(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the worlďs books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was nevěr subjcct 

to copyright oř whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge thaťs often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originál volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we háve taken stcps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personál, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's systém: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition oř other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpeopleabout this projcct and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be ušed in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the worlďs information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discovcr the worlďs books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through thc full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



ouuuJoQŠSX 



^7 ^- 






4 



MGYXLOFEBJA 

K O Š C I >E L N A. 



•> 



^ 



ENCTKLOPEDJA 

KOŠCIELNA 



řODtUG TSOLOfilGZNEJ ESGYKLOPBDJi Wmk I Wim 



z LICZNKMI J£:J 

FBZT WSFÓLPBAOOWNICTWIB EtLCDNASTII DUCHOWBTCH 

I áVIECXICH 06ÓB 

WTDASA 

rRZKZ 

X MICHA1LA NOWODW0R8KIE0O. 



Tom vm. 



PxíM, — Jisuaci, 



^•y^^-y •"• y.^ • y r y y-y y>y y ^ y-^ 



WARSZAWA. 

yi DBDKAKNI GZEBWIŇSKIEGO I SPÓSKIy 
uHea áta-Kn]rskm Hr 1S25. 

18 7 6. 







/ 



APPROBATUR. 
YladialaTiae dle 5 Janaarii 1876 anna* 

Vincentíus Epp. 



AOSBOieHO I^eHBJpOK)* 

BapmaBa 22 MaA 1876 ro^a. 



\ 



SPIS ARTYKUtÓW 

ypv tomie ómnoLyvcx xurwartyGlŘ. 



Ibas . . 

Iberja 

IconiniD 

Idacjnsz 

Idea 

Idealiun 

Ideál 

Idee wrodzone 

Idomea ob. Edom 

Idzi šw. . . 

Idzi rzjmski 

Idzi z WiUrbo 

Ignacy antjocheúski 

Ignacy kplski 

Ignacy de Azevedo 

Ignacy Capizzj 

Ignacy a Jesn 

Ignacy Loyola ob. Jezaid. 

IkonograíSa ob. Obraxy. 

Ikonoklaid ob. Obrasobnrcy 

Udefons šw. 

Blgen 

miija 

Ilioffiinaci 

lilnminaci (t^jne stow.) 

Imieniny .... 

Imig . . • • • 

Imi§ Papiežy • . . 

ImiQ w modlitwie . . 

Imienia Jems áwi^to 

Imienia Maiji áwigto 

Immunitas 

Impotentia 

Improperia 

iBcamatns 

Inchofer 

Independenci 

Index . . 

Index w PoIko 



str. 
1 



5 

6 

14 



17 

19 

27 
8S 
9S 



S3 

8S 
95 

S8 

42 

44 

45 

46 

49 
52 



53 
54 
69 



Indictio romana 

Indicolns . . 

In4je Wschodnie 

Indolgentíam etc. 

Indult . . . 

IndyCarentyzm • 

Indygenat . • 

Ines Albert 

Iníamja . . . 

Infessnra . . 

Inflanty . . . 

Informacyjny proaes ob. 

Informata conscientía 

Infralapsarii 

Infnla . • 

Infixlat . . 

Ingres . . 

Ingnlf . . 

Inklina<ja 

Inkorporacja 

Inklazy . . 

Inkwizycja 

w Polsoe 
I Papiež 

— II — 

— in — 

— III antypap. 

— IV Papiež 

— V — 

— VI — 

— VII — 

— vra — 

— IX — 

— X — 

— XI — 

— xu — 

— XIII — 
Innovatio benefidi 
Installacja . . . 
Instrnctío Clementina 



Inkwizycja 
Innocenty 



96 

Bizknp. 
111 

117 
117 
119 
120 



8tr. 
79 

80 
85 



87 
94 



121 
122 
123 

138 
149 
151 
157 
177 

184 
185 
18S 
190 
192 

193 
200 
202 
203 
204 
205 



VI 



-:? 



str. 

Instrumentum . . . '. . 209 

Inatjgator 212 

Instytucja kanoníczna • • 214 

Instytuta duchowne . . . 216 

Insygnia — 

Interdykt — 

Interians de Ayala . . . 221 

Intorim — 

Interkálarne fundusze . . — 

Interstitia — 

Interventor 222 

Intonacja — 

Intorcetta Prosper ... — 

Introdukcja biblijna ... — 

Introdukcja plebana • . . 227 

lotroit 228 

Intronizačja 229 

Intruz 2 30 

Inwentarz — 

Inwestytury 238 

InTitatoríum 2»6 

Invito sacro 287 

Irena — 

Ireneusz 239 

Irlandja 241 

Irneijusz 269 

Irregularítas — 

Irwingjanie . . . . . 80 o 

Isboseth ...... 802 

benbiehl — 

Isla Józef 804 

Islám 805 

Islandja 314 

Issachar 815 

Itala 316 

Ite Missa est 820 

Itinerarium — 

Itarea 321 

Iwo Ilellori éw — 

Iwo z Chartres . . . . 322 

— Odrow^ž . . . . 823 
Izaak patrjarcha .... — 

— Wielki 3 24 

Izabella kastylska ... — 

Izigasz prorok 82 7 

— Boner 842 

Izmael . 848 

bmaelici 844 

Izon — 







str. 


Izraelskie królestwo . . , 


. 844 


Izydor oracz áw. . . . 


. 845 


— sewillski 




, — . 


— Pelu^ota 




846 


— kardynal 




348 


Jabczyúski Jan 




350 


Jabin . . . 




, 352 


Jabloňski Daniel . 






— Jacek . , 




, — > 


— Pawel . 




--^ 


Jabnia . . . , 




358 


Jabok .... 






Jacek áw. . 




354 


Jachowicz Jan 




356 


Jacobi Fr. . . , 







Jacobson Honryk , 




359 


Jacopo Passavanti • • , 


— 


Jacoponi da Todi . . . 


— 


Jacyna Adam 


860 


Jadwiffa éw. 




861 


— królowa 




368 


Jafet . . • , 




869 


Jairer Jan . . . 






Jakel ... 1 




370 


Jahn Jan 




871 


Jaír ..... 




872 


Jakob patrjarcha < 






— Apoštol Starszy . . 


876 


— Ap. Mlodszy . • , 


, 877 


Jakoba áw. list powszechny 


. 880 


Jakob z Nizybji éw. . . . 


884 


— z Sarng éw. . . . 


. 885 


— z Brescji . ♦. . , 


886 


— de Cessolís . 


> . . < 


387 


~ z Polski 


. . . 


— 


— z Ulmu . . 


■ • • 




— z Vitry . 


■ . • 


, — 


— de Voraglne . . 


. 389 


— I król ang. . . . 


. 390 


— II król ang. . . 


. 395 


— wódz pastorellów . < 


. 402 


Jakóbek 


. 403 


Jakobici ...... 




Jakubowicz MaksymiJJan 


411 


Jalmnžna 


■^.^ 


Jalmninik 


418 


Jan Timie^ 


414 


Jan Chrzciciel 




Jan Chrac G^turg. 


) . . 


. 417 



Jxnň š. chrzcšcjanie 
Jan Apostot . . . 
Jan é. (šniecenJe wioa) 
Jan Papiež I 

— — II 

— — ■ in 

— — IV 

— — T 

— — VI 

— — VII 

— — VIU 

— — IX 

— — X 

— — XI 

— — XII 

— — XIII 

— — XIV 

— — XV (XVI) 

— — XVI (XVII) 

— — xvn (xvin) 

— — XVIII (XIX) 

— — XIX (XX) 

— — XXI ^X) 

— — XXII 

~ — XXIII 
_ Pawel áí, 

— z ÁTÍla 
~ Božy . . 

— Brítto . . 

— Colobns 

— damasceňski 

— 5t Dnkli . 

— Franc. Regis 

— z Gon 

— Gwalbert íw. 

— Jalmaloik 

— Kanty . , 

— Kl^istnui .- 

— Kassjan 

— Klimak . 

— od KrzytR 

— Leonardi . 
-- de Matha 

— Xepoinncen 
~ Pnitelnik . 

— Sarkander 

— bei Ziemi 

— Bnrrdao . 

— efezki . . 



Jan 



str. str. 

419 Jan z ťordnn . . . . ůoi 

420 Jan Grot ...... 307 

tsi ~ Kaplan 509 

— — II Kaiimieri kr61 . . 51S 
43G — koDstplski patr. 1 ob. 

4.17 Cfaryzostom. 

438 ~- II kODStp] 524 

439 — lIIkODStp] 321 

— — IV Seateutes . . . 532 

440 — Maty — 

— — de Monte Corrino . . 52S 

445 — z Salisbury .... 425 

446 — III Sobieski król . . 327 

447 — TeutoAski .... 534 

448 — Z Toniaia .... — 
45t — z Toors 335 

452 — de Tnrrecremata . . — 

— Janidlonski 53 s 

453 Janiszewski Jan .... — 

454 Janocki Jan 537 

— Janaeniáci — 

435 Janssen Jan 361 

46C Janoary Sw — 

451 Japonja 362 

459 Jarabottí 373 

461 Jarke — 

462 Jarmnsiewícz Jan . . . 579 
464 Jarodski Felika .... — 
4 66 Jaroszewícz Floijnn ... — 
469 Jaselka — 

— Jaškíewicz Uikotsj . . . S7 7 

472 Jason 378 

4 7 3 Jawan — 

474 Jebas — 

475 Jeddoa »79 

4 7 7 Jednowiercy 580 

478 Jefte 581 

4St JehoQJasz ob. Joachín. 

484 Jeliona 383 

486 Jehu 584 

— Jetowkki 385 

431 Jerenjasz prorok ... ^ 

— Jeremjasz patr. konstplski . 603 

493 Jeroboam 607 

502 Jerozolima (historja i lopogr.) 608 

— Jerozolima (patrjarcbat) . . 616 
504 Jerozolima (sobory) . . . 618 

506 Jemzalem nowe .... 6-'> 

507 Jerazalem Jan .... — 



vin 



Jerzy évr. . . . 
Jerzy laodjcejski . 
Jerzy z Pizydji . 
'Jerzy z Trebizondy 
Jesse .... 



str. 

622 
622 
628 

624 



Str. 

Jetro ob. Mojžesz. 

Jezabel 624 

Jezrael — 

Jezoaci 625 



■«-ooíS<>^^ 



Druk Tomu VHI ukoňo^ony dnia 30 líaja 1876 r, 



I. 



IbtS, od 436 bp Edessj, spnjja) nestotjtnizmowi i i tego powoda 
zoiUl oskariooj przed metropolity Anijocbji, okolo Wiclkanocy 448 r. 
anieninaioDy; równiet nznany za niewlnnego w Berjde, na qrnodzie sto- 
žonjm z bpów fenickícfa, przeciwnie saá pot§pioiiy na e/eitím roxhoju (ob«) 
i zloionjr z bisknpatwa; przez sobor cbalcedoňski 2 7 Pažd. 451 na no- 
wo przjwrócony, skoro bt^dy Nestorjnua oroczjéde potfpih Um. 457. 
List jego (ap. Mansi^ Conc. YII) do bpa Marísa z Hardaszfr w Per^í, 
gdzie žjwo ojmnye si^ za Teodorem, bpem mopswesteáskim, w VI w. stal síq 
bardzo f^oánjm (ob. Tria capitnla). Pomi^dzj Caktem oznania I*a za 
prawowiemego na sjnodzie chalcedoňskim a pot^pieniem jego listo nie 
zachodzi žádna sprzecznošó. Ibas nigdy nie by) aznaoym za beretyka, 
list zaá jego, napisany jeszcze gdy I. byl kaplanem w Edessie, mógl byó 
pot^ionym, jako sprzyjig^ey nestoijanizmowi. Zreszt^ I. oroc^ácie po- 
topil U^y Kestoijnsza na loborze chalcedoňskim. Cf. Hefele^ ConciL § 
196, i akta syryjikíe rozhoju efezhiego; Bafttín (ob.). {FrUz). N, 

Iberja (Nawrócenie) a starožytnych, kraina položona na žyzncj ró- 
wninie, zraszancj wodami rzeki Gyros (dzii Knr). Písarze byzantyňacy 
kraj ten nazywali Georgjq^ I. na pótnoc graniczyte t górami Kaokazkie- 
mi, na zachód z Kolchid), na poladnie z Armeqj%, na wschéd z Albanj%. 
Mieazkaňcy Ibere$^ Ibert\ naležfcy može dla plemienia medo-assyryjakiego, 
oddawna poganie, nlegali wp}ywowi religijnemn dwóch wielkich paňstw 
sfsiednicb: Bzymn i Peraji, przyjmqj^c bogów rzymskicb, a zárazem kolt 
ognia. Tradycje miejscowe nawet nios^, ie mieszkaňcy tatejsi byli Ind^- 
lercami (akademik petersborgski Bathr, kieng^cy [1871 — 72] odkopy* 
waniem grobów w Mtskbet, zapewnia, ie wiele koáci znajdowa! piecao* 
nycb). Za panowania króla Aderk'a (2 przed Chr.— 55 r. po Chr.), poAog 
podaá krajowych, glosil Ewangel. w Ibeiji i. AndrzeJ Apoštol ok. 40 r. 
Dnigi raz przybyl tam z Armei^i w towarzystwie i. Macieja i i. /Sty- 
mana cbananejczyka, który, podlag I^endy, mial nmrzeé w Abcbaql I po- 
cbowanym byó w ISikopsji (Bidchwint), gdzie, podhig innych znów podaá, 
ma bjč grób á. Andrzeja. Ok. lOO r. przybyl tam Pap. i. Eiemeng^ oa 
wygnanie skazany przez ces. Trajana; é. Klemens otwierdzO wiehi cbirie- 
j^eycb si§ w wierze cbrzeicjaň. Nasiona wiaiy w I. podtrzymywaly tí§ 
s%síedztwem kwitn^cego Koiciola w Poncie. Bisknpi z Ibeiji byli na pierw- 
szych aoborach powszecbnycb. Tak z Kolchidy wspomniany jest bp Fál- 
ma, a póžniej syn jego Marcým; póžniej bpi z Bidchwint czyli z Nikopi[ii: 
HjfpútiuM, Strataphylas, Epatianus i i. Nadto, w czasie przefladowaň rzym* 
skicb wiela cbrzeécjan bylo tam skazjwanych na wygnanie, a wieln tež 
szokalo tam dobrowolnie schronienia. Pomimo tych wszakže okolicznoáci, 
pTzyjazn%cb rozkrzewienia tam wiary, wi^ksza cz^ íberów albo nie na* 

Xi^ykl. T. VUI. 1 



2 Iberja.— Idacjusz. 

wr6ci!a sio wcale, albo po nawrócenia odpadla znowa do poganizmn, 
tak, it za apostolk^ tego krajů nwažan^ jest dopiero á. Nina, ur. w Gola- 
Btra, w Kapadocýi, pod koniec III w. ze znakomitej rodziny chrzeácjaúskiej, 
przez ojca krewna é, Jerzegoy m^czennika, slawnego Da caljm wschodzie. 
Šwi^tobliwym žywotem i cudami nawrócila ona (818 — 828) mieszkaúców 
i króla Miijana. R. 8 28 é, Eustacjuaz^ patrjarcha antjocbeáski, przjby) 
na dwór królewski i przyl^czyt nowy koációt do swego patrjarcbata. Š. 
Nina um. 6 St. 829 r. HistorjQ nawrócenia Iberji przez á. Nino pod^j^: 
Mojieěz z Khorenu (Choronensis), Rujm^ Euzebjuaz^ Sokrates i inni pisa- 
rze koácielni, prawie wspótczeáni. Eaciňscy pisarze nie podaj% imienia 
é. Niny, nazywaj^ J4 captiva rirgo cbristiana, Captíva^ poniewaž á. Nina 
yr pokorze swojej zataila swój ród wysoki, zaá nazwQ Christiana wzigli 
niektórzy (jak Fleury, Henrion, Rohrbacher) za imiQ wlasne Chrystjany, 
W liturgji georgjaňskiej áwi^to Niny przypada M St.; Mart. románům 
wspomina j% 1 5 6r. ogólnym wyrazem chrzeácjanki. Cialo á. Niny spo- 
čagrwa w Signag, w Kachecji. Krzyž wielki, wzniesiony przez á. Níuq na 
miejscn, gdzie poprzednio byta wielka áwi^tynia božka Aramazda (Armaz, 
Ormuzd), w pobližu stolecznego miasta Mtskhet, poczytywany byt zawsze 
przez iberów zá palladjum narodowe. Ksi%že Jerzy Bagration poslat I80i 
r. ten krzyž do Petersburga, ale cesarz Aleksander I kázal odeslaó go 
napowrót do Georgjí. Gf. De VHleneuve^ La Georgie, Paris IS70\ Brosset, 
Hist. de Georgie, Paris 1858—68. A^. 

Iconiímii Ixovtov (dziá Cogni, Kunjah i Koniyeh\ wedlug Xenofonta 
najwi^cej na wschód položone miasto we Frygji, w A^i mniejszej; wedlug 
zaá póžniejszych antorów stolica Likaonji, chociaž nie bylo wielkiém ani 
ludném miastem. Na monetách z czasów Galljena nazwane jest kolonj% 
rzymsk%« Stefan z Byzancjnm nazy wa je eixoviov, poniewaž, zdaniem jego, 
nazwa ta pocbodzió miala od pos^gu (eixov) Mednzy, jaki wzniósl tam 
A Porseusz. Miasto to bylo položone nad jeziorem w okolicy bardzo uro- 
. dzijnej. S. Pawel Ap. przybyl do I. (ok. 4 5 — 60 r.) wraz z Barnab^, 

gdzie nawrócil znaczn^ liczb§ žydów i pogan, lecz pozóstali niewierni 
mszcz^c 8ÍQ za to, podburzyli lud przeciwko Apoštolem. Pragn^c unikní|č 
przeáladowaú, a nawet ukamienowania, jakie im grozilo, á. Pawel z Bar- 
nab% opuécili miasto, a Inbo nienawistni im przeciwnicy i w Listrji im 
pokojů nie dawali, wkrótce powrócili do I. dla umocnienia w wierze no- 
wych wyznawców Ghrystusa (Act. Ap. 18, 5 1... 14, 2i). Praca ich odnio- 
Bla požádaný skutek: zgromadzenie wiernych, jakie utworzyli, utrzymalo 
8ÍQ (Act Ap. 16, 2), a w 285 zwolany byl tam synod, który uznal za 
niewažny čhrzest kacerzy (o pobudkacb tej decyzji ob. Katerkamp, Kir- 
>. chengesch. I 885..). Wárednich wiekach I. wzníoslo bíq w znaczeniu swo- 

jém, bo od XI do XIII w. bylo rezydencj^ sultanów seldžuków. Pod 
Fryderykiera Barbarossy 1190 r. krzyžacy je zdobyli, ale niedlugo bíq 
w niém utrzymali. Dziá I. jest znaczném miastem. 

IdacjUSZ (Idacius, Idatius^ Jlhacius, Itatius). I. Imi§ dwóch wspól- 
czesnych sobie bpów biszpaúskich z w. IV, wybítniejsze zajmuj^cych miej- 
8ce wwalce pko pryscyl^anistom. Jeden z nich, z przydomkiom Clarus, 
byl bpem £ merity, metropolity prowincji Luzytaňskiej i napisal Apolo- 
getyh (zaginiony), w którym wykazywal bl^dy pryscylljanistów, ich pod- 
stQpy i bezeceiistwa i wywodzil ich pocz^tek od czarodzicja cgipskiego 
Marka z Memfis, ucznia Manesowego (.<. Izydor sewil.^ Dc vir. iil. c. 1 5). 



Maojitz. 3 

Onigi L bjl bpen Sombf v. O ssoneby (daá Eftoy, w pcvtqgalsldcij pro* 
wia^ Algur^ji, pnj ajádo n. Sylves). Obadwa najdowali a^ (S80 r.) 
oa qrnodM w SiungoMie, gdsie b|ii lánpaúacy i akwiUáscj wydaii nata- 
wy pko KJ>C7Qí*iÚBtom (ob. Mamsi^ Gonc. III 0S5. Cf. Gmms^ Kircheft* 
geicb. ¥. SfMUL lip. S€9 — 73) i, mi^dzy ioneiiii, kl^w§ ogloaili pko 
Uygiiiowi, bpowi Kordaby, za qinyjaDie pryacylUanistom (Stdpi^fusz iSew.^ 
UiaL a. II 47 ed. Logd. Bat 1647 p. 443). Vm e Oasonoby polecoQO 
výrok ten wykonaé. Po aynodso I. z £merity wyjednat a coa. Gracjana 
ediykt, nakazqiyy beretykom opoiSeíó Hiszpaojt, i WBpóInie z I'eai osao- 
Dobskini a wiadz naatawal o wyp^enie pryscyUjaiiistów. Pryicylijaniád 
aoatali vypgdseai, lecz wkrótce wrócili i poez^Ii ai^ mšeič, zwřaazcza na 
Ta ononobakiiD, którego przed wikaijaazem cesarskjni w Hiszpaiýi oskar- 
iyti jako bonycíela pokoja koácielaego. Uciekaj^c pned przeáUdowa- 
«**»* Akai I*#-aahroiiili aí^ do Gaiyi. Pryscyiyaniáci i Um ich icigaii, 
wyjadnaU nawei • «». G«wwBa ddkret, nakaziUtcy I'wi oasoDobskiemn 
auwió 6i{ przed afdem hiazpaáskiego wiKmrjMM MMMUcffo: iaez I. (oas^ 
sobski) zdolat 8i§ z Ug zasadzki wykr^é. Gdy rz^^y aí§ zmienity (r. 
zas Gracjan zaBiordowany, a rz%dy Brytanji, GalIJi i Hiazpai^i przywta- 
aaeayl 3obie Maksym), obaj Idacjiisze w Trewirze wyatfpili zbów do oea. 
MákayiDa ze Bkarg% na pryscylljanistón (ob.), i^dMj^ icb ukarania (ef. 
Maran z Tonra), lecz nsnn^li ai^od 84da, gdy sprawa knrawy zaez^a przy- 
bicrač obrot (Sulptcjusi Sew.^ liist. a. p. 4^0). Niedlogo jednak eíe- 
aqrfi m^ zwycí^weni: r. 388 Makaym ntracil porpnrQ ceaarak^ a Ida* 
aJDsae zoatali przed 8%d stawíeni i skazani na wygnanie {Izjfdor seuriL^ 
De Tír. ilL c 15); nadt0|I. emeríteňski mnsial síq zrzec l^wa, a oaso- 
nobaki zoatal tejže godnoáci. pozbawionym (detmant). I. emeríteňski pr6* 
bowat odzyskai bpatwo, lecz ma 8i§ to níe ada^o {SuIpiajuMz Stw, op. c. 
p. 453 — a) i nmarl nawygnania przed r. 393 (Izydor attr. 1. c). OI'b 
QKonobskifli nie wiadomo, czy wrócil z wygnanía i kiedy nmarl. Przy* 
czyn% ich wygnanía zapewne to bylo, 3e z pryscyiyanizmem wi^zala ai^ 
polityka. Tedosýoaz bowiem pochodzil z Galligi hiszpaáakiej, która byla 
raaem ojczyzn^ Prys^^l^ana i jego zwolenników; že zaá Maksym nzorpa- 
tor akazal na ámieré Pryscylljana i gallicjjczyków przeéUtdowal przes 
Bienawiió ka Teodo;gaszowi, przeto Teodozjotz, pobiwszy Maksyma, wzí%t 
odwet na tycb, którzy pko gallicyjczykom za Maksyma wyst^powali, a ta- 
kam, byli obadwa Fe (Cf. Gam, Kirch.-Gesch. y. Spán. II i p. 3«i— 86). 
Salpicjuaz Sewer (Hist. s. p. 450) ňader nieprzychylnie mówi o Fa 
oamnobiilrinr /níí audax^ loquax^ impudens^ sumpUiasvSy ventri ei ffulae 
pimimmm ňnpertíens; lecz a niego žáden bisknp, z wyj^tkiem á. Mardna 
a XoBfai Bíe mial laaki (cf. Btmayě^ Ueber d. Chronik, dea Snlp. Sew. 
p. la — 38).— 2. I. z Lemikí {Lamacentis^ y. LemictnsU^ ^, Lemomcm* 
m), antor Kroniki, b^|cej kontynnacj) takiegož dzi^a Enzetjoazo* 
vego i Hieroniffiowego. O žydn jego máto mamy szczególów. Sam o ao* 
bie powiada (prolog, in Chron,)^ že nr. w Lemica^ dzisiejazém Ponte di 
LíflM, mi§dzy Brag% i Tny w GalUcji, prawdopodobnie ok. r. 388; wst%- 
pil do atano dnchownego i byl bpem može w Aqoae FlaYiae (dziš Chia- 
Yea v. Chavea), nie w Lamego (Lamecnm), bo to ostatnie miejsce nia na- 
lézalo do GalUcjli a 1. nazywany jest. bpem gallicjaáskim (Append. De 
13 scrípt. ecd. do Izydora seuriL De Yir. ilL c. 8. Cf. Iml-, Gescbichtl. 
Stodien I i p. 74, 7 5). Bpem zostal w trzecim roku ces. Walenty^ 



*^ 



4 llt«Íttl« 

fljtu fit (troVbg. ín Chf^D.), t. j. r. 497. UiH. tik. r. 4Y0« %ó EmiiU 
fe| «#«)! lio^rQmidsft do 4«t. Křoniin tá (Cftnmt<?^) cb^m^ ékfeje 
pNWWftiliiiia UfKpfti^Aie i rospocEyna de s rokiem 879, na ktárjmi tkoú- 
ctyt é. fiiardinin (ob. t^ Enc. V 126). I. w nicd idde sa latami eesa- 
fs6w; od 97 9 do 427 cseipie z dawní^szych žródel, mianowicie s Sol- 
pk}fisBa i Oroijiisssa (ob. Bdtler^ Chronka medii aevi § 12 p. 90); od 
r. 497 wyBt^poJe Jako éwiadek spólczesny: »Qaae fideli suscipiens cordis 
ItttiiJtQ, pattim ex oerto aliqaantonim relata, partim ex cognitione, quam 
jam lacrymabiie propriae Titao tompus ostendit, qoae sobseqQontnr adje- 
cimiis. Ab aono prímo Theodosii Augusti (3 79) in anaum terttnm Ya- 
lontíniani Augusti (427).. ex supradicto a nobis eonscrípta suot studio, 
irel ex soriptorum stylo, vel ex relationibus iudicantium. Exin immerito 
adlectus ad epitoopatns offioium, nou ignarus omnium miserabiiís tempo* 
tis aerumaarum et eonclnsi in aogustias imperii romani metoi* MtMidimus 
mituras et, quod est luctuosius, intra •ácinniiam unfVersi orbis Gallae- 
aiam deformAm ^ •m UiOmmx ai brainis statum*< ete. (Prolog.). W dalszym 
eaign nieraz wyn^enia žródio snych wiadomoád, jeáii csego sam sprawdsié 
aie mógl. To cqrni Jego Kroniky wíarogodn% I, pomimo bl^ów, cenn^, 
ssozególni^ w koécielnycb i hiszpaúskich sprawacli, o których ik^diniid 
tibo málo, albo nic nie memy. Kronika I*a snan^ byla z pocs^tku tyl* 
ko w wyci%gu, Bporz%d2onym ta Karola* W. (C^ranographia tx Idoih^ 
^Ueůtare fuodam CaroU M. aequaU^ ap. Canis.^ Lect. antiq. II 18S ed. 
II t. II p. les; ap. SchaU, Hisp. illustr. IV 160; ap. Scaliffer, Eusebii 
ele. Cbronic i Thesanr. tempor. p. 17 i in.); ca}% saá wyda! pierwssy 
tas San LI o renta (Idaeii eppi Chronicon ed. L. S. Laurentio, Romae 
iai5), póínieil J Sirmond (Idími C^rcnkon et Fasti consulareB ab on. 
^^^490 cum notiů^ Paris. 1619, prsedruk w J. Sirmondi Opp. II 230, 
cd. Yonet. II sei, w BihUoih. PP. Lugdun. YII 128 1, ed. Galland. X 
ass; ap. Migrm^ Patrol, lat. t. 5i), Dncbesne {Hi^. Fr. I 188), 
Aguirre (Cofio. Nitp. II 168), Florei (Eepm^ sagr. IT 840t Ron* 
ealli (Vetuěiiora latin, icript. Chronica II ]), ROsler {Ckronioa med. 
mevi I 185), Ram (w Ctmpte rendu děla commUe. rótfole ďhiět.^ BruXtl. 
1645, osobno o«H)ite p. t. Idatii Cbronlcon, correctionibas, schoUis et 
dissertationibns illustratum a Joanne Mattbaeo Oarzon, Uispano, Soc. Je* 
au [ok. r. 1768], ex cod. autograpbo ed. P. F. X. de Ram, BruxeU. 
1845, przedruk ap. i%fi^ Patrol, lat. t 74 p. 708..). Prsy r^kopismie, 
zawiersj^cym Kroniky Fa, Sirmond snalazY Fa9ti eemulatu sivé deecrip^ 
tío contulum^ i z tego powodn uznai je za dzielo I*a; leei ROsler (CTiro- 
niaa medii aevi § 8 p. 101), TUrk (GeechkhU. S^d. p. BO) i inni Sfdz^, 
ae to Jest dzielo biszpana, albo rac^ kogoá žyj^oego w Konstpoki w w. 
TI (ob. Bahr^ Gescb. d. r5m. Lit. I SuppL § 68 ed. 1872). FatHohei" 
tňXii^ daty konsalów od 245 r. po zal. Rz. do 468 po n. Cbr., z krót* 
kiemi notatkami historyesnemi przy. niektórycb konsulach w. IV i Y. 
Pierwszy raz wydal Je aiezupelne Sirmond (przy Idaeii Ckr<mh.); catko- 
Wicie wydal Labbé (Bibl. nova ířsí. I 8., zt^ przedruk w Sirm&ndi 
Opp. i przy wspomnianych wylej wydaniach Kroniki I*a; w wydaniu Ram*a 
Fasti opuszczone). Florez (Espan. sagr. lY 414—427) wyda! jeszcze 
drug% krótszf Kroniky pod imieniem Fa, lecz jest to kompikcja mo* 
ie z w. YI. Ob. Oam$^ Kirchengesch. ▼. Spán. II i p. 445—71 i dziela 



18«4, n tJ4-.20. X ÍK Jt 

Mm Ol: gr. t«U« «• tdáft--otetf» po0Ué« wyobmleiíe, Anno, 490^ 
CM^ wyni w rpqmitéfB stgnNUtj jeift imigenhi; i t$k^ biecie si^ e«fr 
mékioé j«k» j^daozBími^ s irymMii P^tk^* w siertiéni jógo iDacaimflii» 
i vAvciit pn«i: ideo rofuime ai^ prata iimjtlom ^jfoet j«kiego pntéb- 
w oštie c^ lo imytlow^ of iMidsBiystovcij natey. W tém aur 
dn i wyobrtženie nny^owe nazywa 8Í9 idef, skoio ^Ikoioxiím jmvt 
€% m%. dp pnedmiote myiHmp wjobratoie^iK i luiptoiro. go ^warza. 
UtjiH^ Idde vjffMn idM na. oanacMníe poj^m ajito uayslawaga, 
w ffiodwieáttim do wjobmžeida imydewego; nówaM imea ide^ rem- 
■ie m% mfél^ któfej pRedmiot jert natnij c^jrato naigralow^. Tak Smbdí 
p qj g oa, klatých nie BM>tea aprawdzíč doéwíadcitiiiev, a saléa takía, Mé^ 
ve padhig jego kiytyki oie daj% žadncj pewQoécí, jak poj^ Boga, d«r 
aqr i t p. na^TM ideaaL JakoW sroqwcxjwizj o moftliifoéoi posoanía 
nao^y nadaiijiiowydí sa pomoc^ smyBtowjch^ na mi^jsoe Usgo poanawfr ■ 
Bia poérediDcaago poatawit jakieé pocsaeie» widaeiiia i baspoéiednáa apor 
aliaagania necsy doehowjch i Boi^eli, i zt|d waazlo 11 zwjaaaj naaf*- 
wa£ idštmi rosumu wyobrateoia, oCrzymane praai to nadsaijatora da^ 
áwíadcawiiie, wyióftniigfc te idaa od poj^ rottqdku. Boasi^ak tfs 
^K> a o b a» iDÍal bjé w}ada% pojmowania rzecxy zaijrtowych podtog 
k al cgor ji i • aaléai pnax wyobraieaia ogólae;^rosBai saa mtal byč «}adi% 
ducha, pneš jak% nexawal on ciyU ogl^dat rzacaf oadaBiyalowe. Hérmm 
vpatngfc 11 takiém Toaróžmeniu otwartii dfai myatyqrxma i manjdelaliia 
drog9» poatawU íane aa to micósce: podtog oiogo twoityny PW^ ^kj 
myěktt o táai, co naai daje doéwíadcaenie^ tnonymy zaá ide^ abgr pojq^ 
to, co mytíímj; rotsfdA jest a niego wladfil itMniaiieiiia» rosimi aá jeat 
wladi% ncaaadnianía tego, co roznmíemy. Podobaie OiMher rosrótoia 
w poj^B naasém myál powazachDOJci w qawiskacfa i njál o bjcúi jako 
Tfalij Taaadtio ajawiak, csyli myál zaaady; pierwsa^ myál nasywa p^i- 
€Í9m^ drag^ nazywa idm^. Bozróžoianie io oczywíície jeat besmadoa, bo 
pasf^de wlaáQio przedatawia i8tot§ praedauoto, a žatém jol z nátury awo- 
jaj jeat aiyiki laaady, poniewai iatota jeat zaaady agawiaka. Z drngiflj 
xBÓii ate^ny i idee maj% form^ powaaecbDoáci, która tedy ma byé braní 
jako gatankowa róinica pom^dzy pojaciem a ide%. Wlaádwe i átíáio 
fikMKificme znacsenio wyrasa idea okreála ai^ atoannkiem, w jakim, z je- 
dsQ atrmy idea. z dmgiej poj^e, loati^ do przedmiotn, amianowicie 
fNVfoe jeat odwzorowaniem przedmiota w dachn tylko pozniú^cyoi, gdgr 
idša jeat pierwowzorem w dnehn twórczym. Idea tedy jeat mjSí\ pienro- 
WMTOV) (prototypem), poj^e zaá odwzorowan^ myál^ jaídej rzecij. 
Xyál przeto w rozomie Božjm o rzeczaefa atworzonydí nie jeat pojaciem, 
leci ide%, poideiraa poprzedza te.rzeczy i ma síq do nich jako ick pierwo- 
wzór. Podobnie myál artyaty o dzíde aztaki, jakie ma wykonaó, nazy- 
wamy ida%, poniewat myši ta ma ai^ pierwowzorowo do owego dziete. 
Gdy zaé do poinania iatoty jakiej rzeezy dochodz§ przez rozbiór i abatzm* 
kcyjaa zealawieiiie cech tej raeczy, myál o niej w ten apoaób poqrakaaa 
jeat nie ide%» lecz pej^deai rzeezy, poniewaž wóweaaa rzeca jai poprae- 
daio iatalaj«B4» dan%, w rozimie moím aobie praadalawiam. Idea pned- 
aUwía izeci w catej motíiwifi doskonatoád to) rzeezy, t j. w idei raaes 
ptaadatewia aig w eatiii lij pelni awoj^ doskonaloiei, jak% miaó maftot 



c MmL— MeaNiiii. 

I jaki| osi^gn^ó powlnna, odpowiednio do iwego celu. Z poj^lem masi^ 
inacsej, poniewaž to, wprost przyni^mniej, rzecz tak tylko fawsse pned- 
atawia, Jak ona tiQ snajdtge w necByinstoéei faktycznej. Wprawdzie z po- 
jídá Jakiej necsy možná umósié o doskonatoáci, jak^ rzecz ta osi^gn^é 
može i powinna, ale wprost doskonatoáci tej poj^cie nie zawiera w aweg 
trešci. Z tego trzgl^^dii idea ma wjžszoáé nad poj§ciem; myil pierwo- 
vzorowa w trefci swojej bogatsz^ jest i do8konalsz% od mjéíi odwzoro- 
iranej. Cf. art Pojede. N. 

Idealízm. i. Znaczenie. 2. Idealizm transcendentaldy. s. Id. akosmi- 
styczny. 4. Id. absolutny a) podmiotowy, b) podmlotowo-przedmiotowy, c) 
logiczny. 5. Kry tyká idealizmu a) w ogóie, b) transcendentalnego, e) ako- 
amistycznego, d)- absolntnego. I. Idealizm wr§cz przedwnie empiryzmowi 
twierdzii že amyslowe nasze poznanie nic nie zawdziQCza doáwiadczenin, 
lecz je rozum a priori sam z siebie rozwija. Jak tedy empiryzm jest 
czysto aposteriorycznym i indukcyjnym, tak idealizm jest czysto apriory- 
ftycznym i uwaža za niewlaédwe przyzoaó jakie znaczenie aposteríoryzmoTfí. 
Metoda empirystyczna jest m^ czysto analityczn^, metoda idealistowska 
ezysto syntetyczn^. W bistorji fílozofji idealizm wyst^puje w trzech g)ó- 
imych formách, a mlanowicíe: jako idealizm transcendentalny^ jako ť. oko- 
4mi8tyetny i jako ť. absolutny, — 2. Ojcem idealizmu transcendentalnego jest 
Kant, Oiówne pnnkty jego nanki s% nástupné: W poznania teoretycznóm 
rozróžnió naležy zdania qposterioryczne od apriorystycznych. Pierwsze 
eierpi^ síq z doáwiadczenia, a treáó ich naležy do sféry przygodnoáci, 
IMTzypadkowoéci i zmiennoéci; drugíe plyn^ z rozumu i znamieniem ich 
jest koniecznoéé i powszecbnoáé. Dalej rozróžnié naležy zdania anaUtyetne 
od synMycznych. W pierwszych opowiednik wynika bezpoérednio z roz- 
wini^a poj^ia przedmiotu; w drugich zaá przedmiotowi' dodaje síq 
opowiednik, lež^cy po za pojgciem tego przedmiotu. Pierwsze tpyjaimajq 
tylko nasze poznanie, drugie zaá rozszerzajq je. Analityczne zdania wssyst- 
Ide 8^ a prioriy co síq zaá tyczy zdaň syntetycznych, pomi^zy niemi s§ 
i czysto aposteríoryczne, a žatém calkowicie wzi^te z doáwiadczenia, i nie- 
tylko aposteríoryczne, lecz i apríorystyczne, a žatém, jako takie, majíce 
cechQ powszechnoád i koniecznoáci. Na pytanie zaá, jak možliwe s% ta- 
kie zdania syntetyczne a príori, Kant odpowiada: Syntetyczne takie po- 
' znanie cz§áci% wyply wa z przedmiotu, czóáci^ z podmiotn. Od przedmiotu 
-pochodzi materjal^ z podmiotu formet^ w jakiej raaterjal zostaje myálanym. 
Ifaterjal jest elementem aposteriorycznym, forma elementem apriorysty- 
cznym. Skoro zaá tak 8i§ ma rzecz, musz^ tedy w podmiode, w jego 
wladzy poznania, przed wszelkién} doáwiadczeniem spoczy waó pewne formy, 
bez wszelkiej jeszcze treád, któreby w poznawaniu zwróCone byé mogly 
ku materjalowi doáwiadczalnemu. I wiaánie poznanie syntetyczne pol^a 
tylko na skierowaniu tych form podmiotowych ku mateijalowi doáwiad- 
czenia, na poddaniu go pod owe formy i ich nim wypetnieniu. Dia od- 
kryda tych form Kant rozróžnia trzy wiadze: wyobr^mif^ roztqdek i ro* 
sum. Do wyobražai naležy widzenie prsedmiotów; rzeczi| rozsudku jest 
a%d, rozumu wnioskowanie. Go 8i§ tyczy wyobražni, wszystko, co aobie 
pzedstawiamy, przedstawiamy jako przestrzenne i czasowe. Przestrzeň 
tedy i csas 8§ istotnemi formami wYadzy wyobražania. Sqd^ funkcja roz- 
.^dku, niemožliwy jest bez kat^^iji iloád, jakoád, atosnnkn i sposobu; 
lHitego2:|e te sf podttawf gtówaych form s%du. Kategoije te tedy mu8z% 



MeaKza. 7 

Ifjé fnftoMM roa%dkowi, jako istotne fonny jego ddatalnoácL W« wmo-^ 
sko wmm každá jego fonna prerapponiije wlaáciw% ide^, kt6ra t^ íorm^ 
nmoiiiwia; katogorycioy wniosek preaupponi^e ideo podmiota bezwzglo* 
dnego (dnaza); wnioflek hypototyenij presnpponqje ideo beswi^^odncií c»- 
loád, w której jedna cso^ lawaninkowana jest pneš ez^áé drog^ (éwíatX 
a wníoiek rodfcziij presopponige ideo be2wsgl§dnej jednoád ws^atkick 
AOiliwycli necsywistoád albo doskonaloád (Bóg). Trzy tedj te idee ro^ 
^vmu nxoaé naležj jako istotne formy jego dsíalalnoáci. W posoanin wioe 
naaséa mamj nastopne podnúotowe formy a priori: Formami wyobražni 
s% pnestneá i czas: przestrzeú jako forma zewno^znego, czas jako for- 
ma wewDoirznego zmyirta. Formami rozs^dka w% tak nazwane kategoije: 
úoéé (jedaoáé, wieloáé, wszystkoáé), jakoáč (rzeczy wistoáé, prseczeme, ogra- 
aiczenie), wzglodnoéč (sobstancjalnoáé, przyczynowošé i wz^emnoóc) i spo- 
sobowoáé (možUwoáé, rzeczywistoái, koniecznoáé). Rozumowi wreazde wla- 
káwe 8% idee, a mianowieie idea Boga (idea teologiczna), idea dnsiy 
(idea psycliologicziia) i idea áwiata (idea kosmologiczna). Wyobražoia ma- 
terjal doéwiadczenia ujmnje w formy przestrzeni i ezasa i prsedmioty do- 
áwiadezaloe wystawia jako przestrzenne i czasowe. fiozsfdek przystopi^e 
aast^aie do tyeh wyobraieň i wkladaj^c w nie s^m swoim wlaádwe 
soMe kategoije, zbiera rozmaitoác wyobražeň w jednoáé pojocia. Do po- 
JO^ takich przystopaje nareszde rozom, ažeby, odpowiednio do wlaáciwych 
sobie idei, cmX% rozmaitoéé pojoé sprowadzió zoowu do jednoád, za porno- 
G| wnioskowania. Z tego wynika, že poznanie nasze nie može wcalo 
si^a6 istoty rzeczy. Pojocie Bwoj% ireéci^ nie przedstawia wcaie istoty 
rzecfy; wynika ono tjlko z przytoženia ezysto podmiotowyeb form roz- 
sfdku do mateijato došwiadczaln^o, jakiego dostareza wyobražnia. Tém 
mniej jeszcze poznanie nasze dojáé može do istoty tego, co lezy po za 
afeni wszelkiego doéwiadczenia, jak Bóg, dnsza, áwiat; idee bowiem Boga, 
dnszy, áwiata s% tylko podmiotowemi formami naszego rozomu, o któ- 
ryck wcale wied^eč nie možemy, czy odpowiada im jaki przedmiot po za 
myái% na8z%. Dzialalnoáé lež roznmn odnosi sio nie do danego przedmio- 
towo transeendentnego bytn, lecz tylko do rozs^dko i j^o pojo^, o ile 
te do wyiszej daji| sio zebraé jednoád. Niemožliw§ tedy jest rzecz§, aby 
raun mógl wyjáó po za siebie i si^gn^č do poznania przedmiotowego, 
transeendentnego bytn. Gdy roznm idee swoje poczytoje za przedmioto- 
wo reaine, wówczas npl%tany jest w »tran8cendentalny pozor", t. j. nlega 
zlndzenin. Beznltatem calej tcj uaaki jest: analityczne nasze poznanie 
wyplywa jedynie z naszego roznmn, poniewaž wynika ono jedynie z ae« 
stawienia poJoé tkwú|eych w nas jako pnste, beztreáciowe formy. Synte- 
iyezne saá nasse poznanie wyptywa przynigmniej co do formy swojej 
j roznmn tjlko; doáwiadczenie dostareza jedynie mateijahi, na jakim wy- 
ciskiÚ% sio owe formy; rzeczy wszakže empiryczne w istode i treád swo- 
j^ posostiiJ4 dla nas znpetnie nieznanemi, poniewaž droga teoretycznego 
liaszego poznawania w žáden sposób nie može przejáó (transcendiren) do 
afisry rzeczywistoád empirycznej. W nance wi^c Kanta wystopiýe sta- 
iiDWC«> zásada idealizmn, a mianowide idealizmn transcendentalnego, sko- 
ro eala transcendentnoáó w naszém poznaniu wystop^je tu jako oparta 
jedlysíe aa roznmie. Ghoó z drugiej znów strony nwažana nanka Kanta 
flMÉo byó naswana empirystowsk%, poniewaž roznmowi odmawia on wssél- 
kkii BOftUwoáei posnania idealnego, tak,iž dla nasMgo poznania pososta- 



8 MmKmi. 

jě í^lke sféra empirysmu, natnrm, i to JesEcse tylko w 8wyeh ^wffdcadi, 
jde sai w swojej istocie. — 3. Akoémi$íifQzny idealism wjstQpt^e u etarotf • 
ipjeh w naace n^oplaUmików^ a w nowazych czaaach n BerkeUý*a i Fiékui*§o, 
Idealizm ten oie ograňicza si^ na twierdzenin, te rozam w pozoaDia amj- 
úomém nic nic sawdzi^eza doéwiadczeDiu, ale nawet poznanin doáwiad- 
enlnemu nie przyznaje žadoej wartošct przedmíotowo realnej; zaprzecza 
tedy nawet neezywistoáci empirycznego czyli materjalaego áwiata, który 
jest ta tylko cieuiem áwiata idealnego. Podlag tego idealizmu, pnedmio* 
(owy, mateijalny áwlat nie istnieje; co nazywamy šwiatem matefjalnym 
Jest tylko iladzeoiem, pozorem. To zladzenie, ten pozor wyptywa: i) po- 
4tag neoplatůmkówy ze zbiegn nmyelowych owych z nátury swej momen- 
tów, jalde my w rzeczach cielesnych upatrojemy, jako iloáé, rozci^gtoáé, 
zknplenie, ci^žkošé, ksztalt, kolor i t. d* Poniewai, mówí% oni, jeieli 
wszyfltkie te momenty oddzielimy od ciato, tedy nic nam jut nie pózo* 
etanie, cobyámy ciaíem nazwač mogli. Cieleenoáé tedy, jako taká, može 
polegaé tylko na zbiegn i po}%czeniu owych z nátury swej nmyslowych 
wtasnoáci, a roianowicie, gdy te w owém poh|czenin wzigemném przedsta- 
wi% sxQ zmyslom naszjm jako coé cielesnego, które wszakže natychraian 
znika, gdy myól, przyst^pi^^c do niego, odrywa od nlego owe wlasnoéci 
i rozdziela je zich pol%czenia (Piotiny Ennead. 6, 1. s c. 8. io)« Podo- 
bnie OrygenM (De principiis 1. 4, S4); 2) podlng BerkeUifa zt^d: ieidee 
zmyslowe, wywotane w nas przez boskiego Ducha, uprzedmiotowiamy w my- 
éli naszej i tym sposobem wytwarzamy z nich áwiat nas otaczflj%cy. Ber* 
keley, podobnie jak neoplatonicy, wychodzi takže z przypnszcsenfa, že gdy 
mjrél) odejmiemy cialn wszystkie wlaéciwoáci, z jakiemi si^ nam ono 
praedstawia, nic nam z niego jut nie pozostanie. Wlaáciwoáoi zaá te s^ 
czemá czysto podmiotowóm, nie mi^^ žadnej rzeczywistoáci przedmiotowej, 
co juž i zt^d 819 pokazuje, že jednemu wydí^^ sig one tak, drugtenm 
inaczej. Co tedy nazywamy dalem, rozplywa sig w cz3r8to podmiotowe 
idee. Poniewaž zaá te idee nie s^ naszóm dzielem, przeto wnosió mnsi- 
ny, že 8^ w nas dzielem Božém, i že zt%d to, co nazywamy áwiatem zmy- 
etowym, powstaje jedjmie w skutek nprzedmiotowienia w naszej myili 
owych idei zmysřowych, jakie Bóg w nas sprawia; 3) podhig Fickte^go 
wreszcie zt^d: že granice, jakiemi nasze ^a jest okreálone, wyobražamy 
sobie jako bytiij^ce po za námi i ograniczaj%ce nas nťe-j\ czyli jako 
iwiat. — 4. Idealizm ahsohdny^ nazywaj^cy síq jeszcze ab^ciutnq filozof jq^ 
wychodzi z zásady, že pomigdzy nasz) myál^ a bytem, o jakim myálimy, 
nie zachodzi žádna rzeczywista róžniea, že my^l i byt pojmowaó naležy 
jako bezwzglgdnie jedno i to samo. W skutek t^ bezwzglQdnej jedno- 
áci myáli i bytu, myálenie ludzkie jest w wlaáciwém tego wyrazu znacze- 
niu myáleniem bezwzglgdném, i dla tego tež myál nasza može sama z sie- 
bie wysnuó caly systém myálenia, który zárazem tém samém b§dzie sy- 
stémem bjTtu. I to wlaánie ma by 6 zadaniem filozof ji; zt^d nazwy: idea- 
lizm bezwzglgdny (absolutny), íilozoQa bezwzgl§daa (absolutna). Absolu- 
tny ten ideaHzra jest produktem fílozofów nowožytnych; glównymi jego 
nauczycielami s^: Fkhie^ Schelling i Hůgel. U každego z nich idealizm 
wjTstgpuje w innej formie, a to odpowiednio do róžnego sposobu pojme- 
wania przypoazczanciJ przez nich jednoáei myáli i bytu. U Fi<^tege wy- 
8lQpQje ten idealizm jako podmiotowy^ n SzelHnga jako podmiotowů-prMěď 
muoiowy^ n Hégla jako hgiomy. a) Ftehte wychodzi a twierdzenia Kanta, 



MmUm. 9 

ti vieiif , ie jMt €oé empiiyesn^go po za. naaiéii pozBMiem, pouenat 
na Bati% wladae pnaavaou wywíera om wplyw i watfanitt jákkolwitk 
BM víeny, w jaki si^ to dzkije spoiób. Gxéoi zaá te ompiryenie neoQr 
sf laBO w lobíe, tego aapeloio wiedsíeé aie Boteaj. FÍebte, podijoui- 
j%c to twierdsoaie, stawia pytanie: ikfd aotemj bjrč pewoi, ie mnteiÚB 
sajtlowa, saajdojace si^ jako bkt w naaz^ viad^ poiiiawania« pochodsi 
od pnodmiotów £Íktyecme bjtBJ^cych? Skoro eate aaazo wjasse poma- 
aie. o ilo treáé svoj% pojmigo jako realiif, jest posoroe tjlko,kto moie 
nat apownió, io w daadnaio wrateá xmyslowjrch naszogo poznama aie 
ftanojo to tamo zhidsoDie? Dowodami zladaenia t^o osui^é nie podobna, 
poaiovai donoéaoéč cal^o dowodzenia teoretjcznego nie przekracza po 
za sfero naizej podmiotowoád. Kontekwentnia ted|j Fichte odrznca re- 
aliioáé éwiata doéwiadczaln^^ i oaranieza byt caly do niyái%cego ;a. Dia 
tflgo ttawia on naprzód absolatne, nieskoňczone jo, bgdfce absolntn^ tot* 
taiair4f*t ^J^ í myáli. To abtolatne ja lamo w sobie i samo pnm se 
nie jest jesseze czeiai konkrétném, czemá neciywistém; jest ono Gsyst% 
nbatrakcjf, aie ma w sobie istotn% d%ittoáó do nrsecsyvistnienia siebie. 
Nie noie ono jednak anécsywistnió si^ w ealej swojcj nieskoňczonoád; 
zmiídige ono w sobie pewn% granict. W skotek tego ograniczenia swza- 
ea sio kn soUe i zosti^ éwiadomém siebie, jako ograniesone ja, a lua- 
Bowicie ograaiesone t% granic%, jakf sobie pnedstawia jako nie-ja esj li 
jako áwiat Tjm tedy sposobem w samém ja zni^dige si^ przedwieástwe 
poni^d^ ja i nie-ja; nie-ja esyli éwiat, o ile jest czemé od ja rótnéss, 
vyobražaae jako byt^j%ce po za ja, jest tylko slodzeniem. Ztfd wssakte, 
ie (abeolntne) ja realizige si^ zárazem jako ja i jako nie-ja, zackodsi 
p^uni^d^ niemi (t j. pomí^dzy ja i nie-ja) stosnnek wzajemaego oddzia- 
lywania, skoro jedno dmgiém ogranicza si^ i okreála. I na tém opiem 
m^ posnawanie i dziatanie. O ile bowiem nie-ja zachow^je si^ wz^^dem 
je ograniezajfco i okieéliúaco, w ja powsti^e poznanie; o ile saš znów 
ja terno odnosi sio do nie-ja ogranicsigaoo i okreálajaeo, dažfe do znie- 
sieoia graaicy, powstaje dzialanie. b) ScheUing^ chcae necsywiatoici» aa- 
tarze, przywróeió nalelne jej prawa, odpycha idealizm podmiotowy Fi^- 
tego, nie wycbodzi, jak Fiehte, z bezwzgl^dnego ja, ale z absohitni0 indy- 
teeacji dncba (ia, sféra ideálna) i nátury (nie*ja, sféra reálna), w którsii 
obie przedwnoéci nlcjako neatraliziy% síq i tym sposobem wy8t§piqe ich 
beswsglfdna totsamoáé. Absolutna t^ indyferenejo ncbwycié naleiy bez- 
pošredaiém widzeaiem nmyslowém. W sobie jednak indyferen^a ta, jak- 
Mwiek jest absolotn^ i nieskoúczona, jest wszakie tylko ezjrsta abstrak- 
cj%, która dopiero ma si^ nrzeezywiatoid. Urzeczywistnia 8i§ zaá cqrli 
stawia przez to, ie sie rozróžnia i rozpadá na dwa éwiaty: na éwiat dacha 
i aa áwiat natnry, z któryeb každý, w sobie wzi^ty, jest nieskoňczoay. 
Wszakie rozrótnienie to nie jest tego rodzajn, aby przez nie znosila ei§ 
nbsohitna indyferencja, jako taká; w každým z obn éwiatów jest cala 
abeolotna indyferencja w róiny tylko sposób, a miaDOwicie: w jednym 
Jeat z przewaga realnoáci (áwiat natnry), w drngim z przewag% idealnoáei, 
(áwiat doeha). Dia tego dnch i natora nie róini% sio bynajmnicg mi^dsy 
•eb^ eo do l^ytn; róžni% sia tylko eo do formy, o ile mianowicie jedna 
mbicrfiitna indyCsráncja wyst^p^je w oatnrze w foraiie realnoáci, w daekn 
Mi w fdrmie idealnoád. Myálenie tedy jest bytem, a byt myáleniem; naln- 
im Jeek dochem, a docb aatarf . «) Doktryn^ logicsnego idealizmn Ihgla 



10 Metiixiii. 

ob. tej Eno. YU 71 i n.— 5. Idealism tak w ogólo, jik i w ssese- 
gólowych swych foraacb nie wTtrzjma krjtjkíf Jako z prawd^ niefgodoj. 
a) Jak falszem Jest, te cale naaze nmy^owa poznanie zawdzi^czamj do- 
áwiadczenia (ob. Empiryzm), tak równiež i dniga ostateesnoáé, ie wy}^- 
eznie roznmowi zawdzi^czamy wszystko, Jest faíszem. Z tego, že czlowiek 
obdarzonj Jeat rozumem wnosimy, iž przez rozum mad on takže coá po- 
zDawač, poniewaž w przeciwnym razie rozum, ta najwyžsza Jego preroga* 
tywa, bylby zupelnie bezpoiyteczny; z dmgicj znowu strooy, zt^d, že ciďo- 
mek ma zmyslow^ wladzQ pozoawaoia, wnosió masímy, iž przez nii| masi 
on nabywa^ takže pewne poznanie, róžne od poznania roznmowego, po- 
niewaž inaczej nie podobnaby byto sobie zdaé sprawy, dla ezego cztowiek 
oprócz rozumu miaiby jeszcze zmyslow^ wbdzQ poznawania. Jak tedy 
•niewlaáciw% jest rzecz^ ograniczaé síq na doáwiadczeniu, Jako Jedyném 
žródle poznania, tak równiež niewháciw^ jest rzecz% w przeciwn% 
wpadaó ostatecznoáó i odrzucaó zupehiie doáwiadczenie, dla podniesienia 
attrybucji rozumu. Nadto, teoija d%ž4ca do zaprzeczenia rzeczywistoáci 
Mata doáwiadczalnego jest równiež jednostronna i falszywa, jak i teorja 
d^%ca do zaprzeczenia tfwiata idealnego, duchowego. Nasza naturalna 
pewnoéó o istnieniu zewn§trznego éwiata doáwiadczalnego jest tak siln^ 
i niepokonaln^, že usnn^ jej nie podobna. Idealizm d%žy wlaánie do 
zaprzeczem'a tego áwiata doáwiadczalnego; pokazuje síq to zarówno z Jego 
zásady, jak i z jego histoiji. Istnienia bowiem áwiata doáwiadczaln^o 
nie podobna wywieáé a priori z naszego rozumu; musimy je przyj%ó jako 
dané. Skoro tedy ma byč konsekwentnie przeprowadzona zásada, že ni- 
ezego przyjmowaé nie naležy, co nie da síq a priori wywieáč z rozumu, 
musimy ostatecznie dojáó do zaprzeczenia áwiata zewn§trznego. Jak 
empiryzm z swoim wyt^cznym aposteríoryzmem dochodzi nieuniknienie 
do zaprzeczenia catego áwiata idealnego i duchowego, tak z drugiej znów 
strony idealizm dojáó musí koniecznie do zaprzeczenia rzeczywistoáci calego 
áwiata empirycznego. Jak tedy empiryzm tak i idealizm jest niepray- 
puszczalny. Wreszcie zásada, že myál nasza w czysto apríorysiyczny spo- 
sób može sama z siebie wysnuó ca}^ treáó umyslowego poznania, jest 
jak nigzupelniej sprzeczna ze áwiadectwem naszej áwiadomoáci siebie. 
Podlug bowiem tego áwiadectwa w royáleniu naszóm zacbowujemy si^ nie- 
tylko czynnie, ale nadto i biernie, t. j. zaležnie od daných bez naszego 
przyczynienia síq przedmiotów poznania. Gdybyároy nie mieli danego 
przed sob% žadnego przedmiotu myáli, tobyámy i myáli o nim mieó nie 
mogli. Równiež przeáwiadczeni jesteámy z wewn§trznej áwiadomoáci sie- 
bie, že treáci naszego poznania nie wydobywamy z siebie tylko, lecz že 
odbieramy j% takže z przedmiotów zewuQtrznyeh, które nam }% niejako 
narzuc^%. Ktoby tego zaprzecza^ ten musialby odmówió wszelkiej wiary 
wlasnej áwiadomoáci siebie. Jako áwiadkowi tego, co siQ w nas dzieje. 
Idealizm tedy zarówno jak i empiryzm stige w sprzecznoáci z wewn^trzne- 
mi faktami naszej áwiadomoáci. Co síq tyczy szczegóíowych form idea- 
lizmu, bezzasadnoáó b) idealizmu transcendentalnego okazi^e si^ z nástu- 
pných przyczyn: Oato nauka Kanta zt^d wychodzi, že s§ zdania gynte- 
tyczne a priori. Ale takich syntetycznych zdaň a priori przjrpuádó w žá- 
den sposób nie možná. Gdy bowiem zdanie Jakie mamy mieó sa pra- 
wdziwe, gdy prawdy Jego mamy byó pewní^ muži ono byó ocgywisUm, 
Oczywistoáó zaá powatawaó wówcaaa musi, albo przez bezpoárednie rozu- 



