
bii^), sive Constantinopoii, sive Rhegii, sive Alex- 
andriae, sive Thanis, eiusdem meriti est, et eius- 
dem sacerdotii, potentia divitiarum et humiiitas^) 
paupertatis vei sublimiorem vel inferiorem facit. 
Ceterum omnes apostolorum successores sunt. Haee 
D. Hieronymus. 

Nihil de mutatione temporum loquor, nihil de 
iure positivo. Hoc contendo: 8i unus episcopus 
iure divino ceteris praefertur, manifeste hic Hiero- 
njmus haeresim docet, non solum ipse (nam ei 
non crederem ) , sed Petrus , Paulus , lohannes , Lu- 
cas , quos inducit irrefragabiies autores. Quis, 
quaeso, his resistet? Cur adulator negat Romanum 
pontificem ceteris esse coepiscopum , cum primus 
Petrus se conpresbyterum appeliet? Si successores 
sunt Petri, quid erubescunt titulum sui praedeoes- 
soris? 8i nomen superbissimum sanctissimi, summi, 
maximi pontificis haereditant ex recentibus ^) , cur 
non nomen conpresbjteri et coepiscopi a primo? 
Obsecro, an Petrus, Paulus, lohannes, Lucas, et 
omnes apostoli ignoraverunt, quid verbum Christi 
sibi voluerit*): Tu es Petrus, et: Tibi dabo cla- 
ves, et: Pasce oves meas, [quod non exinde Pe- 
tro primatum diviuitus datum observarunt] . 

Si me omnino haereticum ciamant, qui omnia 
quae volunt tribuo Romano Pontifici, solum, ne 



1) Ibid. : Eugubii. 2) Ibid.: humilitatis, paupertatis. 
3) Ibid.: recentioribus. 4) In ed. priore: quld verbnm 
Christi voluit. 



368 Resol. L. super Propositioae 

autoritate Scripturae, id est, mendaciter. facere co- 
gar, pareant S. Hieronjmo tantis autoribus munito. 
Proclamat ille longe impudentius, episcopos poten- 
tia divitiarum et humiiitate paupertatis invicem esse 
vel sublimiores vel inferiores. Ego consensu fide- 
lium et decretis hominum id astruo. Gur non honc 
irreverentem , blasphemum , seditiosum , bis septies 
comburunt haereticae pravitatis pravissimi inquisi- 
tores? Sinant me cum Hieronymo interim sapere, 
sinant cum Paulo , Petro, lohanne, Luca sentire. 
8i hoc non est satis, age, comburant sua Decreta 
primum. Nam haec epistola recitatur in Decretis, 
diat. 93. c. legimus, legitur, auditur, docetur, ap- 
probatur haec ab universis in ecclesia Romana. 
Cur ego unus prohibeor dicere et sentire, quod 
ipsimet omnes dicunt, sentiunt, iubentque sentire? 

Hieronymus non modo episcopos aequat inter 
se, sed et presbyteros episcopis comparat, alterum 
aetatis, alterum officii nomen esse pronuncians. 
Ego longe reverentius iocutus nihii peto, nisi ut 
contra hdnc veritatem non cogar Scripturas et ver- 
bum Dei illudere. Sit Romanus pontifex quidquid 
voluerit, modo autoritate Scripturae id non astru- 
ant, sed et Scripturas eorum sensui aptari patiar, 
modo ne hunc esse germanum et solum sensum 
contendant. Sat ergo est, quod frigidissimis De- 
cretis primatus asseritur, qui ferventissimis Dei ver- 
bis negatur. Sed audiamus iterum eundem, in com- 
mentario super Epistolam ad Titum. 

[D. Hieronymus in commentariis Epistolae ad Ti- 

tum.] 

Idem est ergo presbyter qui episcopus, et an- 
tequam diaboli instinctu studia in religione flerent, 
et diceretur in populis : Ego sum Pauli, ego Apolio, 
ego autem Cephe, communi presbyterorum consi- 
lio ecclesiae gubernabantur. Postquara vero unus- 
quisque eos, quos baptisarat, suos esse putabat, 
non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de 
presbyteris eleotus superponeretur, ad quem omnis 



XIIL de potostftte Pitpae. 369 

eoolesiae cura pertineret, et Bohisiuatum semina 
tollereDtur. Putat aliquis, non Scripturarum, sed 
nostram esse sententiaoi, episcopum et presbjte- 
rum unum esse, et aliud aetatis, et aliud esse no- 
men of&cii , relegat Apostoli ad Philippenses *) 
verba, et cetera,' quae supra in epistola ad Eva- 
grium induxit. Et in flne: Sicut ergo presbyteri 
sciunt se ex ecclesiae oonsuetudine ei , qui sibi 
praepositus fuerit, esse subiectos, ita episcopi no* 
verint se magis oonsuetudine , quam dispensatiouis 
divinae veritate presbyteris esse maiores, et in 
communi debere ecdesiam regere. 

Vide ergo^), an propositio mea uiale vel bene 
dixerit, esse contra Scripturarum textum, Roma- 
nam ecclesiam esse aliis superiorem, cum etiam 
sit contra ipsa Decreta. Nam et haec B. Hiero- 
nymi verba recitantur distiu. 95 c. Olim. Atque si 
non tibi^) approbarentur, tamen quia solidis pug- 
nant divinae Scripturae**) armis, etiamsi totus 
mundus et angelus de coelo contradixerint , nihii 
dixerint. Atque ita satis puto et probatam nostram 
propositionem, et dissoluta omnia argumenta, quae 
vel fingi contrana possunt. Stat sententia'), non 
dispeusationis divinae ventate, sed ecclesiae cou- 
suetudine episcopos esse maiores presbyteris. 

Addo tertium Decretum eadem distin. 95 c. 
Episcopus, Episcopus in quohbet loco sedens stare 
presbyterum uon patiatur. Et iterum alio c. Epi- 
acopus, Episcopus in ecclesia iu consessu presby- 
terorum sublimior sedeat, intra domum vero colle- 
gam presbyterorum se esse cognoscat. Haec ibi- 
dem esse decreta concihi CaHhaginensis quarti di- 
cuntur, quae certe haeretica sunt, scandalosa et 
seditiosa (ut vocant), si episcopi iure divino pres- 
byteris subUmiores sunt, quos esse coliegas episco- 
porum statuunt, multo magis, si unus episcopus ce- 
teris subHmior est. Deleant ergo primum sua De- 



1) hi editione priore: Haec ille. Vide ergo. 2) Ibi- 
(lem: ibi. 3) Ibidem: sententia fixa. 
*) Phihpp. 1. *•) Gal. 1. 

. Lutheri opp. V. A. Md ref. biaL L p. Vol. lU. ^4 



370 ReaoL L. •oper Propoaitione 

ereta, quae noe cogunt discere, ut quid damiiant 
iu nobis, quod ipsi nos dooeat. 

Patet itaque re ipsa aequales episcopos inter 
60 et presbyteros, solo usu et ecclesiae oausa aliuBi 
alii praeferendum. Ex quo ulterius seqnitur: Si 
primatus Romani pontificis vergere incipiat in ee- 
clesiae detrimentum, omnino tollendus est de ec- 
elesia, quia humana iura et consuetudines pro ee- 
«lesia servire debent^^non contra ecclesiam militare. 
Quod si non fiat, iam coram Deo traditio . homi- 
num irrita facit mandata Dei. Quare vide, quam 
tenui pendeat filo Romanorum adulatorum tTran- 
nis, quae se ipsara autoritate divina conata stabi- 
lire, Be ipsam penitus ea ratione subvertit. 

Huc et Cjprianum voco, quem et B. Augusti- 
nu8 allegat lib. 2. c. 2. de Baptismo, dicentem: 
Neque enim quisquam nostrum episcopum se esse 
episcoporum constituit, aut tjrannico terrore ad 
obsequendi necessitatem coliegas suos adigit, 
quando habet omnis episcopus pro licentia liberia- 
ti8 et potestatis suae arbitrium proprium, tanquam 
ab alio iudicari non possit, quomodo nec ipse po- 
test aiterum iudicare, sed exspectemus universi iu- 
dicium Domini nostri lesu Christi. Hic gloriosus 
Martjr palam confitetur tjrannidem esse, ab uno 
episcopo alios cogi ad obedientiam. At hanc ty- 
rannidem, veiut iustitiam , paene omnes Decreta- 
lium syllabae et statuunt et servant, tanquam divi- 
nam autoritatem. Deinde mirum est, quod B. Au- 
gustinus non redarguit Cjprianum a se allegatum, 
si sensit eum contra ius divinum loqui, sed potius 
cum eo sentit^), omnes scilicet esse episcopos 
aequales. 

Sed videamus et alia. 

Idem Cyprianus libro Epistolarum primo, epi- 
stola quarta ad. Felicem presbyterum , probaturus 
divinis testimoniis, quod in potestate non episco- 

1) In edit. priore: consentit. 



ppnuD, sed plebis fnfuame sit eligere laali reDusare 
episeopos, dioit; Piopter quod plebs obaequeiM do- 
miiiiei* praeG^plia et Deum metueoe a. pecoatore 
praepoflito separare ae debet, nec a^ ad saoijlegi 
«aeerdotis saorifleia miisoere, quando ipsa ma?di||e 
hcd)eat potestatem vel eligeudi dignoa aaoerdotes, 
yel indignos reousandi. Qued et ipaum videipus 
de divina autoritate descendere, ut saoerdos plebe 
praesonte aub omnium oeulis deligatur, et digiuis 
atque idoneus publico iudioio ao testimonio eom- 
probeiur, aicut in Numeris Hosi praecepit Dominua 
dioens: Prehende Aaron fratarem tuum et Eleaza- 
nysQ filium eius, et impoiiea eos in montem eoram 
omni synagoga, et exue Aaron stolam eius, et iii- 
dae Sleazarum filium eiua, et Aaron appoaitaa mo- 
riatur illic. Coram omni synagoga iuhet Deus oon- 
atitui saeerdotem, id eat, instruit et ostendit ordi- 
nationes sacerdotalea, non nisi sub populi assisten- 
tis conscientia fieri oportere, ut plebe praeseiite 
vel detegantur malorum cidmina, vel bonorum^) 
merita praedicentur^ et ait ordinatio iusta et legi* 
tima, quae omnium auffragio et iudicio fuerit exa- 
minata. 

Quod postea secundum divina raagisteria ob- 
servatur in Act. apostolorum *") , quando de ordi- 
na4ido in locum ludae episcopo Petrus ad plebem 
loquitur: Surrexit, inquit, Petrus in medio diacen- 
tium ^ ) , fuit autem tuHba ia uno. Nec hoc in epi- 
scoporum tanium et sacerdotum, sed in diacono- 
rum ordinatione observasae apostolos animadverti- 
mus, de quo et ipso in Act. apoatoiorum**) scrip- 
tum eat: Et convocaverunt , inquit, iili duodecim 
totam plebem discipulorum, et dixerunt eis. QuOd 
utique idcirco tam diligenter et caute convocata 
plebe tota gerebatur, ne quis ad altaris miniate- 
rium, vei ad sacerdotalem locum indignus obre- 
peret. 



1) In edit. orlg. : malorum. 2) In ed. Jen. et Witt.: 
discipulorum. 

♦) Act. 1. ♦*) Act. 6. 

24 ♦ 



^ti ^ Resol. L. snper Pro()ositioae 

' Propter quod diligenter de divina traditione 
et apostolica observatione servandum est et tenen- 
dum, quod apud nos quoque et fere provincias^) 
universas tenetur, ut ad ordinationes rite celebran- 
(V3t8 , ad eam plebem , cui praepositus ordinattir, 
episcopi eiusdem provinciae propinqui quique oon- 
veniant, et episcopus deligatur piebe praesente, 
quae singuiorum vitam plenissime novit. Quod et 
apud vos factum videmus in Sabini nostrr collegae 
ordinatione, ut de universae fraternitatiB sufire^o 
et de episcoporum, qui in praesentiam oonvefie- 
rant, qui de eo ad vos literas fecerant, iitdioio 
episcopatus ei deferretur, et manus ei in loeum 
Basilidis imponeretur. 

Hunc ritum et^) per multas alias epistolas 
idem Cyprianus commemorat, semper sufiragium 
populi et iudicium propinquorum epiiScoporum ita 
ailegans, ut hanc ex Dea ordrnationem esse oam 
flducia pronunciet. 

Qui ritus, quid sit ad eum, qui hodie exUrbe 
petitur^ in qno non modo eicclusus est popmius, 
sed nec sacerdotum electio satis est, aliis relinquo. 
Nec referre est necesse, quanto felicius hodieis 
ritus divinus servaretur, praesertim tot sacerdotibus 
maiis regnantibus, et invito populo impositis. Nam 
videmus per Romanam curiam, per gratias suas 
exspectativas , passim in mundum etiam intriidi sa- 
cerdotes. Transeant haec. Hoc queror, quod hunc 
ritum sacratissimum et vetustum, iurique divino 
per omnia conformem, hi nostri haeretioum et dam- 
natum haberi volunt, prae ritu suo recentiore, Cum 
certum omnibus sit, S. Nicolaum , S. Martinum, 8. 
Augustinum, S. Ambrosium, omnesque priscos Pa- 
tres eo niodo fuisse ordinatos. Sit itaque ritus 
hodiemus, qualis esse potest, modo Romanum pon- 
tificem non iure divino id posse putemus, ne tot 
seculorum Sanctos et Martyres contra ius divinum 
egisse damnemus. 



1) In ed. Jen. et Witt.: per provinciaa. 2\ hk ed. 
priore deest: et, ; •' 



Xni. df poteatato Pftpae. . 373 

Oregorius I. lib. 4. Registro. Epifiitola. 32. li- 
cet per autoritates illas : Pasce oyes meas, et: Ta 
66 Petrus etc. Petro apostoloruoi prinoipi totiii0 
eooleaiae ouram aDomino commissam dicat, tamen 
in hac cura nullum episcopum ei successorem par* 
titur. Sed nec Petrum apostolum universalem ap- 
pellari dicit, scribens ita Mauricip Augusto de lo- 
banne Gonatantinopolitano : Gura totius ecclesiae 
6t principatufl Petro committitur, et tamen univer- 
salis apostolus non vocatur. Et vir BanctissimuB, 
consacerdos meua, vocari universalis episcopus eo- 
natur. Exclamare compellor, o tempora, o more9« 
Et infra: 8i nomen illud in ecclesia sibi quisquam 
arripit: universa ergo ecclesia (quod absit) a statn 
suo corruit, quando ie, qui appellatur universalis, 
cadit. Sed absit a cordibus Ghristianorum nomen 
istud blasphemiae, in quo omniiim sacerdotum ho* 
nor adimitur, dum ab uno sibi dementer arrogatur. 

Ecce habes, quod blasphemiae nomen sit, uni* 
versalis epiacopus. Quid putas, de nomine summi, 
maximi, sanctissimi dixisset ? 

Sequitur: Certe pro B. Petri apostolorum prin- 
cipis honore, per venerandam Chaicedonensem syn- 
odum, Romano pontifioi oblatum est, sed nullus 
eorum unquam hoc singularitatis vocabulum as- 
sumpsit, nec uti consensit^ ne, dum privatum ali* 
quid daretur uni, honore debito privarentur sacer- 
dotes universi. 

Perspieuum est, hunc Gregorium, qui se cunc- 
torum sacerdotum servum potius quam Dominum 
vocat, et servum servorum Dei, non credidisse so- 
lum Romanum pontificem Petri successorem esse, 
ut qui abhorreat princeps sacerdotum et episcopo- 
rum dici, cum illum principem apostolorum dicat. 

Idem in sequenti epistola ad Constantiam eun- 
dem lohannem Lucifero comparat, dicens: Quia 
illum videlicet imitatur, qui spretis sociali gaudio 
angelorum legionibus ad culmen conatus est singu- 
laritatis erumpere. 

Idem Epistola 36. ad Eulogium Alexandrinum 
et Anastasium Antiochenum episcopos: Sicut novit 



374 Resol. L» 6vpw Pfopo8iti#iEie 

yeneranda sanelitas^ vestra, per Bant^tam Chaleedo- 
Mnsem synodum, pontifiei sedis apostolieae (eui 
D^ disponente deserrioj hoe univemitatis nomen 
oblatnm eet. 8ed nullus unquam praedeeessomm 
nltorum hoc tam profano vocabulo uti eonsensit, 
qttia videlicet, si unus patriarcha univerealis dicitur, 
patriarcharum nomen ceteris derogatur. Sed absit 
hoc a Ghristiana mente, id sibi velle qnempiam ar- 
ripere, unde fratrum suorum honorem imminuere 
ex quantnlacunque parte videatur. [Sed nonne, si 
ins divinum est primatus Papae, tam ipsi pontifiees 
Romani haeretict faerunt, quam conciliom : illi, qnod 
iuB divinum non assumpserunt, sed coneulcaverunt, 
hoe, quod obtulit, quae non erant sui iuris offerre/J 

Et infra de eodem: llDiversa tentat sibi adscri- 
bere, et omnia [membra] , quae soli uni eapiti co- 
haerent (videlicet Christo), per elationem pompa- 
tiei sermonis, eiusdem Cbristi sibi studet subiugare. 
Obeecro, quid mereretur, qui hodie sic loqueretur? 
hic Gregorius Romanus pontifex persequitur tan- 
quam profanum, quod nostri statuunt, qnasi sit ins 
divinum. 

Et Epistol. 38. ad ipsummet lohannem episoo- 
pnm praedicta iterans et copiosius explicans dicit: 
Gerte Paulus apostolus, cum audiret quosdam dioere : 
Ego sum Pauli, ego Apollo, ego vero Cephe, hanc 
dilacerationem corporis dominici, per quam mem- 
bra eius aliis se capitibus quodammodo soeiabant, 
vehementissime perhorrescens exclamavit et dixit: 
Namquid Paulus pro vobis crucifixus est? aut in 
Pauli nomine baptisati estis? Si ergo ille membra 
dominici corporis certis extra Christuni quasi ca- 
pitibus et ipsis quidem apostolis subiici particuiari- 
ter evitavit: tu, quid GhriBto universalis sanctae 
Eeciesiae capiti in extremi iudicii es dicturus exa- 
mine, qui cuncta eius membra tibimet conaris Uni- 
versalis appellatione supponere? [At nonne et 
hoc summo impetu faciunt, et conantur, o Oregori, 
tui successores ?] 

Et infra, certe Petrus apostolus primum mem- 
brnm sanetae et ttniversalie eeelesiae eet, Paalaa, 



XllL de poteMftte PapM. 9J'^ 

Andreas , lohanDes, quid aliud, quam singulariaiQ 
sunt plebium capita, et tamen sub udo capite om- 
nes sunt membra ecclesiae. 8ed haec satis. 

Audiamus iam ipsum caput omnium, quid bu* 
per huius moDarchiae statu definierit. Nam hid 
praescins futurorum quaestionem hanc primus .oni- 
nium et dedita opera dissolvit, et tot adhuc 8«- 
culis euper ea certatur, quaai verba Christi fumu0 
sint, et inanis fabula. 

Dicitur itaque Luc. 22: Facta est autem con- 
tentio, quis eorum videretur esse maior, dixit autem 
eis: Reges gentium dominantur eorum^), et qui 
potestatem habent super eos, benefici vocantur, vo8 
autem non sic, sed qui roaior est vestrum., fiat si^ 
cut minor: et qui praecessor est, sicut ministrator. 
(£t exemplum suum subiungit. ) Nam quis maier 
est, qui recumbit, an qui miuistrat? Nonne ^ni 
recumbit? Ego autem in medio vestrum sum, sia^ 
ut qui ministrat. 

Vides, quod Christus aperte pronunciat esse 
reges gentium, non pontifices, qui voiunt esse maio- 
res. Et potestatem illam mundanam (id est, sine 
verbo et diiectione) prorsus damnat. Verum ego 
credo , quandoquidem ecclesiam necesse fuit sem- 
per a gentibus opprimi, ut Ezech. 4. dicit: In me- 
dio gentium posui eam , et Psal. ilO^): Dominare 
in medio inimicorum tuorum: ideo quando desunt 
gentes aliae, ut Scriptura impleatur, in ecclesia re- 
ges gentiles fieri oportuisse, et potestate dominante 
super ecclesiam tyrannisare, diligendi et docendi 
ofAcio ad alios translato. Item, Marci 10, ubi filii 
Zebedaei ad potestatem aspirarunt, ut unus ad dex- 
teram et [alius] ad sinistram sederet, acceperunt 
sane responsum dignum, scilicet, ut calicem bibe- 
rent, nec tamen certi , ubi sessuri essent. Hanc 
ambitionis infirmitatem quid mirum est in pontifi- 
cibus quoque Romanis fuisse, quantumlibet sanctis^ 
etiam martyribus, quando in apostolis eam Christus 
pertulit? Denique cum illi duo apostoli hac arro- 



l) In ed. Jen. et Witt.: eis. 2) In ed. orig.: iO^. 



376 RmoI. L. raper Propositioiie 

gantia ceteris indigDationeiD commoyissent, et ite- 
rom oriretur contentio de maioritate, lesus convo- 
cans eo8 dixit eie : Scitis^ quia ii, qui videntur gen- 
tibus principari, dominantur eis^ et principes eorum 
habent potestatem eorum. Non autem ita est in 
vobis, eed quicunque voluerit fieri maior, erit ve- 
ster minister, et quicunque voluerit in vobis pvi- 
mu8 esse , erit omnium servus (iterum exemplum 
sui addit), nam et Blius hominis non venit, ut mi- 
nistraretur ei, sed ut ministraret^ et animam suam 
diuret redemptionem pro multis. [Quis aut«m nen 
videat, quod hoc ministerium nec pontificee, nec 
eorum adulatores quaerunt, sed potestatem solam? 
Quia Christum ministratorem arduum est imitari.] 

Item eiusdem 9: Et venerunt Capernaum, qui 
euro domi essent, interrogabat eo8: Quid in via 
tractabatis? At illi tacebant, siquidem in via in- 
ter 8e disputaverant ^ quis eorum maior esset. Et 
reaidens vocavit duodecim, et ait illis: Bi quia vuit 
primus esse, erit omnium novissimus et omnium 
minifiter. Et accipiens puerum statuit eum in me- 
dio eorum, quem cum complexue esaei, ait illis: 
Quisquis unum receperit in nomine meo, me re- 
cipit. 

Eadem Lucas 9: Intravit autem cogitatio in 
eo8, quis eorum maior esset. At lesus videns co- 
gitationes cordis iliorum apprehendit puerum, et 
statuit illum secus se, et ait illis: Quicunque sus- 
ceperit puerum istum in nomine meo , me recipiL, 
et quicunque me receperit, recipit eum, qui me 
misit. Nam qui minor est inter vos omnes, hic 
maior est. Item Matth. 18: In illa hora accesse- 
mnt ad lesum diseipuli, dicentes : Quis, putas, maior 
est in regno coelorum? Et advocans lesus parvu- 
lum, statuit eum in medio eorum, et dixit: Qui- 
cunque humiliaverit se, sicut parvulus iste, hic 
maior est in regno coelorum. 

Nunc vide, quantis verbis, quot exemplis, 
quanta diligentia Christus praevenerit et prohibue- 
rit ambitionem illam, quam tanto tumore iactant 
Decreta et Decretales, ac ita repetunt et inculoant, 



XaU de potoiteto P»pM. 377 

ac si hoe sit pasoere populum Christi, quod e$t 
potestatem iactare et ambire. [Nod ergo potestas, 
sed servitus imponitur episcopis. Quie autem non 
libens patietur eos servire, si vellent.] 

Unde meo iudioio, sicut apoetoli usque ad 
finem vitae Christi contenderunt, nec tot exemplis 
et verbis Christi ab humana ista affectione tempe- 
rarunt, et tamen nulium permisit obtinere prima- 
tum, donec omnes dispersi eum relinquerent, ita in 
ecclesia tot iam seeulis contenditur deprimatu pro- 
hibito, nec auditur Christus interim tot vocibus re- 
sietens , nec ulli obtinere permittens , doneo forte 
et ipsi adveniente antichristo dispei^ntur, et 
Christum negent. 

Nam apostoli primum haec pulchre servabant, 
quando lacobum minorem episcopum Hierosolymis 
ooDstituerunt, et Petrus, lacobus ac lohannes a se 
8U06 primatus reiecerunt. Post illos autem mqx 
tam ChriBti quam apostolorum exemplo neglecto 
8ine fine contendunt, non pro verbo, quo plus do- 
ceant, sed quo latius mandare, ligare, eolvere, et 
lucrari queant, sic enim et nos iuQrmitates pontifi- 
cum noD sine muitis scandalis ferre cogimur, prop- 
ter Christum. [8i enim iuris divini erat primatus 
Petri, impiissime fecit una cum lohanne et lacobo^ 
quod minorem lacobum sibi episcopum praetule- 
runt in eceiesia Hierosolymitana, cuius omnes erant 
ineinbra, unde et Paulus Galat. 2. lacobum prae- 
fert Petro, in censendis columnis ecclesiae.] 

Nunc ex historiis et rationibus. 

Piinia est ipsa Act. apostolorum, ubi Petrus 
aequalis scribitur ceteris apostolis, denique sui ser- 
monis c. 15. confirmationem a lacobo accepit. De- 
inde nullum apostolorum ipse ordinavit, nec uHus 
sub ipso fuit. Quomodo ergo successor Petri om- 
nium apostolorum successores sub se habere po- 
test^ quid^ quaeso, ad haec dici ab ullo potest? 
Item Matthiam nec ipse nec omnes simul ausi sunt 
in apostolum ordinare, sed ex Deo postularunt tau- 



378 Resciii!!; •Ufer FyopositlbAe 

tom. [Quod eel ^videntissimuni arguroentum, nui- 
lum apoetolorum alteri fuime praelatum^ sed a gk^Io 
Deo quemlibet ceterie aequaliter vocatum et in&ti- 
tutum.] 

Secunda, Galat. 2. Antioohiae Petrus a Paulo 
reprehendebatur^ in quo patet, Romanum pontificem 
sabesse cuilibet meiius sentienti: nec ideo venim 
e0se aut bonum, quia ipse sic dicit aut facit, eed 
rationem reddere tenetur, imo non semper potest 
reddere, sed cum Petro aiiquando errat. 

Tertia, ecclesiastica hi&toria Hb, 5. Victor I. 
Romanus pontifex Asiae episcopos voluit excom- 
municare, redargutus autem est non a Pauio , sed 
ab Irenaeo Lugdunensi , et coercitus etiam a cete- 
ris omnibus , monitus et iussus pacem habeve , et 
eoolesiam non contnrbare, quibus, sieut deeuit, cea- 
sit. Item ibidem Anicetus quoque oessit Polycarpo, 
Smymeo episcopo, nec eum cogere potuit in sna 
d^ereta. Item historia tripart. lib. 4. lulius primus 
conatus prohibere, ne citra suam autoritatem con- 
eilium cogerent orientaies episcopi, inaniter egit, 
quia nihii iiii hoc curarunt et acutissime ei reeeri- 
pserunt. 

Qnarta, Romanum pontificem esse omnibus 
superiorem humano decreto sancitum est, nempe 
Constantini IV, Graecorum imperatoris, ut scril»it 
Platina in Benedicto 2., nec sic tamen observatum 
epdsoopis aliis. 

Quinta, numquid Cyprianum et Augustinum, 
aliosque Africae episcopos confirmavit Papa, qui 
tamen de latina ecclesia erant? Numquid eorum 
concilia impedivit? aut conciliabula fuerunt, quia 
sine Romani pontificis autoritate gesta sunt, ut iu 
eorum libris clare habetur. 

8exta, quando Alexandrinum , Antiochenum, 
Hierosolymitatium , et alios Aegypti, Arabiae, 8y- 
riae, Asiae, totiusque Orientis episcopos instituit? 
Hi omnes ergo haeretici fuerunt? Absit. 

Septitna, nec hodie sub Romano pontlfiee sunt, 
qui in Perside, India, Sohytia, totoque Oriente sunt. 
An ptrlfte ttullos ibt esde* CbristiaDos? et regnuai 



JUIL. Ae pettatftle PapM^t 379 

Cbristi m Romam coaotum, cuius sant omnes flnes 
terme? Psal 2. et 22^). An non sunt epiecopi, 
cfiiia non induunt vestes, non habent palatia, equoB, 
aiiasque pompas Romanas? Sufflcit, quod yerbani» 
Dei docent, quod diligunt ac pascunt^). Quia sio 
oec apoatolos confiteberiB episoopos fiiisse, si ftl^ 
eiem rerum, non res ipsas contemplari coeperis. 
Imo eo meliores episcopi, quo a larvis ftM^ieraoi 
renotiores, et eo minus episoopi, quo propiores« • 

Ootava, scribit Hieronymus de illustribus viris, 
qnod Achatius episcopus Caesariensis, disdpulus 
Eusebii Pampbili, imperante Constantio, Liberium 
Papam deposuerit, et Felicem constituerit. Item^ 
lohannem Chrjsostomum non Romanus PontitoK, 
sed Tbeophilus Alexandrinus et Epiphanius, CTpci 
episoopd fut in tripart. ), deposuerunt. Idem Bpi- 
phanius Cjpri minor episoopus lohanne Hieroso^ 
Ijmitano episoopo eundem excommunicavit, [et 
poenituit commanioasse cum illo, ut D. Hieroaj- 
mus scribit eontra eundem]. Et si hi^torias con- 
sideres, quomodo nunc imperatores Papam, mioc 
contra Papam imperatores, item Papa episcopos, 
et episcopi Papam mutarint, statuerint, deposuerint, 
credas te Iliada quandam videre, nec mirum, quia 
Christum non audierunt, ambitiones prohibentem, 
ideo toties colliduntur et turbantur'). 

Nona, quid ad hoc dioemus*)? Verane est 
illa sententia, quam tota ecclesia, omnia etiam De* 
creta, omnes doctores tenent, esse videlicet episco* 
pos apostolorum successores ut dist. 21. in novo*). 
Si est falsa, quid iactatur tanta autoritate? Si vera, 
quomodo solus Romanus pontifex est successor 
unius apostoli Petri, et ceteri omnes Romani pon- 
tificis sunt subditi? Cur non et alii apostoli habent 
successores? Num fiierunt*) ceteri apostoli suo- 



t) In ed. priore et in orig : 21. 2) In edit. priore: 
diligant ac pascant. 3) In edit. priore haec adaita le- 
guntur: Poenituit communicasse cum illo, ut D. Hiero- 
nymus scribit contra eundem. 4) Ibid. : dicimus. 5) Ibid : 
c. in novo. 6) Ibidem: Aut fuerant. 



^O Ratol. -L. sttpep JPropobitioDe 

eessores uniuB Petri? Cur oeteris apostolie aufer-* 
tor «ua gloria, et tribuitur soli Petro? Cur 
non quilibet episcopi habent, quod apostoli eomfD- 
habuerunt, cum Romanus habeat, < quod Petrus suus 
praedecessor habuit? Muta ergo verbum , et dic : 
Quod episcopi sunt apostolorum successoree^ sed 
unu8 epiecopus Romanus est unius apostoli sucoes» 
soc. ista ratio, fateor, nisi ego sum insensatior 
t^ncO) cogit) et omnium obstruit os, esse episcopos 
omues aequales, et sicut Romanus pontifex a ne- 
mitie ordinatur, ita quilibet per solam electionem 
siout ipse ordinari debet, iure divino. Stat eBim 
firaia sententia^ nullum apostolorum a Petro mis^ 
snm esse, sed omnes eadem' a Christo Domino ae- 
qupilia accepisse in suas sortes. Ergo eorum epi- 
scdpi successores aeqnalia habent cum Romano 
Pontifice, excepta praerogativa honoris seu digni- 
tatis, sicut Paulus ad Corinthios clare scribit: Quid 
enim minus feci a magnis apostolis? 

Decima, responde, si Romanus pontifex prae* 
eepto Dei est Vicarius generalis in tota ecclesia, 
sequitur inevitabiliter peccarc eos, imo esse haere- 
tioos, qui non sub eo fuerint. At tunc ecclesia 
tota primitiva, saltem usque ad quadringentos an> 
nos cum tot martyribus et 8anctis haeretici erunt. 
Obsecro, quid prodest tantam blasphemiam in ec- 
elesia pro fumi(^e potestatis pompa statuere? De- 
nique etiam 8. Petrus erit haereticus, qui ante Ro- 
manam ecclesiam cum apostolis fuit Hierosolymis. 
Vincit me haec ratio invicta. 

Undecima, si ulla ecclesia est prima et raater 
omnium, non est alia nisi Hierosolymitana, ut dixi 
supra. Quid enim faceret Roma, si haberet haec 
pro se, quae habet illa? Nempe, quod Isaias et 
Michaeas, et omnes prophetae*) pronunciarint, de 
Zion exituram legem Evangefii, et de lerusalem 
verbum Domini. Item, quod Dominus ibi dedit 
gloriam in domo sua novissima, ut Haggeus dicit: 
Quod Christus ibi pontifex, apostoli autem velut 



*) Esai. 2. Mich. 4. Hagg. % 



XliL de potMtete PapM. 381 

presbyteri, quodChristua ibi oblatus Spiritum sauo- 
tum misit; et breviter, binc in omnem terram exi- 
vit verbum Dei, binc omnes ecclesiae. Nec e$t 
uUius tam impudens frous, qui possit negare haoo 
esse vere matrem ecclesiarum omnium, fontem, ra- 
dicem ac matricem , etiam Romanae eccleaiae. 
[Undelib. 9. tripar. oap. 14. episoopi in oond- 
lio Confitantinopoiitauo congregati signifieant Da- 
ma^o episoopo Romano inler eetera, quae ordina- 
rant in hunc modnm : In matre cunctarum eccleaia- 
rum Hierosoljmis constituta reverendissimum et 
Deo amabilem Cjrillum episcopum esse signiflca- 
mus, qiii regulariter olim a provincialibus ordina- 
tus etc. Hic daret matrem omnium ecclesiariMn 
tunc habilam Hierosolymitanam, et concilium fuisse 
citra Romani pontificis autoritatem habitum, qtiod 
esset haereticum, si iure divino niteretur Romani 
episcopi potestas.] Si ergo haec non habet pri- 
matum, imo vix quiutum ei dederunt, quanto mi- 
nus Romana habet, quae est eius discipula? Dibat 
adversus haec aliquicl qui potest. 

Duodccima, concilium Nicenum, ut scribitur 
lib. 10 ') c. 6. hist. ecclesiast., statuit artic. 6. iu 
huiic modum: Et apud Alexandriam, vel in urbe 
Roina, vetusta consuetudo servetur, ut vel ille Ae- 
gypti, vel hic suburbanarum ecclesiarum sollicitu- 
dinem gerat. Responde: Hoc concilium omuium 
fere sacerrimum est. Et ecce, non modo non pri- 
matum et monarchiam Romano dat pontifici^ sed 
ex vetusta consuetudine , non iure divino tribnit 
sollicitudinem ItaHcarum et suburbanai-um ecclesia- 
rum. Atque haec in propositione mea tetigi, quando 
dixi, quod contra frigidissijna Decreta staret Decre- 
tum huius concilii. 

Si ergo sum haereticus , age , tollant primum 
hoc concilium, cui me ipsa quoque Decreta tan- 
quam Evangelio eogunt ubedire, non possum duo- 
bus dominis servire coutrariis. 

Decima tertia^) , idem Nicenum concilium sta- 

!)■ In ed. Jen.: 16. 2} In edit. priore: tertia decxui^* 



382 R«fa). L. »Hper Propotfitione 

t«iit, non a Romano episcopo omnes epidcopos or- 
dinarr, sed a provincialibus episcopis, dicene: Et 
ut, si forte in ordinando episoopO, duo Tel tres 
pt^ aliqua contentione dissentiani , reliquorum au- 
toritas, et pmecipue metropolitani , cum ceteris fir- 
nior habeatur. Obsecro , quid amplius facere de- 
beo? Non satis est, quod Romano poniifloi oin- 
nia, quae sibi arrogat, libens cedo ^ j, debeo insuper 
ppebare, quod haec Decreta sunt contempta et ir- 
ritata humano unius episcopi arbitrio? 

Decima quarta ^) , idem Nicenum conciliuoi 
episcopo Hierosolymitano , non Romano tribuit ho- 
noris primatum , dicens ibidem : Et ut episcopo 
Hierosoljmorum antiquitus tradita honoris praero- 
gativa servetur , manente nihilominus et metropoli- 
tani ipsius provinciae dignitate. Doce me , iector, 
quid faciendum sit, quando non satis est, me ho- 
dierno tempore confiteri, Rom. pontificem esse pri- 
mum, nisi mentiar quoque et negem alium antiqui- 
tus fuisse primum, et tanti concilii autoritati resi- 
stam. [Deuique in concilio Niceno primo loco 
sedisse scribitur Eustachius, Antiochenae ecclesiae 
episcopus, non Romanus, necLegatusRom. episcopi 
lib. 2. tripar. c. 5. quod esset intoierabile hodierno 
iuri Rom. Episcopi, nec tamen ideo haereticus fuit, 
aut Nicenum concilium contra ius divinum egit.] 

Decima quinta, si Romana ecclesia est prima 
propter primum apostoluui Petrum , eadeni neees- 
aitate confitebimur, et Compostellanam eoclesiam 
esse secujidam propter apostolum S. lacobum, et 
Ephesinam tertiam propter apostolum tertium, lo- 
hannem, et sic per ordinem apostolorum. At iste 
ordo, numquid servatur? Quo iure ergo solus Pe- 
tru8 primam facit ecclesiam, nisi humano? Cur 
ergo Constantinopolitana , quae nuUum habet apo- 
Btoium, praefertur secundo loco Compostellaaae? 
Cur Aiexandrina, quae et ipsa nullura habet apo- 
Btolom^ . praefertur Epfaesiaae? Gur Antioeheaa sine 



i) bi td, priore: oredOk 2) Ibid.r qaarta deeima etc. 



XIIL de |»ote0tote Pepae. . .: 383 

apostolo praefertur Edissenae, quae apoeioluin Tho- 
mam habet? Gur UierosoljrinitaDa his omnibiis 
quinto looo postponitur, quae Christum, PetruiD, 
laoobum, lohannem, item lacobum columnafi, (ttt 
Paulus Oalat. 2. acribit) habuit, et universos diBoi- 
pulos? Vides, quam sit nulla ratio? quam Chrisfeiis 
studiose huius primatus ambitionem praevenerit f ), 
et caueas eiusdem penitus confuderit? 

Dedma sexta, si ad solos Petri successores 
pertinet verbum Christi: Tu es Petrus, et Paaoe 
oves, pari sequela ooncludetur: Solius lohannifi aii^ 
cessores esse filios Mariae in cruce eommendatos, 
solos plus ceteris dilectos, quia hunc solum in 
cruce allocutus matri commandavit. Ergo ab Ephe- 
sinis episcopis accipiunt ceteri, ut sint filii eoolesiae 
et Msuiae. Item soli successores lacobi et lohan* 
nis essent filii tonitrui, et soli successores laoobi 
minoris essent^) fratres Domini, et omnino om- 
nium^ ad quos Ghristus semel locutus est, suceee- 
sores haberent eadem iure divino. Quo quid va- 
nius dici potest? 

[Deoima septima, si Papa esset iure divino 
super omnes fideles ecclesiae, nullus posset eum 
abBolvere, nec confitentem audire. Quia quidquid 
iuris divini est, immutabile est, nec uUa ratione 
potest se alteri submittere, et potestatem super se 
pati, sine iuris divini iniuria. Non enim potest in- 
ferior superior fieri ullo pacto, nisi hominum arbi- 
trio. lus divinum stat fixum in eo quod est.] 

In fine dico, nie nescire, an Christiana fides 
pati possit, in^J terris aliud caput ecclesiae uni- 
versalis statui, praeter Christum. Sunt, qui Chri- 
stum in ecclesiam triumphantem reiiciunt, ut Ro- 
manum pontificem miiitantis ecclesiae caput con- 
stituant, contra expressum Evangelium Matth. ulti* 
mo: Ecce ego vobiscum sum usque ad consumma- 
tionem secuii. Et illud Actor. 9: Saule Saule, 
quid me persequeris? Ideo enim regnum fidei ec- 



1) In edit. priore: praevenit. 2) Ibidem: 8int. 3) ibid.: 
quod in . . . . statuitur. 



384 Resol. L. 8up. Prop. XKI. de pot. Papae. 

olesia vocatur, quod rex noster Don videtur, sed 
ereditur, sicut 1. Corinth. 15. dicit: Oportet iilum 
regnare, donec ponat inimicos suos scabellum pe- 
dum suorum, et tunc tradet regnum I>eo et Patri. 
At hi regnum rerum praesentium faciunt, dum vi- 
sibile caput erigunt. Nam et mortuo pontifice ec- 
clesia non est sine capite, cur ergo vivo pontifice 
Christus non pro capite soius habetur? An vivo 
pontificeV) cedit, et mortuo succedit, veiut quidam 
ttltemus pontifex, si autem et vivo pontifice caput 
est, ut quid duo capita in ecclesia statuimus? 

C o n c l u d o. 

m 

Omnis sacerdos in articulo mortis et necessi- 
tatis est episcopus, est Papa, habens plenissimam 
plenitudinem potestatis super confitentem , ut tenet 
sententia communis totius ecciesiae, et ex B. Cj- 
priani epistolis evidenter convincitur. Brgo nec 
Papa est episcopis, nec episcopus est superior pres- 
byteris iure divino, tenet consequentia, quia ius 
divinum est immutabile tam in vita, quam in morte. 

Finis^). 