MeiRai. II 

wUsBDie pnmiy owego cdaoim, alba pnut aiepneparte dowodjr 
^ libo tet wreBde pnez áwiidectwo doéwiadcaellia. W kan- 
vovMficb tpBCBiseai adaniadi sjntetyexnjdi « priori nie bylobj iadn^ 
X ^fA wwemkém; pnwdj boinem tych cdaá nie poxnajemy podhig Kan- 
te au beipoáieduiém wiéBeniem rosoniowéiiit poniewai nie s% o^e anaii- 
tyoBe; ale ponajemy Jej takte pneš dowody rosumowe, poniewaž wla- 
iaia podliif Kanta a nátury swojej b% beiwgl^dníe koniecsnemi i niedo- 
wodCiieiiii; wressde, nie pesaajemy jej i i doáwiadczenia, poniewaž zdania 
le 1% ^rioriatycnie. Tak tedy sdania te nie pnedstawiaiyby ladnej oczy- 
wistoéei, i prtyj^óby je nalézalo tylko ze tlepej koniecznošei myálowej. 
Zgoddé síq saá na to bynigmniej nie možná, gdyž taká álepa koniecznoÍ6 
nyflowa nie mofte by6 ladným sprawdzianem prawdy (ob. Prawda). Po 
bfitaiém zreezt) rozpatrzenia wšzystkich idaá, jakie Kant podaje za syn- 
taatyezne a priori^ pokaznj% si^ one albo zdaniami czysto analitycznemi, 
albo tež adaniami z powszechnego wzi§tem! doéwiadczenia i otrzymanemi 
dron indnkcji. Co gdy tak jest, dowiesé nie podobna, aby pojídá, jakie 
Kant nwata za tkwi^ce w dncbn apríoryczne fonay, byly w rzeczy samej 
takiead podmiotowemi tylko formami. Kant bowiem bierze je za takie 
dis tego tylko, aby niemi objaánič syntetyczne zdania a priori, le zaá 
lakieh adaú nie ma wcale, przeto nie mog^ byé one pod8taw% do przy* 
j^eia takieh form podmiotowycb. Przeciwnie znów latwo dowieáó, 2e po- 
jídá owe nie 84 ezysto podmiotowemi formami a priori. Gdy by bowiem 
tkwOy one w naszym dnebn, jako podmiotowe formy a priori^ w takim 
rané xaajH nasz znajdowalby je w sobie bezpoirednio. Tymczasem rzeez 
m^ fltt znpďnie inaczej, bo poj^č owych nie zni^dnjemy w sobie goto- 
wemi, ale dochodzimy do nich albo przez abstrakcj^ od rzeczy zmysto- 
vyeh, jak to ma miejsce w kategoijach, albo tež pozysknjemy je drog^ 
vnioskowaaía, jak to ma miejsce z poj^cíem Boga, dnszy, éwiata. Nie 
Bj przeno^my wi^ te poj^a na rzeczy, leez raczej pozysknjemy je 
z rseczy i przez rzeczy. Dalej jetzcze, nie podobna dowieáé, teby owe 
poj^ela byly w sobie czcze i beztreácfwe, i žeby dopiero zwróceniem ieh 
do przedmiotów doáwiadczalnych nabieraly treáci, owszem, dowieéč možná 
vitez przeciwnego temn twierdzenia. Co si§ bowiem tyczy naprzód ka- 
Ugofji, jakkolwiek bierzemy je czysto abstrakcyjnie i bez wzgl^dn na 
wsaelkf konkretnoié i empiryeznoáó, wszakže myálimy w nich zawsze 
o cson^, poniewaž w przedwnym razie nie moglibyémy ich bynajmniej 
élatOié w ich oderwanin. Maji| one tedy pewn^ treáč swoji|, a nie do- 
piero otrtymjti^ J4 pnet swe zastosowanie i zwrócenie do mateijalu do- 
iwiadcxalnego. Tém bardziej sprawdza si^ to w ideách roznmowych. 
W Mel bowiem Boga myšUmy o pewnej oznaczonej Istocie, któr%, jako 
tik!|. od wšzystkich innych istot wyróžniamy, z czego wyplywa, že naaza 
idea Boga ma pewn^ treáé swoj^ wlaáciw) i že nie jest czcz^ jak^i 
form% tylko. Tož samo roznmie síq o idei dnszy i idei áwiata. Hija síq 
Kant tďíže z prawdy, gdy twierdzi, že idee roznmowe 8% nieodzown^ pod- 
atawf i zawamnkowaniem wnioskowania; podstaw% bowiem taki| i zawa* 
rwnkowaniem wnioskowania s^ pewniki, prinripia per 9e nota. Maj%c te pe- 
WBÍld, nie potraebnjemy žadnej innej podstawy, žadnego innego regnlato- 
m w naazéffl myálenin wywodnéra. Na nich ai^ opien^J^e, možemy z czyn- 
Boáeí aaazyéh dnchowych wnosió o dnszy, jako ich podmiode i žródle; 
• isCMiila neezy przygodnych wnosié moiemy o Bogn« jako o pierwsaej 



12 

ich pnjcqmie; z powlysania pn(yczyn i slrotków w naeiach lewQitawi^ 
wnosió moiemy o pelaej, samkni^tiij w sobie calo^ei wasyitkialk li^mf 
iwiatowych. Nie ma tedy žadnej prsyczyay do pocsytjwaoU tj^ iM 
sa czcze, beztreáciowe formy, tkwi%ca w rozuinio, aieby dopiaro tyn apo* 
flobem wniotkowanie owaíaó za moiliwe. NadU>, oczywiat^ joiti nocs^ 
ie doktryna kantowska, azDsJ^c niemoWwém pomanie tágo waqrstkiagpi 
co jest nadzmystowóm, cale poznanie omyslowe wydí^e na }up acopty gj^ 
srnu. Jak zaé z doktryny tej wyptywa aceptycyzm w zakroaie pgntania 
ompirycznegOi prowadz%ey ostaieoznie do zaprzeczenia rzeoajwistoici áwiar 
ta zmyBiowego^ najlepiej wykazai Fichte (ob. wyžej a. 8..)* Wprawdzie 
chcia) Kant zapobiedz zupetoemu sceptycyzmowi w dziedzioie ungr^wcj 
la pomoc§ rozumu praktycznego^ o ile ten, dla umožliwiema moraloojci, 
musí wymagaé wolnoáci, nieémiertelnoád i bytu Bóstwa, t. J. wiarzyč 
w wolnoáé, nieémiertelnoéó i w Boga (nauk^ t^ rozwga Kant w siioj^ 
Crííik der praktischen Vemun/t i w Jiíetaphjfmk der Sitten)^ Ale wiara ta 
jeat tu wiar% álep4» jakiej rozumowi lodzkiemu narzucaé nie podobna. 
WreBzcie i to juž wskazqje falsz teorji, gdy na j^ podstawie nie dije ai^ 
oprzeó moralaoéó i že dla jej umožliwienia potrzeba tu pobocznych árod- 
ków 1 pomocy. o) Akoemetycšny^ ideálům^ zaprzecz^j^cy istnienia przed- 
miotowegO) empirycznego áwiata, jest w taklcg sprzecznoáci z uaturalmi 
pewnoáci%, jak% mamy o istnieoiu éwiata mategaloego, iž natnrainemu 
rozumowi wydaje síq poproatu potwornym. Z praktycaném tet iyciem czto- 
wieezóm tti^zupetniej pogodzié si^ nie d^ Wlaádwie tež oie potraebtýe 
žadnego odparcia, bo sam Ú9 zb^a. Wszakie i pko niemu, dU pelooici 
rzeczy^ dajemy dowód naukowy nástupný. Swiadomoáé siebie przekony- 
wa naa, temamy zmyslowe wyobraženia, t. j. wyobražeuia dat^ jakie &• 
ktycznie zn^diig% si^ przed naszemi zmyslami i na nie od<^alyii;aif. 
Wyobraftenia te smystowe, jak wszelkie inne ^awiska^ mu8z%; mieé wUi- 
iciw^ 8W0J9 do8tateczn% przyczynQ. Przyczyna, ta može znajdowač ííq 
albo w naszym tylko umyále, albo w Bogu, albo tei w rzeczywiécie iatnie- 
j^ych cialacii. Otót przyczyna, ta. nie tkwi w miszym tyiko umyéle, bo 
\^ áwiadomoáó siebie áwiadczy nam o téro, že prsy powstawaniu w nas 
^ryobražeá zmyalowych zaležni jesteámy od przycsyny jakicjá zewn§trznfi|j; 
80 w amystowych wyobraženiach naszych, co 8i§ tyczy ich treáci, zacho- 
dzi wielka rozmaiteáé i pewien porz%dek w tej rozmaitoád; gdybyámy zaá 
treáó tych wyobražeú z siebie tyiko wytwarzali, wówczas i pol%czenie 
ich i porz%dek z nasby tylko pochodzil; muaialaby tedy w nas znowu 
byó czynnoáó jakaá, stawiig^ca ten porz%dek, i mybyémy musieli byó áwia- 
domi t^ czynnoáci. Tymczaaem nic takiego w nmyáie naszym nie za- 
chodzi. Owszem, jesteámy jak najzupelniej wewn^trznie áwiadomi, ie po- 
rz^ek wyobraieá zmyslowych, co do ich trcáci, wcale od nas nie zálety 
i ie nietylko go nie wytwarzamy, ale tylko spostrzegamy, jako po za 
námi daný* Nie naležy tež w Bogu szukaó dostatecanej pasycaynj na- 
azych wražeá zmyslowycb; z nieprzepart% bowiem koniecznoáci% naturální 
smyslowe nasze wraženia odnosimy do cia) zewn^trznych, jako ich pizy- 
czyny, o ile te ciata zewn^trzne dziataj^ na nasze zmyaty. Gdyby wyobra* 
Aenia te zmystowe Bóg w nas wywolywal i gdyby w rzeczy samej nie bylo 
€ial zewn^trznyob, wówczas sam Bóg wprowadzalby nas w blfd nieuni- 
^iony, któregoby usun%ó nie bylo moina i któregoby tn^mač si^ na- 
iiaio, bo inaczQii iyóby nie byto podobna. Pri^pusacsenie jednak tal^e 



13 

jot lieddmaiie i sutdto <Mqrwiáde pnedwi tff pimJii w o ád Botej, 
■itl ij aa Bie igodac si^ byio flioiiia. PonMlafe tedy tyiko to jtdoo, že 
pnetaMovi przycsjíia nasgydí wyoKnieá tnjÉlowjeb spooywm w da- 
KMfc iigcj.jwiáu e isCaieJfcyebf które mfslowe wyolinteDía pnu to w ms 
vjvoh^f, te oádaalpiigf na h^ězů zmjúj. Mofí Cedj neczrwíáeie istnieé 
x awBC UxBj ! ifríit ddeioj, ktérj níe jest bjnajmoicj caeiyio pocoren. 
A gij ideaKid dla poparcia twojcj ééktrynj iiciduj% aí^ do twiardsenla, 
iž to, eo nj ciatem aasjwaaij, sktada Ú9 % cxjtŘo amjalowjcli wlasno- 
id i dia tego snika sapdaie, gfij te wlasBoid od aiego odi(jaiieaij praea 
aUa Uakcfe — odpowiedzieé moiemy: te twierdsenie to jest zopetma bl^e; 
saMancja bowiera data poioiteje nwsse i aiasí pozosUwaé ponimo owej 
■tiii lilii, p a ai atw a* ^ wgisnofei owe aie aoglyby bjé neoŤnmtemi bez 
tcf 'atfSramqi, w Ictónj sí^ one tnaiá^. d) Bezzasadnoéé ideaUimm abdobt^ 
mego ivjkanj% aait^pae dowodj: 1 ) Podstawi| idealizma absohitoego jest 
pnypuiMj enfe tožMunoád byUi i myáli, ar skatek ezego myélenie loddtíe 
•a BD66 eedi^ absolntnoici, poniewai tylko w absolade myél i byt mo- 
01 fcyé ideotycsae. Ale i^aifiie to jest kapitaloym fatszem eal^^ syste- 
■ata. Lodsldego nyiienia nie noloa byojgmaiej poj%é jako absolatue* 
go. Gdyby bowien nyileirie to bylo absdatoe, byloby s natary swej 
BieakoéesoDe. aieograaiezone; tjniciasríH wcale tak nie jest: nieskoáciono 
Wwiea pomaaíe posnaje wszystko, eo jest do poznania i to w calej jego 
poaaavafaioád, tak, te nie pned niém nie ma nkrytego, a nadto nie po* 
padá ono w bl%d taden; Indskie zai posnanie nie ma oezywiíde tydí 
p i aj B d e l ów, bo mepozmjeBiy ani wnystlúego, eo jest do poznania, ani tel 
t^go, co pozn^emy, nie pozniýeniy w calej poznawalnoéd, ani wreside moteniy 
pRypHjwaé sobie sapelnii nieomybiošó naszego poznania. Poznanie tedy 
Mzkk nie jest niedniAcaone, a žatém nie jest i absolutné. Myál i byt 
flia a% w wMzm myšienin identyczne. Absolutny tedy idealiza w sasie} 
zasadse swcjej zbadowany jest na piaskn. i) Idealizm absolutny nioie 
Jf6 tylko sprzeeanoádaad. Logiczny ideslizm Hegla przyzn^je to otwar- 
cia, diOTO przy pomoey sprzecznoád przeprowadza rozwijanie d^ poj^cta 
logicznego. Ale takte podmiotowy i podmiotowo-przedmiotowy ide^zm 
Vktego i Szellinga nlegiúf kj wadzie. Absolutné bowien /a Flditega 
i ákiol ataa In dy ieren cja &ellinga s^ nieskoňczone, a jednak nie s% w sta- 
vyitipié w eit^ swcj nieskoúczonoéd; s% tedy ograniczone, skoA- 
», vaiakte zarasen mi\{% byč nioograniczone, nieskoáezone. Absolutny 
íéuĚéam zaprzeeza wi^ nigwytsze prawo niyfli, prawo spraecznoád (Je- 
i tot saaM ide nože rázem byé i nie byé" [pod tyn samým wzgl^ 
1]). Skoro zaá prawo to jest zanegowane, tém samém zniesiona jest 
■Millh i o é ó wszeUtíego, dioéby podmiotowo zasadnego dowodzeaia, poniewat 
dowodzenie opiera d^ na tém prawie. Možná tu wi^ tém sa» 
pfmwem katde sdanie mieé zárazem za prswdnwe. Wsselka dya- 
naakowa sti^ si^ niemotliw). ^owem, stajemy znowu na stáno- 
seqityeyznra. i) Absolutny idealizm wychodri zawsze z ezysti| 
akstrakcji, nie múfcej tadnq rzeezywistoád; abstrakcja zaá ta, bez wszd- 
Uaj aprzedaío rzeezywistoád, nastf pnie stawia síf jako rzeczywistosč. Tak 
abadatne fa Flehtego nie jest niczém rzeczywistém przed swojém wy- 
it|pi<mlm jako ýa ograniezone i jako nie-ja, w sobie jest 000 ezystf 
ab atoa kc j f, Podobnie ma n^ z szelingowsk% ab8olutn% totsamoád^ do- 
dba i watary (ja i nie-ja), poniewat ta totsamoéc rzeczywistoéé swoj) mm 



H Ideaiizm.— Moe wrodzone. 

tylko w reiróžnianiu na áwiat naturj i áwiat ducha. Toi samo mmide 
powiedzieó moi;oa i o h^owBkiém .poj^cia logiczném", które, Jako takia, 
nigdy nie može byó awaiaoe za ooó raecqrwistego, co zreszt% i sani He- 
gel przyzoj^a. Tak wi^ oczywi8t% jest necz%, že idealiím absolutiiy tU* 
wía coé nieistniej^cego, jako zásady i pierwia$tek wizelkiego iatoďenia. 
Ale tym sposobem zaprzecza nietylko zasadzie aprzeczDoáci, ale nadto 
i zasadzie przyczynowoácí, podlug której wszystko, co rzeczyiriste, ježeli 
nie istnieje samo z siebie, t. j. ježeli istota i istnienie nie 8% w niém je- 
dno i to samo, presapponi^ge jak^ rzecxywistq przyczyn^ czynn^, przez 
.któr% prsTSzto do istnienia. System zaá staj^cy w sprzecznoáci z vMtyit" 
ktemi zásadami pozoanift, a n*w«t m.. ■^flaji^ przyczynowoíci, nie moie byó 
bynajmnícd prawdziwym. 4) Wreszcíe, ideallzm »bMM«iUHiQ(ienia w aiir 
zapelniej3z% nicoáč wszystko, co konkrétné i rzeczywiste^ skoro wujwŘkm^ 
co konkrétné i indywidnalne rozplywa si^ a niego w ogólnej, abstrak- 
cyjnej myáli, jak% uwaža za byt jedyny tak, iž i?szystko, «co konkrétna 
i indywidnalne wyst^poje u niego jako znikoma forma zjawiskowa owej 
ogólnej myáli abstrakcyjnej. Že z tego wszystkiego wyplywa nf^sopel- 
nieijszy nibilizm, poj%č bardzo latwo, skoro myál abstrakcyjna w swqjcj 
abstrakcji nie jest czemá rzeczywistém; poniewaž wszystko, co rzeezywiste, 
jako takie, jest indywidnalne i konkrétné, a z drugiej znów strony sam 
Hegel mówi, 2e poj^cie logiczne, jako myál nigogóbiiejsza, jak jest c^ystjm 
bytem, tak zárazem jest czystém nicestwem* Sprowadz^j%c przeto wasyst- 
ko indywidnalne i konkrétné do myáli ow€|j. najogólniejszc^, idealism abso- 
lutny zanurza wszystko i zatapia w przepaáci tego ogólnego nicestwa. Ob. 
StóM^ Lebrb. der Phil. I 418; cf. Goluchowahi^ Dumania I. N^ 

Ideat, i) przedmiot tylko wyobražony, w przeciwieňstwie do rze- 
<:zywistoáci; 2) przedmiot odpowiad%j%cy doskonale jakiej idei, takže pMrwo* 
tozoreni nazywany. Odpowiednio do idei prawdy, dobra i pi^kna 8% ideaty 
aankowe, morálně i estetyczne. W nance i žycin moralném, gdzie po- 
jQcia nie daj% si^ tak zmyslowo przedstawiač jak w sztnkach pi^kaycb, 
wyrazy idea i ideaí užywaj^ si$ cz^sto jako jednozoaczne. Zt%d idealuo* 
waé^ rzeczywistoéé podnosič do ideálu. 

Idee wrodzone. l ) W nauce Dekarta^ 2) Leihnitza i Wdffa^ S) Ro$* 
miniego, 4) Krytyka icorji. Teoija idei wrodzonych powstawanie poznania 
umyslowego objaánia przypnszczeniem, že s% idee spoczywig^ce jnž i tkwi%- 
€0 pierwotnie w duszy, i dla tego idee te wrodzontmi nasywa. Teoija 
ta w róžnych wyst^puje formách. I. Nauk^ Deharia o id, wrodzonych ob. 
tc)j £nc. IV 184. 2. Ltihnitz^i Mcg^ň jego Wolf posuny si§ dalej 
jeszcze. Nietylko bowiem idee treáci nadzmyslowej i koniecznej, lecz 
i idee zmyslowů %% wrodzone i przychodz§, podlug nich, do dnsi^ nie 
2 zewn^trz, nie od áwiata matcrjalnego (Ldbnitz nank^ t§ rozw^a w Nou* 
veanx essais sur Tentendement humain, pko Lockowi; w Reflex, sur TEssai 
de Locke p. 18 7 mówi: „Zdige mi si^, iž mog^ powiedzieó, že nasze idee, 
nawet idee rzeczy zroyslowych, pochodz^ z naszej wlasnej istoty*"). Dia 
tego przypuszczig% oni, že idea calego wszecháwiata jest duszy od po* 
ez^tku wrodzona, jakkolwiek idea ta jest jeszcze niewyražna, a rozw^a 
i uwydatnia sig póžniej royáieniem. Na pytanie zaá, na czém opiera síq 
xnyálenie w rozwijaniu i uwydatnianiu tej idei, odpowiadaj), iž royálenie 
w každým razie t^ szczegótow% ide§ jasno i wyražnie przedstawia, jaká 
odpowiada wraženiu zmyslowemu, pod ten czas w nas wzbudzonemu. Przy- 



15 

tMfn% waí lifo jttt htnMMÚB, pierwotnit pomifdsy don% a dalem síto- 
■wnitw W liBBKMji Ui bowiem modyfikacje áuMtj odpowiadiQ) jftk 
ntjáékMmé aodyfikaqoa dala, i oaodwrát; idea wi^ jaká w áumsf 
vjrtfipiQa do jancj áwiadoBioéei, odpowiada awm wraieoia xmyriowema, 
jakia w dda p odéi mat 119 májdijje ( Wělf, Bation. psychol. roidz. 1). 
3L MmmM (w Naoro taggio 8BU*orí§iiie della idee) nsiiaje jeda^ tjlko 
ida9 jako wrodfOB%, a aúaBowide íét^ bjftu. Byt ten biem on jako 
Tupdtáb w iokie meokreékMijr (orte ideále ideterminato), powttalj wuakie 
na pnei akiliakcj^ myfli, leci omi w tofaie i pnei 99 jož abetrakqrjny 
i, jako taki, nam wrodzooj. W kaidym t^dxie bowiem, waÁmi Rosmioi, 
lawíera eÍQ idea powisedina, opowiednik bowiem sam w sobie wsi^ jest 
aawne pojociem powsieehoém. Dia uforroowaoia seš idei iKmňechac!} 
iiofaj d ia xnown laweie jakiegoé B%da. Ž/ébj pneto nie popaéó w nie- 
akoáenme kólko, mummj pnjjfó jedn^ ide^ powszechn^ jako wrodzonf, 
X któiejbj nyál miala swoje wyjéde. Idea ta mosi byó najogólníQss^ 
i Bajprost8z%, aieby wizy^kie inne idee mog}y z niej byó wywodsone. 
Mni tedy idea ta byó ide% byta, poniewaÉ nie děje si^ jol ona na prost- 
mm nntoiyé elementy, a sama wcbodá do wuystkicb innycfa ideí. Idea 
ta byta pneto jest wlaánie tém, co nasywamy natoralnóm áwiatlem ro- 
sama. Wneikie amydowe poi nanie pewstaje ze iwróeenia i sastosowa- 
Bia t^ kleí seeadniaej do mateijala dostarezanego aam pnez doáwiad- 
caenieL Gdy, miaaowieie napnód, t^ ide^ byta l%czymy i sensacj^ posoa- 
jeiqr i oceniamy pmdstawiij^cy síq w leasacji pnedmiot, jako bytaj^cy. 
Zaraaem jednak pneš te sensaeje, o ile l^esymy z nienii ide^ bytu, byt 
ten sam w rosmaity detenniaaje sif sposób, i te wlainie rótae determi- 
lume ogólnego i nieokreáloaego w sobie byte s% pojQciami rosmaityeb 
nae^. 4. Teoija idei wrodsonycb aie ol^nia posnania nmyslowego. 
Katda idea bowiem zawiera w sobie podwójoy moment, jeden podmioto- 
wy, dragi pnedmiotowy. Pod wzgi^em podmiotowym idea jest aktem 
■ayslowym, jest aktem posnaaiowym; nwaiana saá pnedmiotowo, t. j. co 
do swojcii treáei, idea jest pnedstawieniem jakiego pnedmiotu w naszym 
■ayiie, kt6re to pnedstawienie pod wzgl^em podmiotowym sawaninko- 
jest wlaiaie wspomaianym wyžej aktem poznaniowym. Co m^fo 
pewn^ aigvmentojemy dalej: Jeieliby byly idee wrodsooe, byly- 
kf ooa aam wrodaone aibo farwMbúe^ t j. jako rzeczywiste idee, albo tež 
p út0 €w o tylko. Jeieliby pierwsze mialo miqsce, tedy naležaloby przy- 
ia dasza myili neczywíácie od pierwszej cbwili swego istnienia, 
to atrzymywat Dekart. Ale 1) jest to cxysto dowolne przypnszcse- 
■ie, jaUe w psychologji najmniejszego nie zoajdnje poparcia; i 2) w tém 
aawefc prqrpaawsenin znowa powBtaloby pytanie, z jakiego to miaoowide 
iródia owo dwte myálenie třeáč swo}í| czerpie. Tradnoáč tedy pozosta* 
híkf aia vsanitla i powstawanie pozoania nmystowego nie^lko nie wy- 
jaéaiOBa, ieez racs^ jeszeze zaciemnione. Ježeliby zaá idee byty nam 
wrodsone pot^^owo (virtaaliter), wówczas spotykamy síq z podwójn^ alter- 
iiatyw%. Gdy owa sila, moc^ której owe idee pozyskigemy, przecbodzi 
v cajnnošd, natencsas idee owe wytwana ona albo pnez to, že je a^«fra- 
Jutfe % pnedmiolów zmystowych, albo tel wydaje je «asia z $Uhie tylko. 
Jeden pierwsae ma miejsca, wówczas npada cala teorja idei wrodzonych, 
poaiewai doéwiadczenie nie jest natenczas jaž tylko okoliczoošdow^ pny- 
czyB4 do powstania w nas owycb iddi lecz wprost to icb powstanie wa- 



16 Mee wrtdzMt. 

nakifie. Jeteli Báá pnnmáeimy dnig% altenm^jwti tady aiyflesie c«t% 
trtáó ttoleh idei wytwarza z úe\n% co inaczy, ié w tyn rttie stewaay 
]» Étanowiakn ideaKzmii, jakie ntnymaó sl^ nie da (ob. IdealúEm), I w ne* 
osy saiD^, teorja idei wrodfonych, w každ^ s traeeli swoieh wyžej wy- 
loBzoioDych fora, jeteli konsakweotDÍe b§dfie pneprowadsoBl|i miisi do- 
prowadEió do ideallzmii. I Uk, pnyjmiij%c idee wrodsone w myél De- 
iKuia, požegDaé sIq musimy i pnedmiotow% neczywtstoéei^ naszego po- 
tnania nmyslowego. 2e bowiém idee wrodsoDé odDosz% 8Í9 do prawdy 
przedmioiowej, jest n DekarU Iwierdaeniem isapehiie dowolném i s jego 
ttanowiska ňiepodobném 'do dowiedzenia. Zásady bowiem, na jakích ów 
dowód mnsialby si^ opieraé, s% podhig t^ teoiji takže wrodzone, a sá- 
tém maj% tylko wartoáé podiniotow%; na podstawie tedy takieh sased nie 
podobna nystawič žadnego przedmiotowo watnego doirodti sa neesjrwi- 
stoéci% naszego poznania prsedniotowego; a ježeli z takim dowodem kto 
wyst^pi, b^dzie to petttio prineipu^ poniewaž wówczas presapponowalby 
przedmiotow^ prawd^ zásad, jaki€(j dopiero dowodziéby nalézalo. Tym spo- 
sobem poznanie umyslowe sprowadza síq do procesu czysto podmiotowego. 
Z tego zaá stanowiska jednego tylko potraeba dalej krokn, aby i zmyslo* 
we poznanie poczytywaé sa proees czysto podmiotowy. Do takiego idea- 
Usmn, w m^prtesadňiejszej jego íormie, posunuli bíq w teoiji idei wrodzo- 
ikych Leibnita i Wolff. Skoro bowiem cale nasze poznanie, jak oni noz%, 
wyptywa z wrodzonej, a zalém podmiotowej idei wszecháwiata, tedy tak 
nmyslowe, jak i ziáyslowe poznanie nasze jest prodnktem tylko naszego 
nyálenia, prtyczéra przedmiotowa rzeczjwistoáó nie na žadnégo ndstaki. 
W takim zaá razie nie mofte byé wcale mowy o níaukowém nsasadnienin 
istnienia éwlata zewn^lrznego, poniewaž wtedy nie ma žadnego t^cznika, 
iadnego mostu pomi^zy podmiotowoádf a przedmidtowoácif. Przybranie 
na pomoc barmonji, nstanowionej napraód pomi^dsy dalem a dusz%^ nic 
tu nie pomaga, bo przeciež w tq teoiji nie mogQ wiedzieó, eafy prócz oo- 
jej doszy 8% jeszcze jakie przedmioty byti^%ce i esy w rseczy samej mam 
jakie cialo. Hypotéza Leibnitza i Wolffa nieuniknienie prowadzi do idea- 
lizmn akosmistycznego. — Oo síq tyczy teorji Rosminiego, i ta albo zosto- 
je z sob§ w sprzeoznoáci, albo tež prowadzi do idealistowskiego rozu- 
mienia poznania nmyslowego. Podlng bowiem tej hypotézy posni^ przed- 
miot jako istniej^y dla tego, že z odpowiedni^ mu sensac^ (zmyiíowém 
wyobraženiem) l^cz^ ide^ bytu. Albo tedy w samej sensacji pozni^t^jut 
przedmiot, jaki žatém uwažam jako byt^j^cy, albo tež nie pbzni^^ go 
jeszcze w tej sensacji. Ježeli pierwsze, ježeli pozniu^ 90 wprzód, áanim 
pol^ozytera z nim ide^ bytu, tedy dla uwažania go za byti^cy nie po* 
trzebty^ í^czyé z nim dopiero idei bytu. Ježeli zaá w sensacji nie po* 
ini^§ samego przedmiotu, tedy ci^e poznanie jest rzecz^ czysto podmio- 
towi|, gdy mianowide z sensaQj^, o której w przedmioeíe w sobie wzi^ 
tym zupeínie nic nie wiem, l^cz) ide^ bytu, i nntQpiiie z tego po}%cze- 
nia wyplywaj^e poznanie uprzedmiotowiam. Oezywista jest to czysty 
idealiňn. Wsaákže w pewném znaczeáiu možemy ideami wrodzonemi 
nazywaó zasadnicze poj^cia, o ilebyároy prsez to roanmieli, že wrodzomi 
nara jest do nich a natnry latwoáé i usposobienie. O ile bowiem rozum 
nasz z nátury ku ternu jest skierowany i usposoUony, aby poj^'a te 
i zásady formowat, jak tylko poczyna swoj^ dzialalnoád, možná mówié, 
že i owe pojala i zásady z natui^ nam przyehodz% i jakoby byty wro-^ 



Mee i»rtdzM«.**ldEf rzymski. 17 

dumě. W tm zůMoaúa i. tamuz z Akwim (Goirtra gest. L 4 e. 1 1) 
mM: InteUaetos noittr aliqiui natsniiter eognascit, aiort príoím mtdli- 
gíMinm prindpim, qaomm iatenigíbUes eoBC^tiones, qiute tmte intem* 
xm dkanter, nainrtliter ia ipso existant et ex eo prócedvut" W taki^ 
pojocáceh i MMMltct .glówoych vml omysl lodiki z oatory podtUw^ dU 
<^tegD áMkatgo poznania umjslowego, nibj nasioaka naoki (sMiina sden- 
tianua), jak je oaiywa é. Toraas (De ferit. qu. 1 1 a. i), jakíe rocani 
JQi dafej razinija. Ob. SuícU, Lehrb. der Phil. I 49 7... iV. 

Mzi (A£fndiuf^ z freek, aťpíto^mioHcy tarez^), áviftf (i Wn.), 
u Frane&zów nazwany St. Gilles (czyt. ŽtO, niat nroddó zi^ w Atanaeh 
ok. r. C40, zk^ adat siodoFrangi i jako postafaiik w lesíe biskopetwa 
Xlflua (Xenansnoi) modlitwii i raznjélaaiem zaj^y, sm. i Wrz. 720 r. 
Žywil ú^ tylko roáfinamí, wodi|, a czas jakiá jeszcze i Dlekitm saniy, która, 
podl^g Jegeady, goniona na polovaaia przez króla Gotów (mose Wanib^), 
odac m^ miala do oóg šw. i tym spoiobem wykrylo si^ jego miejsce po- 
byta. Wieka powažany przez króla, I. nie opozzczal pnstyni; a gdy przy- 
2%czyto zíq do idego kilko uczdíów, založy) klasztor, okolo którego z cza« 
sem wzniosto zi^ miasto St, Gůles^ glošne póžniej w wojnach albígeáskieb. 
RcUki^'e ávj^tego znajdaj^ zi^ w Tnlozíe. Xa obrazach malnjf obok nie- 
go sam^, i^odzoa% ztrzaf^ i do niego iiciak^j%c%. Poczytywaoy jest za 
patroaa ptodnoici malžeikBkiei. Gdy do tego šwi^tego przytzedl raz pe- 
wiea zakoBDík, zeavemi w^tpliwoáciami co do dziewietwa Naj^v. Paaoy 
po nrodaeiria Zbandcla, Idzi aapisa} na piaska trzy pytanía: czy Najáw. 
Panna zarówno dzíewic% byla przed narodzeniem Zbawidela? w cztsie 
t^go aarodzenia i po narodÍEeDio? i na kaide to pytaníe otrzymal odpo- 
wiadi przez trzy biale li^, jakíe na koňco každego pytanía z ancbego 
piaakB naraz wyroaiy i rozwin^ly zíq. Gf. StaxUer^ HeSliganlaí. I SO; 
BMaad.^ AcU SS. 1 Septembr. I 284 ed. Camandct; TtUioum^^ Notíee 
hístonqae zor saiat GíUef, aiant et aprés sa mort, oo 8aint GlUes, son 
monaftére et aoa calte, Ntmea 1863; Triehaud^ Histoire de rSn^^eatloii 
do tonbeaa (ta Siarp. 1 865) de s. GUles, Nfmea isea. li. 

Mzi Rzynski (Ae^Uws iřomanaá), zmny takže Idzi CoUnna, 
or. 1247 w fizymie; niepefm%je8t rzecz%, €2j z atynncj rodziny Colonna 
(ob.X jak to ntrzymnja Raynal (Hizt. da Berry* Boorges 184 6, II 259) 
i Flenry (1<^ •«cl. I. 88 n. 18); mtodo wstfpít do zákona aagnstjaoów, 
sfiidga odbywat w Rzymie i Paiýtn przez lat trzynaáde; gorifwy aczeú 
< Témaaza z Akwina, pko Wilbelfflowi z Oxfordo brontl jego naoki, i^ 
vBía jak i naoki i. Bonairentory, w pismach: />. Thomae defenMorium mu 
carrětUriMm corrupiorii i De/ensorium divi BoŘOvenivrae; w róžnyeh sii€j« 
seack nanezyciel teologji, zbyt émiatém wystfpowaniein pko blAopowi 
paryzkíemo Stefanowi Tampíer wyvota! sorow% jego pko sobie cenzorf 
í potfp itn ie awoícb naok. I. ošwiadci^! aif gotowym do odwohinía bi^- 
dów i zaapellowal do Papieía Bonoijasza IV, który rozpaUrenie sprawy 
zlecft I Qz. 1285 (cf. Raymaid^ Ann. ad a. 1285) bpowi Renool de llom- 
blíére, nastf pey Stefana. List papiezki poleeal bpowi zebraé zwoiob aan- 
ezyeieU teologjí I wifkszo^í^ gloso w zdecydowaé, eo I. ma odwolaé za 
nroieh naok. Tynczaaem slawa ťgo rosla d^gle: na jego prelckcje 
o 9mtmejack Lombarda zbíega!y si^ tlomy stodentów. Byl on pierv9z>in 
coktoreai zakono aogostjaúskiego, naoczajiicjnn na oniweraytecie paryzkini. 

AcykL T. VIIL 2 



18 UzirzyíMki. 



Naswano go dúeior tundati9$imm^ a aagusijaBi*, na jeneralném tebraoiu 
swojém we Flor»iuji 1S87 r.» nckwaiili, iž nauka Inrata Fgo, qaae mim- 
dum univenHun iUustrabat, ma byé noria^ dla vttjstkich naac^cieli ca- 
lego aakonu. Wybraoy (6 8t. 1292) jeDeraloym przeorem zákonu, I. po 
tnecb laUch zložjt tQ godúoáč. Poprzednlo joA Filip Šmialy^ król íranc, 
powotal Fgo do Ljonn i oddat mu wyebowanie swego syna, póiniejssego 
króla Filipa IV Pi^knego. Na tém stanowiska napital L dzielo De in- 
stítutione principům $eu dš Eegimine regum. Zdige 8ÍQ, te I. pozjskal 
sobie wielk% pnychylnoíé swego wychowaňca, który po obJQcin korony 
chcia), aby I. byt mówc§ witaj%cym go w czasie koronacji* imieniem uni- 
wenytetu paryzkíego. R. 1296 sostat I. arčy biskupem w Bourges. W wal- 
ce Filipa Pi^knego pko Stolicy Apost. wszyscy prawie ucseni przypisy- 
wali Tmu stanowisko nieprzyjazne Stolicy Apost., czyni^ go autorem pí- 
sma De uiraque potůstate (ap. GoUlaH^ Monarchia s. Romani Imperii, 
Frcf. 1614, II 96). WiarQ w autentycxnoáó tego pisma zachwiat V. 
Courdaueauxy prof. w Macon (w tezie napisanej 1867 na doktorát i nie* 
dmkowanej, p. n. Aegidii Roi de Regimine principům doctrína), a nast^- 
pnie Kárd Jawrdain (w art. Un ouvrage inedit de Gilles de Róme, po- 
mieszczonym w Journal generále de rinstruction publiqne, Paris 1858) 
wy kázat, na mo<^ dowodów tak zewn^trznych jak i wown^trznych, 2o pí- 
smo to nie jest diietem ťgo« Gdy Bonifacy YUI Pap. wezwat francnz- 
kich pratatów i doktorów teologji do Rzymu, na obřady ca do árodkóiv 
zapobieženia zámyslem Filipa vrzgl^dem Koádola, pomimo snrowégo za- 
kaau (1808)» aby nikt nie wažyt si^ kngu w tym celu opuszczač, I. na- 
leíat do niewieikiej líczby. tych (6 opatów, S5 bpów i 4 arcyb.), co si^ 
do Rzymu wówczas udali (Dupuy^ Hist. du différend entre le Pape Bo- 
nifáce VIII et Philippe etc.). 2e I. naležíš do nsgbardziej stanowczych, 
przesadnych nawet obroúców Bonifacego VIII, przokonywa szczególniej 
odnaleziony przez K« Jourdain'a w oesarskiej bib^otece paryzkiej r^kopism 
pisma I*go De ecclesiastica poteetcUe^ o któróm wspominali juž bistoijo- 
graíowie augustjaúsc^: Qandolfo (Dissert blstorica de ducentis oeleberrimis 
augnstinianis scriptoríbns, Romae 1704) i Oseinger (BibL aogustiniana, 
Ingolst. 1768), jako o podtrzymi^i|cóm zdanie obroúoów Fgo, pow^tpie- 
wiý^ycb o autentycznoici pisma De utraque potestate. ApologeU Bellar* 
mina, Ad. Schulken^ przywodzi Fgo jako apologetQ praw papieskich i jego 
wtadzy áwieckiej (Apologta pro illnstr. card. Bellarmino, auct. Ad. Schul- 
ken, ap, Boceaberti^ Bibl. pontifíc. II 12), ale dzieta Fgo byty tak máto 
znané, iž Groldastowi udato sí$ wr^oz przeciwn^ d^noáci pismo „De utra- 
que post/ podszyó pod imi^ I*go i takicb nawet zwieáó iudzi jak Boemet 
(Defense du dergé de France, 1. 6 cb. 25). Nie wiadomo kiedy I. wr6- 
cit do krajů; prawdopodobnie po pogodzeniu duchowieústwa z królemza 
BenedykU XL R« 1S06 byt wswojej cUeceiji; Kronika bowiem nangiUú- 
ska opowiada, že Papiež Klemens V prsybywszy do Bourges, nakázat 
Fmu zaptadé kary soo fant. turoúskich za to, že ten dwa rázy opuécil na- 
wiodzenie Stoliey Apost, jakie co dwa lata winien byt odbywaó. I. um. 
28 Gr. 1 s 1 6 w Ayignonie. FiUp z Bergamo (Supplem. Gbronic. au. 1 2 8 5) 
podaje, že I. wslawiony byt cudami i z powodu áwi^toblíwoáci swego žy- 
wota nazwany beatus doetwr. Ale jest to áwiadectwo w tym wzgl^dzie 
jedyne, jakie mamy. I. pochowany byt w Paryža, w koáciele augustja- 
nów. Oprócz wymionioDych, zostawit I. wielc jcszcze pism, których dro- 



Idzi rzyn$ki.*-lgaaey iiljtebenski. 19 

bnj tjDco cz^ drakowaiia; reszU w r^kopismach, po wi^kszej cz^ici 
w bibliotéce paryzki^. Ob. o tjch pismaeh: Bellarmina (Scrípt. sacr.), Pos- 
aerina (Appar. sac), TríthemiasX Gesnera, Wilh. Cave. Cf. F, X. 
KrauM^ Aegidins Yon Bom. w Oesíerreich. ViéTUljahresšc/trí/t f. kath. Theol,^ 
1862* p. 1.. A'. 

Idzi s Witerbn, jeneral aogastjaúski i zoakomity uczodj, bieglf 
w j^zjkn greddm i hebnýsldm, a przytém slynoj kaznodzicýa. R. 1512 
byt na aoborze lateraneňskim, 1 5 1 7 zostal kardynalem i z kolei byl bi* 
ikopem w Castro, w Lanciaoo, w Zara, w Satrí, Nepi i Witerbo. Przy 
róžoych dworach byl legatem a laUre^ a I623 zostal protektorem swego 
zakonn i patijarcbi| konstantynopolitaáskim. Zdawalo 8i^, 2e zostanie 
Papiežem, gdy am, 12 Listop. 1532 w Rzymie. Wybraúaze plama Tgo 
znajdojil ai^ ap. MarUne^ Collect. no?. L Jíl. Poroi^zy innemi zaliczaj^ 
flÍQ tntaj: l ) Hittoria viginii annorum per totidem psalmas digesta; liistorja 
ta ma jeszcze dmgi tytol: De saeeulorum díMpositíane; wiela tež cytnje to 
dzieto jako Commentariuš in quosdam ptalmos; 2) Commentarius m / een^ 
tentíarum usg, ad dist, i7; 8) Epťstolarum famiUarium ad Gabrielem IV- 
netem liber; 4) Epistolarum ad dioersos libri, VI; 5) Edogae eacrae ires; 
6) Diciionarium sivé Uber radicum Jiebr,; 7) Annotatianes in tria priora 
capita Geneseas; 8) Ltbelba de Eccleeiae incremento. Montfaucon (in Bi' 
bliotk. Mss. II 7 79) przypisnje roa pismo: Informatío centra l^ieranam. 
seoiamproSedis Apoit. autíaritate^ i i. Cf. FahricH, Biblioth. lat. I 24. (Z>i/jr). 

Ignacy (stowiaá. Žegota) Antjocbeňskif éw. (i Lot o/. 20 Gr.» 
17 Pažd.), jeden z najpierwszych Ojców apostolskieh, prawdopodobnie 
z Syrji pochodzil. Po syryjsku nazywal síq N o rono, zk^d Poeoche i Gra^ 
b€ bl^nie wnosili, 2e miejscem jego nrodzenia bylo sardyňskie miasto 
Nora, ciy tež frygíjskie miasto tegož nazwiska. Lecz jeszcze Assemani 
(Bibtíoth. orient t. .111 p. I p. 16) zwrócil nwag§, ie Nnrono znaczy 
,p^en ognia* i 2e jest syryjskim przekladem laciňskiego wyraza Ignatius 
(ignis). L nadto nosil přídomek Tbeophorns, Oeofopog, co znaczy 
cztowiek noizfcy Boga w swojém sercn. Niedokladne posiadamy viado* 
moieí z žycia á. Tgo. Akta mgczeňstwa á. ťgo podaji| (c. i), ie byt 
OD wtašnie owém dzieci^ciem, które Ghrystas Pan przedstawil na wzór 
Apostotom, 8przeczaj%cym si^ o pierwszeástwo (Mat. 18, 3. 4), a sam 1. 
(ep. ad Smym. c. 3) mówi, že znal P. Jeznsa po Jego Zmartwychwstania. 
2e I. byt jednym z nczniów Ewangelísty Jana, o tém éwiadozii akta jego 
m^ezeáatwa (c. 2) i Eozebjasz (Cbron. ad. ana. ii. Trajani^* Grzegórz 
W. zaHcza go do nezniów Apoštola Piotra (Ep. 8 7 ad Anaat. Antioch). 
W Konitytuejach apostolstích (YII 46) czytamy, ie s. Pawel wyniósl I'go na 
bpstwo antjocheáskie; Cbryzostom zaá ntrzymiýe (IIomiL in s. Ign. mart. 
c. 4), 2e godnoáé t§ I. otrzymal od i. Piotra. PoJlog Eozebjosza (Hist. 
eccL ni 22) byl on drogim z kolei bpem antjocb. i n9ai^pc% Ewodjusza; 
podtng zaá Baronjnsza i Aleksandra Natalisa, opieng^cych si^ na Kon- 
atytogach apostolskicb, Ewodljosz i Ig. byli jednoczesnie pneložonymi 
Koádola w Aa^oclgi, a mianowicie: Ewodjosz miat byó biskupem jadeo- 
dmeácjan Piotrowych, Ignacy zaá biskupem cbrzeácjan, nawróconycb 
z pogaástwa przez á. Pawla. Dalej akta m^czeňskie podají, že kiedy 
eeaarz Trajan w 9-ym roku swoich rz^dów przeježdžal przez Antjochj^, 
š. Ignacy starat 8i§ go odwrócič od przeáladowania cbrzeácjan. Oburzony 
jego alowami cesarz zawolal: ,Jaki z ciebie zly dncb (kakodaimon)^ ježeli 



20 Igiitoy ^i^OčTreAkki. 

sietylko ^m ibió bluťfaftsz m6k)i rožkažów, U(íz hWét inojch uWodsisz 
i o níeszcťfgáde prž>i)rawhisz.*' ÍTá co L óátzekl: ^Tédfora ni&t z^m da- 
ctiém 'lAe íoázjsira, gdyž zle duchy úst^poj) pťzéd slogarňi Božjmi. Ježeli 
olicesz roiig imzwaé zlým, iecz wzgl^dem ítych duchów, któryčh otenawídz^, 
to zgadzam si^ na slowa twoje." Trojan zapytal: „Cóž wi^c iňa znaczyč 
ten Teofoř6^> I. odpowiedziah „Znaczy tégo, który Ghrystusá w swojóm 
sercn nosi."* Poczein cesarz; „Czyž nie wlerzysz, že i my swoich bogów, 
którzy nam pomagaj^ pko niepťz^jaciolom, we hlasném sercu nosimy?^ — 
„Mylisz síq, odrzekt I., nazywaj^c bogami z}ycb duchów pogaiiskich, gdyít 
jeden jest tylko Bóg, który nfebo i zieroiQ dtworzyl i jeden Jezus Chry- 
8tus, Jógo Syn jednorodzony, któregokrólestwapragn^lbym dost^píc.'' — „Mó- 
wisz wi^Cf rzekl Trajan, o tym, który za rz^dów Poncjusza Piláta zostal 
nkrzyžowany." — „O nim wlaánie mówi§, odrzek} I., on to poniós} z sobi^ 
na krzyž grzechy moje, on os^dzii przewrotnoáč, oraz pych^ szatana, i pod- 
dal J4 tym, co nosz^ go w swojém sercu/ Poczém Trajan zapytal si^: 
^Wj§c Ukrzyžowanego masz w sercu wlasném." I. odpowiedziai: .Tak, 
w rzcczy samej, gdyž jest napisano: Mieszkač w nich b^d^ i przebyvraó 
mi^dzy nimi/ Trajan w koácu wydal taki ^yrok: ^Hozkazigemy, aby 
Ignacy, utrzymuj^y, že nosí Ukrzyžotranego w sercu swojém, zostat za- 
kuty w kajdatiy i znprowadzony do Bzymu, gdzie bgdzie wydany na po- 
žarcie dzikim zwierz^tom, ku zabawie ludu." I. zaá, uslyszawszy ten wy- 
rok, radojnte zawolal: „Dzi^kuJQ Gi Pánie, žeá ml tak^ okázal mitoáó 
i wíbžyl na mnie takiež wi§zy, jak i na Apoštola Pawla/ Poleciwszy 
Koációt opiecě Božej, wsiadl na dkr§t pod eskorty lo íolnier^y i poply- 
nul do Smyrny. Straž nie przcszkadzala mu wjsr^šé na l^d w Šmyrnie, 
celém wídzenia s!q z biskupem Polikarpem (ob.), i przjjróowaó Ucznych 
wyslat^cóW, ktdrisy spieszyli dla okazania cžci áwi§temú m§žowi. Wysíaú- 
com dál lišty do chrzešcjan w Efezie, Magnezjí i Trallés. Nadto, napisal 
list do Rzyróian (28 Sierp.), gdyž dowiedzial sig, že wszeíkičh nsilowan 
dokhtdado, aby go od imierci uwolní^. Prosil ích, aby zamech^li šwoje- 
go zamiářiit „Žížiniem Božém jestein i niéchaj zmieíonym zosťan^ ktami 
dzikich zwierz^t, ábym si^ si§ stál czystym chlebem Chrj^stusowym" (c 4). 
Pragn^t umrzeé, ^gdyž jego miiošó jest nkrzyžowanq,." Po niejakim cza- 
sie okr^t udal si$ w kieruiiku Troády, zk^d I. tržy inne listy napisal: 
do chrtcšcján w Flladelfji (w Lidjij, w Smyřnie i do bpá smyrheúskiego 
Polikarpa. Jírk niegdyá á. Pawel, pierwáisy raz tidaj^c si^ do Europy^ 
z Tróady przepráwil si§ do Macedoňji, ták podobnie I. wyplyn^wszy 
z Tfoady, wyniadl nal^d w míeácle Neapolis, w Macédoi^i, zk^d dalsz^ 
podról pféchoi^ odbywal po wielklej wojennej drodze, via Égnatia^ l^cz^- 
cej inirj^ z Macedonj^ i Thicji|. Dotarlszy do Ďyrracbium (Épidamnus), 
zn'own wsiadl na okr^t i pržybyl do portu pod Od^'^. Tu ze czci% po- 
witáli go miéjscowi 'chrzeácjanie i modlili s)^ z nim razém. Tymčzasem 
igrzyska zbližaly 8i§ jníž ku koňcowi i stražnicy pospieszyli z niin do 
Itiymn. Wyrok cesarski zostal wykonany: dzikie zwierizgta požárly Igna* 
cego, a pozóstaíé košcí przewieziono do Aútjocbji, gdzie odt^d z wielk% 
uroczystošcíii obchodzono pamigfny dzieli m^czetfstwa áwi^tego ía^ta. Dzieň 
ten przypada na so Gnidnia i tak tet dot^d przez greków jest áwi^cony. 
Lacinničy zaá obchodz^ go i Lutego, dla tego prawďopodobnie^ že wte- 
dy doczesne szcz^tki m^czennika zložono w koáciele á. Klemensa w Bzy- 
mie, dok)d przeniósl je, podlng Baronjusza, albo ces. Justynjan (540 r.)> 



tibo oea. Hůrtk^aiz (iiJ). Barm., ^oMfL ad. aa. 6*7 a. i i líaitgr^. 
rwH. ad II Decaiabr. Tradoki dokt«diii» oraacifi rok ániien:\ i. I'ga. 
AkU mficwáakie pod^^ dziewi^tf rok rzi^óv Tnúaaa. i I^dmMów: Sut^ 
i Seaeqoaa. Iitotoíe «. lOl, a « dsienittyio nďia ^D«i«Nůa Trajau 
bjU koosnluiU Sara i Seaeqian, pierv^cf po nx trzeci, ssUtui po rai 
csaar^. Data povflua wuftkle i»t w^tpliwf, gdjt wftjita s i'artaiBÍ 
zaeatU tí%, dopíero 112 r., a Tngan s tego poKodo pnrbywazT do Aidjo- 
elt^ « llfr r., nj^dowal 8i« w ai^ podcua tnfsiema lieni, które o laa- 
to M ^'cia go nie poEbawilo. Zt^d iriela ctiroook^w; Pcanoa, Pag), 
Nofis i iaai wf rok TnjtfiM, odnoic^ do r. 11 g, ámiaró ní Tgo do míft- 
»Í4ea Gradnia tegot roku, i oie poioatatobj nic ioMga, jak zgodcič vs 
na idi (Mioania, gdyb; bjlo rxecz^ pewn^, te Tnuao jedint_ t^lto prova- 
dni wqjns z raitaml i le rat igUco Eii^'dowat ufl « Aatjpclůi- Lecz 
t(i[0 vlainie dowiefč oie motoa, gdji doebowata si? sawtt »os(rta.z lO-fo 
rafco panopania Ir^iaoa, na której ceaarz ten nosí jut przfdom&k Ar- 
Mioíj, zkj|d wfpada, le jeszcie pned 1O8 r. po Clir. (lO-ym r. ix^dóp) 
provadzit ob wojng x ťartami {UifeU, Prolegom. do trz«ck«o wydaaia 
Patra apoštol, p. X U II). To upowažoia aas do tinardienia^ tu jeSE^i^ 
poptzedaio (pned r. 11 6) Tnuan wjjetútai oa wyprawt pko Parbiim 
i te aa zapalof wiart t»rtágnje daU podaoa pn«z akta m^c^eoiskio (ob- 
Ni-aAi, Dm Tadesjahr d«s. b. Igoatina nad díe drei orí«attíitcl)ea FeU- 
zftga des Kaisen Trajan, Pasua i869j. Wedlug íuivch, vapomoiaqe 
datj akt mQCzedskicb nie priachowatf gi^ wiernie, a i. I. stawat piied 
IrajaDom « Bzjrraie, nie wAatjoetúú i to r, io«, nie lOi ani iiG (tak 
Dlnraqe F. X. Krautt, Ueber das Martjriam des h. I., « Th^tog. 
<žiMrla/«cAr., Tabiag. lS7t a. llů; cf. ib. s. 3S5 i r. 18«» t. iO»). 
Po 1 IgDaejm pozostalo lí listów: 12 gnekicb i trzy lacitiskie; a owh 
wsakte uuaoo 8 zafaUzjve, a miaaoaicie: 3 U^iAshio: 1 do N. Paanf 
t 3 do E.iuDg. L Jana, oraz i gieckich: do aiarji 2 Catwbfdís, do mie^kají- 
cóii Tana, do Anljocbeúci7kóir, do diákona Herona a Aat^ocliji i do Filip- 
pMHÓW- Pozoitala úedm hjlj: do Efttów, iiagiuij<m, TraUJaněw^ Rig' 
awm, mUttkaAeóu! FSadelfji, Stnj/rwg i do Potíkarpa; z listów tfch pne- 
ehemltr aig dwie reeait/e, dlaítza i króttza. K^[iierw znalaziono dlíti- 
u% raceoqQ i owaiano j^ za prawdsiv^ Iwz nie nlega w^tpUnoéci, 2e 
biMsEs xaitngtue na daleko wisku^ wiarf. Wjvodj zaá Hefera (v CU- 
aOKna Stád. a. Krít 1886), Mjat^pi^vxsQ n obrooLe dtuiucj receajiji, 
poibaviona ■% irtobifý poditawy. Utrzfnuije on i>^#¥^ót^e]-^eceníji 
ssajd^jo tiQ nidýika naoka o Bósíkm Chrystuyr|lwsi'.^&JSc<Íňtt9^b>'£ 
[n^nřfjfry od aobom nictyikiego. Lecz i úI\iís^^c^^}a si raif\t- 
^nkChiTStaia Bogiem, doUadnitj mó.u ni/^ólfiza ».' i>ucba í. -pJk- 
wiara pdai^jize okreileaie Trójcy áwi^tej. ^j^lSJer powUil^že iT^v 
tckat jč*t tjlko Tjrcíuiem iztýl brak mu jaApi:il t^ >*y}^4^^r 
laq wiele miejw diníszq receo^L tjiko przjln^d^ iír^szej ňyt^^mí 
zrozamiaajch. Dlolaza jest ocijctície zbyl ro^^^'t4>.^raz peblo w £^ 
zbjtccoijeb dodatków i cytat; krótua za^ b^o^^^ikie jest písao^ 
^Kiiobea «reú|ga i odznacsa lie £ciitoici^ íirjnv. ^f^^jer povoluje si^ 
oa ChroňcD^ poMciale t czasów Koutantjna W., zawii?raj^c^ u^i^p z dtuí- 
czq Rccaqi (aď Troll, c 10). Lecx £azdijau i AtaMtazj^ix «jn>J4 kiót- 
azt recesy. «) Sadto, dtotsu raceuya, oprócz biskapów, k*P'*'"^* > ^J*^ 
lw»6«, oi6«i jeazaa o ianyck katogoijach dticboHÍ«ů*t«a, które sa tne- 



22 I0ilt6y aiitjoolieiiiki. 

•b6w á. Igoacego jeszcse nie istnialy {Hefele^ proleg. cit. p. XLY). W wiekacb 
érednich nie znáno owjch listów 1 I*go i trzy laciňside nkazaty 8i$ zno- 
^a dopiero 1495 r.;*w 1498 Faber StapuUmiě wydrnkowat w Paryžu 
siedm autentycznyeh i cztery podrobióne listy. W 1586 Symforjan Cham^ 
periuB powtórnie je oglosil, z dodaniem czterecb innych listów, pominio* 
nycb przez Fabera. Dopiero w 1557 wydal JValentyn Hartung Frid 
(Pacaeus) gtwki tekst siedmia antentycznych listów podhig wiQkszej re- 
xenzji, rázem z pigda podrobionemi z greckiego kódeksu bibljoteki augs- 
bnrgskiej; 1559 Andrzej Gesner z Zarycbn oglosil z innego kodeksa po 
taoinie i grecka tež samé dwanaácie listów. W sto lat póžniej znalezio- 
jfto siedm aatentycznych listów z krótszej recenzji, i ich przedrnkowaniem 
z manuskrypta bib^otéki Medycenszów we Florencji zig^t síq Itaak Vos* 
^u$ (1646, w Amsterd.); do niej dodal staré laciňskie tlamaeženie sie- 
dmin krótszych listów, z edyeji arbpa anglikaňskiego z Armagfa Jakoba 
Ueher (1644 w Oxf.). Brakowalo wíqc tylko greckiego teksto listn do 
Rzymian i ten znaleziony zostal przez Euinarta mi§dzy kodeksami bib^o- 
teki publicznej w Paryžu i pomieszczony przez niego w Acta martyrvm 
sinoera. Z póžniejszych wydaň siedmia antentycznych listów á. Ygo za- 
8)ugnj% na w^>omnienie: Tomasza Smiiha^ Bussela^ Galhnda i Jaoobsona. 
Wszystkie listy á. I'go, rázem z podrobionemi, znigduj% si^ w wielkiém 
wydania Patrea apostolici Cotelier'a (2 ed. 1798 t. II). Wreszcie byli 
i tácy, którzy zaprzeezali autentycznoáci siedmin listów krótszej recenzji, 
np. Kaeimierz Oudin i DtUlaeus; w obronie ich wyst^pili: Pearsan^ Nourt^^ 
CeUler^ Mamachi i Lumper. W skntek ich posznkiwaá jaž w pocz^tku 
XIX w. powszechnie nznan^ zostala autentycznoéó siedmia krótszych listów. 
Potem znowa wyst^pil dr. Baur z Tybingi, z pow^tpiewaniem o ich pra- 
wdziwoóci, dowodz2|c w rozmaitych traktatach i rozprawacb, že byly one 
dzielera jakiegoá íalszerza, który je w Rzymie podrobil okolo pótowy II 
wieka, celém poparcia episkopalnych urz^zeň. Argamenta Banra powtó- 
Tzyt SchwegUr w swc^ém dziele o czasach poapostolskich (t. II p. 159 — 
n^)\Ry8zará Roihtzui (Anfónge der chríst. Kirche, 1887 p. 715—784)^ 
Huther (w Illgen'a Zeits. f. histor. Theol. t. XI zesz. 4 p. 8—78), Dú- 
sterdieck (De Ignat. eppl. antbentiaetc., Gotting. 1848) i inni zabrali glos 
przeciwko twierdzeniom Banra i Schweglera. Tož samo aczynil Hefele 
w swoich Prolegomenach. Dowodzi on, že i) Baur bez žádných dowo- 
dów podaje w w^tpliwošó podróž á. ťgo do Rzymu, aby tym sposobem 
zakwestjonowaé autentycznoéó jego listów; gdy tymczásem rzecz% stáno w» 
ezo pewmi jest, že a) Trajan cal) zimQ sp^dzil w Antjoclýi i že b) ska- 
zywal cbrzeácjan na kary, choó zabronit summarycznego ich t^pienia; 
wyražny jest co do tego rozkaz cesarski, poslaný Plinjuszowi mlodszemn: 
si deferantur eí arguaniur^ puniendi šunt. c) Lad rzymski znajdowal wiel- 
kie apodobanie w patrsenia síq na cbrzeácjan, szarpanych przez dzikie 
zwierz^ta, i Trajan nie bez powoda pragn^í, aby lad w czasie jego nie- 
obecBoád w dobrém usposobienia utrzymywano. d) Nic tež nie ma nie- 
prawdopodobnego w tém, že cesarz pnrtožonego koáciola w Antjochji 
wyprawil dhi rozweselenia mot!ochu cyrkowego, a finansowe obliczenia 
kosztów przeprawy, któremi si^ Baar zajmqje, co najmníej s^ niedorzecz- 
iie. e) Baorowi wydí^e rif nieprawdopodobném, aby stróže, których I. 
"w liáda do Rzymian (c. 6) nazywa okrtitnymi, pozwalali mu pisywaó 
1 przyjmowaé posebtwa od ehrseácjan. Lecz podobaie si^ dziato z Apo- 



Ignaey mtfocheiskL 23 

Slotem Pawlem podczas pierwszego awi^zienia w Bxpnie; nadto, ez^sto 
bardzo pieni^dzmi strážów okupjwano: nierts sí^ zdarzalo, že dozorey 
dh tego wltánSe wi^ínlów trtpili, aby wsp^wyzDaweów do datków przy- 
innaié (Pearson^ Tindidae Ignat. p. II c. 1 1). f) Baur nazywa to niedo- 
rzee2iiošd%, te I., znajdaj^ey d^ w drodze do Rzyma, pisal jeszcze list 
do Bsymian, gdjt list nie mog! przyjáé tam wczeániej od samego pisz^- 
e^o. I to takže jest czcz^ hypotézy, gdyž z Smyrny do Rzymu dwie 
byly drogi: morska przez Archipelag í morze Sródziemne, i w cz^ád 1%* 
dowa przez Via Egnatía. Nie wiemy, dla czego eskorta I*go t§ ostatni% 
obrala; pewném jest wszakže, iž drogi| mořsky list daleko pr^ej mógt 
dojáó do Bzymn. g) Baor npatmje dowód nieaotentycznoid listów w tém, 
že I. proď Rzymian, aby zaniechali myili przywrócenia mu wolnošci. 
W necsy samej wszakže, chrzeácjanie nleraz nsilowali wyzwalaé swoich 
wspMbrtd (d. Comtiivt Ápost. IV § 9, V §§ i, 2) zwykle za pomoei| 
pieni^zy. h) Oczywista jest z listu Polikarpa, že I. ponióri ámierč m§- 
czeásk^ nie na Wscbodzie (w An^ocbji), lecz na Zacbodzie (w Rzymie). 
Polikarp pisze do Filippensów (c. is), aby mu doniefii, czy nie wiedzi| 
czego o éÍDierci ťgo; I. wi^ mosiat odaé si^ do jakiegoá wi§eej od m. 
Filippi na zacbód oddalonego pnnktn (w stosnnkn do Smyrny), i) 2e I. 
zostat wydany na hip dzikicb zwierz^t, o tém wyražnie áwiadczy Ireneosz 
(Adr. haer. 7 28) i Orygenes (bom. YI in Luc). Tož samo opowiada 
Eaxebjnaz (Hist. eccl. ni 36). WieUdego znaczeiúa jest k) šwiadectwo á. 
Ckryzostoma, kt6ry, jako kaplan antjocb., mial mowQ na czešé é. Ignacego, 
a w niij przytacza nst^p z lista tego m^ ówi^tego do Rzymian. Skoro 
fakten niezaprzeczonym jest podróž Fgo.do Bzymo, nienlega wí^ takže 
w%tp6woid, že on a nie kto inny byl autorem wyžej wspomDíaoycb listów. 
a) Jnž Pfrfikarp (c. is) mówi o kilkn lištách I'go. Kto wi^ zaprzecza 
antentyesnotei listów Tgo, mnsi tož samo uczynič wzgl^em lista Polikarpa. 
Wedhig Baora, falszerz listów ignacjaňskich žyl w pólowie II w., lecz 
w tym wlaánie czasie žyl takže Polikarp i wielce nieprawdopodobn^ jest 
rzecz%, aby ktoi za žycia Polikarpa mógl podrabiaó níetylko listy I*go, 
lecB i jego wlasne. b) Ireneosz (Y 28) przytacza nst^p z listo Fgo do 
Bzynian (c. 4), a jego áwiadectwo jest tém wažniejsze, že byl on oczniem 
Polikarpa i od niego wiele si^ naslocbal o losach i pismach ťgo. Ire- 
Beoaz (m S) takže potwierdza aotentycznoéé listo Polikarpa do Filipensów 
i poárednio áwiadczy o aotentycznoáci listów ignacjaúskicb. c) Trzeeim 
obroéc% Pgo jest poganin Luejan. W swoim djalogo De mořte Peregrí- 
ni przenosi on rysy cbaraktero Fgo todziež Polikarpa na Peregrina i robi 
z nich karykatort. Podobnie jak Ignacy, Peregrynos nazywa si§ xaxo- 
9st|ioy, jest bískopem syryjskim, dostaje si§ do wi^zicoia, idzie na požar- 
de dzikicb zwierz^t, ebrzešcjanie posylaj^ do níego biskopów i ksi^žy, 
chcf go owolnié i przekopoj) stražników. Inne znowo fakta wzi^te byly 
z m^ezeástwa 1 Polikarpa. Jak ze stoso, na którym gorzal Polikarp, 
wylectala gol^bica, tak przy ámierci Peregryna s^p si^ okazoje. d) Czwar- 
tym áwiadkiem jest Orygenei^ który przytacza dwa oštěpy z listów á. I*go: 
fií e t w aiy , amor meus crucijums est z Hstu do Rzymian (c. 7), drogi, xal 
íkgí9t tby ip/ovroL ro5 aúbvoc iQ irapdcyCa Maploc z listo do Efézów (c. 
1 9. Prtrfog. in Gant. Ganticor. i hom. YI in Loc). e) Nadto, w tym sa* 
mjm ducha éwiadcfi|: Eozebjosz (Hi8t« eccl. III S4), Atonaqosz (De 
tytt. AriflL et Beieac. n. 47), fiieronim (Gatal. icrípt eccL c. I6)^\i6i^- 



24 Igoapy aotjochoíUlM- 

tzych pOHiijtij^c. — 2) Zt VDzgl^du na wewn^trzne Cíchy^ hipoiecy Baura sq 
zupeinie beszaaadm. a) Szczególnc ciépíOf któróm prz^jgte 8^ listif , pod- 
xúostoáó mysli, iiatarAlQOšé, prostota formy dowo<Í2%# 2e icb autorep by i 
cxlowiek z wielk^ duszii, a oie jakiá falszer;^ podqKzaDy. b) Nic ti^ nie 
xnasz w tém nieprawdopodobnego, že I. pragQ^l ámierci mfczeúskiej;. Po- 
doboie jak Pa^e^ do Rzymu poprowadzony t%ž sam% prawie drog^ pra- 
go%l I. tak aamo j^k Apoštol žycie zakoňczyó. c) Že I. nazywa siebie 
niegodnym i nie porównywa si^ z biskupami, lecz z djakoDAmi, šwiadczy 
to o jego pokorze, lecz bynajmniej nie dowodzi podrobienia listów. Po- 
dobné wyrazy pokory spotykamy takže u Pawta (i Eor. 15, 8—10. Efez. 
3, 8. I Tym. 1, 12 — 18). d) Lecz z drugiej strony Baur upatnije w li- 
štách ťgo tak wielk% pychQ, iž w niej wlaánie zoajduje najmocniejszy 
dowód síalszowaaia. N^iwi^cej go zastanawia przy domek dso^ópog^ Lecz 
podobné przydomki nosili takže inni Qjco^wie jak Bamahasz (sSyn mowy 
natchnion0j)» Piotr (=Skata), Barsahas Justus (=:Sprawiedliwy). Tak^ da- 
mQ možnaby i Pawtowi przypisywač (2 Itor. 10, i. ii, 6. 21. Gal. 2, 
11. 17). — 3) Przeciwko rozumowaniom Baura i to takže przemawia, že 
podrabiacz nie omieszkalby swoicb listów ignacjaňskicfa ozdobi6 nstgpami 
ze é. Jana i že nie jeden list a wszystkíe musialyby byó podrobione; gdy 
tymczasem w liácie do Bzymian o episkopacie wcalc mowy nie ma; nadto 
niepodobna, aby £alszerz pisz^cy w Rzymie, jak ntrzymuje Baur, na ko- 
rzyáé episkopata, ani jedoém sřowem nie wspomnial o episkopacie rzym- 
akim. 4) Heretykami, pko którym I. wyst^pige, byli jodaizuj^y gnostycy 
na pocz%tku II wiekn. O tém zaá, že wyraz Offí) (ad Magnea. c 8) 
nie odnosi si^ do póiniejszych walentyiganów i pod žadnym wzglfdem 
nie može byó dowodem póžniejszcj redakcji listów, w dalszym ci^gu po- 
wiemy. W koáca 5) naležy dodaó, že attaki pko autentyczuoáci Hstów 
ignacjaj^skicb pocbodz^ nie z pobudek olyektywnycb, lecz z uprzedzeú 
dogmatyeznycb i koácielnych, najpierw dla tego, že listy wyraánie mówiii 
o urz^dzeniacb epiakopalnycb, powtóre, že s% áwiadectwem wiary w Bóstwo 
Gbrystu9a Pana i rzeczywistej Jego przytomnoáci w Eucbarystji. W no- 
W4 fazQ weszla kwes^a autentyczuoáci listów ignacjaúskich po 1845 r; 
wówczas bowiem uczony angielaki Wilhelm Cureton oglosil drukiem zna- 
lezione przez Henryka TaUam (1836 — 42) w jednym klasztorze egipskiro 
thunaczeoíe listów á. Tgo do Polikarpa, Efezów i Bzymian (Tbe ancient 
Syriac version of the epistles cf b. Ign.). Syryjskie to tlumacsenie za- 
wieralo tylko trzy listy, w znacznie skróconej formie. Z^d Cureton wy- 
prowadzil naslQpuj^cy wniosek: že tylko te trzy listy s^ prawdziwe i že 
to tylko z nich jest autentyczne, co sig w tlumaczeniu syryj&kiém znaj- 
di;\je, a wazyiákie pozostote ustQpy tekstu greckiego s^ podrobione. Tym- 
czasem, w rzeczy samej, tekst syryjski jest prostým vyci%giero z grec- 
kiego, sporz^dzonym przez jakiegoá zakonnika, widocznie w celu ascetycz- 
nym. Gdyž a) syryjskie manuskrypty, oprócz trzech owych listów, za- 
wieraj% inne jeszcze wyj^tki z listów ignacjaúskich i w ogóle z pism 
ascetyczoych; b) w syryjskim tekscie tak dalece rzecz urywkowo jest 
przedstawíona, že zakonnlk (czy tež kto inny) nie tyle byl tluroaczem, 
ile epitomatorem. W 1845 Krzysztof Wor<Ísworik (w English Beview, 
Czerw. 1845) wyst^pi} pko Cur^tonowi, w obronie krótszego tekstu grec- 
kiego, i postawil hipotezQ, že ^ryjskie tlumaczenie 8porzi|dzone bylo przez 
mono^ytów w widokach.heretyckicb. Pettrmann z Berlina zaó staral sig 



dowieéé, 2e armenskie tlamaczenie lístów Tgc, wydrnkowaDe w Konatpola 
178S, dokoiuoe bjlo nie % grecldego teksta, lecz z sjrjjskiego Uams- 
eieníJi; pooiewaž zaá armeáskie obejmiue wsijstkíe siedm listów, wi^ i 8j- 
TTjskie musialo je takte zawieraé. Careton obstawa} za swoj^ hipo- 
tez:| i ojtosit pko Wordsworthowi swoje „Vindiciae Ignatianae' (Lond. 1846), 
w trzy lata zaš póžniej ^Corpus Ignatíanam a complete edition of the 
Tgnatían episUes." W Niemczech po stronie Coreton a stan^ Bunsen (Die 
3 echten ood 4 nnecbten Briefe d. I. ▼. A., 1847; Ign. ▼. ÁDt. a. seine 
Zeit^ t. r.), póžniej i Lipmu (Ueber das Yerb&ltniss der 3 sjríscben 
Briefe des Ign, za den Abrigen ReceDsiooem der ingratíaiL Litexatar, 
Lipsk 1859), dovodz^c, 2e trzy syrjjskie listy, jak Je Cureton oglosit, 
s% najdawniejszym tekstcm, i že je póžniej nieznany aator rozszerzyl na 
7 listóir, jakie mamy w tekscie greckim (krótszym). Dalej si^ posan^l 
Baur^ profesor z Tybiogi (Dle Ignatlan. Briefe u. Ibr nenester Kritiker 
[Bnnsen], 1848), zaprzeczajfcautentycznošcl tak syryjsklemu, jak poprze- 
dnio greckiemn tekstowi, a Volkmar (Der Urspmog nnserer Evangelien 
lant den nenem Entdecknngen, Zárícb 1866 p. 63) równiet twierdz%c, 
2e ani joty nie raa z listów Tgo, dodawaf, ta á. I. zgln^ w amfíteatne 
aatjocbeáskim podczas trz^ienia zlemi ok. 13 — 15 Grud. 115 r. Ta- 
rznty Coreton*a, BoQsen'a, Lipsiusa i In. odpařil zwyciszko: Denzinger 
(ob.) 1849, UefeU (prolegomena przy Patmm Apottol. opera^ ed. IV, 
1855), Adolf Merx (Meletemata Ignatiana, Wroclaw 1861, pko LipiosV 
wi), PeUrmann (w prolegg. przy S. Ignat. episL^ Lipsk 1849), ge- 
tyngski profesor Tecdar Zahn (Ignat ▼. Ant., Gotba 18 7 3) i in. W ogó- 
le móvi%c, przeldad syryjski (Gareton*a) nie jest czém inném, jak szki- 
ctni Jnb wyd^gieai z teksta pdniejszego, sporz^dzonym dla celów asce- 
tycznyck W ogloszoném przez Careton'a C^uě Jgnatianum m% fragman* 
ty inne, do t^ot przektada syryjskiego nalety^e, a przedstawiaj^ tekst 
pelalejazy. Zreszt^, w owym azkicn ayryjskim i w krótszym tekscie gre- 
ckim s% te samé wlasnoáci, co i w Haniach opaszczonych przez epitoma- 
tóra, uk, i2 nawet Upaius moaiat tekst syryjski nznpelniač. Merz zna- 
lazt jeszcze w pismacb Sewera i Tymotensza aleksandryjskiego Inne tla- 
maczenie s)Tyjskic z greckiego, lecz byč mote, it antorowie ci sami so- 
bíe przekladali potrzebne teksty. Denzinger dowiódl, i) že chrystologja 
syryjskiego rgkopisma jest zopelaie ta sama co i greckiego i že nie by- 
to tadnego powoda, jak przypaszczano, do podrabiania listów w interesie 
ortodoksyjnej duystologji. Bezzasadnie tet powolcg^ si^ Careton iBon- 
sen na nst^p aU Magn. c. 8, jakoby Xóyoc nie iso zvpfi ;rpo£XW»v 
i nwatajt go za podrobiony. Poprzednio jeszcze bowiem Pearson i Mas- 
snet a nast^pnie Deozlnger dowledli, te a) eon Sige od najdawniejszycb 
czasów, jeszcze przed Ign., pomieszezaoy byl przez gnostyków w szere- 
gacb eonów; b) te w powytszym ost^pie aťp; nie oznacza eona, lecz po 
prosta milczeme (tak samo miejsce to komentuje He/eU w swojém vydá- 
nÍB Patres apottol. p. 183). 3) Listy igoacjanskie nie mogly byč takte 
podrobione w interesie bierarcbji, gdyt w syryjskim tekscie spo^kamy 
t^ saB4 organizarje hierarcbiczn^ tož samo ácisle poslaszeústwo wzglg- 
dem biskapów, tyeb samycb prezbyterów i diiakonów, co i w greckim. 
1) Na zarzat Caretona i Baisena, že styl liata do Poiikarpa jest zopet- 
aie odmienny od alyla innycb listów (w greckim tekscie), Denzinger 
w t^ aposób odpoviadiu a) list do PoHkarpa jest prostsqr i nie Uk ka- 



26 Ighaoy mtjocheAiki. 

zoodziejski jak pozostafe listy; lecz rzecz to prosta, že do brata z orz^da 
pisal Ign. w odmienny nieeo sposób, niž do owczarni chrzéácjaĎskich; 
nadto b) i w tekscie syryjskim list do Folikarpa nieco róžni si^ forinii 
od listÓw do Rzymian i Efezów. 4) Denzinger wykazige, že wiele ost^pów 
greckiego tekstu, uwažanych za podroblona przez Coretona, w drobných 
nawet szczegóřach odpowiada syryjskiemn ttnmaczeaiu, które aogieíski 
krytyk za jedynie wiarogodne uznaje, 6) W tekscie greckim tak šcisly 
zwi^ek panige, že nawet áladów jakiegob^di podrobienia dopatrzeč tru- 
dno, i pod tym wi§c wzgl^dem jest on daleko wyžszy od syrýjskiego. 
6) Wprawdzie Ireneusz i Orygenes nie cytuj) žadnego utt^pu ignacjaú- 
skich listów, któryby si^ nie znajdowal takže w krótkim syryjskim tekscie, 
lecz Denzinger slusznie twierdzi, že cytaty ich nic nie maji| wspólnego 
z form% i wyraženiami tekstu syrýjskiego i calkowicie wzi§te byly z grec- 
kiego. 7) Doszle. do nas fragment przekonywaj^, že nietylko trzy listy, 
lecz i inne byly przeložone na j^zyk syryjski, i nakoniec 8) juž á. Poli- 
karp znal wi§cej niž trzy listy. W piámie do Filippensów wspomioa naj- 
pierw o lištách, „które mu Ign. przyslal," to jest o dwóch do samego 
Folikarpa i chrzeácjan smymeňskich, i tak dalej mówi: „te i wszystkie 
inne, w których ppsiadaniu jesieámy," zk^d wypada, že Ign., oprócz dwóch 
wyžej wymienionycb, wiele innych napisal. — Najnowsze krytyczne wyda- 
nie listów á. Ignacego sporz^dzil Petermann: S. Ignatii Patris ÁpostoUci 
quae feruntur epistolae una cttm ejusdem martyrio, CoUcAit edd, graecis 
versianibusque syriaea^ armeniaca^ latinís^ denuo recensuit notasque crítícas 
adjecit. J. Henr. Petermann^ Lips. 1849; dawniejsze wydania S4:Usher'a 
{Pohfcarpi et Ignatii Epíttolae gr. ac .lat.t Oxford 1644), Smith'a (Epi" 
stolae Ignatii^ Oxon. 17 09); zresztq znajduj) síq we wszystkich wydaniach 
Patrům Apostolicorum Opera (ob. Ojcowie Apostolscy), w BibUothecae PP. 
i ap. Migne^ Patrol, gr. t. 3. "Wyklad nauki ši Ign. podaj^: Lumper^ 
Hist. theol. crit. t. I p. 805 — 325; Jvnius^ Hegnsiusac Va*i Gilse^ Com- 
mentationes de Patrům Apo8toh'c. theologia morali, Lugd. Batav. 183S; 
Móhler^ Patrologie t. Ip. isi — 152; Permaneder^ Bibl. patristica, Pa- 
trologia specialis. t. I p. 44— -50. — Wi^ksz^ od Hstów trndnošé przed* 
stawiaj) Akta mQCzeňstwaá. Tgo {Martyrium s, Ignatii Theophori), 
które mamy w kilkn formách, mniej Inb wi§cej mi§dzy sobi^ róžnych: 
a) starý przeklad laciúski, wydany najprzód przez Usher'a {Appendix 
Ignatíana)^ przedruk ap. fítfeU^ PP. apost. opp. ed. IV p. 245..; ap. 
Dressel, PP. apost. opp. ed. II p. 209... b) Drugi przeklad dlužszy, 
uznaný powszechnie za interpolowany, wydany takže przez Usher*a (op. 
c.) i Petermanna {S. Ignatii Epiěiólae p. 488). c) Trzeci przeklad lac, 
znaleziony niedawno w Rzymiei wydany przez G. Mósinger'a (w Sup- 
plementum eorporíi Ignatiani^ Innsbruck 18 72 p. 18...), jeszcze wi§cej 
rozszerzony, aniželi drugi; wedlng niego á. Ign. stawiony jest przed Tra* 
Janem w Rzymie, s^dzony w obec senátu, przed skazaniem na požarcie 
drQCzony przeróžnemi mokami, d) Tekst grecki najkrótszy, znaleziony 
w bibljotece Colberťa (ddá bibljoteka narodowa w Paryžu) i wydany pierw- 
izy raz przez Ruinart^a {Ácta Martyrům^ 1689), zapewne oryginal, zktó- 
rego poszedl przeklad laciňski pierwszy, pod lit. o. Tekst ten powtórzo- 
By: ap. Orabe^ Spicileg. II 8; ap. Dressel^ PP. apost. opp. p. 206; ap. 
HefeU^ PP. ap. opp. p. :i44; ap. Petermann^ S. Ignat. epist. p. 4 49^ 
S in.; po polsira ap. BcrowM^ Písma M^žów apoštol. II 5--21. t) Tekst 



Ipmůt M lJ jgNÉi U, l|iic y fctMlaslyiioptlitateki. 27 

grecU pol iflifeBiem Sjmtonm MetaíímsCt, irydanj pienrssj nz 1672 r. 
pneš Gotcfiera ^Polr. apMf. p. 991, pnednik. ap. Petermann op. c. p. 
47ty ftp. ihtuel op. e. p. ft50), powsttl pniwdopodolmie pod koniec IV 
w. i pnorobkMijr z teksta kolbertjúskiago, ezjli ftaiiuurt*owego. /) Tned 
tAft gredú jeucze mnicjsz^ wartoáci, podoimy do faidúild^^ pod lit. * 
tf, vjrdal pierwtzf nuc Dressel op. c. p. 368... ^) Tekst tyryjski, kt6re- 
fo Mjpnód fragmeiitj wjdat Curetam (Corpus igoat. p. itt — 25); caly 
wjmtdi ap. Máiinger^ Soppl. eorp. igoat. n. i. Jest oo iroln^ prsnróbk^ 
tdata greekiego Rmsarťowego. h) Tekst armeáski, pokrewny greckíema 
BidBarťoweBo, wydanjr przex Aacher^a w ^wdtaeh ii. (o teksde tym ob. 
rospraw^ pnez o. Jdz. Kalerg^ w Scheíiier a Zeňsckrifi far hathol. TheoL, 
Wien 1S52 p. 819). S^Jesxeze 2 niewydane dot^d przeklady koptyckie 
Mfet€ú$twa é. 7*^, o któryeh wspomina Coreton (Corp. igoat p. 862). 
Z iydk wnystkieh fomi tekst kolbertyúskiego r^pismo (wydaoego pnez 
B«iiiart*a) byl owaiaoy za- anteotyczoy opis Daoczoego éwiadka, za ja- 
kjego autor si^ podaje. Lecz w skutek postawioaych przez Uhlborn^a 
(w Nudmer^a Zeftsebr. flUr histor. Theol., 1851 p. 252) wi|tpliwošd, któ- 
rým umůj odoiówié oie možoa (przyzoaje to HrfeU op. e.), aotentyczoošó 
nawet tego teksta mocao zacbwiaii^ zostala; przyoajmoiej ioterpolaga 
jego ad^je sí^ me olegaé wi|^liwošd. Ob. Tkead. Zahn^ Igoatíns t. An- 
tiodL, Gdttíog. iSTS^dzielo oajgmotowiiiej o wszystkich kwestjach wzgl^- 
deoi iyeía, listów i m^czeústwa á. Fgo traktujíce; dawoiejsze pisma w tych 
kwes^aeh ob. J. A. Fabrie., BíbL gr., ed. Harles, YII 38. 

l|Mqf, areybp konstplski, áwitty (23 Pažd.), ur. 798 w Kon- 
stpio, ttifoilodszy syn ctsarza Michala I i Prokopjí, córki eesarza Nicefora; 
na cfcrade otrzymi imi^ Nice tas i byl przez ojea wyoiesioDy na 
■ ■yilaie w tjrm eela otworzooil godnoéó domestici kicanatorttm. Gdy Mi- 
cka! loatat posbawiooym troon (818 r.), Nicetasa oowy cesan Leon Ar- 
w mA tif k laztí otrzebié i osadzié w klautone. Losowi swema poddal si^ 
m poiíoff Nicetas (odt^d Igoacy), prowadzil žycie prawdzime zákonné 
1 pneš swych spólbrad zostal wybrany na hegamena. Pilnie czytywal 
Piano i. i dziela Ojców áá., praeoj^e przytém nad odoskonaleniem swo- 
jéa i swych podwladnyeb. Slawa pobotnego hegomena ád^gala do kla- 
sitom liczoych nowiejnszów, dla któryeh trzeba bylo klasztor rozszerzyé. 
OCrsymawszy éwi^eeníe kaplaňskie z r^k Bazylego, bpa z Parios w Hel- 
le^ODcie, I. roiszerzyl sw4 dzialalnoéó i po za klaszton podtrzymywal 
wiemych w ówczesnej walce pko obrazobnrstwn (ob.), ndzielal przytnlek 
tym« którsy dla ezei obrazów byli przeáladowani i administrowal sakra- 
■enta U. za kaplanów, majv^ych spoleczeústwo z obrazobnrcami. Przy 
tak pelncj poáwi^cenia pracy doazedl pnwie 80 lat žyda, gdy w Kon- 
stphi maarl areybp Metodjnss (846). Za rad^ powainiejszych zakonni- 
ków i wpfywem pobožnej cesarzow^ Teodory, dochowieástwo konstplskie 
vjoioslo na t^ stolic^ Tgo (4 Up. 846; o dacie tej ob. Hergenráther^ 
FhctíoM I 855 not. 25). Tak dochovrieňstwo, Jak cesarzowa w swojém 
i awago nieletniego syna inrienin zawiadomila o tym obiorze Leona lY 
Fificia, prosz^e o zatwierdzenie, iw najpochlcbniejszych wyrazach stawi* 
U poboiooáé, gorliwoáó i nank^ I*go (Ntcdai I epist 5 ad MicL a. 862). 
Loes jut wtedy zawi^zal si^ pko Femu spisek, nknaty przez bawi%cego 
w Kpoio Ortegarta AsbcsUua^ arcybpa syraknsaáskiego z SycyJlii. Nie 
iriadoMo spewBoácif, eo bylo pnyeqrnt nienawifci ze strosy Grsegorsa; 



2S itvm koiiflia^iiogiBlitiiMi. 

dosjé že ten, zaraz po J^n^ekracji Tgo, wyst^ pfl 4)ko aow«fDfi patjg^ze 
i wspólnie 7 jdwoma solné podobnými bpami fonni(ij^oie 8i^ <^ Q^S^ ^* 
fzczepih Próbowat I. r6žpycb érodków, 2eby Grz^gprza i jógo 9pi^lvi^^^ 
przywiešó do ulegloici, lecz gdy te nie ppn^ogly, na syaodzie (iqiQdfsy 
848 a 8{i4 r.) ods^dzi} go q4 bpHwa, jako odazczepieúca i winnego wtp- 
lu innycb wyst^pków (wyvody ob, Hergenróther op. c p. S^8.r*60). 
Grzegórz zatožyl apellaeJQ do Papieža Leona IV, dawoda%c, ía wyrok 
niewažny; I. zaá prosí) o zatwierdzenie wyroku. Leon J¥ (864) zažádal 
aktów procesu {J<^ffé^ Regesta n. i&9i), lecz gdy I. kh Aie přislal, 
sprawa przewlekU si^ do pontyfikata Benedykta III ](85C»f-i-68), jktóry, 
równiež jak Leon, nie ebcial s§dzió, nie vystncbaws^ wprzód jednej 
i dragiej strony {Nicolai Jepist, 9). Po niejakiej zwlo/^e poslal wrefccie 
I. žádané akta. Benedykt uznal Grzegorza i jego apólników t^Vf^o za 
suspendowanycby o depozycji zaá zamierzyl póini^' rozatrzygn%á, Tyn^cza- 
aem Grzegórz nie przestal spelniač czynnoáci bpicb i wichrzyé dalcj 
\s Kpolu tak, iž z polecenia cesarzowej Teodory zwolany synod (856) 
niusial wicbrzycieli wykl^ó. Cesarzowa stanowczo oáwiadozyla aíQ i te- 
raz za I. i wapóluie z nim wyslala zakonnika Lazarza w po^els^wie do 
RiZymu» žeby o calcý tej sprawie Papieža zawiadomió (liergenrúther op. c. 
I 861). Jeszcze posel byl w drodze (857), gdy Bardas, przyszedlszy do 
calkowitej wladzy, skazal I'go na wygnanie, a na stolioQ konstp. wyoiósl 
Focju9za (ob. tej £pc. V 461; Eerffenrótfiěr I 862--:87S; Hefóle^ Con- 
cil. § 464). Na téro jednak si§ nie fkpúczylo. W 40 prawie dni po 
swej konsekracji žebral Focjusz ze fwych strpnników synod, i na nim 
zaocznie Tgo potopil i dožyl z bpstwa; taki sam wyrok oglosi) na bpów, 
którzyby I^rau sprzyjali. Nasi^pnie Bardas wzi%l si^ do aurowszych kro- 
ków. Od Lutego 858 pocz^to wi^zié stronaików Tgo, inpyw 4^nfisko- 
wano maj^tki, innych oblost), m§kami, cležkieroi robotami, kftl^ctwem, 
innycb áwietoemi obietnicami, postrachem lub t. p. érodkami cbciano znie- 
wolié do zeznaá pko niemu. Samému tež Tmu na wyspie Terebinthus 
tysi^czne wyrz^ano przykroáci, ieby zmusič do zrzeczenia síq bpsltwa. 
Z Terebinthus przeniesiono go na wyspQ Hierj§, gdzie byl trzymany oku- 
ty i w oborze z kozami; ztaml%d wlóczono po innych. miejscach i tak 
bito, že dwa z^by w skutek bicia utracil; cz^to morzono glodem i pra- 
gnieniem; wreszcie w Sierp. 858 r. zawieziono go do Ifityleny. O pjrze- 
šladowaniach t^cb mówi^ nietylko stronnicy I*go (ob. Htrgfnrčther^ Phot. 
I 888—5); aaip Focjusz {Epiitol. 1. 1 ep. 4 — 6 ed. Mig^e) mocno je 
op)akuj0 w lištách do Bardasa, któiy wlašnie na ^qrzyéó Foijufza tych 
oluncieústw ei^ dopuszczal. Gdy najwierniejsi stronnicy I^go zostaUalbo 
rozproszeni, albo ubezwladnieni, jedyna nadzieja pozostawala ma w Pa- 
piežn. Mikolig I (ob.) rzeczywiácie opomnial síq zauciánionym patrjar- 
íib% {Jafé, Regeata n. 2031 — 2), lecz i ta protekcja pozostala bez skutku. 
Dopiero ze ámierci% ces. Michala III (24 Wrz. 86 7) odzyskal I, sw^go- 
dnoáč i 28 Listop.. t. r. uroczyácie do koáciola á. ZoQi wprowadzony, 
z radoáci% przM lud powitanym zostal {Herg$nr6ther^ Phot. II a — 2$). 
Radoáó jeszcze vi^cej irzrosla, gdy z wigzieň i wygn^inia powrócono 
tych, którzy dla sprawy Tgo cierpieli. Poroimo tego stanowisko ťgo by- 
lo trudném: Focjusz bowiem zostawi) wíeln stronników, którzy éwi^temu 
patrjarszo reszt^' ^Qpk ,:^nli. Stronnicy . ci zarzucaM Tmu, že nii^pra- 
wnie zig^l n^powrót stolic§ koiistpjskf; b^^c z ni^ bowiem raz pnez 



Ignaoy komtMtynspo&táliikl 29 

sjnod ztožonym (nie obchodziYo ícb, czy prairnie, Inb Die), drngi raz b€z 
synodo na ni^ wróclč nie mógh Nadto, Jeteli Focjnsz nieprawnie trzy- 
mal stolic^, nalézalo wszystkich przcz niego wylwí§oonych zJožyč z ka- 
plaástwa i posi^pič z nimi, jako z odl^czonymi od jednošči koscíelnej; 
líczba zaš takowych byla znaczn§ í wielu z nicb powažne zajmowalo sta- 
Dowiska. Dia zaradzenía temu iiszystkiema potrzeba bylo zwolač sobor, 
žeby HA ním I. mógl si§ usprawiedliwič z zarzutn o nieprawne zajfcie 
ctolícy, žeby postaoowíč o losie bpów i kaplanów prz^^z Focjusza wyswi^- 
conycb, lub z nim w iedDOsci b^d^ycb, stronnlct^^o focjuszowe z igňa- 
cjaňskiem pogoJzió i jednoho zaprovradzič. I. zaraz po swym powrocie 
zasospendewal wszystkich przez Focjusza vyáwi^conycb, lecz do dalszego 
dzialanía pneciwko nim potrzeba bylo powagi papiežkiej i pomocy innycb 
patrjarchóir. Do Papieža wyslal cesarz Bazyli spatarjnsza Eutymjnsza, 
z zawiadomieniem o powrocie Fgo {Adriáni epist. ad Ignat. ap. Mansi^ 
CoDC. XYI 122. Cf. Baron, ad an. 867 n. 102, 103), a niedlugo po- 
tem (w Gmd. 86 7) wyjechalo z Konstpola drogie poselstvo, w którém 
ii^ znajdowali: spatarjusz Bazyli Pinakas ze strony cesarza, Jan metro- 
polita z Sylaeum czyli z Ferge (w Pamfilji) i Piotr bp Troady ze strony 
Fgo: z nimi jednoczešnie wyjecbali: Piotr arcybp z Sardes, mnich Meto- 
ujnsz i loni, wyslani przez partjf focjnszoin|« Poslowíe wiežli ňader uprzej- 
me listy cesarza i Fgo, z prošb%, aby Papiež zatwierdzil przywrócenie 
Igo, wydal wyrok pko duchoWnym, przez Focjusza wyšwi^conym, przy- 
sl&l swycb apokryzjarjoszów do Konstpola i žeby zaradzil rozdirojeniu: 
Ita, Pater spirituaiis (mówi w swym liicie cesarz) et di?im'tus honorande 
samme póntífex, accelera pro ecdesiae nostrae correctione et conílictu 
coDtra i^jastiUam atqne ad yeritatis satiáfBctionem, multam nobis conge- 
nem donare, id est unitatem mundam, compágem spirítnlem ab omni 
contentíone et schismatc liberam, Ecciesiam in Cbrísto unam^ et ovfle 
uai obsecuĎdans pastorí, cnjns tti minister ac im mola tor existis verissi- 
mos (ap. Ifcpui^ Conc. XT 4 7. Cf. fíergenrčíher op. c. II 23 — 28). 
W drodzé zaskoczylá posTów burza, szcz^éliwie jednak niebezpleczeástwa 
uniko^Ii; z fecJQSzowej tylko delegacji, która na osobným nowym okra- 
de jechala, lédwo Meto^jasz ocalař, a i ten, dowledziawszy si§ o przy- 
cajlnoéci Papieža dla Fgo, pomimo kilkakrotnego wzywania nie ámial 
z obron% wyst^pié i potajemnie z Rzymn si^ wyniósl {ib. p. 29 — 31). 
PrzTJ^cře posiów cesařskiego i ignacjnszowego odbylo si^ z wielk) nro- 
czystošci^ w Mecretarium koádota N. Marji P. Wi§kszej. Przybyli oni po 
1 Sierp. 868; Papiežowi (byl nim Adijan II od 14 Grud. 86 7), otoczo- 
nemo dygnitarzanrí iwieckimi i duchownymi, zložyli listy i bogate npo- 
minki, dzi^kaj%c przytém Koáciolowi rzyroskiema za starania ku nsnni(- 
cia odszczieí)>ieňstwa w Kpolu; nast§pnie przedstawili opiecz^towane akta 
pseodo-synodti z r. 86 7, da którym Focjusz wykl^l Mikolaja I, Papiežii. 
Metropolitu Jan z Sylaeum, wzi^wszy ten kodeks do r^ki, rzucil go na 
ziemif , mówl^e: »Pot§piony zostaleš w Kpolu, b^dz pot^piony i w Rzymie; 
Qtworzyt ef§ ^ga czartowski Focjusz, nowy Szymon (czamoksi^žnik), 
zbieracz ktemstWa; ttracil cí§ shiga Cbrystusów Mikolaj, nowy Piotr, 
przyjaciel prawdy.* Spataijusz Bazyli przydeptal kodeks nog% i mie- 
czem go tn^c, mówil: ^S^dz^, že djabet kryje si^ w tej ksi^dze; podpis 
cesarza Bizylego (byt on podczas psendo-synodn spólcesarzem czyli Au- 
guftcra przj cesarza Hidiale III), jaki si^ ta znajduje, jest zmyšlony. 



30 igiiaey.koo8taiitynopoUta68ki« 

o czém pod przysi^^ npewniam i czega dowodzi przywrócenie Igntcego 
na stolícQ. Co do cesarza Michala, podpisal on w nocy, kiedy byt pí- 
janým; podpisy wiela innycb bpów b% takže zmyšlone..." (Vita Adriáni II 
ap. Migne^ Patrol, lat. t. 128 p. 1S88; ap. Mansi^ Goncil. XY 810). 
Papiež oddal potem tenže kodeks w r^ce m^žów znaj^čych JQzyk grecki, 
aby na maj%cym síq odprawič synodzie zdali o nim relacJQ (cf. Anastasii 
bihL praef. in acta concil. YIII). Synod zapowiedziany, dla róžnych prze- 
szkód, nie mógl síq odbyó wczeéoiej jak w Czerwca 869 r. (Mansi XVI 
122.. Cf. Hefek^ Conc. § 4Sb; Hergenróther, Phot. II S6...). PotQpiono 
na nim wszystkie czynnošci Focjasza pko I*mn, samego Focjasza dozwo- 
lono przyj^ tylko ad cofnmunionem laicam^ ježeli potopí wszystkie iwoje 
postanowienia; tych, którzy podpisy swoje pokladli na aktacb przez Fo- 
cjasza spora|dzonycb, dozwolono przyj^ó do Koáciola, byleby síq swycb 
czynnoáci wyrzekli, weszli do jednoáci z Ignacym, przyJQli postanowienia 
Miko}^'a I Pap., potopili psendo-synod 86 7 r. i spálili wszystkie jego 
egzemplarze; bpi zaá przez Focjusza wyéwi^eni roieli by6 z godnoáci zlo- 
žení. O tych postanowieniach zawiadomil Adijan II Igo i ces. Bazylego, 
líštami (dat. lo Czerw. 869) wyalanemi, przez legatów: Donata biskupa 
Osy i, Stefana bpazNepí idjakona Maryna {Jaffé^ Regestan. 2210—12), 
którzy zárazem mieli prezydowa6 na soborze powszechnym YIII (ob. Kon- 
stplskíe sobory), zwolanym 869 r. Sobor rzeczywiácié síq odbyl, lecz ani 
Focjusz, ani jego stronnicy do jednoáci z Tym przystáó nie chcieli, može 
roq'9trzeni tém, že uznáno ich áwi^cenia za niewažne i na zawsze od 
stopni duchowoych odsuni^to. Wstawial síq za nimi I. do Papieta, pro- 
sz^c o dyspensQ dla dw6ch bpów i kilku lektorów, przez Focjusza wy- 
éwÍQconych, žcby im wolno bylo do tychže stopni powrócié; lecz Adiýan 
II stáno wczo proábie odmówil {Hergenróiher^ Phot. II 163—4). Korzystat 
z tego položenía Focjusz i, na wygnaniu b^%c, lištami podtrzymywat 
ducha swych zwolonników, a nawet sobie nowych zdobywal. Przebiegly 
do najwyžszego stopnia (bpi na soborze YIII powsz. act. II mówi^ o nim: 
Yir erat alia quldem loquens et alia cogitans et operám dans mendacio; 
ex arte gentiliuro semper proponebat bona, deveniebat autem in malá; et 
erat potens ad superandum et decipjendum, ut non est factus nec fíet 
ulluB homiuum. Ap. Mami^ Conc. XYI 38), w lištách swych miarkowal 
nczucia i slowa: oburzal síq na swych przeciwników, lecz po najgwalto- 
wniejszych wybuchach przechodzil do cichego niby poddania si^ Bogu 
i pocieszal nadzieji|. Dziwna tež tam nieraz przebija siq mieszanina nczuč: 
mácíwoáci z lagodnoédii, úpadku ducha z nadziejii, dumy z pokory i t. p.; 
nadewszystko zaá niemíle sprawia wraženie málo tajony egoizm, utožsa- 
miauie swej sprawy ze spraw^ Ghrystusa i Koáciola, bezustanne czemie- 
níe tych, którzy nie stali po jego strouie. Poniewaž sobor YIII powsze- 
chny zadal mu cios najstraszliwszy, bo obnažyf zupelnie jego nsggorsz^ 
itron§, wi§c w listaoh nfgwíQcej naú wyrzoka: wystawia go jako tryumf 
bezbožnoáci i klamstwa nad áwi^toácif i sprawiedliwoáciii, jako s%d An- 
nasza, Kaifasza, Piláta i t. p.; siebie pórównywa z Chrystusem, z áá. 
Szczepanema Pawlem, z m^czennikami (epist. 117 al. 1. II ep. 83. Cf. 
Eergenróther^ Phot. II 189..). Tym sposobem nadawal sobie úrok m^czeň- 
stwa w obec kUss niby oáwieceňszych (dla ludu Fopjusz byl osob^ obo- 
j^tn^), lecz álepo doň, jako do swego mistrza, przywi^zanych. Mial przy- 
tém prawie wsz^dzie donosicielii którzy go o každým ruchu stronników 



Ignacy jconstMtyntpoUtaiski. 31 

lab nitpflcyjtdtt zawiadAmiali, i, wedlug ich wskazówki, posjla} npomnie- 
Dia, grožbjT, záchyty, pochwalj, wsparcia, lab pociecby; wydawaí nawet 
decjija w neoztcb dysejplíaarnycb, jakby byl neczywistym patrjarch) 
(episL 191 aL 1. II ep. 30). fiozdwojenie wi§c w cichoáci bíq rozwya- 
lo, a wzmocnito ai^ jeaicze, gdy Focjaiz z wygnania powrócíL W wiela 
laiaataeb pnychodzilo do tágo, že bywiUo po dwóch bpów; níema^o pra- 
ialów, któny dot%d atali po atronie Tgo, pocz^lo síq chwiač; i oni, ze stár- 
az^ genencji, powymierali, mtodai zai zostawalí po wi^kszcý cz§áci pod 
wpjýwem par^i foqjassowej, której i éwiQtoáč I*go zroi^kczyč nie mogta. 
Wazyatko to muaialo dotkUw) zadawaé boleáó aerca I*go. Przytém za- 
sležyl on aobie na wyrznty Papieža, za mieszanie si{ do Bolgarów. Bal- 
garowie bowiem, jako osiedli w graoicach dawnego Illioku (ob.), tém 
samém nalili do patijarchata rzymskiego; I. zaá dla nich wyáwiQcil arcy- 
biskopa, pomimo proteatacji legatów pkpiezkich oasessji po soborze YIII 
powflzecJmym (ob. tej Enc. III 41 — 42). Prawdopodobnie al^l on tu 
woli cesarza Bazylego, który wszelkiemi silami staral síq Balgarów z Kon- 
stplem zjednoczyč; osprawiedliwial nawet wyp^dzenie bpów i ksigžy laciň- 
skich z Balgaijí tém, že lacinnicy wyp^dzali ztamt^d ksi^žy greckich (list 
Tgoap. Jfoiui, C!onc. XVI 418. C£. Jlergenróth. Pbot II 165 nďt 7 9), 
w czém jednak nie mial racji, bo lacinnicy wyp^dzali tylko ksi^žy przcz 
Focjnsza wyiwi^onych, których w calém cesaratwie od kaplaňstwa odsu- 
wano (odpowiedž Pap. Adrjana II w Listop. 87 1 ibid.), Zreszt^, zagad- 
kowe to wyp^enie (Grímoald, bgd%cy na czele lacíúskich ksi^žy, nie 
czekid rozkazów Papieia, nie czekal przymnsa ze strony ksi^ia bulgar- 
akiego, lecz z dobrze obladowan^ kieszenii| wyniósl si^ za przybycieni 
arcybpa greckiego), zdaje ai^, wi^j ces. Bazylema niž Fmn przypisaó 
naležy. Sam bowiem I. na wspomniancij nessii po soborze YIII powsze- 
dinym (870 r.) npewniid legatów, že nic nie myéli czynic, coby síq sprze* 
dwíalo czd, jaká aí^ Stolicy Apostolskicj naležy (ob. Konstplski sobor 
powaz. VUI). I. nm. sa Paždz. 87 7 r. (o dacie tcj ob. //dr^^nrd^M., Pbot. 
n 285 — 191). Ostatnie jego alowa byly: ^Ghwalaniech b^dzie Doga na- 
azena teras i zawaze i na wieki wieków." Podiowany zostal z omoforiam 
L Jakoba, które otrzymal z Jerozolimy {TheodosH patric, epist. ad Ignat. 
ap. Manm^ Cone. XYI.27, 318) i którego ez^sto przy koácielnych nro- 
czystoácíach n^rwal. Gialo jego nmieszczono najprzód w koáciele s. ZoQi. 
gdrie aÍQ saá odprawilo nroczyste nabožeústwo, przy wielkim nattoku 
wiemjch* Lad czcíi go jako éwi§tego i lože, na którém po smierci spo- 
czywaty jego zwloki, jako tež zaslon^, która je okrywala, w kawalki po- 
azarpat na relikwje. Z koéciola 1 ZoQi przeniesiono zwloki do koáciola 
L Mftnaaa, a ztamt^ do koáciola i. Michala, zbndowanego wraz z kla- 
aztorem przez I'go. Bjografowie jego opowiadaj) o cadach za žycia i po 
smiercL Kilka liatów I*go, we wlasnej obronie pisanycb, ob. w aktach 
soboro powazechn^o YIII (konatpUkiego lY). Zywot Tgo napisiď Da- 
wid Nicota 8, zwany Paflagoňczykiem, spólczesny á. patrjarsze (o jego 
wiarogodnošci ob. Hergenrother^ Phot. I 856 not. 36); wydany ten žy wot 
uýprzód przez M. Bader'a w Acta u. et oecum, conciUi VIII^ Ingolst. 
1614; zt%d przedrnk. w wydaniach Condlíorum Binii (t. III), Labbei (t. 
YIII), Hardaini (t. Y), M ansi (t. XYI) i ap. BoUand.^ Acta ss. 2 3 Octobr. 
X 167 — 805 (cf. Van Hecke^ Gomment. praev., ibid. p. 157 — 16 7). 
We wspomnianydí wydaniach Concilior, s^ jeszcze do žywotu á. I*go iune 



32 Ignaey konstanty itojptlHtAski.^igMoy tfe Azevedo. 

dobmnetíty q>6?czesDe, jako to: Michala nnicfaa i Bjmcelhi: EneotBiaro s. 
Ignatii; Metro/anesa^ bpa Smyrny, list do Manaela patrycjnsztf; Styliana^ 
bpa neocezarQskiego, list do Stefana VI Pap., i in. Cf. {G. N, ManUrot) 
llititoire de s. Ignáce patr. de Coiíst|)]. et de Photins, b. m. 1 7 9 1 . X. W.K. 
Ignacy de Azevedo ť 39 Túwnnyszów M^cz. (is Lip.). I. ur. 
1528 w Oporto, z rodzíców fialežqcych do wyžszcj szlachty pořtugalskiej. 
Wychowany starannie, obj^? w 18 r. žycJa wíelki majetek, wyznaczony 
mn przee ojca, ale w gl§bi serca czv) nicpokój co do wyboru stanu žy- 
cia. lieilryk Govea, cnotliwy i w žyciu ducbowném wytrawny szlacbcic, 
radzil mu odbyč rekollekcje. I. udat síq na rekollekcje do Koimbry, 
a ojciec jego tymczasem zaíňyáliwa} o oženieniu go z mbd), pigkn^ i bo- 
gat% dziei^ic^. I. oáwiadczyí ojcu, žo cbce zostaé zakonnikiem. Ojciec 
zdumíony, splakaný, zezwolil i I. 28 Gr. 1548 wdt^il w Koimbrze do 
jezuitów; w 26 r. žycia, jako szczególnemi jaániej^cy cnotami, zostal 
przez á. Ignacego Loyol^ wybrany na rektora kollegjum á. Antoniego 
w Lizbonie. Po pož}'tecznej slúžbie na róžnycb nrz§dacb zákonných pro- 
sil, žeby ^0 wyslano na misE^je. Jeneral zakonn, á. Franciszck Borgjasz, 
Nvyslal go do Brazylji, jako wizytatora, zki|d po trzecb latacb bardzo 
pradowltych powrócit do Rzymu ze sprawozďanxtm. Przedstawil on, jak 
dalece potrzeba tam poiiK>cy nowycb robotníków, i jenoral pozwolil mu 
w Hiszpanji i Portngaljl zebrač odpowiednich do tego dziela ochotników. 
D. 5 Cz. 1570 r. I. vrsiadl na dkr§t z 89 towarzyszami, pomi^dzy któ- 
rymi byl jeden krewny á: Teresy, Pioír Qodoy, Po krótkim pobycie na 
Maderze, wyprawa skierowala si^ do Palmy, jedn^ z wysp Kanaryjskicb. 
Kr%2yl wówczas po morzu z 5 okrgtami w tych stronacb gloiny rozbój* 
nik morski^ francnz Jakob Sourie (v. Sotia^, zaci^ty kalvinista, a przez 
JoannQ d*Álbret, królowQ Nawárry i ksÍQtniczk§ Beartfo, siosÍr§ Fran- 
ciszka I, zaszczycony tytulem wice admirála Nawarry. Rozbójnik ten chciat 
sie pomácié za to, že kilku jego wspóhfyz^a^ców bylo z Brazylji wy- 
gnanycb, a niektórzy zabici. Dówiedziawszy sig tedy, že jezuici jad%n^ 
missje db tego krajů, napadl pod Pa]m% na wioz^cy icb okr^t i zdobyl 
go po. zaci^tym oporze. Na Fgo fzucil si^ zaraz jeden z rozbójników 
i udefzyl go szabl^ w glowQ tak, i2 rozci^l nm czaszk^. Zalaný knri^, 
padl I. na poklad; czterech inQychrozbójników,przypi^dlszy do jwigtego, 
cialo jego lancami klóli. I. zbiér4j%iá^'bstatki sil rzekh „Aniolowie i lu- 
dzie B) ówiadkami, že umieram w wierze Koáciola katolickiego i ie zra- 
doáci^ umieram za wiarQ", i dalej przerywanym, nikn^cym gloisem za- 
ch^cat towarzyszów do migztwa. Wszyscy oni zostaYi \vymordowani przez 
pastwiiicych siig nad nimi heretyków, z wyji|tkiem tylko Jana Sancbeza, 
braciszka kucharza, którego zajgciá nie wydaly si^ korsarzóm niebezpiecz- 
ne dla i^iary kalcriíiskiej. Liczba jednak 40 wy^elnion^ zostiila przez 
to, že JoannÝn de San Juany sióstrzeniec kapitána okrytu, mlodzieniec 
vrielkiej pobožnoáci, który w B^ra^ýlji mial przyobíec suknie zákonný, wi- 
dz^c mordowaníB jezuitów, zdji|l co prgd^ej' pokrwawioín^ szat^ z jednego 
z m^ez^ników i, w ni^ przyodziany, stan^ttrszy pomi§dzy pozosťi^ymi jeszcze 
do zamordowania, wraz z nimi zostal zabity i w morze wrzncony. Bylo 
pomi^dzy nimi 2 kaplanów, 22 klcryków maj^cycb przyj^ó áwl^enie ka- 
plaáskie i 16 bráéiszków (imfona ob. StádlřVy Ileiligenlex. III 28). Pa- 
piež Pius V dowiedziawszy síq o tym wypadku, rzekl do á. Franciszka 
Borgjasza: .Zamiast modlič si^ za nicb, raczej polecajmy síq icb wstawien^ 



Igmey de Azevedt.— IMefm . 33 

fiictwii; s^ oni pnwdsiwymí m^czenoiloimi. W fkiitek tyeb stów jenenl 
zMkann nakstat irstrzymanie modlitw zt pomordowaoych, a 6rzeg6nX7 
Pap. poswolil, ie w koádele al Gem w Rgmiie pomieszcsono obraz, pned- 
staniig^cj mfczeáitwo Vgo i jego towarzjsiów. Gdy Urban VIÍI Pap. 
wydat dekret, zabraniaj^cy oddawania czci komabi|dž ze zmarlycb, dopóki 
Košciót nie orzecze o icb áwi^toád, asnoi^to obraz ten z koiciola. R. 
1628 wniesiona zostala sprawa beatjfíkacji, póinicj przerwatia i znowa 
1715 rozpocz^a. D, 2i Wrz. 1742 Benedykt XIV w koádele nowicja- 
to jezníekíego ošwiadczj}, že ni§czenstwo Fgo i jego towarzjszów mýzn* 
pdniej jest dowiedzione i le tylko formalnoácí samé pozostaj) do za!a- 
twienia. Zniesienie zákona jezuitów przerwalo t§ sprawQ, podj^t^ dopie- 
ro 1852 r., a nkoúczon^ ii Mája 1854 r., w którym Pios IX zatwier- 
dzíl wznowienie czci bh I'go i jego towarzyszów. Cf. A. Pišcalar S. J., 
Leben des del. Ign., Sigmaringen 1856; kilka innych dziet daimiejszych 
ob* De Backer, Bibliotb. art. Ázevedo. 

ignacy Ca pizz i, urielebny slaga Božy, nr. w Bronte (w Sycjljí) 
r. 1708 z ubogicb rodziców. Zostawszy kaptanein, przez lat 4 7 po ca- 
lej Sycylji glosil slowo Bože, a pomimo swego abóstwa wzniósř Inb npo« 
Mžyt wiele klaaztorów, szkó!, m^zkich i žeúskicfa bractw, towarzyiiw opie- 
kaáczych i t. p. Starat si^ tež szczególniej o podniesienie naok teolo- 
gicznych mi^y ducbowDjrmi. Um. 1788 r. w Palermo, w klasztorze kks. 
filipinów. ^wa éwi^tobÚwoáci jego rozeszta si§ wnet po éwie«ie. Pios 
VII r. 1819 wyznaczy} kommistj§ do wprowadzenia sprawy beatyfikacyj- 
nej. Trzy rázy rozbierano jego cnoty, a ostatecznie r. 1858 w dzieú 
á. Filipa Nerjusza ogloszono wyrok o cnotach jego w stopnia beroicznym. 

Igiuicy a Jesn, karmelita wlofki, w XVII w. pracowal jako mis* 
sjonarz pomi^zy tak zwanymi ^cbrzeiejanamí á. Jana Cbrzc.* (ob.) pod 
liassor^. Napisal: NarraUo originit rituum et errorum chrittianorum «. 
Jo<mnÍ9y Bom. 1652; Gramm, Unguae pert.^ ib. 1661, i i. 

IH8 znaezy Ln koe ti^no; podtng innycb: Jesum kahemut soóium^ albo 
JtsuM haminum šolvaior; podhig innych jeszcze: H jest tn greckie eta, tak 
it IHS s§ poez^tkowomi literami wyrazu Jesus, 

IMef ailS éw. (2 s St al. i a Gr.). Irai^ Udefons pocbodzié ma z arab- 
ikiego í znaczjč to samo co Alfons^tex^Uiwy; inai wywodz^ je ze sta- 
roníemieck. i tlnmacai przez bardzo Mzyhki; inni od gockiego alf^ o^, Ufiz 
poiioe, i a«ur, onjstowarzysz, pomagaj^y towarzysz. Šwi§ty L, którego 
Biekiedj nazywig^ AÍfenmtě^ po biszp. Alonso^ a pospoliciej HilcUfoMUi^ 
lUdfmuuM^ llřfonmi9^ Olfu$^ Adifcnna^ Alifanaus^ Alftmmšy An/usus^ Afcn* 
nu, Alamsiu^ nr. 60 7 r. w Toledo ze znakomitej rodzioy. Pierwszym je* 
go aavc^cielem byl stryj jego é. EugcnjuMz II, arcbp toledaňski, który 
go páitti^ poslat na nank^ do Sewilli, do i. Itydora. Wyksztatcony 
w szkole é. Itydora i á. Jlelladjusia, W8t%pit I. jako zakonnik do kla- 
tztoni Agli (monast. Agaliense), potožonego aaprzedmieédu miasta Tole- 
do w poblíža rzeki Tag (BoUand., Febr. lU 80), którego to klasztora 
zostal póžniej opatem. Po ímierd L Eugenjnaza, jako sJynny cnot^ 
i wjmow§, wy braný zostal 658 r. (wedhig Floreťa^ Espan. sagr. t V, 
tf Gnid. 657 r.) na arcbpa toledaáskiego, którém rz%dzi} przez a lat. 
Žywotopísarz jego (ap. Bolí, Jan. 11 5 36) opowiada, iž na modlitw^ á. 
Ta grobowiec á. Leokadji z ziemi wyst^pil i nastupme rozpuklo «§ ci^ž- 

Sncykl. T. VIII. '^ 



34 lid6fon8. 



ie jego nakrycie, jakiego 80 mlpdych silných Indii podoieád nie moglo, 
i okasato ai^ ciaio áwíQtej. Wówczas na dopraazanie síq lada I. odcii|l 
czQsé ziďonej zaslony, w jak^ iwi§ta byla abrana; król Receswiath 
(649 — 672) podal wáród tloka miecz do tego oddala. I. am. 2a St. 
667, pocbowaoy w koáciele á. Leokadji- W czasie napadów maarów, 
relikwje jego przeaiesiono do Zámory i zložono w koáciele é. Piotra. Po- 
dlog áwiadectwa Juljana^ nast^pcy Fa oa stoiicy toledaúskiej, napisal on 
wiele dziel, odsoaczaj^cych sig pilným stylem, a mianowície: O Dziewi* 
ctwie Panny Marji pko trzem niewiernym; O wlaáciwoáeiach Osob: OJca, 
Syna i Dacha; Uwagi o czynnoáciach codziennych; Ksi^ga o poznaniu 
chrztu; Dwagi o rzeczach áwi^tych; O postQpie dachowej samotnoáci; Li- 
sty do róžnych osob; Hymny; Kazania, i wiele róžných wierszy. Ze wszysť 
kich tych pism zachowaly síq tylko nastupujíce: l) Liber de ilUbata Vir- 
ginilate B, Vxrgmú contra infideles^ pko Jowiiyanowi, Helwidjaszowl i 2y* 
dom; wydali je: Mích, Álph. Carranza (Yalent. 1556), Franc. Feuarden- 
tíuš (Paris. 1576, zt^d w Bihlioth. PR, Colon. t. Vil, Lngdan. t. XII). 
2) lAbri duo adnotationum de cognitione baptismi et de itinere desertí quo 
pergiíur post baptismum^ przewodnik do poznania chrzeácjaáskiej nauki 
wiary i obyczajów. Pierwszy raz wydal to písmo Baluzius (w Mečeli. 1. 
YI) 1738 r. pod imieniem Fa. Sam I. mówi w przedmowie, že tylko 
s^ebral, co dawniejsi w tcg materji pisali. Helfferích (Der weeigoth. Aria- 
númtif, 1860 s. 41 — 49) doayč zasadnie wykazal, že jest to dzielo Ju- 
styigana z Walencjí, który tyl przed Fem. 3) Libellus de vťris iUuetribus 
i4, T. De acriptonbus eccleeiastícis^ v. Additio Bdeform ad Ubrum Isidoři 
de viria iUuetribus post Hieronymum et GennaiUum. I. zaczyna tu od Orzc- 
gorza W., o którym obszerniej traktige níž Izydor, dalej mówi o Astu- 
rjuszu i Montanie, bpach tolodaňskich, o Donatusíe, Aoraijuszu z Toledo, 
Janie z Saragossy, Hella^juszu z Toledo, Jostusie z Toledo, Izydorze 
z Sewílli, Nonnitusie z Grerundy, Konancjuszu z Palencji, Braalíone z Sa- 
ragossy, Eogenjuszu I i II, bpach toledaňskích. Samego Fa bjograQ^ do- 
dal tu Juljan, jego nast^pca na bpstwie toledaásklómi f 690 r., a Ju- 
Ijana žywot dol^czyl nast§pny bp tejže stoiicy Feliks. Wydanía: w Isi- 
doři Opp. wyd. Jak. Du Brenl (16 17) i wyd. AreTalo, U YII; przy S, 
Hieronymi De viris íUustr. cum catalogis Gennadii etc. e reeens. Suffridi 
Petři, Colon. 1580; w Aub. Afiraeiy BíbL eccl.; w FabricH Bibl. ecd.; ap. 
Florez^ Espaa sagr. Y 4 70; ap. Garc. a Loaysa^ Concil. líisp., Matriti 
1601; ap. SchoU^ Hisp. illustr. II 7; ap. Aguirre^ Conc. Hisp. III 7 7. 
4) Listy dwa Fa do Kwirycjusza (o. Cyrycjusza) bpa Barcelony, i lego 
ostatniego list do Fa s^ ap. Achery^ Spicíl. I 310 (ed. nov. III 315). 
Ws^ystkie wymienione písma I'a s) ap. Idigne^ Patrol, lat. t 96, i w SS. 
Patrům toUtanorum quotquot extant opera^ ed. Franc, de Lorenzana, Ma* 
triti 1782, I 98 — 441. W tém ostatnióm dziele s% nawet dziela mylnie 
I'wi przypisywanc: De partu Virginie; Sermones; Corona B. V, Mariae; 
Continuatio Chronicorum leidori. I. slynnym byl muzykiem. Whiszpaásko- 
mozarabskiej liturgji przypisi]g% mu wiele Mszy. Na obrazach przedstawia- 
j^ go jako bpa, a obok niego dzíewicQ, podaj^c^ mu szaty mszalne, po« 
niewaž kiedyá w czasie modlitwy míal taki| wizJQ. Cf. oprócz BoU. 1. c. 
MayanJa Yida de s. Ildefonso, Yalent. 172 7; MabiUon^ Acta SS. ord. s. 
Ben. saec. II p. 516.. Cf. Bahr^ Gesch. d. r5m. Liter. I Suppl. § 71 
(ed. noT. § 82), II Suppl. § 212. 