8i quid requiris amplius, aiibi invenies. 
Et in terra pax hominibus bonae volunlatis. 



1) Iti ed. priore: pontiHci. 2) ibidein iii fine tantuiu le- 
gitur: Soli Deo ^loria. 



Tractatus Lutheri 

de 
ratione vivendi sacerdotum. 



Lutherus menBe Maio a. 1519 a Spalatino ro- 
gatus, ut sibi vitam saoerdotalem describeret, haec 
ei respondit die 16. eiusdem mensiB: „Ceterum 
de sacerdotali, quod petis, vita describenda, our a 
me petis , qui tam copiose habeas apostolum ad 
Titum et Timotheum disserentem in hano rem/^ 
Quamquam vero hic non scripsit, se Spalatini 
precibus obsecuturum esse, tamen paulo post pauoa 
de ratione vivendi sacerdotum composuisse vide- 
tur. Joannes Aurifaber, aulae Vinariensis concio- 
nator, primus ea a. 1556 in lucem edidit in tomo 
primo epistolarum R. P. D. Martini Lutheri 
p. 175 sqq. , atque ibidem tradidit: hoc scriptum 
Lutheri in bibliotheca Johannis Grau pastoris Yi- 
nariensis inventum esse. Legitur hic Tractatus etiam 
inLutheri epistolis adeWettioeditis (I, 271 sqq.), in 
Loescheri Reform. Actis III, 950 sqq. et germa- 
nice inWalchii edit. Opp. Lutheri T. XXI, p. 631 sqq. 
Nos textum reddidimus secundum Aurifabri librum. 

Ratio vivendi 
sacerdotum, Mart. Luthero autore. 

I. De victu sacerdotum temperato. 

Quicquid de prandio fuerit, coenam esse par- 
cam et brevem corpori et animae prodest, sicut et 

Lutheri opp. V. A. «d ret biaU i. p. Vol. III. 2b 



386 Tractatos Latheri 

Horatius ait: Coena brevis iuvat et prope rivum 
somnus in herba. Et Eccles. 31 : Somnus sanitatis 
in homine parco, dormit usque mane, et anima 
ipsius non ipso delectabitur. Quare vere dicitur pro- 
verbio : Jucundae coUationes vespertinae tristes fa- 
ciunt matutinas. Denique serotinae fabellae et po- 
tationes destructum pectus et confusum caput fa- 
ciunt, mane vero refertum omni gravedine, pituita 
et phlegmate. Quae mire impediunt sacerdotis ofQ- 
oium tum orandi tum "sacrificandi. Quare ut hic vi- 
giles adversus id malum generalissimum , sero co- 
gita, quod non poteris perdere vesperam, quin om- 
nino vel prope perdideris et mane et totum diem 
sequentem. Experto crede, si non credideris ex- 
perto, expertus olim credes. 

U. De sacerdotum studio. 

Vespere omnino aliquid ex sacris literis tecum 
in corde feras ad lectum , quo velut mundum ani- 
mait ruminans suaviter obdormias: non sit autem 
tiiultum, sed potius modicum, bene cogitatum at- 
que intellectum, quod mane surgens velut reliquias 
serotinas reperias. Item in omni studio sacrarum 
literarum omnino de ingenio et labore desperan- 
dnm est, sed cutn timore et humilitate a Deo in- 
telfeetum tibi petas. Idcirco cum codicem accedis, 
oculos et cordis et corporis primum in coelum 
eleves ad Ghristum, brevi suspirio eius gratiam im- 

[^loikndo, quod idem saepius faciendum est inter 
6gendum, sed ut dicas et cogites: Da, Domine, ut 
elt haec recte intelligam, magis ut et faciam. Sed 
oave omnibus modis, ne ideo cupias studere sacra, 
ut velis tantummodo scire et intelligere (non enim 
credo te tam crassa Minerva esse, ut honorem, lu- 
crum aut glQriam quaeras), imo nec ut velis alios 
docere: satis tibi tuta sit cogitatio, potest enim ibi 
occuitissime I^tere kenodoxia , sed prorsus nihil 
quaeras nisi gloriam Dei , ita ut sic sis animatus : 
EiCce, optime Domine Jesu, si non est hoc studium 
m gloriaBi tuam , etgo ne facifits me ad sjllabam 



de rationa ▼ivemli facerdotuk 38T 

iotelligere: da autem mihi, quantum tibi videUir 
ad gloriam tuam in me peoeatore. 

III .De familiaritate. 

Rara etiam et eadem brevis familiaritas prod- 
est sacerdoti. Verissimum enim est id proverbiuin : 
Amioi flires temporis. Quod si amici fures sunt 
temporis, quid erunt extranei et ignoti vel minuB 
familiaips? Verum in his prudentia summa tibi 
opus fiierit, ne soilioet nimium fiigiens hominnm 
conviotum daemonum societates incidaa: rursus, si 
nimium accedas, a porcis conculceris. Itaque si te 
vooaverit Deus (si necessarium fuerit servire, oon- 
sulere , colloqui proximo , vel pro salute , aut alia 
necessitate ad id fiieris quaesitus) prorsus lex et 
regula cuiuscunque instituti tui te retineat: oaritati 
omnis lex debet cedere etiam orandi et sacriflcandi, 
ubi vero nonvocaris, nulli te ingeras, ne incipias... 
velle *) et animae tuae patiaris detrimentum. 

IV. De oratione. 

Memor esto te sacerdotem esse, id est, mini- 
strum communem et pubiioum: ideoque non pro 
ie tantum, quantum pro ovibus intente orabis, prae- 
sertim pro maioribus ecclesiae, scilicet pontifloibus 
et rectoribus , quoniam illorum salus nostrum om- 
nium est salus. 

V. De sacriflcio faciendo. 

Non semper eris idoneusad sacrificium, verum 
ut flas idoneuS) aliquando tibi accedendum est non 
idoneo. !d facies , si cogitabis non propter te , sed 
propter alios, in peccatis constitutos, pro Christia- 
norum necessitatibus tibi esse sacriflcandum. Ideo 
quod pro te non faoeres, facies pro illis: nec ind- 
pias cuiquam confldere, quia idoneus tibi visus iuerit. 



*) Hic lacana est in teztu. 

2b 



388 Luth. Tractatas de rat. viv. sac. 

VI. De tota vita. 

Sicut Tobias docuit filium suum, ut a Domino 
peteret, qui dirigeret vitam eius , ita et tu de te 
desperatus ora ^ ut gressus tuos ipse dirigat secun- 
dum eloquium suum. Quia sic dicit Hieremias : Scio, 
inquit, Doniine, quia non est hominis via eius. Ante 
omnia vero summam mansuetudinem erga peccato- 
res indue. Hoc enim sacerdoti necessarium est, ut 
nuUum despiciat, sed illius peccata et niiserias tua 
esse existima, sicut Christum vides nobis fertsse. — 



^? 



) ^ 



VI Conciones 

D« Hartini Lutlieri . , ^ 

a. 1519. 



In editione Jenensi operum latinorum LutHeri 
quae sequuntur sex eonciones anno 151^ adscriptae 
inveniuntur. Quae quamquam omnes a Luthero gefr 
manica lingua habitae et singulae primum ger- 
manica lingua separatim editae sunt, tamen nos 
quoque editionis Jenensis exemplum sequentes eas 
hic reddidimus , quoniam illae quum gravissimi 
sint momenti eodem fere tempore et germanica 
et latina lingua sunt divulgatae. In editione ope- 
rum latinorum Lutheri Wittenbergensi , in qu^ 
temporum ordo minus accurate servatur, hi sermo- 
nes duodecim adscripti sunt concionibus, „qua8 Lu- 
therus primis duobus annis XVII et XVIII negotii 
evangelici edidit." Nos textum harum concionum 
repetivimus ex editione Jenensi 1556, et pauca quae 
de earum ortu atque historia literaria cognita ha- 
bemus hic praefamur. 

I. Concio de sacramento baptismi. 

Hic sermo primum germanice a. 1519 in lucein 
prodiit sub hoc titulo: 

@^n ©crmon t)on bcm l^c^Ugcn ^od^tDirbigcn ©acraj: 
mcnt bcr tauffe. D. M. L. ©cbrudft ju ffiittcnbcrg 
burd^ 3f^^^^c^ Oriincnbcrg. 5Rad^ Sl^rifti ©cburt 
fiinffjcl^n ^unbcrt Dnb -im JRcunjc^cnbcn iar. ^m 
3DWt»0(i^ i)or 3Kartini, 



390 Vi CoDciones 

eodemque anno bis typis est repetitus sub titulis: 
2litt ©crmott iDOtt bcm l^ailgctt l^od^ttjirbigctt ©acra- 
mcnt bcr lauff doctor SKartitti Sutl^cr^ 5lugufiittcr ju 
aBittCttbcrg, et 

@itt ©crmott t)Ott bcm l^c^ligctt ]^oci^tt)irbigctt ©acra^ 
mcnt bcr lauff doctor aWartiui 8utl^cr6 5lugufiittcr 
)u aSittcttbcrg. 

Germanice legitur in editionibus opp. Luth. 
Wittenb. VI, p. 131 sqq. Jenens. I, p. 186 sqq., 
Altenb. I, p.SlOsqq., Lips.XXII, p. 139sqq. Walch. 
X, p. 2592 sqq. , latine in ed. Wittenb. I, 72 sqq. 
et in ed. Jen. I, p. 337 sqq. 

II. Quomodo Christi passio sit medi- 
t a n d a. 

Hic sfermo primum a. 1519 separatim prodiit ger- 
manice Wittembergae sub titulo : 
6^n ©crmott oott bcr 93ctra(i)tuttg bc<J i^e^tigctt iic^- 
bctt« e^rijti. 2). SKartitti Sut^cr ju aSittcttbcrg. Oc^ 
brucft ju Sffiittcttbcrg 9la6) ©^rijii gcburt fuuffjctin 
^uttbcrt Ottb im ncun^cl^ttbctt iar , 

eodemque anno Lipsiae sub titulo: 
@^tt ©crmott t)Ott bcr ©ctrad^tuug bc^ ^e^Ugcu lc^? 

. bctt(5 e^rifti S. aJlar. iut^er gu Sffiittcttbcrg. In fine : 
©cbrucft cgu Ict)pc^^gf SRac^ Sl^rift gcburt guttff^cn:^ 
^Uttbcrt Ottb im ncu^clcnbctt tar. Tituli pagina ligno 
incisam imaginem prae se fert Christi vulnerati 
animo contemplante sedentis. 

Postea reeeptus est in librum : jtird^cnpoftillc sive : 
^lu^lcgung bcr ©pificln unb@oangc(ien oom ''llbocnt an 
bt« auf Oftcru, anbcrtt)eit corrigirct burd^ 1). 3Rartin 
Sutl^er. Wittcmberg burd^ 3>ol^. Oriittettberg. 1525 
fol. , ibique est diei per mortem Christi »acrato 
attributus. Germanice legitur in edit. Wittemberg. 
VI, p. 142 sqq. Altenb I, p. 296 sqq., Walcb. XI, 

{K 786 sqq. (ubi falso anno 1521 adscriptus eat), 
aiine in ed. Wittenb. I , p. 82 sqq. , Jenens. I, 
p. 34l8qq. et separatim in libro: Sermo Doetllar* 
tini Lutheri Wittembergensis de Meditatione I>omi- 



D. Martinj Lutheri a. 1519 . Oj^ 

niee Passionis e uernaeulo in latinum versus, Wit- 
tembergae 1521 , 4. 

(Panzer Ann. typ. IX, 79, 109), 

III. Coneio de oonfessione et saeramenio 
eueharistiae. 

Hie sermo primum germanioe editus est anno 

1524 sub titulo : 

(S^n ©crmon t)on bcr 83c^)d^t onb bcm ©acramctit 

aitcm 9Som ©rauc^ onb bcfcntni« (S^rijiKd&cr frc^^cit 

aWartinu^ Sut^cr. aSoittcmbcrg 1524. Tituli p^ 

gina signis tjpographieis est ornata et in nnje 

adiunoti alterius libelli : Som braud^ etc. legituc : 

©ebrucft burd^ §an« Sufft, 

et anno 1525 separatim tjpis est repetitus eub ti- 

tulo: 

©crmon oon bcr SSc^d&t onb bcm ©acramcnt. D. 

aKartinuS Sut^er. M.D.XXV. SBijttcmberg , 

eodemque anno reeeptus est in concionum eoUectio- 

nem , quae Wittembergae prodiit sub titulo : ^u9^ 

(egunq berSpifleln unb SoangeUcn t?om 9lboent an bi^ 

auf Oftern, anbertoeit corriQiret burc^ 35. SKartin 2u' 

t^er , ubi ultimum locum obtinet. Germanice red- 

ditur a Walchio in tom. XI Opp. Luth. p. 797 sqq. 

et latine legitur in ed. Jen. I, p.344 sqq. et in ed. 

Wittemb. 1, p. 76 sqq. Liberiore ac solutiore ver- 

sione latina redditur in libro: Martini Lutheri de 

confessione et Eucharistiae sacramento , de usu et 

confessione christianae libertatis sermo , ab ipso 

quidem autore in vernacula recens aeditus ac iuzta 

recens Latio donatus a Johanne Lonicero. Anno 

1524. Tituli pagina signo tjpographico foiii trans- 

versi est ornata. 



IV^ Quomodo sit orandum. 

Hic sermo : Quomodo sit orandum, primum a. 1519 
Wittembergae germanice prodiit coniunctus cum al- 
tero: Quid sit agendum de processione in hebdo- 
made quam diount orucis, sub hoc titulo : 



392 VI CoBciones 

®n ©crmott t)on bcm gcpcct t)nb proccfjion ^n bcr 
Srcufewod^cn. ©cbrudtt ju SGBittcnberg! md) Sl^rijti 
gcburt funffjcl^cnl^unbcrt onb im ncunjel^nbcn 3far, 
eodemque anno Lipsiae, et anno 1520 tam Wittem- 
bei^ae quam Lipsiae et Augustae Vindelicorum ty- 
pis est repetitus (cf. Rotermund, Verzeichniss von 
den Ausgaben der sammtl. Schriften Luthers. Bre- 
men 1813, et Schtitze, D. M. Luthers bisher unge- 
druckte Briefe III, p. 272 et28i.). Germanice legi- 
tur in ed. Opp. Luth. Wittenb. VI , 1091 sqq. Je- 
nens. I, p. 175 sqq. Altenb. I, p. 301 sqq. Lips. 
XXII p. 36 sqq. Walchiana X, p. 1713 sqq. ooll. 
p. 82, latine in ed. Wittenb. I, p. 70 sqq. et in 
Jen. I p. 351 sqq. 

V. Concio de matrimonio. 

Hic sermo anno 1519 Luthero inscio Lipsiae 

(cf. Aemilii Werneri Repertorium typographicum, 

Nordlingae 1864. p. 150) eodemque |anno iterum 

nuUo loco indicato typis divulgatus est sub hoc 

titulo : 

@in ©crmon oon bcm c^cUdycn ftanbt Doftori^ ajlar- 

tini Sttttcr gcprcbigt 1519. 

Lutherus hac re offensus eum ipse typis excuden- 

dum' tradidit Wittenbergae 1519 sub hoc titulo: 

@9n ©crmon oon bcm 6li(^en | fianbt oorcnbctt onb 

corrigirct | burd^ D. 3(Kartinum Sut^er, aiu- I gufliner 

tju SSittcnburgf. — fn flne: ©etrurft ^u SBittcn^ 

burgf ^ad) 6|rift geOurt | taufcnb funff ^unbcrt onb 

im I Sfteunjcl^cnben tar. 

eodemque anno sub eodem titulo etiam Lipsiae di- 

vulgavit. His utrisque editionibus prooemium prae- 

misit, quo concionem hanc se inscio et invito ex- 

cusam esse graviter questus est (cf. Walchii Intro- 

duct. in Tom. Opp. Luth. X , p. 53 et p. 754 et 

Rotermund , Verzeichniss etc. p. 18). Germanice 

legitur hic sermo in edit. Opp. Luth. Wittenb. VI, 

p. 165, Jenensi I, p. 172, Altenburg, I, p. 299, 

Lips. XII, p. 379, latine in Jenensi I, p. 352, Wit- 

tenb. I, p. 90 et in editione Baailiensi Lucubratio- 



D. MarUni Liitheri a. 1519. 393 

num Lutheri a. 1520 mense Julio, ubi p. 154 eio 
inscriptus est: Rev. Patris ac 8. Theologiae Doc- 
toris Martiui Lutherii de matriniODio sermo habitus 
Vuittenbergae , in Latinam linguam e Germanica 
versus. 

VL Concio: Quomodo sit parandus ani- 
mus ad mortem. 

Haec Qonscio primum germanice edita est dub 
titulo: 
@in ©crmon t>on bcr ©crc^tun^ gum jicrbcn M.L.A. 
®cbru(!t ju aSittcnbcr^ SRad^ K^rtfi gcburt XV. 0. 
onb im XIX. 
atque postea saepius et Wittenbergae et Lip- 
siae et Basileae tjpis repetita (cf. Rotermund, Ver- 
zeichniss p. 19 et Schtitze , D. M. Luthers bisfaer 
ungedruckte Briefe IIl, p. 273). Quae editio Basi- 
leae a. 1520 prodiit, hanc prae se fert inscriptio- 
nem : 
@in niitficl^ t)nb faji triiPlici^ prcbig ober t)nbcrrt(3^5 
tung, tt)ic jtd^ cin (^riftcn menfcf> mit frcubcn bcrct^s 
tcn fol ju ftcrben, bcfc^viben burc^ S)octor SRartinum 
8ut^er ^Suoujiincr. In fine: ©ctrucft in bcr UUu 
d^en ftat «afd bnrc^ 9lbam ^^ctri 2lnno M. D. XX. 
Latine redditus est hic sermo Lipsiae anno 1520 
8ub hoc titulo: 

Serrao Martini Lutheri de praeparatione ad mo- 
riendum e vernaculo in latinum versus. Lipsiae, 
ex ofdcina Melchioris Lottheri. Anno salutis 
M. D. XX. In fine : Lipsiae ex ofBcina Melchioris 
Lottheri. Anno salutis M.D.XX. 4. 

(Panzer Ann. tjp. VII, p. 213.) 
Germanice legitur in ed. Opp. Luth. VVittenb. VI, 
p. 310 sqq. AUenb. I, p.310 sqq. V^alch.X, p.2292 
sqq., latine in ed. Wittenb. I, p. 85 sqq. Jen. I, 
p. 354 sqq. 



394 ^ I: Goncio D. M. Luih. 

VI Conciones 

D. Martini Lntheri. 

I. 
De Sacramento baptismi. 

Primo, nomen, baptismus, graeeum est, latine 
j|>ote8t verti , mersio , cum immergimus aliquid in 
aquam, ut totum tegatur aqua. 

Et quamvis ille mos iam absoleverit apud ple- 
rosqne (neque enim totos demergunt pueros , sed 
tantum paucula aqua perfundunt), deb^bant tamen 
prorsus immergi, et statim retrahi. Id enim etymo- 
logia nominis postulare videtur, et Oermani 
quoque baptismum £auff vocant, a profunditate, 
quatn £teff illi sua lingua vocant, quod profunde 
demergi conveniat eos, qui baptizantur. 

Et sane, si spectes, quid baptismus significet, 
idem requiri videbis. Hoc enim signiiicat, ut vetus 
homo et nativitas nostra plena peccatis , quae ex 
came et sanguine constat, tota per divinam gratiam 
demergatur, id quod post copiosius indicabimus. 
Debebat igitur modus baptizandi respondere signifi- 
cationi baptismi , ut certum ac plenum eius ederet 
signum. 

Secundo , est quoque baptismus externum sig- 
num seu nota, quae nos discernit ab omnibus aliis 
hominibus, qui non sunt baptizati, ut cognoscamur, 
quod simus populus nostri ducis Jesu Ghristi , sub 
cuius signis (ea crux est) assidue contra peccata 
pugnamus. 

Tria igitur in hoc sacramento nobis sunt spec- 
tanda, signum, significatio signi et fides. Signum in 
eo oonsistit, quod homo in aquam demergitur in 
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Non au- 
tem in aqua retinetur, sed statim retrahitur. Hinc 
nostri Germani Catechistam dicunt de fonte baptis- 
mi levasse puerum, utemur enim vulgari loquendi 
con.8uetudine. Sic ambo illa in signo requiruntur, 



de 6*eraaieiito baptiBmi. 386 

ut et demergatur puer in aquam et rursus retra- 
hatur. 

Tertio, figura seu significatio baptisroi ea eat, 
ut mortificentur primo peccata, post ut resurgamus 
per gratiam Dei , ut vetus homo , qui in peccatis 
conceptus et editus est, totus demergatur , et prod- 
eat novus homo, renatus per gratiam Dei. 

Sic S. Paulus ad Titum 3. vocat baptismum 
lavacrum regenerationis ac renovationis , quod in 
eo lavacro regeneremur et renovemur. Sic Chriatns 
quoque Johan. 3. dicit: Nisi quis renatus Aierit ez 
aqua et spiritu (gratiae scilicet), non potest introire 
in regnum Dei. 

Quemadmodum enim mater illo camali parta 
plenum peccatis puerum et irae filium edit, ita bap- 
tismus edit spiritualem partum, et regenerat no8) 
ut iustifioati simus fllii gratiae. Sic peccata in bap- 
tismo demerguntur, et emergit pro peccatis iustitia. 

Quarto, porro illa peccatorum demersio et mor- 
tificatio nou perfecte in hac vita absolvitur, donec 
hoc mortale corpus pereat, et totum in pulverem 
abeat. Sacramentum vel signum baptismi^ id quod 
videmus, brevi perfioitur. Verum significatio eius et 
spiritualis baptismus, demersio , sciiicet peccatorum, 
illa per hanc totam vitam durat, et non nisi in 
morte perficitur. Tum enim vere demergitur homo 
in baptismum, et vere fit hoc, quod baptismus sig- 
nificat. 

Non igitur haec vita aliud est, quam perpetuus 
baptismus spiritualis, donec moriamur, et adiudica- 
tur morti is, qui baptizatur. Perinde atque si dicat 
sacerdos, cum baptizat : Ecce tunihil aliud es, quam 
caro plena peccatis , demergo itaque te in nomine 
Dei , et sententiam mortis conti*a te in eodem no- 
mine fero , ut tecum omnia peccata tua moriantur 
et demergantur. Atque sic S Paulus quoque ad 
Roman. 6. dicit : Sumus cum Christo sepulti in mor- 
tem per baptismum. 

Quo igitur citius homo a baptismo moritur, eo 
citius baptismus suus perficitur et absolvitur. Neque 
enim cessant peccata, quamdiu hic vivimviB^ ivdAxv 



396 I. Concio D. M. Luth. 

cnm toti ex et in peccato simus nati, natura no- 
stra peccatum est , id quod Propheta *) quoque 
conBrmat : Ecce in iniquitatibus conceptus sum , et 
in peccatis concepit me mater mea. Nec aliter con- 
suli huic naturae vitio potest, quam per mortem, 
cum tota una cum peccatis interit. 

Vides igitur Christianam vitam nihil esse aliud, 
quaih initia quaedam a baptismo feliciter et sancte 
moriendi, donec hoc corpus intereat. VuU enim 
Deus hominem in novissimo die resurgere , ut tum 
plane novus sit. 

Quinto, quemadmodum autem demersionem in 
aquam brevi perfici videmus,ita quoquemox retrahitur 
ex aqua infans, et levatur. Verum significatio huius, 
spiritualis scilicet regeneratio, donum gratiae et iu^ 
stitiae, illa in baptismo quidem inoipiunt, Aon ta- 
men prius perfecte ea consequimur, quam moria- 
mur, imo cum in novissimo die haec caro resusci- 
tabitur, tum demum coeptum opus absolvet Deus, 
et liberi a peccato et morte aliisque malis resurge- 
mus, et in aeternum vivemus, tam hoc corpore, 
quam etiam anima purificata, tum demum perfecte 
e baptismi fonte levabimur, et renascemur, perpe- 
tuo in coelo victuri. 

Nam hoc, quod demersum infantem ex aqua 
retrahunt Catechistae, nihil aliud est, quam si di- 
cant: Ecce iam demersa sunt tua peccata, nos igi- 
tur te in nomine Dei excipimus , ut eum , qui iam 
in aeternum et in innooentem migraturus sis vitam. 
8ic enim angeli Dei in novissimo die omnes pios 
baptizatos Christianos producent, et tum vere hoc 
fiet, quod et baptismus et Catechistae significant. 
Quemadmodum dicit Christus Matth. 24: Emittet 
angelos suos, et ipsi congregabunt electos eius a 
quatuor ventis , a summis coelorum usque ad ter- 
minos eorum. 

Sexto, huius quoque baptismi tjpus fiiit dilu 
vium illud Noha, quo totus mundus periit, excepto 



•; Pflnl. ^l. 



de Sacramento baptiami. « 397 

Noha cum tribus flliis eorumque uxoribus, neque 
enim plures quam octo in arca sunt servati. Quod 
igitur homines diluvio perierunt, signiflcat in bap- 
tismo demergi nostra peccata, verum , quod octo 
homines servanturcum omni genere animalium, sig» 
niflcat per baptismum hominem salvari. Sicut S. Pe- 
trus in prima sua epistola hanc flguram de Noha 
exponit. 

Porro multo latius patet baptismus, quam di- 
luvium illud. Nam diluvium, quod Noha temporibus 
fuit, unius anni homines perdidit, baptismus autem 
adhuc per totum mundum aChristi baptismo durat, 
et durabit usque ad novissimum diem , et est dilu- 
vium gratiae, sicut illud erat irae diluvium. Id quod 
Psalmus quoque 29. praedixit: Dominus diluvium 
inhabitare facit. Procul dubio enim plures homines 
baptizantur, quam illo diluvio perierint. 

Septimo, ex his igilur colligimus verum esse, 
quodv homo statim a baptismo sine peccatis sit et 
plane innocens. Verum multi sunt, qui hoc non 
recte intelligtint. Sic enim quidam somniant, cum 
nullum plane sit reliquum peccatum a baptismo, li- 
cere sibi otiosis esse , neque unquam cogitant de 
mortiflcanda illa peccatis plena natura , id quod 
multi quoque a confessione solent facere. Recte 
igitur haec, ut supra monuimus, sunt accipienda et 
sciendum, quod haec nostra caro, quamdiu vivimus, 
mala sit et plena peccatis, cui non alia ratione po- 
tuit consulere Deus, quam si totam reflngeret et 
reformaret. Sicut Jerem. indicat cap. 18. Figulus 
cum videt aliam esse iam flcti vasis formam, quam 
ipse velit, redigit in lutum, et reflngit (Sic inquit 
Deus apud Prophetam: Sicut lutum in manu flguli, 
sic vos in manu mea estis). 

Quia autem primus partus ipse non probatur, 
quod sit corruptus, ideo in terram nos denuo per 
mortem redigit, in novissimo autem die reflnget, ut 
integri et sine peccatis simus. Hocque consilium in- 
choat Deus in baptismo, qui mortis et resurrectio- 
nis novissimi diei est typus. Quantum igitur ad 
figuram et ad signum sacramenti attinet^ motiwsb 



396 • I. Condo D. Mart. Luth. 

etiam nuno una cum homine sunt pecoata, et reaur- 
rexit honio. Verum quantum ad opus attinet, sacra- 
menti effeotus nondum perfecte est absoiutus , hoc 
est, mors et resurrectio in novissimo die nondom 
sunt facta, sed fient. 

Octavo , homo igitur sacramentaliter ab omni- 
bus peccatis mundus et innocens est, hoc est, sig- 
num divinum habet, quod significat, quod omnia 
ipsius peccata mortua esse debeant, et ipse quoque 
feliciter raori et tandem in novissimo die mundus 
ab omnibus peccatis resurgere ad aeternam vitam 
debeat. Quantum igitur ad sacramentnm attinet, ve- 
rum est, quod simus sine peccato. Verum, eum non- 
dam perfectus sit baptismus, et nos adhuc in illa 
earne plena peccatis simus, coepta tantum illa Chri- 
stiana innocentia est. non etiam absoluta. 

Postquam igitur adoleverit homo, tum se pee- 
catrix natura exserit, tum se prodit concupiscentia 
et affectusirae, odii, libidinis, amoris, avaritiae, su- 
perbiae, et si qui sunt similes, quorum nullus sen- 
tiretur, si in sacramento demersa et mortua omnia 
peccata essent. Verum baptismo peccatorum morti- 
ficatio tantum significata est, nondum penitus per- 
fecta, perficitur autem per mortem et resurrectio- 
nem in novissimo die. Bic S. Pauius Rom. 7. Item 
reliqui Sancti omnes cum eo queruntur, se pecoa- 
tores esse, et vi naturali ad peccandum rapi, quam- 
vis baptizati et sancti essent. Quoad enim vivimns, 
sentimus, quod natura feramur ad pecoandum. 

Nono, quaeras igitur, quid prosit baptismus, 
cum non totum peccatum tollat, et abluat? Haec" 
quaestio occasionem dabit, ut intelligamus, et quid 
sit baptismus, et quis eius verus usus. In baptismi 
enim sacramento Deus teoum foedus iungit, et se 
tibi conciliat foedere et gratiae /et consolationis 
pleno. 

Primo, quod baptismum et hoc quod significat 
expetis et exoptas, videlicet, ut una cum peccatis 
intermoriaris et in novissimo die refingaris (id enim 
baptismus significat), hoc in te probat Deus, et si- 
nit te baptizari , statimque a baptismo te reflngere 



de Sacramento baptiBmi, 399 

indpit, te saa gratia ao spirita suo perfiindit, «anctas 
antem Spiritus statim naturajn et peocata mortifiosre 
inoipit, atque ita te ad mortem et resurrectionem 
in noTissimo die praeparat. * 

Secundo, praeterea, quia tuam fidem obstringis, 
te quoad vivas tuam caruem ao peccata mortifica* 
turum , eam quoque voluntatem tuam probat Deus, 
teqae multis ac variis bonis operibus, quoad vixeris, 
exercet, praeterea cruce et afflictionibus, quibus hoc, 
quod tu in baptismo petiisti, conficit , nempe ut te 
liberet a peccatis, mortificet, et resuscitet in novis- 
simo die; atqne ita baptismus absolvatur. 

Gum igitur legimus aut videmus, Sanctos mi- 
sere affiigi, variis item exerceri calamitatibus , sic 
sentiamus , illa omnia fieri a propitio Deo , ut eos 
mortificet, et sic satisfiat sacramento baiitismi, 
nempe ut mortui refingantur. Nisi enim boc fiat, 
ut variis malis exerceamur et iactemur , ^ corrupta 
haec natura vincet nos , ut nullus sit baptismi «sus, 
sed subinde e peccato in peccatum recidamus , et 
tales perpetuo, quales nati sumus, maneamus. 

Decimo , cum ergo tu cum Deo tale iungas 
foedus , ipse vicissim per gratiam suam se obstrin- 
git, quod reliquias peccatorum, quae a baptisnio in 
natura tua supersunt, nolit imputare, adeoque quod 
propter eas te nolit condemnare. Et satis est ei, 
hocque unice probat , si assiduo labores peccata 
mortificare, et mortem exoptes, quae innatam illam 
ad peccandum vim tollat. 

Si igitur sentias te malis cogitationibus, concu- 
piscentia, item aliis afiectibus agitari, imo si videas 
aliquando prolapsum te iu peccatum aliquod , illa 
omnia certo tibi sunt condonata, vi foederis , quod 
cum Deo iunxisti in hoc sacramento, si modo re- 
sipiscas ac redeas ad hoc foedus eique credas. 

Id quod S. Paulus Rom. 8. indicat, cum dicitc 
Nuila nunc condcmnatio etc. , id est , illa naturae 
vis , qua ad peccandum inviti rapimur, neminem, 
qui in Christum credit , condemnat , si modo eam 
non probemus ac defendamus. 

Item S. Johannes in sna canonica c. 2\ B\ ^\% 



400 I. Concio D. M. Lutb. 

pecoaverit, habemus advocatum apudPatrem Jeauai 
Christum iustum, et ipse est propitiatio pro peoca- 
tis Qostris, non pro nostris autem tantum, sed etiam 
pro totius mundi. Porro hoc totum in baptismo 
flt , in quo Christus uobis donatur , id quod in se- 
quenti parte concionis tractabimus. 

Undecimo , nisi ergo hoc foedus cum Deo es- 
set, et Deus ratione huius foederis ad nostra pec- 
cata conniveret, nullum tam leve esset peccatum, 
quod nos non condemnaret. Neque enim ullum pec- 
catum, quantumvis exiguum, Dei iudicium sustinere 
potest. Non igitur est aliud maius et suavius sola- 
tium in hoc mundo , quam baptismus. Per baptis- 
mum enim et gratiam et misericordiam consequi- 
mur, quae peccata non accusQ.nt aut damnant, sed 
potius magno labore et usu eiiciuut ac repellunt. 

Pulchre igitur S. Augustinus scripsit , peccata 
in baptismo condonari, non quod nullae peecati re- 
liquiae supersint, sed. quod non amplius imputetur 
peccatum, q. d.: Peccata quidem in mortem usque 
in nostra carne haerent, se couimovent, ac subinde 
produnt, verum cum illa fiant nobis invitis nec ap- 
probantibus, hoc baptismi beneflcium est, quod nos 
non condemnant , nec nobis nocent , sed in dies 
magis ac magis, donec moriamur, mortificantur. 

Cum igitur sentis, te concupiscentia aut aliis 
vitiis tentari , non ideo exhorresces nec desperabis, 
neque etiam , si in manifestum aliquod peccatum 
proiabaris, sed baptismi recordare, teque eo conso- 
lare. Nam in- baptismo Deus se tibi obstrinxit, quod 
et tua peccata velit mortiflcare , et ea condonare, 
si modo ea aut non approbes, aut etiam in eis non 
perdures. 

Et sic quoque accipiendae sunt maiae cogita- 
^ones, concupiscentia, et peccata , quae sentimus, 
non ut iis ad desperationem adigamur, sed sentiamus 
ea esse ceu monumenta quaedam divina , quae nos 
commoneant baptismi, quid in eo voverimus, nempe 
ut invocemus divinam gratiam , et in assiduo belli 
U3U, oontra peccata simus, ut etiam exoptomus 



de Saoramento baptiBini. 401 

mortem, ut vel illa ratione ab hoc corpore peocati 
liberemur. 

Duodecimo, restat iam tertia huius saoram^iiti 
pars tractanda, nempe fides, ut scilicet constanter 'et 
flrmiter credamus, quod non solum significat hoc 
sacramentum mortem et resurrectionem in novis- 
simo die, per quae homo renascitur in aeternam 
vitam, sed quod baptismus illa omnia, dum etiam 
hic vivimus, vere in nobis operetur. Haec enim 
baptismus agit , Deum nobis et nos vicissim Deo 
obstringit, quod velimus peccata, quoad vivimus, 
mortificare , et contra ea pugnare : quod vicissim 
ipse Deus velit indulgere nobis , condonare errata, 
nobiscum non summo iure agere, neque ideo dam- 
nare nos, quod, dum hic vivimus, sine peccatis vi- 
vere non possimus. 

Sic utrumque intelligis, et quod baptismus in- 
nocentes faciat, omniaque toliat peccata, et quod 
reUquiae peccati in nobisremaneant, neque illa in- 
iiata ad peccandum vis et natura tota aboleatur« 
Eum igitur, qui iani baptizatus est, innocentem ideo 
vocamus, quod coeperit fieri innocens, et iam inno- 
centiae signum ac foedus acceperit, ut subinde illa 
innocentia crescat et augeatur. Si qua autem errata 
et peccata remanent, ea Deus propter ictum foedus 
non imputat , ita ut illa innocentia tota pendeat, 
non ex homine, sed ex imputatione Dei. Sicut Pro- 
pheta ait Psal. 32: Beati, quibus remissa est iniqui- 
tas, et beatus homo, cui non imputat Dominus pec- 
catum. 

Porro, haec fides est omnium maxime neces- 
saria. Ea enim sola, et nulla alia res afQictam ac 
turbatam conscientiam consolari et erigere potest. 
Quod si qui hac fide careant, illi necessario prop- 
ter peccata desperabunt. Nam peccata, quae a bap- 
tismo manent, in iis, qui non credunt, omnia etiam 
bona opera contaminant et coinquinant coramDeo. 
Quare constanti et firmo animo inniti baptismo 
convenit, ut obiiciamus eum peccatis et omnibus 
terroribus conscientiae, et demisso animo dicamus : 
Seio omnia mea opera impura et coinquinata esse. 

Lutheri opp. V. A. ad ref. biaU i, p. Vol. III. ^^ 



402 I* Ooncio D. M. Luth. 

Yerum sum baptizatus , et scio, quod Deus, qui 
mentiri non potest, per baptismum se mihi obstrin- 
Mrit, quod nolit peccata mihi imputare, sed potius 
ea in me mortificare et abolere. 

Tertio decimo, intelligis igitur nostram inno- 
centiam , in qua a baptismo sumus , totam divinae 
mleericordiae deberi, quae nos peccatores tolerat, 
neque imputat nobis peccata, perinde atque si sine 
peocatis essemus. 

Hinc quoque intelligis, quare Chridtiani miseri- 
cordiae filii, populus gratiae, item homines, quibas 
Deus bene velit, in sacris literis appellentur. ' Ideo 
scilioet, quod in baptismo coeperint purificari, et 
peccati reliquiae (si quae in eis remaneant) non 
oondemnant eos. Tum demum autem omnino ab 
omnibus peccatis liberi vivent, cum mortui in no- 
vissimo die resurgent, id quod baptismi signum in- 
dioat. 

' Longe igitur errant, si qui putant, iam tum a 
baptismo se ab omnibus peccatis mundatos ao li- 
beratos, facit enim ille error, ut securi obambulent, 
neque unquam de mortificandis peccatis cogitent. 
Si quod admiserunt peccatum, se non peccasse opi- 
nantur, ita autem fit, ut in peccatis perdurent ac 
prorsus inutilem sibi baptismum reddant. Haerent 
enim in externis tantum operibus, sub quibus se- 
pulta superbia, odium, aiiaque vitia magis ac ma- 
gie ipsis ignorantibus crescunt. 

Verum non ita faciundum est, necesse est 
enim , ut peccata , item vitiosos afiectus pro veris 
peceatis agnoscas. Quod autem illa te condemnare 
non possint, iliud totum divinae misericordiae re- 
feres acceptum, neque enim Deus ea vult imputare, 
ita tamen, ut tu quoque cum eis depugnes cruee 
et bonis operibus, donec per mortem omnino abo- 
leftntur. Haec qui non faciunt, illis non remitten- 
tur peccata. Neque enim baptismo et foederi, quod 
oum Deo iunxerunt, satisfaciunt, sed inceptum tum 
Dei, tum baptismi opus remorantur. 

Quarto decimo, non autem multum his absimi- 
lea sunt, qui satisfaotionibus peccata delere oon«i- 



de Slieramento b«ptiBiiii. 4/^ 

tiilr. Hi eo usque progredinntur, ut et plane ooti- 
temnant et negligant baptismum , perinde atqne si 
nnllus alius baptismi udus esset, quam corpns aqua 
perfiindi. Nesciunt enidri, quod debeat esse eius udus 
per totam vitam in mortem usque, imo usque ad 
novisBimum quoque diem, sicut supra docuimus. 

SoUioiti igitur aliud quaerunt, quo pro pecoa- 
tis satisfaciant, opera scilicet, verum ea res mira- 
biliter conseientias excruciat ac terret, neque enim 
unquam certa esse potest conscientia , quae operi- 
bns nititur, in mortis autem periculo etiam despe- 
rat, neque novit, quae sit Dei erga se voluntas. 
Sic enim sentiunt tum homines illi , frustra esse 
baptismnm, neque ullum eius amplius propter ad- 
missa peccata esse usum. 

Verum hoc ipsum summe caveri oportebat. 
Sic enim supra monuimus, ut quam primum quis 
peocatum sentit, statim ad baptismum, ceu ad asy- 
lum, recurrat ao confugiat, et recordetur divini foe- 
deris, quo se obstrinxit Deus condonaturum omnla 
peccata, si modp tu cum eis depugnare in mortem 
usque velis. 

In hanc promissionem defigendi sunt oculi, 
huic tuto est innitendum. Atque hic verus est ao 
proprius baptismi usus, et hoc modo pacatur et 
conflrmatur cor, non aliqua satisfactione aut aliquo 
nostro opere , sed misericordia Dei , quam in bap- 
tismo Deus promisit. 

Porro adeo constanter retinenda haec fldes in 
animo est, ut, etiamsi omnes creaturae, omnis ge- 
neris peccata te obruant, tu tamen flrmiter in ea 
haereas, qui enim ab illa fide discedit, Deum men- 
dacem esse sentit, neque servantem foederis, quod 
in baptismo nobiscum iunxit. 

Quinto decimo, fidem autem potissimum tentat 
et sollicitat Satan, quam ubi evertit, tum certam 
habet victoriam in manibus. Nam et poenitentiae 
(de qua supra egimus) ceu fundamentum baptismus 
est. Solis enim illis remittuntur peccata, qui sunt 
baptizati, hoc est, quibus promisit Deua Teini%%\o- 

26* 



4M: L OoMio 0. M. Laft. 



peeeatomiii. Poeoitentim igitiir cea leToeat ae 
lenoYAt beptiBiiii sacnmeiitiiiD. 