HlgM.— iilíria. 35 

ni§6ll KrxjTsz.tof Frjderyk, iir. 178€ w Cfeemnits, um. 1844 
jako jyrofaflsor teologji hiteraáskiej i kanonik w Lipsku. Založjl 1 8 1 4 r. 
towarzyttwo historyezno-teologicznt i hj\ wjdawc^ czasopisma zafožonego 
I88í: ZeHtekrífi f. diš histar. Theologie^ które, po roxwi^xanin towanj- 
atwm, vpadlo 1875 r. L napisal: VHaLaelH 3ocmt\ Lipsk 1814 i 26, 2 
«.; Werth der chrtstí, J>ofmenge$ckiehU^ ib. 1817; Die Vertíárung des 
irdúcken Lebem durch das Evangelium (kazaoia), 1823; BUtoria collegii 
pUoMNiei^ I8S«— 40, i in. 

inirja o. Illjija (/Z^>, /%rf a) i iHiryk(//7yrictfm). Dlirowie byli náro- 
dem podsielonym na rozmaite plemiona, zdaje si^, le jednego z Trakami po- 
diodsenia; przjnigmniej mieli z nimi wspóloj zwyczaj tataowania ciata 
{Sirabo^ Rer. geogr. YII p. 484). Do nich prawdopodobnie naleželi Li' 
humi^ nad morzem Adrjatyckiém stykaj^cj z Italj^, i a|siadaj%cy z Lá- 
bnmami Istrowie, Japydowie (v. Japodowie), Dalmatowie, Pannonowie 
i iiL; nawet w cz^ád pótnocnej Epiru i zachodniej Macedonji mieszkaly 
plemiona iUiryjskie. Illirowie wlaáciwi, žyj^cy pod jednym królem, 
mieazkali na polodnie Dalmacji {Mannert^ Geogr. Vil 281.. 306...)| po- 
cxy]iaj%ic prawie od diisiejszego Gzamegórza, a wlaáiiwie od rzeki Dríc, 
ai do Epiro, czyli do zatoki Aolona. Kraina icb nazywala ai^ lUirjq gre- 
ckq i ftanowi cz^^ dzisiejszej Albanji. Na pótnoe lUyrjl greckiej roz- 
d^g^a síq nad morzem Adijatyckiém až pod rz. Saw^ Illirja rzymeka^ 
w aklad której webodzila Libamia, Japydja, Dalmacja. Slowem, gdzie 
dzié Dalmacja, turecká cz§ió Kroacji, Bosnja, Hercegowina, Gzamogórze 
i Albanja až do Aolony, tam mieszkaly plemiona illiryjalde i caly ten 
obszar, nad morzem Adrjatyckiém lež^cy, nazywa) bíq lUyrjq w ogóle. 
Co innego znaesyl lUiryh. Pod t^ bowiem nazw^ Rzymianie roznmieli nie- 
tylko Hlyfj^i ale nadto podd^gali pod ni) Reqf (Shaetia, dzisiqsza cz§áó 
vachodina Szwigcaiji, pohidniowa fiawarji, pólnocna PiemontOf cz^áč 
Lombaijí i Tyroln), a niekiedy Tracj^ i w ogóle kraje na poladnie Du- 
najn (Ister) ležíce {Matmert op. c. p. 32i; Celiarius^ Notitia orb. ant. 
I S82.. 657). Kiedy za Konstantyna W. cesarstwo podzielone zo8talo 
na 4 prefektnry, powat^a praefeeíura lUyriei aríentaUš (Lllirjku irného* 
dnlego), zložona z djeeezjv liacedoigi i Dacji. Djeeezja Dacji míala 6 
prowhuji: 1) Dada mediterranea^ z metrapolj) Sařdka (Tríaditza r. Sofia 
w Bolgaiji), 2) Dada ripensis^ dziá Bnlgaija na polndnie Donajn, 3) Hoe- 
da mperior^ dzié Serbja, 4) Dardama earopejska, z metropolj) Sccpi v. 
8aqň (dziá Uaknp v. Skopja nad rz. Yardar, w Macedonji), 5) Mace- 
doma 11^ ze stolic^ Stoiň w dawnej Pelagonji, nad rz. Cem^, wpad^^c^ 
do Tardar, s) cz^ Fannanji II czyli nízszej^ t j. tej, w której bylo 
niasto Sfrmium (blidío dzin^szego Mitrmcie nad Saw), na granicy Sla- 
woiúi iSerbji). Djeeezja Macedonji albo tessalonicka mialaprzed 
ees. Jns^jaaem I úeám praunneji: l) Aehaia^ ze stolic^ Korynt^ do niej 
nalézaly wyspy: Scyms, Zacynthns i Cephalonia, 2) Maeedonia /, ze stolic^ 
Tessalaníka (dziá SaUmúca)^ 3) Teszalja^ ze Stolic) Larisza^ 4) Epir daicny^ 
ze 9I0IÍC4 NikopoUs^ do czego nalézala i wyspa Korfa, 5) Epir nowy^ ze sto- 
fic) Dyrrhaehium^ 6) Praevalis t. Praevalitana^ ze stolic) Scodra (dziá Ska- 
tarí v, Skodra w Albanji), 7) Wyspa Ereta, ze stolic) Gortgna. W pro- 
wiiic;íi PraevaliM bylo takže miasto Lychnidus t. Achrida^ stolica prowincjí 
hutimanea /. Oprócz prefelUurg lUiryka wscfaodniego, byla djeeezja 
Illjrji zachodniej, nalež)ca áoprefekturg Italji. Stolic) tej djecezjř 



36 i I I í r j A. 

bj}o wspomniane Sirroinm; akladaly ji| Da8t9puj%C0 prcmncje: i) Noryk 
nadrxeczny {Noricttm ríp€iise)j 2) Noryk árodkowy (N. mediterraneumjf 
8) Panncnia I czyli wyžsza, 4) Parmonia II czyli nižsza, 5) VaUria n- 
pe»r/«y 6) i5avta, 7) Dalmacja (ob.), czyli caly obszar mi^dzy rzek) Inii» 
Alpami karnijskiemi i morzem Adrjatyckiém od záchodu, Dunajem od 
pólnocy, rz. Giss^ i Ulirykiem wscbodnim od wschodu, Macedonjil i Epi- 
rem od poludnia. Slowem, w djecezji Illiryku zachoduiego miešdly si^: 
dzisiejsze cz§áci arcyksi^stwa Austrjackiego i królestwa W^gierskiego 
mi§dzy Dunajem i Inn'em, Slawoi^a, Bosnja, Albanja, Dalmacja, Kroacja, 
Illyrja, czqšcí Tyrolu i kilka powiatów pohidniowo-wschodniej Bawarji 
(Cf. Wiltach^ Ildbucb d. kircbl. Geogr. I 56..}- Z wyj^tkiem wi^c Tracji, 
która nalézala do prrfektury Wschodu (praefectura Orieatis), caly pra- 
wie kraj za Dunigem až do Peloponezu nalézal albo do prefelctury Illiry- 
ku wscbodníego, albo do djecezji Illiryku zachodnicgo, a prefektury Italji. 
Že biskupi rzymscy wykonywali prawa patrjarahalne nad Ulirykiem za* 
chodnim, tego nikt nio przeczy. Lecz tež niemniej jest pewném, že 
w takim samým stosunku do Papieža byt Illiryk vschodni. Ilonorjusž 
cesarz (f 423) nazywa tenstosunek „antiquum ordinem,** dawnym porz%d- 
kicm, i chce, aby byl nadal utrzymanym: ne sub principibus cbristianis 
romana perdat ecclesia, quod aliis imperatoribus non amisit (Eonorii Áug. 
epist. ad Theod. Aug. ap. Hardoutn^ Conc. II 1135; cf. Zmar. in can. 
Sardic). Dowodem zaležnoáci Illiryku (praefectura Illyrici) od Papieža, jako 
patijarchy (nietylko jako glowy Koáciola powszecbnego), jest korresponden- 
cja Papiežy, poczynaj^c od Damazego I (366 — 384 r.). Damazy I ústa- 
nowil Ascholjusza, arcybpa tessalonickiego, swoim wikarjuszem (vicarius 
Sedis Apostolicao) nad Ulirykiem (cf. leodoret^ Hist. Eccl. II 22; Sozo- 
men^ H. £. 7123; Jaffé^ Regesta n. 55, 60, 61, 84). Syrycjusz dal (ok. 
3 8.5) jego nastfpcy Any^uszowi prawo zatwierdzania bpów w calym Illi- 
ryku: ,Bt nulla licentia sít sine consensu ejus ("Anysii) in Illyrico epis- 
copos ordinare praesumere" (Jaffé^ Reg. n. 6 7; cf. Leoms M. epist. e 
ad Anastas. thessalon. c. 2). Tegož Anysýusza zatwierdzili na godnoáci 
wikarjusza Stolicý Apostolskiej: Anastazy I (ok. 399) i Innocenty I r. 
402, daj§c mu prawo s^dzenia wszystkicb spraw koécielnych w Illiryku: 
^ut omnia, qoae illis partibus gerantur, cognoscať" {Jaffé n. 84), czyli: 
^ut per illám provinciam positis, quas ad disciplinám teneri voluerít, 
ecclesiis subveniret*" (Leonis M. ep. c). Po Anyzjuszu wst^pil na stolic^ 
tessalonick) Rufus. I jamu, równie jak poprzednikom, Innocenty I r. 
412 polecil .curam causasque, si quae exoriantur per Achaiae, Thessaliae, 
Epiri veteris, Epiri novae et Cretae, Daciae mediterraneae, Daciae ri- 
pensis, Moesiae, Dardaniae et Praevali provincias*" (Jaffé n. 9 7). Tegož 
Rufnsa uznal wikarjuszem swoim Boni&cy I r. 419 (7^. n. 14 3, 146, 
14 8). Wíqc nawet w czasach, kiedy ta prefeluura pod wzgl^dem politycz* 
nym przeszla calkowicie pod cesarstwo wschodnie, w skutek podzialu ce- 
sarstwa Rzymskiego przez Teodo^usza W. (395 r.), bpi rzymscy wyko- 
nywali patijarchalu) nad ni^ juryzdykcJQ. Lecz byzantyjczykom, zwla- 
szcza od r. 395, taki stosunek musial síq wydawaó anomalj) iprzeto nie 
omieszkali žadnej okazji, žeby na Illiryk swoj% koácielo) juryzdykcj§ roz- 
ci^gn^^. PierwsT) do tcgo sposobnoáó nastr^czyl spor o Perigeoesa r. 
419—422 (ob. tej Enc. II 486; cf. Jafe, Reg. n. 142, 143, 146 — 8;^ 
rí skutek którego arcyb. kplski Attykus wyjedual edykt Teodoaýusza IL 



1 1 1 i r j i. 37 

Edjlct ten na pnedftawienie Honorjiutt (ob. t6jEne.l468) wprawdzie 

odwolaaym zostal, Jedmkže pny kodjfikacji praw zs tegož Teodoijaaca 

o odwoUiihi sapomttiaoo; sam lůá edjkt, pnyzntj^ey árejbpowi Konstpla 

prawft patfjanze nad lUiryklem, do kodeksu wd^gni^to, zk^ go i w ko- 

dekaie Justyigaiia (Lex 6 I 9 de sacross. ecd.) przapisano. A tak, labo 

Fi^Hei ntr^miat Perígenesa na stoli^ koiynckiej i lobo píerwsza próba 

pTzywtaazczenia zobie jnryzdjkcji nad Dllrykieni nia powiodla zí^ arcjrbi- 

akopowi koBztp., jednakte potožony zoztal fundament (w kodekzíe Teo- 

doagnzn XVI 2, lex 45) do wyzt^piaiia póžniej z temí zamemi rozzcze- 

niami. Zdige zi^ nawet, že bpi konztplscy kaptowali zobie bpów illiryj- 

zkích, lebj przeúli pod icb jnryzdykcJQ, bo Cďeztyn I r. 425 i Sjkztus 

m r. 4S5 — z 7 apomlnali tegož zamego Perígeneza, którj z lazki pa- 

piezkiej zasiada} w Korjncie, i pod kl^twii nakazywali bpom illiryjskim 

postozzeáztwo dla arcybpa tezsalonickíego (Jafé n. 149, 172 — 5). Z ró- 

W114 energj) tyeh zamych praw bronU Leon W. (1^. n. I81, 182, 187), 

ale tei z drngiej strony i bpów illiryjskích bronil pko nadu2yck>m zwe- 

go wikaijozza (ť^. n. 189). Gdy Uormizda (ob.) odebra) arcjrbpowi tes- 

zalonickíenia godnoáč wikarjosza apoztolskiego (przywrócll dopiero Boni- 

faey II. Ob. Le Qukn^ Or. Ctr, II 16 — 18), bpi kpolzcy tem ámielej 

zacz^li zobie joryzdykcj^ nad lUirykiem przywlazzczač. Epifanjnsz np. 

zldyl z bpstwa Stefzna z Laryzsy (w Tezsalji) r. 53i; a gdy Ste£an 

zaapellowal do Rzymn, jako do zwego patijarcby, Epiíanjasz za now% 

zbrodni^ mn to poczytat i wtr^t} do wi^zienia (cf« Bonífocy U. Ilefele^ 

Concil. § 244). Nie dosyč na tém: tente Epifanjnsz wyéwi^il na bpa 

áo niirykn niejakiego Achilleza, afrykanina, áwiežo z aijanizmn nawrócoo 

nego. Upomniat 8i§ o takie pogwalcenie praw swoicb Agapet I (1 5 Pazdz. 

5 z 5. Jafé B. 580). Cez. Justyigan I, žeby mu daé zadozyéuczynienie, 

uztanowit now^ prowincJQ (Justmianea I) i metropolicie jej poddal wiele pro- 

wincji, które poprzednio byly pod arcybpem tessalonicldm, a przeto uznal 

na nowo prawa patrjarcbalne Papieža wzgl^dem lUiryku. Tym zpoeobem 

powztaly tam 2 apoztolskie wikarjaty: jeden dla prowincji mówi^cych po 

Iteinie, dmgi dla greckieh (Gf. Hergenrótlier^ Pbot. I 160). Wigiljusz 

uznal nowy wikaijat (Justin. Kov. izi c. 3). (h^zegórz I w obydwócb 

wykonywat te zame prawa, co jego poprzednicy, udzielig^e metropolitem 

paljusze i rozstrzygaj^e róžne ich sprawy (Jaffé n. 721 — 3, 742, 749, 

801 — 2, 810 — 812, 889, 845 — 8, 1008—10, 1018, 1036, 1087), 

a wzzelkie wtr^cania sIq arcybpa konstp. do rz^dów lUiryku odpychal (ib. 
n. 1222. Gregor. Epist IX 68 ai. YII 70). Tak bylo až do r. 732, 
kiedy ees. Leon III obrazoborca, žeby Papieža za opor zobie stawiany 
mkarač, caly Illiryk, a nadto Kalabrj^ i Sycylj^ poddid pod košcieln) 
wlads^ areybpa konztplskíego (ob. tej Enc. YI 484). Napróžno upomi- 
nal zi^ o swoje prawo Mikolig 1(25 Wrz. 860. Jaffé n. 2021): oesarze 
i arcybpi kplscy byli na wszelkie przedstawienia gluchymi. Za¥ritala na- 
dzieja zwrotn^ tych prowincji, gdy Bulgarowie przyj^li chrjrstjanizm i za- 
ž4dali apostolów z Rzymu (ob. Bulgarowie); lecz i wtedy grecy potrafiU 
rzeczy tak pokierowač, že król bulgarski mizsjonarzy ladáskieh odprawil* 
a przyj%l arcybpa wyówi^eonego w Konztplu przez á. Ignaeego (870)^ 
w akntek ezego póžniej Bulgaija, podobnie jak caly Illiryk wzchodni, wras 
% KoMtplem od Rzymu odpadly. Cf. Wiltteh^ Hdbuch d. kirchl. Geogr. 



38 iiiiria.-IHiiiiiÍMeL 

I 11^.. Hergenrčíher^noilílill 15S*-160. 800—4* 4^9.. 475.. líaa«- 
«en, Der Prímat des Bischofi Ton Rom, Bonn 185S. X. W. K. 

lilumintci, AUmUfrados^ t«J. oémeeem\ sekta noanydelska, dosyó liczna 
w Uiszpanji prsy koňca XVI i na poetiku XVII w. T^ 8ami| na^^ 
alombradoi nosili jQž dawniej aekciane mystjczni i kwietyáci w XV w. 
Glównemi dogmatami ich nauki hjlo: že modlitwa weivnigtnEna, i g}^ 
serca pocbodz^ca, jest spetnieniem calego prawa Božego; že sakramenta 
á., dobré uczjnki, nauka religji nie s% wcale potrsebne; že jest to stan taklej 
doskonaloáciy w którym Boga možná na ziemi tak widzieé jasno, jak 
w niebie; že tak) task) obdarzone dnsze nie mog% jej ntració; že wszyst- 
ko tež im czynič wolno, bo nic dla nich nie ma nieczystego. Niebezpie- 
czna ta sekta upadla juž to w skutek staraň inkwisycji, juž tež przez 
to, že wielu tych beretyków przenioslo síq z Hiszpanji do Francji. 

lilumínací, tig'ne stowarsyszenie. Založyl je (i Mája 17 7S) bawar- 
czyk Adam Weishaupt, professor prawa na uniwersytecie w Ingol- 
sztadzie; do najczynnicjszycb zaá organizatorów i krzewideli naleža} ba- 
ron Ton Knigge, przeswany FiUmem^ podobnie jak Weishaupt Spartaku^ 
«em, a baron Dittfurt, jeden z glówniejszych czlonków tego stowarzy- 
azenia, Minotem. Pierwotnie Weishaupt mia2 tylko trzech ncsniów: Mas- 
senhausen'a (Ajax), Zwach'a (Katon), Merz'a (Tybeijusz). Z wlasnych ich 
zeznaň (ob. [De9champ8] Les sociétés secrétes et la société, t. I i II, Atí- 
gnon 1874; cf. Barruel^ Mémoires sur le jacobinisme, t. III) widaé, že 
nienawidzili wszelkiej religji i porz^kn spoíecznego, okrywali si^ jednak 
plaszczykiem filantropii: ,»Kto chce pracowaé nad nszczQéliwieniem rodza* 
ju Indzkiego, mówi Weishaupt, winien wyáledzió i oslabte toizysttíe xasady, 
które m^c) spokoj, zadowolenie i szez§teie Indzkie. Do takich nalež) 
wszystkie systémy, które zaprzeczaj) szlachetnoáci i doskonaloáci naturze 
ludzkiej (wi§c mi^dzy innemi nanka o grzechu pierworodnym), które po- 
nižaj% zaslugQ i godnoáč czlowieka, które mu odejmuj) zaufanie we wla* 
sne sily (wi^o pokora, sakramenty, taška, modlitwa), które znieslawiaj) 
rozum (wi^ wiara, objawienie, tigemnice) i które przeto otwieri^^ drogg 
wszelkiemu oszukaústwu (t. j. podlug niego religji objawionej). Wszystkie 
systémy teozoficzm i mistyczne^ wszystko co z těmi systemami ma bližszy 
lub dalszy zwi%zek, wszystkie zásady z teozofji (t. j. z wiary w Boga) 
wyplywajqcs i c^§sto w sercach naszych gl§boko ukryté, ludzi do tego 
stanu przyprowads^j) i do tej kategorji nalež).** — „Wiesz, pisal Weishaupt 
do Zwacha, že jednoáé Boga nalézala do tajemnic objawianych na my- 
sterjach eleuzyňskich. Co do moich, možesz byé pewnym, že nie roa 
w nich nic podobnego"* (Deschamps op. c. I p. 37, 88). „Gzlowiek jest 
zlým dla tego, že go psiye religja., Niech nasze zásady (illuroinizmu) za- 
pannj) nad opiig') powszechn) i stan) síq prawidlem obyczigów; uczyámy 
rozum religj) Indzk), a zadanie b^dzie rozwi)zane..'' (Weishaupt ib. p» 
.345 — 6). Ludwik Blanc, wolno-malarz i apologeta rewolucji, mówi (^m<. 
d€ la rtvulutíon II 85) o Weishaupcie: „Poddaé pod jedli) W0I9 i je- 
dněm tchnieniem ožywió 1;ysi)ce ludzi po róžnych stronach áwiata, a naj- 
przód w Niemczech i Francji; za pomoc) wolnej i stopniowctj ednkacjt 
uczyuié z ^ch ludzi istoty zupelnie nowe, až do szaleástwa i do ámierei 
posluszne nieznanym i niewidaialnym nacaelnikom; z takim legjonem opa- 
nowaó tajemnij^ dwory, oioezyó panigfoych, kierowaó rz)damí tak, 
ižby o tém nie wiedzialyi i przyprowadzió Europ^ do tego, žeby zniszczy- 



HhnriffaiL 39 

bi wndd nbokcm (t J. rdigj^), obalOa wsiellQi mooarclj^ iebj wnellde 
pn^Srwikje rodowe imtlA a Diesprawiedliwoéó, ieby nawet prawo wla- 
aaoád sníoslt: Uld bjí olbnjmi pUn založydela illnniijiiímii.'' PRyjina« 
j^e óo twego froDA nawkjiuzóir, nie móiríli im wynžme o Biroim eehi: 
prswili tylko o równoáci, wolnoM, bntentwie, powsxechnej miloád, o po- 
wrode lodskafei do pienrotnego stanu. Lecz ten pierwotoj sUn, wedhig 
ich vyobniei, asadial si^ na atanie ^dziki^ i nieokneaan^ natory,*" 
kíadj nie bjlo ani spoteezeúatw, ani wlada, ani wtaanoáei, kiedj eitowiÁ 
bjrl aam panem awolm, Idedjr nie wí^e^ nie potnebowal nad troeb^ po- 
karmn, trochy napojn, troeb§ daebn pned niepogod%, niewiast^ i spo- 
czjnek po trndach (Desehamps op. e. 11 14 7.. 218.. ef. I 446, 499, 
II 18, 19—21). Weitbanpt nie chdat wywotjwač gwahownycb zmian 
rzfdo, Inb sabnrzeá i rewohic;ji, bo wiedrial, že to do nicrego nie do* 
prowada: nailowat on powoli pnseprowadzió rewoln^Q moraln^ t. j. znia- 
a^ w Teligijnjrch i polityczayeh wjobraieniach Indów, aby tym aposobem 
dojšó do zamierzonego cela, obalenia oharza i tronn. Dia tego tež re- 
gnla atowarzyszenia wynuigala od awych cztonków znp^ego si^ oddania, 
caUniwitcj ofiary ze wazyatlrich sil zwoieh, zdolnoád, wolnošci, bonorn, 
wtenoéei, iyeia, wiary i ojczyzny; doraagano sig przytém zacbowania jak 
oajwi^kaz^ tajemnicy i ílepego, naj^álejazego poslnazeňstwa wzgl^dem 
wnaehwladnyeh przetožonycb atowarzyazenia, którzy mieli prawo tyeia 
i imierci nad wazystkinii c^Aonkami, a oprócz tego mogli ich zniewolié 
do na|podlc;íszych i najhaníebniejszydí czynów, gdybj tego interea zgro- 
mndzfwia wymaga}. Hic wi^c dziwnego, že, mi^zy inoemi zobowi^zania- 
ml, nakazywano stowarzyazonym jak najszezersz^ spowiedž z ich nprze- 
áteúj bl^dów, nchybieú i aUonnoáci; nietylko 2e cale swoje post^powa- 
nie wyjairíaó mieli przeložonym i oddaó bíq znpelnie w ich r^, ale na- 
wet tajemnice drngich i swoich wlasnycb rodzin (przyai^gQ nowo W8t§- 
pnjfejdi ob. Dtsehamps op. c. I 4ii..), bo tym tylko sposóbem, jak 
vtnymywat Weiflhanpt, mógl ocenió zdolnošci i wiedzieó komo powierza6 
lonzenanie opioji politycznych i religíjnych. Oprócz tego, zásady stowa- 
fxjaacaia nanczaJy, jak f&tszowaó podpisy i dokumenty, sporz%dzaé ma- 
m ahr yp ty , podrali^é piecz^cie, a zárazem omieé je zr^cznie odlepiaé, 
roiaíewač fítazywe wieéd, rozko8z% zwabiač i nwodzič fcobiety, a potem 
nprsftaé owoce wspólnego nierz^dn. Podczas kassaty tego stowarzyszenia 
znaleziono mi^dzy innemi tíncturam ad ab&rtum faciendum, a w papierach 
samego Weíshaiipta listy o árodkach, za pomoč^ których chcial on zni- 
szezyé owoc awych kazirodnych stosnnków z wdow% po bracie (Desehampš 
op. c. II so). Cel náwifca} árodki. Kierownictwo przetožonych zaležato 
na CH|g^ém osznkiwanin i wyzyskiwaniu awoich podwUdnych, a zaufanie 
ich bylo przedmiotem žartów i wyémiewaá. .Nie nwierzysz, pisze Wós- 
hanpC do awego zanfaoego, ile to robi farom stopieú epopta, czyli ím- 
fdaaa illnminizmn, i jaki w naszych lodziach obndza szacunek. Najpo- 
deiznicjszém jest to, že wielcy teologowie Interscy i kalwiáscy, nalež^cy 
od naszego zákona, wierz^, iž rzeczywiáde w tym stopoia znaležli dncba 
i praiidzíw% myál chrysijanizma. Biedoi Inddska! czego to w nich nie 
w m éw ia z?* (ap. Deickamps op. I 854). Nie chc%c jednakže zražaó nowo 
prsjbywijieyd 9woJ4 przewrotnoád%, ttnmaczono im, že tylko dla wypró* 
bovania awych podwtadnych zwykll prz^oženi w tak dzíwny sposób wy« 
ražaé ai^ o nich. NiÚ8^6wnii(j8i7m obowi^zkiem bylo rozkrzewiač atowar 



40 . UlMmaeL 

nytsenie i wci^ač coraz Dowjch esloiików, s réžoych klass apotecseástwa 
4 1 rólBjrch &Uq6w, nawet nemieilpicfydí; kai^ža áwieccy i sakonni, a mia- 
.nowieíe ex-jeaaici bjli od tego wyl^czeni. Usiiowaoo pnytém pomalu 
wkradaó ai^ na dwory; gorliwi czlonkowie zgromadzeiiia dostawali ai^ do 
radj paústway do iwity paDQJ^cjck, zigmowali urzody publiczne i wazyat- 
kie wažniejsze i korzystDÍejsze miejaea przj szkolach i zakladach nauko- 
ifych pnblicznycb, przy katedrách, piebai^aeb, seminaijack i kapitolách. 
iStowem, illnminaci naraucali Koácio^owi kai^y, pauigiicyiD doradców, par- 
lamentom depntowaoych, ksi)ž§tom przewodników, uniwersytetom profe- 
aorów i przeložonych, a fortocom cesarstwa komendantów, nalei^cycb 
do stowarzyszenia, lub tež podzieli^%cych jego opi^je. Nie uszli tel ich 
troskliwoáci i panig^cy. „W Niemczech, mówi jeden z adeptów Wdshanpta, 
nie powÍQQO byč wiecej nad jedoego a n^jwíQoej dwóch ksi^t, a i ci 
powinaní byč illumínatami i tak przez naazych adeptów otoezonymi i kie- 
rowanymi, teby laděn profan nie miat do nich przystQpn" (Detchamps II 
2ia8>. Wažoym ňader árodkiem propagacyjnym byly lože mQzko-žeňskie 
(androgyoae), czyii zákon iila mi natek. .Zákon ten ma sig akladaó 
z dwó«h klasa, móiri w swym projekcie Zwaeh; každá zaá klassa tworzyó 
b§dzie oddzielae atowarzyszenie i mieé osobné ttUemnice. Do pierwszej 
naležeó bgd% niewiasty cnoUiwe (?), to jest filozofkí, odnoinie do religjí 
wylsze nad swoj% plec, wedtug myíli prowincjala i rejenta, brata Mino- 
aa (barona Oittfurtb). Druga klaasa skladaó sig bgdzie z plochých i na- 
migtnych wietrznic. Jedné i drugie maj^ nie wiedzioé, že s^ rz^dzonemi 
przez m§>.czyzn. W ich przeložone wmówi sig, že jest nad niemi macierz- 
lota tejie píci, przesylaj%ca im rozkazy, które riseczywiicie przez mgžczyzn 
bgd^ vydawane. Bracia, w/znaczeni do rziidzenia temt ložami, bgd% da- 
waó im nanki, nie d£0%c sig poznaé. Pierwsz^ klassg prowadzié bgd^, 
d^^c im do czytanla dobré ksiqzki (t. j. Jlelvrecjnsza, J. J. Rousseau, 
Dideroťa, Voltaire^a, Mirabeau i t. p.); w drngiej bgd^ nczyé sztuki «a- 
důsyČGzyniema potajemme swytn namiftnoijtom. Korzyáč z zákonu iilumina- 
tek bgdzie lód ta, že dostány sig nam pieni^dze i te, które aiostry za- 
raz zaplač^, i te, do których placenia zobowi^ž) sig za tajemnice adzie- 
lió sig im majíce. Nadto, taká instytucja služyč bgdzie do zadowolenia 
braci, którzy mski% sklonnoáó do nciech** (ilnd. II 44). A nie bylo ža- 
dnego braU, któryby tej sklonnoici nie posiadah Sam mistrz Weishanpt 
zgwalcil swoj^ brjitowg. Zwach, on nUieporównany*' Zwach, jak go na- 
zy wal Weishanpt, juž w 20 roku žyoia, kiedy sig zad^gal pod chor^giew 
awego mistrza .byl wyngdznialym z rozpusty .*" Tak o nim opowiada sam 
Weishanpt, któiy zárazem i na Merz'a gniewa sig nie o to, že usitowal 
zgwalcič siostrg jednego z braci illuminatów, ale že dal sig zlapač jej 
mgžowi (ib, I 352, 953). Nie lepszymi byli inni .naczelnicy illuminatów, 
stanowi^cy najwyžsz^ radg stowarzyszenia, zwan^ areopayienu Oto co 
o nich pisze Weishanpt: .Ježeli taki Marek Aureljnsz (tak sig nazywal 
Koppe, naczeluy kaznodzieja dworu hanowerskiego, Inb Feder, professor 
\f Getyndze) dowie sig, že jest migdzy wami (w areopagu). taká zgraja 
ludzi bez obyczajów, wszeteczników, Igarzów, dhižników, fnnfaronów, pel- 
nych pychy glupców, jakiež bgdzie mial o nas wyobraženie? Czyž nie bg- 
dzie sig wstydsil naležeč do towarzystwa, którego naczelnicy zwiastig4 
tak wielkie rzeczy, a tak žle wykonywaji| swe piany, a to przez upór 
i przez to, že nie umiej% nic wigcej nad rozkoasowanie?* {ib. p. 354;. 



OprÓGí kolmty 4nigiai srodkieBi rówaie pol^iaym do tmHmmfi nad ills* 
ninima bylft pntsa. WjdAwasa pna Nieolai*6go AicMedbM &'. 
i O a iťl* manifclra, praes Bahráťa Jůdmoié ggrmaáska i inae pisaia pe- 
rjotfjciQe, brssznry, przekladj a teneoakídi anejrklopedjBtów do tego 
cdm aoiienaljr. Prótea prateluýa, azuane obietoice, podniecmiiie eie* 
kawoid (dowíedaeDía sig tafeaniic lábj cayatego, pierwotoego cbrjs^aoi- 
zan), próiaoéd aieviaícúj i t, p., wazjr«tko to jednalo sakcie moóitWD 
zwoieomków. ^W Bawaiji, piaM jeden la atowanjszoDjeh, ocayádlUaj 
naivenjtet ingotertadiki za waqntídch jezaitów, otwonjliáoj korpus ka- 
dalów wedle oasiego syrteoo, posUnowiliáoijr PjUada dachownjm radc% 
fiikalnjm docfaodów koácielnjcli i tjm sposobem rozpon^dzany snnuaaaú 
dodiownaaú. To tet dnchowajrai naszjm cdookom nadaliémjr dobře bo- 
nefi^a, paraQe, kaledrj, wyrobiliimjr stjpeadja dla naazych nilodjch 
■ccaiów, jednám alowea italiinij lig panami wazjstkich azkól niemiac- 
kkb* it.d.it.d. Otej przawadze illumioatóir mówi i reskrypt Ka- 
rola Teodora, dektora bawarskiego (z doia 16 Síerpnia 1785 r.)» gdj 
■tyak^ja, ie stronnictwo wolno-molarakie i illnmioatóv opanowalo wszjsi- 
kia trybonatf i korporacje paástwa. A Inbo nie wsz^zia takiego doznalo 
powoiLBania jak w fiawaiji, jednak stalo si^ szkol^ zepancla dla calycb 
katoUekiefa Kiemioe, ognbkieni najidsfjwszych zásad, organem rozszerza- 
jfcjB najzgnbnictjsze písma, potgtn^ macbin^, podkopiÚ4<^ sasadjr Koéeio- 
la i paástwa, glówn^ prqrcqm^ sblitaj^eej aig powszeGbncj rewoincji, kte- 
rá grázila krajowj. B. I78f aaslawnjm kongresie sekt wolno*mnlankich 
w Wibemsbad, w Uessji, prezydowanym przez ksi^ia Ferdynanda bmn- 
azwiekiego, illnminaci przyj^ zostalí do grona wolno-molarzy i sami na- 
wai^jem tych ostatních do miektórych tjgemnie swoich przypnscili. Wszelako 
paoowanie swiyekn, opartego na klamstwie, osznkaástwie i zepsncin, nie 
mo^o aíe dingo nkrywač, ani tež byé trwalém. Podli przelozeni, nie wi^ 
rzfcy w Boga ani w niesmiertelnosč, w tadn^ cnotQ ani moralnoéč, po- 
arimo ie z namaszczeniem wykladali je tym, co nie byli wtajemniczeni 
w Uk bezprawia. przej^i ehciwoici4 i niihg^y wynietó si^ nad dmgicb, 
oszakíwali si^ wzigemníe, klamali i któeili pomi^dzy sob), gdy przeeiwnie 
od swyeh podwladnych wymagali jak najwi^kszej szezeroáci, bezwamnko- 
wego poalasaeástira i znpetnego siebie zapareia. Przy takim stania tm- 
dno bylo zaprowadzič porz^dek w stowarzyszenin i ntrzymač kamoéé po- 
iD^izy jego czlonkami, tém bardzicj, te coraz mnic(isz% zaehowywano 
oitrolnoié w pogardiiwych wyraieniach o religji, obyczajach i oczci- 
woécL Pomain zacz^ty síq otwiera^ oczy stowarzyszonym. Przy koácu 
r. I7aa Jótéf Utzéehneider opnicil zgromadzenie, poniewal odebral roz- 
kaz wydania listów króla pmskiego Fryderyka i hr. Uerzberga, piaanych 
do Ilaiji Anny, ksi^iny bawarskiej; w tymie czjsic opnácilo sektg dwóch 
ksi^žy katolíckíoh: CoManirjr i i?eiin^. Oprócz tego, w 1784 wszez^ síq 
twave klótníe pomi^y Spartakusem (Weishanptem) i Filonem (Knigge), 
skatkiera których ten ostatni zmnszony byl opnscič stowarzyszenie, które 
an p^dzi^kowalo aa oddawane sobie nsIngL Z klótniami swemi wystv 
pili nawet w pnblicznych pismacb. Ockn%l si^ nakoniec rz%d bawaraki 
í tt Styez. 1784 r. wydal dekret, zabraniaj^cy wszeikich tajemných ato- 
varsyased, a dbznajmiony z zásadami i zamiarami sekty przez Utsschneide- 
ra i iiiayck, a jeszcze wi^cefí podbnrzony przez nieposlnsseústiro iUami- 
aatóWf okasao^ wagl^dea ogloszonego edykU, nakázat t Marca 1785 r.. 



42 llluniMoL-iiiii;. 

pod gro2% rarowej kary, rotwitumie towanystwa wolno-mnlankiego i illa- 
minatów. Nalež^ey do tejM sekty k8i%dz katolicki nas¥riskiem Lanz^ ja- 
d^c do Szl^ska dla zwabiania nowyofa xwoleDników, w drodae od piorana 
zabitým zostař, a znalezíone przy nim dowody wywotaly sarowe áiedztwo 
i ogóln) kar^ dla zaci^tego stronnictwa. Usanigty ze swej posady Weis- 
hanpt w 17 85 r., opnádwszy BawaiJQ, zoalaz! pnsytatek u Ernesta, ks. 
gotajskiegOi i pozwolenie ogtoszonia obrony tej sekty i kilkn pism przy 
tém. Umarl on w Gota I8d0 r. Inni tel illaminad byli zmnszeni opu- 
áciér BawaiJQ. Sledztwo síq dingo cii|gn§lo, až wreszde wynaleziono re- 
gnlQ stowarzyszenia n Zwach'a i barona Bassusa i wszelkie tajemnice wy- 
szty na jaw. Rzi|d bawarski kaz^ wiernie wydmkowaó znalezione doku- 
menty (Einige OriginaUchriften de$ lUummaien-Ordens^ Monachinm 178S, 
1787), a orygina) ziožyó w archiwach w Monachinm, aby katdy mógt si^ 
naocznie przekonaé, z wtosnor^cznych pism ich przetotonycb, o zásadách 
i celu tego zgromadzenia. Sami wi^ illominaci si^ pot§piU, a wszyscy, 
pragn^cy zabezpieczyč religJQ i porz%dek paňstwa, najmniejszej jnž nie 
mogli mieé w^tplíwoóci, co do usiiowaň tego tajemniczego stowarzyszenia, 
w którém jednoczylo si^ wszystko, co tylko filozofowie XVIII wiekn wy- 
myálié mogli na obalenie tronn i oltarza. Illnminaci, zchroniwszy si^ 
do innych krajów, khunliwemi obronami starali síq untewinnié; lecz faktów 
powyžszych zaprzeczyó nie mogq. Pomimo rozwi^zania, nie przestaii 
istnieé i dzialaó dalej w tym samým doohn, jako czlonkowie lož wolno* 
mnlarskich (ob.) i innych tignych towarzystw (ob.). Cf. Qfrórer^ Ueber 
die nun enthollten Bestrebnngen deutscher Freigeister, w Hlgen'a Zeitschr. 
fOr histor. TheoL t. YI r. 1886; Nervaly Des illuminées, Par. 1852; i> 
CouUevx de Canteleu^ Les sectes et societ ós secrétes, Paris 1868.' X. W. K. 

Imíeniny, dzieň poáwi^cony pami§ci áwi^tego, którego imi^ Icto no- 
sí. Pooiewaž každý dobry chrzeácjanio czci éwi^tego, którego imiQ nosi, 
jako swego patrona i opieknna, przeto i dzieá pami^ci tego patrona po- 
éwi^cony jest dlaň szczególniej nroczysty, Chrzeácjanie tedy dzieú ten 
obchodzii odnowiem'em obietnic na chrzcie zložonych, gor%cém wzywaniem 
przyczyny swego patrona, szczerym žalem, že dot%d nie szli za jego przy- 
Madem, i mocném postanowieniem, iž na przyszloáó usilniej cnoty jego 
naáladowaó b§d%; chwalebny tež jest zwyczi^ przyst^powania w tym dnin 
do spbwiedzi i do Kommnnji áw. 

Imif n Žydów (hebr. stem). Pierwotníe wszystkie imiona wtasne 
miaty znaczenie imion pospolitých (appellativa) i byly nadawane osobom 
albo od okolicznoáci towarzyszi|cych nrodzenin, np. Adam, Isaak, Jakob, 
Benjamin (ob.), Jnda, Rnben (Gen. 29, 82. 35), Manasses (ib. 41, 51), 
Efraim (=ziemia podwójna? Gen. 4i, 52), Mojžesz; albo od szczególnych 
przymiotów ciala, np. Ezaw; albo wyražaly žyczenie i proroctwo, czém 
ma byé dzieciQ nadal, np. Ewa, Noe, Salomon. Slowem, w imienin wla* 
snem strcszczaly si§ dzieje samego czlowieka, wi§c ulatwialo si^ spami^ 
tanie tych ostatních. Dla odróžnienia imienia wlasnego od pospolitego, przy 
pierwszém opnszczal síq (lubo nie zawsze) przedimek H, b^^cy cech% 
imienia pospolitego. Niekiedy, zwlaszcza kobietom nadawano imiona pie- 
siczotliwe od zwierz^t i roálin, np. Bacbel (owca), Thamar (palma), Ke- 
eyah (kassja. Job. 4 2, 14). Do wielu imion weszío imi^ Boga (J^hu^ jo^ 
«/ť, #0, Inb bóstw pogaú^ch (bel, baal, nebo, nabn). Póžniej jgzyk si^ 
nieco amienit: niektére z owyčb imion w mowie codziennej przestaly byé 



I n i f . 4a 

pospoHtimiy lecs ztinjflunc zotíMtj jako wlasne. Wtedj powoli nstawil 
iwjdiý Bidawaiúa oaďbom imion pospoUtjeh nowydí, a wjbierano dla 
ddcci teiooa krewDjch: stryjów (np. Her, I Par. 4, 31. cf. Gen. 38, 6. 
Měkoij 1 Par. 6, if . 47. SS, Si. 38. Ram^ I Par. 3, 35. cf. 8 w habr. 
MifihoMH^VL Reg. 4, 4. cf. 31, 8. namar, II Reg. 14, 3 7. cf, I Par. 8, 
3. 8), <^ (Tob. 1, 8. Lne. 1, 8. JÓZ4/ Flaw. Ant XIY i, 8), dziada 
(d Simomě^ OBomastíc. art. Jojada), lub inoych krewnjcb, ilaw^ Jak§ 
iiiaj4<jdi (lÁc 1, 61. cf. Lightfoot, Horae bebr. do Lne* L c.;. W li- 
eancg rodáoie Heroda I (ob.) cxfsto si§ to powtarza: dwaj synoirio jego 
z Maijanny aoctli ímioDa: Arystúbul i AUkiander, bo pierwsze bylo imia- 
mcm ds^ada, dmgie ojca Maijamny; trzed syn mial imi^ dziada (Antí- 
pater), czwarty stryja (Fazměl), dwaj inai ojca (Herody syn drogiej Ma- 
rjamny, i Herod Antipaš); wniik jego i prawnnk takže Herodami sj§ na- 
zywali (ob. tcrj Enc VII 265). Bardzo cz^sto spotykaj^ bíq w Biblji 
oaol^ áwnimienne. W tym wypadku i) niekitdy oba imíona, labo 
zopelníe róžna co do dzwi^kn, inaj^ jedno i to samo znaczenie, np. Elia- 
dasBaoliada (II Reg. 5, 16. I. Par. 8, 8. cf. ib. 14, 7), bo eli i baal 
znaczf Boga, Pana; Jtrohaal, Etbaal, Merihaal nazywflj§ sl^ jeazcse: Je- 
TubmMtt, Mošzet, MiJíbo$tet, bo haal przekr^cano pogardliwie na boitet 
(betteeástwo). 8) Dwnimiennoió pochodrí zt^ te litery Inb syllaby pierw- 
szago imienia albo %\% przekladaj^, albo wypnszczaj^, albo zamieniaj) na 
inne, albo nowe wtrv^aj^, z czego powstaje imi§ dmgie o tycb samycb 
dfwi^kach, lecz w innej formie. Tak np. przetožone %% syllaby w imio- 
BadK Eliam i Ammuísáuá Božy (11 Reg. 11, 8. I Par. 8, 5); Jehojaehin 
i Jed^cHjah (lY Reg. 84, 6. 8. I Par. 8, 16. ten sam król n Jeremja- 
sza 38, 34 nazywa síq Konjahu^ przez opnszczenie pierwszego džwifko 
Je); Jcaekae i Oehozjasz (II Par. 31, 17. 33, 1); Dmnatk-serach i Tťm- 
natk-cimree (miejace rodzione Joznego, Jos. 24, 80 i Jnd. 3, 9); Chuszťm 
i SzwckaM (Gen. 4 6, 33. Nnm. 36, 43), podobnie jak to ma miejsce 
w inóoaack greckicb: A«»(>o^o^ i Oso&»f>o^, Doroteusz i Teodor; ^iXo- 
dcoc i OtocptXoc, Filotensz i Teofil; Ti|io^og i 9t^t{ioc, Tymotensz i Teo- 
tym, i in. Wypuszczone džwi^ki w imionacb: Ram za Aram (I Par. 2, 
8. cf. Mat. 1, 8. nazwisko osoby; to samo w nazwiskn Syiji, hebr. Aram, 
ob. II Par. 23, 5 i Job 83, 2), Pas-Dammím za Epbes-Dammim (I Reg. 
17, 1. I Par. 11, 18), Dumah za Edom (n Izaj. 21, 11), Abigal tsl 
Ahigail (II Reg. 17, 38. I Par. 2, 16), Oman za Araunah (II Reg. 24, 
34. I Par. 21, 38), Dammenek za Darmezzth (ob. Damaszek), Amnan za 
AmtMom (II Reg. 18, 1 i 30), Behan za Baal-mehan (Nnm. 33, 8 i 88), 
Betk^^ěhim za Beth-baal mekon (Jer. 48, 38. Jos. 18, 17), Jezztta za 
Jáumzma (ob. Jezns), Adam za Adamáh (Jos. 8, 16. cf. 19, 86), Eir-cha- 
fši za Eiťéhareikth (IsaL 16, 7. cf. 11). Przemiany liter w imionacb: 
Berodack-Baladan (ob. Merodach-Baladan), Achar za Achán (Jos. 6, l.I 
Par. 8, 7), Baih'$zuM za Belk-zzeba (I Par. 8, 6. II Reg. ii, 8), Ne- 
Imkadntear za Ntlvkadrecar (ob. Nabncbodonosor), Neckum za Beuhm 
a Esd 3, 3. II Esd. 7, 7), No/ za Mof (Memfis. Isal. 19, 8. Ose. 19, 
c). ' Hie liczymy do tej kategorji przemiany liter d i r, bo ta mogta 
powiUé 8 bt^dnego czytania, w skntek podobieňstwa obn liter w jt^ykn 
kebmjakhn (*7 </, *1 r). s) Odk^d cyiríliza^ grecka zapanow^ na wscho- 
dtie, poczfK pálestyĎczycy uiywaé imion takže greckicb (np. XtjymacA, 
n Ifacb. 4, t9... Amtípatr^i, 1 Mack. 13, 16. Btrenika, i ia.), b^d^cyob 



44 liirif.-laiif Papiežy. 

nieldedy pnektadem odpowiedaidi imion hebn^skich, np« Datjfietaz (II 
Mach. 12, l9)i:ZabdieÍ9Zab4jah, Joaabad; ZebedtušzdBogánfi; MkoiaJ QH- 
kolaos) i Nikodém (=zwyci(2ca ludu. cf. Balaam^ nia-lad), albo hebri^skkh 
ifprawdzie, lecz odzianjch forra^ greck) CMkimósz.lĚM9\L\m\ Jaéonsiíesus 
i t. p.). Oprócz przyciyn powyžszych na dwoistoáó imienJa wplywaly in- 
ne okoliczQoáci. Gcdeoo (ob.) przybral imi^ Jerobaala, gdy obalil pos^ 
Baala; Natan dal Salomonowi imlQ Jedídja, gdy go bral na wycbowanie 
{11 Reg. 12, 26); Szawel przybral imi^ prokonsula cypryjskiego Paula, 
przez siebie nawróconego. Najpospolitsi^ przyczyn§ dwoistoáci imion jest 
ismiana scanowiska danej osoby, xnianowide jej wyniesienie na godnoéč. 
Ozeaazoivi dal Mojžesz imi^ Jozuego^ gdy go wynióál na wodza lada Bo- 
žego (Nom. id, 17); Necbao prrezwal Eliakima Joakiinem^ gdy go wy- 
niósl na tron jodzki; z tegož powodu Nabacbodonozor dal Matanjaszowi 
imi^ Sědecjasta (IV Reg. 29, 34. 24, 17). Daniel i s jego towarzysze 
(Dan. 1, 7), jako tel Józef syn Jakoba (Gen. 4i, 4S), przy wyniesieniu 
do najpierwszych godnoóci, a Esthera, gdy zostala žon^ królewsk^ (Estb. 
2, 7), takte inne imiona otrzymali. Z tego powodu i Bóg przemienil 
imioua: i4^am na Abraham (ob.), Sarať na Sara (Gen. 17, 5. 15), Ja- 
kob na Izrael (ob.>, bo osoby, do którycb te imiona nalézaly, wybrane 
by^ na protoplastów luda Božego. Zt%d widoczném jest, ie i zmiana 
imienia Ssymona*bar-Jony na Piotra fJoan. l, 42. 4 8. Mat. 16, 16. 17. 
18), podcsas kiedy innyro Apostolom ich imiona zostawione byly, ozna- 
cza jakieá wywyiszenie nietylko nad wszystkich ladzl, ale i nad Apoato- 
lów, zwlaszcsa že imi^ to nie bylo przechodniém (jak np. Boanerges. 
Mar. a, 17), lecz nadaném na zawsze: »Ty zwač síq bgdziesz../ mówi P. 
Jezns do Piotra. Ob. OIosmíus^ Philol. sacra, ed. Datbe, I 673—810; 
Smoni9^ Onomasticon V. T., Halae 1741; 3/. iZt/^^r, Onomaaticon sacr., 
Tubing. 1706; A 3/icA<i«/m, Observatt. philol. de nominib. propriis ebr., 
Hal. 17 29; Ugoi Dissert nomina qaaedam propria V. et N. T. ez viri* 
lib. in muliebria yersa sno restituens sexui, ib. 1754; J. H. Stvě^ De 
roatationi^ nominum sacra et profana, Gotba 17 85; Frommann^ De cnltn 
nominnm ex ovo|i.arod6a(^ illustri, Altdorf 1745. X. W. K. 

Imí^ Papiežy. Od Sorgjosza II (844—847), jak chc^ jedni, 
a przynsjmniej i co prawdopodobniejsza od Jana XII (955—364), któ- 
ry swoje imi^ Oktawiana na Jana zamienil, jest zwyczaj prawie nieodzo- 
wny (bo tylko Adrjan VI [i5S2] i Marcelli II [i555] zachowali uprze- 
dnle imiona), že wybrany Papiež, zgodziwszy h\% na swój vybór, oznij- 
mia ImiQ, pod jakiém chce wst^powaó na Apoštolsky StolioQ. Kardynal 
kamerling wklada mu na palec pierócioí^ rybaka, a Papiež go podige 
wielkiemu mistrzowi ceremoigi, aby na nim wyryto jego nowe imi^; od- 
t^d nazwa elekta ustaje, a nowy Papiež pod nowém infieniem rz^dy roz- 
poczyna. Papiež dla tego zmienia swoje imiQ ze chrztu luh zákonné, žo 
jest nast^pc^ ó. Piotra, którego imi^ P. Jezns zmienil (Mr. 3, 16. Jan 
1, 4 2). Dot^d Janów bylo najwi^c^, bo 28; Piotr zaá tylko i, bo žáden, 
zapewoe przez uszanowanie dla ksi^ia Apostolów, imienia tego wzi%áó 
nie chcial. Wedle podania nie bardzo starožytnego, za Piotra II kouiec áwiap 
ta nast^pi (ob. Malaclgasz). Zakonnicy i zakonnice przed zlože- 
niem professji, na miejsce imion ze chrztu, przvbieraj^ takže nadané so- 
bic przez przeložonych nowe, zwykle jakiego áwi^tego tegož zákonu. Bi- 
skupi imion chrzMtnych nie zmienii^%v ale w obudwu koáciirfach, i to 



Inif Papiežy.--lmtiia Jkm iwifb. 45 

idavien ^woa, na podpiiíe klad^ tjlko krzyžyk i imí^ bes ■aiwiska, 
lobo na to konstjtocji žadoej kanoniáci nie pnjtaczaj^. 

llBÍf éuňfUgo w modlitwacb albojest položone wjrrainie we msza- 
le i brewjarzo, albo tež po kommooalacb pototono N. {nomen) dla pod- 
stawienia naležnego imienia. W každjm razie pami^taé potrzeba, že tyl- 
ko imiooa áwi^tjrb si^ kJad^ nie zaš nazwiska, przezwiska, albo pocho- 
dzeoie (SBC. wíela dekretami, o Herdťa I w. 85); wjj^tek 9tanowi§ 
epjtetj: Ckryzastom^ Chyzolog (SRC. 6 Mar. 1825), a navet Cdestyn 
(Piotr. SRC. 7 Gnid. 1844), bole pokaznj^ ich przymioty, jakbj nadoa- 
taralne (ob. GardelUni w koll. dekret do n. 461 o edyc. III). Podobniež 
imiona Fůpieia^ l-róla^ biskupa^ gdzie sí§ podztawiaj^, wjmieniaj) 8i§ bez 
wszelkich przydatków icb pochodzenia, tytotów nboczoych, kolei panowa- 
Bia i t. d.; w modlitwacb zazmarlycb (SRC. 7 Kwiet. 1832), przj admi* 
Dístrowanio sakranientów i sakramentaljów, tak samo na litery N. kla* 
dzie SÍ9 imi^ zmarlego lub žyj^cego i nic wi^cej. X. S, J. 

Imiania Jezot šwi^to. Na oddanie czci imieniowi Jezns (ob.), 
danemo Sjtdowí Božemn przez Boga Ojca (^i*. i dí), npadaé powinno 
nszelkie kolano {FiUp. 2 ío)^ bo nie pi^ liter ani dwie zgtoski, lecz Te* 
go, którego ono niewjmowne imíQ wyražajtjm poklonem czcimy. Piervsi 
cbrzeácganie pami^tali o tém: zt%d wielka icb owa wiara w moc tego 
imienia tak, iž Tertnljan (Apol. r. 23) pozwala poganom z^bič tego 
cbrzaicjaniaa, któryby, wezwawszy imienia Jezns, nicf wygna} czarta z op^- 
tanego; zt%d monogramy tegož imienia Jezns, zdobi^ce ich groby, obrazy, 
píecz^e i t. p. Z Ojców á. Bernard szczególniej kn temu imieniowi 
cze^ awoj% wylat w bymnie Jšm dulcis memoria i w swycb ognistycb 
Kowach, z którycb wyj^tki w lekcjacb brewjarza, a najpi^kniejszy nst^ 
po polská w Gaiime'ie (Zásady i cah w. kat, edyc. 1 1 VII 4 1 7). á. Ber- 
nardýn I £ljeny (f 1444 r.) mial zwyezi^ po každém kasanin wysta- 
wiaé przed oczy sfaickaczów tablie^ z obrazem Imienia Jezns, wsród bia- 
aha proflúew narysowanym (tej Eno. II 207). Starodawny obyci^ jest 
cbrsekjn wSernyeh acbyleniem glowy okazywaó czeéó imieniowi Jezns, 
ilekroé jo wymawiano, Inb wymówione slyszano. Dmgi sobor logdnúski 
powszeebny (1274 r.) zatwierdzit ten pobožný z wyczaj, a Sykstns Vzata- 
kowy poklon se skmch^ 20 dni odpnstn každému ndzielil. W r. 157 7 
tenže Papiež ndzielil 5 o dni odpnstn mówú|cym przy powitanin: Niech 
hfdzie pockwaUnjf JeJnts Ckrystus^ tylež odpowiadaJ%cym: na wieki wiekáw 
Ámm^ albo tjlko Ámtn. Jest takže odpnst zopelny w godzin^ ámierci 
dla Ijch, którzy w d^gn žycia mieli zwyczij przy wymawianin im. Jent» 
lab Marja scbylaó glow^, a przy šmierci powtarzaj^ je, jeéli jnž nie 
isty, to przynajmniej sercem. Odpusty te zatwierdzil Benedykt XHI 
1728 r. Na kilka lat pierwQ (r. 1721 d. 29 Listop.) Innocenty XIII 
zadekretowitf, aždiiy iwi^to Imienia Jezns, do owego czasn obcbodione 
n franriizkanów za approbatf Klemensa VII, nadal w calym Koáciele 
lafiňfkim w dmg% nledziel^ po Trzech Królach obchodzone bylo. á. K. O. 
28 listop. 1722 r. objaánienie dodala, že gdzie je przedtém obcbodzono 
14 Styeinia, aadal obchodzió maj^ rázem z powszechnjm Košdolem, 
cbyba le osolmy indnltzecbc^ nzyskaé. Gdy w 2 niedziel^ przypada 70-ca, 
iwi^to IflDÚenia Jezns przenosi sig na 28 Stycz., jako na dzieú wlašciwy 
(SRC. i rubr. brew. w mi^'.). Resztg rnbrycystycznyeb nwag o tém šwi§* 
de ob. HtrdCa lU n. 85. 



46 InuMía Marji éwifto.— 

Imienia Marji áwi^to w niedziel§ po 8 WrzeiDÍa, nstaaowione* 
przez lonocentego XI na pami^tk^ poražki Ttirków pod WiedDíem i6Ss 
r. Rabrjeystyczne przepisy o niém ob. Herdťa III 106, oraz II n. 366 
i S07. Gdy 8ÍQ przenoai to áwi^to, przenosi 8i§ na pierwszy dzieň nie« 
przeszkodsony (SRG. wielekroó). 

Immunítas nazywa síq prawo koácielne, wyjmoj^ce osoby, miejsca 
i rzeczy koácielne z pod juryzdykcji Qrz§dów i ei^rów éwieckich. Opie« 
rasíQ ona na prawie Božóm i koicielDém (Conc. Tríd. ses. 35 cap. 30 de 
Ref.). Grodnoéč i wysokie przeznaczenie stanu dnchownego, niezaležnoáó 
wladzy koácielnej w sferze religijnej i duchownej, poszanowanie miejscom 
áwi^tym nalezne, zabezpietzenie osob na služby 6ož% poáwi§conych od 
nQdzy i žebractwa, wszystko to rázem wzi^te iložylo si§ na wprowadze- 
nie i okreálenie przywileja immnnitatís. Rozamie síq samo z siebie, že 
prawo to, w zastosowania potrzeb^j^ce zgodzenia 8i§ nonarchów i w ogó- 
le przedstawicieli spoleczeňstwa éwieckiego, w pierwszych mekách chrze- 
ácjaňstwa, kiedy Koációl byt prze^ladowany, nie moglo mieé tak szero* 
kiego faktyczAego i prawnego rozwini^cia, jak wtedy, gdy spolecznoáč 
áwiecka norganizowata síq i nrz^dzila na podstawach clineácjaéskicb. 
Wszelako od pocz%tka samego znaoym byl irstr^t chrzeácjan do podda- 
wania sporów swych pod roq>oznaDie s^dów pogaáskicb: ndawali si^ oni 
z tém do swoich bisknpów i na ich wyrokach poprzestawali. Skoro Ko- 
ációl wolnoéč pozyska!, monarchowie chrzeácjaňscy nietylko nie przeciwko 
ternu nie mieli, aby biskupi rozpoznawali i wyrokowali sprawy relig^ne 
duchowne i koácielne, lecz aby rozs^dzali i áwieckie sprawy, ježeli ko« 
mu takowe spodobalo síq raczej pod s^d biskupi niž pod s^d áwiecki 
poddač, i wol§ t^ 8woj% w prawo zamienili (novel. LXXXIII^ novel. XII 
L. 7, L. 8 C. de epieeopáU audientia; prawo Konstancjussa w 18 ksi^ze 
KodeJksu Teodoz. de epiacopie et cleride). Z czasem wszystkie sprawy, 
vf których grzech zachodsil, s^zone byly przez biskupów (Gap. Novťt Úle 
18 de Judiciís X 3, i), a sprawy dotycz^ce przysi^, malžO&ttw, těsta* 
mentów i pobožných instytucji, na równi ze sprawami religUaeiSl^ vryl%- 
cznej juryzdykcji koádelnej ulegaly. W wiekach érednich konieeznoáci^ 
nawet bylo, aby wymiarem sprawiedliwoáci, na podstawie zásad moralnoácí 
cbrzeácjaňskich oraz naturalnej slnsznoáci Koációl síq zaj^, dopóki nie 
wyprowadzil z cieronoty i barbarzyňstwa noWych spoleczeňstw europej- 
sldch. Nic przeto dziwnego, že w owej epoce duchowni i ich sprawy, 
bez žadnego sporu, podlegali wyl^cznie s^dom duchownym, którj to przy- 
wilej zostři nietkni§tym i wtedy nawet^ gdy wladza áwiecka wykonyirala 
wlasne s^downictwo. Lecz ježeli dnchowny popelnil cifžki wyst^pek, za 
który winien byé ámierci) lub kalectwem karany, Koációl, który tylko kar 
duchownych lub Ižejszych áwieckich užywal, od^awal go po ukaraníe 
w rQce sprawiedliwoáci áwieckiej, pozbawiwszy go pierwej prawa wyko- 
nsrwania funkcji duchownych i užywania przywilejów stanu duchownego 
<ob. Degradacja). W XYI w. nast^pilo dopiero powszechniejsze gwalce- 
nie przywilejów duchownego 8%downictwa, i Stolica áw., chc^c zaslonič 
stan kaplaúski od samowoli wladz áwieckich, pocz^la síq z niemi ukladač, 
«zyni6 niektóre možliwe ust^pstwa i takowe przez hmkwdaty (ob.) okre- 
álaé. Podobné koleje przechodzila immunitas koácielnej wlasnoáci. 
Dingo wlasnoáé ta byla nietykaln^ i woln% od wszelkich ci^žarów, bo 
nwažano, že to, co kto ofiarowal Bogu przez pobožnoáč ze swojej wla- 



Imnimitat. 47 

too<d, sUwato u^ wj)%c£niA Boiém i poslogiwato lni chwtle JefD, we* 
^og Bzoaaiji i zan%|dzeiiia KoécioU; wlasnoáci sai Božej nie ámúuio ci^- 
žarmmi i poditkami obkIada6. Wyrobihi si^ wi^c zásada, ie jeteli rzecz, 
ziemia, au^)%tek ofiarowaDj Koádolowi lab przezen nabyty nlega} jakiej 
oplade lab podalkovri, nie zostawal od niego wolnjm atawszy si^ wla- 
aiiosci% Koádola, gdjž Koidát to tjlko nabjt, co od podatku na nabjtcj 
wlasnoád cíqž%d^(o zbywalo; ale na wlasnosó koscielo^, jako tak^, czf 
popvzednio nlegi^j^c^ podatkowi lab nie, Dowych podatków nakladač nie 
wofaio bjto. Z czasem pod ten przywilej podeszly maj^tki, przeznaczone 
wjl%eznie na utrzymanie dnchownych, nbogicb i zakladów pobožných, 
a nawei maj^tki patrymonkdne^ t j. osobist^ dochownych wlasnoácí^ b^- 
dfce. Bzeczy i posiadload stanowi^ce bezpošredni przedmiot do složby 
Božej, jak gmachj koécielne, cmentarze, naczynia éw., wolae byty od po* 
datków, cbociaž im nlegaly przedtém, t. |. gdy jeszcze do nžytkn áwiec- 
kíego ďaiyly. Z czasem, gdy akntkiem oelabienia wiary i wzrosta herezji 
m^jftki kosdelne pocz^to podatkami obktadac, Stolica Apost. weazla z mo- 
narchami w nklady, édeániia vedlog okolicznosci przywilej iinmnoitatís 
i obwarowala go konkordatami. Poniewaž immnnitas koécieloa fakty- 
cznie w obecným czasie nie jest jednakow^ i nie na jednakowych pod- 
atawach prawnych w rotných si^ opiera kn^ach, przeto przedatawimy J4 
tylko tak, jak sí( znajdoge okreslon% w powszechném prawie Koáciota, 
.bez wjjftków i ócioánien przez konkordaty w niej zaprowadzonycb. Jest 
ona trojaka i, stosownie do tego, jak obejmige osoby, miejsca, lub rzeczy, 
nazywa ai( aobiatq (personalis), miejtecwq Oocalis) i rzsczawq (realis). Oso- 
hišta iflMinnitas wyjmuje osoby Bogn poéwigcone od forum, ci^žarów i nrz^- 
dów ivieckieh, oraz zabezpiecza ich godnóáč. W tym celn Koációl usta- 
novil przywíkge, zwane eanomM^foriieompeUntíae^ oraz szczególowo okre- 
álil, jakich nra^dów i obowi^zków duchowni pelnič nie mog^. Przywilej 
camomU zalely sa tém, iž nie wolno jest zniewažyč osoby duchownej biciem, 
lab ezjoeai wyrzfdsaj^cym podobny jak bide zniewago i krzywd^; nazj- 
wa aí^.««aš dkt tego prywilejem kanónu, že Innocenty II Pap. na sobo- 
ixe taleraáskiBi II ustanowit kanón (Can.« Si qui tuadente 29 es. 17 q. 
4), iBoe% ktir^ia na zniewažaj%cych w podobny sposób o8ob§ dachown^ 
kb tak<Min% wyrzekl klftw^, w któr^ ciž popadaj% r/?#o facto^ bez žadne- 
fO wjcoka. WpadiM zaá w to kl^tw^ zabijaj%cy, rani^cy, bij^y, wi§- 
ž^y« Imb jakiflikolwiek czynem zewn^trznym, np. opluciem, zniewag^ du- 
chewHMH wjn^AxBj^fij (Cap. De momaUbua. de Sent. excom. X 5, 39), 
lak naad, ktárzy to spelniaj%, jako tež rozkazDj%cy, doradzaj%cy i poma- 
g^lfcj (Glem« Si guÍM 1 de poenis), oraz aprobnj^cy, ježeli ktoé w ich 
íaiemB tak% obdg^ dochownemn wyrzfdzil (Cap. Qjnum quis 2S deSent. 
exeoB. ía e. 5, 1 1), lub nieprzeszkadzaj^cy, ježeli z obowi^zku powin- 
ni fajli i nogli praeszkodzió (Cap. Quantoe 4 7 de Sent. excom. X 
5, ae). Poniewaž kl%twa wyrzeczona jest przedwko tym tylko, którzy 
smadiwie diabdo^ t. j. grzesznym czynem zobelžigi| duchownego, przeto 
wolni 8% od ni<ý bU^cy ai^ žartem, w grze i zabawie, lub przeloženi du- 
chovni, kan%cy bez nadužycia przekroczenia swoich podwladnych (G. Su* 
per €0 í^ C. Q^am vobaUaU 54 de Sent. excom. X 5, 39>. Od kl^twy 
przes pnyvilej kanónu naložonej uwolnič može tylko Papiež, wyj^wszy 
nastane wypadki: ježeli pobide bylo lekkie (C. Percenií 17 de Sent. 
ezcofiL X 5, 39), ježeli nast^pilo w ukrycia, ježeli sig go dopušcily ko- 



48 Immiinitu. 

biety (Cap. MuUires 6 eod. tit.) lab niadorottki (C. Pueríi nit. eod. tit)^ 
albo dnchowni kollegjalnie z 8ob§ žyj^cy (O. Quamam 9 de Vita et ho* 
nést, cler. X 3, 1), w któryeh to wypadkacb biskup od kl^twy nwolnié 
mole. Przymlej fori wyjmoje dochownych z pod s^dów áwíeckieh i obej* 
maje wszystkie icb sprawy, tak dotyca|C6 wiary, obyczajów i obowi^zków, 
jakotež cywilne i kryminalne; dachowny zrzecz 8i§ tego przywileja nie 
iDOže, jako Die dla jego osoby wyt^cznie, lecz na korzyéó catego stana 
i dla dobra Koécio^a ustanowionego. Bulla Coenae Domini stanowi kar^ 
exkoinmaniki na tycb, którzyby dnchowoyeh przed s^dy áwieckie powoly- 
^Tali; bulla Marcina IV Ad reprímendaa exkommunikojo s^dziów i nrzQ- 
dników áwieckich, zmuszaj^cych ducbownych do stawienia síq przed nimi, 
a Honorjusz III Pap. t§i karQ wyrzekl dla wsiiystkich gwak^cych immu' 
nitatem koácieln%. Zt^ ducbownych sprawy tylko przez s^d koácielny 
mog) byé rozpoznawane i wyrokowane, a s^dzia dochowny nie potrzebn- 
je na to przyzwolenia wladzy šwieckiej, aby mógl przed siebie powotaó 
i badaó áwiadków áwieckicb (S. G. Imm. 6 Octob. I6I8); przeciwnie, du- 
cbowni nie mog^ byé nawet na éwiadków przez s^dziego éwicckiego po- 
wolywani, lecz w potrzebie powinni byé badáni przez s^dziego duchowne- 
go, chyba že im biskup przed s^zi% áwieckim zeznanie ztožyé pozwoli. 
Biskup, wezwany przez whidzQ áwieck) do stawienia síq przed ní^ i nspra- 
wiedliwienia w przedmiocie religijnyn), ježeli nie post^pi wedlug kanónu 
£li quiě episcapua i kanónu Quo atuu (Oin. 26, 27 es. 28, q. 8) i oso- 
biácie uda síq dla zlotenia wymaganego tíumaczenia, jest exkommuni- 
kowany (S. G. Imm. 6 yíaj. I68I). Przywil^ eompetentiae zabezpiecza dn- 
chownym przyzwoite utrzymanie, chronik ich od n^dzy i žebractwa. Dla 
tego za dlugi to tylko im zajíte byč mole, co od utrzymania ich pozo- 
staje, a do wi^zienia za d)agi wtr^cani, lub kl^tw§ do spíacenia ich zmu- 
szani byč nie mog^ (Cap. Odoardvs a de Solution. X 8, 28), wyj^wszy 
gdyby dzia}ali w slej wierze, majetek swój umyélnie ukrywali, žyli zbyt- 
kownxe, bogatsi byli od swych wierzycielí i t p. Na mocy przywil€(JQ 
immunitatis osobistej, ducbowni wolni s^ od služby wojskowej, Jako nie* 
daj^cej sx$ pogodzió z ich powolaniem, oraz od tych wszystkich arz^ów 
i obowi^zków áwieckich, które alboby ich calkowicie pochtonialy i zbyté- 
cznie wiklaly w sprawy doczesne, albo niezgodne hyij z cnotami lago- 
dnoéci i áwi^toáci, przez powolanie kaptaáskie wymaganemi. Zt%d nie mo- 
g% oni byé s^dziami, mianowicie w sprawach kryminalnycb, w którycb 
wyroki ámierci zapadi^^; niemogi| byé plenipotentami do spraw i intere* 
sów áwieckich osob, ani adwokatami (Cap. Saeerdotibui 2, Ne clerici vel 
monach. X 8, 60), notai;}uszami (G. éieut te 8 eod. tit), niemog% opieki 
sprawowaé i t p. Immunitas miejMcotoa obejmuje lakas odbywania w ko- 
áciolach czynnoáci áwieckich, zabezpiecza klauzur^ zákonný i prawo schro- 
nienia (jus asyli^. Zt^d w koáciele pokonsekrowanym lub tylko pobene- 
dykowanym nio wolno jest prowadzié s^dów áwieckich cywilnycb, a tém*^ 
bardziej kryminalnycb (G. Quum ecdetia 6 delmmunit. eccles. X 8,49), 
zawieraé kontraktów, prowadzié handlu, dawaé widowisk, odbywaé parla- 
roentów i sejmów, wyprawiaé biesiad, prowadzié próžnych rozmów« odby- 
waé przechadxki, czynié halasy i wrzaw§, graé na organach lub ápiewaé 
coá takiego, coby byto Ickkiém lub níeprzystojném (G. Decet domtan 2 de 
Immunit. eccl. in 6. s, 2S). Wolno jest jednak akademickíe dysputy 
i egzamina naukowe odbywaéi udzielaé stopnie akademickie, odprawiaó 



hmoaiiitai.— taipotantia. 49 

fjnoáj i na nich qirawj koádelne tminé i rozhienié, bo to nlbo pobo- 
túoéá podnosí, nlbo nie nbliia áwi^oád mie|flcm (Benedkt. XIV, do Sy- 
nodo lib. 1 t 5). Klanzory Uasxtornej nie woino jeft nnniaxaé pnex praej- 
áde wewnftn Uasxtoin. W pewnych wjpidluich, gdj nehoda potrzebn, 
lby obce osoby do klnsztora z lewn^tn weszty, adďelié moie na to po* 
zwoleaie miejscowy bisknp, a w innych— ^sam tyllío Papie^ (ob. Klanzara). 
Prawo sehronienia jest przywilejem, moc^ lítórego niewolno jest dhiini- 
ków i tycb, co wjst^pki s pod prsira sehronienia nie wyt%caone popět- 
níli, skoro sie do koáciofa schroni^, gwaltownie ztamt^ porywaé, Inb 
tamie šmierd§ albo kalectwem kané (ob. Sehronienia prawo). Immuni- 
Us rz^ezawa odnosi síq do majetku i wlasooáci koácielnej: ta zaá albo 
wprost jest przeznaczon^ do nžytkn slotby Božej i dla tego xwykle by- 
va konsekrowan^ albo beoedjkowan^ i nie može slnžyč do iadnego á wieo- 
kiego nžytko, jak koéci<^, kaplice, cmentarze, naczynia áwi§te i t. p., 
albo tež nie odnosi síq wprost i bezpoirednio do složby Božej, a zt^d 
nie by wa konsekrowan^ i beaedykowao^ i jest przeznaczon§ na nžytek ko- 
sdělných ministrów, osob Bogu pošwi^conych, nbogich i zakladów pobo- 
žnyeh. Jakkolwiek prawo koicielne oba te rodzaje wlasnošd oslania przy* 
wimem immnnitatis, a zt^d nzoaje takowe wolnemi od ci^rów pnbli- 
cznych, to jest oplat i podatków, wszelako latwo jest zroznmieé, že za- 
chodzic mnsi róžnica w zastosowaniu tego prawa do každ^o w szczcgóle 
z tych dwóch rodzajów wlasnoáci koácielnej. Rzeczy wprost do sinžby 
Božq naie&iee i w tym celn poáwi^cone, chociažby przedtém, nim otrzy* 
malý to áwi§te przeznaczenie, nžywane b§d^ doáwieckiej potrzeby, ale* 
galy podatkom, wyj^te s% od nich od chwili, w której otrzymaly poéwi^- 
cenie. Bzeczy znown i dobra, nadané Koádolowi do nžytka slog jego« 
nbogich i zakladów dnchownych, jakkolwiek podlegaj^ pr^rwilejowi immn- 
nitatiSy nie tak przedež, ižby chociaž w pewnej cz§ici nie mogly byč obci^- 
žone podatkami, czy to těmi, którym nlegaly przed nadaniem im prze- 
Tnarrenii koádelnego (Can. Trilmtum 22 es. 23 q. 8; Cap. QjMm non 
ad 33 ie Dedmis X s, 30), czy tež innemi, póžniej naložonemi. Koációt 
bowiera i zásady, iž dobra przezeň posiadane stanowi^ jego wlasnoái, 
a nie q>#leczeústwa šwieckiego, oslania je przywilejem immnnitatís, zwal- 
nia jednak jego rozd^gloáé w miar^ okolicznoáci czasowych i potrzeb 
ip<^cczeástwa éwieekiego, o eo zwykle nklada si^ z niém i okreála swoje 
nstfpstwa konkordatami. ^' ^' ^' 

Inplovium, oprócz znaezeň wylnszczonych tej Enc II 74 i lY 
275, oznacxa jeszcse nieldedy cmentarz, t. j. plac otaczaj^y koádól, ama- 
rem obwiedziony. Byč može miejsee to dla tego tak si^ nazywa, že na 
deszez (plnvia) jest wystawione. 

hapotentia jest jedn^ i przeszkód kanonicznyeb, do zawarda wa* 
žaego matžeástwa. Zachodzi ona wtedy, gdy obydwoje Inb jedno z mat- 
žonków zawiera zwi^zek, nlegaj^e fizycznej niezddnoéci do spelnienia akta 
maižanskiego, w sposób dostateczny do osi^gni^a potomstwa. Czy impo- 
tent jest naturální, t. j. od nrodzenia istiiiej%c4, czy wypadkow%, t. j. 
péžaicj powtta}4, ježeli tylko jest wieczyst^, t. j. nie daj^e^ si§ žadnemi 
irodkami nsnn4é, jnž tém samém przeszkód^ stanowi do zawarda mal- 
leústwa. 2:^itwo zroznmieé, že przeszkoda ta, jako przeciwna samej isto- 
tíe m^žeústwa, wyplywa z prawa natnry i przez žadne prawodawstwo 

fiaqfkL T. Ym. ^ 



^ Impotentla. 

iumni^ta byč nie može; malžeůstwo przeto z ni§ zawarte rnusi by£ nie- 
^ažném i tadnóm, na mocy prawa natory. Prawodawstwo jednak ko- 
•édelne, chcíc zapobiedz nadužyda, Jakieby powstaó uioglo ze zrywania 
malžeňstw wažDych, pod pozorem istniej%Mj impotencji, zmaszone by^o 
•nietylko nátury i wantnki tej przeszkody, ale i sposób jej ndowodoienia 
a^dowego szezególowo okreélió. Do nznania wíqc za niewažne matžeňstwa 
z przyczyny zachodz^cej impotencji wymaga ono, aby by)a impotentia 
non tantom generandi sed etíam coeandi, žeby byřa wieczysta (perpetua), 
przed zawarcíem malžeústwa istniej^ca (antecedens); czy zaá bgdzie ii?zgl§- 
dna (respectiva), t. j. zachodz^ca wzgl^dem wspótmalžonka, lecz nie wzgl§- 
dem innych, czy tež bezwzgl^dna (absoluta), t. j. zachodz^ca wzgl§dem 
irszystkich osob píci innej, tak, že z žadn^ coitns nie bylby možliwym, 
w obydwóch razach malžeňstwo z ni^ zawarte jest niewažném (C. Frater- 
nitatis € defrigidis X 4, 15). Lecz impotencja czasowa (temporalis), t. 
j. mog^ca z czasem ustaé, oraz impotencja juž po zawarciu malžeňstwa 
powstala (consequens), nie czyni takowego niewažném (Cn. Qui matrímo- 
flinm 35 es. 82 q. 7), bo malžeústwo z natary swej i z prawa Božego 
nierozwi^zalne, b§d^ juž wažném, nie može síq stač dla jakiejb^dž przy- 
czyny niewažném, a tém samém rozerwaném byč nie može. Sama bezplo- 
dnoáó bez impotencji nie czyni malžeňstwa niewažném, gdyž ona nie jest 
impotencja coeundi, zt^d maUeňstwa starców s^ wažne (sent. com. Doctor.). 
Ptzeciwnie, malžeňstwa eunuchów s% niewažne. Co do hermafrodytów, co- 
kolwiek o nicb utrzymuje nowszycb czasów fízjologja, Koációl malžeňstwa 
ich za wažne uznaje, wymaga tylko, aby dopóty blogoslawieástwa koácicl- 
nego nie otrzymywaty^ dopóki hermofrodyci nie zlož% przysi^gi, že mal- 
žeňstwa ožywaó b^d^ juxta praeyalentem sezura. Skoro malžonkowie prze- 
koni^% 8i§, 2e z impotencja zawarli raalžeňstwo, strona nie ulegaj^ca tej 
przeszkodzie ma prawo, jako pokrzywdzona, wyst^pič przed 8§dziego du- 
chownego ze skarg^ na niewažnoáč malžeústwa, lecz opuszczač wspólmal- 
tonka przed zapadnigciem wyroku nie powinna (Reiffenstuel 1. 4 t. I5 
n. 88 et 84; Schmalzgrueber 1. 4 t. 15 n. 6 9 et 70). Sposób prze- 
prowadzenia s^dowego procesu, w sprawie o niewažnoáč malžeústwa z przy- 
czyny impotencji, dawniej znacznie síq róžnil od formy podobných proce- 
tsów w sprawach malžeúskich, z innych przeszkód kanonicznych powsta- 
tyčh; mianowicie mia) cztery sobie tylko wlaáciwe dzialania, które kano- 
niáci obejmig^ pod tytulami: 1) inspectio corporum, 2) tentatio copulae, 
8) juramentum conjugum i 4) juramentum septimae manus. Lecz gdy 
nowsze przepisy (S. G.C. 22 Augusti 1840 a.) przysi^g^ malžonków 
i przysi^Q septimae manus zastosowaty do wszystkich spraw, tocz^cych 
síq o niewažnoáč malžeústwa, przeto sprawom, ez impotentia powstalym, 
pozostaly dwie szczególne wtaéciwoáci procesu, odpowiadig^ce tych spraw 
natnrze, to jest inspectio corporum i tentatio copulae. Co síq tyczy pier- 
wszej, zaležy ona na tém, aby s^dzia duchuwny, maj^cy wyrzec o wažno- 
áci lub niewažnoáci mi^žeňstwa, przekonal síq, za poárednictwem bieglych, 
czy rzeczy wiácie i jaká istotaje impotencja. Bieglymi maj% byč dla m§ža 
wybrani przez s^dziego trzej lekarze i dwaj chirurgowie, a dla žony ró- 
wniež przez s^dziego wybrane trzy aknszerki, które przez wybranych tak- 
že przez s^dziego przynajmniej dwóch bieglycb, jednego lekarza, a drngie- 
go chirurga, roaj% bjč pouczone, w jaki sposób rewizji dopelnič wiuny, 
oraz powažna niewiasta, w obecnoáci której ma byó akt rewizji žony do- 



Impotiitii. .51 

pámoBj. Lekané i chinurgowie dokonjrwi^ rew^jí m^la, a akiuzerfci 
ionj, wsxjstkie zaá te osobj, oras assjstiq^ca niewiasta, skládaje t^dzie- 
nni relaiýe i sf po pnjrai^ze de ventate dicenda badané, a nastupme 
xeznaň swyeh wiarogodnoáč fnjn^g% stwierdzaj^. Szczególowy sposób 
dokonaoU inspekeji eiat obejmqje iostrokcja S. C. C. 32 Aag. 1840. Din- 
n wlaádwošd^ procesu o niewažnoáé matžeástwa z impoteocji jest ten- 
tatío copolae. Jeteli rewizja lékařská cie przjoiosla dowoda, iž istiiiej% 
fixjcxnie pewne i wyražoe znaki impotencji, ani tež nie zdohda nawet 
moraljuj pewnoáci istoíejv^j impoteocji utwierdzí^, aletjlko dostarczjla 
w^tpliwTch zoaków, co do jej istaienia, wtedy s^ia nakazuje malžonkom 
trzechletnie požjcíe malženskie, po apljwie którjch, ježeli woios^ skarg§ 
o impoteacjQ, wyslachaoi byé wiooi i proces przeprowadzonjm zostanie. 
ya zn acz e nie maltookom trzechletoiego požjcia przed przjj§ciem ich skar- 
^ i rozwini^em procesa nazywa 8i§ tentatio copolae. W oceniania do- 
wodów w sprawie o niewažnošč matžeástwa z impotencji s^dzia obowi^- 
xanj jest z tradnoáci^ przjjmowač, a ze ácisloáci^ i ostrožnoáci^ prze- 
prowadza^ i oceniaó sprawy tjch, którzy nie wkrótce po zawarciu mal* 
ieástwa, ale póžoiej dopiero skarž^ si§ na impotencj§. C. Accepisti i 
de frígíd. X 4, 15 o wyst^paj^jch w póitora roka po zawarciu máť 
teástwa ze skarg^ mówi, 2e zapóžno wjst^pili, ale C. Litterae vestrae 7 
i C. Fratemitatis 6 eod. tit przjpuszczaj^ dltížsz) jeszcze zwlok^ i na- 
wet do lat kilku j^ rozd^gaj^, zawsze jednak czém póžniejsze jest ode- 
xwanie ai§ malžonków, tém ácisloáó i surowoáó s^dziego ma byč wi^ksza. 
iSatwicií s^dzla powinien si^ przechjlaó na stron^ niewažuoáci matžeástwa, 
gáj zoaki impotencji s^ fizycznie pewne, wí^cej ogl^nym bjró ma, gd/ 
przedstawiij§ tjlko moraln^ pewnoáč. Ježeli po odbycin nakazanej trzech- 
leCniej tentacji, matžonkowie znowu ze skarg^ przychodz) i tylko w%tplí- 
we xnaki impotencji przynoszii, s^dzia za istnieniem impotencji, a tém sa- 
mém za niewažnoáci^ malžeástwa ámielej przechylač síq može, a nawet, 
jefli wtedy jedno z matžonków twierdzi, že istnieje impotencja, drugie 
aaá ternu przeczy, raczej stronie twierdz%cej niž przecz%cej ma wiar^ 
dawaé, nie pomijaj%c, rozumie si§, zebrania wszysikich przez prawo wyma- 
ganych dowodów. Ježeli žona twierdzi i dowodzi przez inspectionem cor- 
poram, že jest virgo intacta, s§dzia za impotencji, na któr^ taž žona si§ 
akaržy, a tém samém za niewažnoéd^ matžeástwa decydowač može, cbo- 
dažby m%ž pod przysi$g% niemocy zaprzeczat. Ježeliby kto pozyskat »|- 
downe niewažooád malžeástwa uznanie z przyczyny impotencji bezwzgl^- 
doflj (absolnta), a okázat si^ póiniej wobym od niemocy, w prawie kosciel- 
aém nwažany jest za krzywoprzysi^zcQ (C. Landabilem 5 de frigid. X4, 
1 6) i to z prezumpcj§ nigwyžsz^o stopnia, zwan^ Juris et de jure; mat* 
ieáfltvo zaá drugie, jeéli takowe zawart, bez žadnycb dowodów powinno 
lijé uznané za žadne, a pierwsze za wažne. Wszakže, ježeli pierwsza žo- 
iia joi zmarta, ten, którego matžeástwo z ni^ zawarte uznaném zosti^o 
mewažném dla jego impotencji, nie može wejáó w zwi%zki malžeáskie, je- 
áli potencji swej nieudowodni; domniemauie bowiem prawne, na wyroku 
ÁDpotengi i niewažnoici matžeástwa opařte, walczy przeeiwko niemn. Ko- 
ádóf pozwala osoliom, których matžeástwo jest niewažne z przyczyny im- 
poteoeji, pozostač z sob% rázem i mieszkac jak brat z siostni, byleby^ 
ztfi dla ich dusz nie grozilo niebezpieczeástwo z przyczyny niepowáci\* 
^wojeí. ^' ^' ^- 



52 lniprcf|reri8.-r|nchofer. 

Impropería, tkliwe wynatjr, wymówki: tak si^ zow!) w mazale 
antyfony, épievrane lab czjtane w wielki pi^ek, podczas adoracji krzyfta, 
którycb slowa przypomioajt najprzód dobrodziejstwa Pana Boga wzglfi- 
dem swojego ludu, a potem czarn^ nieiidziQczQoáč, jak% ma síq tenže 
lud za nie odptacit i zmusit Pana do czynienia mu tjch tkliwjch wy- 
rzntów: Papule meuě,,. ladu mój, cóžem ci uczyaif, albo w czém zaama* 
d)em ci§... Impropería te przeplata trísagion (ob.), a dla latwiejszego ápie- 
wania ieh 4zielone bywaj^ jak w mszale na glosy mi^dzy dwoma kan- 
tórami i dwoma chórami; przy odmawianiu zaá, rolQ dwóch kantorów 
przejmuje celebrans, pierwszego chóru drugí kleryk, dmgiego trzeci, pa 
bokách celebraosa stoj^cy (cf. Martínucci 1. III p. 40 podzielone improp. 
na trzy cz§áci, nieco inaczej jak we mazale). Špiewacy mog^ ích cz§áó 
tylko odšpiewaé, celebrans z aaayst^ powinien wazystko odczytaó (tenže 
tamže p. 45 n. 66). Wcdle rytualu piotrkowskiego, improp. ápiewa síq 
na procesji z krzyžem przed sam% onego adoracj^. W éplewnikach pol- 
Bkich z tego jest žaloáciwa pieáú postna: Ludu mój! ludu! cózem ti 
uczynil, X, S, J, 

Incarnatus, tak síq nazywa w liturgji roiejsce w konatantynopoli- 
taúskiém Credo^ gdy síq tu slowa et incarnatus est,. czytaj% albo ápiewa- 
j%. Na nczczenie wielkiej tajémnicy Wcielenia przepisy liturgiczne kaž^ 
celebransowi i assyácie na nie przykl^kaó, bo im wi^ksza w tej tajemni- 
cy okazuje aiQ pokora Syna Božego, tém wi§cej i myámy síq na jej wspo- 
mnienie korzyé powinni. Przykl^kanie to zaczyna síq jednoczeánie z wy- 
mawianiem slów et ťncamatua eat^ a samo ukl^knigcie na et homo factof 
est, i bez zwtoki wstaje 8i§, mówii^c cruciftxvs. Chór tymczasem (wedle 
Manuále Caeremon. misajonarakiego I 358) nie klgka (choó wedle 
Caerem, Epp. 1. 2 c. 8 n. 52 i 53 przy celebrze biskupiej wszyscy 
w chórze kl§kaj), gdy celebrana roówi incarnatus^ nižsze zaé duchowíeň- 
atwo powtórnie, gdy je chór ápiewa), a kantorowie ápiewaj% dalazy ci^ 
crůdo; dopiero gdy do tych slów w ápiewie przyjdzie, celebrans z assyst^, 
jeieli jest przy oltarzu zawsie, a jeáli siedzieli na }awce to tylko w áwlQ- 
to Zwiastowania (chočby przeniesione), ua trzech mszach Božcgo Naro- 
dzenia, z przepisu Caerem. Epp. (1. 2 c. 8 n. 58), a ze zdania liturgi- 
stów i na roratach (ob. Iferdt t. i n. 117) zst^pnj^ lub wst^pig) na 
gradusy i kl^kaj) na obadwa kolana, z gl^bokiém nachjleniem gíowy 
(SRG. 23 Maj. 1846). PrzyklQkni^cie to ma miejsce na podnožku ot- 
tarza, ježeli przed tém stali, a na najnižszym gradusie z boku epištoly, 
jeáli siedzieli (Caval. t. 5 c, 12 n. 66), i trwa pok^d chór nie przeápiewa 
homo factui est. W pomienionych razach wszyscy w chórze, kanonicy, 
biskup, bezwyj^tku kl^kaj^ (SRG. 15 Lut. 1659); indziej zaá, gdy chór 
ápiewa incarnatus^ biskup celebruj^cy lub koncelebrtg^cy w mitrze, cele- 
brans z assyst^ i kanonicy z odkrytemi gtowami siedz^c tylko síq schy« 
laj) gl^boko ku ottarzowi, inni przykl^kaj). Zwyczaj klgkania na /ncar- 
natus mial síq upowszechoič za á. Ludwika, króla francuzkiego. Ob. ks. 
Rzymshiy WyW. obrz. przyp. p. 65. X. S. J. 

Inchofer Melchjor, jezuita, ur. 1584 r. w W§grzech, wRzymie 
wst^pi) do zákonu jezuito w (160 7), dlugi czas wy klada) w Messynieteo- 
logj^, filozo^Q i matematykQ; tamže oglosil 16S9 r. (nie 1630) Epistolae 
£. Aíariae V, ad Messinenses veritas vindicata^ które to pismo wywolalo 

mu pewue klopoty w Rzymie, a nawet pierwsza ta edycja zostala zaka 



IBMMI(M«^^HMi6pMMvBCIa 99 

Pnei lut kilka miasxkat w Bzymia I zjednal ta totíů powizecbii% niloéd 

i im i fin ie k; um. w líedjoUBie 1648 r. Z innjcb Jego ddel wainkiitfe 

hjtj: Kronikt koédelna W^er (A»naU$ eccUnatUci regni Hungariat^ Ro* 

ime K44), kiónj wankie jeden tjlko tom wjssedl, doprowadzony do 

r. 1059; ra^rawa pko zwycnýowi ožjirania kartritów na ápiewaków (Dů 

fm m chUm^ diM$eriatío^ w Z>ow ištíotn Sjmmieta, Golon. 1653, i \i Sup^ 

pltm. Hittorioš B^iantínae^ Yen^t. 17SS), i UitUma $acra§ latimtatis (Mes* 

sune 1685). Niáwi^Im^ jednakže nwagQ zwrócila na siebie pnjrpisj- 

vana Twi Monarchia Sotípimiim, wydrokowana nigpierw wWenecji 1645 

r., a pdiniej pneložona na nieniiedd i francozki. Dzielo to przedstawia 

politjrk^ jeznitów tak, jak o niej swykli prawié najzawzi^i pneciwnicj 

aakonn, i tém wi^kszj zjskalo rocglos, kíedj rozniosla ú^ wieéé, že jezoita 

jett j^o antorem. Z poczi|tkn przypnszczano, že pamflet ten wyszedl 

s pod pióra Kacpra Sci^ppius^ fana^cznego nieprzjjaciela jeznítów. potem 

wszakie, bjé može staraniem samego Sdoppiosa, powszechnie utrzymj* 

wano, že nie kta inny lecz I. napisal to dzíelko. Gloány jansenista An^ 

iam AntatĚÍd nwažal antorstwo Fa sa iakt nie nlegig^cj w^tpliwoéci, a za 

nim potzedl Bayle. Charakter i waninki žycia Ta nie pozwalaji| wszakže 

przjpaszczaé, aby mógl on oglaszaó podobné baánie i oszczerstwa prze- 

cíwko wlasnemn zakonowi, a niepodoboa tež nwažaó za jakib^ dowód 

wieéci, roiezenanych przez wrogów stowarzyszenia. Sckroeckh (Kirch. G. seit 

d. Bel, cz. 8 p. 640) powlada, že nie bez podstawy ntrzymywa) iVVctf* 

TMI, ie autorem brofznry byl ni^ki JuL Klem. Soottij rodem z Placen* 

€ji, który ponucil zákon jeznicki. Tenže ScoUi póžniej we wlasném imie- 

nio de^owal Pap. Innocenteran X inne pismo: „De potestate pontificia 

in Socíetatem Jesn/ eelem wywolania zmian w nstawie zákona. Przedwko 

j^go aigameatom wyat^pili PaUavieimi Teof. Ratfnaud. Scotti, pozbawiony 

BícjKa w nniwenortede, omarl w Padwie 1669 r. Gf. Fttíer^ Diction* 

naiie bistoriqae; Krit. Jesniten Gescbicbte. Frkf. i Mog; EinL p. 38 sq. 

De Baeker^ BihUoth. (Schrědl). J. N. 

hNteýeodeici, t j. metáUini, sekto powstola w Hollandji z browni- 
Mám (ob. Brown) i wkrótee rozszerzona w Ang^i i Ameryce. Poczftek 
dal jej leio r. Jan Robm»cn (ob.). Zásady mdepedentyzmu jest ntn^- 
aaoía nicialeteoáci tak pojedyúczycb gmin religijnych, wzgicdem powsze- 
chiM^ swienehniesej organizacji koédelnej, jak i c^onków gminy, wzglQ- 
dca wn^da paraQalnego; indepedenci sami wybier^^ swoich naaezydeli 
i sianqreh i pomimo tego wyborn sami jeszcze kieroj^ sprawami gminy 
i ciowió% luid kamoícú|. Independentyzm wyst^pi! po reformacji, wszakže, 
w iotode awojiij nwažany, arodzi} 8i§ on wraz z protettantyzmem, a szcze- 
g6lBM(Í wlaátíwy jest on kalwinizmowi, w któr^ pážniejszym rozwcja 
maine a^m^je mSejsce. Do wielkiego znaczenia politycznego doszli inde- 
pcBdesd w csasie rewolncji angíelskiej. W bnntownicicj armji i w jo- 
neralack Fairbx*ie i Gromwdl'a siloe midi poparde; niebawem i w par- 
lameseie prqrsili do przewagi i króla Karola I poslali sa rosztowania. 
L domagalí m% tolerancji wszeUúego wynania rdig^nego, z wyi^kiem 
makie katoK^zm, sa ktteego tolerancj^ byli tyiko niektórzy cakmkowit 
aaktj . Z aekijr t^ zrodiSla «« nova poUtycmo-reUgijna sekto rúcjm^tdi- 
mim^ snaujdi póMej U^eOm^ odrznesj%ca msdk% wladxo religijD% 
i l^teioa aieogiB^eaona paoowanie lado. Poj^ia independentów wypo- 
viada ArMim, Apologia pro ezoMbas AngliSi Lqrd. 1619. Cf. C. Wal^ 



• -1 



S4 Independenoi.— Index librorum prehibítorum. 

itfr, Hist of Independents, 1661; Andr. Reed i /• MaUheěcny Ueber die* 
Congregationalísten (kongregac^onaUsiami^ t. j. zgromadzeniem Pana na* 
zírali 8iQ od 1557 ř. wszyscy proteBtaoci Bzkoccy, spnTmieneni pko Ko* 
éeiolowi katoUckiemo, któiy nazywano hongregaojq ězatana) oder lodepen- 
denten in Amerika, New-York 1895; B. Hanbury^ Memoríals relat. of 
the Im 1889. NazwQ ladependentóir Szkockich nosz^jeszcze Ola- 
zyci, tak nazwani od Jana Qlaa (f 1 7 78 w Dooder), duchownego prosby*^ 
teijaúskiego, który pko swemu koáciolowi wyst^pit 1727 w swojém Tě* 
9iimony of ihe king of martyra (£y. Joan. XYIII 86) i 17 28 založyl se- 
kt§. Syn jego szwagra Boóerl Sandeman (ur. 1728 w Perth, um. 17 72* 
W Nowej-Aoglji) 8ekt9 t^ zaprowadzii w Anglji (1762) i w pólnocne^ 
Ameryce (1766), gdzie jej czlonków nazywig) Sandemaniami. Sekda- 
rze ci uwažig^ síq za prawych nast^pców pierwotoych chrzeécjaD, 8tang%^ 
sie, obok^ protestanckiej ňanki o usprawiedliwieniu, przestrzegač sposobir 
žycíá owych cbrzešcjan, odbywaj^ co tydzieň komfflunjQ, zachowiij) aga- 
py, pocahinek miloáci, ifzigemne napominania, wstrzymuj^ síq od užywa- 
nia krwi, wlasnóéč przeznaczaj^ przedewszyitkiém na wsparcie nbogich; 
zbieranie bogactwa, jako zásoba na przyszle czasy, awažaji| za grzeszne* 
Ez%d koácielny spoczywa w r^ku biskupów, starszych i nanczycieli. Sekta; 
mii^a kilka znakomitych ludzi w swém lonlo. Gloény fizyk Michal Fara* 
day nalézal takže do niej. Cf. H, Weingartm^ Die Revolutionskirchenr 
Englands, Lpz. 1868. N. 

Index librorum prohibitorum nazywa 8i§ najwyžsz^ powag^ ko- 
ácielny sporz^dzony katalog ksii^žek, których katolikom Koációl czytač* 
zabroniL Z samego jnž prawa nátury wynikato, že Koéció?, jako stróž 
nijwyžszej, objawionej prawdy, we wszystkich czasach zwraca) pilni| uwa- 
gQ na ksi^ki, w których faktów i dogmatów Odkupienia przeczono, prze- 
kr^cano je, oslabiano, lab w ich miejsce podstawiano nauki falszywe i ble- 
dne, poduiecaj^ce nami^tnoáci. Ježeli bowiem zle mowy tak latwo p8nj% 
ludzi, o ilež wi^kszy wplyw wywierač inusz% zle ksi^žki. S. Djonizy ale- 
ksandryjski mówi, že pólowa Wschodn wci^ní^t^ zostala w herezj^ chi- 
Ijastów czytaniem ksi^g biskupa Neposa; Bardesana zgubilo czytanie- 
pism heretyckich walentynjanów; wedlug á. Hieronima, Hiszpanja i Lu« 
zytania dopóty czystoéó wiary przechowywaly, dopóki w nich nie poczQ- 
to czytaó ksi^žek pryscyljanistów. Zgubny wplyw zlých ksi^žek stwier* 
dzaj% zreszt^ liczne we wszystkich wiekach przyklady. To tež nawet w sta- 
rožytnoáci zabezpieczano si^ przeciwko ternu zlému wplywowi. Grecy spá- 
lili k8i§gi Epikura, Ateňczycy wyrzucili z miasta ksi§gi Protagorasa, wraz 
z autorem; Platon wymaga, aby ksiggi rozpatrzyó, ním síq wyda pozwo- 
lenie na ich czytanie; cbrzeácjaáscy cesarze Teodozy W. i Marcjan ni- 
szczyó kázali zle ksii|žki. Zdaniem teologów jest to dogmat wiary, lo 
Koációl, jako stróž prawdy i áwi^toáci, otrzymal od Boga wladzQ zabra- 
niania wiemym ksi^ek obraži^^cych wiar§, obyczaje i kamoáó, i w po- 
t^pianin ksi^žek, jako zlých i szkodliwych dla wiemych, Koációl jest nie- 
omylnym. Niydawniejsza tra^qa košdelna wskazqje, že lo prawo Ko- 
ációl wykonywal od samego pocz^tku. WDziejach Apoštol, (i 8, 18) zn«j- 
diýemy wzmiank^i že anoszono do ndg Apostotów zle k8i%tki i publi* 
cznie je palono; á. Pawet ostrzega wiemych prsed £itszywi| nauk) (Rom. 
3 6, 17. I Tímot. 6, 20); á. Jan káže nnikaé szerz^eych bl^dnf aauk^ 
(2 Joan. 1, 10). Hístoxja wskazige, ižpot^pianie sljch kdfit^ prak ty* 



lato libronm prthibitonn. 56 

kowalo m^ pneš \aj pierwsxe wieki, nie mówi jednak kto je pottaniH 
wi}, co dowodsi, *e od Apostolów pochodzďo. Wspomina o niém Orjge* 
Dea (bomO. 9 in Mbr. Nomeror.) i mówi, it heretjckie ksiftid palono. 
TertiiyaD (De Praescrípt. c. 2) mówi o zlým wi^jwie ksi^tek. Konstj- 
tocje apostolskie (lib. 1 c. 6) polecig^ wstnjmywtnie il^ od csytania 
ksi^žek pogaátkicb i odwodz^cycb od prawdáwej wiary. Nawet biskupi 
tylko w konieezDOŠd i z obaw% brali síq do czytania ksi^žek heretyckich. 
&. Bjonizj aleksandryjski powiada, te z bojažiu§ do tego si§ zalrat, že 
mn zt%d nieco brado na daszQ spadlo, kcz t^ mial korzysé, ii těm bar- 
ddej obrzjdzit sobie heretyckie bl^df; že pewien pobožný kaplan stard 
si( go odwróció od tego czjtania, wskszoj^e, že tle nieznacznie przeciinie 
mo 81^ do doszy, i rzeczywiácie, jak poáwiadcza sam á. Djonizy, byla 
chwila, že tak »§ stalo i potrzeba bylo až niebieski^o wídzenia, aby go 
^trzmocnilo. Eozebjosz (U. £cd. lib. 7 cap. 7) zaš dodige, že gdy wierni 
dowíedzidi 8i§, iž icb bisknp czyta beretyckie ksi^i, zgorszeni prosili 
Papieža, aby mn zakázal. Inny bisknp w nástupným wieko byt przez 80« 
bór potfpiony zato, žeczytal Orygenesa (Hist. Eode. Socrai. 1. 6 c. 15). 
Tenže bistoryk dodaje, že Koációl nigdy nie przyst^powal do pojednania 
si^ z nawróeonymi beretykami, dopóki ci pism swych nie spálili. To 
stwierdza Aroobjnsz (Aonal. Baron. an. 56 n. S03), á. Atanazy i wszy- 
scy historycy. I tém si§ wlaánie tlomaczy znpehie znikni^e ksi^g nie- 
których beretyków, jak aijanów, gnostyków, Celsa i Mánesa. W nast^ 
pnycb wiekach Košciól na soborze nicej^kim r. Sž5 potQpil pisma Aijn* 
sza, a cesarz Konstantyn postanowil sorowe kary na tycb, którzyby je 
przechowywaU. Papiež Anastazy potopil pisma Orygenesa, a patijareha ale- 
ksandiyjski zmnsil zakonników w Palestynie do icb odrzncenia (Solpic. 
Serer. dial. 2). W ? w. Pap. Innocenty I pot§pil pisma Pelagjnsza i Ge- 
lestjnaza, sobor efezki pisma Nestoijnsza, Djodora z Tarsn i Teodora 
z Mopawestji. á. Cyryl ideksandryjski i metropolici armeňscy na synodách 
potfpiali tež ksi^žki i z T^k je wiernym odbierali. Sobor cbalcedoúski 
potopil ksi^i Eutychesa i na spalenie je skazal. S. Leon W. kázal pa« 
lič ksi^i manichejczyków i innycb beretyków. Dekret Papieža á. Grela- 
z^go pod kl^w^ zakazuje czytač prywatnie lub pnblicznie ksi^k zaká- 
zaných, a Pap. á. Uormizda káže je palič. Gdy w YI w. Pap. Wigi^nss 
potopil pisma Teodoreta, Ibasa i Teodora z Mopswestji, zostaly one r. 
555 spalone na II soborze koastplskim i zakázáno je pod k^tw% prze- 
chowywaó. Synod w Braga w PortagaUi563 zakazuje równiež pod kl^- 
tw% ksi4g pryscylianistów. Karnošč ta rozwija si^ coraz wi^ecj i z ča- 
sem wyrazistsze ksztalty przybiera. Za Grzegorza W. é. Anastazy, patrjar. 
aleksandryjski, zapytuje, czy pisma heretyka dla tego jnž samego že he- 
reiyka winny byč zakázané? a Papiež mu odpowiada twierdz^co. Eolo- 
gjusz, patijar. aleksandryjski, pisma swe poddal pod cenzury é. Grzegorza; 
tož samo uczynili: ó. Cezarjusz arelateáaki, á. Honorát, Oenna4iu8z, á. 
Djonizy aleksandr. i inni. á. Angustyn ksi^ swe przeciw pdagianizmo- 
wi poslal Papiežowi Bonifacemu. W pismach é. Hormizdy (1514) jest 
list biskupa Possessora, w którym si^ ten nžala, že przedat pod cen- 
zory Stolicy Apost. swój kommentarz na Listy á. Pawla, a odpowiedzi 
nie otrzymal. & Jnljan toledaúski sw% apologje przeeiwko oszcBercom szó- 
stcgo soboru poddal pod cenzury Benedykta II (684). Kiedy Erygena 
Szkot przeložyl pisma á. Djonizego i š. Itak^yma bez approbety papie- 



66 IndeK librorum probibitorum. 

Bkiej, zganil go sa to Mikotig Pap. S. Anzelm traktát De fide Trinťta- 
Ut poddal pod zatwierdzenie Url>ana II (1088). Baroigu82 wspomina, že 
Gotfiyd, notaijasz Konráda III, Fryderyka I i Heoryka VI, tak nieprzy- 
jaznych Koádolowi, oddal Kroniky awoj) pod cenzur§ Urbana III (i 185). 
Stolica wi^c áw. dawniej cenzury k8i%g sama dopelniala i dopiero w pó- 
žniejszycb wiekach, bo na soborze lateraneňskim V (1512) oddáno druk 
pod approbacjQ bisknpów. Nietylko Koációl potQpial, t. j. zakazywa) wier- 
njm czytaó niektóra ksi^žki i takowe tnymaé, ale je niszczy). Jnž wy* 
iej nczyniliámy wzmiank^ o paleniu ksi^ heretyckich, tu jeszcze niektó- 
re dqdamy przyklady. Synod rzymski pod prezydencj^ á. Marcina I r. 
649 potQpi! i pod kl^tw) zabronil czytač ksi^gi heretyckio, a nadto kl%* 
tWQ wyrzekl na tyeh, którzyby ich nie niszczyli. R. 69 2 synod trullaň- 
ski paLl ksi§gi bl^y zawieraj^e, t; j. apokryficzne bistorje mgczenników. 
Š. Bonifacy, apoštol Niemiec, r. 745 iwolal synod, który spálil pisma 
Adalberta, co Papiež Zacharjasz potwierdzil. Sobor nicejski II 7 87 r. po- 
topil ksii|žki ikonoklast^w, wraz z tymi, którzy je czytaj^. W IX w. MU 
kolaj I Pap. w odpowiedzi Bulgarom oznajmia, iž maj% palič ksíQgi sa« 
raceúskie, a Pap. Adrjan pisal do cesarza w Konstplu, že chce, aby spa- 
lono ksi^ Focjusza. Synod walencki III zabronil czytaó pism Erígeny 
Szkota; tož samo wzgl^dem jednego z jego pism wyrzekl r. i 050 synod 
wercelleúskii odbyty przez Leona IX Pap. Berengarjnsz w Rzymie wy- 
przysi^glszy bíq blgdów, mosial oddaó swe pisma, które spalono za Bli- 
kolaja II O 059); tegož zažádal synod w Soissons od Abelarda, a Inno* 
centy II (iiso) jego i Arnolda de Brescia pisma spalič kázal. Enge- 
njnsz ni takže potopil na synodzie w Reims pisma Gilberta porretaúskie- 
go. Synod paryzki 1304 r. potopil pisma Dawida z Dinantu, kázal je 
spalíé, akopjowaé, trzymaó i czytaó zabronil pod kl%tw% (Natal, Alemand. 
XVI 156). Aleksander IV w koast^-t. Eomanus Pontifex 1256 zabronil 
trzymaó pisma Wilhelma a S. Amore i oddaó je kázal w przeci^ga 1 8 
dni. Grzegórz XI (187 1) pot§pil pisma R^mnnda Lalla. Tomasz Amn* 
del, arcyb. kantuaryjski, na synodzie w Oksfordzie 1408 r. zabronil trzy- 
maó i czytaó ksi^g nieopatrzonycb approbacj^ nniwersytetu oksfordzkiego, 
lab kembridžskiego. Synod rzymski r. 1413 potopil i kázal spalió wiele 
ksi^ek, tož samo ncz^Tiil sobor konstancjeáski (1414). Zaledwie pewn^ 
cz^ó przykladów przytoczyliámy, jakie histoija w tym przedroiocie po« 
daje, pnedstawiaj^cych jedoostajni| kamoáó Koáciola až do czasn sobo- 
ru trydenckiego. Nie poprzestawat Koációl na wydanin s^dn dogmatyczne- 
go o k8i|žkach, ale jeszcze zabranial ich czytaó i niszczyé je nakazywat. 
Monarcbowie bardzo czQsto w těm mu pomagali, widz^c nietylko zle 
ekutki bl^ej asuki w religijném žycio, ale i zgubny ich wplyw na spo- 
teczeiistwo áwieckie. Konstantyn W. po soborze nicejskim niszczyl pisma 
Aijusza, a Teodozjusz i Walentynjan po soborze efezkim pisma nestorjaň- 
akie; Marcjan zakázal ksi^ entycbjaňskich, pot^pionych przez sobor chal- 
cedoňski; 1 Lndwik, króř francuzki, kázal palió talmudyczne ksi^žki, po- 
t^piona przez Innocentego IV; Grzegórz XI i Ryszard II, król angielski, 
zabronil! pism Wiklefa. W miar^ szerzenia síq zlých ksl%žek, Koációl 
obmyáJaó mmial i árodki przeciw ich szkodliwoáci, zwlaszoza gdy wyna- 
lazek draku ulatwiiď rospowizeobniaiiie zlego. Juž Innocenty m (ii98) 
po8ylid%c iBkwizytorów pnedw albigensom do prowincji Tnlnzkiej, dal 
ím wtadi9 pot^piania, sakazywania i niszczenia ksi^žek heretyckich; inoi 



iMix liferorrai prthftfltMrsm. 5T 

Papieie, w wido úiajcIi prowiocjach, iiuijiii osobon t^ wUds^ zlecalL Qáj 
Pfewoi III r. 1642 biill^ Lkeí ab úátio ntwonyt 1 koogregacj^ inkwi- 
^cjú mi^dzjr ionemi zledl jej roztrs^nie i cdnznrowanie dych ksi^lek. 
JUe fdj ich lieabft wzrastaUi, a wiadomoáé o tych, które pot^pione zo- 
suly, z tnidnoéci% dochodzila wiernych, dala síq qciiió potneba apisaiiia 
ich, czyK sformowania katalogu. Pawel lY ulotenie takiego katalogu 
xleeil osobnej kongregacji kardynalów, który, gdy go okoúczyla r. 1559, 
toital I rodkaza Papíeta ogloszony. W kilka lat potem, gdy przerwany 
fobór trydeacki zooím sí^ žebral, Pius IV zlecil mu sformoiranie no* 
wego indexu, z dodaniem regol. Dhi tego sobor wybral kommiasJQ, zloton^ 
z 18 ojców, która,przy pomocy irieln znakomitycb teologów, wypracowa- 
ta regály indexa, co, jak poéwiadcza Forerí, dominikanin, sekretarz tej 
koHinnssji, kosztowalo wíele tmdów i czaso. Z indexem samým latwiej po- 
szlo, bo dobrse opracowany index Pawla IV kommissja przyj^a za podsta* 
W9, poézyniwszy potrzebne zmiany i dodatki. Pius IV index tak przy* 
gotowany, wraz z regnlami, zatwierdzíl i przez bul]^ Dominici gregis d. 
94 Harca 1564 r. oglosil, nakázal go przyj^ i rozpowszechníé i oznaj- 
mil, ie w trzy miesí^ce od powyiszej daty wszystidch wiemych bez 
wj^ltfLa oboirú|^waé b^dzie; zabronil t^ bull^ wszystkim chrzeácjanom, 
wedhig dawncj i apostolskiej kamoici, czytač ksi^tek indexem objatých. 
Bzeezywiácie, dawna kamojé nie robila wzgl^m nikogo wyj^tku, skoro 
ksiftka byla zakázaný, i dla tego to bisknpi, potrzebiij%c dla obrony wia- 
xy ccjtaé heretyckie kai^žki, prosili o pozwolenie Papieža lab synoda, 
csego dowodem jest 5 synod kartagiňski, na którym prymas pozwolil bi« 
sknpoB afirykaáskim c^ytaé w potrzebie heretyckie ksifžki. Pius IV 
wi^ wiqrstkim czytania zakázaných ksi^iek zabronil. Zt^d biskupi otrzy« 
m^í% siezególowe od Stolicy Apost, pozwolenie, zwykle co lat 5 odnawia- 
ne, na czytanie ksi4iek indexem zakázaných. Kardynalowie i konsuHo- 
rowie kongregacji indexu maj^ takiež pozwolenie, ndzieione im przez 
boli^ Immensa Sykstnsa V; kajrdynidom tylko áw. Officium Pius IV bull^ 
Ckm iídtr erímina z d. 27 Sierp. 1564 dal takie pozwolenie, gdyž do 
tc] kongregacji naletaly jeszcze wówczas sprawy indexu i ksi^k zaka- 
laBjch. Wreszde, tenže Papiež .pod t§ sam^ dat^ pod któr^ index za- 
twieidzil i oglosil, wydal buU( Cum pro munere^ w której odwolal wszeU 
kie do owego czasu przez kogob^ pozyskane przywileje na trzymanie 
i esytania ksí%itek zakázaných. Kongregacji indexu ustanowil póiniej na- 
ftfpca Piusa IV, á. Pius V, r. 1570. Now% tQ kongregacji wywolalapo- 
tnAa; albowiem ksi^iki heretyckie w takiej iloáci drukowano, že Index 
corai bardzisj niekompletnym ú% stawal, a i kongr. Officium, wielu in- 
DOÚ sprawami zig^ta, nie mo^ go kompletowaó. Zadaniem žatém kon- 
gngacji indexu bylo eiytaé zle ksi%žki i na index je wprowadzaó. Sy- 
kstes Y szczególowo attrybucje tej kongregacji okreélil w bulli Immensa. 
Do til kongregacji tylko s^d o ksi^lkaeh a nie o osobách nalely, a je- 
ielí antor ksú||k( o tyle poprawil, že usun^l z niej wszystko, co niebez* 
pto c iaém b^o, kongregaga moie j% z indexu wykreilič. Po zreorganizo- 
wmaiB kongregacji indexu r. 1590, Sykstus Y rozpocz%l rewiq^ samego 
iadazw, leei imieré go zaszla pned jego wydaniem. Wydat go wi^ Kle* 
me&a Ym r. 1495 i w nowcj (ej edycji zachowal lo regul, przez sobor 
tryd. wypracowanyeh, dodawszy par^ adnotacji do regu^ 4 i 9 o talmn- 
dzia i ia^ych kfl«lkach hebn^^kich, oraz instrukcj^ o zakazie, poprawie 



90 WHK HnWB fmWtH&UmWUL 

árnka kii^ldr. Sopleiiaiity do indexu wyaly wBijBie r. iei9, 1615* 
16S0 i 1SS4. Tmde konplcCiie wydanie indezo nMtvílo n Benedykto 
XIY, sUnuuem domiiiikaidiui JUee&miwa, idn«tam koiikreg. indexu, r. 
1758. Benedykt XI Y doložjl ta awagí, moiite ffemeraíia, które notná 
Qwaíaé sn rocneneníe pierwotnjeh re^- J^ ích oftorj: lna odnosi 
si^ do daet napisanych przei heretjków, Sgn potopit matgélawo dziéta, 
jak De atuúus i apologetów jaoseniznm, sda WBkaioiia obraxy i odpnaty 
zakázané, 4ta odnosi sí^ do obrz^ów, zakazuje oíRcj6w nieapprobowanych 
przez i. kongregacjt obrz^ów, dodátków do rytnalów j benedykgi* bez 
tejže tpprobatj. R. 1786 Pinb TI kázat przygotowač now% edyej^ in« 
dexn i U wy&da r. 1806 za Pínsa YII. R. 1819 znown wyszla edycja 
kompletna, jo2 pl%ta od aoboni trydenckiego, szóiU zaá r. 18S5, z roz- 
kazu Grzegorza XYI ntoiona przez Tcmašza AnUmiego De^o^, aekreL á. 
kongr. indexn. Ostatní a jest z r. 1841, a suplement wjňedl r. I85l« 
Aby ta ostatnia edyeja kompletn% by}a, polrzeba do niej nietrlko dodaé 
saplement z r. 1851, ale i szczegótowo gtoszone dekrety kongr. indexn 
od r. 1851 do obecnej chwili. Ale nietylko tych kai^lek niewolno jest 
czytač, którycb tytoly i antorowie w indexie pomieszczeni zostali, leča 
i tych wszystkich, które mog) byč podei^gni^te pod generálně regaty in* 
dexn, ntožooe przez sobor trydencki, a które nietylko 8% wskazówkami 
do ocenienia, jakich kd^ek nálety zakaz}'waó, lecz 84 przcpisami oIkk 
wi%zig§cemi, wedtng woli Pinsa IV, wyratonej w boili Dominim f^ngis^ 
pod ceDznr^ latae senteniiat, tak, že ksífžka, któr^ motna pod te przepi« 
sy podci^gn^ó, tém samém jest zakázaný, i czytiý^cy j% ipso /aeto wpa- 
daJ4 w cenzury. Reguly te s% nástupné. Heguia /. Libri omneš, quos ante 
annum 1515 aut summi Pontifices, aut concília oecumenica damnamnt, 
et io hoc Indice non šunt, eodemmodo damnati esse censeantnr, sicnt 
olim damnati fuerunt Uwaža ta regata za pot§pione w taki sposób wszy- 
stkie ksí%žki, w jaki i które przed r. 1515 potopili Papiele i sobory 
powszecbne, a które w indexie pomieszcsone nie zostaty. Co do kar, 
z tych kl^twa za ich czytanie i przechowywanie jest nióczQStsz^, Ghociat 
sobory, Ojcowie i doktorowie wskazywali niebezpieczeústwo czytania au- 
torów pogatfskicb, lecz že ani Papieže ani sobory nie wyrzekli pot^pienias 
przeto antorowie ci niepodchodz^ pod 18»| regul^ indexn. luaczej 8Í9 
rzecz ma z ksi^gami mahometaňskiemi: te s% zakázané § 1 n. 11 uwag 
Benedykta XIY, dodaných do indexu. Równiež zakázané 84 ksi^gi pogaú- 
skie Cbiáczyków, jak Koufncjnsza, przez Klemensa XI i Benedykta XIV 
w 16 i 18 dekrecie jeneralnym. Ksifgi tydowskif.: talmud, dzieta rabi- 
nów i kabaiistyczne traktáty, obj^ s^ regut% isz% indexn, {ako potQ- 
píoue przez wieln Papiety przed 1515 r. Regula JI. Haeresiarcharum librí, 
tam eomm qai post praedictum aunum baereses invenemut et suscitamnt, 
quam qui haereticorum capita aut duces šunt vel fuerunt, quales snnt 
Lutherus, Zoioglius, Calvinus, Baltbasar Pacimootanns, Schwenkfeldins, et 
his simíles cujnscnnque nominis, tituli aut argumenti existant, omnino 
prohibentur. Aliorum autem haereticorum libri, qui de religione quidom 
ex professo tractant, omnino damnantnr. Qui vero de religione non tra- 
ctant, a theologis catholids, jussn episcoporum et ioquisitomm, exami- 
nati et approbati, permittuntur. Libri etiam catbolice conscrípti, .tam ab 
illis qui postea in haeresim lapsi šunt, quam ab illis, qui post lapsum, 
ad Ecclesiae grémium rediere, anurobati a íacnltate theologica alícajaa 



Mtx Nfertrmn prthitHow. 59 

namníUtia eatholicte vel ab ioqoifltioiie generali, permittí potenrat.* 
Ts regobi obejmoje dzi^ beret>ków po r. 1516. Zakazuje ksi^g here- 
ijs^ów, czyli twóreów i pnywódców hereiji bez wjj^tkn. Pod t( ka- 
tegorj^ wíddj byé pdiezone úňélB przywódców sekt, jawnie nieprzyja- 
zBjdi ObjawieDin i chnešcjaoizniowi, bo oni 84 calkowityiiii apostatami 
przedw wfzjstkiiD dogmatoo, gdj hereajarchowie 84 tjlko cz^iowymi, 
a w^e przywódców aleizmo, ddzmn, panteizmn, slowem založycíeU fal* 
sjjwTck szkól filozoficzDych. Oprócz faereqarchów, založjdeli i przywód- 
ców berezji, regata ta obejmnje heretyków, t. j. jawnie nalež^cjch do 
beretjckkj sektj, lab tjch, co w katolicjzmie zrodzeni, beretyekie pisz^ 
ksiftki, tém samém zaliczjli si^ do heretjków, jeteli ksi^ki ich ex pro^ 
fe$Mo o religi traktaj). £r profeBMo taÁ o religji traktaj% ksi^žki, któ- 
rjcb antorowie rozbier^% dogmat, moralnošé, kamošč koácieln^, albo ja- 
ko ^wny przedmiot, albo tež w tak znacznej czfšci, iž shisznie s^dzió 
flMkžaa, že zaraiarem icb by}o pisač o religji. Do nich zaliczyč naležy 
takle filozofów, nieprzyjaciól Objawieoía, o religji ex jfrofesso traktnj^cycb. 
luně ksi^žki heretyków, t. j. nie traktoj^ce o religji, regola droga do- 
plero wtedy czytaé pozwala, gdy, z rozkazu biskopów i inkwizytorów^ 
pnez teok>gów katolickich b^d^ przejrzane i approbowane. Ostatni ost^p 
tg r^nly odnosi ú% do ksi^žek, które pisali po katoličku ci, co potem 
w bereij^ wpadli, oraz ci, co z berezji na }ono Koáciořa wrócili. Ksi^žki 
te pod těmi warunkami mog) byč czytane, co i ksi^ki beretykow nie 
tziktojfce o religii, t j. gdy przez íakultet teologiczy uniwersytetu ka* 
tolickiego, Inb przez inkwizycj§ jeneraln^ b^d) zaapprobowane. Monita 
y4meraiia Benedykta XIY obejmoj% pot^pienie ksi^k nástupných i s§ 
Bwažane za rozszerzenie regály drngiej index o, a mianowide: ksii|žki he- 
letyckie do nabožeňstwa. Agenda $euformulae precum aut O/jicia; apologje 
broalfca bt^w beretycldch, objašniaj^ce je i potwierdzaj^ce; kaleodarze 
i martyrologia heretyckie, CaUndaria^ Martyrologia^ ac Necrologia eorundem; 
poi^e, powie^ci, mowy, obrazy, zalecaj^ce ich wiar§; katechizmy i nanki, 
orai wyznania i artykuly, czyli formuly wiary; ksi^ki, broszory, listy, tak 
dnkowane, jak w mannskryptacb, obejmig^ce obron§ b}§dów zawartycb 
w kai^tce Jansenjusza Augustinus^ oraz ksi^žki i inne pisma przeciwko 
bafli Uttigenitia Klemensa XT; ksi^žki i brosznry drukowane i w r^ko- 
piiwiafh w obronie Béýexions morales Quesnefa; wszystkie akta apellacji 
od bslli Vnigenkut do przyszlcgo soboru powszechnego; zdania teologów 
i iakultefów teologicznycb, icb narady, konsnltacje, akta i dekrety, i ja- 
kkbkolwiek innjcb osob rozkazy, wyroki parlamentów, listy, interpreta- 
Cje i deklaracje, majíce na celu oslabienie powagi tejže bulli; wszystkie 
ú walcz^ce centra immunitatem maj^tków koácíelnych; wreszde, wszy- 
kaífild drukowane i rukopisy, usíloj^ce utrzymaé i stwierdzič równošé 
powfdzy Apoatolami éwi^tym Piotrem a Pawtem {Decreta Indiei praevia 
§ ií). Sěgtda III. Versiones scríptomm etiam eccleaiasticomm, quae hae- 
temu editae šunt a damnatis auctoribns, módo nihil contra sanam do* 
ctriiiam contÍDeant, permittontor. Llbromm autem .Yeteris Testamentí 
verM«ea ^ria tantum doctis et piis judido epíscopi concedi possnnl, 
■odo k^jasmodi Torsionibus tanquam elucidantibus Yulgatae editionis, ad 
írtflflgnndsiii Saeram Scríptnram, non autem tanquam sacro textu, utan- 
ttr. Yenmea Tero Novi Tettamenti ab auctoribns prímae classis bujus 
laficíB fiKtae, nemini concedantur, quia utílitatis pamm, perículi yero 