Peiinde atqoe si sie dicat saeerdoa, taiD eoni 
eonfitmtem absolyit (ntemnr enim Tnlgaii ▼oear 
bolo): Eeee, eondonaTit iam tibi IXeua omnia pee- 
eata, qaemadmodam et in baptismo antea promiaity 
et iam mihi mandaTit Tiitnte claTiam. Sie leroea- 
mnr ad Terom baptismi asnm. Qaod ai credideii- 
IIIII8, sine dobio peecatoiam remissionem habebi- 
nnia, sin minos, damnabimar. SicTidemas remtBaio- 
nem ac mortificationem peecatoium (ea enim dno 
operator baptismas} aliqoando peceads impedin; 
ineiedolitate aotem prorsosreddi inotilem, qnemad- 
modom qooqoe sola fides intereeptom baptiBmi opos 
lepaiat ae repetit. adeo omnia ex: fide pendeni. 

Dt aotem paolo rodios ac apertias lem expli- 
eemos, aliod est peccata ranittere, et aliod eaw&te 
¥d moitificare peecata* Fides peccatmom lemiBsio- 
nem impetiat, etiamsi nondom sint moitificata Mor- 
tificantor aatem peccata tom, com eis obnitimar, 
item com morimoi, tom enim pioisos peecatnm 
inteiit, sont aotem ambo baptismi opeia. 

Sic Apostolos Ebraeis 12. scribit, qoi tamen 
ante baptizati leimssionem peccatorom iam eiant 
eonsecoti, ot peccatom tenaciter *) inhaeiens depo- 
nant. Tam enim Tim soam baptismos obtinet, et 
eeito mihi remissa sont peccata, com ciedo Deo 
promittenti, qood nolit mihi peccala impotaie, qoam- 
Tis maxima eorom pars adhoc in caine lemaneaL 
niam aotem fidem seqoitor peccatonim mortificatio, 
qoae fit per erocem et per mortem. 

Atqoe hic ille fidei ardeolos est, qoem pn^te- 
mor : Oredo in Spiritom sanctom, remissionem pec- 
catorom ete. Allodit enim ad baptisraom , in qao 
remittontor peccata, propter foedos illod, qood no- 
iMseom ionxit Deos. Kihii ei^ de remissione pec- 
eatorom dobitabimos. 

SextOvdecimo, iam igitor hoc qooqoe Tides^ 



^) In cd. Jea«: reaaeiler. 



de Sacramento baptiBmi. 406 

omms generis aflQiotiones, etiam ipsam mortem^ 
per baptismum salutarem ac atilem efBci, ut slt 
ceu instrumentum , quo baptismus ad mortificatio- 
nem utitur. Neque enim aliter fieri potest, quam 
ut illi, qui baptismo satisfacere et peccatis liberari 
volunt, moriantur. Quia autem peecatum non nisi 
coactum moritur, ideo etiam fit, ut mors tam acerba 
et horribilis carni appareat. Sicque cernimus Dei 
tum misericordiam tum potentiam ea in re, quod 
peocatum morte tollitur, quae mors peccati tamen 
est fructus et merces, sicut eam Paulus vocatRom. 
6. i\b<Avia Tfiq afiaQtlag S-avaToq, 

invenias autem multos passim, qui vellent se 
iustos esse, neque aliud aeque expetunt ac sanctam 
vitam. Verum non est alia magis compendiaria 
via, qua iustitiam assequamur, quam per baptismum 
eiusque opus, hoc est, per crucem et mortem. Quae 
cum illi fugiunt, apparet, quod neque intelligant, 
quid sit iustum esse, neque etiam vere id cupiant. 

Deus igitur in varia vitae genera coniecit ho- 
mines, in quibus se quisque exerceret et suam fer- 
ret crucem. Aiii vivunt in coniugio, alii imperant, 
alii imperata faciunt. Porro hi omnes satis labo- 
rum ac molestiarum habent, quibus mortificetur 
caro. Et si qui baptizati sunt, illis otium, securitas 
et pax mundi ceu venenum est, quod iustum bap- 
tismi opus remoratur, neque enim illi, qui otiose 
ac secure agunt, aut crucem et mortem tolerare, 
aut peccatum odisse possunt. Hoc potius inde ac- 
cidif, ut hanc vitam ardentius complectantur, illam 
autem futuram et aeternam horreant, metuant mor- 
tem, atque peccatorum mortificationem refugiant. 

Decimo septimo, iam ergo si hominum vitam 
ac mores diligentius intuearis, multos passim in- 
venias, qui ieiuniis, orationibus, peregrinationibus 
et similibus operibus non ad mortificanda peccata, 
sed ad promerendam gratiam et cumulanda merita 
utantur. 

Verum ieiuniorum et aliorum similium operum 
hic esse debebat usus , ut veterem Adamum illam- 
que innatam ad peccandum vim premerent et as- 



8|y^ftMreot ad oontemneKtdas httias vitae illeeebapa», 
ui 810 magis ao magis pararentur animi ad mor- 
tftpi, ao baptbmo satisfieret. Debebat tamen iUo> 
rw omnium esse modus quidam, non quod mag- 
Djitudo vel numerus illorum oertus praeaeribatur, 
sed hoo quisque animadvertat, quantum et quid 
baptismus postulet, id quod sio aodpiendum ^t: 
Sentit unusquisque sua vitia, in quibus ipse m'a- 
xime laborat, qua igitur ratione illa opprimi aut 
mortifioari posse putabit, ea utetur , quod «i ani- 
madvertet deoresoere vitia et imminui, de mortifi- 
oatione quoque aliquantum remittat. 

Neque autem tentantur haeo humanis ^iribus, 
1108 enim de iis dioimus, qui baptizati et reoepti 
a«nt in gratiam, et qui eredunt iam Deo pron^it- 
t^nti peooatorum remissionem. Hi fide ad morti- 
fieaudas peooati reliquias et omnia alia bona opera 
commoventur et exoitantur. lam qui nullam ba- 
beot fidem, se multis ao variis defatigant operibus, 
iam hoc iam illud instituunt, et oontenti auot illa 
nuda et externa operis speoie, in quo oeu in Ug- 
nea statua neque vita, nec spiritus aUquis inest, uno 
perfeoto convertuntur mox ad aliud, ao mira in- 
eonstantia perpetuo feruntur, neque eius rei uUum 
sentiunt fructum. NonnuUi etiam ad insaniam iUo 
studio redacti sunt, ut nec sibi nec aliis prodesse 
possent. 

Verum omnia iUa inoommoda inde sunt enata, 
quod ab impiis doctoribus persuasi sentimus nos 
a baptismo seu contritione sine peccatis esse. Item, 
quod bona opera non ad mortificanda peooata, sed 
ad oumulanda merita, et ad satisfaoiendum pro 
peocatis valeant. Confirmant autem impiam hano 
opinionem, qui vitas et opera Sanotorum impru- 
denter praedioanl, quasi ea proposita sint exempla, 
quae nos imitari conveniat. Stulti igitur homines, 
qui omni iudicio in his rebus oarent, oaeoo impetu 
in ista Sanotorum exempla irruunt, et bene secmn 
actum putant, si utcunque externam larvam facti 
expresserint. 

Verom Deus singuUs Saactis singulas dedii 



de SacramoDto baptismi* 407 

dotes, quibus isti suo baptismo satiaiacereQt. Bst 
autem baptismus uua cum eo, quod siguificat, ge^ 
neralis quaedam regula proposita omolbus, ut unus- 
quisque eam rationem deligat, quam sibi suoque 
vitae generi maxime conveuire putat, qua baptismo 
satisfiat, hoc est, qua mortificentur peccata, et prae^ 

{>arentur animi ad mortem aequius ferendam, ac 
eve ac suave fiat onus Christi, neque nos ad illud 
resistamus, aut impatientius id feramus. Sicut Sa- 
lomondicit: Insipientis opera excruciant eum, prop- 
terea quod viam ad civitatem nesciat. Qu&mad- 
modum enim, si qui ad urbem aliquam tendunt, 
cuin a via aberrant, dolent, ita his quoque accidit, 
qui cum per totam vitam multis ac variis se ope- 
ribus defatigarint, nullum tamen inde.capiunt fructum. 

Decimo octavo , huc quoque pertinent notae 
illae quaestiones, an baptismus et votum, quod in 
baptismo vovimus, maiora sint votis, quibus se ob- 
stringunt homines ad castitatem, ad monachatum, 
ad ordinem sacerdotum, cum tamen baptismus sit 
communis omnibus Christianis, et Religiosorum 
vota singulare ac maius quiddam prae se ferre vi 
deantur? 

Si quis igitur ea, quae supra diximus, diligen- 
ter legit , is in promptu habebit, quid respondeat* 
Nam in baptismo unum et idem omnium est vo- 
tum, vovent enim omnes illi, qui baptizantur, quod 
velint mortificare peccata, et sanctificari per mise- 
ricordiam Dei, cui se tradunt et ofierunt, ceu lu- 
tum figulo, neque hic quisquam aiteri praestat, sed 
omnium eadem est conditio. 

Ratio autem , qua satisfiat baptismo , et qua 
mortificemus peccata, illa non poterit esse eadem. 
Quare iam antea monui, ut quisque diligenter vi- 
deat, quaenam ratio mortificandi peccata et repri- 
mendae carnis sibi maxime conveniat, quod item 
vitae genus. Verum igitur hoc est, nullum neque 
gravius, neque melius, neque etiam maius esse vo- 
tum, quam baptismi. Quid enim amplius quaeso 
vovere poteris, quam quod velis mortificare pec- 
cata, mori, hanc vitam odisse, sanctificari? 



406 !• Concio D. M. Lnth. 

Praeter hoc aatem votum, potes te quoque 
eerto vitae generi addicere, quod tibi commodisBi- 
mnm videbitur, ut in eo illi voto satisfacias, quod 
in baptismo fecisti. Atque is delectus in nostra 
manu est. Quemadmodum quoque, si duo una iter 
faciant in aliquam civitatem, potest alter in semita, 
alter in publica via, prout utrique commodissimum 
fberit, ingredi. Si quis ergo se coniecerit in ma- 
trimonium, ille labores ac molestias, quae in con- 
iugio sunt, perferre cogitur, quibus dum exercetur 
natura, assuescit et bona et mala aequius ferre, 
cavere peccata, se comparare ad mortem, quae 
omnia commodius potedt in illo genere vitae, quam 
si viveret exti-a coniugium. 

Est autem praeter coniugium aliud vitae genus 
amplius ac praestantius , illorum scilicet, qui spiri- 
tuale tenent regnum (utemur euim communibus vo- 
cabulis), quales sunt episcopi, parocbi etc. Atque 
hi quiaem singulis horis debebant esse parati, ad 
omnem adversam fortunam, et ad mortem quoque 
perferendam, non solum propter suam ipsorum sa- 
lutem, sed etiam propter illorum, quibus praesunt. 

Porro debet modus esse in his omniKus, sicut 
supra monui, ut spectetur non multitudo aut mag- 
nitudo operum, sed tantum peccatorum mortificatio. 

Verum sicut nemo, neque baptismi, neque quid 
significet baptismus, neque voti, quod in baptismo 
fecimus, meminit, quod scilicet hoc nobis sit prae- 
standum, ut nostram carnem, quamdiu hic vivimus,- 
mortificemus , ita quoque nemo conditionis suae, 
in qua vivit, meminit. Et pauci sunt, qui norunt, 
quare hunc in hoc, illum in aliud vitae genus con- 
iecerit Deus. Ideo autem a Deo ista sic fiunt, 
ut unusquisque commodius baptismo satisfaceret. 
lam in pompam ea res abiit, neque quicquam aliud, 
quam externa quaedam species est reliqua. Id 
quod Esa. cap. 1. quoque conqueritur: Argentum 
tuum conversum est in scoriam, et vinum tuum in 
aquam. Est autem ea indigna et miserabilis om- 
nino oalamitas, cui utinam aliquando Deus medea- 
tur, Amen. 



de SacrameBto baptlBmi. 400 

Deoimo noDo, quia autem baptismus ceu the- 
saurus quidam gratiae divinae et consolationis est, 
ideo magnas Deo gratias, laudem ac gloriam pro 
eo nos debere sentiamus. Puto enira nostrae in- 
gratitudinis hanc fuisse poenam, quod illo superiore 
seculo excaecati prorsus ignoraverimus tantas in 
baptismo sepultas opes. Gum enim baptismo ao 
gratia sua Deus mundum obruisset, nos tamen in 
molesta opera prolapsi, post indulgentiis , aliisque 
similibus nugis decepti ac seducti sumus. Neque 
prius Deo volumus credere, quam fatisfecissemus 
pro i^ccatis, perinde atque si venalem nostris ope- 
ribns' ]gratiam proposuisset Deus. 

Verum, qui non sic sentit, quod Deus per gra- 
tiam peccatores suscipiat, toleret ac salvet, neque 
alia ratione iudicium Dei posse sustineri a nobis, 
quam praesidio gratiae, is neque amare, neque 
praedicare Deum unquam poterit, sed perpetuo tan- 
quam horrendum iudicem extimescet. In baptismo . 
autem Deus talis praedicatur, quod nos peccatores 
suscipiat, nobis parcat, in dies magis ac magis pec- 
catorum reliquias expurget. Ea cum audit cor, et 
constanter credit, non potest non gaudio exsilire, 
amare et praedicare Deum. 

Talem quoque nobis propheta Deum describit: 
Sicut pater parcit filiis, ita ego illis parcam. Re- 
quiritur igitur a nobis, ut amplissimae maiestati, 
quae nos miseros ac damnatos vermes tanta gra- 
tia ac misericordia prosequitur, agamus gl^atias, ac 
misericordiam illam, sicut meretur, agnoscamus et 
praedicemus. 

Vigesimo, verum cavendura est hic, ne secure 
nimium agamus, et sic sentiamus: Si tantus the- 
saurus gratiae in baptismo est repositus, ut Deus 
peccata imputare nolit, et si statim remissa sunt 
peccata vi baptismi, cum nos ab eis recesserimus, 
tum securus omnia, ut mihi placuerit, nunc agam. 
Possum aliquando post, cum commodum videbitur, 
vei etiam in mortis periculo baptismi meminisse, 
et Deum sui commonere foederis, ac satisfacere 
baptismo. 



410 n. CoBcio D. M. Lvth. 

Quod igitur sio sentis, si a pecoatis reeedas 
eft foederis, quod in baptismo oum Deo iunxiBfti, 
810 memor, tum remissa tibi esse peccata, in eo 
qnidem non falleris et recte sentis. Verum hoc 
vide, ne, cum adeo impudenter fiducia gratiae pec- 
ees, divinum iudicium in ipso peccato, priusquam 
to redeas, te obruat, ne (sic permittente Deo) in 
taiitas tentationes coniiciaris, ut ne si yelis quidem 
mdere aut baptismi meminisse possis, et conseien- 
tia Yicta fides succumUkt. 

Nam cum aegre illi serventur, qui iM>n pec- 
oant, aut qui infirmitate peccant, quid de ta^tu- 
mm est, qui adeo impudenter gratiam tentnRi ac 
oontemsisti? In timore igitur Dei ambuleipus, ut 
«mstanti fide illum gratiae thesaurum retineamus, 
•t pro illa misericordia laeti praedicemus ac lau- 
Asmus Deum in secula, Amen. 

Finis. 

IL Quomodo Christi passio sit medi* 

tanda. 

Primo, plerique hominum sic Christi passion^m 
meditantur, ut graviter irascantur ludaeis, et ludae 
peocatum multis modis exsecrentur, ac praeterea 
nihil faciant. Sic enim illi sunt soliti et aliorum 
qmoque hominum calamitates deplorare, et accusare 
iUos, qui non meritis attulerunt iniuriam. Verum 
hec rectius diceretur, ludae ac ludaeorum impro- 
bitatem quam Christi passionem meditari. 

Secundo, collegerunt quidam varia commoda, 
qiiae ex diligentiori meditatione passionis Christi 
proveniant. Hinc illud Alberti vulgo iactatur: 8a- 
tiiis esse Christi passionem semel et obiter in vita 
■leditari, quam si per totum annum singulis diebos 
idones, aut totum. Psalmorum librum evolvas -eto. 

Est autem hac et similibus aliis sententiis ef- 
feotnm, ut oeu caeci homines verum usum passio- 
nis Christi nunquam sint assecuti. Neque enim in 
ea qoidquam quaerebant, quam privatum commo- 
dum. Circumferebant enim secum imagunoulas, li- 



de p«08ione ChriBti. 411 

bellos, tabulas, cruces, aliasque uugas. Quidam 
eo usque quoque prolapsi sunt, ut se his etiain tu- 
tos credant ab aqua, igni, ferro, aliisque periculis, 
quasi vero Christi passio ab exjterjais illis malis et 
a cruce liberet, cum tamen diversum potius effieial 

Tertio, condolent quoque Christo, et queruntur 
de eius innocentia ac deflent eum', quemstdmoduin 
mulierculae illae Hierosolymitanae, quas reprehen* 
debat Christus *) ac monebat, ut se suosque de- 
flerent liberos. 

Quibus haud dissimiles isunt conoionatores illi, 
qui kta ratione passiouem traclant, ut in media 
fere Snarratione historiae in hos excurrant looos, 
quomodo suis in Bethania valedixerit Christus, 
quantis doloribus discruciata sit Maria, et in simi- 
les alios , in quibus consistunt longius , eisque im- 
morantur. Hinc quoque factum est, quod in tot 
horas, cum narrarent passionis historiam, res sit 
extracta, nescio an dormiendi an vigilandi causa. 

Quarto, hi ergo vere et recte Christi passio- 
nem meditantur, qui in ipsius passione peccata sua 
cernunt, et illo conspectu peccatorum exterrentur, 
quorum conscientia ceu in desperationem labitur. 
Porro ille metus et terror inde nascitur, quod vi- 
des in hac Christi passione vehementem iram et 
constantem Dei in peccatores severitatem , qui no- 
luit in gratiam unigeniti sui Filii impunitos pecca- 
tores ac liberos dimittere, nisi eos sua morte re^ 
dimeret Filius. Id quod Esaias quoque confirmat 
cap. 53 : Propter peccata populi mei percussi eum. 

Quid ergo de nobis peccatoribus fiet, cum di- 
Jectus Filius adeo duriter tractetur ac percutiatur? 
Necesse est inefiabilem et plane intolerabilem iram 
ac severitatem esse, cui se opponere tanta persona 
coacta sit, et ad quam placandam et sedandam 
Dei filius passus ac mortuus sit. Et sane, si quis 
hic diligenter expendat ipsum Dei filium, qui est 
aeterna Patris sapientia, pati graviter, sat scio, ex- 
terrebitur. 

*) Lucae23* 



412 n. Concio D. M. Luth. 

Quinto, hoc quoque animo tuo insculpes, ne- 
que ditibitabis , quin tu quoque ex illorum sis nu- 
mero , qui Christum ita excarnificant , et cruci affi- 
^nt, peccata enim tua coniecerunt eum in illos 
omciatus. Atque sic quoque S. Petrus Acto. 2. lu- 
daeos ceu tonitru quodam perterrefecit, cum inquit 
ad omnes, qui aderant: Vos eum crucifixistis. Tria 
igitur milia hominuni ea voce conterriti, Quid igi- 
tiff faciemus, iratres? ad apostolos dicebant. Ergo 
cum clavos infixos manibus Ghristi cernis, oogita 
illos clayos esse tua opera, cum coronam spineam, 
GOgita eam esse malas et impias tuas cog^tio- 
nes ete. 

Sexto, ubi igitur Christum una spina pungi vi- 
des, tu cogita te meritum, ut millies gravius et 
saepius pungereris. Ubi clavis perfossas manus ac 
pedes cernis^ cogita te longe maiores meritum cru- 
daMs. Et sane, qui Christi passionem negligunt, 
illi omnes illos gravissimos cruciatus indesinenter 
patientur. Neque enim hoc exemplum irae divinae, 
in Christo propositum, nos fallet. Ista omnia aique 
his etiam graviora impii experientur. 

Septimo, ac talem quidem terrorem S. Bemar- 
dus ex Christi passione accepit, ut diceret: Secu- 
rus incedebam, nihil sciens de iudicio Dei horrendo, 
quod contra me latum erat in coelo. Et ecce mit- 
titur virginis filius, filius Dei altissimi, et iubetur 
occidi, ut vulneribus meis, pretioso sanguinis ipsius 
balsamo, medeatur. Agnosce homo, quam gravia 
sunt vulnera, pro quibus necesse est Dominum 
Ohristum vulnerari. Si non essent haec ad mor- 
tem et mortem sempitemam , nunquam pro eorum 
remedio Dei filius moreretur etc. 

Sio Christus quoque monebat mulierculas : No- 
lite flere super me, sed super vos ipsas flete, et 
super filios vestros. Et addebat rationem: Quia 
si in humido ligno haec faciunt, in arido quid fiet? 
Luc. 23. q. d. Discite ex hac mea passione, quos 
cruciatus vos sitis meriti, et quae vos maneat, ni 
credideritis , poena. Plane enim hic videmus fieri, 
ut caedatur catulus in terrorem vetuli oanie* 



de pasBione Christi. 413 

Sic Propheta quoque dicit: Et plangent seipsos 
8uper eo omnes tribus ^rrae. Non dicit: Deplo- 
rabunt eum, sed plangent se ipsos super eo. Sic 
terrebantur illi Act. 2, id quod supra indicavimi». 
Et ecclesia canit: Memoria memor ero, et tabesoet 
in me anima mea. 

Octavo, atque in liac quidem parte diligenter 
se exercebunt pii animi, nam ex ea pendet verus 
usus passionis Christi, ut homo se ipsum cognosoat, 
et sui conspectu terreatur, ac ceu conteratur. Et 
sane, nisi eo deveniat homo, plane nullam utilita- 
tem ex Christi passione capiet. Hoc enim verum 
ac germanum opus est, quod passio Christi in cor- 
dibus piorum ef&cit, ut conformes imagini illius 
reddamur, hoc est, ut quemadmodum Christus tum 
corpoie tum etiam animo graviter propter peccata 
nostra cruciatur, ita nos quoque nostra conscientia 
excamificet, ob peccata admissa. Neque ad bano 
rem multis est opus verbis, sed diligenti cogita- 
tione, et ut sentias peccati magnitudinem. 

Possumus autem hac similitudine uti. Finga- 
mus principis cuiusdam interfectum filium et per- 
cussorem raptum iam in iudicium capitaliter accu- 
sari, quod si is coram iudice caedem quidem a se 
factam esse fateatur, verum se a te subornatum 
percussorem dicat, tu autem securus interim can- 
tans aut ludens obambules, et statim ex insperato 
in carcerem coniiciaris: an non tum etiam amplum 
hoc mundi spatium angustius videbitur, quam in 
quo latere possis ? praesertim si te tua accuset con- 
scientia, et convincat admissi sceleris? Ita non po- 
test non multo gravius dolere, qui hanc Christi 
passionem diligenter meditatur. ludaei enim, quam- 
vis illi iudicium suum iam habeant, et reiecti sint 
a Deo, tameh tui peccati ministri luerunt, et tu re 
vera peccatis tuis Dei filium occidisti, eumque affix- 
isti cruci, sicut supra quoque monuimus. 

Nono, porro si qui adeo duri et saxei sunt, 
ut ex Christi passione neque terreantur, neque 
etiam se cognoscere incipiant, illi merito sibi male 
metuent. Neque enim aliter fieri potest, quam ut 



414 n. C&nao D. II. LiitlL 

eonfonnes imegini Christi reddalnor^), siTe illud 
in Tite, siTe in inferis fiat, vel etiam in periealo 
mortis, ut in illos terrores coniiciamur, et contre- 
riABeamuB, ac omnes illos sentiainus cruciatns, quos 
Christus in cruce pertulit Est autem horrendum, 
illa tum demum, cum de irita periclitamur, experiri. 

Orabit igitur unusquisque Deum, ut cor suum 
induratum emolliat, ut possit cum fructu aliquo 
pMaionem Ghristi diligentius animo meditori. Nam 
noc nemo cogitabit, quod nostris yiribus sine di- 
rina gratia passionem Christi yere meditari posai- 
mus, Dei illud est opus, non nostrum. Neque Qftiam 
haec yel alia docentur, ut cogites tuis yiribus pirae- 
stari ea posse. A Deo illa facultas postulanda est, 
ut illius gratia, non nostris viribus adiuti prae- 
stare ea possimus. Nam quod illi, de quibus su- 
pra diximus, non recte Oiristi pa&sionem tractaye- 
miit^ id totum inde manavit, quod suis viribus fretl 
humanis rationibus rem tentaverunt, neque divinam 
gratiam imploraverunt. Nullam igitur inde repor- 
tanmt utilitatem. 

Decimo, qui igitur Ghristi passionem vel per 
unnm diem, vel per horae spatium sio animo me- 
ditatus fiierit, de illo sane dici illud Alberti patie- 
mur, quod melins illud tempus collocaverit, quam 
si per annum singulis diebus ieiunet, aut Psalmo- 
mm librum evolvat. Haec enim meditatio totum 
immutat hominem, et quodammodo regenerat, sicut 
baptismus. Atque hoc illud germanum et praeela- 
rum passionis Christi opus est, ut mortiflcet vete- 
rem hominem, ut voluptates, item fiduciam ae spem 
in ereaturas eiiciat; quemadmodum Christus quo- 
que ab omnibus, etiam ab ipso Deo, erat desertus 
ac destitiitus. 

Undecimo, cum igitur non sit nostrarum vi- 
rinm sic meditari Christi passionem, nonnunquam 
accidit, ut id a Deo postulemus, neque tamen im- 
petremus, eo, quo nos volumus, tempore, quod si 
fiat, non ideo statim desperandum aut intermittenda 

*) Rom. 8. 



de pMii0A« OMilL 4i§ 

onitio erit KonnaiiqvAm aocddit, ut prar-^M M 
pfomus non oremus, id quod Deus qnoqoe nofi^ 
neque enim semper spuitum ad orandom donai^ 
et Tult illud donum omnino esse liberumi n^q# 
alligatum vel loco vel tempori yel' p^wonae. jNi 
igitur, ut graviter perturbentur animi, eum iUnd 
sentiunt, et ut homo sibi prorsua displioeat 

Fieri aiitem potest, ut illa ipsa aatmi pertaiN 
balio sit ipeissimum passionis Ghnsti opus, quod. 
ipsa in nobia nihil tale cogitantibus efBcit. ^e«- 
admodum qu^me saepe accidit, ut qui diiigali^ 
tissime Christf^Assionem medit^ntur, nunqoam ad 
sui 1^08 oognitionem veniant, qui tamen vei«a 
passioniB Christi debebat esse usus. llli igitor pas- 
sionis Christi fructum vere habent, quamquam Imh 
tenter) hi autem tantum spedem, >^ sic saepe 
invertit Deus omnia, ut iili.j qui Chrisli passioaMi 
meditantur, nihil minus, quam iliud IJMdant: |B^ 
tra, qui hoc ftMsiunt in spedem, revera id Ikoiaflli 

Duodecimo, hactenus crucem et passionem 
Christi tractavimus, iam quoque ad resurrectioMm 
accedemus. Cum homo sic sua peccata sentire et 
cognoscere incipit, et terretur conspectu peccaUK^ 
rum suorum, diligenter cavendum est, ne illi teiro* 
res diutius in conscientia haereant. Nam inde im 
desperationem animi prolaberentur. Sed quemad- 
modum peccata et eorum cognitio e Christi pas^ 
siohe manarunt, ita quoque regerenda in Christoa 
sunt, et exonerandae couscientiae. 

Diligenter cavebis igitur, ne, quemadmodmii 
perversi quidam homines solent, tu quoque feciaf, 
Nam cum illi sentiunt peccata et mordentiw a coi^ 
scientia, recurrunt ad bona opera et satisfactiones, 
item ad indulgeniiaB, seque miris ezcruciant modis^ 
iam huc, iam illuc cursitando, ut se e peccatis 
evolvant et expiicent. Verum frustra id tentani^ 
quamquam ille mos de fiBUsa fiducia in satisfactiones 
adeo inolevit, ut miserabilem religionis ruinam se- 
cum traxerit. 

Tertiodecimo, porro sic reiicies peceata tus^jii» 
Christum, si constanter credas, quod vulAera et 



416 n. Concio D. M. Luth. 

crux ipsius tua sint peccata, quae eum in ee rece- 
perit Christus, pro eis quoque satisfecit. Sicut 
Esai. 53. ait: Posuit Dominus in eo iniquitates om- 
nium nostrum. Et 1. Pet. 2: Ipse in suo corpore 
nostra peccata pertulit in ligno crucis. Et Paulus 
2. Corinth. 5: Eum, qui peccatum non novit, pro 
nobis Deus peccatum fecit, ut nos efficeremur iusti- 
tia Dei per illum. 

Quanto igitur magis te tua conscientia exeru- 
ciat, tanto tu firmius ac constantius his atque aliis 
similibus sententiis inniteris ac erede^. Nam si per 
contritionem tuam et satisfactiones tledare conscien- 
tiam tentes, nunquam certus eris, sed perpetuo la- 
bore exhaustus, tandem etiam ad desperationem 
adigeris. 

Neque cpnscientia consistere potest, cum videt 
peccatum , quale in se est, agnoscit enim longe 
m^orem vim peccati esse, quam ut nostrae vires 
ferre possint. Sin autem viderit coniecta omnia 
omnium peccata in Christum, et per mortem et 
resurrectioncm crediderit ea victa, tum sentiet, 
quam nulla in peccato vis sit. Quemaxlmodum 
enim nulla neque vulnerum, neque doloris vestigia 
amplius in corpore Christi haerent, sic peccata quo- 
que omnia ceu fumus evanuerunt. 

Atque sic S. Paulus*) quoque dicit, quod 
Ghristus propter nostra peccata sit mortuus, resur- 
rexerit autem propter iustificationem nostri. Hoc 
est, passio Christi nostra nobis ostendit peccata 
sioque ea tollit, per resurrectionem autem ipsius 
iustificamur, et ab omnibus peccatis liberamur, si 
modo ccedamus. 

Quartodecimo , sin autem sentiamus nostram 
ineredulitatem, quod uon possimus nobis certo per- 
suadere ista sic esse, reliqua oratio est, ut ante 
monuimus, ad quam confugiamus, nam et hoc to- 
tum in manu Dei est, et quemadmodum supra de 
passione dixi, ita et hoc aliis, ut manifest^ senti- 
ant, aliis occulte.donatur. Sunt autem quaedam 
viae^ quibus ad hanc fidem nos invitemus. 

*) liom. 4. 



de passione Chtisti. 4t7 

Principio, defleotes oculos a pas&iione Christi, 
uam illa iam suum opus peregit, et per^umpes, ae 
animum Ghristi plenum humanitatis introspicies, 
qui adeo te amavit, ut conscientiam et omnia taa 
peccata in se receperit. Capiet autem et deleott- 
bit haec cogitatio animuni tuum, et conflrmabitur 
ita flducia in Christum. 

Postea hoc quoque facies, ut in illo Chriati 
erga te animo videas , quaenam Patris erga . te 
sit voluntas. Tum enim apparebit, non potuisse 
Chrietum tanifnpi beneficium in te conferre, si non 
antea a Patre sic fuisset decretum. Nam illi Chri- 
stus paruit, cum pro te est passus. Atque hoe 
modo cernes plenum humanitate Dei animum, et 
per Christum sic traheris ad Pati*em, ut intelligere 
illud Ciiristi possis: Sic Deus dilexit mundum, ut 
filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit 
in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam etc. 
Et hoc est vere Deum cognoscere, quando non 
maiestatem aut sapientiam (quibus terrentur animi), 
sed bonitatem et amorem apprehendimus , in qui- 
bus consistere potest fiducia, qua homo plane in 
Deo regeneratur. 

Quintodecimo , cum igitur sic confirmatus tuus 
animus in Christo fuerit, et revera iam odisti pec- 
catum, non poenae metu, sed amore erga Deum, 
hoc quoque restat, ut totius tuae vitae gerendae 
exemplum, in Christi passione propositum, sentias. 
Atque haec ratio meditandae passionis Christi longe 
a superiore diversa est. Hactenus enim sic ee^ 
sumus meditati tanquam Sacramentuin aliquod, quod 
in nobis patientibus operetur, iam autem sic medi- 
tabimur eam, ut ipsi operemur, nempe in hunc 
modum. 

Cum dolore aut morbo aliquo laboras, eogita, 
quam levis is sit cruciatus , si cum Christi spinea 
corona et clavis comparetur. 

Cum facere aut omittere aliquid contra, quam 
velles, cogeris, cogita, Christum vinctum sursum 
ac deorsum iactari. 

Tentaris superbia, vide, quam indignis modls 

Latherl opp. V. A. «d ref, biMt. U p. Vol. lU. %{ 



418 U> Concio D, M. L. de pass. Christi. 

illudatur Christus, et ut cum latronibus repu-. 
tetur. 

Tentaris Hbidine et concupiscentia carnis, co- 
gita, quam crudeHter tenera Ghristi caro flagris 
oaesa, confossa et lacerata sit* 

Tentaris odio aut invidia aut vindicta, cogita, 
Qhristum magno clamore et eiulatu pro te aliisque 
inimicis suis orasse, de quibus multo iustius potuis- 
set poenam sumere. 

Tentaris afflictionibus aHis, qualescunque tan- 
dem sint, sive mternae, sive extqpae, confirma 
tuum cor et sic dicito : Magna ea esset ingratitudo, 
si parvam hanc afQictionem patienter ferre nollem, 
^um Christus Dominus ac redemptor meus in horto 
prae angoribus sanguineum emiserit sudorem. Quid 
enim esset turpius, quam servum in lecto moHiter 
se curare, tum, cum Dominus ipsius pro vita di- 
micaret? 

Ecce ad hunc modum confirmare et consolari 
te Christi passione poteris, contra omnia vitia et 
peccata, atque haec vera meditatlo passionis Christi 
est, et hi sunt veri fructus, qui ex ea nobis pe- 
tendi sunt. Qui igitur se diligenter ad hunc mo- 
dum in ea exercent, iHi longe rectius faciunt, quam 
si milHes historiam passionis audirent. Et hi tan- 
tum Christiani vere dicuntur, qui ad hunc modum 
Christi vitam ac nomen in sua vita exprimunt, 
quemadmodum S. Paulus quoque dicit: Qui Christi 
sunt, carnem suam cum concupiscentiis una cum 
C^risto cruciHxerunt. Neque enim verbis aut gestu 
quodam externo, sed vita ac moribus Christi passio 
nobis est exprimenda. 

Id quod apostolus quoque monet Ebrae. 12 : 
Recogitate lesum, fidei nostrae ducem, qui talem 
sustinuerit a peccatoribus adversus se contradictio- 
nem, ne defiBttigemini animis vestris defecti. 

Et S. Petrus cap 4: Sicut Chnstus passus 
est carne, sic vos quoque iuxta eandem cogitatio- 
nem armemini. 

Verum obsolevit haec ratio meditandae pas- 
BWDis Okristi, et rara est, cum tamen S. Paulus et 



III. Coneie d^ oonf. ot Sftcram. Isach. 419 

S^ Petrtts in siiis soriptis eam subiode repetant &t 
dQoeexit Nos kee totoni in externam quibndaA 
speeiem mutavinus ei eontenti sumus, ai kistoriam 
passionis in parietibus depietam intueamur. 

Finis. 

III. Conicio de confessioue et Sacramentq 

eucharistiae. 

Saepius a me dictum est^ non posse nec de- 
bere Christianiy ad sacMramentunfi akaris, certo hoc 
Paschatis tempore cogi, sed liberum esse unicuique, 
quando et quoties velit hoc sacramento uti. Atque 
ad eam rem ministri is eoclesia constituti sunt, 
qui tum verho tum sacramentis populo quotidte 
praeessent. 

Longe igitur ilii en*aut et peccaut quoque gra- 
viter, qui cogunt homines sub peccato mortaii in 
Pasohatis festo aacramento uti, id quod haotenus 
fieri solitum est, et adhuc multis in locis fieri solet. 
Neque enim huius sacramenti natura ferre potest, 
ut quisquam coactus eo utatur. Animam sitibun- 
dam requirit, quae ipsa sese cogit, et gaudet, quod 
possit hoc sacramento frui. Qui ab aliis eoaoti 
hoo sacramentum accipiunt, cum nullo suo fruotu 
id faciunt. 

Vides igitur ex Satana^ consilio Papam om- 
nia egisse, Satan enim sine dubio impuiit Papam, 
ut cogeret sine discripnine omnes ad hocsacramen- 
tum. Ex qua re hoc secutum est iueommodum , ut 
et irreverenter ac indigne propter Papae praeceff- 
tum tractaretur sacramentum, et mundus maximis 
se oneraret peccatis. Neque enim aliter atqae 
porci, illotis ( quod aiunt) manibus ac pedibus, ho> 
mines ad s^cramentum hoc accipiendum ruebant. 
Non ergo sinemus nos aliqua lege ad sacramentum 
cogi, sed iilam iibertatem, quam nobis Christus 
eontulit, retinebimus. 

Dieo autem hoc propter iilos, qui noiunt ailo 
tempore sacramentum acdpere, commnni omnium 
consuetudine inducti, quam hoc Paschatis teaipose. 

27* 



/ 
420 lU* Concio de confessione 

NoQ tamen est hoc sic accipiendum atque si fien- 
tia^m peccatum esse Paschatis tempore sacramento 
uti. Imo laudo eam consuetudinem , si modo con- 
scientia non sit alligata tempori, et quoque si tua 
te cogat necessitas ad accipiendum sacramentum, 
Qon aliquae Papae leges. 

Sed priusquam pergamus, de hoc sacramento 
latius disserere, de confessione quoque, ad quam 
Papa similiter coegit homines, pauca dicemus. 

Triplex Gonfessi^ 

I. 

Primo, tria sunt confessionis genera. Primum 
eonfessionis genus est ea, quam coram Deo faci- 
mus, de qua dicit Propheta Psal. 32: Peccatum 
meum i^otum tibi feci, et iniustitiam meam non 
abscondi. Dixi: Gonfitebor adversus me iniustitiam 
meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati 
mei. Et in eodem Psalmo: Quoniam taeui, in- 
veterjiverunt ossia mea, immutatus est humor meus, 
in fiiccitates aestatis. 

Hoc est, coram Deo nemo subsistet, nisi hanc 
oonfessionem secum afferat. Sio Psal. 130 prae- 
dicat: Apud te propitiatio est, ut timearis. Hoc 
est, qui cum Deo agere volet, iile sic aget, ut ex 
corde confiteatur sua peccata, et dicat: Domine, si 
ta tuam mihi negaveris misericordiam , actum de 
me est, quantumcunque sim probus. 

Est autem haec confessio communis omnibus 
Sanctis, sicut rursum in Psal. 32 dicitur: Pro hac 
orabit ad te omnis Sanctus etc. Sic docet nos 
haec confessio, quod omnes iniusti et improbi si- 
mus. Si qui vero singularia habent dona, illi pro 
eo beneficio agant Deo gratiaGj, neque se efferant. 
8in in peccata prolapsus fueris, cogites eam eese 
oarnis et sanguinis naturam, neque tam magnum 
tuum esse peccatum, quin in idem aut etiam in 
oiaius aliud quivis alius prolabi possit. Non igi- 
tur est alia res, quae nos discemat, quam gra- 
tia Dei. 



et Saeramento endiftristiae* 421 

Atque haec quidem confessio tam est lieces- 
saria, ut nullo temporis momento sit intermittenda, 
et debet ad hanc omnis Christianorum vita esse 
comparata, ut perpetuo Dei gratiam praedicet homo 
et snam vitam apud Deum accuset ac damnet. 
Naooi si vel bona opera vel honestam yitam lactes, 
statim Dei iudicium, quod neutrum horum patitur, 
sequitur, non potest autem quisquam hominum in- 
dicium Dei ferre. 8ic ergo haec confessio fieri 
debet, ut te ipsum primo damnes, et sentias certo, 
te mortem ac perpeiuos inferorum cruciatus meri- 
tum. Quod si facias, antevortis Deum, ut non 
possit te iudicare aut damnare, sed sua gratia te 
excipit et fovet. Verum de hac confessione hic 
non agimus. 

II. 

Secunda confessio, illa fit ad proxlmum, et 
est caritatis, sicut prior illa est fidei. De ea in 
epistola lacobi scriptum est: Coniitemini invicem 
alius alii delicta. Est autem haec confessio, cum 
quis confitetur proximo, quod eum laeserit. 

Sicut Christus Matth. 5. docet: Si obtuleris 
munus tuum ad aram, et illic recordatus fueris, 
quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque 
illic munuB tuum corum altari, et abi, prius recon- 
cilieris fratri tuo, et tum veniens offer munus tuum. 
Habeto benevolentiam cum adversario tuo cito, dum 
es in via cum illo etc. Utrumque hic exigit Chri- 
stus, ut ie, qui laesit alterum, roget ab eo veniam, 
et is, qui rogatur, det veniam errato. 

Est autem et haec confessio neces&aria ac di- 
vinitus, ut prima, mandata nobis. Neque enim 
nobis nostra peccata remittet Deus, nisi et aliis 
condonaverimus, quae ipsi in nos peccaverunt. Et 
certum argurtientum est, eam non esse veram fidem, 
quae non hunc fructum secum affert, ut et aliis 
peccata remittat, et remissionem a Deo quoque 
roget. Neque enim alias ad Deum homo accedere 
ausit. Si ergo hic fructus non affuerit, certum 



ajrgiunentum est, neque fldem neque i^rimam con- 
fefiBionem yeram eBse. 

III. 