60 Itiax likrorum probikHonniL 

plarimam lectoribui earam lectíone manard solet. Si qnae Tero adooU* 
tiones eam hujusmodi qaae permittantiir versionibas, Tel cum Vulgáto 
^ditione circuinferrentar, exponctís locis snspectis a facultate theologica 
alici^as universitatís catholicae aut inqnititíone generali, permittí eadaai 
poterunt qaibos et versiones. Quibas conditionibat totam Yolamen Biblio- 
rnm, qaod vulgo Biblia Yatablii dicitur, aat partes ejas, conoedi virii 
pii8 et doctis poteruot. Ex biblíis vero Isidoři Giarii Bríxiaoi prologui 
et prolegomena praecidantur; ejus yero textům nemo textům Vulgatoe 
editioDís esse existimet. Index Pawla IV aakazal naprzód prxekladów 
doktorów katolickich, przez heretyków dokonaných, ale teuie Papiet uau- 
D^l ten zákaz z indexu w r. I56i, pod warunkiem, ithj hjly oczyazeio- 
ne z wszelkicb heretyckich b}§dów. Tož samo ustQpstwo czjni i sobor try- 
dencki w trzeciej regule. Ale przekladów Starego Test. przez heretyków 
dokonaných pozwala užywaó tylko pobožným á uczonym m§žom, za po« 
zwoleniem biskupa, i tylko do wyjaánienia edycji WHlgaty, nie za6 jako 
tekstu áwi^tego. Nowego Test. tego rodzaju przektady zupeínie s^ zabro- 
nione. Pozwala takže ta regula tym samým osobom užywaó uwag, czyli 
adnotacji przy przekladacb i edycji Wulgat% zwanej umieszczouych, by- 
leby pierwej miejsca podejrzane U8uni§te z nich zostaly przez fakultet 
teologiczny uniwersytetu, lub przez inkwizycj^ jeneraln^. Benedykt XIV 
zakázal Biblji przez heretyków drukowanych, z ich przypiskami, uwagami, 
sumaijuszamí i t. d., oraz Biblji albo jej cz§áci wierszem utožonyeh. Ná- 
lezy mieó na uwadze, že regula trzecia odnosi si^ do przekladów na j^ 
zyk lacíúski i grecki, a nie na každý inny pospolitý (vulgarís), bo o tém 
traktuje regula czwarta. Regula IV. Gum expcrímento manifestom 
sit, si sacra Biblia vulgari lingua passim sine discrimine permittantor, 
plus inde ob hominum temeritatem detrimenti quam utilitatis orirí, hac 
in parte judicio episcopi aut inquisitoris stetur, ut cum consilio parooU 
Tel confessarii bibliomm a catholids auctoribus Tersorum lectionem ?ul- 
gari lingua eis concedere possint, quos intellexerint ex hujusmodi leotio* 
ne non damnum sed fidei atque pietatis augmentům capere posse, quam 
facultatem in scríptis habeant. Qui autem absque táli facultate ea leger« 
seu habere praesumpserit, nisi prius Bibliis Ordinario redditis, peceato* 
rum absolutionem percipere non possit. BibKopolae Tero qui praedictam 
facultatem non habentes Biblia idioroate Tulgari conscripta vendiderinti vel 
alio quoTis módo concesserint, librorum protium in usus pios ab episoopo 
conTertendum amittant, aliisque poenis pro delicti qualitate, ejusdem epi- 
scopi arbitrio subjaceant. Regulares Tero non nisi facultate a praeUtái 
Buis habito ea legere aut emere possint. O rozumieniu tej reguly ob. lij 
Enc. II 812... Regula V. Libri illi qui haereticornm auctorum opera 
interdum prodeunt, in quibus nulla aut pauca de suo apponunt, sed alio* 
rum dieta coUigunti cujusmodi šunt lexlca, concordantiae, apophthegmata, 
similitudines, indices, et hujusmodi, si quae habent admixta quae expur* 
gatione indigeant, illis episcopi et inquisitoris, una cum theologorum' ca- 
tholicorum consilio, sublatis aut emendatia, permittantur. Beguta ta odno* 
8i síq do uložených przez heretyków dykcjonarzy, konkordancji i innych 
tego rodzigu kompiUacji, które ocqrszcaone przez biskupa lab iokwi^to* 
ra, za rad% teologów katolickich, z tego wszystkiego, coby w nich nieka- 
tolickiego bylo, mog) byó dozwolone. Z t% regul^ ma }%csnoóó przepia 
Benedykta XIV w dekretach generalnych, który mówi, že djkcjonarao, 



taáM Ihrorum prtMiltrMi. 61 

i tjm podoboe kti^ki pnez heretyków napisane, albo wydane^ 
nie 84 dozwolone inacxej, jak po osunifcin z nich tego, co jest religji ka* 
tolicidij pnedime (Decreta praeTía Indicis § i n. lO). Róžnica mi^ 
áxj tjm dekretem a regn}% pf^t^ jest ta, '2e regala mówi tjlko o samjcb 
kti^tkach napiěonyeh^ a dekret i o trydanych przez heretyków; w obj- 
dwódi zaé korrekta jest wjmagana, jako waninek koniecniy, czjli, že 
lakazane t% doruč eorrigantur, Trzeba zaá awažjé, že tak to, jak i w in- 
nják regolach, gdzie korrjgowanie pozostawione jest bisknpowi i inkwi- 
lytorowi, atosQJe síq to tjlko do tych ksi^žek, które nie 84 imiennie 
w indexie wymieniooe, gdyž tych korrekcja i zwolnienie z indexu do á. 
kongrtgacji naležy; przed wniesieniem jednak dj indexu, ksi^žka kwalifi- 
kig^ca 9i^, wedlug regnř indeksowych, do korrekty bisknpiej, može byc 
przex bisknpa skorrygowan^ i czytan^ dopóty tylko, dopóki si^ na index 
nie dostanie. Regula VI, Librí volgari idiomate de controversiis inter 
caCholicos et baeréticos nostrí temporís disserentes non passim permit- 
tantor, sed idem de iis servetnr, qnod de Bibliis vnlgarí lingna scriptis 
stmtotinn est. Qni vero de ratíone bene yivendi, cootemplandi, confítendi, 
ae timillbas argomentis, vnlgarí sermone conseripti snnt, si sanam doctrí- 
nam eontineant, non est cur probibeantnr, sicnti nec sermones populares 
Tolgarí lingna babiti. Qnod si bactenns, in aliqno regno vel proviocía, 
aliqni librí snnt prohibiti qni nonnnlla contineant qnae sine delectn ab 
omnibos legi non expediat, si eonim anctores catholici sant, postqnam 
cmcndati řnerínt, permitti ab episcopo et inqnisitore potemnt. Nie dla 
kaSdego može byó poiyteczném czytanie kontrowersji^ pisanych przez ka- 
tolików, w obronie wiary przeciwko heretykom i przedstawiaj^cych bl^- 
ůj beretyckie, ze stosowném ich zbicíem i odpowiedzi^. Dia tego regnla 
fliióata indexn poddaje takie pisma, wydane w pospolitým jazyku, tym prze- 
pisom, co i ciytanie Biblji w JQzykn krajowym. Biskup može na takie 
czytanie pozwolió, ale nie každému, tylko tym, którym to, wedhig zdania 
proboszcza i spowiednika, uzná za požyteczne. Pozwolenie wtedy powin- 
ao byó pišmienne i na jego tylko zasadzie ksi^garze mog) tego rodzaju 
fcn|lln sprzedawaé; czytaj%cy zaá bez takiego pozwolenia, dopóki biskn- 
powi kaiftek nie z}ož%, rozgrzeszenia otrzymaé nie mog). Ksi^žki pobo- 
žné, w jazyku pospolitým pisane, ob^muj^ce nauk^ zdrow^ katolicky, 
orax kazania w takimže jazyku S4 dozwolone. W ostatnim ust§pie tej 
regály jest mowa o ksi^Žkacb, w pewnych miejscacb dla tego zakázaných^ 
fa xawienú4 niektóre rzeczy, nie mog^ce byč przez wszystkicb cz} tanemi. 
Biskup i inkwizytor mof) je pozwolié, ale po skorrygowaniu. Nie idzíe 
tu o ksi^žki zakázané indexem, albo rezerwowane dekretami jeneralnemi 
StoBcy <w., ale o zakázané przez bisknpów i inkwizytorów. Dekrety ge« 
neralne Benedykta XIY przed indexem umieszczane, zawieraj^ wiele ksi%* 
itk zakázaných nie dla tego, žeby byfy zle, lub ižby jakaá nota na anto- 
ne d^žyla, ale tylko dla tego, že Koádól nie chce, aby o tym przedmio- 
de roqnmwiano. Z tych niektóre zarezerwowane 84 Stolicy éw., np. o ce« 
icmonjach chhiskich (ob. art. Akkomodacja); inne mog4 biskupi czytaé 
poswolič, skoro U8un4 miejsca dekretami wskazane, np. o napisach arab- 
ikíeh i pismach w Granadzie znalezionych (Decreta indici praevia § II 
n, 1, t, s, 4, 10, 12, § IV n. 6). Dla tego biskupi, daJ4cy swoje m- 
primatur na k8Í4žkacfa, niesawieraJ4cych w sobie nic zlego, powinni mieé 
aa paBú^ rzeczone dekretyi aby im nie ucbybili, bo w razie przed-* 



62 Index iiiireruiii proMbítoruin. 

wnym ani ksi%žka przez nich approbowana nie uchroni 8Í9 umieszczenía 
na indexie, ani autor, jeóli o zakazie wiedziat, nie uniknie cenzur. £f- 
í^ Vil, Libri qui res lascivas sen obscoenas ex professo tractant, nar- 
rant aut docent, cum non sohm fídeí, sed et morům, qui hig'usmodi li- 
brorum lectione facile corrumpi solent, ratio liabenda sit, omnino prohi- 
bentur, et qui eos habuerint severe abepiscopis puniantur. Aotiqui vero 
ab ethnicis conscripti, propter sermonis elegantiam et proprietatem per- 
mittuntur; nulla tamen ratione poeris praelegeodi erunt. Jak bezbožných 
ksi^žek, tak i nieroorainjch czytaó samo prawo nátury zabrania ogro- 
mnctj wi^kszoáci osob. Wszysoy, którym takich ksí^žek czytanie jest nie- 
bezpieczne, a niebezpieczno jest prawie dla každego, powinni si^ od nie- 
go wstrzymywaé, choéby nie istniařo prawo koácielne zakazujíce. Ale 
i Koációí nie mógt oboj^tnie patrzeč na szkodo, jakoby przynosib duszom 
czytanie podobných ksi^žek, dla tego Ojcowie zalecali unikaó czytania 
wolnych, pod wzglgdem obycziajów, zmyáleň poetyckich, i wlaánie wzgl%d 
na moralnoáó by} przyczyn^, dla której wiernym nie pozwalali zajmowač 
8ͧ pogaňskimi autorami. Karnoáó pierwszych wieków, co do zákazu nie- 
moraluych ksi^žek, jest zupelnie dowiedzion^, a Bingham (Orig. eccles. 
lib. 16 c. 11) nie waha síq twierdzič, že pod tym wzgl^dem takí| oka- 
zywano gorliwoáé, jak i o czystoáó wiary i o niszczenie ksi^ herety- 
ckich. Zgubnego \^přywu niemoralnych ksi^žek dowodzié nie potrzeba dzi- 
8i%j, gdy zbyt wiele przykladów možná mieó przed oczyma, jak nieszczQ- 
áliwe skutki takie czytanie wydaje. Ksi^žki takie i czasopisma maj^ na 
celu oslabicnie cnoty, zatarcie róžnicy pomi§dzy ni% a wyst^pkiem, oba- 
lenie podsfav rodziny, malžeústwa, spoleczeústwa i religji. Slusznie tei 
reguřa siódma indexu stanowczo ksi%žek niemóralne przedmioty ex pro* 
fesso traktuj^cych zabrania, a trzymig^cych ksi^žki takie káže biskupom 
surowo karač. Starožytnych zaá autorów ksi%žki, wedlug tejže reguly, 
o ile maJ4 byé wzorem j§zyka i stylu, nie 8% zabronione, byle tylko nie 
dawano ich do r%k mlodziežy. Begula VIII. Libri quorum principále 
argumentům bonura est, in quibus tamen obiter aliqua inserta šunt quae 
ad haeresim seu impietatem, divinationem, seu superstitionem spectant, 
a catholicis theologis inquisitionis generalis auctoritate expurgati concedi 
possunt. Idem jndicium sit de prologis, summariis, seu adnotationibus 
quae, si a damnatis auctoribus libris non damnatis appositae šunt, sed 
postbac nonnisi emendati excudantur. Podlug tej reguly zakázané 8% 
ksi^žki dobrej treáci, ježeli w nich mimochodem wtr^cono coá, co here* 
sJO, bezbožnoáé, lub zabobon zawiera, dopóki nie zostan^ oczyszczone. To 
oczyszczanie czyli korrygowanie ksi^ek, o którém juž kilkakrotnie byla 
.wzmianka, odbywa sig albo przez StolicQ Apost., albo przez biskupów, 
•atosownie do tego, czy ksi%žka jest juž lub nie wprowadzon^ na index, 
.wedlug pewnego porz%dkn, przepisanego instrukcj% Klemensa YIII. Na- 
.przód nie každá ksi^žka može korrekcie ulegaé ztych, w których jest coš 
do skorrygowania, albowiem jeneraine dekrety indexu nieodwolalnie nie- 
których ksi^žek zakazuj^; powtóre, ježeli korrekta zlecona jest inkwizy- 
torom, gdzie ich nie ma, biskupi jej dopelniaj^, jest to ich wy}§czne prá« 
wo, a choftiaž regqly mówi^ o wspóludziale teologów lub uniwersytetu, 
to jednak wplyw ich jest zupelnie podlegly wUdzy biskupiej i biskup 
aam može skorrygowaó ksi^žk^ i dozwolió j% czytač; potrzecie, korrekta 
•na tém zaležy, aby oirzució wszystko, co jest przeciwne religji, dobrým 



Mtx Gbronm prMMmwm. 63 

objengom, itužbie Boiej, wladzy kosdelnej i áwiecki^. Wresxde, w ksi^- 
kadí katolickfeh dawuych niewolno nic zmieniaé, wyj^wszy gdjbj, skut- 
kiem podst^pa her^ków lab niedbtlttira drokana, wídocznj bl^d 8i§ 
aakradL Jeteli eoé waioJejszego b^dzie godnéai nwagí, nálety to w no- 
wych nydaniach na aiargineaacfa lab w odsylaczach odnotowaó, o to si^ 
nadewfl^itko 8taraj%c, aby z nanki i porównania miejsc ionych, tradn^ 
myál aotora wyjaáaié i lepiej wylolyé (lostnic. Clem. YIII par. 2 § 4). 
T4 m^fiT% iistaw% Klemena YIII zab^pieczyl tekst dawDycb pisarzów 
i Ojców, którychby korrygowano, doslownie trzym^iic síq regnly ósmej; 
aby zaš wierni ostrzeteni zostali o Mzdách, choč rzadkich i tylko mate- 
Tjalojch, i od niebezpieczeástwa ochromeni, zadosyé terna czyni^ noty 
i odsylacze bez nanuzenia teksta. Poniewaž protestand písma OjcówKo- 
iáoU i innych katoliclúch pisarzów opatrzyli swojemi dodatkami, regata 
^ma zaleca, aby korrekt^ dope)Dič w przedmowach, streszczeniach i adno- 
tacjaeh, które do dobrých k^^tek katolickich aotorowie pot§pieni dodaU, 
i aby po takiém dopiero oczyszczenia dziela te na nowo wydač. Ponie- 
waž instrakcja Klemensa YIII pragnie ocalič i zacbowaé tekst tylko da- 
wnych pisarzów košcielnych i Ojców, przeto w notách, przez kogo innego 
i póžniej dodaných, oraz w ksi^tkach póžniejszych pisarzów korrekta do- 
pelnian^ byč winna; ale, wedhig tejže instrakcji, na czele wydanego po 
korrekcie dzida powinna byó omieszczona wzmianka, it skorrygowaném 
zostato. Oprócz Kiemensowej instrakcji, mi^i% si^ z t§ regaty dekrety 
generálně Beaedykta XIY, pot^piiú%ce obrazy i odpnsty apokryfíczne 
i zabobonne. W § III tych dekretów pod tyt. Imaginet et indulgentiai 
prokibkae S4 zakázané obrazy z aareol^ tych, którzy przez Stolic§ áw. 
kanonizowani ani beatyfikowani niebyli; wizemnki Pana Ježasa, Najéw. 
Panny, Aniol^w, Ewangelistów i innych áwi^tych, rzezbione i malowanc- 
w ubiorze i ktztatde nie takim, jakiego Koációl oddawna nžywa, lab 
m aUorze zákonným; obrazy i medale bractwa Niewoli Matki Boskiej, 
^raz ksi^tki, obqmojfce regály tegot bractwa; zniesione tež í zakazace 
tjvúB dekretem zortaly bractwa, które rozdawaly swym wspólbradom 
laácnszki do noszenia na r§kach i na szyi, na znak oddania si^ w nie- 
wdQ N. líarji P.; zakázané 8% obrazy, laňcuszki, karty, ksi%žkí do ažyt- 
in bractw pod wezwaniem Najáw. Sakramenta, N. iMaiji Niepokaianej, 
'á. Józefi^ pod tytnřem trzody Dobrego Pasterza er>'gowanych, ua których 
vyobraieni 9% Indzie wisz^y a Ghrystusa, a paszki z Najáw. Sakram., 
a Najáw. Panny, a i. Józefa, lab innego swi§tego; obrazy, na którycii 
Hajáw. Panna irtoi mi^y dwoma ówi^tymi towarzystwa Jezasowego, po- 
-dajt|B jedněma ksi^^, a drngiemn róžaniec; wszystkie nápisy na obra- 
začh á. Frandszka i á. Antoni^o padewskiego, w których powiedziano, 
i/b taki babit za žycia nosili, w jakim 84 nanudowani, lab te w tym za- 
konie jest nieprzerwany d^ nast^pstwa synów é. Franciszka; wszystkie 
odpusty, nadané na knyte, rótaňce i obrazy przed dekretem Klemensa 
TIII z r. 1597, nwažaj^ síq za odwolane i nic nieznacz%ce, tadziet wszy- 
atkle odpnsty nadané aikonom, bractwom, kapitulom, zgromadzeniom 
przed Klemensem YIII i Pawtem Y, jeteli przez pótniejszych Papiežy nie 
byly na nowo nadané i potwierdzone; niewažae i apokryfíczne s^ odpa- 
•tf, ndzielone na koronki á. Brygidy przez Aleksandra YI, bez abliženia 
jednak tym, które nadal Leon X w 1515 r., oraz, które Urban VIII 
Aadal na krzyž L Tanbjasza; wreszde, zakazuje drokowač jakiejkolwiak 



M inén Hbnnini proUKtimk 

o odpnstach ksi^lki, tnmaijtma, ibiorów, kari, be i po iwolmia á. koDgr. 
odpastów. W § lY dekretów jenenlDych BenedjkU XIY, pod tyt Quaedam 
ad Sacrůt Bňut ipectantía quaeprMhita tioil, nkii^je pod kárami inde- 
xowemi wssjstkich benedjkcji koádelDych, nie satwierdxoBych pneš á. 
koD|^. obrs., tak, že ich oawet czytaé i trtymač oie wolao; forraol egsor- 
cyzmów innych od znigdDj^ycb li^ w rytuale nymskim, wszeUdch dodat- 
ków do rytnala njioskiego po reformie Pawta V, bes saiwierdienia 6» 
k. obr. poczjnionycli; ivszystkich litaDji, opróci najstaroiytniejszycb i po- 
wszechDycb, znajduj^eycb 8ÍQ w brewjarzaeb, mszalach, pontjfikařach i ry- 
tnalacb, oprócz loretaňskiej litaigi o Najéw. Maiji P. Ten zákaz za- 
twierdzony zostal dekretem S. K. Obrz. z d. 8 Kwiet 1821, w którym 
powiedziano, že do litai^i o áwi^tych i do loretaňskiej nie volno žadnego 
wiersza dodač, i nowych litanji, o których zatwierdrónia bisknp nie ma 
wiadomoáci, nie wolno w košciolacb ápiewaé i odmawiaé, a biskupi takie 
litanje, czy dmkowane czy pisane, zabieraó maj^. Zakázané s% temiž de- 
krctami jeneralnemi officia o Najiw. Maiji P. i iwi§tych, wydane bez 
zatwierdzenia &. K. Obrz., i mszaly rzymskie, zmienione juž po á. Piasie 
y. Regula IX, Libri orones et scripta geomantiae, hydromantiae, aero- 
mantiae, pyromantiae, onomantiae, cbiromantiae, necromantiaei sivé in 
qnibns continentnr sortilegia, yenefícia, angnria, auspicia, incantationes 
artis magicae, prorsns rejicinntnr. Episcopi vero diligenter provideant ne 
astrologiae judiciaríae librí, tractatns, indices legantnr Tel babeantar, 
qui de foturis contingentibns, saccessibus fortuitisve casibns aut iis actio- 
nibus, quae ab homana yolnntate pendent, certo aliqnid eventumm affir- 
mare audent. Perroittnntur autem judicia et naturales observationes qnae 
navigationis, agriculturae, síve medicae artis juvandae gratía conseripta 
šunt. Begula X. In libromm aliammque scriptnrarum imp^^ssionc serve- 
tor qaod in concilio Lateranensi sub Leoně X sessione XX factnm est. 
Qaare si in alma urbe Róma liber aliqais sit imprímendns, per vicaríum 
summi Pontíficis et sacrí palatii magistmm Tel personam asanctiss. Do- 
mino nostro depntandam prius examinetur. In aliis Tero locis ad epi- 
scopum, Tel alium habentem scientiam libri Tel scripturae imprímendae 
ab eodem episcopo depntandnm, ac inquisitorem haereticae pravitatis ejus 
ci vita tis et dioecesis, in qua impressio fiet, ^ns approbatio et examen 
pertineat, et per eorum manum propria subscriptiene gratis et sine dila* 
tione imponendam sub poenis et censuris in eodem decreto contentis 
approbetur: bac lege et conditiono addita, ut exemplum libri imprímendi 
autbenticum, et manu auctoris subscripturo, apud examinátorem rema- 
neat. £os Tero qui libellcs manuscriptos Tulgant, nisi ante examinati pro- 
batique fuerunt, iisdem poenis subijci debere judicarunt patres deputati, 
quibus impressores, et qui eos habuerint et legerint, nisi auctores pro- 
dierint, pro auctoribus babeantur. Ipsa Tero bi^usmodi libromm probatia 
in scriptis detur, et in fronte libri Tel scrípti Tel impressi autbentice 
appareat; probaticque et examen ac caetera gratis fiant. Praeterea in sin- 
gulis cíTitatibus ac dioecesibus, domus Tel loci ubi ars impressoria exer- 
cetur, et bibliotbecae librorum Tenalium saepius Tisitentur a personis ad 
id deputandis ab episcopo, síto ejus TicariOi atque etiam ab inquisitore 
baereticae praTítatis, ut nihil eorum quae probibentur aut imprimatur^ 
aut vendatur, aut babeatnr. Omneš vero librarii, et quicumque librorum 
Tenditore9 babeant in suis bibliothecis indicem librorum Tenalium, quoa 



Index librorum prohibHoruM. 65 

habent, cum snbseríptíone dictarnm personaram, nec alios libros habeant 
aut vendant, aut qnacamqae ratione tradant sine licentia eornndem de- 
putandonuD, sob poena amissioiiis libronun et aliia arbitrio episcoponun 
Yel iiiqaisítonun imponendis. Emptores Yero, lectores, yel impretsores 
conundem arbitrio pnolantar. Q^od si aliqoi libros qaoscanqne in ali- 
qnam dvitaUm introdacant, teneantur eisdem personis depatandis renmi- 
dare: yel si locus publicas mercibns ejosmodi constitatus sit, ministři 
pablid ejos loci praedictis personis signifícent libros esse addnctos. Ne- 
mo yero aadeat libmm, quem ipse vel alias in dvitatem introdoxit, ali* 
cni legendám tradere, vd aliqoa ratione alienare, ant commodare, nisi 
ostenso príns libro et babita licentia a personis depatandis aat nid no- 
toríe constet, libmm jam esse omnibns permissam. Idem qaoqat senretor 
ab haeredibos et execatoríbos altimaram Tolantatam, ut libros a defan- 
ctis relictos, sivé eoram indicem illis personis depatandis offerant, et ab 
illis licentiam obtineant, priusqaam eis utantur aat in alias personaa 
qoacanqoe ratione transferant. In his aatem omnibns et singulis poena 
statoator vel amisdonis libronun, vel alia arbitrio eorandem episcoponun 
vel inqoisitoram, pro qaalitate contnmadae vel deUcti. Circa vero libros 
qaos patres depatati examinarnnt aut expnrgarant vel expargandos tradi- 
dernnt, ant certis conditionibns at rarsas excaderentnr, concesserant, 
qoidqnid iUos statnisse constiterít, tam bibUopolae qaam caeteri obser- 
▼ent. Liberam tamen sit episcopis aat inqaidtoribas generalibos, secnn- 
dam íacoltatem quam habent, eos etiam libros, qoi his regalís permitti 
Yidentor, prohibere, d qaos in sais regnis, aat provindis Tel dioecedbns 
expedire jadicaverint. Caeternm nomina cam Ubroram qai a patribas 
depatatis pargati sant, tam eoram qaibas illi hanc provindam dederant, 
eorandem depatatoram secretarías notarío sacrae nniversalis Inqnisitionis 
romaaae descripta Sanctisdmi Domini nostri jussa tradidit. Ad extremam 
yero omnibns fidelibos praecipitar, ne qais aadeat contra harnm regala* 
mm praescríptam, aat hajas indids prohibitionem libros aliqoos legere 
ant babere. Qood d qois libros haereticoram, vel cujasris aactorís scrí- 
pta, ob haeresin vel ob falši dogmatis snspicionem damnata atqae pro* 
Ubita legerít sivé habaerit, statim in excommnnicationis sententiam in* 
cnrrat. Qai véro libros alio nomine interdictos legerit, ant habaerit, prae- 
ttr peccati mortalis reatam qao affidtar, jadido episcoponun severe pa* 
niatar. Cf. art. Cenzara kd^ek. Konstytncja Leona X, ogloszona 4 Má- 
ja 1515 na soborze lateraúskim Y, wjmaga approbaty biskapiej nietylko 
dla ksi^žek traktm^cych o neczacb éwl^tych, ale i dla wszystldch ksif* 
lek i pism bez rólnicy, pod kar% ekskommaniki i ntraty ksii|žki bex 
approbaty wydrakowanej, oraz pod kárami innemi, odpowiednio do dgž- 
Jkoád opora i wyst^pka. Chce ona, aby bisknp mial rewizora czyli cen- 
aonu któryby ksii|žki czytat przed wydrukowaniem i obowiizek ten bez* 
plalnie sprawowa). Kary jednak žadnej nie przepísaje na czytaj%cych 
i trzymiLj%cych ksi^žki bez approbaty wydrukowane. Sobor trydencki 
w ses. 4 (decret. de edit. et nsa sacrorum libror.) zabronit drnkowaé 
ksi^žek o rzeczach áwi§tych bedmiennie, oraz sprzedawaó i^ i n debie 
latrzymywaó, ježeli nie s^ przejrzane i approbowaoe przez biskupa, pod 
kar^ ekskommaniki . i pieni{žu%, przez sobor lateraúski naznaezon^; tež 
saipe kary wyrzekl i na tych, którzyby takie kd%žki w r^kopismach roz- 
iBcykl. T. TIXI. 5 



ů6 Iwén fitarerun prehibHMm. 

pomsicluiiali, a tjch, któnjhj je posiadali i czjtali, jeáli aatorów wjdaé 
nie Z6chc%, kaie za tatorów awtžaé. Pozirolenie na wydrakowanie i czj- 
tanie ksi^^ rozkazuje na jej czele omieáeič i to w8Z]rstko dopehiic bea- 
plitnie. Dekret ten jest rozszerzeniem konstytncji Leona X; ogloszony 
on Eostat 8 Kwiet 1546 r., a wi§c przed indexem Pawla lY, kt6rj 
dopiero w r. 1559 sí^ nkazal. W ebwili wi^ gdy sobor trydencki mial 
redagowač ]0t§ regnř^ indexu, prawodawstwo koádeine o dmkn ksi^žek 
wymagato i) poprzedni^ approlŇuji biskupiej wBzystkich ksi^ek i pism 
bez róžnicy, jakie dmkowane byč mialy, pod kar^ ekskommnniki i iane- 
mi kárami; 2) aby approbacja taká byla piámiennie nddelan^ i znajdo- 
ifata 8ÍQ na czele ksi^ki, gdy ta o rzeczach éwi^tych traktcge; z) zabra- 
nialo sprzedawač i trzymaó k8i%žki de rébus tacrisy dmkowanycb bez imie- 
nia aatora i bez approbaty, pod temiž kárami i cenznrami; 4) zakazywa- 
lo rozpowszechniania r^opismów o rzeczach áwi^ych, pod temiž samemi 
wanxnkami i kárami, co i ksi^ftek dmkowanycb. Reg^a i o rozszerza te 
przepisy prawa košcielnego, a powtórzywszy naprzód to co postaaowil 
sobor lateraňski, pragoie zapobiedz, aby po ocenzorowania mannskryptu 
nie czyniono w ním dodatków, i rozkazaje, aby aatentycžna kopja r^ko- 
pismo, z podpisem cenzora, zostawala w jego r§kach; nast^pnie, rozpo- 
ra|dzenia 4tej sessji soboťú trydenckicgo o drukn ksi^žek de rébus sacris 
rozci^a do wszystkich innych druków i chce, aby kaida ksi^ka przed 
wydmkowaniem nlegala rewizji czyli cenzarze, i aby approbacja na czele 
ksi^iki byla nmieszczona, oraz, aby tak rewizja jako i approbacja bezpta- 
tnie byly dokonywane. Nast^pnie regnla ta nowe dige przepisy, a mia- 
nowicie: rozkazaje cz^sto rewidowaó dmkaroie i ksi^garnie, aby nic za- 
kazanego nie bylo wydawaném i sprzedawaném, i poleca to inktrizytorom, 
oraz biskapom i ich delegátem; rozkazoje, aby ksi^garze mieli katalog 
ksi%žek sprzedawanych, podpisany przez delegatów dochowDych, i žehy 
innych ksi^ek, prócz katalogiem obj§tycb, nie sprzedawali, pod kar^ kon- 
fiskaty ksiíižek i innemi takiemi, jakie biskup wedlug swego nznania na 
nich i na kupuj^cych, oraz czytaj^ycb naložy. * Wprzód nim dalsze roz- 
porz^dzenia regnly lOtej przedstawimy, naležy zvrrócič awag§ na to, ie 
nie wszystkie ksi^žki mog^ biskupi approbowač, gdyž, jak wspomnieliámy 
wyžej, niektóre Stolica éw. sobie zarezerwowala i o tych mówi% dekrety 
jeneralne do indexu dodané; že wyj%wszy te ksi^tki, wzgl^dem approbo- 
wania wszystkich innych kompetentnym jest biskup tej djecezji, w którei) 
síq ksiílžka dmkuje, gdzie zaé jest inkwizytor, on naprzód swoje Impri" 
matur klaáó powinien, a potem biskup; že w rozpatrywaniu, cenznrowa- 
niu i approbowaniu ksiiižek naležy síq stosowač do instrukcji Elem^nsa 
• VIII. Zaleca ona, aby cenznrowanie ksi^žek powierzač m§žoro odznacza* 
j^cym 8ÍQ pobožnoéci), nauk^ i cnot^, którzyby, bez wzgl^du na wszelkie 
wplywy, maj^c tylko chwalQ Bož§ i požytek wiemych na celu, spelniali 
swój obowi^ek, a Aleksander YII upomina, aby nie byli latwymi biskupi 
w przeznaczaniu tych cenzorów, których sobie autorowie žycz^. Cenzor 
powinien sij^ wznieáó nad przes^dy, nad sympatje dla pewnej szkořy Inb 
iDstytntu,']p9ieé przed oczami dogmaty koácielne i powszechn^ katolicky 
nauk^ tak^, jaká jest okreálona przez sobory powszcchne i dekrety pa- 
piezkie; nie powinien si§ przecbylaé do tej lub owej opinji, ale zostawié 
autorowi t{ swobodQ, jak) mu Koéciól zostawía. Powinien poprawiaé to 
wszystko, co može obražaó slawQ bliioiego, co jest przeciwne dobrým 



hi4w librofon proUKtonm. 67 

objcagom i chnekjaásldej ktrnoéci. Nie može pozwaké nt to, abj |ií. 
san prywitnj Tzaca! cenznrj i pot§pial zdania, które jeszcze 84 w koQ- 
trowcnji nú^zy katolikami, ani tež na to, aby zdanie swe osobistasta- 
wiat antor jako dogmat koéddny pewny i okreélony. Opinje, którycb 
Koád^ wynžnie nie pot§pil, ale które powszecbniq doktorowie katoliccy 
odrzocaj%, nie powinny byé cierpiane. Konrekta daela odbywač si^ ma 
pna wykrešlenie t^o, co ú^ utrzymač nie može. W obec takich prze- 
pisów Košciola, jakie znaczenie mieé može zwyczaj, iž katoliccy aotorowie 
i drnkané wydaj% ksi^žki bez approbacji bisknpiej? T§ trndn^ kwestj^ 
rozbienj^ teologowie i kanonišci, a w rezoltacie dochodz^ do wnioskn, 
iž bisknpi powinni cznwaé nad tém, aby snmienie tak antorów, jak drn- 
kaný i ksi^garzy katolickich ntnymaó w pami^ na obowi^zek, przez 
Košdól im nařoiony, a nadto bacznie áledzič za pojawiaj^cemi 8i§ ksi)2- 
kami i zakazywač wiemym czytania tych, które ich wiar^ i moralnošé 
na azwank naražiý^. Do tego npoxražnia ich wyražnie r^nla 1 o indexo, 
która w dalszym ci%gn mówi, že bisknpi maj^ prawo w swoich djece<jach 
zakazTirač ksi^žek takich, które zdaj^ síq pozwolone regnJami Indexn, 
skoro to za požyteczne nznaj§. Do tego zach§ca ich encyklika Klemensa 
XITT I d. SI Stycznia 1767 r., a dekret Leona XII z d. 2€ Marca 
1835, dodaný do regnl indexu, poleca, aby sami biskupi, nie czekig%c až 
Stolica áw. na indexie dzielo jakie umiešci, czuwali i prze8trzegali,'aby 
wiemi wstrzymywali d^ od czytania, skoro ksi^ka zla jest i szkodliKa. 
Wraazde, pod d. 24 Sierpnia 1864 r. á. K. Ind. przeslala do wszystkiGli 
Iňdrapów cyrkularz, w którym ošwiadcza, že zle kši^žki* broszury i cza- 
g ojni aMi tak síq pomnožyly, iž nadsylane s^ nienstannie á. kongregacji 
ze wazystkich stron áwiata, dla pot^pienia i nmieszczenia na Indexie; že 
skatkiem takiej mnogoéd é. kongregacja nie jest w možnošci rychio zle 
kiB|iki Inb pisma pot^ič. a one tymczasem rozchodz^ si^ i wielkie szko- . 
dy wyrz)dzigi|; že dla tego Ojciec áw. kázal biskupom przypomnieó dekret 
Leona XII z d. 26 Marca 1825 i wezwaó do jego wykonania, zalecig%c, 
aliy biskupi wlasn% powag) wszeikie zle ksi^žki i pisma pot^iali, ich 
czytania wíernym zabraniali i wszeikim sposobem z r%k im yrjtr%CĚU» 
Aby si$ zaš od tego obowi^zku brakiem jnryzdykcji nie mogU wymawiaé, 
Ojciec š. daje im wladz^, aby dzíalali etíam tanquam ApoUoticae SedU de- 
legátu Begula X w koúcu okrešla kary i zwraca si§ do wszystkich bez 
vyj^jtku' wiernych, zakazujíc im, aby nie wažyli si§ czytač luh mieé ksi^ 
iek, wbrew przepisora regul indexowych i zakazowi samego Indexn. 
To obowi^zuje wszystkich, nawet dnchownych, w najwyžszych godnošciach 
sMfav^cych. Ksi^žki heretyckie, pot§pione dla herezji luh podejnenia 
o hervq^, s§ zakázané pod ekskommnnik^ ip$o facto^ ale ekskommunika 
ta nie jest Papiežowi rezerwowana przez regnly indexn, jakkolwiek re- 
zerwowan^ by^ przez bull^ Coenae; nadto rezerwowane byly niektóro 
kBftki oddzíeliue pot^pione i zakázané pod ekskommunik%, jak dwa dzie* 
la Eybela o Papiežu i spowiedzi nsznej, pot^pione przez Pinsa YI, pod 
€kskoDimnnik) Papiežowi zarezerwowan^ na áwieckich, a na duchownych 
pod iaspens% takže Papiežowi zarezerwowan^ i Historja ludu BoUgo Ber- 
rayera, pod temiž samemi kárami pot§piona i za k á z aná przez Benedykta 
XIV i Klemensa Vm. Obecnic co do rezerwatów, wszystkie wypadki 
tak }m\\% Coenae^ jak i innemi dekretami papiezkieml i soborowemi obj^ 
te i cmznraaii ip9o facto nkarane, nie migf znaczenia. Pius IX odwolal 



68 lodax librorum probibitomoi. 

jrszyBtkie rozporz^dzenia dawoiejsxe i konstjrtuqj^ ApotloUcae Sedis z d. 
12 Pazdz. 1869 r. skreálil na nowo cenzury rezerwowane. Wedlog wi^ 
tej konstjtacji podlegaj% ekskommanice szczególnym sposobem (spedalí 
módo) Ojca áw. rezerwowanej: wszyscj, kiórzy swíadomie czjtig^ bez po- 
zwolenia Stolicy Apost. ksi^žki apostatów L heretyków, broni^ce hereiji, 
oraz ksi^žki každego autora, przez apostolskie dekrety imiennie zakázané, 
nadto ci, którzy te ksi^žki trzyinig%, dmkiy^, lab ich w jakib^dž sposób 
broni%. Oprócz tego, konstytacja Apoftolicae Sedis pomi^dzy ekskommu- 
nikami wylicza, jako utrzyman^ nadal ekskommunik^ przez 4 sessjQ so- 
boru trydenckiego De editiwie et usu sacrorum librorum ustanowion^, ale 
Í' \ ogranicza do tych tylko, którzy drukig^ lub kaž§ drukowač bez appro- 
aty biskupiej k8i%žki, traktiy%c^ o rzeczach éwi§tych. Za takie zaá ksi%- 
žki uwažaoe s%: Pismo áw. i tegož Pisma wyUady, objaánienia i adno- 
tacje. Gzytiy^y i trzymaj^cy ksi%žkl zakázané, ale nie z przyczyny he- 
rezji lub podejrzeniao here^^, popelniaj^, wedlng reguly io,grzechámier- 
telny i ulegaj^ karom, jakie biskup na nich wymierzy, lecz nie s% eks* 
kommunikowani. Do takich nalež) z obj§tych regulami indexu: i) czy- 
taj%cy Biblje w jazyku nowožytnym, bez pozwolenia biskupa i rady spo- 
wiednika lub proboszcza; 2) czytaj^cy w j§zyku nowožytnym kontrower- 
sje mi^dzy katolikami i heretykami ulegig') tym samým prawom, warun* 
kom i karom, co czytaj^cy BiblJQ w jazyku nowožytnym; 3) czytig^cy 
ksi^žki ex pro/esso rzeczy sprosne i rozpustné opisi^^ce, bezwarunkowo 
karom surowym wedlug s^du biskupa ulegaj^; czytaj^cy zaá romanse, po- 
bndzaj^ce zle nami^tnoáci, ale otwarcie nie traktujíce rzeczy bezwsty- 
dnycb, nie s) obJQci prawem pozytywném, lecz grzesz) i podlegaj) zaka* 
zowi prawa naturalnego; 4) užywaj^cy litanji niedozwolonycb, dodatków 
do rytnalu rzymskiego nieapprobowanycb, benedykgi koácielnych przez 
Koációl nie przepisanych« grzesz) ámiertelnie i ulegaj) karze wedlug uzná* 
nia biskupa. Ale oprócz praw zakazuj%cych i kar, ustanowionych za czy* 
tanie zlych ksi^žek, zabrania go jeszcze prawo naturálně, bo ono wska* 
zuje, iž nikt niepowinien bez slusznej przyczyny naražač sIq na útraty 
catoáci wiary i obyczajów. Zt^d, cbociažby Koációl žadnego prawa o czy- 
tania ksii^žek bl^dami zaražonycb nie wydal, jest ono prawem nátury za- 
brbnione niezliczonemu mnóstwu osob, t. j. tym wszystkim, którym ono 
jest okazj) do úpadku. Alé že ufnoáé, jak) czlowiek zwykl w swej ra)- 
droáci i sile pokladaó, jeát bardzo wielka, i každý sobie tlumaczy, že nic 
ge zepsué nie može, že žadnym nie zarazi síq bludem, a tymczasem do- 
éwiadczen'e przekonywa, že nad t^ ifnoáó i wiarQ we wlasne sily sla- 
boáč ludzka jest jeszcze wi^ksza, i tysi^czne przyklady dowiodly, jak upa- 
dli ludzie, którzy zaniecháli ostrožnoáci, ufi^*)c sile swej wiary i umilowa- 
niu czystoáci obyczajów, oraz wstrgtowi do zlego, przeto Koációl duchem 
Božym rz^dzony, nie zaniedbal przyjáó prawem swojém z pomoc) ludzkiej 
slaboáci. Index wi^c i obwarowanie go przepisami, regulami i kárami 
nietylko nie krzywdzi cbrzeácjanina w jego swobodzie, ale jest prawdzi- 
irém dobrodziejstwem, bo mu zabrania próbowaé sil swoich, o których ma 
przeiadzone poJQcie, a tém samém od úpadku go strzeže. Ma Index je- 
szcze drug) korzystn) dla wiernych stron^. Ocbrania on ich od czytania 
ksi^žek, na których szkodliwoáci nielatwoby si§ poznaó mogli; bo ci, któ- 
rzy takie ksi)žki pisz%, umyáloie staraj) síq zaslonió w nich zárazy, aby 
Jdiepostrzeženie w úmysly i serca takich czytelników wsi)kala, którzy 



iirfex libroron prohíbHonmi. 69 

s eal% smniennoéci^ chronik 8i§ zlego CEytania. Przyznaó zaá naležj, že 
wlaénie takich cžjtelników, t. j. niezdolnych odkiyé zastawionych na ich 
wiar^ i cnot^ aide}, jest liczba najwi^ksza. Cf. Gretser^ De jaré et more 
prohibendi, expurgandi et abolendi líbros haereticos et noxios, w Opera 
omnia t. xni, w Exercitationnm theologicamm libri e, Ingolst. 1604» 
i osobno ibid. 160S. X. A. S, 

llrfaxlibrornm probibitorum i cenzura ksi^g w Polsce 
rozpoczynaj^ síq od edyktn, d. 24 Lipca 1520 r. przez Zygmnnta I 
wjdanego w Tomnin *). Król ten dowiedziawszj si^, že písma Lntra 
staly síQ nasieniem bl§dów beretyckich w jego królestwíe, pod kar^ kon* 
fiskaty maj^tkn i wygnania zabronil ich ta wprowadzač, sprzedawač 
i niywaó. Gdy rada minská krakowska okázala si§ w przestrzegania te* 
go niedbař^, król 15 Lat.' 1522 r. z Grodna wysl^ list do Szydřowie- 
ckiégo, starosty krak., ponawiaj^e edykt poprzedoi ^). Z lista tego oka* 
znje si^, že nietylko pisma samego Lotra, lecz i zwolenników jego po* 
przedaim edyktem zakázané byly. Ale i ten rozkaz wykonanym nie byh 
Król wi§c 7 Marca 1523 r. oglosil edykt tak srogi, že chyba jedyném 
jest tego rodzaja rozporz^dzeniem prawném tr Polsce, bo zakazuje wpro- 
wadzaé, czytač i szerzyó dziel Latra i innych reformatorów, pod kar% 
émierci na síosie i konfískaty dobr, sub poena hujusmodi UbeUorum tt ope^- 
rum Lutheri ejusque seguacium, et illias qai praemissa fecerit 
incendii et concremationis, bonorumque can/tscaiione et amissione ^, 
By zapewnié wykonanie tego edyktn, wyznaczyl król kilku z rady, ták 
dncliownych jak áwieckich, którzy, poroznmiawszy síq z magistrátem krak.» 
postanowili: že ilekroó .bp zažádá, delegowani przez niego inkwizytorowie, 
vmi I wyznaczonymi przez magistrát arz§dDÍkami, mog% odbyó po wszy« 
stkich domach écisl^ rewizjg, poszakaj^c ksi%g beretyckich, a u kogo je 
sujd4, ten ulegnie karzc edyktem wskazanej; žeby zaá nie szerzyly ai^ 
opíDje heretyckie, žádna ksi^žka nie ma byó odti|d ani drnkowan^, ani 
sprowadzan^ i zagranicy, póki poprzednio nie zostanie poddaný cenzorze 
rektora nniwersytetn krak., a to pod t^ž kar^ na przekraczaj^cego ksi^ 
garza lab dmkarza. Podaj^c to do powszechaej wiadomoáci, król we- 
zwal ws^stkie inneroiasta w kraja, aby tak samo post^pily, za poprze* 
dniém porozomieniem si^ z swoimi bisknpami ^). Poniewaž jednak, po- 



>) Znigdiúe si^ a Zalaskiego EpUtolae hist, famil. II (UF) f. 742, a Lip- 
ski^^o JJecas Q/Éoett, puU, Q. Vlil n. 32., leče blgdnie; najlepiej oddrakowany 
w Ada T<múaana t. V f. 284, choč i ta róžni 8ÍQ w niektórych wyrazach od 
kópfi napitanej w Metr. koron. ks. 35 lit. Z fol. 59, jak mówi Zakrzewski 
(Pvwtí, i wzrott ršform, w PdU. p. 226). 

^) Jeti u Zalatkifgo 1. c, Lipskiego 1. c, Bomanowskiego Otia Ccmie. 
p. 288, lecz z bl^diui dat§ r. 1525. Zakrxaoski, ibid. p. 228, pomieécil z Me- 
tryki koronnej. 

'} Dat. in Conventione j^tnerali Cracov. Sabbato anie Dom. Oculi A. D. 
1525 ete. O tym edykcie dot^ nie wipomniat žáden pisarz; pienmy dopieio 
ZalarumĚki^ ibid. p. 229, podal jego odpis z Metryki koronnej. 

*) Dat. Crac. 8abb. pros ante fettom 8. Barth. (22 Sierp.) 1523. Edykt 
ten drokowany w Ckmst. tynod, proo. W^žyka p. 296 iq., a Zaloskiego EpUt. II 
ÍHI) f. 742, Lipskiego Deeas 1. c, Romanowskiego Otia p. 226, Aeta Tamie. VI 
i. 289 i Vm f. 185, pod myln^ dai| 1526 r. i z bl^mi. Zakrx4Wiki, op. cit. 
p« 280, przednikowal z Metryki koron. 



70 lodex libroriHD prohibittnMi. 

mimo tycb árodkówi herezjt nie przestawah bí^ azer^é, w r. 1540 na 
flejmie krak. tály senát i%áií od króla powstrzymania jej, a Zygm. zno- 
wn ponowit zákaz sprowadzania heret. ksi^žek (Zakrzewtki ibiá, p. 2S6)v 
Tož samo uczyni! w r. 154S (VoL leg. I í. bSd) i w roka nástupným, 
mandátem datowanym w Brzeácin Litewskkn lo Lip. i544|ZabraniaJ4C 
ksi^žek po polská pisanych przez apostat^ Samuela (zapewne dominika- 
nina), a to sub capitis poeaa (ZakrzewMki ibid. p. 24S). Podobny edykt 
nydaí ksi%že Janusz dla Mazowssa r. 1525, zabraniig^c mieč i czytaé 
dziel Lutra i innych beretyckich, w jakimb^di jazyka, pod kar% ámierci 
i konfískaty majetku (Vol, Ug. I. f. 448). Za Zygmunta Augusta 
bpom truďniej bylo sklonič tego monarcbQ do wydania zákazu pko he- 
retycldm ksi^om, gdyž król sam ch^tnie je czytal; mamy jednak z jego 
czasów edykt do nrz^dów, datowany w Wilnie i Marca I556r.,wkt6- 
rym król mówí, že ksi^garze i drukarze z dawma do juryzdykcji bisku- 
piej naležel žatém urz^dy nie mog) ich braé w opiek§, leez owszém, wla* 
dzy dttchownej powinny dawaó pomoc, ilekroč ta potrzebowač jej b^dzie* 
w celu przeszkodzenia drukowaniu i sprowadzaniu takieb ksi^žek (dmitiL 
prov, lib. 1 tit. de Off. Ord.*). Tenže król, naglony przez Papieža Piusa 
y, wydal edykt d. 20 Paždz. 15 68 r., w którym pod kar^ 5,000 flor. 
nakaziýe urz^dom wykonywaó dekrety, przez siebie pko heretykom wyda* 
ne, wyražnie wzmiankuje eďykt z d. 6 Sierp. 1564 de librla baeretids- 
non imprimendis nec vendendis intra ditiones nostras. Cenzura wíqc ksi^g 
do bpów naleiala. Prawo to obowi%zywalo až do sejmu czteroletniego^ 
który, oglesil wolnoéó droku, zostawiaj^c wszakže cenzury duchown^ dzieí 
relígijnych. Mylnie žatém niektórzy pisarze s^dz^ (np. Bentkowski^ Hist. lit 
pol. I 145), že ,od ZygmuQta III pocz^wszy, sami duchowni wydawali wyroki 
wzgl^em oglaszania drukiem, lub zákazu pism wszelkich.** To bowiem 
juž od r. 1523 mialo- miejsce, przyn^mniej de iure^ jeáli nie de facto. 
Pomimo tak surowych edyktów królewskicb, wycbodzily u nas dzielabe- 
retyckie, lub sprowadzano je z zagranicy. Pochodzilo to z braku czuj* 
noéci wladz administracyjnych i powszecbnégo n nas lekcewaženia praw» 
oraz zt%d, že wspomniane edykty wydawane byly z kancellarji króle* 
wskiej, nie zaé na sejmie, žatém szlachta nie uwažala si^ za krQpowan%. 
niemi i w swycb miastach užywala ^szelkiej swobody; dotyczyly wi^o 
one samých tylko miast królewskich w Koronie i Litwie, gdyž w Pru- 
sach érodki te juž nie wystarczaly, -z przyczyny naglego rozszerzenia si^ 
protestantyzmu. Ruš podoboej užywala wolnoáci, mianowicie od czasu 
kommisji hadiackiej r. 165 9, gdy rzeczpospolita pozwolila na drukarni^ 
w Kijowie, z której mogly wycbodzió wszelkie písma in controversils re- 
ligionům, sine laesione tamen majest. regiae {Vol. leg. lY f. 6 3 9). Tra^^ 
ktatem jednak r. 1 7 6 8 ( Vol. leg. YII p. 5 7 8 § 9) w calej Rzptej zabro- 
niono drukowaó ksi^g heretyckicb polemicznycb; lecz dyssydentom i nie 
unitom wolno bylo drukarnie zakladač. W álad za edyktami królewskic- 
mi poszly synody nasze. Lubo juž w ustawach M. Tr^by znajdujemy 
rozporz^dzenie, nakazujíce archtdjakonom przegl^dač ksi^žki plebanów 
i kaznodziejów, czy nie s^ heretyckie (Const, prov. lib. 4 Remedia conira 
haeret,\ jednakže zaprowadzenie cenzury w áciilejszém znaczeniu znajdu- 
jemy dopJero na synodzie Igczyckim r. 1523 (ib. pag. 2 75 i 259 edit. 
nit. 1761), gdy drukarzom i ksi^garzom zabroniono drukowaó i sprze- 
dawaé wszelkieb ksi^ek (mTiíl prorsus imprímere... vel Tendere)) bez po* 



kdu Ubraiím m^hilNttriML 71 

pnedoi^go pncjnenia i spowažnienía pneš bpów, lab nsUnowionjch od 
meh eensorów, a to pod iomuni wjdiuiemi pnez Eoádól na herotjków. 
Póiakjsze synody prowincjojialiie i djeceziálíkt cz^to zigmowaly si^ tjn 
pnedaiotem. 8jnod prow. 1542 r. chce, aby w kaidej djeceiji pnjmý- 
jBiiicj xmz w rok biskapi xarz%dzili przejrzenie bibJijotek i ksi^arni, ce- 
lém pnankania i palenia ksi^iek podejrzanjch i heretjckich; ksi^gan 
míj u którego aiialezioiie zoetan^ takie ksi^žki, ukaraoy b^dzie podhig 
bpi^D oznania, luh podiag edyktów królewakich, z których jeden naie* 
szcMny w Canst. prav. lib. 4 de haeret p. 296, a dmgí d. i Marea 
I5i€ Um2e lib. 1. de Of. Ord. pag. 90. Dodig^ bpi, ii nawet nij- 
nmiejszej liczby ^zemplarzy nie woino drakowaé bez ich pozwolenia 
(Contí. prou. J. c). UsUw{ t^ ponowiono na synodzíe prow. r. 15 77, 
oraz postanowiono prosic króla, aby, prócz konfiskaty ksi^iek i kar przes 
sobor tryd. nchwalonych, snrowsze jeszcze kary oglosil na kai^arzy i dra* 
karzy przekraczaj^cych irspomniany zákaz {ib. lib. 5 c. 2 7 pag. S€7). 
DziWném si^ to wyda, gdy sobie przypomniniy, ie jož od r. 1520 wy« 
chodzily zákazy grož^ce ci^žkiemi kárami; byó može, iž bpi awatali edy- 
kty Zygmnnta I za niemolebne do wykonania, z przyczyny zbytniej ich 
snrowoácL Za iz^dów Zygmanta III i pó^ej protestantyzm nia byt 
jol grožnym Košdotowi, bo odporné tylko zaj^ Btanowizko. Nie prze- 
staíy jednak pojawiaó síq dziela, wymierzone pko obrz^om katolickim 
i dachowieástwa, zwlaszcza jeznitom. Nakžalo žatém przypomnieč wspo- 
mniane wyžej przepisy krajowe o cenzorze, co tet oczynil osUtni qrnod 
prow. r. 1643, nic nowego nie dodaj^c. Ustawy te synodów prowin* 
cjonalaych brzmi4 ogólnie; rozci^gloáó ich objašniaj^ nam synody djjece- 
zjaine, mianowicie pmskie. Zbierzmy je wtreád. Sjnoá warm. r. 1575 
zafcazige ksi^m i komab%dž czytaé, adziehté innym, nawet trzymaó lab 
przechowywaé pod jakimb^ pozorem ksi^žek heretyckicb, do których 
zalieza dziela, bez wymienienia autora i miejsca draku wydane; poieca 
o to pytaé (zwlaszczar na spowiedzi) osoby podejrzane, i zabrania rozgrze- 
fzaé, ďiyba gdy przyrzekn^ ksi^^ te oddaó plebanowi i na przyszloáé 
ich nie przechowywaé. W owych czasach glównie dmkarze tmdnili si^ 
sprzedaž^ kaí^žek: wielu z nich, mianowicie protestand, drnkowali zaró- 
WBO katoliclde, jak i heretyckie, wozili i wystawiali na jarmarku, jak 
iaae towary. Traduj wi^ byla kontroto, bo tylko na czas liczni^iszego 
taz^ jjetdzali do miast i miasteczek. Ňietatwo tel przychodzilo z la- 
mego tjtohi dzida rozróžnió przekonania religijne autora, a to tém wi^- 
ccií, ie protestanci wydawali je pod ogólnemi napisami, mog^cemi ku so- 
\Áe zn^č i katolików. Nadzór žatém nad owymi w^druj%cymi ksi^a- 
rzami w miejscowošciach przez katolików zamieszkalych jedynie ducho* 
wieástwu mógl byé oddaný. To tež wspomniany synod warm. (r. 1575) 
nakazQJe plebanom npominač ksi§garzy, ižby pod kar^ útraty ksi^iek 
oddzielali (sprzedaj^c w djec. warm. jako katoUddej) ksi^ki heretyckie 
i podgrzane; poczém pleban owe oddzielone zložy pod klaczem u go^>o« 
dazza, u którego zamieszka ksí^arz, i poled nie wjdawaé ich ksi^ga- 
rzowiv až ten odježdžač b^ie. Same tylko katolickie sprzedawaó mu 
wolao. Gdyby pleban zauwaiyl, že ksi^garz pet^óomnie zbywa kaí%žki 
heretyckie, ma o tém zawiadomió magistrát mi^jscowy, który koníiskat% 
kaliek w caioid lob w cz§ici, stosownie do reUcji plebana, ukance ksí^ 
garza mepoalnszn^o, a potem doniesie o tém bpowú Ten przepis do« 



72 Index líbroram prohíbitomiii. 

tycz^j w§drownjch k8i§garzy heretykóWi i do czasa pojarmarkowego 
rozci%gni§t7 zostal przez synod bpa Radnickiego r. I610, a kára po- 
wi§k8Z0Da, bo magistrát mial odt^d ksi^garzom takim zabieraé wszystkie 
k8ii|dki. Go zaá dotyczy ksi^garzy i drukarzy miejscowych, ci ksi^žki 
gdzieindziej drnkowaoe níe wpierw inogli na sprzedaž wystawiač, až 
przygotuj) ich spis i podadz^ go do przejrzenia i podpisania bpowi, ple- 
banowi miejscowemn, lab 00. jezuitom, do których to naležy; gdyby zaá 
fiad te mieli jeszcze inne ksiiižki i sprzedawali je, zabrané im zostan% 
nietylko te, ale i wszystkie spisem objíte. Nadto, w tymže synodzie 
czytamy SHrowe upomnienie dla k8i§garzy katolików. ^Nietylko brzydk%, 
mÓ¥ri synod, ale i bezbožný jest rzecz%, wiar^ katolicky slowaroi wyzna- 
wač, a czynami jej si§ zapieraé i dzialaé wbrew jej przepisom, jak to 
niektórzy ksi^garze czyni%, którzy mieai^ síq byé katolikami i za takich 
chc%c ucbodzič, ksi^ki jednak beretyckie po jarmarkách na sprzedaž roz- 
wož) i beretykom sprzedaj^, broni im pko katolikom dostarczig%c. Sa- 
rowo to zuchwalstwo skarció pragniemy, stanowi^c, iž kto o to przeko- 
nany zostanie, nlegnie karom buUi Coenae Domini, i prócz konfískaty 
wszystkich ksi%žek, b§dzie mial przez arz^d na zawsze odjíte prawo utrzy- 
mywania ksiQgami/ Nie skntkowaty te ustawy, gdyž dochowieňstwo war- 
miúskie z synoda r. 1623 do ksi^cia Jana Alberta bpa wyslalo proáb^ 
o obostrzenie prawa na sprzedaj^cych ksi^žki beretyckie; w skutek czego 
bp pod kar^ konfískaty drakarni^ wszystkich ksi^žek i wygnania, zaka- 
2di sprzedažy ksi^žek wpierw, nim przejrzanc zostan% przez offícjaía i re- 
ktora jezuitów brunsbergskicb, których odt^d uczynil cenzorami. Po ty- 
lu árodkach ostrožnoáci, przedsi§branych przez bpów i duchowieňstwo, 
protestanci chwycili 8i§ innege sposobu, cz^áci^ dla zysku, cz§áci% w ce- 
lu rozszerzania swych zásad: upowszechniali drukowane lub pisane modli- 
cwy, powiastki, piosnki, odpusty, na które synod warm. r. 17 26 poleca 
plebauom zwracaó uwag^, czy byly przejrzane i approbowane przez wla- 
dzQ duchown^. T§ž sam^ bacznoáé na drukarnie žwracano i w innych 
djecezjach królestwa, czego dowodem przepisy synodów. Najwi§cej szcze- 
gólów, dotycz^cych cenzury duchownej, mamy w ustawach synodalnych, 
przez Szyszkowskiego, bpa krak., ogloszonycb pod tyt. Reformationes ge^ 
neralea. Stanowi% one, iž nie wolno ksi^garzom sprzedawaé ksi^žek wpierw, 
až spisz^ ich wykaz, który przedstawi^ egzaminatorom (cenzorem) i po- 
twierdzenie uzyskaj% na piámie. Ksi§garze powinni czuwaó, aby kto obcy 
nie przywiózl do miasta (Krakowa) ksí^žek na sprzedaž, lub w tym celu 
nie zostawil ich komu potajemnie. W tym razie dooieáé maj^ officja* 
}owi, a ten da znaó do magistrátu i starosty, aby sprzedaj%cych wraz 
2 zakazanemi ksi^žkami pojmali, ksi^žki ich spálili, a ksi^garza tak dhi- 
go wi§zili, až nie wyplaci kary pieni§žnej, przez bpa naznaczyó si§ ma- 
J4cej. Žáden drukarz ani ksi^žki, ani r§kopismu w Krakowie, ani w oko- 
licy nie przyjmie do druku, dopóki wpierw nie b§d% przejrzane przez 
delegowanych do tego, z których ntgstarszy, darmo i bez zwloki, na pi- 
ámie pozwolenia ma wydawač. Przeciwnie czyni^cy drukarz utraci ksi%ž- 
ki i r§kopisma, które spalone zostan^, i zaplaci kar§ stu dukatów w zlo- 
cie, lub inn%, której pólow^ wezm^ radni (consulcs) na szpitale, a dru- 
g) pó!ow% bp rozporz^dzi;- nadto, drukarz ten przez rok b§dzie pozba- 
wiony prawa drukowania, i wyrok kl^twy wydany i ogtoszony zostanie 
przez bpa lub officjala krakow., a magistrát go wykona; gdyby okázal 