Tertia confessio est, quam Papa mandavit, 
aurioularie illa^ quae fit coram sacerdote. EaM 
Deus non praecepit, verum Papa ad eam coegit 
homines. Sunt autem in ea varia peocatorum ge- 
nera et discrimina conficta, quibus mlsere urgeniur 
et excruciantur conscientiae. Sic igitur de hoc 
postremo confessionis genere sentieadum est, Deus 
neminem, neque ad illam primam cdnfeesionem, 
quae corum Deo fit, neque ad illam alteram, quae 
fit coram proximo, cogit, vult ut te tua cog^ vo- 
luntas , ut cogat te tuae salutis ratio , item divinae 
gratiae sitis. Non ergo Deus delectatur iis, aut 
probat eos, qui inviti ita confitentur, vult potius, 
ut volentes ac ex animo id faciamus. 

Verum Papa diversum fecit, neque ctiravit, 
volentes an inviti confiterentur, sed mandavit serio, 
ut nisi quis certo tempore confiteretur, is in pto- 
fkno loco extra publicuto coemiterii humetur: 
perinde atque si agerefur res in politica administra- 
tione, in qua vi coguntur hoMines. 

Verum Deus non probat eam confessionem, 
aut ullum aliud opUs, si invitus illud facias. Imio 
praiestat omnino non confiteri, quam ihvit\iirt confi- 
teri. Neque enim patet ad Deum aditus illis, qui 
ttOn sua sponte voluntarii ad ipsnm venhint. Noh 
igftut cogl debent hon^ines. 

Et6i qui propter Papae mandatum confitgntur, 
illi etiam peccare se sciant, quanquam videiYius ita 
piflissim iam fieri, ut omnes hulla alia ratione, quam 
qnod ita mandatum est a Papa, ad confessionem 
iDiatit. 

Vere igitur illud telmpus a Germanis |>as8iotifs 
hebdomab appellatum est, misere enim eicearniflcan- 
tur, hoc praesertim tempore, conscientiae , tlatn 
tti^no aninmrum ac salutis periculo. Et Ghristub 
quoque longe gravius ac contumeliosius eo tem- 
p6ftt e)ccruoia<M!r, quam tum, citm iki crace peh- 



%i Sacraiaento daGhari8ti«e« 4SB 

deret. MerMo igitur Deo agamtts gratUus ptt hoc 
beneficio, quod suum verbum ceu lumen ac duoeBi 
conscientiarum dederit. 

Sic ergo de auriculari confessione, quam di- 
cuut, sentimus. Quanquam ad eam nemo sit o#- 
gendus, non tamen ideo contemnenda est, nam 
multae sunt .rationes, propter quas eam probamus. 
Ac principalis quidem ea est, quod verhum Ditfi 
nullo modo contemnendum, sed ardenti animo am* 
plectendum est, ubicunque tandem et quotiescunque 
illud audire contigerit. lam autem per totum ter^ 
raJTum orbem suum verbum Deus divulgavit, ut 
nullus sit angulus , in quo non possis illud in- 
venire. 

Porro verbum Dei et evangelium proprie hae 
est, quod nobis peccatorum remissionem promittit. 
Ea. enim evangebi summa est, remissa esse pec- 
cata illis, qui credunt in Christum, neque doceci 
evangelium potest, quin simul absolutionem, quam 
vocant, sacerdos dicat. 

Sic illa vox, quam in altari sacerdos dicit, Pax 
vobis, evangelium et absolutio quaedam est, quasi 
diceret: Annuncio vobis divinitus pacem et remis- 
sionem peccatorum per Christum. Sic verba Christi 
in eoena sunt evangelium et absolutio: Hoc est 
corpus meum, quod pro vobis traditur, hic sanguis 
meus, qui pro vobis effunditur in remissionem 
peccatorum etc. 8i quis ergo ideo confiteri nolif, 
quod verbum in sacramento quoque habeat, is 
eadem ratione sacras quoque conciones poterit 
negligere. Verum debet evangelium assiduo per- 
sonare nostras aures, et nos vicissim illud cum 
summo gaudio excipere debemus, ubi et quoties- 
cunque id audire licet, debemus quoque Deo 
gratias agere pro summo illo beneficio, quod liceat 
ubique sacrosanctum Dei verbum audire. 

Non igitur contemnenda confessio illa auricu- 
laris est, propter absolutionem et evangelii verbum, 
quod ex sacerdote audis. Et cum confiteri voles, 
non tam curabis tuam confessionem, quam verbum, 
quod audis a sacerdote. 



4iH: IIL Concio de eonfesBioiie 

Possunt autem illa sic discemi: Duo vesirum 
eonvenitis, tu narras prior, ille alter posterior 
loquitur. Non igitur admodum soliicitus sis de eo, 
qnod tu dicis, sed maior cura sit de iis, quae au- 
die ab illo altero, qui remissionem peccatorum Dei 
nomine tibi annunciat. 

Neque multum refert. sive is sit sacerdos. aut 
pfi^licus ecclesiae minister, sive aiius quidam Chri- 
stianuB. Nam verbum, quod loquitur, non suum, 
8ed Dei est, et Deus non minoris illud aestimat, 
qnam si ipse tecum locutus fuisset, adeo in omnes 
angulos diviuum suum verbum Deus sparsit. Cum 
ei^o ubique verbum Dei nobis sit expositum, de- 
bemus cum gratiarum actione illud amplecti, non 
oontemnere aut negligere. 

Praeterea, quemadmodum saeramentum, ita 
iilud verbum^ quod ex sacerdote audis, non nisi 
fid tuam personum refertur. In publicis autem 
concionibus in vulgus evolat promissio, et quamvi« 
ad te quoque pertineat, non tamen ita certus de 
ea esse potes. Verum hic id in confessione ad te 
unum dicitur, ut prorsus nihil de voluntate Dei 
erga le dubites. lam si quis esset in orbe locus, 
in quo Christus ipse tecum vellet loqui, imo ange- 
lus quidam , non Christus , an non ad extremos 
usque mundi angulos currerefi^, ut audire coelestem 
voeem possis? 

Quae ergo est iila miseria, quae illa stuititia, 
quae ingratitudo? ut hoc, quod nobis dicitur, non 
audiamus? Scriptura testatur Deum per nos tecum 
loqui. neque minus in nostris verbis pondus esse, 
qoam si ipse praesens praesenti loqueretur, et ta- 
men negligitur. 

Sic enim Christus dicit Matth. l^: Ubi duo 
vel tres congregati sunt in nomine meo, ibi sum 
in medio eorum. Item lohan. 20: Quorumcunque 
remiseriti^ peccata, remittuntur eis, quorumcunque 
retinueritis, retenta sunt. Sic Deus ipse absofutio- 
nem in confessione dicit^ quemadmodum quoque 
infantem ipee Deus, non sacerdos, baptizat, et ta- 
men dicemus nos eonfessione non habere opus? 



•I SMnuBMlo «iiehiiistiM. 4Sb 



Btwmsi iffitur eandeni ipsam peoofttoram 
miMionem au£a8 in saeramento, non tamen eon- 
feaeio est negligenda, potissimam antem ob eaai 
rationem, qnod tibi soU in confeesibne verbum, nt 
in saoramento, annunoiatur. 

Praeterquam autem, quod in confesaione ▼er* 
bum ad te unum dicitur et refertur, hoc quoqne 
in ea efit eommodi, quod tibi licet tuto eacerdoti 
dieere, quibus in rebus maxime labores, et epn* 
silium ao eo vel quovis aiio, quisquis tandem 
ftierit, petere. 8i ergo nulla alia esset commodi- 
tas in confessione, si etiam non loquenetur nobis* 
oum in ea Ghristus, tamen nolim magno oareite 
oonfessione, ideo quod lieeat omnia qoae sentis ia 
iratris sinum effundere et conqueri de iis, quae ia 
te oonseientiam urgent. Neque enim est alia res 
aeque misera, atque conscientia, cum ppemitur et 
angitur, neque tamen consilium aut solatium aH- 
qood novit. Plenum ergo consolatioois |et huauiF* 
nitatis quoque opus est, quod in confessione dao 
conveniunt, et alter alterum cousilio, consolatione, 
quacunque item alia re potest, iuvat. Hic mor- 
bnm suuni aperit, alter medicas affert manus. 

Quanquam igitur mandato ad confessionem cogi 
homines nolim, ne, si qui non ante confessi acce- 
dant ad sacramentum, se peccasse sentiant, mazi- 
mum tamen thesaurum confessionem esse iudioo, 
qui nullis opibus sit comparandus, adeoque minime 
contemnendus. Nemo enim potest verbum Dei 
neque satis diligenter audire , neque in animum ita, 
ut merebatur, insculpere. 

Dixi igitur diligenter inter se discernendas 
confessionem et absolutionem , ut absolutionem 
potissimum spectes, neque confltearis vel ob man- 
datum, vel tanquam bonum opus, quod peccatorum 
remissionem mereatur, facturus, sed iaeo potius, 
ut Dei verbum audias, quo erigatur ac consolatio- 
nem accipiat conscientia tua. 

In absolutionem igitur tum oculos tum mentem 
potissimum deflges, in qua divina voce peccatorum 
remissio per hominem tibi annunciatur, quae flde 



436 II ^ ' Oondo <h» ooBliBesione 

eet apprehendenda. Videa enim, quam impia et 
abeurda plane conBtendi ratio ante hoc tempu» in 
papatu fiierit, priusquam enim absolvereutur homi- 
nes, multa et varia eis sunt iniuncta opera, quibus 
pro peccatis satisfacerent eamque rem vocarunt 
absolotionem, cum rectius alligatio vocari queat: 
nam cum tollantur peccata per absolutionem, si ei 
oredas, quid attinet opera, quibus pro peecatis sa- 
tisfacias , addere ? et cogere homines a fide et ab- 
aoltttione ad propria opera? 

Quis potius sic cogitari oportuit: Ecce hoc 
verbum, quod a me audis divino mandato, fide 
tibi est apprehendendum. Si ergo credere ei non 
potes, omitte confessionem tuam. Non est autem 
hoc ita accipiendum, quod nolim eonfiteri sua pec* 
cata eos, aut consolationem et oonfirmationem 
animi petere, quorum infirmior est fides. Imo si 
sentis imbecinitatem tuam, quod credere nou pos- 
sis, conqueraris ea de re apud fratrem tuum, cui 
confiteri voles. Dic: Sentio quidem, quod oon- 
feseione et absolutione habeam opus, verum infir- 
mior est fides mea, quam quod possit certo sibi 
persuadere vera esse, quae ex te audio. Nam cui 
rectius de imbecillitate tua conquestus fueris, quam 
Deo? Deo autem tum conquereris, cum fratri tuo 
conquereris, qui te sancto Dei verbo consolari ^c 
oonflrmare potest, atque ea demum vera est oon- 
fesaio. Utinam autem omnes eo usque progressi 
essent, ut confiterentur fidei suae infirmitatem, quod 
Dei promissionibus credere non possent. 

Haec iam de confessione sufficiant, quod nemo 
ad eam cogi debeat, sed ut volentes, non doacti 
eenflteamur. 

Verum quaerat aliquis, quidnam sit confiten- 
dvm? MuUa nugati hic sunt, qui hactenus in tem- 
plie docuerunt, de quinque sensibus, de septem 
pieccatis mortalibus, de decem praeoeptis, et aliis 
similibus, quibus potius implicitae sunt eonscientiae 
qmm adiutae. 

Vemm sic oportuit fieri, debebai ante diligen- 
ter ciraimspicere , quaenam peceata te maxime 



iti SmvpmhI» «ulutfiitlM 4SS 

prMierctoty quft^ consdentianoi ««tiimilarent et gn^ 
▼areiit, atque ea. ia oonfeaeione erant dioendaw 
Nttdl igitiir ofm est iUo elattiine, quo soliti f wit 
uti , ut exactus peceatorum omniilni referretur «ai» 
tidogiiSi, ea quAe oogitanti oeourrunt arrif^, et 
dio:. Bone frater, hio lapeus 8«m,.tii erige tM 
▼erbo Dei^' et oonsule, quid in hao re Bo^i , 114 
fiMiundua. ,v. 

Dekidt enitn brevis eese Oonfi^saio, in quaf.--4i 
qnid te fugit^ quod post in mentem yeniat, nihilte 
ea res eotatarbet Nequfe enim oonfesstts e», iM 
tanqnatti bodum opns, v^ tanquam coaotum op«0 
fieiekirus, et: poterie hoo ipeum ^Ooatnm Deo oon>- 
flteri. Insuper absolutionem quoque ialidis in.Miai» 
Uams ouni.terba ooenae Dominioae, reoitari: audia 
NfliM eigo te. conturbet, ei quorundam peoeatomto 
sis oblitiie. Nam et ooculta peoeata^ qttaeque^itt 
fiigiont, in abeolutiione remfesa tent Neque eniip 
Dene hoo speotat>, quid a«t quomodo tu MnfiesBW 
sis, vtfbum euuin ao tuam speotat Sdem. i • 

£]t in absolutione non solet oertus numemf 
pecoatorum, quae remittuntur, addi, sed ea (Mt 
libera quaedam ac iate patens vox, quae simplici- 
ter annunciat Deum tibi favere, porro si Deus tibi 
favet, sublata sunt omnia peocata. Conflrmet igi^ 
tur te non tua confessio, sed absoluiio, neque muK 
tum te sollicitet, si qua non meministi. Bemistto 
enim peceatorum tuae respondet fldei. 8i evgo 
multw» credis, multum quoque tibi remittitur. Ajt- 
qne in hunc modum quidem peocatis et conscien-* 
tiae opponi veiJHim Dei et promissio debet. Sed 
haec iam de cDnfessione satis sint. 

Altera pars sermonvs de sacramento altaris. 

lam nobis est ad inceptam de sacramento 
disputationem redeundum. Illum autem locum ian 
ante absolvimus, quod liberum esse debeat sacra- 
mentum, neque homines ad illud vi cogendos. 

Restat igitur, ut quoque de utraque spede 
attquid cicamuB. lam ottm rautem aio dooai^ uk 



4S8 m. CoBeio de eonfesiloiio 

nostrs ecelesia UDam specieni nemiBi ezhibendsm, 
86d nt is, qni sacramento nti volet, ant integrnm 
saoraroentum, ut a Christo institutnm est, accipiat, 
aot prorsus abstineat. 

Porro, adeo saepe haec a nobis tractata cansa 
eet, ut putem iam omnibns planum esse, quare 
ntramque spedem eumi postnlemus. Quod s\ qui 
adeo sunt rudes, aut etiam sua infirmitate adeo 
delectantur, ut intelligere haec nolint, illos sane 
B08 non curamus, et multo satius quoque eet, ut 
illi sacramento prorsus abetineant. Malum enim 
«rgumentum est, tot annis audire verbum Dei, et 
tamen perpetuo inflrmum manere, et dicere, quod 
non possit illa assequi. Neque enim possibile est 
aoD illuminari.animos, si diutius yerbum audias, 
Bisi omnino excaecatae sint mentes a Satana. Cnm 
igitur perdures in caecitate tua, multo consultius 
quoque faciunt ministri ecdesiae, si tibi prorsus 
non exhibeant sacramentum. Si enim verbum, quod 
planissimum ac apertissimum est, capere non potes, 
saeramenta qaoque non capias , absque verbo 
enim essent, et nuUa quoque essent sacramenta. 

Adeo autem persuasit haec nostra de utraque 
specie sententia orbem, ut etiam adversarii nostri 
eam norint. Quia autem illi non inflrmi, sed in- 
dnrati sunt, ac nostram doctrinam, quam norunt 
saorarum literarum testimoniis niti, oppugnant (si- 
qnidem vi pergunt , " ac sua autoritate nos urgere 
volunt), non cedemus eis, neque eorum pertinaciam 
oeu inflrmorum errorem tolerabimus, praesertim 
cum non possint nostram sententiam refutare, ne- 
que ulla alia re, quam autoritate Romanae eocle- 
siae sint subnixi. Et quia se tam pertinaciter op- 
ponunt, ideo nostris utramque speciem exhibebi- 
mus, sive offendantur ea re, sive non. Et quia 
vi ac pertinacia se opponunt, nihil omnino est eis 
concedendum. 

Illud autem mihi maxime placet, quod hoc 
sacramentum non sit sine persecutione. Ideo enim 
Christus id instituit, ut esset ceu tessera vel nota, 
qua disoernerentur Christiani ab aliis* Nisi wim 



•I SAcnunMitQ 6aoh«rl0ftlM. 429 

haberemuB hoo •aeraineiituin, haud sdiri poterati 
quinam Christiaoi, aut ubi essent, item in quibas 
8UO0 frucius evangelium ederet 

Verum oum acoipiunt hominea • aaoramentttiiii 
videmus, et qui sint illi, qui audiunt evangelium, 
et wvk digne Christiano nomine ambulent. Bie 
ceu quaedam nota hoo saoramentum eat, qua usA 
agnoficimur, quod profiteamur nomen Dei| et quod 
no8 divini verbi non pudeat. 

8i igiturPapa aut alius impius tyrannue videat 
te utramque sacramenti speoiem acdpere, videt 
oertum teatimonium, quod hanc evangeiu doctrioain 
probes. Indignatur igitur, et vim ceu advenns 
haereticttm parat, bene autem tum tecum agitari 
nam et sic actum est cum Christianis olim, qui hoc 
sacramento religionem suam testabantur. 

Prohibuerunt iam nos ab utraque epecie epit 
acopi, si qui ergo Christum proflteri volent, iili 
utramque speciem accipiunt, tum scient reliqui, quod 
Christiani sint, et verbuiu Dei probent ac sequaa* 
tur. Si eam igitur ob rem vis eie afferatur, et occi- 
dantur, patiantur eam iniuriam, reddet enim longe 
splendidiorem vitam Deus, quam haec sit. 

Quare placet mihi, quod sa(»ramentum hoc no- 
stro tempore persecutioni praebeat occasionem, nam 
si omnes id probarent ac revererentur, qui posset 
vera adesse confessio? lam cum ignominia, contu- 
melia, denique vitae pericula inde nobis enascaa* 
tur, atque iila omnia propter illam confessionem, 
recte nobiscum agitur, sicut quoque olim cum veris 
Christianis in primitiva ecciesia est actum. 

Porro dixi quoque, non satis esse, si accipias 
sacramentum, sed oportet te quoque certum esse, 
et bene munitum rationibus sacrarum literarum, 
quibus et te confirmes, et aliis quoque, si id a te 
postuletur, rationem tui facti dare queas, ut, cum 
vis tibi eam ob rem offeratur, possis factum tuum 
contra Satanam et muudum divino verbo defendere. 

Quare non poteris alterius flde niti, cum ad 
sacramentum accedis, unusquisque pro se credere 
ofebet, sicut unusquisque pro se quoque contra ^ee- 



436 ill> Oencio de oonfessione 

oatum, Satanam, itera mundum militare debet. Ante 
omnia igitur diligentissime memoriae commendafida 
sunt verba, quibus Ohristus hoc aacramentum insti- 
tait^ nempe haec: 

Dominus lesus in ea noete, qua traditus 
est, accepit panem, et postquam gratias 
egisset, fregit, et dedit discipulis suis, 
dicens: Aecipite, oomedite, hoc est eorpus 
meum, quod pro vobis datur. Hoc facite 
in mei commemorationem. 

Similiter, postquam coenavit, acoepto 
G^alioe, cum grati^s egisset, dedit illis, 
dicens: dibite ex hoo omnes, hic oaliK: 
novum testamentuin est in meo sanguine, 
qui pro vobis effonditur in remissionem 
peccatorum, hoc facite, quotiescunque 
biberitis, in mei commemorationem. 

Haec sunt verba, quae neque ipsi, neque etiam 
Batan negare poterit, in quae figendus pes est, ut 
firmiter in iis consistamus? Sunt autem nuda ae 
planissima, quae nullis interpretationibus eludi pos- 
sunt, quod et panis sit Christi corpus pro nobis 
traditum, et calix Christi sanguis, pro vobis efifosua, 
et iubemur illa facere in commemoratiQnem ipsius. 

Diversum autem P^pistae mandarunt. Cum 
igitur pro concione dixerint: Vos Laici haeo non 
intelligitis , neque iioet vobis ista interpretari, erra- 
tis igitur, responde: ius interpretandi scripturas 
aeque Laicis concessum esse atque dootis. Et quem- 
admodum iiiis, ita nobis quoque mandatum est, 
ut credamus in Deum, ut nostram fidem confiteamur, 
ae omnia praecepta Dei servemus. Habemus enim 
eundem Deum, quem ipsi habere se dicunt, quo- 
modo autem credemus, si aut verbum ignoremus, 
itut non intelligamus , cum ergo mandatum habea- 
mus, ut credamus, necesse quoque est, ut verbum^ 
eui credendum est, sciamus. Neque enim potest 
esse fides sine verbo. 

Praeterea hoc quoque nobis inciunbit, ^t illo 
verbo nitamur, et contra omnes insulius Satanae, 
/>eecati et mupdi nos defendamu^ , itero, ut 4)iiae 



et SacrMuento eacharistiae. 431 

obiioiuntur, refiitara poseimus. Habemus ergo, quod 
mpondeamus iUis, qui noluDt nobis concedere ius 
Iractandi sacras literus, nempe, quod cum a nobis 
eadem requiratur fides, quae ab illis, necessarium 
nobis, idem yerbum ac parem eiusdem verbi oog- 
nitionem esse. 

Cum igiiur dicat evangelista : lesus acoepit ca- 
licem, et dedit discipulis, dicens: Bibite ex hoe 
omnes, hic calix novum testamentum est, in meo 
sanguine, qui pro vobis effiinditur etc, vident sine 
dubio omnes, quaenam horum verborum sit sen- 
teniia: Accipite, bibite etc. M ergo probent esae 
aliam quandam signiflcationem verbi bibere ete,, 
no8 nostram sententiam retinebimus, quod omnibus 
ex caiice illo sit bibendum, neque vel consuetudi- 
nem, vel consiliorum decreta quicquam morabimur. 
Deus enim vetustior est, quam uUa cousuetudo, et 
autoritas Dei omnia vincit concilia. 

Plana quoque suut illa verba: Hoc facite in 
mei comniemorationem. Dic quaeso, quibusnam sit 
mandata commemoratio Domini? num solis sacer- 
dotibus? Cur non potius omnibus iis, qui Christi 
nomen profitentur? Quid enim est aiiud meminisse 
Doniini, quam praedicare eum et confiteri? Haec 
cum onines debeanius, apparet quoque utramque 
speciem omnibus esse concessam, ut et panem 
edant, et bibant caliceni, sive sint sacerdotes, sive 
non sint. 

Impius et iiie praetextus est, quod dicunt nefas 
esse, nosse Laicos verba testamenti Christi. 8i nefas 
est ea verba Laicob tenere, frustra igitur ipsi eos 
docent, nam quod, quaeso, aliud ipsorum officium 
est, quam ut rudes illoe verbum Dei doceant? Ideo 
enim pastores sunt Ci^nstituti, ut alios instituant in 
verbo et doceant. His igitur nugis magis se ape- 
riunt, quales sint, quani ut nostram sententiam op- 
pugnent. Adeo impudenter se veritati opponunt 
impii homines. 

Vides iam aliquo modo, quomodo accipienda 
et firmiter retineuda sint illa verba, quibus sacra* 
mentum hoc a Christo est institutum, nempe^ <\viod 



432 IH. Concio de confesstone 

non solum hoc a nobis exigitur, ut teneamus et 
intelligamus ea, verum etiam ut nostra fides tn iis 
haereat, ut his verbis, ceu invictis armis, contra 
omnium insultus nos defendere, et repellere nostros 
adversarios possimus. 

Cum ergo sacramentum hoc voies accipere, 
potissima verborum erit cura, in quibus sentias eum 
thesaurum esse repositum, quo solo niti tuto pos- 
simus. Ad' te enim sine dubio illa verba dicuntur: 
Meum corpus pro vobis traditur, meus sanguis pro 
vobis effunditur. In quem usum ? num in hoc tan- 
tam, ut edas et bibas? non, imo in remissionem 
peccatorum tuorum. Hoc iilud est, quod ad te po- 
tissimum pertinet, cui omnia reliqua, quae hie fiunt 
et dicuntur, serviunt, ut tibi scilicet omnia tua pec- 
oata remittantur. 

Porro, si faciunt haec ad remissionem pecca- 
torum, ergo etiam ad mortem superandam facinnt. 
Neque enim morti relictus locus est, ubi peccatum 
est sublatum, peccato sublato omne malum cessat, 
atque ea est beatitudo. Hic thesaurus ille est, quem 
nos in hoc sacramento praedicamus, in hunc defige 
ocuios tuos, et nugas illas Scholasticorum omitte, 
qui multum sunt solliciti, quomodo possit adesse 
corpus Christi, praesertim in tam parvo corpore 
panis. Ad miracula ilia ne respicias, sed simplici- 
ter haereas in verbo, atque ea tua unica sit cura, 
quomodo hunc fructum ex hoc sacramento queas 
capere, nempe remissionem peccatorum. 

Sic igitur animum tuum institues, ut ad te per- 
tinere haec verba sentias. Hoc autem ita fiet, si 
sentias peccati morsus et terrores, si tenteris aut a 
oame, aut a mundo, aut a Satana, si ira, impa- 
lientia, avaritia, aut cura ventris solliciteris , si 
variis exercearis malis, aut nonnunquam etiam in 
foeda crimina proiapsus sis, quae male afiRciant 
animum. Si haec atque his similia, inquam, patia- 
ris, tum senties, quam sis miser homo, terreberis 
conspectu mortis, frangeris animo, neque poteris 
esse quietus. 

Ac tum quidem opportunum erit, ut confitearis 



et Sacramento eacharistiM. 4^ 

et Deo, de tua miseria conqueraris et dicas: Do- 
inioe lesu, ideo a te hoc sacramentum institutum 
est et ad nos transmissum, ut remissionis peccato- 
rum per id certificaremur. Sentio autem, quam sa- 
cramento opus habeam. In magna peccata sum 
prolapsus, metuo igitur iudicium tuum, et paene de- 
ficio, sentio me inflrmiorem, quam qui verbum tuum 
confiteri audeam, tot tantisque laboro vitiis: quare 
venio ut sanes, consoleris et confirmes me. 

lam antea vero monui, nemini exhibendum 
esse sacramentum, nisi prius indicaverit, ad quid 
eo habeat opus^ nempe ut conqueratur de sua mi- 
seria et peccatis suis, ut petat consolationem et 
coufirmationem, quae et per verbum et per signum 
contingunt. Qui hunc sacramenti usum nesciunt, 
ilii prorsus abstineant. Nam illi stulte et impie 
agunt, qui tantum tempore paschatis sacramentum 
sumunt^ et se adeo misere excruciant, cum tamen 
nesciant, quis sit verus sacramenti usus. 

Porro, ubi sumpseris sacramentum, non licebit 
tibi esse otioso, sed perges strenue, et fidem tuam 
exercebis. Nam et is sacramenti est usus, ut dicere 
hoc vere possis: Habeo hic apertum verbum, re- 
missa mihi esse peecata. Signum quoque accepi, 
manducavi et bibi, id quod certo comprobare pos- 
sum, feci enim id in conspectu Satanae et mundi. 
Cum ergo morte aut conscientia tentarie, potes hoc 
sacramento te erigere adversus tum Satanam, tum 
etiam peccata, potes quoque tuam fidem confirmare, 
ac conscientiam exhilarare, ut non amplius metuat 
Deum, sed amet. 

Ita fiet, ut de die in diem melior reddaris, cum 
alioqui otiosus et ignavus ageres. Quo enim lon- 
gius ab hoc sacramento abstinuerimus^ eo magis 
reddimur inepti ad id accipiendum. Quod si impa- 
ratum, infirmum, vaeuum item fide te esse senseris, 
num quaeso aliunde confirmari te posse sperabis? 
Num eo usque exspectabis, donec omnino sis purus, 
ac absolutam et perfectam habeas fidem? atqui si 
id facias, neque ad sacramentum unquam accedes, 
et ut maxime accedas, nihii id tibi proderit. 

Lutheri opp. V. A. ad ref. hist. i. p. Vol. DI. ^ 



434 HL CoBcio de coBfosMone 

Ak)ue hic quidem verus Bacramenti est usufi, 
et hac ratione conscieotiae non exeruciantur, aed 
eriguntur, et consolationem accipiunt Neque enim 
a Deo institutum est dacramentum, ut ceu venenum 
aut crux quaedam es8et, quae terrorem mentihus 
incuteret, quae opinio superiore seculo a Doctori- 
bus impiis in vulgus sparsa, passim tenuit omnes. 
Sic enim docuerunt, ut nos nostram iustitiam ceu 
hostiam Deo ofiferremus, factum autem inde est, ut 
ea verba, quae plena consolationis et vilae sunt, 
quibus conscientiae eriguntur et confirmantur, pror- 
sus contempta et ignota iacuerint. Verum sic potius 
oportebat fieri, ut sentiremus, in hoc sacramento 
nihii esse, quam summam gratiam, consolationem 
et vitam aeternam. 

Praesentissimum autem. venenum iis est, qui 
temere id suscipiunt, qui nuUam infirmitatem, nulla 
vitia, nuliam urgentem necessitatem sentiunt, per- 
inde atque si iam ante puri et iusti essent. Requi- 
rit enim hoc sacramentum homlnem agnosoentem 
vitia sua, quique videat, quam longe a vera iustatia 
absit, et cupiat tamen iustificari. Caput igitur est, 
sentire peccatum, quamvis enim peccatum omnes 
quofquot vivimus habeamus, non tamen omnes id 
agnoscimus. 

Haec iam sufificiant, ut scias, quomodo te pa- 
ratum esse conveniat, cum hoc sacramentum voies 
suscipere, ut scilicet fidem tuam his verbis, quibus 
hoc sacramentum instituit Cliristus, exerceas et con- 
firmes, ac sentias vere pro te traditum corpus 
Christi, et vere pro tuis peccatis effusum Chriati 
sanguinem, quae verba clare ostendunt, quisnam 
verus sacramenti sit usus, et quid nobis conferat, 
si id suscipiamus. 

Sequitur iam alterum, quod ex priore illo, ceu 
ex fonte, manat, Christiana scilicet caritas, ouius 
quoque magnam convenit esse curam, nam hoc 
Deus a nobis exigit, ut fructus, quos nos ex hoc 
saoramento capimus, ceu lumen quoddam iuceant, 
et ut appareat omnibus, nos ,cum aliquo nostro 
fructu hoc sacramento esse usoit. Is autem est fruc- 



et SfteramenU •odiaristiiM* 436 

im^ ui quemAdmadum dob Ghristi oorpus comedi- 
■MiB et «anguinero eius bihimus, ita vieisBim quoque 
patiaipur nos ab aliis eomedi et bibi, hoc est, ut 
omues actiones, omiiem vitam nostram ad proximi 
oommodum provehendum instituamus. Elst enim 
omnioo nobis Christi exemplum sequendum, cuius 
tanta eat bonitas, ut se totum eum omnibus iis, 
^uae habet, Bobis tradiderit in illis veibis, quibus 
inatituit hoo saoramentum. Ea ipsa verba nos quo- 
que ad proximum dioere convenit: Accdpe, eom- 
ede, bibe. 

Neque ioco illa dici debent, sed revera sic 
aeatias, tibi cum orouibus, quae habes, proximi 
commodis esse serviendum. Cum enim ChristvH 
aic dicit: Hoc est corpus meum, quod pro te tra- 
ditur, quid quaeso aiiud dicit, quam hoc: En ego 
ipse Bum, qui pro te trador, hunc thesaurum tibi 
dono, omnium illorum, quae ego habeo, tu quoque 
ais possessor, si quid tibi deerit, mihi idem de- 
fttturum est. fustitiam meam, vitam ac aeternam 
beatitudinem tibi dono, ut neque peccato, neque 
niorte, neque ullo alio incommodo succumbas, sed 
vincas omnia, quemadmodum autem mea iustitia, 
item vita mea aeterna est, sic tu quoque per- 
petuo iustus eris ac vives. Sic nobiscum loquitur' 
Christus. 

Requiritur autem ct a nobis, ut uos eadem 
ad proximum dicamus, ueque tantum verba iila 
sonemus, sed re ipsa ac factis declaremus, in huuc; 
modum: En bone frater, ego corpus et sanguinem 
Liberatoris mei iam sumpsi, qui se totum mihi do- 
navit, satis autem abunde habeo, cum eum habeo. 
Tu igitur iis quoque, quae ego habeo, fruere, om- 
nia mea similiter tua sint, quod si res ita postulet, 
^tiam pro te mortem iibens obibo. Haec enim 
omnia in hoc sacramento a nobis requiruntur, ad 
qua^ facienda omnibus viribus est enitendum» 

Hoc tameu hic monendum est, quod difflcile 
ad hanc perfectionem simus venturi, ut animam. 
corpus, opes et dignitatem nostram proximi causa, 
si ita res postulet, in discrimen addueaiiuAS^ iu 

28* ' 



436 ni« Condo &% eonfeMioiie 

earne enim yivimus, quae adeo alte radices egit, 
iit non possimus iila caritatis ofiBcia perfecte red- 
dere. 

Atque eam ob causam Cfaristus hoc sacramen- 
tom instituit, ut esset ceu quoddam exercitium, 
unde peteremus ea, quae ipsi nobis deesse sen- 
timus. Cum enim illam in te infirmitatem videas, 
quod quaeso aliud afiferes remedium quam hoc? 
Necesse est enim, ut inter reiiqua de hoc quoque 
eonqueraris, et dicas: Bone Domine lesu, vides 
quantum mihi adhuc desit, tu mihi te totum donas, 
non possum autem ego idem facere proximo meo. 
Fac igitur, ut et ego simllem erga proximum bene- 
▼olentiam praestare possim. 

Et sane, quanquam, dum in hac came vivi- 
mus, nunquam illam perfectionem possumus con- 
sequi, tamen eo est connitendum, etsi nihil aliud 
cum gemitu ea postulanda a Deo facultas est, ne- 
que desperandum est ob hanc imbecillitatem, modo 
remaneat in nobis is affectus, ut et doleat nobis 
illa nostra infirmitas, et cupiamus eam mutatam et 
emendatam. 

Porro noD est hoc minimum caritatis officium, 
posse cedere de sua opinione et sententia animo 
concepta. Nam sublevare alterius inopiam, exter- 
nis officiis ei inservire, nostro labore eum iuvare, 
docere, item pro eo orare, haud ita difflcile est. 
Sunt et illa facilia, invisere aegrotos, consolari 
calamitosos, dare cibum esurientibus, captivos item 
liberare. Hoc longe omnium est maximum, posse 
cedere de sua opinione, et ferre alterius infirmita- 
tem (sicut Poeta quoque ait: Aurum et opes et 
vasa frequens donavit amicus, Qui velit ingenio 
cedere nuilus erit.) 

Neque etiam unquam, dum hic vivimus, per- 
fecte id poterimus, Christus enim ea in parte per- 
fectus fuit, nos nunquam perfecte idem faciemus. 
Est enim Christus ceu sol, in quo nullum nobis 
vestigium apparet, ad quem nos collati sumus ceu 
accensa quaedam stipula. Quanquam autem illam 
perf(M»tionem caritatis, quae in Christo est, nos 



ci Saeru&ento euchariatiae* 437 

Dunquain possumus assequi (eet enim eeu quidam 
iguitus eaminus), tamen nos tolerat, si vel scin- 
tillam caritatis in nobis relucere videat. 

Gavendum igitur est, cum ex hao parte iuxta 
omnea laboremus, ne de quoquam iudicemue, quod 
non sit GhristiaDus. Habes enim exemplum Ghristi 
in evaogelio, qui adeo benigne discipulorum suorum 
errores et lapsus tolerat, et sua sapientia iUorum 
stultitiae cedit et servit, ueque condemnat eos ideo, 
quod sint infirmiores, sed blande fovet, et ad illam 
infirmitatem oonnivet, quo ego, inquit, iam eo, 
illo vos accedere non potestis; item ad Petrum: 
Quod ego facio, tu nescis nunc, scies autem 
postea. 

Sic efficit caritas, ut Ghristus iustitiam suam, 
iudicium, potentiam, vindictam, poenam, item ius 
suum, quod tum in nos, tum in peccata nostra 
habet, omnino negligat. Merebatur quidem stuiti- 
tia nostra damnationem, verum non damnat nos, 
commonet nos, quod peccaverimus , quod stulte 
egerimus, non tamen ideo abiicit. Vides igitur 
non esse minimum inter caritatis officia, posse 
tolerare proximi infirmitatem , vel in fide, vel in 
caritate. 

Quanquam autem Ghristi exemplum habeamus, 
qui adeo placide suorum discipulorum errata tulit: 
non tamen ideo vel infirmitas ^proximi vel pecca- 
tum est defendendum. Sic enim ad Petrum dicit * ) : 
Scies postea, quid iam faciam. Ad tempus tolera- 
vit eius inflrmitatem, perinde ac si sic dicat: Tuam 
stultitiam et infirmitatem illam fidei tolerabo et 
parcam tibi, modo sentias longius tibi progredien- 
dum esse, atque ea, quae in te iam haerent vitia, 
emendanda ac mutanda, ne otiosus ac securus 
agas. 

Non igitur, postquam sacramentum sumpserimus, 
negligentes aut otiosos esse convenit. Sed hoc 
potius praestandum est, ut caritas subinde crescat, 
ut, si qua in re laborat proximus, nos illi feramus 



•) lohan. 13. 



438 IIL Concio de tomftui&gkt 

(jftm^ Ht SHMeYemos eius inopiani. Qaod qiii Aon 
fiidiint , ilfi aut ChristiaDO nomine ' non snnt oen- 
sendi, aut certe nimis infirmi snnt, efiamsi iactent 
se Christi una cum omnibus iis, qnae habet, in 
fcoe saeramento participes facto^ esse. » 

Non autem certius argnraentum est, an digne 
el cum frnctu hoc sacramento sis usns, quam quod 
ex caritatis officiis sumitur. Nam qnod aut magnue 
iherit animi ardor in sumendo sacranonento , aut 
qtiod sensisse tibi videris, ut verbis Christi sit 
erectum et confirmatum cor tuum , illa etsi impro- 
bari non possnnt, non tamen sunt tam eerta argn- 
menta. Officia vero caritatis illa te certum possont 
faeere, digne an indigne hoc sacramento sis usus. 
Digne enim is eo usus est, qui ita cor suom hoc 
signo eommotum sentit, ut etiam inimieos odisse 
desinat, et omnes alios, qui sua habent opus 
opera, iuyet, aliorum calamitates quoque suas esse 
existimet. 

Qui non sentiunt hos aiiefctns, illi incerti snnt, 
etiamsi singnlis diebus centies hoc sacramento utan- 
tur, etiam cum tanto mentis ardore, ut lacrima8 
prae gaudio fundant. Neque enim Deus mirabilenr 
iilum ardorem mentis adeo maguifacit, nouuunquam 
enim est cum maiore periculo , quam commodu 
coniuDCtus. Hoe snmmum est, ut certi simns , id 
quod Petrus *) quoque innuit. Confirmate , inquit, 
vocationem vestram, nempe per bona opera, quae 
frnctus sunt fidei. 

Ac quantum quidein ad verbum et ad sacra- 
mentum attinet, sunt omnia certissima, confirmat 
enim Deus peccatorum remissionem suo, item an- 
gelorum, et omnium piorum testimonio. Hoc restat, 
itt tu quoque tuum testimonium afieras, et tu nihil 
de remissione peccatorum dubites. Etiamsi igitur 
omnes angeli cum toto mundo confirment suis te- 
stimoniis, te digne hoc sacramento esse usum, 
longe tamen his omnibus tuum testimonium te ma< 
gis confirmat. Porro hoe est tuum testimonium, si 

♦) 2 Petr. 1. 



e^ Bae«aai6Bk> «MlMviltiMil 490^ 



ift^ te* eliMean^ illa oaritatis offiala, et ti ieiitiaa 
raaaNH-em bononiin openim proyentuni a sanpl» 
saenmieiilo, qnam ante saoramentnm samptora. 

Qnod si eafitatis offlda non seqnantat, ae 
sentias neque cor neque vitam taam qoiequam inH 
matatam, item videas te prorsas non BK^veri in 
affliotis rebos' tai "proximi. Magnam satis habe» 
eaaeamy quae te ad orandum impellat. 8io igituF 
Ohristo de tua miseria conqueraria: 

Bone Donnne lesu, ego quidem ad saeramen^ 
tum aoeedo, y«^m noUum ea ex re sentio fraotan, 
semper idem maneo^ sentio 'adhuo concupiscentiamf 
iram , invidiam etc. , et manet apud me otioaus ia^ 
gens ille thesaurus. Da igitur^ ut fructun aliquen 
inde eapiam, ac ut sentiam alios motus, iten alias 
aetioaes ab hoe saeramento inseri animo meo. 
Qnod si semel eoeperis immutari, fiet, ut subinde 
magis conflrmeris, et ut in dies plus bonernni 
operum edas. - r 

Neqme enim haec vita aliud est, quam quidam 
assiduus iidei, oaritatis et crucis usus^ non tame» 
in ullo hominum perfecta haec <ria esse possunt. 
In Ghristo quidem perfecta haec fuerunt, qui ceu 
sol propositus est nobis exemplum, quod omnes> 
imitemur, etiamsi nunquam possimus assequi. 

Semper igitur reperias firmioribus immixtos 
infirmos, rursus his quoque aliquos firmiores, atque 
illi quidem parvis, hi maioribus calamitatibus exer- 
centur, ut ita omnes reddantur conformes imaginis 
Christi. Sic enim nostra haec vita esse debet, ut 
de fide in fidem, de earitate in caritatem, de pa- 
tientia in patientiam, de cruce in crucem progre- 
diamnr. 

Neque debet dici haec vita iustitia, sed iusti- 
ficatio, non puritas, sed purificatio. Nondum atti- 
gimus iliam metam ., quae nobis proposita est, sed 
ad eam contendimus, et iam sumus in cursu. 
Quidam longius evecti sunt, quidam autem procul 
alios sequuntur. Probatur autem Deo conatus no- 
ster, si videat noa ad metam contendere, etiamsi 
adhuc longius ab ea absimus. £t ubi opus est^ 



440 lU- €4ma» de eoBtenoiic 

aeeorrit ei confirmat dos in fide et earitate, ae 
tandein semei ex hoe seculo in coelos traDsferi. 
loterim autem, dum hic yiyimus, alins aKnm ferat, 
sient Christus quoque no8 tulit, neque enim quis- 
qnam hominum est perfectus. 

Neque vero hoc boIo verbo et exemplo suo 
diristuB nobis proposuit, aed idem etiam expressom 
est extemis signis panis et vini. 8ic enim senti- 
mu6, hunc panem esse corpus Christi, et hoc vinum 
esee Christi sanguinem. Aliud igitur vident ocoli. 
aUnd fides verbo admonita credit, quae fidei pro- 
pria effigies et imago est. ' Nam eum sacramento 
hoc ntimur, et audimus quoque verbum, duo iUa 
eztema concurrunt, verbum, quod in aures, et ip- 
snm factum, quod in oculos incurrit. Nihilominus 
tamen in illis exterois et subiectis sensui rebu« 
aetemam vitam, omnia item bonoram genera, imo 
Deum quoque ipsum omnium bonorum autorem 
apprehendimu8. 

Qualis autem fldei, talis quoque caritatis imago 
in hoc sacramento est expressa, ac primo quidem 
in pi^ne. Grana enim, priusquam molitoris arte 
in UDum pulverem cogantur. unumquodque per se 
proprium ae integrum corpus est^ ubi autem com- 
minuta iuerint, unum quoddam conficiunt corpus. 
8ic et in vino. priusquam in torcular coniectae 
uvae conterantur^ unaquaque uva suam formam 
retinet integram, ubi autem vinum expresseris, ex 
infinitis uvis unuH potus conficitur. Neque confir- 
mare quis potest, hoc vel ex illa vel alia quadam 
uva profluxisse. Quemadmodnm quoque nemo 
potest asserere, farinam vel ex hoc vel ex illo 
grano factam, sic enim eonfusae et uvae et grana 
sunt, ut discerni amplius uon possint. 

Atque in hunc modum S. Paulus quoque aeee- 
pisse ista videtur I.Corintb. 10: Quoniam unus pa- 
nis, unum corpus nos multi sumus. Nam omnes 
ex eodem pane participamus. Quia enim verbo 
eredimus, manducamus corpus lesu Christi, qui 
eibus animam reficit ac pascit. 

Porro proximus meus vidssim me mandueat, 



•t SaeranMDto eneharistiM. 441 

hoc est, ego illiun fortnois meis, meo corpore ac 
vtta, item omnibus iis, quae habeo, sublevo, qua- 
cunque in re possum, illi adsum eumque iuvo! 
Habeo autem et ego iisdem officiis opus et gratum 
est, quod vicissim me sublevet. Sic impHciti et 
coniuncti inservimus alii aliis mutuis officiis, quem- 
admodum quoque Christus nobis inservivit, atque 
hoc quidem est spiritualiter manducare et bibere. 

Debemus igitur, quantum quisque potest, an- 
niti, ut per illa caritatis officia certi reddamur, 
nos aliquem fructum ex hoc sacramento cepisse. 
Neque enim ipsi solum certi tum reddimur, sed 
alii quoque liomines id vident, admoniti bonis 
operibus, quae sua sponte tum aequuntur. Quod 
qui non faciunt, illi, etiamsi saeflius sacramentum 
sumant, nihilo tamen redduntur meliores. 

Mittamus igitur illas cogitationes, quibus exci- 
tare quidam se ad hoc sacramentum solent. Vitam 
suam et facta sua putet^ sibi unusquisque proposi- 
tum speculum. in quo videat, num digne et cum 
fructu hoc sacramento sit usus. Hoc enim omnino 
fieri debet, ut sacramentum boc mores ac omnem 
vitam nostram immutet, atque alios plane Bngat 
homines. 

Nani tuui dicta, tum facta Dei nun soient esse 
otiosa, sed maximarum rerum sunt principia et 
fontes, liberant a peccatis, a morte, diabolo et in- 
ferno, et sic nos confirmant, ut nulla tanta res sit, 
qua territus animus succumbat. 

Econtra sic quoque parant auimum , ut volen- 
tes etiam infimis hominibus inserviamus , et ut sit 
voluptati beneficia in quam plurimos serere, rur- 
sus , ut doleat nos tantis bonis , quae habemus, 
non ad phirimorum salutem ac commodum esse 
usos. 

Si qui ergo sunt, in quibus sacranientum hos 
fructus non producit, periculum est, ne iis etiam 
magis obsit. Non tamen infirmos abiiciendos cen- 
seo, si minus haec, quae diximus, perfecte faciant, 
de illis dico, qui ignavi et temerarii sunt, qui sa- 



4l2 IV. CoTicio D. M. Loth. ' 

ttB esBcf putant sumpsisse sacramentum^^ eeterum' 
op^rtim earitatis nullam prorsus agant cttmm. 

Necesse est, ut prorsus immuteris, et signa 
niutatae vitae in actionibus et moribus tuis edas. 
M enim si fiat, certum est argumentum, Deum te- 
cum esse, et confirmatur sic fides tua ac secura 
redditur. Hoc enim certo sentitur, num a sumptb 
sacramento quietior, et confidentior quoque factus 
sit animus. Nam antea quam primum subibst ani- 
Bltim vel mortis vel peccatorum facies, tnm statim 
territus animus, quo se vierteret, nesciebat. 

Eos terrores, si non amplius sentias, ne putes 
id accidere tua quadam vi, maior ea res est, quam 
(Jtiae humanis paretur viribus. Neque enim ante 
' hoc seculum, cum nostris studiis et satisfactionibns 
nos excruciaremus, pervenire eo nobis licuit. Sen- 
tiri et illa possunt, an eum, qui te offendit, iam 
aD^es, an eius miserearis, qui in aliquam ealamita- 
tefm est coniectus, item num privata vita sit ali- 
quanto reddita sanctior. 

Quod si nihil istorum sentias, oratio reliqua 
est^ qua Deo de tua miseria conqueraris, ut is suo 
spiritu infirmitatl tuae medeatur. Nam cum nullus 
nostrum sit perfectus, nunquam cessare ab oratione 
nos convenit. Atque haec de sacramento corporis 
et sanguinis Christi iam sufficiant. 

Finis. 

IV. Concio Quomodo sit orandum. 

Primum omnium duo requiruntur ad veram ac 
Deo gratam orationem , quae certo hoc quod peiit 
consequitur, Alterum est, ut habeamus promissio- 
nem Dei, alterum, ut de illa promissione nihil du- 
bitemus. Oportet autem eam promissionem Dei 
iam ante bene meditatam esse, ut oraturi de ea 
commonefaeiamus Deum ^ tum futurum eet', ut illa 
ratione nos excitemur ad confidentius orandum. 
Ni«i enim divinitus mandatum ad orandum habere- 
jMBy ttisi item promisisset Deu6 se noe ezMdituruiB, 



QMHttodo Mt oraAdnm. 443 

ne vel itiinimum quiddam suis preeibufi omnes erea- 
tttjrae impetrare posseut. 

Atque hic vides, non nostris precibus aut dig- 
nitati nostrae acceptum ferenduin esse, si quid a 
Deo impetramus, sed inexhaustae bonitati Dei, quae 
nostras preces ae vota multo antevertit, sua pro- 
misuione et maudato, quibus ad orandum nos ety 
eitat, ut vel hac ratione diseamus, eum longe 
magis pro nobis soUieitum esse, et promptioreai 
ad iargiendum, quam nos simus vel ad aeoipieiH 
dum vel ad petendum. Quia autem plus ofiert 
Mobis bouorum, quam ipsi optare simus ausi, 
deberet ea liberalitas Dei nos accendere et confir- 
niare, ut sine ulla haesitatione confidenter ora- 
remua. 

Seeuudo, hoc quoque, sicut diximus, ad veram 
orationem requiritur, ne quid de promissione veraeil' 
ac fidelis Dei dubitemus. Illa enim potissimum 
radone se nos exauditurum promisit, ac mandatuiu 
orandi dedit, ut certi. essemus, et iirmiter crederemus 
fore, ut nos certo exaudiret, Sicut dicit Matth. 21 
et Mare. 1 1 : Dico vobis : Quaecunque orantes petitis, 
credite quod accipietis, et erunt vobis. EtLuc. 11: 
Petite et accipieti.s^ quaeritc, et invenietis. pulsate, 
et aperietur vobis. Omiiis eiiim, qui petit, accipit, 
et qui quaerii, invenit, ct pnisanti uperietur. Quis 
ciutem ex vobis pater, a quo si filius petierit panem, 
num iapidem dabit iiliV aut si pisceni, num pro 
pisce serpentem dabit illiV aut si petierit ovum, 
num porriget illi «corpium? Si ergo vos, cum sitis 
maii, nostis bona dare filiis vestris, quanto magis 
Pater vester eoelestis dabit Spiritum sanctum po- 
scentibus se. His et similibus tum promissionibus, 
tum praeceptis confinnandus anirnus est, ut cion- 
fidenter orenms, eerti, oinnia quae petimus nos ac- 
cepturos. 

lertio, si qui autem dubitant de voluntate Dei, 
cum orunt, et temere orant, sive fiat quod postu- 
lant, sive non ; illi duo peccata committunt. Pri- 
mum, quod ipsorum vitio accidit, quo minus ali- 
quid ea oratio valeat, et quod frustra laboTaut. 



444 IV. Oo&cio D. M. Lxk^, 

Ita enim et B.vlacohus ait*): 81 qois a Deo ali- 
quid postulat, postulet eum fidueia, nihil haesitans. 
Nam qui haesitat, is similis est fluetui maris, qui a 
vento movetur et impetu rapitur. Neque enim 
iBxistimet homo ille, se quiequam a Deo aeeep- 
turum. Quae laeobi verba sie aeeipienda sunt: 
ideo nihil a Deo impetrant, qui haesitant, quod 
oorda ipsorum non sint eerta ae quieta. Fides 
aotem eor quietum retinet, ut possit divina dona 
soecipere. 

Alterum autem, in quo peceant, si quid sine 
fide orant, hoc est, quod fideli ac veraci Deo, oeu 
mendaci ac futuli viro, non habent fldem, perinde 
atque promissa facere vel non possit vel nolit Deus. 
Atque hi gloriam ac nomen summo Deo eripiunt, 

Kod non credunt eum fldelem et veracem esse. 
ntum autem hoc est peccatum, ut ex Christiano 
ethnicum faciat, et non solum negatur hoc peocato 
Deus, sed prorsus amittitur, neque ulla spes salu- 
tis est, quamdiu in hocpeccato manserimus. Quod 
si accidit aliquando, ut impetrent aliquid, "qui sic 
sine flducia oraverint, datur eis illud ipsum donum 
ad pemiciem tum corporis tum animae ab irato 
Deo, ut habeatur saltem honos aliquis sacris verbis, 
quae ab hominibus peccato, infldelitate et contemptu 
Dei plenis proferuntur. 

Quarto, neque illi recte sentiunt, qui tum pu- 
tant se orando aliquid impetrare posse, si dlgni 
ad orandum accedant. Non autem est hoc spec- 
tandum, dignus an indignus sis, qui ores. Si enim 
non ante nobis oranduna erat, quam sentiremus 
ipsi nos dignos et aptos, nunquam possemus orare. 
Nostra enim oratio, sicut ante monuimus, nititur 
non in dignitate, quam nos afferimus, sed in con- 
stanti veritate divinae promissionis. Et sane si 
oratio vel in se vel in alio quodam nitatur, vana 
est et frustranea, etiamsi ex cordis pio affectu pro- 
gressa videatur, et oculi non aquam, sed sanguinis 
guttas lacrimando effundant. 

•) lac. 1. 



Qaomodo sit orandiua. 445 

Ideo autem oramvis, quod digne orare non 
possumus, et ideo digni iudicamur, qui oremus et 
exaudiamur, quod sentiamus nostram indignitatem, 
et solius Dei benignitate et fide audeamus. Quan- 
tumyis indignum te sentias, qui a Deo vel postu- 
lare aliquid vel accipere merearis, hoc unicum 
tantum specta, ut honore nomen eius, quod verax 
sit, afficias, neque increduiitas tua fida ipsius pro- 
missa pro mendacio reputet. Neque enim indigni- 
tas tua te impedit, sicut quoque nihil te promovet, 
si sis dignus, sed sola incredulitas te damnat, fides 
autem dignum te facit et servat te. 

Hoc igitur diligenter cayebis, ne unquam-te 
dignum sive ad adorandum sive ad accipiendum 
existimes, nisi tum, cum sentias te posse tuto au- 
dere, et inniti certis ae veracibus promissis propitii 
tui Dei, de cuius misericordia eo debebas esse 
certior, quod, quemadmodum promisit indigno ac 
immerito tibi se nihil negaturum, ita quoque, quan- 
tumvis indignus sis, exaudire tamen te vult, ut red- 
imat fidem suam, quam tibi dedit. 

Adeo nihil nostris meritis autdignitati nostrae 
relictum est, sed omnia sibi vendicant, tum vecitas 
Dei, quae promissionibus satisfacit, tum etiam mi- 
sericordia Dei, ex qua ceu ex fonte omnes pro- 
missiones manarunt, ut rata maneat sententia illa, 
Psalm. 25: Universae viae Domini misericordia 
et veritas. Misericordiam enim cemimus in pro- 
missionibus, veritatem autem tum, cum servantur et 
fiunt. Et Psalm. 85: Misericordia et veritas ob- 
viaverunt sibi, hoc est, conveniunt et cernuntur, 
coniunctae in unoquoque opere aut dono, quod a 
Deo precibus nostris impetramus. 

Quinto, illa fides, qua Dei promissiouibus cre- 
dimus, sic nobis moderanda est, ne quem termi- 
num , tempus, locum aut modum Deo statuamus, 
sed omnia iila relinquamus voluntati, sapientiae ac 
omni potentiae ipsius, certi fore, ut fiant quae pe- 
timus, etiamsi neque locus, neque tempus, neque 
etiam ratio, qua fiant, appareat. Hoc enim certum 
est, diviuam sapientiam longe melius illa nosse ac 



446 ^. CoRcio I>. M. Ludi. 

fNraevidere qaam nos. Si igitur Deo eredideris, et 
oiBnia illias arbitrio deposueris, eerto fient, quae 
petia, vel per miracula, 8i aiia nuUa sit ratio, -qiia 

fiant 

Id quod in pof:)ulo Israelitico * } videmus, qui 
cum Deo oredidisset fore, ut se liberaret ab hosie^ 
neque tamen via aliqua appareret, qua id fieret, 
aubito se mare rubrum aperuit, ac viam, q«a traA«- 
ineiit, dedit, hostes autem ad unum omnee obruit 
ac detnersit. 

Sic ludith sancta muiier, cum accepis^sef, hoc 
consilium cepisse cives Bethuliae, se, ni Deus iotra 
quinque dies op«m ferret, •dediluros hosti civiiatem, 
graviter reprehendit illos, etdicit: Quinam vos estis, 
qui tentatis ita Dominum? Non est iste senno, qui 
oiiBericordiam provo^et, sed potius qui iram exeitet 
et furorem accendat. Posqistis vos tempus misera- 
iioniB Domini et in arbitrium vestrum diem con- 
stituistis ei? Mira ergo ratione liberavit ipsam Do- 
minus, ut capite Holofernen truncaret, et r-epeUeret 
ita exercitum ab urbe, ludith 8. Sic ad Ephes* 3 
qnoque Paulus dicit^ hunc esse morem Dei, ut 
omnia faciat longe »lia ratione, ac melius muito^ 
quam nos vel orare vel intelligere possimus. 

Sic igitur sentiamus, lopge nos inferiores esse, 
quam qui statuamus aut praescribamus in oratione 
niostra Deo vel tempus, vel iocum, vei modum, 
vel quaracunque aiiam circumstantiam , sed omnia 
relinquamus divinae iilius voluntati, et constanter 
oredamus, certo fore, ut nos exaudiat. 

Finis. 

V. Conoio de Matrimonio. 

Primo, cum Deus creasset Adam, adduxit ad 
illu^) omnia animajcitia. Inter quae cum non iuve- 
niretur quodpiam illi conforme , inquit Deys : JNon 
est bonum , quod Adam solus sit , faciam ei adiu- 
tricera, quae parata sit ad manum« £t immisit so- 

♦).Exod. J4. 



de matrimonio. 447 

porem ia. Adam. Cumque obdormisset, tulit unain 
de coBtis eiuB, et replevit carnem pro ea. Et ae- 
dificavit costam , quam tiilerat de Adam, iu muli^- 
rem. Et adduxit eam aci Adam. Tum Adam: Hoc 
nunc os ex ossibus ineis , et caro de carne mea; 
Vocetur autem virago , quoniam de viro sumpta 
est. Propterea reliuquet homo patrem suum et 
matrem, et adhaerebil uxori suae, et eruut duo in 
carne una. 

Haec omnia suut verba Dei, quibus viri et 
uxoris exordium describitur, et eorum coniuuotio, 
et quamobrem facta mulier, deuiqMe quie amor 
esse debet inter coniuges. 

Secuudo, quando Deus nou coniungit matiri- 
monium , , et non adest ceu pronubus , tum accidit 
ut solet, quod hic insinuatur, ex hoc, quod Adam 
nullam invenit coniugem, donec ei provideret Dp- 
minus de Heva, quaui cum vidisset, coepit recte 
amare et sinceriter cognoscens apud se hauc ea8e 
coniugem suam. 

luvenes ergo et ii, quorum animus est, matri- 
mouium subire, docendi sunt sedulo et diligenter 
orandum esse, ut Dominus Deus dignetur disponeie 
felix coniugium. Ad quod Salomon etiam horta- 
tur, dicens : Domus et divitiae dantur a parentibus, 
a Domino autem proprie uxor prudens. Heva a 
solo Deo Adae concessa est. 

Res itaque magna in conspectu Dei matrimo- 
nium est, tametsi imprudens iuventus, iu qua affec- 
tus dominantur, plerumque circa hoc errat. Nani 
factum est non siue causa, et admirabili quodam 
consiiio, quod Dominus Deus solum hominem ma- 
trimonio copulavit. iieliquis animantibus tantum 
dixit: Crescite et muliiplicamini, non adducens ma- 
sculum ad foeminam. Unde et inter bruta anima- 
lia matrinionium non est. Adae autem creavit uxo- 
rem ex propria costa, adduxit, et consentienti ac- 
ceptantique copulavit. 

Tertio, creata est uxor ea causa, ut esset adiu- 
torium viri cum in omnibus rebus, tum praecipue, 
ut liberos generaret, id hodie adhuc observatur ut- 



448 V. CoBdo D. M. Latk. 

esnque. Post lapsihn viri et mulieris «flfectiis cor- 
raptissimi sant, quando maior pars non ob maturai 
anxilium, sine liberorum amore, ut institutam est, 
eonveniunt, qain magis ad explendam eamis libi- 
dinem. 

Quarto, matrimonium diiudicat inter amores, 
viri et uxoris amorem maximum^^esse oportet inter 
aniversoB amores. Sic enim scriptum est*) : Be- 
linquet homo patrem et matrem, et adhaerebit 
axori suae, uxor vieissim riro suo, boni adhac ho- 
die observant. 

Deinde notandum, quod triplex est amor, M- 
sus, naturalis, coniugalis. Falsos amor qoaerit pe- 
eoniam , honorem , opes , molieres quoque prc^ibi- 
tas ex praecepto Dei. Naturalis est inter parentes 
et prolem, fratres et sorores et consanguineoe. 
Tertius vero, qui coniugalis dicitur, duos primos 
excedens ceu igois ardet, nihil quaerit, nihil desi- 
derat praeter coniugem. Sic enim inquit: Nec ar- 
gentum tuum nec aurum, neque hoc neque illod, 
sed te volo, et praeter te nihil prorsus. Geteri 
amores ultra id, quod videntur 'arnare , aliud qaae- 
ritant, sed coniugalis id quod diligit totum possi- 
dere vult. Quod si Adam in innocentia perseve- 
rasset, exoptabilissimum rerum omnium duceretor 
sponsum esse vel sponsatp. 

Veruntamen ille amor iam impurus redditos 
est, qoaodoquidem uterque coniugum in altero 
qoaisrit, quo concupiscentiae malae satisfaciat. Hinc 
est, quod hoc tempore status matrimonialis sinoe- 
ros et sine peccato esse vix possit. Est enim oeo 
hospitale infirmorum, quando matrimonio praeca- 
yetur, ne corruamus in graviora delicta. Innocenti 
Adae facillimum erat virginitatem servare et casti- 
tatem, quod nostra aetate sine singulari gratia Dei 
vix possibile fuerit. Quapropter neque Christos 
praecepit castitatem, neque aliquis apostolorum, oani 
praedicarent. Tametsi illam nobis maximopere 
commendent, consulentes et praemio soHicitantes, 



«) Matth. 19. 



de matdmonio. . 449 

si quis queat assequi. Qui autem non potest, con- 
trahat legitimum matrimonium. Satius enim est 
eontrahere quam uri *) , et tamen melior castitas, 
si cui contingat. 

Geterum, doctores circa matrimonium tria 
bona excogitarunt , his caventes, ne carnalis con- 
cupiscentia omnino esset mortifera. Primo, quod 
connumeratur inter sacramenta. Sacramentum sci- 
licet rei sacrae signum est, spirituale quippiam sig- 
nificans , coeleste et aeternum. Exempli gratia, 
baptismus, quo presbyteri pueros abluunt, divinam, 
sanctam et aeternam Dei gratiam designat, quae 
simul infunditur in corpus et animam baptizati, et 
quae purgat a peccato originali, faciens omnia 
munda templumque Dei. Haec, inquam, spiritualia 
sunt et corporalibus externisque rebus longe ma- 
iora, per quae repraesentantur. 

Matrimonium ergo sacramentum dicitur. Elst 
namque typus rei nobilissimae et sanctissimae, hoc 
est, unionis humanae et divinae naturae in Ghristo. 
Hinc inquit Paulus *) : Quemadmodum vir et mu- 
lier duo quaedam unum sunt in carne una, ita 
Deus et homo unus Ghristus, ita Ghristus et eccle- 
sia unum corpus , quod profecto magnum est sa- 
cramentum. 

Omnino itaque res sancta est et sacra matri- 
monium, si rite fuerit observatum, in cuius typo 
significatur is, qui, cum Deus esset, factus est ho- 
mo, qui cum in coelis , habitavit in hominibus, se- 
met illis impartiens, cuius exempio coniuges quo- 
que vivant. 

Advertendum est hic, vel propter Dei hono- 
rem, quam sacrosanctam rem repraesentet copula- 
tio viri et mulieris, certe humanitatem Ghristi lesu 
servatoris. A quo hoc privilegii manavit, ne affec- 
tus carnis prorsus essent letaies. Hi enim in no- 
bis exstirpari non possunt penitus, mortiferi tamen 
sunt, quoties extra matrimonium consumantur. 

Quapropter coniuges dignitatem huius sacra- 



♦) 1. Corinth. 7. ••) Eph. 5. 

Lutheri opp. V. A. ad ref, hiat. L p. Yol. UI. ^^ 



460 Y . C«Mio D. M. Lath. 

■lenti perpendant yenerenkurqae, oxori ▼ir^) debi- 
ftam benevolentiam reddat, similiter et nxor tifo, 
yideantque, ne propter importanafl ooncnpisee&tias 
afiiectus humanus fiat beluinus et irrationalis. 

Secundum bonum, matrimonium ▼incuinm fidei 
didtur. Fides enim fundamentum est et sumraa 
matrimonii, alter enim alteri sese devoyet et dat, 
seclusis omnibus aliis. Quia ergo copulati matri- 
monio concupiscentiae carnali occluserunt omnes 
▼ias, et quisquis sua coniuge contentus viyit, nec 
passim deliciatur, Dominus Deus ex gratia oonoe- 
dit, ut huiusmodi delectatione gaudeant, etiamsi 
illa sit citra spem fructus, modo servetur modestia, 
ne coniugum amor fiat brutorum. 

Hic dicendum foret, quibusnam verbis contra- 
hentes uti possent. Verum res ita est involuta et 
impedita, ut ego iuxta meum captum et simplicita- 
tem intelligere non possim. Verendum quoque, 
quod multa matrimonia ad hanc regulam exami- 
nata non sint matrimonia. Tamen cum praecipue 
oonstet ex consensu mutuo , nolo ego inpraeseBtm- 
rum definire, sed Deo, cuius iudida sunt incompre- 
hensibilia et mirabilia, committo. 

Verba communiter observata haec sunt: Ego 
sum tuus, tu es mea, quanquam acuti quidam opi- 
nentur, non satis esse, cum dicitur: Ego te acci- 
pio, vel accipiam te, vel id genus alia verba. Ma- 
iim tamen ego iudicare iuxta mentem, quam tunc 
utraque personarum contrahentium habuit. 

Praeterea circa hoc, quod nonnunquam tadte 
aliquis promittit uni, deinde alteram ducit, vel oc- 
culte vel manifeste, nescio an omnia vera sint et 
recta, quae dicuntur et scribuntur. Hoc meum oon- 
silium est: Parentes suos liberos instruant, ne ve- 
recundentur ab eis petere coniuges. Item docean- 
tur, ne citra parentum voluntatem contrahant. Si 
enim te non pudet togam, domum, et alia id ge- 
nus a parentibus petere, cur pudebit coniugem pe- 
t^e, rem multo magis necessariam? Quod Sam- 



•) 1. Cori^th. 7. 



de nLatruiionio. 491 

8on*) fecisBe ^itur, qui cum iti ciTiftaite quadMn 
Tideret |>iiellftin ^eg^GkOJbem, et quae ei placeret, re- 
versus ad pareMites, Vidi, inquit, pueHam, quan 
amo, rogo vos, date miki illam in uxorem. 

Tertium bonum matnmonii fructus dicitur., qui 

et officium matdmonii praecipuum est. Porro, 
ut doctores de fruotu loquuntur, oum dicunt frue- 
tum excueare pecoatum ,- non satis est aceepisse 
fiructum matrimonii, nisi educatur ad laudem et lio- 
norem Dei, alioqui gentiles hunc iructum etiam 
hftbent. Sunt qui solum haeredes quaerunt, vel de- 
lectationam^ex pueris, nihil curantes gioriam Dei^ 
ad quam oporteret semper spectare. Et sunl, qui, 
cun igmorent praecepta Dei, ignorent pietatem pu- 
eris inculcandam praecipue, parentes tamen fiunt. 
Hoc audiant, qui in matrimonio copulati sunt, quod 
nullum opus Deo gratius, Christianae reipublioae 
nihil utilius, parentibus et liberis nihil salubrius 
contingere potest, quam si pu^ri pie instituantur. 
Peregrinationes ad Romam, Hierusalem, ad Gom- 
posteilam S. lacobi, nihil sunt collatae ad hoc, 
quod est ceu regia via parentibus perveniendi ad 
regnum Dei. Praeterea hoc officio carere tam ab- 
surdum videtur, quam ignem non urere , aquam 
non humectare. 

Ut ergo in hberis tuis coelum , sic infemum 
quoque citissime meruisti. Nihil abiectius, exsecra- 
biliusve feceris, quam si negligenter pueros tuos 
educas, quod tum fit, quando sinis blasphemare, 
impudenter loqui , impuras cantilenas discere, et 
iuxta pravam eorum voluntatem vivere. 

Tales sunt quidam, qui pueros indecenti amictu 
ad mundum alliciunt, ad pompam et fastum vitae, 
ad divitias instigant, ad honores, magis solliciti de 
corpore quam anima puerorum, neque consideran- 
tes maximam iacturam imminere rebus Christianis, 
per pueros perperam institutos , quae si debent re- 
formari, necesse est, ut olim a pueris Rat initium. 

Hoc tertium bonum matrimonii maximum est 



♦) ludic. 14. 

29 



452 V. Goneio D. IL L. de matrim. 

ti HtiliBsimom ^ quod noQ solum debita matrimonii 
«t imperf ectiones , venim etiam omnia alia peccata 
tolleret, 9i modo &LBti8 amor lapsae naturae non 
usque adeo obcaecaret miseros parentes, qui pluris 
&ciunt puerorum corpora, quam animos. Hinc Sa- 
lomon ^ ) : Qui parcit virgae, is odit filium proprium, 
et qui diligit fiUum, saepius castigat. Sunt in corde 
•pueri stulta decreta et puerilia, quae per vii^m 
toUuntur. Hinc idem: Si virga percusseris filium, 
redimes animam eius ab infemo. 

Necesse est, nt diligentius et frequentius flie- 
ditentur coniuges, quae ealuti animaS conducunt, 
qoam qnae corporis. Itaque tandem sic tibi per- 
suade, quod puer est ceu thesaurus eximius a Deo 
commissuB magnadiligentia custodiendus, ne a dia- 
bolo, mundo vel came possit seduci, et quod hunc 
tfaesauram in morte et extremo iudicio accurato 
examine repetitums sit Deus. Unde enim misera- 
bilis eiulatus, et horrendus fletus earom, quae plan- 
gent, dicentes**): Beati ventres, qui non pepere- 
mnt, et beata ubera, quae non lactavemnt? Pro- 
cul dubio ex hoc, quod filios commiBsos a Deo 
pessime educarunt. O sanctam conditionem matri- 
monii, si recte, miseram, si male fuerit observata. 

Haec si quis animadverteret , fiBicillime concu- 
piscentiam carnis refrenaret, et fortassis citius surri- 
peret institutum virginitatis , quam matrimonii. lu- 
ventus cupiditatum sequax haec ceu parva aesti- 
mat, Deus autem non sic, qui iuste iudicaturas 
magnifaciet. 

Summa. 

Si vis veram agere poenitentiam , summas in- 
dulgentias hic et alibi acquirere, feliciter mori, tuam 
prosapiam augeri et amplificari, summa diligentia,< 
totis viribus conare, ut pueri bene instituantur, si 
per te non potes, utere.aliomm opera, qui sciant, 
possint et velint, nec parce labori, pecuniis aut 
sumptui. Haec sunt altaria, testamenta, vigiliae et 
missae defunctorum, item lumina, quae tibi luce- 



♦) Proverb. 13. ♦*) Lucae 22. 



VL Cottcio qoomOdo sit p. a. ad m. 453. 

bunt perpetuo, hic duni vixeris, et alibi post mor- 
tetn in vita aeterna. 

VI. Concio Quomodo sit parandus animu9 

ad mortem. 

Primo mors est huius vitae omniumque huma- 
norum operum finis. Necesse igitur est, ut quan- 
tnm ad fortunas attlnet, sua bona unusquisque iis 
deleget, quos et leges et sua voluntas iubent suo- 
cedere, ne aliqua litigandi et contendendi occasio 
relinquatur successoribus , ad quos redire debet 
haereditas. Est autem haec externa et corporalis 
quaedam ratio, qua mundum deserimus, et dicimus 
vale facultatibus et fortunis nosti*is. 

Secundo, est autem alia quaedam ratio, qua 
mundum deserimus, quam spiritualem appellare li- 
cet, ut propter Deum condonemus aliis, si quid in 
nos commiserint Item ut vicissim nos quoque ro- 
gemus veniam ab iis, quos ipsi offendimus, vel ma- 
lis exemplis, vel quod minus officiorum, quam con- 
veniebat, in ipsos contulerimus. Habemus enim 
Dei mandatum, ut alii aliis mutuis caritatis officiis 
adsimus, ideo autem hoc quoque requiritur, ne qui4 
relinquatur, quod conscientiam gravare possit. 

Tertio, postquam ita omnibus hominibus vale- 
dixeris, tum in solum Deum defigendi sunt oculi. 
Nam ad eum quoque nos per mortem ducimur» 
Est autem haec angusta illa porta , et arcta semita 
ad vitam, eam confidenter ingrediamur necesse est. 
Quamvis enim arcta sit illa semita, est tamen com- 
pendiaria et brevis. 

Et quemadmodum satis magno eum periculo 
puer ex illa angusta materni uteri cellula jn am- 
plum hoc et iucundum coeli lumen editur, sic homo 
per illam mortis portam ex hac misera vita in per- 
petuam vitam immigrat. Et quanquam hoc eoeli 
spatium, in quo iam vivimus, item illa terrae mag- 
nitudo satis ampia videantur, tanto tamen sunt mi- 
nora et angustiora, si ad futuros coelos.oom^at^^^ 



454 ' VL Qooeio <tMai0do li* 

qvanto atenis maternus angustior eal eo mundo, 
in quo iam sumus. 

Recte igitur dixerunt, qui piorum mortem re- 
generationem quandam esse dicunt, ^ festa quoque 
in piorum memoriam instituta recte natales appel- 
lantur. Verum, quia semita mortis angustior est, 
ideo et hanc vitam ampliorem, et illam fntnram 
angustiorem esse ducimus. 

Fide igitur apprehendenda ista strait, et potest 
nobis exemplo esse, qno confirmetur illa infantie 
nativitaa. Proposuit enim et eam similitudinem no- 
bis Ghristus. Mulier, inquit "^), cum parit, dolorem 
habet, quia venit hora eius, cum autem pepererit 
puerum, iam non meminit anxietatis, propterea 
quod gaudeat hominem natum esse in mundo* 8ic 
in morte quoque est hoc periculum constanti fide 
subeundum^ et sunt devorandi illi angores, futurum 
enim est, ut in longe praestantiorem vitam, in qua 
perpetuum et solidum sit gaudium, immigremus. 

Quarto, porro sic te rectissime ad hoc iter 
comparaveris principio omnium, si confitearis pec- 
cata tua^ praesertim ea, quae te magis excruciant, 
et quae tum maxime se menti offerunt: item si sa- 
crauientum corporis et sanguinis Christi, cum com- 
mode haberi possit, suscipias. Quod si non pos- 
sit haberi , solatio tamen hoc esse poterit , quod 
habere ipsum cupias et exoptes. Neque adeo ea 
res te oonturbabit. Sic enim Christus dicit: Om- 
nia credenti sunt possibilia. Neque enim sunt sa- 
eramenta aliud, quam signa, quae fidem confirmant, 
et quae nos ad credendum invitant, quaeque sine 
fide prorsus nihil prosunt. 

Quinto, hoc autem omnino praestandum est, 
ne contemnamus sacramenta, sed ut ea magnifkcia- 
mus et^ revereamur , et tuto iis innitamur. Debe- 
mus enim sic sentire, maius in iis esse pondus, 
quam vel in peccatis nostris, vel morte vel infbrno, 
alque his sane opponi sacramenta debent, neque 



*) Idsbh. 16. 



parandus ammus ad morleDi. 4&5 

nos tam de peccatis nostris, quam de sacramentis 
sollicitos esse eonvenit. 

Video autem hic monendum esse, et quid sit 
venerari sacramenta, et quae eorum vis sit. Porro 
sic veneranda sunt, ut credas vera esse,* et tibi 
donari quoque omnia illa, quae per sacramenta 
significantur , item quae a Deo dicuntur, ut dicere 
illud Mariae possis: Fiat mihi et secundum verba 
et signa tua. Nam cum verbum et signum tibi a 
sacerdote, quiDei vice fungitur, proponantur, nulla 
maiore contumelia affici et verbum et signum Dei 
poterat, quam si de fide ipsius dubites, quemad- 
modum quoque maiore honore aflBci Deus non po.- 
test, quam si credas ei futurum, ut promissa faciat. 

Sexto, sacramentorum vim ium maxime intel- 
liges, si noris antea, quaenam illa sint, contra 
quae potissimum pugnent. Sunt autem tria,» pri- 
mnm est horrenda facies mortis, secundum facies 
peccati, tertium infernus et aeterna damnatio. Porro 
unumquodque horum maius et formidabilius effici- 
tur, 81 et alia quaedam accedant. 

Nam mors tum demum horribilior et gravior 
esse videtur, cum natura, alioqui imbecillis et de- 
sperata, ipsius imaginem quandam animo concipit, 
et in eam tota defigit oculos. 

Atrociora autem illa fiunt, cum Satan quoque 
accedit, ille enim efficit, ut horribilis et terroris 
plena mortis facies altius animo imprimatur , ut 
fractus animu3 illo intuitu succumbat et desperet. 

Nonnunquam etiam Satan omnis generis exem- 
pla converrit, quibus nos evertat, horribiles interi- 
tus , indignas caedes, subita fata animo obiicit, in 
memoriam redigit, quicquid unquam vel ipsi vidi- 
mus vel legimus alicubi, quam misere quidam per- 
ierint. 

Addit praeterea iudicium et iram Dei, quam 
graves et horribiles poenas in peccatores Deus 
constituerit. 

Addit item exempla illorum , quos Deus gra- 
viter punivit. 

Porro omnia illa ideo exaggerat, ut metu mor- 



496 ^ GoMio QwMdo «I 

tM fraelss sniiDi» aYidiiis Titun ezpetet, «t oees- 
patiis illa soDieitodine retinendse Titae Dci pror- 
«w obliTisestar, nt item moTtem Ibgiat et exoemm 
hnbeat eontimDei Tohintatem ae mudatiun. Q<>*Bto 
enim auins iUa de morte eogilitio animo Ineiit 
imp rca w i , tanto diffieilios adeoqne maiore enm pe- 
rkxdo mortem toleramns. 

Bie igitnr fiaeieDdnm erat. saepins baee de 
morte ec^tatio erat reroeanda in animnm, dnm 
ineolnmes TiTimoB, dnmqne proenl adhne mortem 
abesse eensemos. Tnm cnm iam moriendnm eet 
ae nos ipsa mors nrget, plos diligentior mortis me- 
ditatio obest, qoam prodest, imo tom omnino alio 
defleetendi snnt oeoli, et qnam longtssime eiicienda 
animo iUa mortis cogitatio est^ sicot infra mone- 
bimns. Nam mors tom demum est TaKdissima, si 
aUoqni infirma natura importona ac nimia cogita- 
tione mortis se defatiget. 

Septimo, eadem ratione et peccatnm angescit^ 
si saepins et altins de eo cogites. Multnm antem 
ad eam rem facit iam ante territa consdentia, quae 
et sno iudicio damnata est^ et podet quoqne eam 
admissi peccati. Est autem tum magna fenestra 
Satanae ad exerceodos nos aperta , rimatur omnia^ 
nos urget, peccata quoque longe grariora atque 
gnnt fiogit. Et- mirus artifex omnia omnium pec- 
catorum, qui uoquam fnerunt, exempla ante ocnlos 
ponit, redigit io memoriam illorum triste iudicinm, 
qui ob longe leriora peccata aeterna morte sunt 
damnati. 

EfBcit autem his tentationibus , ut aut despe- 
ratione rictus animus succumbat^ aut contra Dei 
voluDtatem retiuere vitam cupiat, ut oblitus Dei 
parere Deo Dolit, et iDvitus mortem obeat. Prae- 
cipue autem tum illa solent accidere, cum persua- 
det sibi homo necessariam et utilem haoc de pec- 
cato cogitatiooem esse. Seotit eoim se imparatom 
et ad mortem iam subeundam adeo non iDstruo- 
tum, ut omoia illa booa opera, quae per vitam 
fecerit, tum peccatorum faciem ioduaot, et taotnm 
abeat, ut aliquod de illis speret praemium, ut etiam 



parandafl animiiB ad mortem. 457 

illoruoQ recordatio gravius sibi faciat divinum iudi- 
cium. Tum enim sentit animus, Deum longe prae- 
stantiora et magis quoque pura opera a nobis exi- 
gere, quam illa, quae fecimus, fuerint. 

Necessario igitur sequitur odium mortis, et 
animus divinae voluntati non obediens, adeoque 
aeterna damnatio. Neque enim oommodum id est 
tempus, cum nobis morien^um est, quo peccati 
memoriam revocare in animum conveniebat, illa 
cogitatio non in periculo vitae, sed tum, cum es- 
semus incolumes, sollicitare nos debebat. Perver- 
tit igitur omnium rerum ordinem Satan: dum vi- 
vimus, peccatorum, mortis et inferni faciem pror- 
sus ex oculis removet. Atqui conveniebat, ut tum 
ea nos cogitatio exerceret, sicut Psalmo 51. dici- 
tur: Peccatum meum coram me est semper. Rur- 
sus cum moriendum est, et concipienda erat animo 
aeterna vita, gratia et beatitudo, fraudulentus spi- 
ritus peccata tum animo obiicit, in ea nostrae men- 
tis aciem convertit, ut conspectu peccatorum pro- 
hibiti ad vitam et gratiam respicere non possimus. 

Octavo, infernus quoque tum augescit et fit 
amplior, si maior et diligentior de eo cogitatio in- 
opportuniore tempore animuni occupet. - Maximum 
autem ad hanc rem momentum affert, quod nesci- 
mus Dei iudicium. Satan igitur sollicitat nos non 
8olum impia et vana, sed etiam periculosissima illa 
cura de iudicio Dei: num simus praedeertinati nec- 
ne. Et sane in hac tentatione omnes suas vires, 
artes et dolos Satan effundit. 