Index Rbrermi prehilNttnm. 73 

ú^ ToAwĚfym^ od XĚTz^n staroáciňsldego lab kró!a pomoc zaž^dao) b^ 
djde, której gdjby nie odzielono, sam bp wyrok wjegzekwoje. Nie pne- 
pomnul ten bp o ksÍQgach astrologiczojcb, na które jni w swjm Bjno- 
ám lockia 1607 narzeka. W Be/orm. gentr. powstaje pko prognosty- 
kom, te ez^sto szarpi) daw^, czaaem jawnie, czasem nbocžnie, te niekie- 
Aj zaczepiaj^ wiar^ i siej^ bereij^; sakaznje drukowač ich wpienr, nim 
pnejnase zostan^ przez rektora nniwersjtetn, zwvczajnego astrologa i in- 
Bjch cenzorów; nadto, nie wolno ich dmkowaó przed nkazaniem si^ pro- 
gaoftyko, wjdawanego przez zwycziynego astrologa akademji, który podlag 
dawnjch nstaw akademji powinien go oglosi6 przed á. Krzytem w jesieni 
(14 ySmnÁ,), Poniewaž prawie sami tylko akademicv wydawali kalen- 
dané i prognostyki astrologiczne, przeto ostrzega ich bp, že, podlag 
ostawj Sjkstnsa Y przez akademj§ krak/ przrjftej, tego rodzaja pisma 
nalažj wjdawaé bez žádných wjroczni, bo te t^ przez Papieža pot^pione. 
O ksi^žkach astrologicznjcb, jako podlegaj^cych cenzntze dach., zoajdn- 
jemj wzmiank^ jnž w synodzie krak. 1601 i plockim 1593. Szyszko- 
wslri przepisy przez siebie wydane, w tak zwanych Monitoríales literae, 
podal do wiadomoáci dmkarzy, nakazujíc pod cenzurami košcielnemi sto- 
fowaé sÍQ do nich {Itef. gen. foL 162). Řektorom zaá akademji zaká- 
zal mieszaé si^ do cenznry ksi^, bo ta z prawa kanonicznego naležj 
do bpa. Oic%e nkrócíč nadožycia rektorów, którzy sobie t§ wladz§ przy- 
znawali, zabronil im tego pod kar^ 60 dnkatów w zlocíe i kl)twy;akto- 
bj dmkowal kti^žk^ na mocy samej approbaty rektora akademji, mial 
aledz karom, jako drnknj^cy Inb 8przedaji|cy ksi^ki bez approbaty. Sy- 
nod krak. r. 164S ponowil nstawy Szyszkowskíego, i kar§ leo diikatów 
na prsekraczigicych je nstanowíl, nazoaczajic za stróža tycbže nstaw 
pewne osoby i rektora akademji. Przepisy obowi^zoj^ce w innycb. prócz 
wymienionych wyžej djecezjacb, dadz% si^ tak streácič: a) Kaplani nni- 
kaó maj^ ksi^žek herety^kich jak tmcizny (synod wrocl. r. 1580), 
wlasii4 powag) nie roog^ sobie pozwalaó ich cz}ta6 (wrocl. 1592): na 
to potrzebiu% pozwolenia na piimie od bpa, który je ndziela wladz^ od 
š. Officínra otrzymanii (warm. 17 26). Wpocz%tkach reformacjí wladz§ t^ 
rzadko posiadali bpi, skoro Gommendone {Parnici, o dawnej Polsce, wyd. 
líaiinowski p. 253^ mówi, žé jej sam nie mial i dla tego pisal do Bzy- 
mo, aby przyslano j) kard. Hozjnszowi. Do wyklada nank i objašniania 
Pisma L ksi^ tylko ksi^žek katolickich nžywač powinni, strzeg%c síq 
Indexem rzymskim zakázaných i podejrzanych: a o których ortodoxji 
witpié b^4, zapytaj) bpa Inb officjala (wloclaw. 1568 i prow. .1589). 
Xíe wolno im posiadaé, czytaé, InbparaQanom ralecaó dziet astrologów, 
niew^tpliwie przepowiadaj^ych czyny Indzkie, Inb znieslawiaji|cych osoby 
(tackí 1607). Tož samo rozamieó naležy o ksi^žkach objatých Indexem 
rzymskim, jak niemniej o ksi^žkach traktaj%cych o geomancji, hydroman- 
cji, aeromancji, pyromancji, onomancji, chiromancji, nekromanqi i astro- 
logii zwanej jndiciaria, czyli zmyšlonej, a nie fízycznej, a to pod kl^w% 
ipso íacto, o czém archidjakoni podczas wizyt przekonaó síq winni (plo* 
cki 1593). Gáj index przes Klemensa YIII poprawiony do Polski nad- 
Biedl, Jerzy Zamojski, bp chelmsld, w czasie wizyty djecezji ksí^žki 
a ksi^ przcjrzal, oraz polecfl, aby do kancellarji bpiej przyslali katalo* 
gí twych bibljoteczek. Synod prow. r. 1551 zakázal dnchownym przy 
stole dyspntowaó o religji. b) Nikomu nie wolno drukowaé i sprza- 



74 lodtx iiiireniiii prdMbHtnHL 

dawač kti^žok bei poprzeďniej approbaty bpiej (wroď» 
159S i 1653, Iwowtki 1641, plodd 164S, prow. nmojs. 17S0, Iwow.^ 
176a i in.). Rozomie ti^ to i o brosinncb, sawieng^cych konldiuQ«» 
historjjki, wíeme, cboóby nábožné, mddliteirki i t. p. jakiegob%dz na* 
zwania, tém wíQcej, gdyby obejmowaly odpusty, objawienia i cada, a to 
pod kárami koícielnemi i kl^tw) ipso &cto (Pastx>raLia Brzoftofscíana). 
Synod kyowski r. 17 62 labrania tego pod kar^ konfiskaty ksi^k, a O 
dukatów i innemi. Dia tego egzemplarz r^opisma jeden ma zoatai 
w kancellarji bpiej, a drngi a drnkaná, aby w razie wciáni^cia jakiego 
b}§du latwiej bylo moína dojáč aprawcy pnez porównanie tycbíeegzem- 
plarzy (Iwowaki 17 65); z tej2e przyciyny nie irolno aprsedairaó^ydni- 
kowanej kai^žki wpierw, nim 8prawdzon% zostanie z r^opiamem j^odpi* 
aanym przez cenzora (P^storalis Brzostov.). Ustawa soboru tryd. seas. 4 
ádéle ZAcbowan^ bjó winna (cbetmski 1717, poznaňski 173SJ. c) Kai^ 
garnie zwiedzaé powinni bpi lab ich delegaci i pilnie je przegl^* 
dač co najmniej raz w rok (prowinc. 1542 i i648,.wrocl. 1592). Synod 
wileú. 1685 chce co kwartal wysytač takich rewizorów; synod 1717 tnqr 
lub cztery rázy, a synod r. 1744 choé dwa rázy w rok w tym cela wy- 
syla cenzorów; ksi%žki nieapprobowane káže im zabieraé i domaga ai^, 
aby instygator wnióaí spraw^ o ukaranie kai^garzy, u których znaleziono 
je. Zt^d dmkvg^cy i sprzedaj^y powinni mieé spia wszystkich awycb 
kai^žek i takowy konaystorzowi odestaé do przejrzeuia (Iwow. 1765). 
Bp Skarszewaki w Eozporzqdztniu pasters, na djec. ohelnukq i luheUkt^ 
r. 1792 swym konsystorzom poleca czuirač, aby nie drokowano i nie 
aprzedawano dzie) bezimiennie wydairanych pko religji i dobrým oby- 
czajoro. Wladze íwieckie powinny w tém dopomagaó dnchówieústwn, do* 
daje Míchat Poniatowaki w liácie pasterskim do djec. plockiej r. 1775. 
d) Nikomu nie wolno czytaó lab poaiadaé kai^žek herety-' 
ckich i Indexem objatých, a to pod kar^ kl^twy (poznaú. 1642, 
przemyski 17 28, Pastor. Brzost.) i aarow% odpowiedzialnoáci% (žmudz. 
1752). Gi zaí, którzy posiadaj% wyžsze wyksztalcenie i do zbijania Uq* 
dów heretyckich otrzymali od Stolicy Apost. pozwolenie czytania tych 
kai%žek, odeslač je powinni bpwí, akoro czas pozwoleniem naznaczony 
uplynie. Po ámierci ith tož samo uczynió obowí^zany gospodarz, u któ* 
rego mieszkali (przemyski 1728). e) Na czytanie Biblji w jazyka 
krajowym osubom áwieckim pobožným pozw^a bp lub inkwizytor, 
a to na mocy opinji wydanej przez proboszcza lub spowiednika. KsíQgan, 
aprzedaj)cy BibjJQ nie maji|cemu tego poswoleůia na piímie, utraca j^ 
cen§ i innym karom ulegnie. Zakonnicy mog) czytaó i kupowaé za po- 
zwoleniem awych przeložonych (chelmski 1717 i poznaň. 1788, podlog 
reg. 4 indexu). Biblja r. 1688 wydana po polsku w Gdaňsku, w drak. 
J^drzeja Hunnefelda, zakázaná jest edyktem Jana Wgžyka, arcybpa, oglo- 
azonym na synodzie prowinc. r. 1684. f) Do duchowieňstwa na* 
\etj czuwaó, aby nikt z Indu nie czytal dzie) zakázaných. 
Plebani zwřaszcza, dziekani i kaznodzieje baczyó na to powinni i dono- 
8i6 bpowi (wroc). 1592, poznaň 1642 i 17 38, przemys. 172S), i dla te- 
go niechaj ostrožnie pytaje gospodarzy, czy nie maj% w swych domach 
takich ksi^žek (wrocl. 1592). g) W tym cela ksi^ža, mianowicie ple- 
bani, maj% poaiadaó Index Ubrorum prohibit, i znaó jcgo reguty. 
Nadto, wiedzieé powinni o innych kai%žkach po aoborze tiýd. zakázaných - 



Mex lUNroruoi prohibitorun. 75^ 

(waniL 1575 i i€10y hieki 1589). Aby žáden z ksi^žy aie tlamaczyl 
ú% mewiadomoád^, synod wroct. r. 1592 zaleca Index libr. prohib. czy* 
taé co rok na kongregaqach dekanalnych. Prócz ksi^ek indexem n^jm- 
skiiDobj^cb, bpi nsti wiele innych zakázali, jož to przez oddziel- 
sie wydane edykty, jol na synodách Inb w lištách pasterskich. Kajcz^áciej 
wyrok offiáýala oglaszal je takiemi i skazywal na spalenie, czego dopel- 
BiaBO ]iiiblieznie na rynku w Krakowie, Wilnie, Warszawie i t. p. Tak 
£p. ksi^žka Orzechowskiego pko bezieóstwu kaplanówr. 154 7 pnblicznie 
spalona w Krakowie {ks. Janiijsetctki^ Bezžeň. I 54 5). Niekiedy ca}e bi- 
bUoteki ksi^g podejrzanych nlegaly téma losowi. Ks. Josiyáski {Dykcjo- 
narz foetów pcUikichy t. I we wst^pie) w aktach offlcjalatu knrzelowskie* 
go wyczytal, ie r. 1556 na rynka secemiňskim spalon% zostala bibljote- 
ka SzafraÁcóWy z kilkoset ksi^ zložona. Bern. Maciejowski, Szyszkowski, 
Koácieleeki, Lipski, Zamojski, Achacy Grocbowski, Eadziwilt, bpi, odzna- 
C2yli si^ w ádgania ksi^k heretyckich. Wyt^pienie Bib^i brzeskiej ko- 
sztowalo Radziwillów niemal tyle pieni^dzj, ile na jej wydmkowanie wy- 
dal ich ojdec Mikolaj Gzarny. Liczba ksi^g zakázaných n nas cnacznie 
wzrosla w czasie sporów akademji krakowskiej z jeznitami. Monita pri* 
vata^ zloiliím jezoitpm przypisywane, potopil i na rynka krakowskim r. 
1(15 ipalič kázal bp Tyliclď. Marcin Szyszkowski r. 1617 pomieádt 
w Indeiie dwie inne ksi^iki pko terna zakonoin napisane, t. j. brosznr^ 
Katedra i Dddaracja niewirmoici^ oraz czytač zabronil ksi^ki p. t. Proea^ 
w obronie jazaitów pisanej. Dzieiiía: Stkatula Cupidinis^ Franty Obrona 
iútów tonmstích i t. p. tenže bp potopil, dekretem zamieszczonym w Ee- 
/armatkms gener. p. 168. Ksi^žk^ Obialowanie pko jeziiitam zakázali: 
Szyszkowski, bp krak., i Opalinski, bp pozoaáski, w swych dijecezjach, 
a nongots Laneeloti zabronil jej w calym kraja czytač, drnkowaó i prze- 
cbowjwaó pod klftw^; Zygmant zai III, edyktem 3 Miga I622, pnbli- 
cznie ^alió i% kázal r^k) kata, a egzekucja tego dekreta nast^pila 
w Warszawie na czterech rogach rynka. Za wydmkowanie dzida Jana 
Brosdosza Gratís pl€baiakt\ pko szkolom jeznickim, drnkarz zostat a pr§- 
gíeiza wychlostany. Vicioria deorum Klonowicza, dziela Mik. Beja^ Kro- 
nika M. Bielskiego i w. i., zwlaszcza a heretyka Wierzbi^ty drukowanych 
ksifžek, byly zakázané. Ka pocz%tka XYIII w. bp wileú. Brzostowski, 
w swjm liieie pasterskim, zabronil pod kl%tw% latae senteatiae Brevia- 
rmm pcUtkum podlug rubryk mazaryňškich, drak. w Torania 1704, jako 
zawierajfce wiele zdaň gorsz^cych, nladnie podaných i t. d,. Zawsze wi^ 
bpi Basí, jako stróže czystoáci reKgji i moralnošci, nžywali tego prawa. 
Po wjnaleaienia draka i w czasach reíormacji Latra cz^stsza tego oka* 
zjwala tí^ potrzeba, a lóról Zygmant I i jego nast^pcy dnchowieústwa 
dodali tylko pomoc áwieck%. Pierwsze álady zakazywania ksi%2ek spo- 
tjkasj na sto lat pierwej, mianowicie r. 1423, gdy Wojciecb Jastra^ 
biec z bpstwa krakowskiego przechodz%c na arcybpstwo gniež., zostawil 
dawBCj swej djecezji synodálně nstawy, w których poprawil bl^dy hasy- 
ckie, jakie wkradJy si^ do mszalu, gdzie mowa o ceremonjach wielkiego 
pí^tka i soboty '}, którego zabrania nžywaé, dopóki przezeá wskazane 



*) £i ob hoe, de libris (mistaliboi) omnibas 111b intenninstioiie roale- 
^■ftřfliif* aetemae, sacra approbanta synodo, decerDÍrnns ette dclenda. Statu- 
ty Wcjc. Jattrzf kca r. Ii28, sp. Uelcel, 8tarodaw. praws pol. pcmniki lY 83. 



76 Mn Gbrimi 



poprmwioBerai nie bfd%. Tenle ircybp Konradowi, bpowi wtocíbw- 
sldemii, r. 1430 poledl npomnieč podwtadne mn dochowieústwo, abj stnet* 
^o tíc i do klán i naok nie nJtjwalo tnech W^téir, t. j. i. BoMormm 
czjli Ftorílegntm ^ztczjnjg^ca d^: Abeolatio dicitur triplex); t, Dt co^ 
gnitiene^ fatizjwie finjpisjwana i. AQgaitjnowi (zto. Stpientia Dtí qne 
apendt os máti); S. Expotiiio tymboli AHumam (xtci. lotellectos ha* 
maons artibns sensibilibns). Antor listów z WrocUwia f r«a Brtdau. 
DokumentírU Geschic^U wid Beschreibímff. In Britfau Breslm 1781 litt 77. 
pag. 235 tom II cz. n) mówi, te to pienrszj flad w literatorze sd%- 
8ki€j o ksí^žkach zakázaných % Ten ok^Unik niew^tpliwie byl kommani« 
kowanj i innym bpom królestwa. Z ddd zakazywanych a nas w czasie 
reformacji nrosl Index prowincji gniežnieúskiej, który Bernard 
Madejovski, bp krak., po raz pienrszy žebrat i przj Indexie rzrmskim 
r. 1603 wydmkowat w Krakowie in-i2, na cz^le pomieszczij%c odezw^ 
do wiemych swej djecezji. W rokn nástupným powtómie ukázat síq 
Index Ubrorum prohiUtomm^ staraniem Jerzego Zamojskiego, bpa chetan* 
skiego, wydany w Zamošdo, w dmkami Mardna Lensdi (Lgski^o). 
W przedmowie bp ten mówi, že kardynat Hadejowski, wydíúic podobny 
Index, pomieácit w nim ddeta beretyckie w Polsce émkowane, a te tak 
dokladnie žebrat, iž Zamojski juž niewiele mógl dodaé; těmi *zaš 8%, 
na które w swej djecezji natrafit Index swój zaleca nietylko dnchowieú- 
stwn, ale i nanczycielom szkót, oraz wszystkim tmdni^cym si^ wychowa* 
niem mlodziežr. Spis ksi^žek zakázaných przez polsiďch bpów mieid 
8i^ tn na trzech ostatních kartách, t. j. od str. 146. Szkoda, že bp no- 
toje samé tylko imiona i nazwiska aatorów, bardzo rzadko dodjg%c dzie- 
to przez nich napisane; nadto, spis ten ntožony wprawdzie alfabetycanlOi 
lecz podtng porz^dkn imion, nie zaá nazwisk, np. Adamus ThoboUut, Am* 
dreat Samuel i t. d. Niekiedy ogólnie wskazoje treéó ksi^ki, np. JUher^ 
tus Zakrzeicslij centra imagínes^ nomine suppresso, Inne dněla, bezimien- 
nie wydane, s) ogólnie wskazane, np. Agend^^ Kattehizmy^ Kazania^ Synodjf^ 
Wieezerze i 1. p. Wkrótče Mardn Szyszkowski, bp krak., ogtosil trže- 
c\% edycj§ p. t. Index Ubrorum prohibitarum^ cum regulit,.. Nunc in hac 
editiene. Congr. Card edictís aUquot et tíbrorum naper ecandaloee evulga* 
torům deecríptione auctus, Gracome in ofP. andr. PetrícoTíi, r. 1617 
in-12. I tn, równie jak w poprzednich wydaniach, na koňcn zamieszczo- 
ny zostat Index ksi^žek, przez polskich bpów zakázaných; ale jest on 
obszemiejszym od dwóch pierwszych. T^ ksi^žk^ ks. Janocki salicndo 
najrzadszych, i dla tego caty Index polski doslownie z niej (i z Indexu 
Zamojskiego) przepisat w dziele swóm: Nachriehí von denen in der Hochgr, 
Ztluskieehen Éibliothek steh befindenden raren poUúschen Buckem^ Dresden 
1747 t. I p. 8^16. Tak wi^c w przeci^gn lat 15 (od 160S— 1617) 
index rzymski i polski doczekal 8i§ a nas at trzech wydaú. Swiadczy to 
o gorliwoéd bpów i przeéwiadczenin ich o szkodliwoáci zlých ksi^žek. 
Slabn^y prdtestantyzm i poparde, jakiego katolicy doznawali od króla 



<) Do tego rodzaja dsiel, odnoénie do Polski, aaliczyč možemy paszkwil 
na króla VTladyslawa Jagietl^, przez Jcuna Falkenbirga^ dominikana, napisany, 
który na soborce konstancýentkim r. 1414 pot^piony sottal, jako fattsyWy 
i bludný, a antor jego nsnany ca heretyka. DÍugatz, Hiát. lib. XI. 



hdn Hbrwnn prtbibitomi. 77 

ZygmiiDU ni, a niezipnecxenie i wplyw jezaitów, byly bpom bodfcem 
do te^. Wttyfikie úkazy, przez porzednich królów wydaoe, teras do* 
piero icíšie wykooywane bywaly. To tež, labo cenzora jnž od r. 1523 
wprowadzoD^ zostala, w tyin dopiero czasie pojawiaó si$ pocz^y ksi^žki 
s áwiadectwem approbatj^ Ks. Si&rczyáski (Ol^az meku panow. Zygm. 
III) mówi, ie pierwazy przyklad zapisanego dozwolenia dochOwn^o oa 
wydmkowanie ki%2ki znaiazl na dzieUca Kacpra Twardowskjego : £óds 
wUědzi z nawaínoieiq do briegu plynqca^ w Krak. 1618. Žle to widz^ no- 
wszych cxasów bibljomani. Bentkowski, IHu. UUr. poU 1. 1 p. 145 sq., 
a za nim Wójcicki i in. Darzekaj% na Zygmanta III, že powierzywszy 
duchowieástwa cenzory dziel (sic), wydart Polsce nieoszacowane prače ca- 
dioziemeów, i tak zubožyl krajowe bibljoteki, iž od r. 1617, w któr3-m 
bp Szyszkowftki wydal ostatoi katalog pism zakázaných, oprócz ksi%g 
do naboteústwa, inoe wcale prawie nie wychodzily na šwiat, do cze- 
go giównie przyezynié ú^ mieli jezoici, jako eenzorowie. Lecz Bent- 
komki, pisz%c te iale, drwil sobie w celách massoňskich z czrtaj^cej 
pnblieznoád, bo sam wylícza kilkadziesi^t dziel róžnej treici, w tej epoce 
wydanych, a dzisiejsi bibUografowie daleko wi^cej ich znaj^. Prawda, že 
ksí^iki niegdyá zakázané i, jako talde, palone, dziá 8Í| bardzo rzadkie, 
a tém tíekawsze dla bib^ografa; nie godzi si^ jednak pot^piač onych 
wiéków za niícczenie dziel, które wówczas wywieraly wplyw zgnbny na 
■mjsly. Xaležy stawié síq w okolicznoáciach, w jakich zostawali wspóN 
cseiní, bo inacscý z grobów wolaliby na nas slowami bajki Dzieci i iahy: 
it im wtedy szlo o íycie, a nam dzié chce si^ bawič tém, co im émierc 
Bíoďo. Wiele z tych dziel nie przynosz% chlaby ani literatorze, ani 
žycíD ^otecznemu pizodków. W tego rodzaja plody obfite s^ czasy w. 
kliQStwa WarszawBkiego : zarzacano wówczas pnblicznošó niecnemi 
ksífikand, o których treéci nie godzi si^ wspominaó, bez obrazy skro- 
aDoéd i bez blužnierstwa. Ck> gorsza, požytecznym ksi^žkom, na nle- 
taaát nata wydawanym, rozliczne stawiano przeszkody, czego do- 
wodem niech b^dzie chodby jedna ksi^ka p. t. O hi^dach tegoczetnych^ 
fnu poliq^ warszaw8k% zakwestjonowana, chociaž nic politycznego nie 
sawMnlat a wydan% byta z rozkazu i pod approbat% arcybpa Raczyúski^go 
(SxeicioUtnia harrupcndeneja p. 41 sq.). Srogiego przeáladowania dozná* 
valy J^dogetyczne i poloniczne dzielka ks. Karola Sorowiecki^o (ob.). 
23e przybieralo coraz wi^ksze rozmiary, tak, iž arcybp zmnszony byl 
píiaó w tyra przedmiocie do króla, aby nakázal rewizj^ ksi^garú i zabro« 
nit drokowaó ksi%žek pko religji i moralnoád, a na dowód naglej tego 
go putneby, sal%ezyl dwia ksi%žki ohydne, w Warszawie sprzedawane 
(íbid.'p. 49, z r. 1811). Ta niebezpieczna wolnošó zacz^la zwracaó nwag^ 
dobro knga mili^^cych obywateli; to tež jnž od czasu sejmn czteroletniego 
(r. 178S) powtarzaly si^ t%dania przywrócenia prawnej sily cenzurze docho- 
WDCj, a to tak przez dnchowne, jak i éwiedde osoby podnoszone. Mnóstwo 
piKiiirk nlotnycb, w cela kierowania opii^% pabliczn% wówczas oglasza- 
iiyeli, domagaJ% sIq tego od rz%da. Prawda, že nie brak i takicb, które 
aie odróiniajtc treici dziel, rozprawíaly o wolnoáci druka, powolaj^c síq 
aa zdaoia Jana Zamojskiego, broni^cego niegdyá swego panegirysty IIei« 
^IfBft^n^^ i z tego powodu glosz^cego zásady zniesienia cenzory. Lecz 
kanclerzowi szlo o dziela traktujíce o polityee i histoiji, gdzie áciera* 



78 Index libreram prohibltontm. 

nie 8ÍQ zásad prawdziwy može przjnieáč požytek dla ogó!a % Od sejmu 
czteroletniego bpi domagaj^ si§ W7kony¥raiiia zostawionego sobie prawa can- 
zary ksi^ek które o religji i moralDoáci traktuj^ (Skarsxewski^ Uwagi poli- 
tyczne imieniem stanu duch. r. 17 78 pag. 27. Odpowišdz pUbana nanowe 
zarzuty pko duch. pol. 17 89 pag. 128.). Niepr^dko jednak to otrzymali '). 
Za królestwa kongrcss. ustanowiono cenzury rz^dow), nie powiedziano 
nic wyražnie o duchownej. Namiestoik król. dekretem zd. 22 Mája 1819 r. 
orzek), i2 wszelkie gaze^ i pisma perjod. podlegaó maj) cenznne rz^dowej 
(Dziennik praio t. YI p. 328), ad. 16 Lip. t. r. pottanowienie to roz- 
d%gn%! do wszelkich pism i dzie} (ibid, p. 862). Lecz nie znajdojemy 
tu nwzgl^dnienia cenzury duchownej, dopiero w postanowieniu rady ad* 
ministracyjnej z d. 6 Mája 1822 (ib. t. YII p. 8 73 art. 7) czytamy, 
že „wzglgdem dziel w materji religji, moralnošci i obyczigów wychodzv 
cych, upowaSniony jest radca stanu dyrektor jeneralny do znoszenia síq 
w razie potrzeby z wlaáciwemi wladzami duchownemi*^, czego równiež za 
przepis o konieczném poddawaniu dziel religijnych cenznrze ducbownej 
uwažaó nie podobna. Przyznanie tej wladzy bppm spotykamy dopiero 
w postanowieniu tejže rady admin. z d. (28 Kwiet.) 10 Mája 1836, które 
objaínione i rozszerzone zostalo ustaw) z d. (6) 18 Czerw. 1850, naka- 
zuj^^, ižby wladzy duchownej djecezjalnej, wpierw nim wykonywano. lub 
sprzedawane zostan^, okazywač wszelkie wizerunki i godla, czy z zagra- 
nicy sprowadzane, czy w krajů wyrabiane, odnosz^ce síq do wiary, obrz§- 
dów chrzeácjaňskich, lub historji éwi^tej, b^dž to w rycinach, sztyehach, 
litograQach (niew^tpliwie i fotografjach), b%dž tež w medalach, medaljo* 
nikách, pierčcionkach, rzežbach, odiewach, wyciskaeh i t. p. znakách, 
czyli to z powodu obchodzenia jakiej koácielnej uróczystošci, czyli na pa« 
mi^tkQ odpustu lub jubiieuszu, czyli wreszcie z jakichkolwiek pobodek 
religijnych albo obrz^dowych wyobražane (ibid. t. XLIII p. 801). Tož 
samo rozumieč naležy o ksi^žkach treáci religijnej, czego juž cenzura rzv 
dawa zwykla przestrzegač, domagaj%c síq poprzednio approbaty od wladqr 
duchownej. Kodeks kar, obowf^zuj^cy w królestwie Pols. od r. 1847, jak* 
kolwiek nie czyni róžnicy podwójnej cenzury, roaj%c€j przegl^daó ksi^iki 
religji wprost dotycz^ce, obejmuje niemalo artykulów, w obronie religji 
i moralnoáci wydanych. Stanowi on, iž pozbawieniu praw i zeslania na 
na osiedleuie do odleglych miejsc Syberji ulegaó maj) ci, którzy w pl» 
smach swych drukowanych, lub nawet w r^kopiámie, jakimb%dí sposobem 
rozszerzanyeh, dopuszcz% síq blužnierstwa pko Bogu, áwi§tym, religji 
chrzeécjatfskiej i Koáciolowi, albo zniewažania Pisma á. i áš. sakramentów. 
Tejže karze ulegnie sprzedaj^cy lub rozszerzaj%cy iwiadomie te pisma 
(art. 187). Równiež, ktoby sporz%dzal, sprzedawal lub rozszerzal, w za- 
iniarze zachwiania w drugich poszanowania áwi^toáciom naležnego, málo- 
wane, rytowane i t. p. w gorsz^eej postaci obrazy áwigtych, lub inne 
wizerunki przedmiotów, do religji i služby Božej odnosz%cych sig, ulegnie 
zeslanin na Sybeřj§; gdyby zaá czynil to z nierozumu i tiemnoty, odsie- 



') Stefan Ba tory edyktem r. 1580 zsbronil dnikowaó bez pozwolenia 
pum dotycz%cych dxieijów lubspraw rzecrypospolitej, 

^) Rozumiemy odzielach, przez áwieckie oioby pisanych, gdyé ducho- 
vni z prawa koácielnego obowi.')zani 8% prače swe s^dowi bpiema poddawač. 



Index Ittrorain prohibitormn.— Indicufus. 79 

4n wí^iieiiie od 6 miesi^cj do s doi, stosowníe do wídj (art 189)* 
Tjmie kodeksem kar obj§cí s^ drakuj^cj i rozízenaj^cy pisma, ebrazj 
i wizeranki, do znpracia obyezajów d%ž^e, jawnie moralnoáci i przystoj- 
nošd pnedwDe (art. 7Si); wjštawiajv^J je w sklepie lab inoém publf- 
'Gzném niejseii (art. 7S2); naaciyciele i opieknnowie, rozszerzaji|cj je 
w xakladach nankowycb, lob pomi^dzy nieletniemi (art. 7 33); w czasie za- 
1ia;w7 publíeznej, na scenie, lab w czasie obřad pablicznych dopnszczaj^cj 
8i{ Wjrrateá, pnedwnjch przystojnoáci i dobrým obyezajom, czy to w špie- 
wie, czy w mowie, Inb ruchách dala. Gi karani byč maj) kar^ pieni^- 
to) lab wí^zieniem (art. 784 i 7 85). — Tak wí§c, prawodawstwo nasze, 
sgodnie z dochem ehrzeicjamzma, objalo astawami karnemi wszelkie pisoia 
i prodakcje literackie lab artyštyczne, dzialaj^ na szkod§ wiary, dobrých 
oliyeajów i przystojnoáci pablicznej; cf. nadto artt. 7, 6, 787, 741, 744 
i 745. DúÁ každý katolik dzielo trešci reUgijnej poddaje cenzarze da- 
ehoimcj, wprzód nim canzara rz%dowa je przejrzy. W tym cela drakarz, 
ciy naktadca, lab antor, pisz^ proáb^ do miejscowego bpa, dol§czaj%c 
r^kopism, który wladza ducbowna odsyla cenzorowi duch., a ten, po do- 
kladném przejrzeniu, zwraea go, z dot^czeniem approbaty wyražaj^cej, iž 
nic przeciwnego wierze i moralnoáci nie znalazl , lub uwagi te ocenia bp 
i kommunikoje wydawcy, z zastrzeženiem poprawienia miejsc w^tpliwych, 
jefli tego zachodzi potrzeba. Kaldy bp w swej djecezji nominuje kilku 
€eiizorów, którzy, bezpřatnie polnice ten obowi^zek, powinniby wykonaó 
prof isi l onem fideí. X. Z. Cf', 

IndictíO romana, poezet rzymBld^ albo ohwieizczetue rzymshe^ cz§sto 
kladziODe ongi przy datach dyplomów i pism arz§dowych, a dziá w ka- 
lendarzach brewjarzowych, bitUach i reskiyptacb papiezkicb: jest to prze- 
bieg lat 15, po których obwieszczenie rzymskie znowu 8i§ do jeduostki 
vraca. Každý rok tego zakresu zaczyna 6i§ z i dniem Stycznia. Jaki 
jego pocz^tek í jak weszto w racbunek czasu chronografowie dot%d pe- 
wn^o nie maj^; zdaje 8i§, £e to bylo nrz^owne obwieszczenie, czyli za- 
powiedí po 15 latách nowych spisów i wedle nich oplaty pcwoych po- 
datk6w. Domyly s), ie ten zakres nastal za Konstantyna W. (ob. Fer- 
fortif, ▼. Kalendarínm n. 57 i n.), inni mniemaj^, že za Teodozjusza; to 
peimai, ie n dawni^szych pisarzy o nim wzmlanki nie ma. Dia wynale- 
lieBia indykcji, do roka t%daaego dodaje si^ 8, že na trzy lata przed 
Karodzeniem J. Chr. termin jej staly astanowiono; summa dzieli sig przez 
1$; floras WBkaže liczb^ nplynionych indykcji, a reszta rok biež^cej, np. 
(lS76-{'t)=1878:l5=l25 liczba nplynionych indykcji, a reszta 3 rok 
lriei%e^ 126; jeieli nie ma reszty, to znaczy že indykcji jest rok I5y. 
Stafy rázem ze ztot^ liczb^ (ob. Aurens numerus) i zakresem sloúca do 
vynalerienia roka okresu ju^aňsldego; na co formuly ob. ks. Putiaiyckie^ 
^ CbroBologja p. 8 i n., tudziež breirjarz rzymski De mdictkme. X, S. /. 

illdíciillis, bilet, list, jakim wladca wzywal, zlecal, lub upowažuial 
kogo do jakiej czynnoáci; niekiedy nazw) to oznaczalo síq pismo, uwie- 
rzyteliiiaj%ce . posla przy obcym dworze. Liber diumuM (ob.) užywa tego 
vyrazil aa oznacsenie: i)'wyznania wiary, jakie Papieie po swoim wybo- 
na sUadali w obec á. Piotra, duchowieústwa i ladu rzymski^o; 2) wy* 
znania wiary, jákie biskupi po swoim wyborze przesylali Papiežowí, 
a stwierdfone przysi^g^ i pol^czone z przekleňstwem samých siebie, w ra- 
zie zgwatceaia wiary. Gf. Morám, Dizionarío XXXIV 17S. N. 



80 Indje Wschodiiie. 

Indje Wgchodnie. U dawBícjszych pisarzj^ India ma raz obsier- 
niejsze, drngi raz áciálejsze znaczenio. India (eitšríor) znaczy niekiedy 
ArabjQ szcz^šliw^ i królestwo Homerjtów (nazywaae czasem Etjopjfi 
Áethiopia)^ a Dawet niektóre krige afrykaúskie, jak Lybia, Egipt, Abisqr- 
nja; Jndia (ultertor) znaczy kraje za Indusem lež^; India (interior v. 
India pontica) mÍQdzy morzem Czarném i Kaspyskiém ( Wiksch^ Handb. d. 
kirchl. Oeogr. I 20). India nlterior, czy India intra et extra Oangem 
znaczy wJaáciwe Indje Wschodnie, t. j. dwa poludniowe pólwyspy Azji, za 
rzek% Indus i górami Uimalaja, na poludnie cesarstwa Chiúskiego. Pier- 
wszy z ty ch pól wyspó w sklada síq zlndostann (Uindustan) i D e k h a n ' a; 
drugi, zwany takže Indo-Chinami, obejmige królestwo Birmaňskie 
(Birma,.Burmah, Barma)f królestwo Sjamskie (Myang-Tbay), cesarstwo 
Annamskie i pólwysep Malajski (Malaka, Malacca). Tu nalež) takže wy- 
spy: Cejlon, Snroatra, Jawa (Džawa), Borneo, Gelebes, wyspy Filípiňskíe, 
Moluckie i inne na oceanie Indyjskim, bllsko Dekbana i Indo- 
Chin položone, z wyj^tkiem Gejlonu zaliczane takže do Oceanji. Na obszer- 
nej tej przestrzeni (l^du stalego 115,303> wysp 38,760 mil kwadr.)> li- 
cz^cej 254 miljony ludnoáci, obok mieszkaúców tuziemców maj) swoje 
posiadloáci (kolonje) europejczycy: Francuzi, Hiszpanie, Portugalczycy, 
Anglicy i Ilollendrzy, któremi to posiadioéciami rz%(dz% bezpoárednio mo- 
carstwa enropejskie. Nadto, w wielu krainach rz^dzonych przez kngo- 
wych ksi^ž^t, earopejczycy niaj% wladzQ zwierzcbni^ (protektorát). We- 
dlug niebezzasadnego podania, mial wiarQ cbrzeácjaúsk^ w In^'ach zapro- 
wadzió á. Tomasz (ob.) Apoštol i z tego powoda tameczni chrzeácjanie 
nazywali siebie „cbrzeácjanami á. Tomasza." Na soborze nicejskim 1(825 
r.) znajdaj^cy si^ Jan metropolita byt rzi|dc% koáciolów „w Persji i Wiel- 
kicb Indjacb** {Qelazy z Cy$, Conc. Nic), wíqc juž przed soborem nicej- 
skim wiara cbrz. byla w Indjach. Przed r. 585 zwiedzal Indje Kosmas 
Indikopleustes (ob.) i znalazl paraQe cbrzeácjaáskie w Málo (Malabar?)» 
Taprobane (Gejlon) i bpa w Kalliana. Nie wiadomo, jaká miejscowoáó ro- 
zumie siQ pod tém ostatniém nazwiskiem: wedlug niektórych ma to byé 
Kalikut (Kaleknt) na wybrzežn malabarskiém, wedlag innych Kalamlna, 
póžniejsze Meliapnr (v. St. Thomas) na wybrzežu koromandelskién* 
Chrzeácjanie ci, otrzymaj^cy swoich biskupów od nestorjaúskich patrjar- 
chów Babilonu, Ktesifonu, Seleucji, zostali takže nestorjanami. Tornou 
Kanna^ kupiec armeňski czy syryjski, wyjednal w IX w. dla tych chne- 
ácjan od panuj^cej wówczas malabarskiej dynastji Perumalskiej liczne 
przywileje, a mi^dzy niorai i wlasne s^downictwo. Porównani z nairaml, 
t. j. szlacht) malabarsk§, poszukiwani byli przez ksi^^t indyjskich da 
služby wojskowej; wreszcie powstali pko swoim panom i založyli oddziel- 
ne królestwo chrzeácjaúskie, które jednak niezadlugo upadlo, poczém na- 
stopily czasy ci^žkiego dla nich ucisku tak, iž gdy Portugalczycy pod 
wodz) Vasco de Gama wyl^dowali 1498 w Kalkncie, poczytýwali ich oni 
za swoich wyswobodzicieU. Gabral przywiózl tam 1,500 franciszkanów, ja- 
ko pierwszych missjonarzy. Wprawdzie 1503 r. przybyli tam z Albuker- 
kem i dominikanie i otrzymali w Kotszin (Gochin) zarz^d pierwszego ko- 
éciola katolickiego, ale zákon ten ograniczal síq tylko do kilku klaszto- 
rów i nie zakládal stacji missyjnych, Jak íranciszkanie, którzy przez 40 
lat wyl^cznie zajmowali sig w Indjach missjonarstwem. Pierwszy klasztor 
zbudowali (i 51 o— 1521) w Goa; za ním poszlo wiele innych. Szczegól* 



hidje Wschodníe. 81 

Bíej o. AnUmi de Porto ok. 1585 r. wjstawil wiele kbttztorów, koádo* 
lów i koUegjów (mí^dzj ionemi klasztor na wjspie Salsette). Gdj Gtoa 
podmesioném zostato dogodnosci bpstwa (i534), pierwsKjm bpem djece- 
iJAlojm w Indljach zostal fraDdszkanin Jan ďAlbaquerqae. Ale zapal 
missjonanki ostjg^ z ezasem w frandszkanacli, jakkolwiek mieli w lo- 
dljtch dwie prowincje swego zakonv: jedD§ á. Tomasza ("od I612 dla 
bcmardynów), drng^ Matki Boskig (od 1622 dla reformat^w). Od przjr- 
bjda wi§c jeznitów (1542), z którjch pierwszym by) ta á. Franciszek 
Xairery (ob.), schodz% zopelnie z placu. Liczba jeznitów wzrastala w In- 
djacb, odpowiedoio do wzmagania si§ zákona w Earopie; w niedlngím 
przed^gn czasa mieli koUegja i domy prawie we wszystkicb portagalskich 
posiadfošciacb, na pocz^tku XYII w. podzielone na dwie prowincje za* 
konne: Goa i Kotszin. Pracy i gorliwoáci jeznitów nie odpowiadal je- 
dnak reznltat: nawracali síq tylko Indzie kast nižszych, a i to z trndno- 
tó% oawet w samých posiadlošciach enropejskicb. Ďopiero gdy Konstan- 
tyn de Bragan^, wice-król w Goa, wyp^dzil kilkn znakomitszych brami- 
nów, mogli jeznici 1560 r. ochrzcič w tém miešcie 13,000 osob. Ln- 
dne para^je katolickie na wybrzežach Rybackiém i Travancore derpiafy 
nstawicznie przesladowanie i nápady poganskicb s^siadów. Wielki mo%6t 
Akbar, sznkaj^c prawdziwej religji, wezwat 15 79 na swój dwór jeznitów 
z Goa i okazy waí si§ przycbylnym chrystjanizmowi; póžníej jednak wpadl 
na myil zatoženia jednej nowej reUgji, do którejby wchodzify wszystkie 
Teligje w Indjaeb wyznawane; z calej tedy nowéj tej missji DM^stalo tylko 
klika paraíSi chrzeácjaňskich w paústwie tego ksi^cia. Szcz^^nej szly je- 
znitom prače nad pol%czeniem cbrzeácjan nestorjaáskich z Koiciolem; po* 
ifczenie to nast%pi}o 1599 r. na synodzie w Ďiamper. Bisknpstwo Goa 
bylo jnž od 155 7 podniesione do arcybisknpstwa, z dwoma bisknpstwami 
sniraganalnemi: Kotszin i Malaka, do którycb ICOS r. dol^czone by to 
trzede, Meliapnr. Cbrzešcjanie tomaszowi nowo przyl^czeni otrzymali 
KOI r. jeznítg Roz'a, jako biskupa Angomali, która to stolica 1605 
przeniesiona i podniesiona zostala do arcybisknpstwa Cranganor. Nowe 
tyde rozbndzilo 8i§ w misqach, gdy I6O6 r. wyst^pil z nowym syste- 
sem nawracania w Madnra o. Robert dtNolUi^ jeznita. Nazwal on síq 
rzymskira sann/asi (t. j. czlowiekiem, który síq wyrzekl wszystkiego)^ 
tyl na sposób bramíDÓw, wyklad nauki cbrzešcjaáskiej przybral w formy 
iadyjskie, przyczém zachowywal mi§dzy swymi neofítaroi podzial na kasty, 
pezwalaj^c im nžywania znaków slnž^cych na oznaczenie wyróžnienia Lv 
ttowego. Ale pomi^zy samými jeznitami znalaď o. Nobili wieln zadech 
przedwników, zk%d powsti^ spor, zakoňczony dopiero po 1 3 latách, gdy 1623 
Pap. Grzegórz XV zgodzit si§ na to, aby o. Nobili pozwalal dalej na nžywania 
znaków kastowycb. Podlng opowiadania cbrzeácjan indyjskich Nobili mial 
ocfandé ok. 100,000 osob z kast róžnych. Košciól wTríchinapoly liczylkilka- 
naáde setek paríasów. Wyznawcy róžnych kast oddzielne mieli koácioly 
i oddzielnyeh missrjonarzy. Nast^pcy Nobili'ego (f 1656), popierani pó- 
imej przez francos^ich missjonarzy z Pondichery, szerzyli dalej wiar^, 
foetiignj%c si^ ^m' samým systematem. Spor, w jaki z powodo tego sy< 
stematn wpl^tali si^ z kapncynami, popsnl ich dzielo. Legat apostolsld 
kardynal Tonmon (1704), a nast§paie Benedykt XIY bnll^ „Omniom solli- 
dtndioam" (1744) potopili ust§pstwa, czynione przez jeznitów na rzecz 
flDegrkl. T. Tm. 6 



84 Indje WsohodiiM. 

lików í>0O,46O; r. 1869 — 1,064,81S; r. 1878—1,116,780; r. 1876— 
.1,17 2,7 88), to widzimy, že w cl^ga lat 11 liczba katolików wiroda 
^ wi^cej niž 220,000, czyli rocznie roissjonarze katoliccy zdobywiú% 
tr tychže wikarjatach árednio po 20,ooo dasz. Zdobycze te jednak z ka- 
ždým rokiem s^ vríQksze, skoro od 1878 do 187 5 r. Indnoáó katolická 
pomnožyla síq o 64,000. Dodajmy, i) že w nie jedném miejscu odkrjrwa- 
j% si§ rodziny i wsie, które dawniej byly katoliekiemi, lecz w skntek 
braku kaplanów zapomniaJy o swej wierze i powierzcbownie wrócUy da 
p<^anizma, Inb przeszly na protestantyzm; 2) že z powodu nienrodzi^u 
prawie eorocznie hindo^ie wynosz^ síq tysi^cami w inne strony za zarob- 
kiem, a že chrzeácjanie indyjscy nalež^ po wi§kszej cz^áci do klass bie- 
dniejszycb, vtíqc wáród wychodžców^oni w znacznej bywaj^ liczbie. Zt^ 
na Tryspách: é. Maurycego, Bonrbon, na Antyllacb, w Ameryce i Oceanji 
jest wiele kooljów (kasta indyjska rolnícza) w pracy rolniczej; na á. Man- 
rycym i na Bourbon jest taká liczba kooljów chrzeácjan, že musi byd 
dla nicb kilku osobných roissjonarzy, mówi^cycb j^zykiem tamulskim, užy- 
wanym na wybrzežo koromandelskiém, od Madras do przyl^dka Kooiorin 
i na Cejlonie. Chrzeácjan, którzy przez kilka lat glodn opuscili missj^ 
tylko .Madury, liczono w r. 1868 do 10,000. Protestantów w catycb 
Indjach (bez wysp) liczysi§ 224,000 i to podzielonych na 20 blisko 
sekt. W prezydencji (nie wikarjacie) Madras, wedlug urz§do\¥ycb osta- 
tnich obliczeú, bylo na pocz%tka 1875 r. katolików 426,648 (krajowców 
407,642, reszta europejczyków), protestantów 118,477 (w tej liczbie kra- 
jowców 98,985). Obecnie nowe nieszcz§šcie dotknulo Koációl indyjskina 
Malabarze. Wspomnieliámy juž, že indyjscy cbrzeácjanie obrz^dkn syryj- 
skiego, czyli cbaldejskiego, wraz z ebrzeécjanami perskimi wci^gni§ci do 
herezji nestorjaňskiej, r. 159 9 porzucili swe bl§dy, przeszli na lono Ko- 
áciola katolickiego. Odt%d zerwali oni wszelki zwi^zek z patrjarchami 
chaldejskiroi, oddali síq pod bezpoáredni% jnryzdykcJQ Stolicy Apostolskie^t 
a ta pieczQ nad nimi powierzyta wikaijuszowi apostolskiemu w Věra- 
póly, zostawiaj^c ich przy obrz^dka chaldejskim. Kiedy póžniej chaldej- 
czycy perscy takže porzucili nestorjanizm, patrjarcbowie ich (patrjarcho- 
wie babiloňscy) zaez§li sobie przy pomi nač chrzescjan indyjskicb i wysy- 
}a6 do nich bpóvf ze swego ramienia (i86i). Indyjscy cbaldejczycy za- 
pytali Papieža (t. r.), czy to síq dzieje z wiedz^ Stolicy Apost. i komu 
maj^ podlegaé: czy bpowi, przez patrjarchg babiloňskiego przyslanemo, 
czy wikarjuszowi apost. w Verapoly? Pius IX odpowiedzial (5 Wrzeánia 
1861), že patrjarcha chaldejski dziala pko woli Stolicy rzymskicj; jedno- 
czeánie wikarjuszowi verapolitaiiskiemu polecit wykl^ó przyslanego do 
líalabaru bpa cbaldejskiego, jeáli dobrowolnie ztamt^d nie wyjdzie, a pa- 
trjarchQ babiloúskiego wezwat do Rzymu i nstnie go napomnial, žeby bíq 
do indyjskicb chrzeácja«i nie mieszah To samo upomnienie zostaío mu po- 
iftórzoném piámiennie (25 Wrz. 1862). Patrjarcha (ks. Audu) wyst^pi! 
potem z proáb^, žeby mu wolno bylo wyslaó swego bpa do Malabaru, a lubo 
raz odpowiedž otrzymal odmówn^ (23 Mar. 186S), jednak proáb^ 8woJ4 
powtórzyl. Druga ta proába równiež pozostala bez skutku; owszem i te* 
rai najformalniej zabroniono mu (80 Wrz. 18 78) wszelkiego mieszania 
8ÍQ do Malabaru, a to tém bardziej, že po soborze watykaáskim zacz|l 
wyst^powaó najnieprzycbylniej wzglgdem Stolicy Apostolskiej (ob. Mímsíom 
'4<tíhol. r. 1871 — 72 p. 858 i 4 78).-Pomimo jednak wszystkich zakazów» 



iodje Wschodiie.— lotfyfirMtyzai. 85 

ks. Aoda w^úú (1874) do MaUbara bpa Jans EUiaza Hellas, któiy, 
jakkolwiek przez Piosa IX jest sospendowanjia (breve zd. i Sierp. 1874), 
w MaUlMurze m^dzy swego óbrvyáku. chrzeécjaliami tworzj odszczepieň- 
fltiro i wjéwÍQca podejrzane iodywidiui (Miss. eath. r. 1875 8. 48S). 
LitenUiirg o pracach missjoDarzy w Ind||ach ob. JDe Bac&r^ Biblioth. art. 
Indes; inne dineta wjlicza /. A. Fatnicku^ Salatarís lax Erang. c. a#; 
UarikaU^ Missions chrét. trad. par de Wadera, I 191—349; H. M. El- 
iioí^ The hinory of India as told by its own historíanSy édited by prof. 
John Dowson, London 1867 — 75, 6 v.; Monier WiUiam^ Indián wis- 
dom, or examples of the religions, philosophical and ethical doctríne of 
the Uindns, with a bríef history of the chief departaments of sanskrít 
literát are, and some acconnt of the past and present eondition of India, 
moral and intellectoal, Lond. 18 75. X. W, K. 

Indltfgdntiam, ahsoltUhnšm et remUtionem peceatorum nastrarum (r. 
vutromm) tríbual nobi» (r, vohis) Omnipotais et 3Iiserieori D<nninus. ijf, 
Amten. Jest to modlitewka, któr^ zwykí kaplan odmawiaé za siebie i za 
lad rázem (albo za Ind tylkoj po spowiedzi powszechnej Confiitor (ob. 
tej Enc III 489) i po innej modlitwie Misereatur... w paderzach, we 
Matff oraz przy administrowania sakramentéw i sakramenta^ów, gdde 
pixepisana. Pierwsze jej slowa zdaj) si^ byč jednoznaczne: máulgentia 
jednak jest jakoby cz^stk^ przebaczenia kary, absoiutío jest calém odpn* 
szezeniem, a remissio zgladzeniem winy. Modlitwa ta prawie calkowicie 
jak dzisiaj jest w Mikrologn (w. XI) i we Mszy á. Grzegorza. Inne szcze- 
góly o niej ob. n Grancolasa^ Deantiqn. Litnrg. Bamtee II 58 i 60. 

Itdllit jest to pozwolenie papiezkie, ndzielone osobie pojedyňczej, 
lab ealq korporacji na czynienie tego, czego jej wedlng prawa powsze- 
chn^fo czynié nie wolno. Indnlt zawiera w sobie po ez^ia^ to, co ndziela 
pnywikj, a po cz^ci to, co daje dyspensa, czyli jest on przywilejem 
Inb dyspentii. Dawniej najwi^j bylo indnltów, odnosz^cych si^ do udzie- 
lania beneficgów, dzisiaj najczQáciej indnlty zawieraj^ npowažnienie dla 
iHsknpa, ižby mógl sam pewne czynnoáci dokonywaé i na ich dokony- 
mnie innym pozwalač, chociaž prawo powszechne Koádola do tego wla* 
dzy mu nie daje. Gf. Pin$8on^ Traité des indolts. X. S. 

lodyfereotyzin religijny, jeden z najszkodliwszych U^ów naszego 
času, íródto swoje ma w zaniedbanin obowi^zków religijnych, w opiesza* 
loiei i oboj^tnoiei wzgl^m religijnych praktyk, w odwrócenin si^ od 
žycím wyiszego, a w zwrócenin síq wyl^czoém kn áwiatn zewn^trznemu 
i jego aciechom. I. nie z^rzecza koniecznošci religji, ale nwaia za rsecs 
obojftnf, t^ czy ow) religj^ kto wyznaje: každá bowiem religja wydaje mu 
si^ sarówno odpowiedni% do doprowadzenía czlowieka do jego przezna* 
caenia. Zt%d indyferentyzm pot^pia každ% zmian^ i^gjí} nczynion^ w za* 
miane porzncenia falszu a wyznawania prawdy. I. róžne religje poczy- 
tnja sa róino tylko formif jednej, ogólnej religji, która róžne te postade 
swoje przybrala w biegu czasów, odpowiednio do rozmaitoéci charaktem,. 
potneb i usposobjenia pojedyúczych narodów. Indyferentyzm zarówna 
IPMii^ifgnu nwaža rozmaítoéó religji, jak i rozmaitoáó narodów ; zt^d na«« 
esa on, ia každý czlowiek pewinien pozostawaé w tej formie re^jnej» 
w Jakicrj byl nrodzony i wychowany. Nast^pstwem indyferentyzmn jest 
taofJA túUrantji, religijny (od której rozróžnié naležy ioUrancf^ čywihuh, 
m jak% sgadsa si^ rozum i iriara* ob. art. Tolerancja). SkoM bowieoL 



86 iMéft^rMMlftm. 

wszfsflcie rebgjt s§ równie dobré, pnělo wjnawea jednej rdígp mě po* 
wínien wykazywac bexzasadnošci i fahn drHgíej, leci ownem obowi%a- 
Dy jest mieé }% za równiei luraw^ jak i Bwoj%. Religijoe spoiy o dogmatf 
i o odpowiadaj^ dogmatom iostjtacje s% niewlaidwe i pnypisuj^ fí^ 
letig^nej nietoleraneji, fimatyímowi. Indyferentjzin jest starjm wrogiem 
cbrys^aoimii; spotykiuny go w samých pocz^tkach dďejów Koédola. Gáj 
Apostoloiríe zwlastnj% iwiatn nowi| naok§, która hidzkoád ma ponieáé 
szcz^cie i przetworzyó áwiat caly, lodyferentyéei szydnli z nich, maj^ 
ich za lodzi, którzy wiele wypili wina (Dz. Ap. 2, 18). Gdy 1 Pawel 
7í areopagu glosil wielkie prawdy, nezeni indyferentyici rzeca zamykiý^ 
odioženiem tyeh kwestji na kiedy indzi^ (ib. 17, 32). Festns, agdzia 
rzymski, gdy á. Pawel epowiada mu naok^ zbawienia, odpowiada jaká 
indyferentysta: Pawie, szalejesz (ib. 26, 24). Za ojca teoretycanego wBak- 
že indyferentyznni religijnego awažač možná dopiero Herheria Cherbury 
(cL t^ Enc. lY 107), który cal) trešč wszystkich religji sprowadzal do 
pi^u pnnktów wspólnych, wizysUde zaš inne pnnkty- nanki rotných re- 
ligji poczytywat za lodzkie dodatki, a žatém za rzecz znpetnie w sobie 
oboj^^. Póžniejsi deišei i racjonalíéci rozwijali dalej t^ teorj^, przyj^t^ 
nawet przez teologów protf stanekich o tyle, že ograniczali ji| oni do sekt 
ckrzeécjaňfkich^ twierdz^c, že wszystkie te sekty zarówno s^ cbrzeácjaňskie 
i w porz%dkn religijnym prawe, ježeb' tyiko obstig^ przy zasadniczycb arty- 
kalách chrystjanizmn; wszakže teologowie protestanccy nie zgadzali síq na 
to, jakie mianowide artykaly nwažač naležy za zasadaicze. W nowszycb 
czasach, indyferentyzm reHgijny przybra) now) postaó: glosi bowiem po- 
trzebQ řetíf^i narodowyeh i narodowych koáciolów, oddzielnych i niezale- 
žoyeh od reUgji i koíciólów innych naródowoád. Zdania te indyferen- 
tystowskie okazaj% sí^ jak najzupelniej blQdnemi w obec poj§cia religji 
prawdziwej. RcÚgja prawdziwa mole byé tylko jedna dla wszystkich, 
wyl§czaj)ca wszystkie inne religje, jako falszywe. Co síq bowiem tyczy 
religji ze strony prtedmioUnošj (ob. Relígja), obejmnje ona tak religijne 
prawdy, jak religijae obowi^zki i religijne instytncje; a wlsánie, tak reli- 
gijne prawdy, jidc religijne obowi^ki i instytncje s) istotnie tež samé 
dla wszystkich Indzi. I tak: religijne prawdy odnosz^ si^ do stosnnkn, 
zachod»|cego pomi^zy Bogiem a czlowiekiem, i do sposobn, jakim czlo- 
wiek može i powinien dojéó do pol^esenia z Bogiem. Niemožiiw) zaá 
jest rzecz%, aby prawdy te dla róžnych ludzi raialy byó róžnemi; wszyscy 
bowiem ladzie zostaj% do Boga w tym samým stosnnkn, wszyscy Indzie 
maj% to samo wieczne przeznaczenie, dla wszystkich tedy ludzi musi byó 
ten sam sposób dojšcia do wiecznego ich przeznaczenie; i sprawdza bíq to 
zawsze, czy mówimy o natnralnej, czy o nadnatnralnej religji, poniewaž 
tak natnralny, jak nadnaturalny stosnnek do Boga, tak naturálně, jak 
nadnaturalne przeznaczenie jest dla wszystkich jedno. Jednoáó tedy i po- 
wszechnoáó prawdy religijnej jest niezaprzeczaln%. Go síq tyczy daletj 
religijnych ohowiqzhów^ te wyplywaj% z prawd religijnych i s) ich owo- 
cem. Z jednakowych zaá przeslanek, jednakowe tylko mog% wynikaó kon- 
sekwencje. Skoro tedy prawdy religijne dla wszystkich ludzi mog% byč 
tylko jedné, przeto i religijne obowi^zki musz% byé dla wszystkich ludzi 
te samé. Wreszde co do religijnych hatytueji: shii^ one do czci reli- 
gUnej i tym sposobem warunkí^^ po}%czenie czlowieka z Bogiem. Skoro 
tedy wszysqr ludzie jedno majf przeznaczenie i skoro obowi^zki odBOsz%cd 



fndyfereiilyzni.— IndygonaL 87 

si^ do ezci religíjnej dla wszystkich ludzi 8% te sanie, tedy instytncja 
rówoiež v wszystidch ladów wíddj byé tež samé. Rozumie ti$, niowa tu 
jest o instjtaejaeh istotoych, nieistotne bowiem mogii si^ zmieniaé, odpo- 
wíednio do potneb miejscowych i ezasowych. Jak tedy religja, ze strany 
8wcj priedmiotowej ufražana, može byó tylko jedoa, tak rówaiež jedna 
tylko byó može prawdziwa religja, nwatana ze strany podmioUncij, ponie- 
waž podmiotowa relígja zaleiy od przedmiotowej. Caota wi^ religji po* 
winna byó we wszystkich ladziach taž sama i we wszystkich těmi samemi 
powinna objawiaé sí^ aktami. A z&tém i czeéč religijna, tak lewn^trzna 
jak wewn^trzna, co do istoty swojej powinna w Jeden sposób byó nkszta}- 
towana, jakkolwiek mog% w oíej zaehodzió róžnice, nie narnszaj^c jej 
istoty. Jcdnošč tedy i powszecbnošó religji wynika z jej natnry samej. 
Przypatrnj^c síq znowu róžnym relígjom, widzimy w nich nietylko roz« 
maíto^, ale wr^z wyJ^ezaj^ce síq wzajemnie przeciwieástwa. Beligja np. 
chiúska jest natnralistowska, indyjaka — panteistyczno-mystjczna, dawna 
perská — dualistyczna, dawna grecko-rzymska — politeistyczna,mahometanizm 
npatmje w Boga abstrakcyjn^ jednošč, cbrystjanizm naneza traistoáci 
Osob w Bogn i t. d. Nie možná tedy w pořz^dku religijnym wszystkich 
religji nwažaó la równie prawe, bo w takim razie mnsielibyšmy przyznaót 
že w porz^dkn religijnym prawda jest rzecz^ zupelnie oboj^tn^ i že chodzi 
tylko o to, aby jakieá wyznawaó dogmaty, bez wzgl^n na to, czy s^ ono 
prawd% czy íálszem. Ale w takim razie npada cale znacsenie religji, 
która wyst^poje wówczas jako wielkie osznstwo ladzkie. W grnnde tet 
indyferentyzm jest bezreligijnoáci% i ateizmem. Kto bowiem wszystkie 
rel%|]e nwaža za równie prawe, ten w rzeczy samej w žadn^ nie wierzy, 
bo slabý nawet nroysl zroznmieó to može latwo, že wr^z sobie przeci« 
wne i wyl%czaj|ce síq wzajem zdaoia nie mog% byó zarówno prawdziwemi. 
Dia indyfentysty wi^c každá relígja jest rzeczy oboj^toVi ia^nej nie ma 
za prawd^, i ježeli któr^ z nich wyznaje zewn§trznie, czyoi to albo z opie* 
azalej bezmyélnoáci, albo tež zioteresn doczesnego. Ale w takim razie 
znsjdvje si^ jnž na drodze ateizmu. Kto bowiem wr^cz przeciwne sobia 
naaki religyne nwaža za równie dobré i réwnie prawe, ten -jnž těm sa« 
mém zaprzecza prawdy, prawdziwoáci i swi^toáci Boga, poniewaž w takia 
razie konsekwentnie mnsi przyposzczaó, že Bóg równiež oboj^tnie zacho- 
wcge síq wzgl§dem prawdy i bf§dn, wzgi^em. dobra i zla. Przeczyó laé 
prawdy, prawdziwoáó i áwi^toáó Boga, jest to przeczyó jego istnienie, po- 
niewaž bez tych atrybntów istnienie jego byloby nieprzypnszcsalne. Zt^d 
tež nawet taki cynik jak Ilenryk Heine wyrzekl: Jndyferentyáci i tak 
nazwani u^drzy Indzie, którzy nie chc^ wypowiedzieó swego przekonania 
o Boga, s) wlakiwia zaprzaňcami Boga/ Cf StOckl^ Gmndriss der Běli* 
gionsphilosophie. ^' 

Indygenat jest prawem nžywania obywatelskich i politycznych praw 
w jakim toiju. Koíciól nietylko nie wymagal nigdy, aby sami tylko kra* 
jowcy pelnili w obr§bie jakiego krajn obowi^zki dacbowne i posiadali 
beneficja, lecz owszem z zásady i faktycznie byl temu przeeiwny. Z zasady« 
gdyž Koádóly Jako spoleczeústwo dncbowne, jest powszechnym, granicami 
jego na ziemi n| kraáce tejže ziemi, nie ma dla niego, we^ng wyraženia 
i. Pawia, ani greków ani žydów, wszystkich powoluje do jedBOÓd wiary, 
wizystkkh wiernych jednakowo za swoich synów nwaža, a w tlaeenia dn-* 
chownym obowifzków i rzfdów na to Jadynie baczy, aby wybcani i prae« 