Quare fttiam nisi caveat homo , paulatim eum 
supra Deum evehet, ut quaerat signa divinae vo- 
luntatis, et impatienter ferat, quod non certus esse 
possit de sua salute et de voluntate Dei arcana. 
Venit igitur nobis in suspicionem Deus, ac si nos 
odisset, et eo fere ratio pertrahitur, ut cupiat et 
optet iam alium Deum. Quid multis moror? hac 
cogitatione ceu turbine quodam dispergere et ex- 
stinguere amorem Dei et Dei odium excitare Satan 
nititur. 

Quanto igitur plus huic cogitationi indulserit 



458 VI. Concie QamBodo sil 

aoimus, eo etiam in graviora coniicitur periciila^ 
neque pervincere potest, quin in odium Dei et blas- 
pbemias prolabatur. Nain quid, quaeso, aliod est 
soUicitum esse de praedestinatione ^ quam omnia 
^illa velle scire, quae Deus scit, ut nos quoque pa- 
rw simas Deo, neque ille plus sciat, quam dos? 
Quod si omnia illa, quae Deus novit, nos qooqae 
D088e cupimus, quid, quaeso. aliud hoc est, quam 
velle, ut Deos non sit Deus. 

Hic animo soggerit malignas ille spiritus, qoan- 
t08 gentium, quantus ludaeorum, quantus Christia- 
norum quoque numeras damnatus sit. Fit autem 
his periculosis et vanis cogitationibus , ut, si oulla 
alia, vel haec onica res odium mortis in nobis ex- 
citet. Et hanc quidem de praedestinatione tenta- 
tioneni, tentationem infemi appellarunt, de qoa 
molta passim in Psalmis David cooqueritur, quam 
qui vicerit, is simul et infemum et peccatom et 
mortem vicit. 

Nono, porro summa cura caveri oportet, ne 
qood horum trium ultro accersamus, venient enim 
etiam non vocata, et suo obtutu, item disputatio- 
nibus et demonstrationibus totum volent occupare 
pectus. Quod si fiat, actum est de homine. Dum 
enim cum illis cogitationibus luctatur, Dei prorsus 
obliviscitur. Neque alio consilio Deus nos illa mor- 
tifl, peccati et infemi cogitatiooe in morte tentat, 
qoam ut illa omnia a nobis vincantur et prorsus 
eiiciantur animo. Quod si mors, peccatum , et in- 
feraus sola sint, neque tu in morte vitam, in pec- 
cato iustitiam, in infemo beatitudinem videas (id 
quod post latius explicabimus), remittenda tum sunt 
in inferaum usque ad collegium malorum spirituum, 
neque cogitare debes, quod ad te pertineant. 

Qui igitur feliciter cum illis depugnare et vin- 
cere volet, ille non hoc faciat, ut suis viribus for- 
tonam tentet. Nam robore et virium vigore longe 
nos superant. Hoc artis est, prorsus contemnere 
ho8 hostes, neque omnino cum eis congredi, id 
quod hoc modo fiet: si in morte vitam, in pecca- 
tis gratiam, in inferao eoeloe positos esse eredas. 



parandiis animQS ad mortem. 459 

Atque haec fides retinenda firmiter est, etiamsi 
omnes angeli, omnes creaturae, imo etiam Dens 
ipse diversum videatur sentire, id quod Satan mira 
arte nonnunquam efficit, ita enim fingit omnia, ut 
putes omnino aliam Dei esse voluntatem, quam re- 
vcra est Quod ergo huic malo inveniemus reme* 
divm miseri? 

Decimo, mors non est talis concipienda animo, 
qualis aut ipsa est, aut nobis esse videtur, aat 
quaHs esse apparet, in iis, qui ab irato Deo, a 
morte victi, sunt condemnati. Nam si talem mor- 
tis faciem animo includas, succumbes et ipse. 

Sed sic est fociendum, oculos, cor et cogita-' 
tiones tuas onmes ab illa mortis facie avertes , et* 
taleiB eius imaginem includes animo, qualis est in 
iis, qui in Domino obdormierunt , et vicerunt mor- 
tem, praecipue autem qualis est in Ghristo, post, 
qualis in Sanctis quoque ipsius est. 

Qui talem mortis faciem animo concipiunt, vi- 
dent eam non amplius formidabilem et horrendam 
esse, sed contemptam et interemptam, per vitam 
quoque devictam et superatam. In Christo enim 
et Sanctis eius vita est, neque ulla mortis vestigia 
apparent. 

Quanto igitur altius talem mortis imaginem 
animo impresseris, tanto ipsa mors magis obscura- 
bitur, et sine uUo labore evanescet. Pacatum quo- 
que cor erit, ut in pace cum Christo feliciter ob- 
dormiat, sicut in Apocalypsi scribitur: Beati, qui 
in Domino lesu moriuntur. 

Est autem huius rei elegantissima figura Nu- 
me. 21: illi enim, qui a serpentibus laesi erant, 
non depugnabant cum serpentibus, sed illi aereum 
serpentem , qui nihil praeter speciem serpentis ha- 
bebat, intuebantur, et statim restituebantur sanitati. 
Sic quoque, si in Christi mortem defigas mentis 
oculos, vitam reperies. Sin autem aliam quandam 
mortis conceperis imaginem, succumbes et peribis. 
Recte igitur Christus *) dixit: In mundo quidem 



—-j — ,- 



*) Jbann. 16. 



460 VL Goncio Quomodo sU 

(hoc est, in vobis etiam ipsis) afflictiooem habe- 
bitis, in me autem pacem. 

ITndecimo, sic peccati quoque ftu^ies non est 
talis Goncipienda animo, qualis aut est per se, aut 
esseyidetur iniis, qui, cum non emendarent vitaro, 
in peccatis suis perierunt. Nam si id fiat, perimus 
et nos. Avertendus est animus a peccatoruai oon- 
spectu, et defigendi sunt oculi in gratiam, illius 
imaginem et formam animo obversare assiduo con- 
venit. 

Porro imago gratiae est Christus pendens in 
emce, item omnes Sancti per misericordiam ser- 
vali. Id quod sic est accipiendum: Ea est gratia 
et misericordia, quod Christus cruci affixus peooata 
tna in se recipit, tollit ea, et prorsu^ abolet. Quod 
si credas ista, et defigas in cruciflxum Christum 
oeulos, nihil dubitans, quin omnia tua peccata si- 
mol cruci sint afflxa et sublata, id tandem est gra- 
tiae faciem et imaginem spectiure ac intueri. 

Gratiae quoque imago in Sanctis est, qui per 
misericordiam servati crucem ac mortem tolerant, 
tuos labores et tentationes tuas suas esse putant^ 
sicat dicit Paulus GaJ. 6: Alter alterius onera por- 
tate, et sic complete legem Christi. Sic Christus 
quoque Matth. 11: Venite ad me omnes, qui labo- 
ratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Sic tuto 
et sine aliquo periculo possumus pbccata nostra 
intueri, etiam sine ullo conscientiae nostrae terrore. 
Sio peccata non sunt amplius peccata, sed sunt 
per Ghristum devicta et absorpta. 

Quemadmodum enim Christus tuam mortem in 
se recepit, eamque confecit, ut non possit amplius 
tibi nocere, si modo hoc credas, et tuam mortem 
in Christo, non in te, intuearis: sic et peccata tua 
in se recipit, et vincit ea sua iustitia, quam gratis 
in te confert. Quod si credas, non possunt am- 
plius peccata te condemnare. Sic est Christus 
ezemplum ac imago gratiae et vitae, quem, quoti- 
escunque vel peccato vel morte tentamur, oppo- 
nere debemus. Id quod S. Paulus 1. Corinth. 15. 
his verbis dicit: Deo gratia, qui nobis dedit victo- 



paranckis animus ad morteni. 461 

■ 

riam peccati et mortis per Dominum nostram le- 
smn Christum. 

Duodecimo, sicut autem de peccato et de 
morte monuimus, ita quoque de inferno et aetema 
damnatione dioimus, cuius imago quaedam est in- 
cludeiuia in animum, non talis, qualis aut per se 
est, aut qualis in iis, qui damnati sunt, esse vide- 
tur. Nam si te ille ingens non praedestinatorum 
hominum numerus solhcitum habeat, periculum est, 
ne statim illa cogitatio te det praecipitem et ever- 
tat. Est igitur vi quadam perrumpendum, et oc- 
cludendi sunt ocuii, ne conspectu illius imaginis 
terreamur. Neque enim haec cogitatio quicquam 
nolns. prodest, etsi eam permultos annos nobiscum 
agitaverimus, sed gravissime laedit potius. Defiges 
igitur oculos in coelestem illam Gluisti imaginem, 
qui propter te descendit ad inferos, cum esset an- 
tea in cruce a Deo derehctus, non ahter atque u, 
qui perpetuis inferni cruciatibus addicti sunt. Sic 
enim exclaniiikbat in cruce: Deus meus, Deus meus, 
quare me derehquisti. 

In hac Christi imagine vides, quod et peccata 
omnia sint devicta, et praedestinatio de te confir- 
mata et certificata, de qua ahas certus esse nou 
poteras. Si enim haec res te solhcitum habeat, 
et tu firmiter ista credas, tum te fides ilia serva- 
bit. Nulia igitur tanta res animum occupabit tuum, 
quae hanc imaginem obscuret, aut eripiat. Quod 
si quid tibi deest, quaeres iliud non in te, sed in 
Christo, et sine dubio invenies. 

Qui igitur Christum et Sanctos eius ad hunc 
modum intuentur^ et gratiam Dei, qua praedestinati 
et servati sunt, commendant ac probant, iili quo- 
que praedestinati et electi sunt. Sicut dicitur 
Gene. 12: Omnes, qui tibi benedicunt, benedicen- 
tur et ipsi. Qui autem nou in ilio gratiae exemplo 
haerent, sed iu se suamque vitam defigunt oculos, 
in iliis quoddam erga Deum et Sanctos eius exci- 
tabitur odium, ita ut omnino pereant, id quod om- 
nino dihgenter cavendum est, nam Satan omnibus 
viribus annitetur, ut id efficiat. 



4^ VL Concio Qncmiedb ail 

Tertio decinio, eBt auieiB lod. 7. qoaedMa 
figura eius pugnae descripta, quam hnraanue juu- 
mus cum his tribus acerrimis hostibuB, peccato, 
«orte et infemo, habet. Gedeou enim parva msmm^ 
trecentiB scilicet militibus, iogentem Madiaiiitaroan 
exerdtnm noctA invadit, eosque fundit, non giadio 
aut vi aliqua, sed tantum edito tubarum somtu, «t 
concussis lampadibus, quas gestabant. In fugao) 
igitur onmes versi Madianitae in mutua Yolnem 
eaedesque mutuas ruebant 

Sic peccatum quoque, mors, item infern«s cmn 
omnibus suis viribus funduntur et superantur, si 
indudamus in nostros animos lueentes illas imagi- 
nes tum Ghristi, tum Sanctorum dus. Si itaai no- 
stros animos tuha illa, hoc est, verbo divinoy eaius 
sonitum Satan ferre non potest, accendamus, et 
quidem in nocte, hoc est, in fide, quae ad illas 
borrendas £a.cie8 non respicit, sed contemnit eas 
potius. 

Et aane in hunc modum Isaiafi^cap. 9. hanc 
figuram accepit, cum inquit: lugum enim oneris 
eius, et virgam humeri eius et sceptrum exactoris 
eius superasti, sicut in die Madian. Atque si sic 
dicat: Peccata tui populi, quibus ceu gravi onere 
conscientiae ipsorum premebantur: item mprtem, 
quae ceu virga et poena statim peccatum sequeba- 
tur, et graviter afHigebat bumeros, item infernum, 
qui exigit illam peccati poenam, ceu durus quidam 
exactor, illa omnia vicisti, sicut tempore Madian, 
hoc est, per fidem, per quam sine usu gladii in 
fttgam suos hostes Gedeon convertit. 

Verum dicat aliquis: Quando ista victona a 
Cbristo est parta? Tum scilicet, cum penderet 
Christus in cruce, ubi illas tres facies, ut ita di- 
oam, induit, in quas cum fides respicit, confirmatur 
oontra illas alias facies, quas Satan et caro nostra 
nobis obiiciunt Solus enim Christus est viva illa 
mortis imago contra mortem. Quanquam enim 
vere in cruce sit mortuus, tamen resurrectione sua 
mortem per vitam victam esse evidenter demofi- 
stravit 



parandus animus ad mortem. 463 

Est quoque Christus gratiae imago contra peo- 
eata, quae etsi in se recepisset, tamen devicit per 
inyictam illam obedientiam, qua se totum voluntati 
Patris tradidit. 

Est quoque coelestis illa imago contra infer- 
num, quanquam enim a Deo derelictus esset, non 
alitetr atque is, qui aeternae damnationi est addic- 
tus, tamen infernum vicit suo amore in Patrem, 
quo omnia potest. Est autem id satis magnum 
ai^umentum, quod sit summe dilectus Filius. Porro 
omnia illa, quae iam enumeravi, uostra sunt , si 
oredamus. 

Quarto decimo, debet autem nobis magnae 
comiiipjetioni esse, quod non solum mortem, peccar 
tum et infernum Christus devicerit, ac nobis cre- 
dendam illam victoriam proposuerit, sed etiam quod 
sua sponte praeter necessitatem in se etiam illas 
tentationes receperit, ut nos suo exemplo conso- 
laretur ac confirmaret, nam tentationem mortis, 
item peccati et inferni ipse quoque perpessus est. 

Morte tum tentabatur, cum dicerent ad eum 
ludaei: Descendat nunc de cruce; alios servavit, 
servet nunc se ipsum. Perinde atque si sic dice- 
rent: Ecce iam sentis mortem , quae tibi nolenti 
volenti est subeunda, neque poteris efifugere. 8io- 
ut Satan quoque tum, cum imminet mors, iliam 
moriendi necessitatem horribili facie animo solet 
obiicere. 

Peccato tentabatur Christus, cum dicerent ad 
eum ludaei: Alios servavit, si filius Dei est, de- 
scendat iam de cruce etc. Perinde atque si sic di- 
cerent: Imposuit nobis suis operibus, fuit impostor 
et nugator, est filius Satanae, non Dei, est Satanae 
mancipium tam corpore quam anima, nunquam 
quicquam boni fecit, merito igitur iam dignas 
fert poenas. 

Quemadmodum autem ludaei Christo tum pec-' 
cati, tum mortis, tum etiam inferni faciem, acm 
certo ordine, sed confuse obiiciebant, sic nos quo- 
que uno impetu omnibus illis oppugnamur, ut eo 
dtius desperent animi. Ad eum quoque modum 



464 VL CoMio 



C3mfil«i TaslatioiieB HienidmleiD deseniMl Lbcl 16, 
^od koetes emm eireiuDdabiiiit TmUo, ■! nmllilH 
cadlos pmlemt, em' est mors. Seewido, qaod mndi- 
que eomngoslmbanl emm el premenl, ilm ml mmUiim 
maqiimm i^pmremi mnxilinm, id esl, peeemlmiii. Tertio^ 
qmod emm solo meqnmbnnl. nl non retinqmmlor Im- 
fis snper h^iidem: is esl infemns el e Alfcmm de- 
apomlio. 

Infemo mulem Inm lenlmbmlur Chiislu&, enm 
dieerenl Indaei : in Denm sperml, yideamus, mn emm 
flil libermlnms. Dieil se esse fiiinm DeL Penmde 
mlqne si sie dicerent : Dignus est infemo^ Dems enm 
non prmedeslinaYil, abiecit enm^ nihii ei podesl 
fides, qnam habel, nihii spes, quam seem4||||^vet 
irrilam, omnia snnl frnstra. 

Porro, quemadmodum Ghrislnm ad hoa insnl* 
taw Salanae tacere videmus^ ifa nos quoqne faeim- 
mns, non colluctalur cum his hoslibus, n^^ligil el 
eontemnit eos, perinde atque si eos nec riderel 
neque audirel. El sane quid profuissel qnantumris 
meris eoUuclatio, magis eos irritassel, ac gravius 
in se coromorisset eos. Hoc multo eonsultius esl, 
qnod in yoluntatem Patris sui respieit, quod mor- 
tem, peccata sua, ac infemum prorsus negligit, et 
erucifigentium se, imo omnium nostmm mortem^ 
peccata, et infemum deprecatur. 

Elst autem nobis hoc Ghristi exemplum ad 
imitationem propositum , ut nihil oioveamnr illa 
mortis, peccati et infemi facie, sed saltem in Dei 
voluntatem respiciamus. Ea enim est haerere in 
Christo, et constanter credere, nostram mortem, 
peccata et infemum per ipsum devicta, nihil am- 
plius nobis nocere posse. Ad hunc modum solius 
Christi *imago nostris mentibus impressa esse de- 
bet, eam obversari semper animi oculis convenit, 
ut cum illo solo disputemus et agamus, illa autem 
Satao^e vana terriculamenta firma fide contem- 
namus. 

Quinto decimo, iam commode redimus ad sa- 
cramenta, et ad eorum vim, quam habent, ut dis- 
emmus, quis eorum sit usus, et quid prosint nobis. 



parandiis animus ad moiiem. 4% 

Merito igitur ille Deum amabit et praedicabit, mor- 
tem merito oum magna animi laetitia subibit ia, 
oui per gratiam Dei tempus est datum, quo et pec- 
cata sua confiteri, et absolutionem audire, item sa- 
cramentum altaris sumere possit Certus enim de 
sua salute e^t , qui securus verbo Dei , quod audit, 
innititur, et fidem suam sacramentis munit et con- 
firmat. 

In sacramentis enim tecum loquitur, tecum 
agit Ghristus Dominus Deus tuus per saoerdotein. 
Neque sentiendum est, quod vel opus illud vel 
verbum , quod audis , sit hominis. Nam ipse Deus 
omnia tibi in illo verbo promittit, quae iam de 
Chriito diximus. Et vult suae fidei pignora esse illa 
sacramenta, ut certus sis, quod Christi vita tuam 
mortem, quod Christi obedientia tua peccata, quod 
Christi amor infernum tuum in sereceperit etdevicerit. 

Est et aliud quoddam commodum, quod per 
haec sacramenta reliquis Sanctis te addunt socium, 
ut venias in Sanctorum congregationem et veram 
Sanctorum communionem. Nam et tecum in Chri- 
sto moriuntur, tecum peccata portant, tecum irifer- 
num quoque vincunt. Gravis ergo consolatio in 
illis sacramentis est, quae nihil aiiud sunt, quam 
verbum Dei et signum quoddam visibile, quod in 
oculos incurrit. Et sicut illud vocale verbum in- 
currit in aures easque ferit, ita sacramenta signa 
sunt divinae voluntatis subiecta oculis, quibus inniti 
fides debet ceu firmo baculo, quo usus est lacob 
patriarcha, cum pertransiret lordanem, in quae no- 
stri oculi defixi esse debent ceu in lucernam, quae 
viae dux est in obscuro et caliginoso loco mortis, 
peccati et inferni, sicut Propheta*) quoque dicit: 
Lucerna pedibus meis verbum tuum, et Petrus**): 
Habemus firmiorem sermonem propheticum, cui 
dum attenditis ceu lucernae apparenti in obscuro 
loco, recte facitis etc. 

Et sane, quodnam aliud in mortis periculo 
quaeres auxilium ? Omnes enim , quotquot servan- 
tur, hoc servantur signo, quod Christum tibi osten- 

*y PBairTTg. ~**T T." Pet 2. 

Lutheri opp. V. A. ad ref. hiaU i. p. VoL III. oO 



466 ¥L€oKw 



ia H te md Cbngkmm tndma^^ at poMiB mtoHL, 
peeeato ei inferno flie dieeie: Dew pnMMMt auhi 
gnUiain saajB, eiusqae lei eertnm dedit aigniiiB 
eeo pignos qaoddam in saeniBenftiB, qaod et Tita 
Christi meaai mortem ena moite deTieexit., et obe- 
dientia Cbristi mea sustaleiit sna passioBe peeeala, 
ei amor Cliristi, in sai dereli^ione, infenmm meom 
derastaTerit 

Haee signa gratiae, baec item fialatis promis- 
no nonqoam me £Ulet, I>eas |MX>nnsit, Deos m»- 
tiri non potest, Dei neque dicta, neqoe faeta £d- 
faint Qoi ad honc modom verbo Dei nititKr, et 
«aoamentis ceo falcns soam sustentat fidem., is 
noB multum de praedestinatione soUieitos eijlk^ sed 
eerto sentiet Deum sai misertom in gratiam ae re- 
eepisse. 

Sexto decimo, hoc igitar omniam maidmam 
est, ttt magnificemas et reTereamor sacramenta, 
Bsqoe innitamur, proponitur enim nolns in illis 
Terfoam Dei, promissio et signnm diTini laToris. 
Tom autem illad fiet, cum credemus neque dubi- 
tabimus tum de sacramentis, tum de iis rebus, qua- 
runi sunt signa. Quod si dubites, nihii omnino ea 
tibi proderunt. Nam, sicut Clpistus dicit: Unicoi- 
que fit secundum fidem suam. 

Quid enim, quaeso, tibi profuerit, si credas 
Christum peccata, mortem et infernum aliorum de- 
Ticisse, et non credas deTicisse eum tuam mortem, 
tua peccata, et tuum infemum, teque redemisse? 
Frustra quoque sacramentum sumes, si non credas 
omnia ilia, quae in ^acramento tibi promittuntor, 
in te iam coUata ac tua esse facta. Verum hoc 
omnium est graTissimum peccatum existimare, quod 
et in Tcrbo suo, signo et opere Deus mentiatur, 
item existimare, quod dicat et promittat, quae prae- 
stare nunquam TeUt. 

NoD igitur leTis res est, sacramentum accipere, 
requiritur ad id fides, qua secura se illis Dei sig- 
nis et promissionibus committat. Deus enim no- 
ster, Deus serrator est, qui a morte , peccato et 
inferno nos liberat. Non igitur oontemnenda ne- 



parandiii aniiiias ad morieiii. 46i7 

que diota neque facta illius sunt, id quod Satan 
Dobis persuadere nititur. Sic enim suggerit: Heus 
tu, quid si indigne saoramentO esaes usua? quid si 
tua indignitas te promissionibus illis ac graiia pri- 
vaaset? 

Quamprimum illae cogitationes sollioitare te 
ooeperint, munies te sancta cruce, et missam faoiee 
siFe dignitatem, sive indignitatem tuam, hoc tan- 
tum specta, ut credas esse signum additum certo 
et yero Dei verbo, et tum satis eris dignus: Dignos 
enim sola fides, indignos sola incredulitas efficit. 

Satan autem ideo te alia, tum dignitate, tum 
indignitate tentat, ut fidem tuam evertat, et ut aa- 
orameata nihil tibi prosint. In illud praeterea peo- 
catum te coniioere nititur, ut Deum mendacii ar- 
guas; Deus enim neque verbum neque sacramen- 
tum suum tuae dignitati vult inniti, sed vuit per 
suam gratiam, ut tu indignus in verbo et signo 
suo haereas ac nitaris, ut sic dicere possis: 

Deus est, qui signum et verbum suum mihi 
dedit, ut certus essem, Christi vitam, gratiam, et 
coelos, in quibus est, peccata, mortem et infernum 
meum sustulisse, sine dubio promissa faciet, tam- 
que certus sum de iis verbis, quibus mihi mea 
peccata condonavit sacerdos, atque si Deum me- 
cum loquentem audiissem. Si igitur Dei verba 
sunt, certo fient Hic consisto, hac spe et fiducia 
mortem lubens obibo. Hoc enim omnino fieri de- 
bet, ut tanti sacerdotis verba facias, atque si Deus 
per angelum suum aut apostoium aliquem ea ad 
te perferri iussisset, atque si ipse Christus praesens 
praesentem absolvisset. Utemur enim communi et 
noto vocabulo. 

Septimo decimo, muitum igitur prae aliis is 
est consecutus, qui sacramenta consequitur; ha- 
bet enim signa a Deo exhibita, habet promissio- 
nem Dei, quibus fidem suam confirmet, se iam om- 
nium iliorum esse factum participem, quae Christus 
habet. Qui autem haec sacramenta non sunt con- 
secuti , illi nulla externa et sensibus subiecta su- 
stentacula fidei suae habent. Fide tamen et cor- 

30* 



468 VI. Concio Quomodo sit 

dis desiderio ea quoque consequi possunt. Quod 
si in ea fide persistant, servantur et ipsi. 

Quemadmodum autem antea de absolutione 
diximus, ita de sacramento altaris quoque tibi est 
dicendum. Dedit mihi sacerdos corpus et sangui- 
nem lesu Christi, quod signum et promissio est, 
me in consortium Christi et omnium angelorum et 
Sanctorum receptum esse, ut illi me redament, mei 
agant curam, orent pro me, meas afflictiones in 
se recipiant, confirment me, peccata mea portent, 
et infernum una superent. 

Non autem est dubium, quin haec omnia sic 
sint eventura. Signum enim a Deo datum nun- 
quam me fallet, neque quisquam erit, qui mihi 
illud eripiat. Et malim ego a toto mundo desci- 
scere, et a me ipso quoque, quam dubitare de hac 
promissione. Scio Deum meum veracem ac cer- 
tum esse, scio quod neminem suo signo et pro- 
missione sua fallat, sive dignus sim, sive indignus, 
hoc scio , esse me sanctae Christi ecclesiae mem- 
brum, cuius rei signum sacramentum hoc habeo. 
Longe sonsultius est me indignum esse, quam de 
Dei fide dubitare, apage sis Satan, cum diversum 
suggeris. 

lam hoc vide, multos passim reperies, qui cu- 
piunt certi esse de sua salute, qui certum aiiquod 
de coelo signum exoptant, quo certi fiant de prae- 
destinatione. Si igitur daretur eis signum divini- 
tus, quid quaeso prodesset id eis, si non crede- 
rent? Signa sine fide nihii prosunt. Et ludaei 
signis Christi et apostolorum prorsus nihil iuva- 
bantur, quia erant increduli. Sic qui hodie sine 
fide sacramentis utuntur, qui sine fide verbum Dei 
audiunt, prorsus nullum inde fructum capiunt. Si 
igitur signo aliquo confirmari cupis, quare non sa- 
cramentis uteris? quae omnium sunt certissima 
signa, quae sunt ab ipso Christo instituta, ab om- 
nibus Sanctis probata et cognita, quod certa sint 
neque fallant credentes, sed quod omnia illa, quo- 
rum signa sunt, certo conferant. 

In bunc modum discendum est, et quid sint 



parandM ftnlmiiB ad mortilB. 469 

sacram^ta, et quid prosint, qiiiB item ecmiin «it 
usuB. Invenies autem nuUam Buavius perturbatae ^ 
oonBoieniiae Bolatium in hoe mundo esse, quam 
sacramenta. In illis enim habes certum Dei ▼er> 
bum, quod nobis promittit et donat Christum, cum 
omnibus iis quae habet, quod donat nobis partam 
ab ipso peccati, mortis et inferni victoriaiiQ, Quid 
autem, Deum immortalem, auditu iucundius, quid 
est BuaviuB, quam abolita et perdita esse per Ghri- 
stum monstra illa, peccatum, mortem et infernum? 
Porro nos illa quoque per GhriBtum devicimus, ubi 
recte aacramento fuerimus usi. 

Tum autem recte sacramento hoc utemur, ubi 
crediderimuB vera illa esse , quae sacramenta per~ 
Dei verbum nobis promittunt. Non igitur hoc tan- 
tum fieicierous, ut illas tres imagines in GhriBto no- 
bis exhibitas spectemus, sed addenda quoque signa 
sunt, quae nos certos et securos faciant, illa om- 
nia nobis per Ghristum esse donata. Atque hic ve- 
rus sacramentorum est usus. 

Decimo octavo, porro neque de hoc dubitare 
quemquam convenit, se, cum in mortis periculo 
est, non solum esse, sed sui curam omnes angelos 
agere, ac omnium Sanctorum oculos in se denxos. 
Nam eius rei sacramentum quoque est signum. Ac 
pnmo quidem Dei et Ghristi oculi in te sunt de- 
flexi, ideo, quod tu ipsius verbo credas, ac sacra- 
mento eius adhaereas. Post angelorum ac omnium 
Sanctorum oculi sine dubio te respiciunt. Illi enim 
omnes ceu integrum corpus laboranti membro sub- 
veniunt , teque in illa lucta mortis , peccati et in- 
femi adiuvant, ut superior evadas ac vineas. Hoc . 
autem est illud caritatis opus, haec illa est com- 
munio Banctorum, de qua dicit symbolum aposto- 
licum, quam credere nos convenit, mirabiliter enim 
nostram fidem confirmat. 

Et sane qui hac de re dubitat, is non perfecte 
sacramento altaris credit In illo enim hoc quo- 
que significatur et promittitur, esse communionem 
Sanctorum, qui vires suas, amorem, consolationem 
et opem in omnibus periculis ad nos con&rmando^ 



\ 



470 ¥LCMeio 



eonfieruit. Et Deos qnoqiie non potest mm tn 
a^ere eonm. m vetbo ei saeimmento ipns 
siciit Psal. 32 dicit : Fimabo saper te ocalos 
VeniiB eam Deos toi agit emm. id«B omnefr •■- 
geli. omie8 saneti ae ereatme omnes &enBt, te- 
qae manibiiB suis sustentant. in fide peiuttCBteB. 
et inm iam moritnri exeipiunt animam. ne pereas. 

Signnm est hnins rei Hetiseus, 4. Bi^. 6. qn 
sie sermm snnm eompellabal: Ne memas. pfaues 
enim nobiseam snnt quam enm illis. eom tamca 
midiqne hostium exereitu essent eircunsepti. ne- 
minemqne alium praeter hostes riderent. i^winit 
itaqne I>ominus c»«ilos pneii. ut rideiec. el eece 
mons plenns equomm et euimum igneomm in cir- 
mmitn Ehsa. 

Idem omnibns illis fit. qni Deo crednnt. Fer- 
tinent antem hne illa in Psalmis. Psal. S4: Cirmm- 
Tallat angelns Domini in eimiitu timenlinm e«m, 
et eripiet eos: et 12o: Qui eonfidnnt in Domiao. 
sieut mons Zion. non eommoTebmtnr . sed aemper 
habilabnnt Hierasalen). montes ihoe est. Dominns 
ipse^l in eireuiiu populi sui nune ei nsque in aeter- 
nnm. 

Et ^Ji: Angelis suis mandavit de te. ut coslo> 
diant te in omnibns viis tnis. in manibns portabunt 
re . ne offendas ad lapidem pedem tnum . snper 
aspidem et basiliscnm ambulabis. et conenleabis 
leonem et draconem { hoc est . omnes Tires et in- 
sidiae diabioli non praeTalebunt adTersas te^. Qno- 
niam in me speraTit, liberabo enm. protc^am enm, 
qnoniam eognoTit nomen menm . clamaTit ad me, 
eundiam enm. cnm ipso sum in tribnlatione. eri- 
piam eum et giorificabo enm. lonsimdine diemm 
replebo enm. ei ostendam illi salntare menm. 

Sic qnoque apostolns Ebraeis ^^ scribens. ait: 
Angelos rqnoram innumem est n^nllitndoi esae 
administratorios spirirns. qni in ministerinm emit- 
tantur propter eos. qni haeredes emnt sahitis. ffiae 
est. qnod patriarcha lacob iam moritnms dicit 

•) Ebrae. 1. 



paraiid«t aniBnvB ad norMlti* 401 

• 

6eiie. 49: En ego morior, et oongregor ad popii- 
lam meum, MoHuusqae est et oongregatus ad po- 
piiliim suujBi. 8ie Deos Ho«i et Aaroni promisit: 
Tianfidbis ad populum tuum -et patres tuos. Bigni- 
fieatur autem his, mortem esse transitum quendam, 
ad longe numerosiorem populum, qui noe exspeo- 
tat, quam is est, a quo morituri disoedimus. 

Sunt haec omnino magna, quae oondpere hu- 
manus animus non potest 8io igitur quisque sibi 
persuadeat, esse haec Dei opera, quae exoedunt 
nostras cogitationes et rationem nostram. Opera- 
tur tamen Deus omnia illa in parvo hoc sacramenti 
sieno, ut discamus, quanta res sit vera in Denm 
fldes. 

Nono decimo, porro non ideo haec ratio pa- 
randi animi ad mortem a me est tradita, ut tente- 
mus eam nostris parare viribus, sed suppliciter ro- 
gandus Deus est, ut ipse in nobis talem sacramen- 
torum cognitionem et talem in sacramenta quoque 
fldem formet et conservet. Nam sic flet, ut cre- 
scat in nobis timor Dei et reverentia erga Deum, 
ne quid nostris operibus, sed omnia Deo tribua- 
mus. 8ic autem est orandum, ne quid dubitemus 
fore, ut nos exaudiat Deus. Verum sunt duae cau- 
sae, propter quas nihil dubitare de oratione con- 
venit. 

Altera haec est, iam ante dixi praecepisse 
Deum augelis suis, ut illos redament et iuvent, 
qui credunt. Eius mandati et promissionis com- 
monefaciendus est Deus, non quod aut promissio- 
nis suae sit oblitus , ^.ut praestare eam nolit, sed 
ut fiducia in ipsum sic alatur et confirmetur, ne- 
que nos morti occurrere metuamus. 

Altera autem est, quod illam fidem quoque 
Ghristus praeceperit, ut oraturi credamus^ Deum 
velle exaudire, ne quid dubitemus nos de voce, 
Amen. Eius mandati quoque commonefaciendus 
est Deus, et dicendum: Tu Deus meps praecepisti 
orationem, praecepisti hoc quoque, ut credereofius 
fare, ut nostram oarationem exaudiasi, hop tuo man- 



472 yi' Cando Qoomodo nl 

dato ftdductos, oro Dihil dabitans, quin mo exan- 
dias ac veram mihi in te dones fidem. 

Hoe igitnr per totam vitam erat a Deo posta- 
landnm , ut morituris donum fidei concederet. id 
qood saayiftsimo eannine Germani in feriis Pente- 
co8te8 canunt: 

SRu bitten roir ben ^ciUgcn c\d]i, 

^mb ben tet^ten @[aubcn ailci^eift. 

2)a^ er m^ be^iite an Duicrm 6nbc, 

SBenn mx ^eim faren aue bicfem ©lencc, Jtiriolei^. 

Porro tum, cuni iam moriendum est, huius 
orationis , item mandati et promissionis suae com- 
monefacere Deum convenit, nihil dubitantes, qmn 
nostra sit exaudita oratio. Nam si utrumque prae- 
cepit, et orationem, et fidem in oratione, si quo 
que promisit suam gratiam, quid quaeso dubitabi- 
mue de fide ipsius? sine dubio exaudiet nos, ac 
saam redimet fidem. 

Vigesimo, quid autem a Deo amplius addi po- 
test ad confirmandos nos, ut sponte mortem obea- 
mus, eamque omni metu deposito superemus. 

Ostendit et donat tibi in Ghristo vitam , gra- 
tiam et felicitatem, quibus adiutus neque mortem, 
neque peccatum, nec infernum metuas. 

Praeterea peccatum tuum, mortem tuam, tu- 
umque infernum, illa in unigenitum suum Filium 
reiicit, ut is victoriam ex illis hostibus partam tibi 
donet, ne quid amplius laedere te possint. 

Praeterea tentatione mortis, inferni et peccati 
Ghristum quoque Filium suum exercet, ut habeas 
exemplum, quomodo ferendae et superandae sint 
tentationes illae. 

Horum autem omnium denorum in te coUato- 
rum pignora addit sua sacramenta, ut omnino cer- 
tU8 plane nihil dubites. 

Suis angelis, Sanctis ac creaturis suis omnibus 
tui curam demandat, ut nusquam a te deflectant 
oeulos, sed animam iam morituri excipiant et ser- 
vent. 

Mandatam praeterea adiecit, ut illa a se po- 



parftDdiiB ftnSmiu ad mortem. 473 

stoles, et ut certo oredas, omnia illa accepturuin 
te ecise* Quid igitur his addi potest amplius?, 

Vere igitur Deus est, qui maximas teoum res 
agit Et quoniam promittit opem et robur, merito 
hoc mortis onus in te coniecit, ut periculum face- 
res, quanta gratiae vis ac potentia esset. Sicut 
dicit Psal. ill: Magna opera Domini , exquisita 
secundum voluntatem eius. Sic igitor onusquisque 
se comparet, ut gratias Deo suo pro immensa illa 
bonitate et misenoordia agat, neque tam terrere 
nos illa mortis facies debet, quam^ misericordia ad 
Deum amandum et praedicandum e^dtare, nam 
amor erga Deum et pxaedicatio gratiae mirabiliter 
quoque mortem mitigat, sicut Isaias*) didt: Ego 
o6 tuum laude mea frenabo, ne pereas. Id qudd 
nobis praestet divina miserioordia per lesum Ghri- 
stum Dominum nostrum. Amen. 

F i n i s. 



*) Esai. 24. 



Epistola lohaimis Eccii 

missa ex Lipsia ad famosimL et reyerendnm Patrem 
f, Jacob. Hoclistraten, Ha^stmm in theologia 
nostmm, in qna ostendlt, qnlbns scriptnris, argn- 
mentis et rationibns defenderit articnlos romanae 
eeclesiae in dispntatione Lip sica contra D. Mart. 
Lntbemm anno H.D.XIX habita. 



Nicuti disputationem Lipsiensem varia ante- 
cesserunt scripta, quibus illa est praeparata, ita 
illam varia subsecuta sunt scripta, quibus illa quo- 
dammodo longius producta est et propagata. Ea 
enata sunt raaximam partem ex libellis, quibus 
disputatio illa est descripta. Praeter epistolam 
autem, qua Lutherus ipse D. Georgio Spalatino 
banc disputationem copiosius enarrat, duae de ea 
datae sunt gravioris momenti epistolae. Alteram 
dedit loh. Eccius die 24. m. Julii a. 1519 ad Jacobum 
Hochstratenium , theologiae professorem Colonien- 
sem et haereticae pravitatis inquisitorem , alteram 
Phil. Melanchthon die 21. ra. Julii ad araicum lo. 
Oecolampadium, quae ipso raense lulio typis divul- 
gata est (cf. Loescher, Reforra. Act. III p. 214 sqq. 
Seidemann, die Leipziger Disputation imJahre1519 
p. 78). Eccius, cuius animus hac Melanchthonis 
epistola oflfensus erat, menseJulio a. 1519 exeunte 
aut mense Augusto ineunte Lipsiae suum edidit 
libellum: Excusatio Joh. Eccii ad ea, quae 
falso sibi Philippus Melanchthon Gram- 
maticus Vuittembergensis super theolo- 
gica Disputatione Lipsica adscripsit. Huic 



Epist. loh. fiocii ad Jae. HochBtraten. 475 

^:tt6tnplo Melanchthon eadcm mense suum oppo- 
suit scriptum elegantissimum : Defenl^io Phi- 
lippi Melanchthonis contra lohannem 
Eccium Theologiae Professorem. 

Epistolem Eccii ad lac. Hochstraten datam et 
epistolam Melanchthonis ad Oecolampadium missam 
reddidimus ex edit. lenensi Opp. Lutheri a. 1556, 
ubi leguntur T. I. p. 359 sqq. ^). In edit. Witten- 
berg. hae epistolae et reliqua quae sequuntur inve- 
niuntur T. I. p. 335 sqq. , germanice leguntur in 
Walchii edit. Opp. Luth. T. XV, p. 1443 sqq. 

Textum Excusationis Eccianae repetivimus ex 
editione principe, quae prodiit sub hoc titulo: 
Excusatio Eckii ad ea quae falso sibi 
philippus Melanchthon grammaticus 
Vuittenbergen. super Theologica dispu- 
tatione Lipsica adscripsit. Tituli pagina 
nec annum nec locum, quo libellus editus est, 
indicat, signis autem typographicis ornata est, in 
quibus insigne urbis Lipsiae cernitur. In fine 
legitur: Cum Privilegio. 

Defensio Phil. Melanchthonis reddita est ex 
editione originali, quae anno 1519 sub hoc titulo 
Lipsiae prodiit : 

Defensio Philippi Melanchthonis contra 
loannem Eckium Theologiae professo- 
rem. Tituli pagina nec locum nec annum in- 
dicat neque ullum prae se fert ornamentum typo- 
graphicum. In fine legitur: Lipsi fsic) impressit 
Vuolfgangus Monacensis 1519. 

Cum editionibus originalibus contulimus textum 

1 ) Haec Eccii epistola ad lac. Hochstraten missa in 
tomo secundo editionis lenensis Opp. Luth. p. 494 iisdem 
verbis est repetita sub hac inscriptione: Epistola Nota- 
bilissimi Viri et Magistri Magistri loannis Eckii missa ex 
Lipsia ad famosum et reverendum Patrem Fratrem Jaco- 
bnm Hochstratensem , Magistrum in Theologia nostrum 
etc. quam ille tanquam pretiosum thesaurum cordialissi- 
mis amicis cum magna gloria ostendit, quam etiam multi 
lacobitae excopiaverunt (In fine leg. : Ex Lipsia 24. lulii 
Anno gratiae M.D.XX (sic). 



476 Epistola loh. Eecii 

editionis leneosis et iUum, quem Loescher reddidit 
in Actis Reform. III p. 214 sqq. et 591 sqq. 

Epistola lobajmls Eccii 

missa ex Lipsia ad famosnm et reverendum Patrem, 
P. lacob. Hochstraten, Magistrum in Theologia 
nostrum, in qua ostendit, quibus scripturis, argu- 
mentis et rationibus defenderit articulos Romanae 
ecclesiae in disputatione Lipsica contra D. Mart. 
Lutherum anno M.D.XIX. habita. 

Salutem in Domino lesu*). 

Non te praeterit, Reverende Pater, quomodo 
me hactenus opposuerim temerariis hominibus 
Vuittembergae, omnes Doctores a quadringentis 
annis, quantumvis S. et doctos, contemnentibus, 
et multa falsa et erronea in populum seminantibus; 
potissimum caput huius scandali per impressiones 
linguae nostrae vulgum seducit et inficit. 

Novissime disputavirous Lipsiae, in frequen- 
tissimo auditorio doctissimorum virorum, ubique 
convenientium, ubi (laus Deo, honor et gloria) 
plurimum imminuta est eorum opinio, etiam apud 
vulgum, apud doctos vero pro maiori parte lapsa 
est, audisses hominum temeritatem, quam caeci 
siint et ad facinora imperterriti. 

Negat Lutherus, Petrum fuisse principem apo- 
stolorum, negat obedientiam ecclesiasticam esse 
de iure divino, ;sed humano consensu vel impera- 
toris inductam. Negat super Petrum aedificatam 
ecclesiam: Super hanc petrara etc. Et dum ei 
Augustinum, Hieronymum, Ambrosium, Gregorium, 
Cyprianum, Chrysostomum, Leonem et Bernardum 
super illo adducerem cum Theophilo, omnes ne- 
gavit absque rubore, et se unum dixit velle resi- 
stere mille, nullo alio fultus , nisi quia Christus 
esset fundamentum ecclesiae, et aliud fiindamentum 



*) £z ed. Jenensi, ex qua textus est redditus, sunt 
etiam notae repetitae. 



ad Im. HoohsMeiu 477 

nemo ponere potest Quod diloi, adducenfl et 
illad Apooa. 12 de duodedm fundamentis, defendit 
Graecos etiam Schismaticos, etiamsi non sint sub 
obedientia Papae, adhuc salvari. 

De Bohemorum articulis dixit, ex articulis 
oondemnatis in Goncilio OonstantienBi aliquos esse 
Ghristianissimos et evangelicos, quo temerario 
errore multos terruit, et discedere fecit, qui prius 
ei faTcbant 

Dixit inter alia, cum ei opponerem: Si prima- 
tus Papae esset solum de iure humano et eon- 
sensu tidelium, unde veniret sibi habitus, quem 
gereret? unde potestatem praedicandi haberet, et 
confessiones audiendi parochianorum etc. fiespon- 
dit se velie, nullum esse Ordinem Mendicantium, 
pleraque alia scandalosa et absurda dixit, v quod 
Gonmlium, quia essent homines, possit errcure, quod 
non probaretur ex Bcriptura sacra, purgatorium 
esse etc., uti videbitis iegendo Disputationem no- 
stram, quia fidelissimis notariis exscripta est. 

Verum in muitis me obruerunt, primum, quia 
libros secum attulerant, in quibus erant noti, et 
apportaverunt secum ad locum Disputationis, et ad 
iilos statim habuerunt recursum, imo ex libris iege- 
bant continuo, cum magna eorum irrisione. 

Secundo, quia Disputationem semper habebant 
in scriptis, et postea conferebant domi: ego nun- 
quam inspexi unum verbum, quousque finireturDis- 
putatio. 

Tertio, erant eorum piures, quia ipsi Doctores 
duo, Dominus Langius Augustinianorum Vicarius, 
duo Licentiati Theologi, unus nepos Reuchlin, 
multum aj arrogans , tres Doctores iuris , Magistri 
plurimi, qui et privalim et publice iuvabant, etiam 
in ipso facto ^Disputationis. At ego bj solus, aequi- 
tate comitatus, astabam. 



a) £ccia8 non fuit arrogans, sed nepos Reuchlin, 
id est, Phil. Mel. b) Eccius • sohis aequitate comi- 
tatuB. 



478 fipistola loh. Eccii. 

Commisi ego Fratribus tui Ordinis, ut curent 
exemplar Disputationis exscribi, et ad te quaiq pri- 
mum transmittant. Quocirca precor per eum c), 
cui servio , et fidem ^) , quam dudum suscepi^ti, 
graviter defendas. Non voio , quod te ingeras , et 
te odiosum facias et ordinem tuuin , sed me con- 
siiiis tuis et eruditione adiutes. Nam minus festi- 
narunt Vuitenbergenses cum Disputatione , imo se 
quaesierunt 6 ) occasionem disputandi. !Nam ILiuthe- 
ms nolebat sumere iudicem primo aliquam Uniyer- 
sitatem totius mundi. Sed Christianissimus Pomi- 
Dus Georgius Saxoniae noluit admitteve aliquam 
Disputationem de fide, nisi et fidei Q nostrae Ma- 
gistros pateretur iudicare. Coactus ergo tunc fuit 
LiUtherus, a fautoribus suis stimulatus, nisi enim dis- 
put^ret et iudicem ferre posset, iam gmnes ab eo 
ess^nt discessuri, unde cum ei omnes obtulisaem 
Universitates, elegit Parisios et Erphordiam. 

Quareg:), cum Parisiense non agnorim, vestrum 
autem Studiumh) magnam habet cum eyD familiari- 
tatem, rogo tuam patemitatem plurimum, ut fidei) 
Christi veiit scribere sibi notis, vel etiam, si vide- 
bitur, toti Universitati, ut dum optimus Princeps 
Georgius scripturus sit et missurus Disputatiouem 
ac petiturus iudicium, quod k) tunc illud non recu- 
sent, sed propugnatores fortiter adoriantur, cum 
nos ambo in eos tanquam iudices consenserimus, 
et rem arbitrpr esse tam manifestam, ut louga 
discussione non egeat. Quare sine mora ad.petitio- 
nem Principis discernant et statuant, quqd fidei 
nostrae sit consentaneum. 

Paucis habes, venerande Pater, quae a te in 
oausa fidei velim fieri, idque scriptum puta Prae- 
ceptori nostro, Domino Arnoldo de Tongris, et 



c) Leonem X Romanum Pontificem. d) Romanac 
sedifl. e) Se quaesierunt, lepos est Atticus f) Ma- 
gistri fidei aliquando dicuntur IVIagistri nostri. g) Causa, 
propter qaam Eccius hanc Epistolam scripserit. h) Lo- 
vaniense. i) Quam defendit Eccius pro Romano Pon- 
tifice- k) Dat Eccius argumentum scribendi. 



ad Jac* Hochatratan. 479 

Doctori Miohaeli Swas. Nam certissioiuin est gram- 
matistaruin turbaai hos inferre errores in ecolesiam. 
Quod i) ei summus Pontifex via regia dudum fuis- 
set progressus, et non audisset in utramque nostrae 
subsannationem a Grammaticellis factam, non esset, 
quo iam caput suum murmure attentarent, ut ante 
in examine Gabale dudum tumultuantibus, et quasi 
furibundi, et quasi insalutato hospite abierunt Vui- 
tembergenses. 

Ego n^) iam nonum diem hic moror finita Dis- 
putatione, quae tres duravit septimanas. 

Fecerat Lutherus in die 8. Petri in absentia 
Principis in aula Disputationis sermonem Hussiticum 
plane erroneum. Ego confestim in Visitationis 
Virginis Mariae, et die sequenti in frequentissimo 
auditorio, quale nunquam habui, praedicavi contra 
eius errores, et populum mere concitavi, ut fasti- 
diat errores Lutheranos, cras itidem facturus et sic 
Lipsiam valedicturus. 

Gccupationes faciunt, quod Domino Arnoldo 
scribere non possim nec tibi non plura. Tu si 
quid velis rescribere, committas Domino Michaeli 
Swas, qui per Sueteros aut Vualeros tuto potest 
Ingolstadium mittere. 

Valeat reverenda pietas tua, et si quid operae 
possim impendere, in te, et factum crede^). 

Ex Lipsia XXiV. lulii, Anno gratiae M.D.XIX. 

Epistola Fhilippi Melanclithonis 

de Lipsica Disputatione ad amicum quendum *). 

Amico N. Philippus Melanchthon 
Salutem in Christo. 

Neque refen^e multum puto, neque tu magno- 



1) Accusatio Papae quasi eleganter geminatuin. 
m) Kedit unde digressus est. 

l) In Loesch. Act. Reforni. III p. 224 legitur: et si 
quid operae possim impendere in te, id factura crede. 

*) i. e. ioannem Oecolampadium. 



480 Epistola Phil. Melanchthonis 

pere desideras, studium ac voluDtatem animi erga te 
mei pluribus verbis declarari. Nam eiusmodi au-». 
spiciis animos nostros optimus ille sincerae carita- 
tis spiritus conciliavit , ut amicitiam nostram ne- 
que labefactari ullo casu, in tam varia omnium 
rerum humanarum vicissitudine , posse sperem, 
neque vulgaribus illis, et profecto pedaneis fuffra- 
giis id genus literarum, qualibus fere aluntur ami- 
citiae, altius acturam radices. In utrumque spiri- 
tus incumbit pariter, ut inadita sit amicitia tum si- 
mulatis, tum nugacibus istis blanditiis. Atque uti- 
nam iliius queam grato pectore beneficium agno- 
scere, qui talem non dico Thesea, sed Christiana 
fide amicum nobis iunxerit. Nemo enim plane 
mortalium est, cuius praesentior in me iam inde 
a puero usque fuerit beneficentia, quam tua, eaque 
vere liberaiis ac prorsus to yviivov t^v xaqlvdny 
referens. Neque enim rationes nostrae sinebant 
aequare beneticiuiii beneficio. Qua parte quando- 
quidem tu praestas, quaeso, permitte vincere nos 
amando. 

Aristoteles eum, qui beneficio quempiam affe- 
cerit, ab illo tantum vult amari, quantum merere- 
tur beneficium, aut certe beneficii gratia. Argute 
ilie quidem, sed non omnino probe« Neque enim 
nobis scopus est amoris nostri beneficium uiium 
tuum, sed ilie autor amicitiae nostrae Christi spiri- 
tus. Tu interim quidquid ofBcii amico dedisti, 
communi caritatis iure debebas, vicissim in nomini- 
bus tuis nos quoque sumus, non defuturi offlcio, 
si quando casus aliquis feret. 

lam vero quod attinet, nolui, quandoquidem 
reliqua fere in studiis literarum communia habemus, 
frustrari te iis, quae exspectatione maiore, quam 
pro re Lipsiae de ambiguis quibusdam Theologorum, 
utvidetur, locis acta sunt. Nec opinor nihil referre 
tua, qui et pro theologici nominis dignitate in illo 
Sueviae theatro urbe Augusta sacrum Panegyristen 
agis, et, ut theologicae literae pure ac simpliciter 
doceantur, adniteris. 

Haec vero disceptandi provincia primum non 



ad loh. Oecolompadluia. 481 

* 

ob aiiud suBcepta est, nisi ut palam fieret, inter 
veterem et Christi Theologiam ac noviciam et Ari- 
stotelicam quantum intersit. Verum quidquid pro- 
fectum sit, aut quorsum inclinarint res, mihi sane 
non est in proclivi iudicare. Quo diligentius om- 
nia prosequar, quae ad causam attinent, ut non 
nihil certi ex his tu queas oculatior assequi. Varia 
procul dubio fama ad vos perferet, quapropter flde 
historica et quam simplicissime subnotatis capiti- 
bus disceptationis agam, ut intelligas, quid de quo- 
que controversum sit. « 

Atque ut inde StmeQ dno yQafAfjb^g ordiar, 
superiore anno sententias, quas Lutherus de Indul- 
gentiis proposuit disputandas, Eccius obeiis notavit, 
amarulentius est scriptum, quam ut hinc aiiquid 
proferam. Ex illis reveilit aiiquot Carolostadius 
in Conciusionibus suis, quae exstant, Caroiostadio 
respondit Eccius per Apoiogiam, in qua iam piera- 
que mitius quam ante in obelis. Apoiogiam edito 
libelio Carolostadius confutavit, ionga est iniuria, 
iongae ambages, placuit ad summum, ut cetera 
praeteream, disputare, dies dictus est. Lipsiam 
veniunt iohannes Eccius Ingolstadiensis , Andreas 
Caroiostadius et Martinus Lutherus Vuitenbergen- 
ses. Rerum summa in conclusiones coacta erat 
paucuias, quo certius id proponeretur , de quo dis- 
putandum esset. Satis opinor constare tibi, quid 
de disceptatione convenerit, videlicet, ut ageretur 
causa excipientibus notariis, atque id scriptum 
evuigaretur , essetque iudicium penes optimum 
quemque, 

Primum Eccius causatus est apud eos, qui 
designati erant ab illustrissimo Principe Georgio 
Saxoniae Duce, Maecenate humanorum studiorum, 
praefecti disputationis , contra quam condixerat, 
videri sibi ex iure disputantium esse^ ne dictaretur, 
gliscentem eorum vim, qui congrediuntur pugna- 
turi, sensim per styli moram defervere, impetu au- 
geri animos, contando iabascere. Id ego nescio an 
e^ simplicitate theoiogica videri possit, ubi nihii tam 
praestandum est, quam ut ne quid impetu, ne (^uid 

Lutheri opp. V. A. ad ret. biat. i. p. Vol. III. oV 



' 482 EpiBtola Phil. Melancli^honiB 

temere , ne quid immodico animo dietum videfttur. 
Et ut in studiis literarum, ac potissimum in nego- 
tio pietatis, nihil puto neque priuBneqne salutarius 
congressu famiiiari doctorum ac bonorum, nbi sen- 
tentia cum sententia, placidis ac tranquilHs mini- 
meque pertinacibus animis, confertur, uM n^ue 

• vinci indecorum est, neque vincere plausibile. Ita 

* vix aliud censeo perniciosius popularibus illi& dis- 

• ceptationibus, ubi non potest quantumvis bonis rion 
ob&trepere victoriae cura. Scis tu, quam multa pru- 
denter in hanc sententiam scribat Nazianzems, 
quam multa item Erasmus poster. 

' ' lam vero convenerat de notariis, neque enim 
^liter persuaderi poterat Garolostadins, qui, oum 
primum susceptum est certamen, ibi certos cjuoque 
iudices designari voluit Eccius, non recusavit Oaxo- 
lostadius. Itaque die XXVII. mensis lunii oongre- 
diuntur fohannes Eccius et Carolostadius. De'li- 
bero arbitrio propositum est, an sit aliquod nobis 
' tcd&atQiTOP^ bonum opns, hoc est, ut ipsi dicunt, 
' an de congruo mereamur gratiam, cum feeinnis, 
quod in nobis esi. Utor enim ipsorum verbis. 

• Hoc cum agi deberet, vide quorsum contentione 
' rapti sint , et in quos scopulos impegerint. Agi 

debebat, quid per sese citra gratiam posset voiun- 
tas nostra. Ipsi quaestionem alio rapiunt, et qua- 
tuor credo continuos dies in eo disceptant, an vo- 
' luntas tantum recipiat bonum opus , ipsumque bo- 
num opus sola efficiat gratia? In has Symplega- 
das cocgerunt causam non ita multum necessarias, 
et plane alienas ab instituto Carolostadii. 

Dedit Eccius, in voluntate nostra non esse 
vim genuinam, qua opus bonum produoas, eed 
ascititiam tantum, eamque quam foeneret gratla, 
id quod primum videbatur oppugnare. Deinde a 

• Carolostadio rogatus , largireturne , totum opus 
bonum esse a Deo, respondit totum quidem, non 
autem totaliter. Ecce autem, ut argutum hoc oom- 
mentum, dignum maiestate theologici nominis, adeo 
Xdyovg xv^CQeiv cuivis hodie liberum est. Primum 
fotetnr Eccius voluntatem a Oeo moT^ri, deinde, 



. M loh. Oe(M^JlwpA4ium» 483 

.lUl eanseDtiamua in noaka 6936 poteatat^, inquit 

ild Caroioatadiu9.Qppugnavit aliqiiot Augustini locis 

.et hoo.£auii *) «fortisaiine: Deus efScit in nobis 

velle et perficere. Atque haec, ni fallor, senten- 

/ tia salva Carolostadio nriansit. , Quaedam pro dog- 

.,iQ$jte .8U0 ex.Bernardo tranacripserat Eccius ad 

;.rem parum attinentia. Atque haec fece sunt, quae 

oum GaroJostadio Eccius. Integram credo hebdo- 

. madam perdidimus in his, quorum capita avvsa^wq 

OQtavi. 

His autoribus primum didici, quid ait quod 

. fiQi^xt& .co<pi(Tveveiv di^erunt. Mirum haec omnia 

.quo tumuJltu, quam tragice tractata aint, quo.mi- 

ims :mirum est, parum profectum ease. .Sua .enim 

silentia amat Spiritus , per quae nobis illahitur, 

.s€)que. insinuat. cupidus non gloriae, s^d cognoscen- 

dae veritatis. Non .proi^tat in poxticibus ^apopsa 

iila dilecta< Ghristo, sed in domum matris suae 

. dponsum introducit , imo neque ulli nos sapientiae 

^^oelestis radii illustrent, nisi iam ante.cruce per- 

purgatos mortuosque pristinis mundi elementis , ut 

oum Paulo dicam. 

Sub haec et D. Martinus Lutherus in arenam 
descendit, nam hactenus non satis certum erat con- 
gredi, cum causae invidiosae iudices designare 
. commode non posset, pro iure Appellationis suae. 
Tam^n.cum de eo convenisset, agi coeptum est 
de Romani Pontificis autoritate, controversumque 
est, an iure divino prpbari posset oecumenici Pon- 
tificis autoritas? Esse. oecuraenicum Pontificem in- 
genue fatetur Lutherus. In hoc disputat , an iure 
diyino probari eius autoritas possit. in hunc locum 
quandoquidem pauio asperior est, dies quinque, ni 
failor, impensi sunt. Ibi multa acerbe Eccius, 
. multa inciviliter, breviter omnia eiusmodi, ut invi- 
diam apud vulgus Luthero conflaret. 

Argumentum primum erat Eccii, ecclesiam 
dxi(faXov esse non posse, cum civile corpus sit. 



♦) Pliilip. 2. 

3V 



484 Epialola PkiL M eUnchAfaonifl 

fisse igilar Papam inre diriDO capnt eedeaiae. 
Tam Latherus, Christom se fitteri eapot esse, com 
ecclesia sit regnum spiritUB, non desiderare aliud 
caput, at ad Coi. 1. 

Ad haec locos aliquot ex Hieronjmo et Cj- 
priano addidit Eccius, qui quantom de iure diyino 
probent, ipse viderit. lam et quidam loci mani- 
feste apud eosdem Scriptores ^) in dubium Toca- 
bantur, quos ipse pro certis proferebat. Bemardi 
autoritatem ad £ugenium ceu panopliam AchiileaDi 
iactabat, cum tamen et in eodem lib. adfiugenium 
sint, quae non omnino nihil ad institutum Lutheri 
faciant. Ceterum Bemardo in hoc negotio qoid 
debeatur, quis est tam stupidus, qui non intel- 
iigat 

Ex Evangelio usus est loco Matth. 16: Ta es 
Petms et super hanc petram etc. Lutherus con- 
fessionem illam fidei esse voluit, Petrumque ibi 
personam universae ecclesiae, gerere, seque Chri- 
stum petram vocare, idque ex ipsius sententiae 
ordine pluribus coniecturis coarguit. 

Item loco *): Pasce oves meas, quod proprie 
ac privatim Petro dictum est; respondit Lutherus, 
post parem apostolis omnibus autoritatem traditam : 
Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis etc. 
Haec enim verba sunt demandati of&cii, Christam 
docuisse, quid sit pascere, et qualem voluerit esse, 
qui pasturus sit. 

Ad haec Eccius concilii Constan. autoritateai 
allegavit, ubi contra articulos Hussitarum pronun- 
ciatum est: De necessitate salutis est, credereRom. 
Pontificem oecumenicum esse. Ibi iactatum yarie, 
concilium errare non posse. Pmdenter ad haec 
Lutherus, non omnes articulos pro haereticis dam- 
natos, et reliqua, quae hic omnia molestpm est 
referre. Neque huius est loci tractare, quae sit 
conciliorum autoritas. Hoc palam est, non posse 
concilium novos articulos fidei condere. Male au- 



^ 



1) In ed. Jen.: ScripturuB. 
*) Johan. 20. 



a4 loh. OeoolsmpsdiniD. 4%' 

diit ob haec Lutherus, quod videbatur obstrepere 
conciliis, oum ille nihil maiore religione praestaret, 
quam ut sua conciliis esset autoritas. Ibi haere- 
ses, Bohemicae factiones, et id genus crimina ab'a 
obiiciebantur. 

Largius est Eccius, aequalem omnium aposto- 
lorum autoritatem fuisse, nec consectaneum esse, 
ut sint aequales episcopi, interesse enim inter 
dnotTToXfjp et administrationem, cum non sit aTto- 
(TtoXfi ^^^^^ i^Jsi legatio eiq VTtaxofjp Jilffreeog Paulo 
ad Rom. autore. Neque inter dTroffToXtjv et ad- 
ministrationem quid intersit, video. Intolerabile 
visum Eccio, alicubi recedere a Pontificiis Decretis, 
aui a qualibuscunque verbis alicuius e S. Patribus, 
verum sententiam suam de Pontifi. loco ad Galat. 
Lutherus muniit, non alieno, quantum video: Ab 
iis qui videbantur esse aliquid, quales aliquando 
iuerint, nihil mea interest. Deus enim personam 
hominis non accipit. Mihi autem qui videbantur 
esse aliquid, nihil contulerunt. Interim Eccius opi- 
natur a Christo apostolos lectos esse, sed a Petro 
ordinatos episcopos. Ex his aestimes reliqua. 

Ad constitutionem, quae recensetur in Decretis : 
Ne Romanus Pontifex universalis episcopus nomine- 
tur, respondit: Non quidem universalem epi- 
scopum nominandum esse, sed universalis ecclesiae 
episcopum. 

Post haec de purgatorio agi coeptum, cuius 
quaestionis, arbitror, scopum ne attigisse quidem. 
Nam cum disserendum esset, quam in purgatorium 
potestatem habeat Papa, coepit Eccius aliam can- 
tilenam, esse purgatorium, probari ut possit, id 
quod receptius est, quam ut necesse sit toties in 
Scholas vocare. Locus est in Machabaeis *) vul- 
gatus, quo sententiam suam muniebat Eccius. 
Luthero visum est in contentione, iuxta Hieronymi 
sententiam non valere Machabaeos.- Contra ille, 
tantum deberi Machabaeorum libro, quantum Evan- 



•) 2 Mach. 12. 



486' Epistoltt* Pbil. Mdaii^h^tfoiiis' 

getid, digna soilicet Theologo vox, et ottiiii«ib r^ 
mordiens tenuit. 

Additus Pauli *) locus ad Corintb. : 8aivu6 eHt, 
sic tamen quasiper ignem, de quo^sci»- ut vaHent* 
interpretes. lam et hoc Mattii. **) : Esto consett- 
tiens adversario tuo etc. de catcere, et quod dici- 
tur: Donec solverit extremum quadrantem, hui^ 
detorsit, quod vides unde petatur, et in qua^m sit 
dictum sententiam. Nefas est ptitare eo loci^car- 
cerem de purgatorio intelligi. Vellem Chrieti pl^ 
beculam felicius erudiri. Nam tafes interpretatioties 
pleraeque longius a fontibus ducunt Scripturafih', 
quam ut nativam vim retineat. 

lam et hoc in Psalmo ***) pro purgatorio 
produxit: Transivimus per ignem et aquam, et 
nescio quae pari flde alia. De indulgentiis mino^e 
contentione disputatum est, imo ipsi Eccio iocum 
et ludum ciebant. 

Ad summum , de poenitentia actum est, eiufir 
quaestionis scopum Eccii enthjmemata nescio an 
attigerint, poenas aliquas satisfactionis prdbabant, 
quas admittebat Lutherus. Ceterum pro singuHs 
peccatis ad singulas poenas deposci poenitentem 
a iustitia divina, quas in potestate hominis sit re- 
mittere, mihi per illas ratiocinationes non appare- 
bat. Atque haec quidem sunt potissima, quae in 
contentionem rstam universam inciderunt, pleratjue 
aiia magis ridicula sunt^ quam ut iis te onerare 
possim, alioqui felicius occupatum. 

Duo reliqui dies dati sunt Carolostadio. Altero 
de obice, ut vocant, gratiae actum est, quem lar- 
gitur Eccius non tolli natura, sed gratia. Altero, 
an in quolibet bono opere peccemus, de quo ple- 
risque cum ab Eccio, tum a Carolostadio egregiis 
Scripturae locis pugnatum est. Mihi sane visus ert 
Paulus 7 c. ad Romanos nonnihil adiuvare sent^o- 
tiam Carolostadii. 

Plura scripturus alio ad necessarias oytftw 
avocabar, quanquam haec fortasse prolixiora sunt. 



♦) 1 Cor. 3. ♦♦) Matth. 5. ♦♦♦) Pdal. 66l 



sd loh. Oecolampadium. . 48 7. • 

Sed placuit nugari tecum amiciasimo, eaque de re • 
quam exspectatione maiore, quam fructu agi ipse 
vidi^ De huiusmodi disceptationibus plausibilibus, 
quid alii sentiant, nescio, mihi quidem periculosa- 
videntur. Ingenia eruditionem variam et multipU- 
cem. doctrinam hoc theatro ostentarunt isti, ex 
quibus ad pietatem ut plurima fieret accessio, 
optarim. 

Ceterum apud nos magnae admirationi pleris^ 
qye fuit Eccius ob varias et insignes ingenii dotes. 
Carolostadium de scriptis, credo, novisti, bonus 
est vir , et rara doctrina, planeque non nihil 
extra vulgi aleam eruditus. In Luthero longo iam 
usu mihi familiariter cognito vivax ingenium, 
eruditionem et facundiam admiror. sincerum et 
pure Christianum animum non possum non dea- 
mare. 

Amicis communibus ex nobis salutem dicitQ. 
Scis quod dici Graecis solet, noXifiov xaiva 
TtoXXd. Quare non est, ut de huius disceptationis 
eventu neque famae, neque iis, qui in ea famae 
studuerunt, omnia credas. Vale, Vuittembergae 
21. lulii, Anno 1519. 

Excusatio lohannis 

Eccii ad ea quae falso sibi Philippus Melanchthon 

Grammaticus Vuittembergensis super theologica 

disputatione Lipsica adscripsit. 

lohannes Eccius Candido Lectori S. 

Dum in felici Lipsensi Gymnasio oum P. Mar- 
tino Lutherov et Andrea Carolostadio super arduis 
rebus theologicis disputassem, atque actum esset 
per illustrissimi Principis D. Georgii Saxoniae Du- , 
cis etc. et Universitatis Lipsensis Consiliarios , ne 
quifl disputata nostra perchalcographum disseminaret, 
antequam per deligendos iudices esset decretum^ 
quis nostrum fidei Christianae consentanea aut pug- 
nauiitia. diceret, ausus est tamen Grammatipus 



488 Excusstio loh. Ecdi 

VuittembergeDsis Philippus, graece et latine sane 
DOD indoctus, epistolam edere, me lacessere et 
pluribus nominibus causam non meam, sed fidei 
obscurare, et ofQcium quod in Parisiense contuli- 
mu6 Studium, sibi usurpare. Cui ut^) respondeam 
opus est, non mea quidem causa, sed simplicium, ne 
mellitis verbis seducantur, aut in errores praecipi- 
tentur. Percurram autem Epistolium eius, per no- 
tulas obiter. Non gravabere, mi lector, et tantil- 
lum temporis eis ponderandis impende. '^* 

1) Scribit Philippus, me causatum coram 
illustrissimi Principis designatis, videri mihi ex 
iure disputantium esse, ne dictaretur. In hoc mihi 
falsum abscribit, quoniam huius nunquam memini 
apud designatos, semper dixi mihi non displicere, 
ut notarii exciperent. Privatim, fateor, dixi, lan- 
guescere animum disputantis mora styli, et aciem 
mentis non adeo conari, sicut disputationis fervor 
exigeret; testes sunt designati ab illustrissimo Duce 
et totius Universitatis consilium. 

2) De libero arbitrio ait propositum , an de 
congruo emereamur gratiam. Hoc cum agi deberet^ 
impipgit mihi , quomodo ad aliam materiam plane 
alienam ab instituto Carlestadii eum traxerim, an 
scilicet soia gratia efficiat bonum opus? Quam au- 
tem impudenter hoc faciat, cuilibet est obvium le- 
genti conclusionem meam septimam. Errat qui 
liberum arbitrium hominis negat dominum actuum 
hominis , e± eo ^ quia ipsum habeat se active ad 
malum, ad bonum vero tantum passive: et nulia 
conclucio sonuit de merito congrui. Quid autem 
fieret de homine faciente quod in se est, in fine 
quasi disputavimus. 

Audaculus tamen , sicut non est reveritus D. 
Erasmum iudicare in novi Testamenti editione, ita 
et hic iudicis partes assumit, definiens stetisse sal- 
vam Carlestadio aententiam. Hoc scio, demum 
admisisse Carlestadium voluntatem habere activita- 
tem ad bonum opus. At ego nihil decemo, etenim 



1) In ed. origin.: id; in ed. Jen. et apndLoescH.: nt. 



adv. Phil. Melanehthonein. 489 

para sam, non iudex, tainen audaoulus non veretur 
dioere, me attulisse impertinentia ex S. Bernardo, 
olim , cum publicabitur ' ) disputatio , manifestum 
erii) an verum dixerit Orammaticus. 

3) Cum bonum opus dixissem totum esse a 
Deo, non totaliter, irridet Grammatista hoo velut 
oommentum indignum maiestate theologica, cum 
in disputation^ clare me exposuerim. Nescit essen- 
tiam Dei videri totam a beato, at quia non com- 
prehenditur a beato, non videtur totaliter. Quid- 
ditafl generis est tota in una specie , sed non to- 
taliter, oum etiam sit in alia, sic ahima est 
tota in manu, non sic, quin etiam eit in pede. 
Sic bonum opus est totum a Deo, non tamen sic, 
quin etiam sit a libero arbitrio^ quia simul agunt 
non vicissim, mixtim, non sigillatim. Id expresse 
ait Bemardus pertinentissime ad propositum. 

4) Improperat, quod multa inciviliter dixerim 
contra Lutherum, et breviter omnia eiusmodi, ut 
invidiam Luthero conflarem apud vulgum. Hoo, in- 
quam, falsum esse noverunt candidi auditores. Et 
truncate meam affert rationem eontra Lutherum *) 
de capite ecclesiae. 

5) Ponit Hieronymi et Cypriani locos pro cer- 
tis a me prolatos, qui tamen in dubium vocaban- 
fur. Vide censorem. Hieronymum adduxi lib. 1 
contra lovinianum col. 18, Cyprianum in epistola 
ad Pupianum lib. 4. Epistolarum. Legat studiosus 
lector, et iudicet, an locum dubium protulerim de 
primatu Petri cum aliis locis concordaiitibus. Imo 
syngrapha Martini probavi, Cyprianum eo loco ar- 
bitrari ecclesiam fundatam super Petro. Sed haec 
ad iudices. 

6) Invidiose satis dicit, me iactitasse Bernardi 
autoritatem ad Eugeniuni, cuius tamen tacite dero- 
gat autoritati. Plus ego tribuo uni S. Bernardo, 
quam Philippo et omnibus suis aeseclis. Si Ber- 
nardus eo libro aliqua dixit pro sententia Lutheri, 



1) In ed. orig.: publicabatur. 2) Ibid. hic etreliquis 
locis: Lutterum. 



490 EKonsatio» . laibi' Eeen 

imputet sibi, our non attulit. Certum est, Bemar- 
duni adversari per omnia sententiae Lutheranae. 

7) De illo Matthaei: Tu es P^trus, et super 
hanc petram etc. vere proponit sententiam D. Lu- 
theri pluribus coniecturis monstratam. Sed reticet, 
quod hano petram esse Petrum ex Augustino, Hie- 
ronjmo, Ambrosio, Leone, et aliis produxi. At hpe 
ad iudices. 8ed hoc mirum, quod nedum mihi, sed 
et D. Luthero falsum imponit^ eum scilicet respOM-. 
disse, Christum, dum Petro dixisset: Pasce oves 
meas, post hoc apostolis parem potestatem tradi- 
tam : Accipite Spiritum Sanctum etc, cum Martinus 
pro sua eruditione non tam foede lapsus esse pos* 
sit. Sed ita eyenit, dum sutor ultra crepidam iudi- 
cat. Hoc loco exeuso D. Martinum, errorem illum 
per eum non admissum. 

8) Pungit, quod haereses, Bohemicae factiones, 
et id genus alia crimina fuerint D. Martino obiecta. 
Sed reticet, quod pro fide Christiana id facere 
sum coactus, dum ipse. assereret aliquos articulos 
lohftnnis Huss haeretici Constantiensi concilio dam- 
natos esse Christianissimos et evangelicos. Quod 
quam prudenter fecerit, ut Philippus ait, iudioes 
statuent. 

9) Imponit mihi, ut ^) apostolos aequales in apo- 
stolatu dixerim, sed non aequales episcopos. Hoc 
autem est somnium grammatici, lion dictum Eceia- 
num. Dixi aequales fuisse apostolatu, ordine sacer- 
dotii et episcopatus, sed non in commissione et ad- 
ministratione regiminis. Id quod S. Leo, Hierony- 
mus et Cjprianus voluerunt, unde literatoris ratiun- 
cnlam parvipendo. 

10) Opinari me scribit, a Christo apostolos 
leetos esse, sed a Petro ordinatos episcopos. Hoc 
crndius proponit, quam ego expresserim. Senteniia 
mea fuit ista, non memini me legisse, ubi apostoli 
fuerint ordinati episcopi, tamen communis sententia 
haibet, eos ordinatos in sacerdotes in ooena novis- 
sima. Quare possem referre ordinationem aposto- 



1) In ed. Jen : quod. 



mI^. Pliil. MelantlithbneBir 491^ 

lorani in epidcopos in Petrum supremum hierardiatn) 
cum^ multa sint facta, quae non stint scripta. 

' il) De universali episcopo truncate meam ad- 
fert' stflutionem^ quoniam verba Decreti sunt Bi 
Gregorii, qui opposuit se contra imperatorem, ob» 
hano oausam, ut scribit Platina. 8ed hoc ad iudices. 

12) Conviciatur denuo Grfemmaticus, quod sco- 
pata quaestionis de purgatorio non attigerim, scili- 
cetde potestate Papae in purgatorium, sed aliam 
cantilenam inceperim. Hic, inquam, egregie nuga- 
tur Gh^ammatellus, quoniam scopus quaestionis erat 
eonclusio sexta, scilicet, animas in purgatorio non 
satisfacere pro peccatorum poenis, hoc saxum tune 
volrebam. In conclusione vero duodecima vertitur 
qudestio, cuius m'eminit Grammaticns. Fateor, diim 
cotiekrsioni intenderem^ dixit D. Martinus, non pro- 
bari ex sacris Scripturis, purgatorium esse, quamvis 
soiret esse purgatorium. Assumpsi onus probandi 
purgirftorium ex sacris literis. 

13) Ridicule dicit dignam Theologo vocem, 
scilioel; tantnm deberi Machabaeorum libro, quantum 
Evat>'gelio. Sed et hic falsum imponit mihi Gram- 
maticus: nam ad contentionem valere libros Macha- 
baeorum adduxi, quia S. Augustinus libro 18. de 
civitate Dei, et Hieronymus in Prologo, ac in De- 
cretis dicant, librum illum non fuisse in canone 
apud Ebraeos, sed ecclesiam recepissei in canonem, 
modo sicut nescimus, cum plura fuerint scripta 
evangelia, quae sint indubiae veritatis, nisi ex ap- 
probatione ecclesiae approbantis quatuor evangelia, 
et alia reiicientis. Ita et ex approbatione ecclesiae 
liber Machabaeorum apud Christianum debet esse 
indubitatae veritatis, vulgatum est illud Augustini: 
Ego Evangelio non crederem etc. 

14) Quod Matth. 5 per carcerem dixi posste 
intelligi purgatorium, sed illud nefas esse censet 
Grammaticus, et optat plebeculam felicius erudiri, 
quam id genus interpretationis. Sed dic tu pulveru- 
lentae Sciholae Magister, an nefas arbitraris inter- 
pretari sacras literas, velut S. Ambrosius fecit, qui 
locum similem apud Lucam sic accipit* Anne S^ 



492 Ezcusatio L Eeeii adv. Ph. MeL 

Ambrosio ita insultas, quod meliorein te interpve- 
tem poscis Ghristianis iam^ quam S. Ambrodum. 
Si intra pellem te contineres, et in tuo numero, 
haberes quidem tuum album, at iam totum te ob- 
scurum reddis. 

15) Denuo calumniatur, me scopum de poeni- 
tentia non attigisse. Vide procacem iudicem, nec 
rogatum. Imo ipse ex toto non attigit, quid de 
poenitentia disputavimus. Hoc actum ftiit, an poe- 
nitentia incipiat vel ab amore Dei, vel a timore, 
iuxta conclusionem tertiam. At dum ad quartam 
et quintam conclusiones venimus, actum fuit de re- 
missione poenae post culpam dimissam. An autem 
recte firmarim nostra^ vel D. Martinus rectius de- 
fenderit sua, iudices eruditissimi Parisiensis Studii 
indicabunt, non attento, quid Grammatico apparuerit. 

16) Scribit, quod indulgentiae mihi iocum et 
ludum ciebant. Et hoc quidem ftdsum est, quoniam 
serio egi, poenitentias ^) esse utiles, quod et Har- 
tinns admisit. Egi et ipsas non esse vitium boni 
operis. Demum conabar, ut per indulgentias fieret 
remissio poenae pro peccatis debitae, ubi D. Mar- 
tinus fortiter mihi contradixit, indulgentias esse re- 
missiones bonorum operum. Sed de hoc refero 
me ad scripta notariorum Universitatis. Concorda- 
vimus tamen ambo, abusus declamantium indulgen- 
tias esse reprehendendos. 

Haec sunt, iucundissime lector, quae videbantur 
mihi ex re fore partim Christiana, partim mea, ut 
scires, si disputationi non fuisses praesens, ut, 
quemadmodum plurimum cavet Philippus, ne famae 
credatur, aut his, qui famae student, ita nec ei cre- 
das, qui non veritus est, pleraque mihi adscribere, 
nec quidem a me cogitata. Et quamvis non sit is 
Philippus , qiiod theologus cum eo 'congrediatur in 
theologico studio ^), tamen ne agnoscere viderer si- 
lentio haec, quae mihi imponit, omnino volui ei 
oceurrere , quod et B. Augustinus non dubitaverit 
contra Cresconium Grammaticum scribere. Tu vero, 



i) hk ad. Jen.: indiilgentiM. 2) Ibid.: Btadlo. 



Dttfensio Pfail. Mel. c. loh. Ecc 493 

nii toctor, his crede, qui praesentes (Usputaiioni 
fuerunt, et humanis affectibus et usu familiaritatis, 
siout Philippus, non distinentur. Noetram vero ex- 
pargationem boni consuie. Deus est mihi testis, 
quod in hoc negotio veritatem fidei Christianae 
quf^ero et Dei honorem. Vale et saive. Ex Lipsia. 
XXV. luiii, anno gratiae M.D.XiX. 

Defensio Philippi Helanohthonis 

contra lohannem Eccium, Theologiae Professorem. 

Philippus Melanchthon 
Candido Lectori S. 

Evulgata est superioribus diebus forte fortuna 
^pistola quaedam ad Oecolampadium^) mea, in qua 
amico et integerrimo viro et veri amantissimo pau- 
cis tantum capita quaedam Lipsicae disputationis 
adumbravi magis quam descripsi. Neque enim a 
hecessariis operis vacare id temporis diutius daba- 
tur, et pleraque eius certaminis eiusmodi fuerant, 
quae citra invidiam persequi non licebat. lam et 
quaedam leviora videbantur, quam ut iis amicum 
longe felicius occupatum onerarem. Atque in his 
praesente animo cavi, ne quenquam ofifenderem, 
qui in omni cursu vitae meae nihil habeo prius, 
nihii duco antiquius bonorum gratia. Et ut Chri- 
stianum non est male merito par referre, ita inhu- 
manum censeo, nii male merentem iaedere, quo 
nomine cum culpa tum suspicione culpae Hberari 
facile spero. lam et perspecta eorum, qui dispu- 
taverunt, virtus ac eruditio admonere mei me potuit, 
ac persuadere, ne quenquam incivilius perstringerem : 
neque enim tam stupidus sum , ut non inteliigam, 
quanto id meo periculo fieret. Breviter sanctiore 
apud me loco Oecolampadiu^ ^) est, quam ut eius 
nomine ad calumniandum quemcunque abuti velim. 

Proinde, quaecunque complectitur epistola ad 

1) In ed. Jen.: ad N. — N. 



4$M 



ilkia Mtt, ■iii|Miiiii ci fide 
MMi. MffipM. Bifaii ainu hmnm paftuiM^ ^mub 
nmviida kftiirM oHunna. qmeaBqBe fCifnf leolul 
VcffVfli hsukc itaqmt fert amiDO EeeiBt. <pl adeo 
BM laetuB efl(. st eimvias Bvlto quemnt snoeeii- 
•ere watu D. Andreas Caroiosiedins. et Jifiliniis 
Lnllienis, si nofttn mnligne Teiint intcqKetndv md 
qnos noD miDiis qoam ad Eocimn («eninet. quod 
de iota hoe geneie diopntandi, Uno de fifeiisque^ 
onne in di^oeptatioDem a^eoiM^fu iDeaderunt ^ j, dixL 
Aeqne nrbitror Eceiam ipsum ndeo peifrietm fronte 
etae, ut neget multa huiue discepiationis Lapithas 
iirtof LndaDieos^ quam Theologos propius le- 
taliMe. 

Fateor, de Ex^eio paulo pluia a me oomme- 
■a t antnr, nempe quod ipsiud in hae toCa fahula 
prifluie parles per omnia hierint, ut qui nniis enm 
daobns animo plus quam Herealano eongiespus 
nt. Atque ea vel ob hoe a me accuialiiis obaer- 
vala snnt, quod fere aut ^regie ai^ta ioni et 
tafra, aut tale quiddam prae se feruut, qaod neseio, 
qnomodo visum est mihi a theologica maieatate 
nonnihil abliidere. Quid enim referebat ▼nlgana 
notare, insignia quaedam uteuDque inter diaaeren- 
dam exoepta eommemiDi. £ccium tantum abest 
ut carpere voluenm, ut dod parum argutianim 
etiam belle mihi arriserit. 1d quasdam fortasse 
libeiius IubI^ quod ut &cerem, mag^is impulii aiu 
dinm, et anxia quaedam religio, qua ¥ideor mihi 
aacria literis ohnoxius ease quam morbus animi^ 
oum andacius illas DODouoquam iDterpretareiur 
Eeeius, quam patitur ratio. Neque euim refert, 
qnod magDis se autoribuH tuetur, quorum senten- 
tiam sequi tutum sit. Nam et hos qua fide secu- 
tus sit, postea docebimus, et dod statim probare 
nos necesse est, si quid quacuuque ratioue Ambro- 
sius aut Hierouymus dixere. 

Plaue eo sum in saDctas literas aoimo, ut nihii 



1) In ed. Jen. : qaae in disceptatione intempestive 
acciderunt. 



contra loh. Bedvin.; 495 

« 

indigiiias «eDseam, quam ipsas pro mo?e btimaDar 
nim fabularum in varios sensus diripi ac dikniari'), 
imo ut Penelopes telam texi et retexi, ut sua 
ouiusque fert libido, ut interim taceam, quam sit 
impium, Scripturam rapi ad humanos affectus et 
aaDCta sanctorura profanis manibus, imo idolothytis 
violari. Quo nomine ipse scit Eccius, quid deplo- 
ratae quaestionum theologiae debeamus, quae tam 
clementer affectibus indulget humanis, quanquam 
huius se patronum et assertorem velit haberi. 

Habes, candide lector, epistolae meae consi- 
lium et rationem, in qua si quid pecoavi, veniam 
merebitur vel imprudentia vel casus, certe fraudi 
dare non licet, quando ipse mihi conscius 8um,'m)n 
malignitate, non odio, id, quidquid est, a me scrip- 
tum esse, vehementerque doleo in hanc rapi aleam, 
et in ea arena, utPauli verbo utar, ^eav^^eracr^ai^ 
in qua ut causam fortiter tuear, autoritate tamen 
adversarii premor, et ut omnia alia felioiter cedant, 
tamen, id quod longe infestissimum est, subinde 
calumnias alias aliae serunt, et perpetuo, quod 
Graeci dicunt, €Qcg €qcp dtn^Kpwevei, 

Proinde consultum mihi videbatur surda aure, 
nempe xoacpov ^ikog calumnias Eccianas praeterire, 
cum quod eiusmodi fere sint, quas si conferas oum 
Epistola mea, faciie videas responderi quid possit, 
tum quod ipse liber actorum publicus satis nobis 
patrocinetur, tamen, quia sic est amicis quibusdam 
visum, purgabo paucis faisi crimen, quod dissimulare, 
ut putant, non est salis pium. Interim ita tempe- 
rabo argumentum, ne quid uspiam petulanter, aut 
immodeste in Eccium dictum videri possit. Omnino 
enim pluris est Christus mihi, quam haec tam 
frivola caiumnia. 

1) Praeter officium causatur Eccius factum, 
quod publicarim capita quaedam disputationis, quod 
inter partes convenerit, ne evulgetur disputatio. 



t) In ed. Jen. : in varios sensus dilacerari. 



496 DHtmno FkiL MeLuiditlioiiis 

IMHMqiim de Mumiia iadiees deereTeanL Pkiimmf 
qiiod inter partes eoDYenii, vides «d me non per- 
tinere. Keqae enim quidqaaai mihi enin fiedo 
renun anqaam foit, ei Lipsicae pognae oliosiia spee- 
tator in reliqao rulgo sedL Deinde de eTalganda 
dispotatione cantom est. At ego obiter et paiiea- 
laa tantnm sententiaB deeerpsi, e qaitHDU inagia ar- 
gainenta dispatatioDis eognoscerentar, qaam vel 
aeatimaretar eyentas, Tel iadicaretar eanfla. Ob- 
secro, de Yietoria pronnncio, eom dioo non aetam 
ease inter Ecdum et Carolostadiam de hamana 
inatitia, aen de merito coDgrui, sed an ▼olnntaB 
bonum opus tantum redpiat? Qnid oontrovertalar, 
indieo, non pronancio, uter ▼ieerit. lam quod ait 
indicis officio me defunctum, satis me liberat epi- 
stola, in qua haec insunt, quorsum inclinarint reSi 
mihi sane non est in proelivi iudicare. 

2) Voluisse Eceium, ne dictareiur, testes sont 
gravissimi et integerrimi viri, qui ooram desigiiatis 
eam causam partim ipsi egerunt, partim studio hc- 
tionum praesentes agi viderunt. lam ut dem apod 
designatos non id actum esse, palam est, dispH- 
euisse coDsilium excipiendi. Porro, quid oportuit 
detrectare universi orbis iudicium idque iu paueos, 
neseio quos, reiicere, si fidei causam, ut vooat, 
obscurari noluit. 

3) Susceperat Carolostadius defeDdendam oon- 
elnsionem suam undecimam : Liberum arbitrium ante 
gratiam non vaiere, nisi ad peccandum* Hanc op- 
pugnabat £ecius, quam vides de humanis viribus 
propositam, atque adeo de iustitia humana, seu 
merito congrui. Neque iam disputo, accedat pe- 
euliare auxilium, necne, variant enirn et ipsi quae- 
stionum Magistri. Certe magno consensu seholae 
id peculiare auxiiium gratiam lesu Christi esse non 
permittunt. Atque id erat, quod avidi auditores 
exspectabamus , quod lectorem ad suam conclusio- 
nem relegat, nemo tam stupidus est, qui putet 
Carolostadium Eccianam conclusionem defendendam 
suBcepisse. Ab illo instituto in angustias quasdam, 



'''.. <eottini»JldiJUBiii»j-''Wi ^^. ^ 48T 

M- jodpi li4 Toitfntas tantQiii<, eMM& = seMioi firabtiii 
est, oam in Oarolottadii eonolusiodibil» mniea e»l, 
qiiae'«biter oaaea;tur^ totniyi opuis booum a Deo 
eaee , ; «Iqoe eam • ipsam' Eeoiua ; lara;itaa ett , modo 
^ Bei»'iit opnadiviDitas totaliter. ]^o vero oertnn 
habeo, Oasctfbstadio . nunqoam . in mentem yenisse^ 
otaaaariin Im8 Sjmplegadae-eogere.' Credo, pe»» 
monti ttam, ut dieeret, atque id reota ^ toture on«tt 
boBWB a Deo esjie, propter Eeeu profanam sdhto- 
laiit4 qaae:gratiae et naturae' opera non dittiagait, 
Di8i'rc^peota rationis^ ut roeant, planeque : eadeia 
tpeeieioeDaet aotot, q«o6 oam. natura eiira gratiaaii^ 
tianir Ycriantae et^gratift efficiant. Hio yerb tatan^ 
seur exeusandus erat barbarus illeHeraolitus, 1800(11% 
qaem memitiiBtiB in rhapsodiis euis quam (SutlitiaDa 
bae de-nB dooeal 'i ■'• i 

' Qaodeabiedt de D. Erasmo, prineipeistudio- 
mm pletatals^ videt, «i leotor, non alio-pertineFe^ 
aiei .ot; optimo viro , deinde bonis omnibiis nri^ 
diosat reddar. Valeat Eeeius, et tradneat noa; >et 
tiriampbetur parvulos '). Ad id genua oalumniaram 
aatifl animi praestabit Christus, ipse agnoseo, qoaiv* 
tum .Era§mo debeant, cum studiosi omnes, tum 
maxime ego, tot beneflciis privatim ae publioei ab 
eo afiectus, ^nae postquam iotelligere eoepi, ooepi 
aatem Ghristo duoe, soio, quam grato peetorec^oni^ 
plezus sim, reliqua ^) debeo isti malarum mentiuai 
auetori scholae. 

4) Non displicuit ai^utia de toto et totaiiter, 
nempe feetiya, eoque ipso gratior, quod nova est 
et digna Eccii professione, penes quam hodie oum 
rerum, tum verborum arbitrium est. lam quoddo- 
cet, inter illa quid itiiersit, non est ingratum amioi 
studium, quanqnam iam olim Porphyrium didioimus, 
et nune ad id genus nugalia theoremata revocari 
molestum est Porro quid necesse erat, novis gloa- 
sematis ei plane fictitiis asserere vim liberi arbitriii 
qua bonum efticiat, cum receptissimum sit et apud 



V) In ed. Jen.: triampham agat de parvulis. 2)Ibid. 
desunt verba: reliqua — scholae. 

Ijutherj opp, V. A. sd ref. MsL L p. Vol. III. *5^ 



498 DefeiMio BUl. Melttiehlhonis 

SeholastioM vel miminae notae, nempe OoeMieos, 
qaosdam voluntatis aotus tantum reoipi. 

5) Martinus ^) oecumeniei Pontificis autori- 
tatem veneratur ac tuetur. De iure divino dispulmri 
voloit, quod in eo probat £}coia8 ex Jiibitth. : Tu es 
Petrus et super hanc petram ete. Quem loeuai 
quandoquidem 1de Petri primatu exposuenmt -B. 
Fatres, academiae et concilia, valere ad autoritatem 
oeeumenioi Pontificis constituendam Eoeius eenset. 
Sed haec qua modestia, et qua fide diluerit Mar- 
tinus^), res ipsa declarabit olim. Tamen quando 
Biecius sanctorum patrum autoritatem tam fortiter 
iantat et in eis spem omnem ponit victortae, vide 
quid effioiat. 

Primum non eet cordi mihi cuiusquam aatori^ 
tati quidquam derogare, veneror et adoro tot ecele* 
siae lumina eeleberrimos vindices Christianae do- 
otrinae. Deinde puto non temere fieri, sicabi sen- 
tentiis 8. Patres variant, quemadraodum eolet, at 
lodToe Bcriptura recipiantur, non ipsorum, nempe 
variantibus iudiciis, Scriptura vim patiatur. QoaDdo- 
quidem unus aliquis et simplex Scriptnrae senaae 
est, ut et coelestis veritas simplicissima est, quem 
oollatis Bcripturis e filo ductuque orationie licet 
a9sequi. In hoc enim iubemur philosophari in 
Seripturis divinis ^), ut hominum sententias decreiMr 
que ad ipsas ceu ad Lydium iapidem exigamoe. 
Deinde ut omnino ad iudicandas Scripturaa ad- 
hibendi sint S. Patres, satius est ex his iocis Bcrip- 
turae sententiam colligere, ubi hoc ipsum agiint, 
ut enarrent, quam iis, ubi vel rhetoricantur, vel 
affectibus suis quocunque modo indulgent. Quem* 
admodum hoc et ipsi fere experimur, varie nos 
Seripturam intelligere, quia varie afficimur, iam hic, 
iam ille arridet sensus, quia quo quemquam ') rapit 
affeotus, in id ineumbit, in eo ee muitipliei animi 
oogitatione oblectat, et ut poljpus cuicunque petrae 
adhaeserit, eius colorem imitatur, ita nos, quoreum 



< 1) In ed. Jen.: Latberos, 2) Ibid.: discere Scrip- 
turas divinas. 3) Ibid : quemqae. 



eMlra Joli. Bedmiki' «^ 400 

propaaMun aninii atadidm niftt, id Minibos ^riribiit 
effigive stadeaiiift. 

Imm quoties eytenit, ut exmpiat vin aliouiiie 
•eateiiliae propriaiD et niicerani mens noetra,> oMmk 
tetque ia ea se paalisper,. niirabili qoodaa modo^ 
qnem revocare postea elapsnm piorsua «equit In 
ewn modum 8, I^tres et affiMtu qnodain rapti in 
senam» noo malon quidem, sed iinperiiBentein laeH 
peniunero Seriptura sunt abusi Qnod ut non 
daauio, eie tMKien reeipio, ut m eontvorersi» 
parom valere • arbitrer» Nam, nt GiMoi: diomt, 
tmXdg 9fixovffi$^y diia iicffog idoS. Iipo ausi» . el 
koe dieere, nonBunqnam sensu quodam 8* Palree 
iiit|wpratatoe esse Sonpturas, qoem suggere^el 
iiispif abat ▼ivaac aliquisaffeotos^ quieensus et veraq 
sil.eiBOQ impertinene, qnem'tiiiiie& nos iiomnneuli 
ad litevam quadrare abn videmaa, nempe.alio noa 
aidm spiritne ^) rapii. Eat eoim einsmodi qoaedam 
taeita mentis alimonia, et raanna quoddam^. qood 
poto Pinkim intellectum spintalem. .voeare, • qHae 
faeiHtts sit perapere, quara verbis deliniare. . ^ 

lam vero quis non videt veteres Itberrime 
Seiipturis abusos, pleraque temporibas, pleraqoe 
dissensionibus haereticorum data sunt^ quod genue 
ezempla liceat innumera producere. Neque raro 
aecidit, praesertim in recentioribus, ut pugnet cuai 
origine sua expositio quaepiam. De Soholastieia 
non est ut multis asam, quibus divinae literae 
qoidvis sunt potius, quam simplices, imo nescio 
quemProteum fingunt, dum easin allegoridos, trci^ 
pologicos, anagogicos, literales, grammaticale», 
historicos sensus transformant, et transffindunt in 
nescio quas lacunas. 

Ad veteres redeo, quos hactenus dixi Seriptura 
aboti, iam vero et errare saepenumero dico. Quaeao 
quoties lapsus estHieronjmus? quoties Augustinus? 
quoties Ambrosius? Neceiiim tam ignoti mihi sunt^ 



1) In ed. Jen. : nostra mediocritas ; Loesch* : alius 
scopuB. 



500 Defenaio Phil. MelanchtliODis 

«t noo hoe libere ansim dieere, imo fortease no- 
tiores aliquanto sant mihi, -qaam Eceio anus Aristo- ' 
teles. Qiioties i|>8i inter se dissentiant? qaoties 
aaoa eirorea retractant? £t quid multis? ona eat 
Seriptura coelestis spiritus, para, et per omnia 
▼mkx, qoam oanonicam yocant. 

Ptoinde, quid piaeiili est, ai Martinas *) alicabi 
a quiboadam ambigais yetenun expoaitionibm dis- 
sentit? et car non dissentiat? Locum Matlh.: Tu 
es Petroa, et saper hane petram, Martinas ^) enar- 
rans aeqoitor Origenem, qui anos pro multia eat, 
idqae eo looo, ubi hoc ipsum agit Origenes, nt 
enannet, Augoatinam in homitia yidelicet, eyangetii 
uegesi, Ambroaium in lib. 6 in Lucam, reUqi|08 
praetereo. Esto, moniit Ecdas sententiam aoam 
diqaot Patram autoritatibaa, Hieronjmi et Cjrpriani, 
qoibua maxime nititar, nam Bernardo et Leoni p»- 
nim iniis in hoc n^;otio erit, yides et diyerBan 
8*. Fatrom autoritalibus munitam. Quid igitar? ipai 
aeeom pognant? quid mirom? Inde conseetaneom 
est, 8.^ Piktrea non probare locum Matth. ad Oeea- 
meniei' autorilatem pertinere? Patribos enim eredo, 
qoia Scripturae credo, cui yim fieri non Hcet prop- 
ter yarias illorum sententias. Itaque ex ipso Scrip- 
tarae ductu, ex argumenti ordine colligenda fuit 
Martino ^} firma et stabiUs sententia, quam adiuyant 
optimi quique, qui eum ipsum loeum integrom 
esarrant. 

lam yero yides, a qua parte stent copiae fi. 
Fatrum instmctiores, a Martino ^) stant qui integmm 
locum enarrant, ab Ecdo qui utcunque in alieno 
argam€«to Matthaei loco abusi sunt. Et hacQ ai 
Hbet oculatius videre, cemes in dubium yocari ab 
ipsis aatoribus. Hieronymus castigatione quadam 
•ententiam soam temperat, sic inquiens: At dieis: 
Snper Petrom fundatur ecolesia, licet id ipsum in 
alio loco super omnes apostolos fiat, et eunoti ela- 
yes regni coelorum accipiant, et ex aequo super 



1) In ed. Jen.: Latherus. 2) Ibid.: Lathero. 



oonftr» loh. Bceiw«- . 501 



60*? eocleoiae. fortitndo «olidi^tar, tamen propterea 
^ iotar dttodeoiin uous eligitur, ut sehifimatis ti^U^ 
oeeeeio. Videe interpblatam ea^tigatioDe Hiecpnymi 
senteotiam. Doeeat ergo BcAias, quomodo jbz aequQ 
supee omnes ecdeaiae fortitudo aolidetur, et tameo 
uDQi eligatar flehismatis cauBa. Et buic unico Hie- 
ronjjmi.looo^ quot liceat alios einsdem opponeret 
GypciaDi .loeu» ad Pupianum piane buc pertin^ 
oportere unum esse^ eui audiat populue, non qivh 
deoi totiua orbis , sed siogularium ' ) dioeeeiuin. 
B{Hstolam qm volet diligenter ej:eutere, ni ftdlori 
Boik aliter ittdioabit. • 

' 6) NoA eat in epistola noBtra, Chrifltum, dum 
Pttbro dixiBset: PaBce. oves meas, post.boe ^>OBtQ? 
lis. parem potestatem traditam etc ; aed . eic »pQAi 
pfldpem potestatem traditam, id est, postquam pai 
potestas tradita est, Aeoipite etc deinde. diotam 
retro r Paioe etc,^). Hio si vel GhsupmaAistas, quos 
dicity consuluisset Eecius, epistolam nostram non 
adttlterasset?). Vides, Ecci, redire me ad (Brepidam^ 
neque perioalam est uUum, ne boc looo Martino ^) 
invidiosi per te reddamur, qui tam probe de nostris 
indicaveris. 

ly Machabaeorum libris tantum esse autoritatis, 
quantum est evangelio, palam dixit, nec est, ut in- 
fitiari possit, quanquam nescio, quot^) dissimulat| 
et nemini obscurum est, quam recte id dictum ait, 
qui modo Hieronjmum viderit, qui sic aitr Sioui 
• ergo ludith et Thobiae et Macbabaeorum iibros 
legit quidem eoclesia, sed inter caDonicas scripturas 
non recipit, sio et haec duo voiumina, scilicet Sa- 
pientiam et Ecclesiasticum, ad aedificatioQem plebis, 
Don ad autoritatem ecciesiasticorum dogmatum cpn* 
firmandam. Est ergo inter libros ecclesiae discrir 
men, quae alios libros aliter recipit, ut non sit con- 
sectaneum: Hic liber est in numero nofiFtrorum, igi* 
tur est scriptura Spiritus Sancti. 



1) In ed. Jen.: singalaram. 2) Ibid.: P&sce oves 
meas etc. 3) Ibid : corripuisset. 4) Ibid.: Luthero. 
5) Ibid.: eur. Loeseb. : quos; 



502 DefeoBio PhiL MeUochihonis 

s) Temere nos Ambrosiam invadere aocuMl 
Eceins, sane hoe loco dignus, quem panlo durioa 
tmctacem. Equidem deMatth. loco dixi. tum q«em 
ille interpretratur Lucae est. At vero primam con- 
stat alium esse adversarium apud Lucam, nempe a 
qao cnrandum est, ut liberemur. alium apud Mat- 
thaeum, qui cum conyenire nos oportet, in qaem 
asperius dixi propter eos, quibus placabile, et, ut 
dicant, veniale Tidetur, negare inimico beneyolam 
animum. In summa, in eos, qui ita nobia prae- 
cepfa consiliis temperarunt, ut longe inferiua ait, 
Christianum esse, quam probum ethnicum, quan- 
quam et ille apud Matth. 'locus amplius qoiddam 
prae ae ferre mihi videtur, eo quod sit in Graeeia 
dyridixog. Deinde caroerem per tenebraa exterio- 
res apud Matth. exponit Ambrosius^ quae inferoraal 
procul dubio descriptio est. 

Denique, quod videtur patrocinari £jCcio, sim- 
pliciter fi^ura quadrantis significari Tult culpae 
compensationem, et sicut textus dicens : Donee red- 
das extremum quadrantem, non ait, aliquando reddi 
extremum quadrantem. Ita Ambrosius dicens^ figura 
quadrantis signifieari culpae compensationem non 
addit , fieri eam in mortuis oompensationem , imo 
refragantur quaedam aperte, si ad compensationem 
poenarum in mortuis trahere velis. Brevius expe- 
diero locum, si iuxta crebram figuram cum graed 
tum Ebraici sermonis verbi, donec, exponam, id 
quod oportet. Ambrosio nihil, ut vides, adimo. 
Quanquam ab eo, sicubi a germano sensu variat, 
dissentire, credo, non est fiagitium. Porro et in 
eo apud Lucam capite de quadrante multa philo- 
sophatur, cam in Graecis non sit nisi kenTiv ^^X^' 
tov, quod partem quadrantis dicunt. Quid? quod 
ille de diabolo disserit, ne ipsi quidem Hieronjmo 
probator. Hic quod ait, obscurari me, bene habet. 
Nam non ingratum est sub umbra Eociani nominis 
delitescere. 

9) Obiter ad pauca r^spondimus, sunt et alia 
in Eccii libello, quae ut verbis excusem, puto non 
magnopere refemre, nempe quae res ipsa in No- 



contr» Joh. £cciam. 503 

tarioram oommeotariis descripta deolarabit. Nam 
et haeo^ si licuisset, siloDs malueram praeterire, 
immodeste a me in illum ne verbum quiaem ullum 
dietum est. Proinde vicissim obtestor, cauea pugnet 
non contumeliis. Debemus enim caritati, quam 
cupio, ita me Deus amet, ex animo inviolatam 
illaesamque. Quod vero crassiores nos putat, quam 
ut de sublimibus theologorum quaestionibus aliquid 
attingamus, non displicet. Modo permittat et yul- 
gus Christianum de piis nonnunquam quaestionibus 
ooUoqui, atque adeo nos, qui a theologiae studiis 
non omninp abhorremus, id genus sacris deiiciis 
animum nonnunquam pascere. Quanto satius erat 
parvulos, in quibus nos quoque sumus, favore ac 
studio animare ad pias iiteras, imo, etiamsi quid 
delinquerent per imprudentiam , connivere, quam 
huiusmodi tragicis vocibus deterrere. 

Vafe, mi lector, et defei^sionem nostram boni 
consule. Nam et ipse tedtis erit Eccius, potuisse 
me hanc causam pierisque locis invidipsius agere, 
si animo liberius induisissem. lierum Vale. Ex 
inclita Saxoniae Vuittemberga. 

Anno M, D. XIX. 



*4 



I n • ■ 



•. luiiiin urnm 



OPERA LATINA 



VABn AB&UMENn 

AB REFORHATIONIS HI8T0RIAM 

IHPRIMIS PEBTINEimA. 

CURAVIT 

•r. IERIIGUS SGIII9T, 

8CH0LAE LATIMAE ERLANGENSIS PRABOBPTOB. 



TOLUHKR IT. 



GONT. SCRIPTA LUTHERI A. 1519 et 15^20 
CUM DISPUTATIONIBUS AB A. 1519 USQUE AD A. 154&. 



mHCOFURTI Ai H. 

SUMPTIBUS HEYDEBI ET ZIMMERL 

MDOCCLxyn. 



•:« !i.j •■■ t/\iiif M 






SRLANOAE TYPtS JOMC^E BT FUJI. 



» I r4 e X 

Scriptoriim V. A., quae tomo quarto continentur. 



1. De Dispatatione Lipsensi, quantam ad BohemoB 
^ obiter deflexa est, epistola HieFonjrmi Emseri, 

et Ad Aegocerotem Emseranum If. Latheri 
additio. 151$ 1 

2. Ad Johannem Ecdam M. Lather^ Epistola 
saper expargatione Ecdana. 1519 .... 46 

3. Canonicoram indoctornm Latheranoram ad 
Johannem Ecdam ResponBio. 1519 .... 59 

4. Epistolae septem praestantiam yiroram de 
negotio Latheri et de dispatatione Lipsica. 
1518. 1519 70 

5. Tessaradecas consolatoria. 1520 84 

6. Ad schedalam inhibitionis sab nomine Episcopi 
Misnensis editam saper sermone de Sacramento 
Eacharistiae D. M. Lotheri Responsio. 1520 . 136 

7. Confitendi ratio D. M. LatherL 1520 ... 152 

8. Condemnatio Doctrinalis libroram M. Latheri 
per quosdam Magistros nostros Lovanienses et 
Colonienses facta, et Responsio Latheriana ad 
eandem condemnationem. 1520 172 

9. Epistola D. M. Latheri ad Leonem X et Trac- 
tatus de libertate Christiana. 1520 .... 206 

10. Epistola Johannis Eccii ex Urbe. 1520. . . 256 

11. Balla Leonis X contra errores M. Latheri et 
seqoaciam com notis Hattenii. 1520 . . . 259 

12. Eccii epistola ad Wittembergenses , Oct. 1520, 
et Publicatio Bollae Leonis X per PhiJippam 
Episcopom Frisingensem etc. Jan. 1521 . . 305 

13. Acta Academiae Lovaniensis contra Latheram. 
1520 308 

14. Oratio D. M. Lotheri in promotione Doctorali 
Theologiae. (1512) . 315 

15. Dispotationes D. M. Lotheri de praedpois 
Christianae doctrinae articolis ab anno 1519 
osqoe ad annam 1545 propositae et explicatae. 322 



De Dispatatione Lipsensi, 

quantum ad Bohemos obiter defleza est, epistola 

Hieronymi Emseri. 



Boheinos tam de disputatione Lipsiensi quam 
de Luthero ipso egregie sensisse facile est coniicere. 
Ob eam rem etiam Joannes Poduscka, pres- 
byter curatus ecclesiae Cathedralis B. Virginis Pra- 
gae ante latam Guriam, die 16. m. Julii a. 1519 
et die 17. eiusdem mensis Wenceslaus Ros- 
d i a 1 o V i nu 8, Praepositus Collegii Imperatoris Caroli 
apud Pragenses , Lutheri animum epistolis * ) con- 
firmare studebant, quae Lipsiae egisset ei congra- 
tulantes et precibus orationibusque se eum adiutu- 
ros profitentes. Quae epistolae quum Luthero die 
demum tertio mensis Octobris a. 1519 per aulam 
Friderici Principis Saxoniae mittente Spalatino red- 
ditae sint (cf. Luth. Epp. ed. Aurif. I p. 209 sq., 
de Wette I p. 341 , coll. J. Car. Seidemanni libro 
praestantissimo : Die Leipziger Disputation im Jahr 
1519. Dresden et Leipz. 1843, Seckendorfii Histor. 
Lutheran. 1 p. 86, Walchii introd. in Luth. Opp. 
Tom. XVIII p. 86 J 5 non absimile est vero, hoc 
harum epistolarum argumentum iam antea nonnuUis 

*) Hae epistolae, quae infra typis redditae sunt, la- 
tine leguntur in ed, Jen. Opp. Luth. I , p. 387 sqq., 
in Loescheri Actis Reformat. III, p. 649, germanice apud 
Walchium XV, p. 1627 sq. 

Lutheri opp. V. A. *d ref, Mst i. p. VoL IV. \ 



2 



innotoisae. \d qnod Lathenis ipse In epistola qnam 
laadaTimos indieat. Itaque HieronTmas Emser, 
JariB Canoniei Licentiatos, qoi tone apad Georgiam, 
Saxoniae Daeem, seribae atqne oratoris manere 
fongebatar et post dispatatlonem Lipsiensem, ^n 
ipse intererat. ab Eecii partibas stabat, Joanni 
Zaek. ioriam Doctori. catholicae ecclesiae Pra- 
gensis Administratori ac Lithomericensis Praeposito, 
Idibos Aogodtis a. 1519 epistolam misit, qaa de 
dispatatione Lipsiensi scribens id potissimam age- 
bat. ot Bofaemis istam adimeret opinioDem, qua 
saperbire ae sibi persoadere Tidebantor, Latfaerom 
doetrinae Hossiticae consentire et partes ipsoram 
maltom velle ioyare. Hoie epistolae, qoae Lipsiae 
primom ono dimidiatoqoe qoatemione sob faoc titolo 
prodiit: De dispotatione Lip- | sicensi: 
qoantom ad Boemos obiter deflexa est: 
Epi- I stola Hieronymi Emser (s.Let a. Pan- 
zer Ann. tjp. VD, 212. 127.), Hieronjmos Elmser 
primom, id quod postea omnibos sois libellis sole- 
bat, insignia sua praefixit gentilitia^ in qoibus caper 
salicDs et comibos petens conspiciebatur. Haec 
ipsa quae dicebantur arma Hieronjmi Em- 
seri erant in eaussa, cor Lutherus postea eum 
saepius aegocerotem sive capricoraum, germanice: 
Bock von Leipzig, Bock Emser, appellaret. 

Luthems, coi Emserom subdoia ac maligna 
mente hanc epistolam composoisse persuasum erat, 
exeunte mense Septembri a. 1519 ei opposuit 
libellum : 

Ad Aegocerotem Emserianom M. Lu- 

theri addi tio. 

Nos Emseri epistolam tjpis excudendam cura- 
vimus secundum editionem Opp. Lutheri Jenen- 
sem a. 1506, cuius textum contulimus cum textu 
Loescheri, qui in Actorum Reformationis Tom. HI, 
p. 660 sqq., hoc scriptum ex editione originali Lip- 
siensi reddidit. Lutheri ad Aegocerotem 
Emserianum additionem tjpis repetivimus 
ex editione originali, cuius hie titulus est: 



Hieronyiai SoiiBerL 



Ad Aegooerotem EmseriaDum- M, Lutheri 

additio. 

(Praeter hanc inscriptionem nihil legiturin 
tituli pagina nuliisque illa ornata est signis typo- 
graphicis, in fine legitur: Impressum Vuittenbergae 
per Joannem Orunenberg Anno M« D. XIX. form. 
quartan.) 

Alia eodem anno horum scriptorum prodiit 
editio, quae hanc prae se fert inscriptionem : 
De Disputatione lipsicensi, quantum ad Boemos 
obiter deflexa est, Epistola Hieronymi Emser. 
Ad Aegocerotem Emserianum Martini Lutheri 
Additio (s. 1. et a.j (Lipsiae 1519), form. 
quart. (Panzer Ann. typ. VII, 212). 

Leguntur haec scripta latine etiam in colleot. 

Opp. Lutheri Jenensi I p. 367 sqq., Wittemb. I 

p. 342 sqq., in Loescberi Reform. Act. III, 

p. 660 sqq. , germanice apud Walch. T. XVIII 

' p. 1479 sqq. 

De Disputatione Lipsensi^), 

quantum ad Bohemos oblter deflexa est, epistola 

Hieronymi Emseri^). 

Noster *) hic Aegoceron sinefoeno peccat in uno, 
Quod non est Lucae **) linea ducta manu. 

Reverendo Patri Domino lohanni Zack, 

lurium 

Doctori, Catholicae Ecclesiae Pragensis Administra- 
tori, ac Lithomericensis Praeposito, Hieronymus 
Emserus ^ ) , Sacrorum Canonum Licentiatus, S. P. D. 

Habitantem in te Christi spiritum, Reverende 
Pater, cum vita refert') Christo digna, tum id 



1) Apud Loesch.: Lipsicensi. 2) Ibid. : Emser. 
3) Ibid.: referat. 

*) Hoc distichon in ed Lipsiensi collocatura est 
supei* Emseri insignibus gentilitiis. — **) Lucae i, e. 
Lucae Cranach. Loesch. 

1* 



4 EpistoU 

omnium maxime declarat, quod natuB olim in terra 
Bohemica (terra, inquam, euperstitionis ac confu- 
sionis Babylonicae) pro modico duxeris, regenerasse 
Ghristo parentes tuos carnales, teque simul cum 
illis a patriis vindicasse erroribus ; nisi ipsam etiam 
patriam, ac totum orbem illum Bohemicum (velut 
alter quidam Hercules) domesticis repurgare mon- 
stris Christoque lucrifacere satageres, declamando, 
hortando, obsecrando, ac increpando, idque paulo 
minore aliquando ^) periculo, ac Paulus olim ipse. 

Sed vicit demum virtus invidiam, atque adeo 
quidem praevaluit, ut spectato toties zelo paterni- 
tatis tuae non ficto, summa tandem ecclesiasticarum 
rerum (quantulacunque istic est reliqua) totaque 
administratoria illa dignitas uni tibi demandata 
fuerit. Ubi in mundo hoc tuo Bohemico, nimbis, 
tempestatibus et aquis istis contradictionis (veluti 
catacljsmo quodam) inundante , apertisque maiori- 
bus in dies errorum cataractis in profundum de- 
scendente, tu, tanquam alter Noah, Pater, cum 
paucis admodum iustis Christumque agnoscentibus 
arcam illam mysticam, hoc est, ecclesiam Dei sa- 
crosanctam (quae iuxta catholicum et apostolicum 
ritum, sive fato quodam, sive patronorum, et prae- 
cipue divi Vuenceslai precibus, inter tot piratas, 
istic adhuc fluctuat) fidei clavo intrepide gubernas. 

Utinam atque utinam filia Babylonis misera, 
hoc est, infeHx iila tua ac errabunda Bohemia, te 
remigante, ex tot scopulis etprocellis in tutum ali- 
quando portum se recipiat. Utinam tandem sapiat 
et intelligat, tum novissima providens ad Dominum 
Deum suum convertatur ac redeat. Quisnam proh 
Deum immortalem hic viscus est adeo usque e nax, 
quo iliita tam haeret pertinaciter? Aurumne et 
argentum? At Christum audiant dicentem: Quid 
prodest homini, si mundum universum lucretur, ani- 
mae vero suae detrimentum patiatur. Libertasne, 
an pernicidfea potius peccandi licentia? At credant 
saltem Petro, qui Petri diflfidunt successoribus, non 



1) In ed. Jen. 1556 legitur : aliquanto. 



Hieronymi EmBeri. 5 

quasi velamen, inquit, habentes malitiae libertatem. 
An vero ▼oluptas, ac camis desideria? At repetant 
animo, quo suorum quosdam (etiam regulosj ab- 
duxerit portentosa illa nulloque religionis sjmbolo 
drcumscripta libido. 

Aut quantum sceleris, quidve monstri brevi 
apud eos aluerit contemptrix superum temeritas, 
et erecta^) semel deliratio: Deum testor optimum 
maximum, quod non sine lacrimis ista dictitem. 
Quis enim yere Christianus et fratemae caritatis 
amator non doleat tot fratrum iacturam? tantam 
animarum v cladem ? tam incljti regni casum et 
niinam? tantam postremo divinae maiestatis con- 
tumeliam ac blasphemiam? Aut quem^) iam non 
pudeat, priscos illos generosos Bohemorum spiritus, 
gentem tanta olim virtute conspicuam, tot victoriis 
illustrem, penes quam summa quondam fiiit imperii 
et terrestris regni caput, eo redactam esse, ut, cum 
singulae gentes religionem aliquam unam mordicus 
teneant, hic in uno regno alium proceres observent 
religionis cultum, alium cives : et in una eademque 
domo aliter paterfamilias, aliter familia ipsaadoret, 
denique in uno saepe thoro alio vir ritu, alio uxor 
Deum colat? in universum autem, ut pars multo 
maxima, posthabito Deo et relicto verbo vitae, cer- 
donibus modo et^) crepidariis, tum mulierculis 
quibusdam praeficis, idque in gurgustiis subterraneis 
(Cimmeriis tenebris dignissimis) aures praebeat? 
Atque his ducibus ac"^) aurigis, contra invincibilem 
ecclesiae veritatem, tot martyrum caedibus, tam so- 
lidis apostolorum fundamentis, supra firmissimam 
Christi petram aedificatam, tanquam musca contra 
elephantem*), aut adversus aquilam scarabeus ve- 
litari ausit? 

Num idem factitavit Vuenceslaus Dux oiim 
eorum, vir omni sanctitate venerabilis? Num id 
ausa est prisca illa Bohemica virtus ac nobilitas? 



1) Inedit. Jen.: erecta*, ftpudLoesch.: e recto. 2) In 
ed. Jen.: quam. 3) Apud Loesch.: ac. 4) Ibidem: et. 
5) Ibid.: elephantum. 



6 Epistola 

An non vere quadret in eos propheticum hoc : Quo- 
modo sola sedet domina gentium, princeps provin- 
ciarum? Sacerdotes eius gementes, quia (ut paulo 
infra sequitur) dispersi sunt lapides sanctuarii eius 
in capite omnium platearum. Fiiii Sion inclyti, 
amicti auro primo, qqomodo facti sunt in vasa 
testea. 

Sed dicent fortassis (ut sunt ad excusandos 
errores suos argutuli nonnuUi), minime se solos 
esse aut sine Theseo, quandoquidem ex nostris 
etiam factionis suae assertorem habeant Doctorem 
Martinum Lutherum, unum omnium, qui abstrusa 
sacrae Scripturae sensa (ceu divina virgula) tum 
solus attingat, tum ad stomachum eorum faciat, 
quique cornicum oculos potis sit configere. Quamob- 
rem dum idem Lipsiae nuper decertaret, publica 
Deo supplicia ^), quotidianaque (licet profana) pro 
eo sacra fecisse, populariter gloriantur. 

O miserum Lutherum, si exsecrandis et abo- 
minabilibus istorum piaculis confisus, ac non potius 
iugi Scripturarum meditatione (quibus a teneris, ut 
aiunt, unguiculis indefessam navavit operam) fretus 
cum fortissimo Theologorum Eccio pugnam ineat. 
Imo vero nihil constantius idem a se repulit Lu- 
therus ^) , quam falsam hanc quorundam de ipso 
suspicionem. Neque Eccio usquam tam restitit in 
faciem, quam ubi ioco vel serio (incertum est) 
patronum eum Bohemorum subluderet, sua ipsius 
voce damnans temerariam eorum a sede apostolica 
discessionem, neque se in hoc illis consentire, neque 
consensurum unquam publice protestans. 

Desinant igitur miseri vexare supel-os, aut pre- 
cibus frustra lacessere, non enim tam praesentes in 
vota sua Divos illi habent, ut vel tu, venerande 
senex, vel ceteri, qui adhuc Christi inter vos spirant 
amorem, propter disputationem hanc Lipsicam ha- 
stam abiiciant, animumve despondeant. Nec est, 
quod factiosi isti sive Pighardi, sive Schismatici ob 



1) Intelhge: supplicationes. Loesch. 2) Apud 
LoeBch,: Martinus. 



Hieronyaii Emseri. 7 

hoc falBO sibi gaudio illudant, cristamve erigant. 
Quin magis erubescant, quod reclamante etiam ip- 
sorum patrono (ut falso iactitant) necdum ad eor 
redeunt, sed marmoris instar rigent, haud secus, ac 
si dura silex aut stet Marpesia cautes. Atque is 
•quidem, cum disputatio ipsa (ut ingenue fatear) 
contentionis quam aedificationis pius prae se tulerit, 
unus ipsius fructus mihi visus est, quod ipse etiam 
Lutherus ^J, vir rara protecto eruditione et doctrina 
(in quem tanquam in parietatem ^) omnes spes 
suas inclinaverant) tam rotundo ore, tam constanti 
vultu, tam arguta denique ratione eos spe ista 
fefellerit, ut non solum publice confessus sit, sed 
cum quodam etiam indignationis spiritu exprobra- 
verit Bohemorum contra Romanum Pontificem cor- 
neam flbram ac pertinaciam: nihil scilicet tanti 
esse oportere asserens, quod nos ab unitate Christi 
et ecclesiae separare debeat. 

Sed nec ob hoc illi sibi placeant, quod idem 
Doctor Martinus pio quodam (ut equidem credi- 
derim) affectu mirari se dixit, tot eorum esse, 
qui Bohemis superciliose insultent, maleque impre- 
centur, neminem vero, qui mitiori eos calamo ab 
errore dehortetur, maxime cum humanus animus 
blanditiis potius duci quam minis aut terroribus 
cogi velit. Complures enim tunc Eccius, Theologu& 
extra aleam doctus, ad calculum vocavit, veluti 
Capistranum Cusanum, ac reliquos veteranos (ut 
de recentioribus, tuisque ipsius concionibus salu- 
berrimis hic taceam), qui non importuno, sed Dei 
spiritu et lenitate Christiana eos erratorum suorum 
admonuerunt , et in viam reducere conati sunt, et 
tamen nihilo secius promoverunt, quam si quis 
surdo narret fabulam. 

Quare non est, quod supercilium nostrorum 
accusent '*). Quamvis quid vetet tam opportune 
quam importune, iuxta apostolum, durae cervicis 
homines appetere , omniaque prius experiri, quam 



1) Apud Loesch.: Martinus. 2) Ibid.: tan