88 lodygMBt 

xnaczeQi bjU najgodaiejszymi i najažyteczniejszymi. Zt^d, jako Gbrjslus 
Apostolów swoich na áwiat rozeslal dla opowiadania wiarj i nawracania 
ludów, nie bacz^c na to, že oni w krajach, którym EwaogelJQ nieáii, byli 
cndzoziemcami, tak Koáclót, maj%c na wzgl^dzie tylko požytek i wymagania 
pejedyácsych koáciolóie, tych im posyla dnchównych, którzy zdaniem jego 
BajwÍQcej* przynosz) požytku i ni\jiepiej wymaganiom odpowiedz^. Cha- 
rakter powazecbnoáci, jaki ma Koációl, nie mógl síq nigdy pogodzié z za- 
cieánionemi poj^ciami narodowoáci, chc^cych sw% odr§bnoáci% ograniczyč 
jego powszechaoád. I šwiat nie mógtby byó nawrócooym, gdyby Koációl 
apostotów wiary po za granice ich kr^ów nie wysytah Zt^d tež jest 
faktem, praktyk^ wszystkich wieków stwierdionym, že Košciól w rozdzie- 
lanin obowi^zków i nrzQdów, a co za tém idzie i benefícjów dnchównych, 
nie krgpowal síq nigdy wzgl^dem narodowoáci, z której pochodzili da- 
chowni, czyli do przymiotów wymaganych od tycL, którym powierzat 
iirzQdy, nigdy nie zaliczal indygenatu; owszem, ježeli wymaganie to pod- 
nioďo bíq z czyjejkolwiek strony, Koációl je zwalczal. Mimo to wszakže, 
w naszym mianowicie wiekn, nstalilo síq w praktyce prawodawstwo éwie- 
ckie, wymagig^ce po beneficjatach indygenata. Koációl jednak nigdy go 
nie zatwierdzil, owazem, ntrzymal dawn^ karnoáč, wédlug której duchowni 
jednego kr^n, prowincji Inb djecezji, mogli otrzymywaé benefícja w in- 
nych. Karnoáč ta rozpoczyna síq z rozeslaniem Apostolów i trwa nie- 
zmiennie pnez wieki pierwotnych przeáladowaň. Mamy na to mnóstwo 
dowodów. Apostolowle cndzoziemcy w krajach, które nawracali, wysy- 
laj% swych nezniów, nie pytajíc jakiej który jest narodowoáci, do rozmai- 
tych ladów i krajów. Koációl na zachodzie založeny zostal przez m^žów 
vfschodu, á. Piotra i jego nezniów. W II w. spotyičamy biskupa toletaú- 
skiego w Hisspanji Turibiusa^ rodem rzymianina, biskupa w Braga (Portu- 
ga\ja) Ooidiwa^ takže rzymianina, a Probus hiszpan jest biškapem w Ra« 
wennie, grek zaá Praesiua w Syrakuiie. Papieže: á. TeUs/or^ é. Hygiuj 
L EUuter byli grekami; á. Wiktor afrykaninem, á. Anicet syryjczykiem, 
á,.Phis akwilejczykiem, á. Ewaryst byl rodem z Betleemu. W III w. 
arab á. IKppolit jest bpem w Porto w Ita^i, á. Áleksanáer z Kappadocji bi- 
skupem Jerozolimy, EuzebjusM i Anatol egipcjanie biskupami laodyeej- 
skimi w Syrji,' á. Metoé^juss bp Olimpji w Licji, zostal biskupem Tyru 
w Fenicji; Papiežami byli: i. Anter grek, é. Syxttu II ateúczyk, á. Kajust 
dalmata, i t p. W ówczesnych pisarzacb i kanonach nie znajdujemy na- 
Mret wžmianki o tém, ižby duchowni micli byó wyl%cznie krajowcami, ani 
Orygenes w hornici 6 na rozd. 8 Lewityku, wymieniaj^cy przymioty bi- 
skupa, ani kanóny IV wieku nie wspominaj^ o tém. Kanón 16 soboru 
nicejskiego chce tylko, aby duchowni, przechodz%cy z jednego koácida do 
drugiego, mieli pozwolenie biskupa; tegož samcgo wymagig^ kanóny in- 
nych s>'nodów, jak arelateáskiego, sardycejskiego, kartagiúskiego, orleaá- 
skiego i t. p. Jakož w IV w. na stolic}' konstantynopolskiej od 379 — 404 
byli sami cndzoziemcy: á. Qrz^gorz Nazjan,, Nektar jazz^ á. Jan Chryzoz,^ 
Arzacfuzx^ a stolica ta i w nástupných wiekach wielu miala cudzoziemców. 
á. Bckzyli i brat jego á. Grzegorz^ oba z Bitynji, mieli biskupstwa: jeden 
eezarejskie w Kappadocji, drugi nissejskie w Lidji* Š* Ilieronim dalmata 
nalézal kolejno do klem w Gallji, w Anljoclioi i Rzymie; brat jege Fau- 
Unjan sostát cU^konem na Cyprze, a kaplanem w Palestynie; á. Amhroiy 
rzymianin byl biskupem w Medijolanie, a z jego kléru á. PauUn byl bi- 



Indyieaat 89 



Impem w Xola. á. HUar^ % AkwiUuji w Riymie sostat dy^konem, byl 
f Poitiera biskapem i wjšwi^il á. Mareina pochodz^cego z PtiuuM^i. 
r* sama karoošé trwala bez smíaoj w V, YI i VII w. W iierega Pa- 
>i6lóv byli: Sgmmack sardjúczyk, á. Jlormúda i á. StflwesUr i Kampanjí, 
í. Jan /, i. Sabinjan i L Marcin etroskowie, Bwufucy V nei^oUUúczyk, 
^4>B IV dalmata, Teodor jerozolimczyk, é. WUaljan z Abmzzów, á. Agaton 
L Lčěn II sycjiyczjcj, Konon z Tracjí, á. Sergjuii z An^oelgí. W VII 
v. oa 21 Papiežów, 8 tjiko bylo rzymiao. Š. Grxegorz W. sprowadzal 
(obíe z róioych krigów dachowoych i rozdawal biskapstwa, oraz iane 
>eiieficýa, np. Ankonie dal biskapa FlaretUjfua z Ravenny. Gdy Teo- 
Idryk i Teodebert, królowie Fraoków, chdeli bisknpowi taryúskiema od- 
f£ paraQe w ich padstwie položone i przyl^czyč je do ionego biskap- 
itwa w swojém królestwie, á. Grzegorz na to níe pozwolit. W Koaitpiu 
. Antjoclgi bylo w tej epoce 1 5 cadzoziemców biskapami; podobniež w Je- 
roiolimie bíakupami byli: Heli arab, á. Eutymjuět z Meliteny w Armeiýi. 
W Medjolaoie byli: á. Qaudeniy hiszpaa, á. Wawrzywtc i ó. Honoráty 
lierwej bizkapi Nowarry« á. Eust&rgjuiz grek. W Niemczech na trewir- 
ddej stolicy byl é. Goar z Akwitanji, tamta król Teodoryk sprowadzil 
rida dachowoych z Ga^i. Podobných przykladów moglibyámy mnóttwo 
vyUczyč; wykazig^ one, že tak na wzchódzie jak i na zachodzie bene- 
icja wi^ksze czyli biskapstwa, a tém samém a fortiovi mniejdze beneficja 
>bqrm oddawano. Z VIII, IX, X i XI w. nie mamy tadoego kanónu, 
KtAryby obcych od beneficjów asnwal. W ogóle prawo przepisiye, aby 
fjbieraó na beneficja, mianowicie wi^ksze, de grtmio^ ale przepis ten jest 
racscg rad^ i wskazówk^ a nie rozkazem. Uwažano bowiem, ie, przy ró- 
riiych przymiotach i zdolnošciach, požyteczniejsi s^ miiýseowi niž obcy, jako 
\ obyczajami i potrzebami miejscowemi nieobeznani. Jednakže, gdy po- 
Tf^fivs miejscowymi nie znajdowano odpowiednich zdolnoici , wybieiano 
eami^'scowych. I w tym to ducha Bitúanar remeňski^ gdy zostal na bi- 
dnpa paryzkiego wybranym, pisze do poprzednich swoich ^j^ezjan w Beau- 
raii, aby wybrali z klera kateídralnego biskupa na jego miejsce, ježeli znajd^ 
Codnego; ježeliby zaá takiego nie bylo, msj% wybraé z dnchowieástwa 
M miescie b^dy^go; ježeliby i pomiQdzy tymí nie bylo kw alifikaj%cQgo si^ 
sa bíftkupstwo, wtedy maj^ go szukač w calej cUeceiji; a gdyby i tam si^ 
lia znalazl, powinni wybierač go z dnchowieástwa prowincji i prosió bi- 
dcBpa tej ájeceziu której kaplana na btskapa dla siebie wzi^ pngn^« 
1^ im go odštípil. Wybierač wi^c wolno bylo obcych, byle tylko otrzy- 
nali pozwoienie swego biskupa na opuszczenie ^jc^s^ji {dimiuoriaUs), 
Fak przepisqje synod rzymski pod Zachaijaszem Pap. 743 r.; tak nicej- 
ikí sobor IL (gener. 7) w kanonie lO, który kammenti]Ú%c Biisamon, twier- 
izi, jž tylko patrjarcba konstantynopolski mial prawo przyjmowaó kapla- 
oóv bez dimissaríaleš, byle okázali áwiadeetwo éwieceů. Tož samo zni^* 
l^jemy w kollekcji Inaonów danej przez Adrjana I Pap. (7 7S r.) Karo- 
lowí W. Synody: frankfurcki z r. 794, akwizgraúski z 816, w Ghalons 
)dbyty sis r., w Valence 855, pozwaúj^ wybieraó obcych, a niektóre 
lawet dímissoríales nie wymagiú% í o wybieraniu de grenio wzmianki nie 
s^aif. Tym przepisom odpowiadi^^ fiakta. W VIII w. Fulard opat 
i 8L Diais, przenosi síq do Bzymu; Karloman w Sorakcie trzy klasstory 
tadtĚjů i •Idaje Papiežowi Zicharjaizowi. &. Pawel I klasztory te da- 



90 InilyfaráL 

rowa) Pepifiowi i dal mu ki!^ wltskieb, óraz ž%dft^, aby Maryrmsowi^ 
kaplanowi rzjmskieimi, dáno w Galiji biskupstwo. W IX w. á. Paachális 
I fundaje w Rzymie klasztor grecki, a Mikolaj I powolqje kai^žy i za- 
konników ze wszyitkich djeceiji, aby koéciolowi rzymskieinii éYiUyii; 
W nástupných wiekaeh widziaiy á. Burcharda^ urodzonego we Wlosseeb, 
bíaknpem w Worms, a Fioir Damiani z biskapa w Rawennie zostajé 
kardynatem i biskupem w Ostji; á. Ánztlm wloeb u*cybi9kapem w Gan- 
terbnry i t. p. Siedmiu Papiežy w YIII wiekn (Jan YI, Jan VII, á. Grze- 
goR lil i é. Zachaijasz grecy, Sisínnias i Konstantyn tyryjczycy, Stefiin 
IV z Abruzzów) byli cndzoziemcami. W IX w. trzecb Papiežy: Maryn^ 
FoTíAOM i jRoman^ byli cudeoziemcami. W X w. Papiežy dziewi^oiu 
wcale rzymianami nie byli, b v XI w. byli na stolicy é. Piotra sási, ba* 
wary, franki, szwaby, lotaryikzycy i inni. W ci^gn Xil i XIII w. taž 
sama karnoáé przetrwala: kapitnly wybieraly bisknpów, a žáden wybór nie 
byl dla tego nniewažniony, iž go de gremio nie nczyniono. Cap. Onn. »»- 
ter canonic<ft 21 dc elect. X (i, e) wskazaje, že w wyborze nie potrzeba 
mieč koniecznie na wzgl^dzie, aby wybrany byl t tegož koádola i dje- 
cezji, a Innocenty IV kommentiy^e ten rozdzial, tož samo móiri. Panor- 
mitanns zastrzega tylko pozwolenie bisknpa, a Altasera wyražnie powiada, 
že cboé dnehowny nie može z jednej' djecezji do drngiej bez zezwoienia 
bisknpa przechodzié, može byé jednak w innej djece^i wybranym. Tak 
wi^c przcpis dekretaljów ekgere <U gremio w praktyde mial tylko znacze* 
czenie rady. Ta karnoáé tyczyla aí^ tak bisknpstw, jak kanonji i niž-^ 
ssych beneficjów, a Papieže brali kardynalów ze wszystkich narodów; 
Z 85-a Papiežy w tych dwóch wiekaeh bylo siedmiu tylko rzymian, 
a reszta obcy. W XIII w. weszlo wprawdzie w z\?yczaj, przy równej 
zasludze dawaé pierwszeňstwo krajowcom, ale obcyeh nie wyl^czano, 
a chodaž w tym juž wieku rozpocz^to z Koáciolem walk^ o udzielanie 
tylko krioowcom beneficjów, jednak tak to nie zmienilo dawnoj karnoáci, 
že wszyscy ówczeáni kanooiáci przecíwko tym wymaganiom protestvg^. 
W XIV wieku znowu ponowiono tQ walk^. Ch§é wyl^czenia zagrani- 
cznych od beneficjów byla przedmiotem zajáč pomi§dzy Filipem Pi^knym 
królem francnzkiro. a Pap. Bonifacym - VIII; przycichla ta kwestja wpra- 
dzie na czas jakié, ale znown pod Klemensem VI ponowila si^ prawie 
jednoczeánie w Anglji, řVancji i Kastylji. Podniól barz^ arcybp kantua- 
ryjski, namówiwszy Edwarda III, aby síq oparl przeznaczeniu zagrani- 
cznych na beneficja, gdy Papiež biskupstwo Norwicb dal zagranlcznemu, 
a dwa inne beneficja kardy nalom. Ministrowie króiewscy otrzymali rozkaz 
wyp^dzenia administratorów kardynalskich z beneficjów, Papiež síq na to 
užalal, a Edward III zwoUl parlament i oáwiadczyl przed nim, že b^dkie 
síQ opieral udzielaniu obcym beneficjów i že docbody takich beneficjów 
b^dzie sekwestrowal; do Papieža zaá pisal, usprawiedliwiaj^c swe post%- 
pienie tém, že mu cbodzi o cbwal^ Boži|, bo pasterze zagraniczni s% 
albo niegodni, albo podejrzani, i že przy benefícjach nie mieszkaj%. Jak- 
kolwiek takie twierdzenie bylq mealuaznóm, bo w Aaglji málo zagrani- 
cznych beneficja posiadalo, a Anglicy otrzymywali je řówniež w innych 
krkách, a mianowicie na papiezkim dworze, jednak Edward III cbc^c 
do takiegož samego oporu innych pobiidzié monarchova, przeslal im w ko- 
pji list do Papieža pisany, skutkiem czego Klemena VI przestrzegal Al- 
fonsa XI króla Kastylji aby si^ nie dal uwieáé przykladami króla angiel- 



Ifldyg6mt 91 

BldesO' Angykotn nio o to^ že dochody beneficjów adrielinych Icardyntlom 
w Anglji byly znacniie wffksze nit we Francji, i že tež dochody pnecho- 
du| do r^k nieprzyjació! (Francnzów). Ale i Filip YI, król fraeazki, id%c 
za pnykladem swego niepnyjaciela i opíeraj^s sl^ ndzielania obcym be« 
nefiQÓw, mial jeszcze mniej szlachetne pobndki, bo cbeiat skarb swój zbo- 
gació, i dla tega zabral wsKystkie dochody beneficjów przez endzoziemców 
jaž posiadanych tak« že rozporz%dzenia jego przez to wstecz obowi%zy- 
waly, wbrew zasadom prawa (Bar&^fusz^ Ann. pod r. 1346; Thomatnn 
par. t lib. 1 cap. lOS); Papiež, przypisnj^c ten krok z!ej radzie króle* 
wskiej, npomioat Filipa TI i wyjaánil mn, 2e jako rz^dca calego Koáciola 
ma prawo zcT wszystkicb krajów powolywaé do swq' osoby t}'ch, których 
ZBQ potrzeba, i posylaé do nfgvystkich na cafym éwiccie koédolów tyeb, 
których, stosownie do wymagaú i spraw koécielnych, nzna za najodpowie- 
dniejiiych (Baronjutt 1. c). Naace tel, zgodnej z cal) przesztošci^ i tra- 
dyc]% Koáciota, król nst^pili edykt swój odwolal. Król kastylski AI* 
fjns XI nie wyst4píf zaraz po otrzymaniu lista Edwarda III z takierai, 
jak królowie angiělski i francnzki, pretensjami, ale w cztery lata póžnitj, 
gdy Papiež bisknpstwo koryjskie dal nie hiszpanowí. Napiasiř on do Kle- 
mensa YI list pelen skarg i nbolewaii, na co Papiež odpowiedzia! ma 
písmem pelném dobroci, w którém mn wykaznje, že jak Zbawiciel Apo- 
tVcabm wsz^dzie posylat, bez wzgl^n na narodowoáč , tak Papiež Jego za« 
st^ca, ma prawo wsz^dzie posylaó bisknpów, nie licz^c si^ % ich narodo* 
w9Íci%, na któr) gdyby, w sposób przez króla žádaný, Cbrystns i Papieže 
zwracali nwagc, Uiszpanja pozostalaby doti|d pogaúsk^, gdyž j% nawrócil 
i. Jákoby który przeciež falszpanera nie byl. Pod nast^pcami Alfonsa XI: 
Piotrem Okmtoym, Henrykiem II, Janem I i Henrykiem III, beneficja 
w Kastyyi byly bez róžnicy krajowcom i cndzoziemcom dawane. Dopiero 
1S93 r. Henryk III wydal edykt, przez który wyl%czyl dachownych za« 
granicnych; Bonifacy IX wymógl jednak prosbami i grožban:i odwolanie 
tego edyktiu Koációl wi^ w cii|gu XIV w. nie odštípil wcale od da- 
wiM(j karnolci. Jakož, chociaž dziesi^in Papiežy w tym wiekn Koéciolem 
n^dzilo, žáden z nich rzymianinem nie byl; patrjarchowie równiež byli 
cvdzoziemcami, a we wBzystIdch paíSttwach mnóstwo biskapstw, cpactw, 
prebend i kanonji zajmowali tácy, którzy pochodzili z innych djecezji, 
a nawet z innych krajów. Na cztemastn Papiežy w XV w. tylko jeden 
Jfarem V byl rzymianinem. W czasie wielkiego odszczepieústwa zacho- 
dai^io, Papieže kreowaU kardynalów z róžnych narodów. Sobor kenstan- 
qeáflki choctat nie wydal žadnego prawa, zatwierdzaj^cego wyražnie dawn% 
kamoáó, ale, aeiwal^^ na translacje bisknpów, poárednio j^ ntrzymat. 
Owiiem, Mpór wynikly mi^dzy Wladyslawem Jagiell) a Stolic^ Apott (i 429) 
wjktnqe istnienie dawnej kamošci. Od kanoników gniežnieňskich otrzy- 
mát Mareln Y kopj^ pisma królewskiego, które poleca, aby beneficjów 
zagraiDcznym nie dawaé, gdyž tak postanowili bisknpi. Wtedy Papiež 
ten pisal do króla, i w breye swojém wykaznje mn, že wlasn% powag^ 
tmcj^ Die nože praw košcielnych zmieniaé, že i bisknpi nie maj% do tego 
OM^i a JežeU sobíe na to pozwalaj) , ccyni% to nieprawnie; že wylv 
efluue cadiEodemców jest zniewag% dla Stolicy Apoet. i nbliženiem dla 
królestwa i bisknpów polskich. W dmgim Uácie wykaznje Papiež królo- 
wi, že w owym czasie StoUca Apoet wysylala biskopów cndzoziemców do 
wupúáth kngów, i to beziprzecznie, i že £o<ciól wolnoéci swoje] nie 



92 Indygenai 

poáwi^i królowi polakiema (Baron, ad an. 14 S 9 n. 18 eft 14; 
Mon. Pol. II 87). Jak zaé w owym czasie praktykowanóm bylo obsadxa- 
nie biskupstw obcymi, dowodzi fakt, te biskupstwo w Cosenza w Kalabrji 
mialo arcybisknpa rodem a Krakowa. W Polsce do X( w. biskupi pra- 
wie wj)i|czDÍe byli cadzoziemcy. Wroctawskie biskapstwo przed r. 1002 
nie mialo polaka, jak áwiadczy Dřagoss, a Thomassia pisze o sporze Wi- 
ktora III Pap. z kapitály plock^, która r. 1087, po ámierci cadzoziemca, 
wybrala biskapa polaka, a Papiež naprzód zatwierdzié go nie chcial, ale 
póžaiej nst^pii. W XIÝ w. i król poUki Kazimierz W. chcial od bene- 
ficjów wyl^czyč zagranicznych, ale to pozostalo bez skutku. Tak tež na 
niczém spelzlo i ušilo wanie Jagielty, gdyi po Marci nie V Pap. byli je- 
Bzcze cudzoziemcy na polskich biskupstwa^^. Na soborze 'bazylejskim 
sprawa Eneasza Piccolominiego, póžniej Pap. Piusall, o kanoi^Q w Me- 
djolanie, wykazala trwanie dawnej karnoáci, gdyž ojcowie pretendenta 
do tej kanoAJi Izydora Rosatti ani sluchaé nie chcieli, skoro usilowal 
Piccolominiemu zaprzeczyó prawa do kanonji dla tego, že byi zagrani- 
cznym (toskaúczykiem). Tenže sobor témuž Piccolomipiemu konferowat 
kanonjQ w Trydencie (Tyrol), wakaj%c4 po polaku. We Francji od r. 1408 
sankcja pragmatyczna, wydana przez Karola' YI, w czasie zamieszek od- 
szczepieástwa zacbodniego, zabraiiiala cudzoziemcom obejmowaó beneficja. 
Karol YII ponowil j^ r. 1438, a biskupi na soborze bazylejskim takow^ 
przyJQli, lecz Papiež žadea nietylko jej nie potwierdzit, ale wszyscy od- 
rzueili i potopili. Leon X przeciwko tej sankcji wydal konstytucj^, a so- 
bor lateraáski Y przyj^l i zatwierdzil pol^pieoie papieikie, król zaé 
francttzki Franciszek I sankcjQ odwolal. Lecz bazylejscy ojcowie przyjQ- 
ciem sankcji nietylko zaniepokoili Koációl we Francji, ale nadto nucili 
nasiona niezgody w loao niemieckiego Košciola. Fryderyk III nie mógl 
8ÍQ oprzeó wprowadzeniu nowoéci, która icb zatwierdzenie uzy skala, i Pa- 
piež Mikolaj Y zmuszony by} wyslaó do Niemiec legata dla zawarcia 
ugody, co do kollacji beneficjów do Papieža nalež^cych. Ugoda ta znan% 
jest pod nazw^ konkordatu germaňskiego, Wedlug niej biskupi i opad 
mieli byó kanonicznie przez kapituly wybieraoi, ale z instytucj^ papieck%, 
a nižsze benefieja Papiež mial obsadzaó przes 6 miesiQcy w roku, a pnez 
drugie 6 miejscowi biskupi. Zarezerwowal sobie jeszcze Papiež benefieja, 
które przý Stolicy Apost. (in curia) zawakowaty, to jest náležíce do kar- 
dynalów i innych urz^duików dworu papiezkiego, oraz po tych, których 
Papiež posunul na patrjarcbów, arcybiskupów i biskupów, a wreazcie za- 
rezerwowaú) zostala pierwsza godnoáó w kapitulách katedraloych i koUe- 
gjackich. Te rezerwaty zoaczyly tož samo, co wolnoáó obsadzania bene- 
ficjów cudzoziemcami, bo ioaczej nie mialyby znaczenia. Zreszt% konkor- 
dat nie obejmuje žadoego zastrze2enia, žeby tylko krajowcy benefieja 
oťrzymywali; jakož, w nástupných latách Papieže dawali cudzoaiemeom 
benefieja w Niemczech. W tym czasie, kiedy Leon X i Franciszek I nsu- 
wali we Francji sankcjQ pragmatyczD%, w Niemczech chciano j^ zaprowa- 
dzió. Sejm norymbergski r. 1528 w gravaminooh swolch mi^zy innemí 
užalal síq na to, že wiele beneficjów w 27iemczech dostawali cudzoziemcy. 
Legat Stolicy éw. Campeggi, kardynal, przez swojego sekretarza niemca 
Fryderyka Nausea odpowiedzial r. 1588, že sluszooáó tego wymaga, aby, 
skoro uiemcy dostaj^ sa granic% benefieja, cudzoziemcy je tež w Niemczech 
dostawali; co dowodzi, že blisko w sto lat po zawarciu konkordatu w Niem- 



IndyfMiL . 93 

credi dawna ktrooié nichowan% bjta. Przetrwala ona wn^dxie pod 
Martínem Y, Mikc^jem Y i Piosem 11. Gdy miat bjé wybranyni Pawet 
n Pap., kardjuatowie uložyli pocta convenía^ które nowy Papiež mial 
potvíerdzic. Szóstj artykot tego akta zastnegaf, aby Papie2 nieodat^ 
powat nikoniii prawa nominowaiiia na beneficja wi^kne (bitknpstwa i opa- 
ctwa) i aby odwotaí indnlty, ježeli koma na adiielanie takich nomniacji 
wydano softaly. Byřo to r. 1474, i Pawel II wiernie te waronki za- 
ckowaL Indolty takie, o jakich ta mowa. chociaž wyražnie nie asawaly 
cndxoxioaieów od bcneficjów, ale mialy ten sam skatek, gdyi nominiý^cy 
Boc^ indolto prawia nígdy beneficjów cagranicznym nie dawali, i dla tego 
wlaánie indoltów pragn^li. Mimo to jednak karnoáó dawna byta w aiy- 
cia w cí^ga XY w., gdyi wspólezeíní doktorowie, jak kardynal Piotr 
d^Afly, i. Antonin, Alfons Tostat i Mikolaj Todescfai (zwany pospolicie 
Abbai Panorraitanns), mówi) xgodnie o adzielania beneficjów cndzonem- 
eom, jako o rzeczy niezaprzecxonej, dobra Kosciola odpowiedniej i w pra- 
ktyee ri^ iachowaj%ce|. Indnltami ost^pstwa pocxynit Sykstas lY na necz 
krélów kast^ltkich i rzeczypospolitej florenckiej, ale wnet inni tegoi sa- 
mego tfdaliy cbe%c zamkn^ wst^ do beneficjów a síebie tym, któny 
w swyeh kn^ach cadzoziemców nie dopaszczalí. Papiete tai nietylko 
odnelaJi indnhy, pozwalaj^ce nominowaó na beneficja wi^kaze, ale nie- 
^í^J wyUcKig^ce cadzonemców; co czynili se sxczególnych powodów: 
jak op. Ktemens YII dat taJd pnywflej oki^gowi Otranto, wyladnionema 
i znitfczon«na pneš Tnrków, cbc^c prowincj^ t^ od wychodžtwa zabez- 
pieczyé; Klemena YlII Ferrarze, a Jnljaiz II Boionji ndzielili go w na- 
grod^ wíemolci. Samo adzielanfe i wyjednywanie indaltów dowodzi ist- 
nieaia w XYI w. dawnej karnoád. Ostatnie indnlty byly wydane jnt po 
aoborza tiydenckim; co dowodzi, te sobor ten prawa dawnego nie zniósl. 
I necsywiádey cbodaž sobor tryd. wiele postanowil o beneficjach , o ich 
kollacgi, o godnoéci kandydatów i t p., nigdzie nie wyl%czyt obcycb; a rozd. 
le set. tt de rtf. iadnej tradnoád nie stanowi, gdyi zabraniig%c dacbo- 
wnysi opoBBCzenia 4J^cezji bez jlUzwolenia biskupa, zgodnym jest z da- 
wnkjszemi kanonami. Owszem, dncha ojców tego sobq^ }atwo poznač 
po tém, ie gdy im przedstawíono wniosek do achwalenia prawa wyl%cza- 
jfeego obcycb od beneficjów, nawet go pod roxbiór nie wzi^li, czego Do- 
■nmk Soto w swoim traktade De jutitía et jurt (lib. 8 q. 6 art. s) bar- 
dzo latnje. Tecďogowie i kanoniéci XYI wieka, rozbieraj^c kweitiQ o wy- 
ttenttia nMrajowców od beneficjów, mówi%, že wyl^czanie takie nie zga- 
dia fi( ani z dobrem Koádola, ani ze slusznoáci^, gdyt na beneficjam 
powiniea byé nj^godníq'szy i niýzdolniejszy wybierany; a jeteli chodzi 
o majOBoié jazyka, to rzeca prosta, it nie znaj%cy go nie jest zdolnym 
tam, gdzio jazyka potrseba, i wyl^czonym byé winien z tytnlo niezdolr 
aoid, ale nie dla tego, te jest obcym. Tak Jan Major w kommentarzo 
u ksi^ Przypowieéci (dist 24 qu. s), Antoni z Korduby, Frandszek 
Kare w swych Deeišhfus aureae (qn. 1S71), Campanillns (Divšrsor. jur. 
ěomomki)^ Piotr Aadrzej Gambaras (UbJl3 De of. elpoUsi. Ugatí a latett)^ 
Gesar lámbertíni (De jwre poirůnatus). Powotnj^ síq oni na prawo Cap. 
Jd Ó€09t€m 5 de lastit. X (s, 7). Antórewie tácy jak Soto, którym %\% podoba 
prawo wylicxema codzoziemców, wyražnie atrzymoj%, te wyl^czenie prawném 
byé mota tylko w skatek przywilgo, a gdde go niema,^wszelkie prawo 
do beneiícjów przyringaje zagranicznym. T^ sam^ nank^ przedstawiai% 



98 I n f I a n t y. 

sU z Lockum, w prowincji hanowerskiej. Bertold udat síq (i i 96) bez 
wojtka, obj^ ipokojnie katedry w Yxktlll i poáwi^cii cmentarz w Holm 
(Kircbholm); lecz nie widz%c síq bezpieczDym, potajemnie uciek) do Sa- 
ksonji i tam, jako lež w Westfalji i Frjzji^ zebrawszy zastup rjcerstwa 
i duchowieástwa, powróeil do Iiiflaat, otrzymawszj wprzód od Papieža dla 
awego wojBka odpusty, przywi^zane do krucjat. Na widok tej sily liwo- 
nowie prosili bpa, žeby rozpuáci! wojsko, wrócil na bpstwo i zmusil do 
zachowaoia wiary tycb, co síq juž ocbrzcili; innycb zaá „teby slowem, 
uie kijem do wiary zachocal** {Henryh £k>U^ Ghr. II 5). Bertold sklanial 
8ÍQ do Tigody; tymczasem nasupila bitwa. Bertold zostat w niej zabity 
(24 Lip. v. 20 Pažd. 1198; ib. II 6; cf. Arnolda z LubthiChton. Y SO, 
wyd. Pertz'a), lecz towarzysze jego odnieáli zwycíQztwo, w skutek które- 
go zaraz 50 liwonów ocbrzcilo si) w Holmie, a nazigntrz 100 w YxkUlI, 
i przyrzekli ksiQžom dawaó dziesi^cioQ po miarze zboža od pluga. 6dy 
šasi odjechali, liwonowie znów poszli do Džwioy obmyó 8i§ ze cbrztu, 
ksi^žy pocz^li przeáladowaé i pod kar^ ámierci kázali im síq wyolešó 
z Inflant po Wielkanocy 1199 r. {Henryk Loty$z II lo). Dzialo síq to 
podczas nieobecQoéci nowego bpa yxktlllskiego, Alberta von BuxbOw« 
den (v. von Apelderu), który, po ámierci Bertolda, w Bremie dla Inflant 
¥íyáwi§conym zostal w Marcu 1199 r. (ibid. III i; cf. BonneU^ Bussisch* 
LiTl&nd. Chronograpfaie). Albert od uciekaj^cych z Kirchholmu k6i§žy 
dowiedzia) síq o uporze liwonów i postanowil z wi^kszemi silami pko 
tym oatatnim wyst^pié, do czego stosunki familijne wielce mu pomogly 
(rodowód jego ob. przy Ánnales Stadenaes^ ap. PerU^ Mon. Gerro. Ser. 
XYI 9 74). Objechal on DanJQ i Szlezwik, zjecbal nastQpnie do Magdě- 
barga, gdzie niemiecki król Filip przep^dsal áwi§ta Božego Narodzenia 
(35 Grud. 1199). Od Kanuta króla duáskiego, Waldemara ksigcia 
Bzlezwickiego i Axefa arcybpa lundeáskiego, otrzyma) pieni§žne zasilki; 
u Innocenteg* III wyjednal przywilej, že majQtnosci tjch, którzyby si) 
udali do I. dla obrony cbrzeácjanizmu, postawione byly pod opiek^ Sto- 
licy Apost. (bulla 5 Paždz. 119 9; PoUhaat, Regesta I n. 842; bulla 
z 4 Stycz. 1200 r., ap. Theiner^ Mon. Poí. I 69 7; Henryk Lotysz III 
1...). Dla zachQty rycerstwa, za cabroczn^ pracQ nad obron% i utwier- 
dzaniem cbrzeácjaústwa w I., nadané byly odpusty takie samé, jak uda- 
j^cym bíq na wojn§ do Ziemi á. Rycerze przeto odbywszy roczn% tak^ 
služby, spioszyli zwykle do domów, a poganie wtedy tém ámielej rzucali 
síq na chrzeácjan. Bp Albert, žeby mieé stal) obrony, ustanowil zákon 
kawalerów mieczowych (ob.J i prawie corocznie ježdzil do Niemiec po 
nowe bufce '). Przez 25 lat trwala prawie nieustaj^a wojna nietylko 
z plemionami pogaúskiemi, ale i z chrzeácjaúskimi szwedami, duúczyka- 



") Podróže odbywal: r. 1200 (Htnryk Lotyn IV;, 1202-3 (ih. VI, Vin, 
1204 (ť6. VIII), 1206 {ib. X 11, IG), 1208 {ih. XI 9;, 1210 (16. XIV 4, XV 2), 
1211 (16 XV 6), 1213—16 (ib. XVIIU, XX, 1), 1217—18 (:6 IXIl 1), 1220-21 
<-6 XXIV 4, XXV 1, 2), 1223 {ib XXVllI 1). W podróiach tych kilka rasy 
y.awad/.it o Rxyna: r. 1215 byl na soborze powszechnym latě rané nskim {ih. 
XVIII 1); r. 1210 byl u Innoccntego III po zatwierdíenie ugody z kawale- 
rami mieczowymi; r. 1220 bronit w Uzymie Bwych praw pko pretensjom 
* ilunczyków. U. 1222 wy^Uí do Niemiec swego koadjutora Bernarda (16. 
xxvm 1). 6 -^ v 



I n f I a n t y. 99 

ai i z raskiini ksi^i^tami Kowogroda, Pskowa, Polocka, z Gercite 
(Hemr. I^. Vil T; X $, 13; XI 7, 9; XHI 4; XIV 2,10; XVI 2,8; 
XIX 10; XX $—5; XXII 2; XXV s, 5; XXVI 8). Daóczycy wyp^ 
diali ksíQžy niemieckicb, zwlaszcza z Eslonji, i swoich na ich miejscu 
osadzali (ib. XXIV i, 4, 5, 6). £atwD sobie wjobrazié, w jak srna- 
tojm sUnie musiaíy byó owe ziemie przy takicfa stosnnkach, zwlaszczs 
že i zwjcíQzcy, niemieccy rycerze, labo po wi§k8zej cz^šci zacbowywali 
si$ odpomie, broni%c i siebie i nawróconych áwiežo liwonów, jednak nie 
zawsze trzymali síq w granicacb godziwej obrony, a nawet nowo nawró- 
conycb przeci^žali daninami. Bp Albert zmniejsza! te ci^žary (ib, XV 
d), ale po jego smierci rycerze nietylko liwonom, lecz tež ksí§žom 
i bpom inflanckím dali sig dobrze w znaki. Albert založyl Ryg§ (1201) 
i do niej z YxkOll przeniósí stolic^ biskapi^; byí wi^c pierwszym bpem 
rygskim, labo w bullacb tytulowany bywa „bpem inflanckím" (episco- 
pus LiToniae). Založy) tež klasztory: kanoników r^olarnych w Yxknll 
(1200), których potem przeniósl do Rygi; cystersów w DnnamAnde 
(Mons s. Nioolai. Henryh Loiysz^ Chr. VI) i in.; arz%dzi} parafje (1^. 
XI 3), odbadowal katedry rygsk^ i rezydencjg bpi§, gdy síq pierwsze 
ipalily 1214 r. {jh. XVIU 6). Z kawaleraroí roieczowymi wzgl^dem 
Inflant wlaáciwych zawar) ngod§, zatwierdzon^ (20 Paždz. 1210) przez 
Innocentego 11 L že trzecia cz^sé ziemi zdoby tej przecbodzila na ich 
wlasQoéč, za co ciž kawalerowie zobowi^zywali síq bronié posiadloáci ko- 
ácidnych i krajowców i byé postusznymi bpom rygskim (ť^. XV 2; 
Pctíkagt^ Regesta I n. 4104 — 5). Podobny ngod§ zawarř póžniej (121 6) 
W2|^^cm EstOQJi: že jedna cz^áč podatków i innych dochodów tejže pro* 
wingi b^dzie naltžeó do kawalerów, droga do bpa estoúskiego, trzecia 
do bpa rygakiego {Uenr, Lot, XX 4). Taki sam podzial dochodów 
i posiadJošei mia) byó zastosowanym . w ziemiach na przyszloáó zdobyé 
a^ maj%cych. Bp zatem rygski mial byó zwierzcbnikiem nigwyžszym 
catego krajn; kawalerowie mieczowi byli ndzielnymi panami, do žádných 
inBjcfa poslng, oprócz poshiszeástwa, wzgl§dem bpa nie obowi%zanymí; 
cale zal paástwo zostawato pod opiek% Stolicy Apost. (ob. Theiner^ Mon. 
PoL I 61,134; Dogid^ Cod. dipl. Doc. 4,40,10,57. Cf. E, Tťestnhausen^ 
UebersichU. Darstell. der histor. Entwickelung der Hanptpnnkte ans d. 
líefland. Landesvcrfassong, Riga I860). Albert, chociaž by) snffraganem 
arcybpa bremeňskiego, jednak otrzymal od Papieža Honorjnsza III w}a- 
dz^ zaktadania bpstw w I., w miar§ potrzeby (Henr. Lot. XV 4; Dogiel^ 
Cod. dipL t. V p. I4j. Na mocy tego npowažoienia wyswí^} w Ry- 
dze (Henr. Lot. XXUI 2) r. 1211 Teodoryka, opata cystersów w Dd- 
ammllnde, na bpa estoúskiego (í^. XV 9,23), Bernarda Ton der 
Lippe na bpa semigallów r. 12 18 {ih. XXI 1), chociaž semigallowie 
dopwro póžniej, ok. r. 1225, nawracaó si§ zacz^li {ib. XXIX 4). Gdy 
jož prawie cale' Inflanty nawrócone zostaly, wyslal Albert (1224) ksi^- 
Ax^ Manrycego do Rzymn, prosz^c o legata, žeby w imieniu Papieža ko- 
ádól w tych stronach urz^zit (Henr. Lot. XXIX 2). Papiež Honorjusz 
m zamianowa} (si Grod. 1224) legatem Wilhelma, bpa Modeny, który 
objechat cale Inflanty (opis jego podróžy w tym krajů ob. ihid, XXIX 
2 — X^^ 1), nanczajfc i utwierdzaj^c neofitów w wierze, a rycerzy 
akoiieckicb w každém kazaniu npomiaaj^c, žeby síq z nowq nawróconymi 
iagodnie obchodzili i ci^žkiemi daninami ich nie aciskali; narcszcie, od- 



100 I i f I a n t y. 



pnwi) synod w Rjdze (w Marca iS2e) i ocUechAl, xofUwiwaxj svegc^ 
ktpelaoa, žeby w imienia Ptpieža trzjmal ademíe, o które spor wiedlt 
Bíemcy z daúczjkami (ťó. XXX 2). Tenie ItggX z poleceoia Gnegom 
IX jeídzil dragi raz (1234 — 3 7) do I., leby pranice trzech bpatw (ryg* 
sldegOf kurlandzkiego i semigalakiego) dokUdniej oznaczyó (Dogid^ God. 
dipl. t. V n. 17, 20. Ob. Strehlke^ Begesten Wilhelms Ton Modena^ 
w Scripiares rer. Pruuic, II 119... Balan^ Di GogUalmo vescoTO di Mo- 
dena e delle sne legazioni nel Nord, Modena 187 2). Po Albercie I 
(f 1229) arcybp bremeáski wyznaczyl Alberta Snerbeer, scbolastyka 
z Brémy, na bpa rygskiego, lecz kapitola (zlotona z norbertanów) obra- 
la Mikoíaja (1229), który przez legata papiezkiego Ottona, nast^poie 
przez Grzegorza IX Pap. zatwierdzony zostat {Dogidy God. dipl. t. V 
n. 16). Mikolaj nposažy) kapitnl^ 1252 (Themer I 603); om. 1268 r. 
Podczas gdy Mikolaj rz^zil ájecezi^ rygsk^, Alhert Suerbeer zostal arey- 
bpem armaghaáskim w Irlandji (1240), nastgpnie administrátorem stolicy 
bpiej w Lubece (1245), arey bpem Prus, Inflant, Estonji i legat^m Stolicy 
Apost nad těmi ziemiami(i245. Gf. Theiner^ Mon. Pol. I 43,45,4 7 — 48); 
wreszcie, po ámierci Mikoíaja obj%l (1253) stolicQ rygsk%, pod imieniem 
Alberta II. Aleksander 17 potwierdzil mu godnoáó arcybpi^ (l255) 
i odt^d Ryga zostala roetropo^^, której podané byly nast^piu^ce bpstwa: 
Oeselly Dorparty Surlandja^ Wironja^ Chflmno^ Warmja^ Pomeiafija^ 
Samhja^ Bus (eppatus rulhenienns^ zapewne bpstwo laciúskie w Nowgoro- 
dzie od r. 1248; ob. Thšiner I 46) i W€r$onia (?); tíowero, wszystkie 
bpstwa Prus i Inflant, z wyj%tkiem bpstwa rewelskiego w Eitonji, które 
nalézalo do arcybpa lundeúskiego (ob. bnll^ Aleksaudra I? z 31 Mar. 
1255, ap. Theiner I 61— 62). Z dziesi^ciu tycb bpstw póiniej utwo- 
rzylo sÍQ podobno 14; przynajmniej duchowieástwo inflanckie, akarž|C 
síQ (1310) na krzyžaków, twierdzi, že te drapiežne mnichy z 14 sufiDra- 
ganji rygskich ledwo 7 zostawili, a i w pozostawionych cztery kapituly 
rozp^dzili, obsadziwszy je swymi braémi; w trzech zaé innych bpstwacb 
obsadzaj^ stolice bpie i kapituly ludžmi, jacy im sig podobaje (Thtiner 
I 119). Jakkolwiek zre8zt% rzecz sig miala z tak wielk^ liczb^ biskupstw, 
dosyé že w nástupných czasacb widziroy pod jaryzdykcj) arcybpa ryg- 
skiego 4 bpstwa w Inflantach i 4 (a wlaáciwie 3) w Prusach. W Prusacb 
suffraganami jego byli bpi: sambijski(ob.), pomezaňski (ob.), warmiúski (ob.) 
i niekiedy chelmiúski (ob.); w Inflantach zaá: kurlandzki, ozylski, dorpackl 
i rewelski. Gf. Jacob&on^ Die Metropolitan ?erbindung Riga's mit den 
Bisthnmern Prenssens, Lipsk 1836. Pierwsze z bpstw inflanckich, kur* 
landzkie (dioec. Curoniemis^ Curlandensi8\ založené bylo przez krtia 
duňskiego Waldemara II ok. r. 121 9, ze stolic^ w m. Pil ten, zk%d 
póžniej nosilo takže nazwQ piltyúskiego; jako zatožone przez duň* 
czyków, podlegalo pierwotnie arcybpowi lundeúskiemu, prjrmasowi Daiyi* 
R. 1330 Kurlanclja dostala síq w r§ce kawalerów mieczowych, a przeto 
przy wyniesieniu Rygi na metropolj§ (1255) musiala przejáó pod jury- 
zdykcJQ arcybpa rygskiego. Ph, SchwarU^ Kurland im XIII Jahrh. bia 
zum Regierungsantritt Bischof Edmund*s von Werd [1263], Lipsk 1875; 
Th. KaUmet/er^ Die Begrttndung deutscber Ilerrschaft und cbristlichan 
Olaubens in Curiand, Riga 1859. Trzy inne suffragaivje prowincji ryg- 
skiej byly w Estonji i powstaly z jcdnego bpstwa estoáskiego, którega 
pierwotne granice nie byly okreilone. Kajprzód bowiem, jak uadmieni- 



r •>• 



» 



1 

I 



I II f 1 1 n t y. 101 

8iaq\ daňczjcj d«li t^ kniirie bpa FuBconm (ot 1180); lec2 gdjr sámí 
ostač sis w niej nie mo|^, bpstwo Estoiyi opadlo. Póžoiej (1211) bp 
rygiid Albert I wyswl^ Teodofjka^ opata cjstersltíego z Dfioamande, 
oa »bpa Estonjl", chociaž EstODja jeszcze podówr.zas Dawrócon^ nie bjhi. 
Teodorjk jaždď z Albertem I rjgskim na sobór lateraneňski (1 215) i pnj* 
csjnil al^ wiele do nawrócema Estonji (Henr. Lot. XTX 7 XX 1 ; XXI 5). 
Ziptmne pod koniec awego žycia mia} stolic^ w Leal (íb. XXIY, 3), ztfd 
jego nast^pca tjtulowa! si^ epúeopus UaUnsis^ Inb ep, Eithonioe. Widzfc 
dnáczjcj postup or^ niemieckiego w Estonji, wpadli do tej prowincji 
(12 18), wjp^dzili ksi§žy z Niemiec przybjljch i inflantczjków, nowo- 
založone paraQe swoimi dnchownjmi obsadzili, astanowili bpa w Bewla 
{Rtfcd T. Rewal) i pod jnrjzdykcj^ arcjbpa Inndeúskiego go poddali. 
Zdaje sit nawet, že Teodorjk bp Estonji zabity w Reiriu 1219 r. {Eenr. 
íéOt. XXdl 11), z ich wídj polegl. Po ámierci Teodoryka, Albert I bp 
rygaki, na mpcy odzielonej sobie przez Stolic^ A post. wladzy, nie zwaža- 
jfc na pretensje dnúczyków, zamianowal .bpem EstODJí* brata swego Her- 
mana von Bíixhoewdm^ opata klasztom á. Pawla w Bremie, lecz go doň- 
czycj nie przepoécili. Albert T}'gski odawal si^ do Papieža (1220) i do 
eesarza, žeby królowi doúskiema zabronili mieszaé sig do spraw estoú- 
skidi; lecz z powodo przygotovaň do wojny krzyžowcj oic wskóraó nie 
nió^; dopiero gdy król doúsld przez ces. niemieckiego do niewoli wzí^ 
tym zostat (12 23), Herman przjbyl do loflaňt (Benryk Lot. XXI Y 4). 
Tytnlowa) si^ on bpem lealskim Inb estoáskim, lecz mial tylko pohidnio- 
w% cz§6£ Estonji pod swoj) jnryzdykcj§, gdyž w pólnocnej byl bp re- 
wal ak i Gwieelin (od r. 1218), jako soffragan arcybpa Inndeúskiego. Her* 
man mia! przez czas jakii rezydencj^ w Odenpáh (ibid. XXYIH 2, 8), 
oastgmie z polecenia legata Wilbeima, bpa Modeny, przeniósl 8tolic§ bpí) 
s Leal do Dorpatn (TarhaU^ Torpatum^ Derbate^ niemiec Derpt. Ob. 
Sb^Uke^ Tabnlae ordinis thentonici. Berlin 1869 n. 242. Cf. G. ťcn 
Bevtm^ Urknnden zor Gescb. d. Bistbnms Reval, ap. Btmgt^ Arebiv f. d« 
Gescb. Uef-Eetb-n. Knrl. I 239..) ok. r. 1230 i odt^d, zaraiast UaUkiego 
láb estcúMšgo^ przybral tytnl bpa dorpaekiego. Trzecie bpstwo, pod me- 
tropoHtaIn% JnryzdykcJ^ Rygř zo3taji|ce, bylo ozylskie (ep. osUiensisJ^ 
tak nazwane od wyspy Oesell, przy brzegach Estonji, založone jnž po 
o^ieždzie legata papiedc. Wilbelma. Alb/^rt I, bprygski, žeby raz položyč 
komee cz^ym napadom ozylczyków na Ryg§ i Liwonj^, wraz z Lamber- 
tem, dmgim bpem semigalskim, na czele bofców niemieckicb w Stycz. 
1237 wyprawil síq na zawojowanie wyspy OeselL Wojsko cale przeszlo 
-po lodde najprzód na wysp^ Mohn, potem na OeseD, i mieszkaóców zma« 
nio do przyjtda chrztn {Ilenryh Lot.^ Cbr. XXX 3.). Pierwszym bpem 
ozylskfm byl niejaki Ootfryd^ który kawalerora mieczowym oštěpil (1228) 
tntde} cz^šci zlem swego bpstwa (Strehlk^^ Tab. ord. theot. n. 241). 
Gotfryd mosial byč wyáwi^onym takže przez Alberta I z Rygi, skoro 
wyspa przez tego ostatniego zdobyt% i nawr6con% zostala. Rezydencja 
Ootfiryda byla podobno w Amsborg, glówném miešcie wyspy Oesell, we* 
dlBg innyeh w Pamawie na stalým lodžie, zk^d nástupný bp ozylski 
&mrfk (1285— 80) przeniósl stolic^ do Habsal (v. Hapsai), takže na 
ftalym l%dzie, w próvincji Wyke. Oprócz tych, bylo jeszcze przez krótki 
CBBf ir I. bpstwo aemigalskie. Alberti, bp rygski, zanim Semi- 
faDlJa nairr6eon% soatila, wyiiri^ dla niej Bimarda van der X.tpp< ^a^ 



102 I n f I a n t y. 

l)pa (1218). Bernard ten, poprzednio rycerz ówiecki, w swych ziemlacb 
trudní) síq rozbojnictwem; dotknigty niemoc^ nóg, upamigtai síq, przjj^l 
hábit rycerski, oddá} si§ naace, nast^pnie, za npowažnieniem Papieža,. 
jako missjonarz uda) si^ do I., zostal po Teodorykn 'opatem w Dtlna- 
mtinde (1211), nareszcie bpem Semigallji r. 1218 (Ob. Henryh £oL 
XV 4). Nast§pc% jego byl Lambért (1225)^ takže przez Alberta I w Ry- 
dze wyáwiQGony. Tak Bernard ?on der Lippe, jak i Lambert przebywali 
w I., wÍQcej b^d^c koadjutorami Alberta rygskiego, niž bpami djecezjal- 
nymi. Nawet za bytnoáci legata Wilhelma w Rydze (1225), kiedy po- 
gaňski ksi^že Semigallji zgodzi) 8i§, aby wiara cbrzeácjaáska byla w jega 
krajů opowiadan) , legat wysta) tam ksigdza jakiegoá (Henr, Lot, XXIX 
4) i ten nauczal semigallów, podczas gdy Lambert ježdzil z rycerzami 
na wyprawy pko poganom, np. na wyspQ Oesell 122 7 r. (ib. XXIX 7; 
XXX 3). Lubo na rezydencJQ bpów semigalskich byi przeznaczony zá- 
mek Selburg (Selonia, zt^d nazwa tego bpstwa eppatua Selonienaia. Ob. 
Dogiel, Cod. dipl. t. V n. 10, 13, 14) nad Džwin%, jednakže mieszkali 
oni w Rydze, maj^ tam swój dom i plac Trzeci bp semígalski Bald- 
tom von Alna po 2-letnim pobycie w I. (i232 — 84) przeniósl 8ÍQ do 
Niemiec. Na jego miejsee arcybp moguncki, z npowažnienia Papieža^ 
wyáwi^cil (1237) franciszkanina Henryka von Lůtzelburg:^ który r. 1251 
przeniesiony zostal na bpstwo kurlandzkie, a djecezja semigalska, wyro* 
klem kommissji kardynalskíej zatwierdzonym przez Innocentego IV (14 
Mar. 1251), skasowana i wcielona do rygskiej; dom zaá i plac w Rydze, 
naleži|cy do bpów semigalskich, oddaný zostat bpom knrlandzkim (ob. 
Strehlke^ Tah. ord. theut. n. 24 6 — 8). Zdaje si^, že wspomniany wyrok 
wzgl§dem 4jecezji semigalskiej podst^pnie wyjednali krzyžacy, bo mi^dzy 
zarzntanu, jakie r. 1805 bpi ioflanccy czynili krzyžakom, byl i ten, že 
krzyžacy znieéli bpstwo semigalskie (Theiner^ Mon. Pol. I 120. Cf. J. O. 
Czarnetcshi^ De Seroigalliae episcopatu necnon de eppis Semigalliae sen 
Selburgensibns, Mitawa 17 90). Czwarta w I. djecezja, pod jnryzdykcjg 
metropolity rygskiego oddaná, byla rewelska. Pocz^tkowo, jak wi- 
dzieliámy, nalézala ona do prowincji lundeúskiej, jako lež^ca w obr^bie 
Estonji dnúskiej; lecz gdy Waldemar król duňski odprzedal EstonjQ w. 
mistrzowi krzyžackiemu (r. 184 7. Ob. Theiner^ Mon. Pol. I 513), dje- 
cezja rewelska przeszla (13 74) pod arcybpa rygskiego. Tak arcybp ryg- 
ski, jak jego suffraganowie, byli ksi^ž^tami áwieckimi w roiastach, zám- 
kách i t. p., b^d^cych posiadloáci^ biskupi^, podobnie jak kawalerowie 
mieczowi w swoicb posiadloáciach. I tak , arcybp rygahi mial pólow^ 
Rygi, zámek przy katedrze i dwa wójtostwa: Kokenhausen i Treiden. 
W pierwszém wójtostwíe byly: Kokenhausen (zámek i miasto), Lennewar- 
den, Yxkall, Creutzburg, Lauden, Sesswegen, Schwanenburg, Marienhan- 
sen i Lubau; w drugiém: Treiden, Lemsal, Salis, Weinsel (Yansel), Ron- 
nenbnrg, Smilten (Schmilten), Serben, Pebalgen i in., z wloáciami. Kapi- 
tula rygska posiadala zamki: Dahlen, Gremonen, Soltzen, 01denpemaa» 
z kluczami do kola. Bp dorpacki mial: Dorpat, Kirrempe, Neuhausen, 
Oldenthurm (Ollenthom), Wercnbeeck (Varenbeek), Odenpfth, Sagnitz i in- 
tratne opactwo Falkenan. Bp ozyUki mial: Arensburg, Habsal, Lea)» 
Lodě i opactwo Padis. Do bpa kurlandzkiego nalézaly: Pilten, Neuhau- 
sen (Niehus) w obwodzíe piltyiiskimi Amboten, Dondangen, AngermQnde» 
Edwalen, z kluczami. Do bpa reweUkiego : Borkholm i Fegfeuer, z wieio 



I n f I a n t y. 103 

dworaini i ivtokiainL W potisdloádich tjch bpi mieli prawo miecza di- 
wet nad azlacht^ (Hiám, Est-Lyf.-Lettlánd. Gesdi. I 2..; H^Uen^ Inflanty 
p. 84); areybp rjgsld, oprócz wladzy áwieckiej w swjch posiadtoádach, 
zwoljrwa} scjmj caYego krajů i na nich prezjdowa); król zaá polski pnez 
cesarza Karola IV (iS66), pnez Papiežy, wreazde pnez sobor bazylejaki 
(29 Mar. 14S5) ostanowiony bj) opieknnem i konserwatorem praw arey- 
bpstwa rygskiego (Dogid^ Cod. dipl. t. V n. 65 i 79). Bogate to npo- 
saženie i áwiecka joryzdykcja byty sol% w oka dla jeszcze bogatszycb ka- 
walerów mieczowycb, zostig^cych pod rz%dem prowincjak, zwaoego ^«r- 
nuiírzem (Heermeister). Te samé intrygi, gwi^ty i niecne podst^py, ja- 
kich 8ÍQ dopnszczali knyžacy wzgl^em dnchowieástwa w Pmsach (cf. 
Chelmiúskie bpstiro), powtónyll bracia mieczowi w I., žeby bpów i ich 
xnaj^tnosci pod swoJ4 wtadzQ podci^gn^é. Histoija I. z catego czasa, od 
Qsadowienia ú^ w niob ryčeny mieczowych až do w. XYI, pnepeYnion^ 
jest procesami mi§dzy bpami i zákonem (ob. Theiner^ Mon. Pol. t. I, 
111.. et pass. Cf. Kawalerowie mieczowi). Kraina to by}a ňader bogata, 
bo urodzajna i nad monem položona, tnymač mogla w swém r§ka ban- 
del mi^dzy Niemcami, Polsky, R088J4, Szwecj%, Daoj^, Anglj% i t. d. 
CKancou:sh\ Wcielenie Inflant do Litwy i Polski, Poznaň 1873, roz. II), 
a zt^d byla ňader pož^dania godoym Inpem dla otaczaj^cych }% a^íadów. 
Pomimo jednak wewn§trznych sporów, pomimo tak godnego zazdrošci 
potoženia, L przez 300 z gór% lat byly niezaležne. Przyszlo wreszcie 
zepsncíe, za niém tak zw. reformacja, i te položyly koniec tak hierarc]\ji 
katolickiej jako i niezaležnoáci politycznej Inflant. „Trudné s% do nwie- 
Tzenia, mówi Uylzen (Infl. p. 88), te baniebne zbytki i nieslycbane roz- 
pusty, które si§ dzialy podówczas (w. XVI) w I., w epiknrycznycb rozko- 
szach zatopionych. Bezwstydne nierz^dy w pospolité weszly obyczaje, 
non vitía erant $ed mores. Krzyžacy... teraz w domowych diffidencjacli, 
w nikczemnycb emnlacjacb, z sob% si^ áciený^ na biesiadach, na polowa- 
niu, na igrzyskach, na próžnowanin, albo na gnuiniejszych niž samo 
próžnowanie zabawach dni swoje trawi%!... A Inbo niezmieme bogactwa 
przez zlote te czasy splywaly do I., do pnblicznego jednak skarbu ma!o 
co weazlo. Hermistnowie bowiem, kommendatarowie i inni un^dnicy na 
siebie.. , tudziež na zbogacenie kolligatów swoich prowenta zabierali. 
Biskupi z calém ducbowieňstwem do žadnycb podatków nie byli obowi%- 
zani; szlacbta tež wyproszonemi od hermistnów pnywilejami od wszelkiej 
uwalniala 8i§ danioy; roiasta bogate snadno u hermistnów równej ú% do- 
kupowaly wolnošci. Sam tylko chlopek n^dzny strkal pod nieznoánym 
w pracach i placacb uciemi^ženiem, które szczególnie na pana swego, 
a bynajmaiej na dobro pospoUte ponaszal." Pny takióm rozpasaniu latwy 
znalazla pnyst^p t. z. reformacja, dogadzi^a nami^tnoáciom rozpásaných 
mnidiów i dozwalaj^ca oblowió si§ dobrami x laski duchownej sukni 
posiadanemi (nietylko bpi i hermistn, ale takže dignitane zakonni, np. 
inarszaíek, komturowie, wójtowie, mieli do swej. osoby pnywi^zane miasta, 
zamki i inne posiadtoéci). Píerwszymi glosicielami luteraoizmu w I. byli: 
Andrzej Endpken naaczyciei z Pomorza, i Sylwester Teget- 
meier z Rosztoku, popierani pnez hermistrza Waltera von IleUenherg^ 
który jol kupieniem sobie niezaležnoáci od w. mistrza (I52i) pierwszy 
krok ku ternu uczyuil. Za spraw^ Tegetmeiera poniszczono obrazy i go- 
dla retigyne w Bydza i Bewlu, a sprawców áwí^tokradztwa nietylko nie 



104 I n f i a n t y. 

nkarano, ale jesxcze koadjutor hermistrza posTal miesrczanoxn rygakim 
ifiolki knnt, zacbQcaJ^c, žeby nim' wyp^dzili dachowieústwo katoHckie. 
Badá koadjutora wprawdzie do skutku nie przyszřa, jednakže ^magistrát 
poled) ksi^žom, žeby albo ^czjst^ Ewaugelje* przyj§Ii, albo nabožeňstwo 
tjlko przy zamkDÍQtych drzwiach odprawiali, albo si§ z miasta wynieéli. 
Gnotliwy i spokojný arcybp Kacper TAnde umari (f 29 Czerw. 1524) ze 
zmartwienia, že goriiwoáó jego pozostala bez skutku. Nast§pc^ jego zo- 
Btal Jm VIT Blanhenfeld^ poprzednio bp dorpacki i rewelski, którego 
Ryga ani za swego pana uznaó, ani na stolic^ arcybpi^ pušció nie cbciala, 
podczas gdy w Rewlu i Dorpacie gwahem reformacjg dalej wprowadzano. 
Šrodki, jakich protestantyzm užywal dla zapewnienia soble bytu w I., te 
by}y: i) Utworzenie konsystorza luterskiego z obszern^ w}adz%, tdoc% któ- 
rej latwo byb ácigač katollków, pozostalycb po wypQdzeniu kaplanóvr, 
i przeéladowaé za .kacerstwo", za .^sprzcciwianie si^" i „wzgard§* okázané 
luteranizmowi, za nieposluszeíistwo „przeložonym" (pastorom). 2) Pastoro- 
wie mieli prawo kijami nap§dza6 chtopów do kircby, a szlachta (zlutrzona) 
w tém im pomaga^a, mog^c s^dzió i karaó ehlopów w swych dobrach. 
8) Dia řatwiejszego omamienia prostoj ludnoáci zacbowano wiele katoli- 
ckicb zwyczajów i obrz^dów, np. jutrzni^, pewnego rodzaju msz§, spo*' 
wiedž i kommunjQ. 4) Szerzono luteranizm przez 8zko?y, szpitale i inne 
przytém árodki administracyjne. Wszystko to uchwalaue bylo na sej- 
mach krajowych i wykonywalo síq nawet po przyl^czeniu Inflant do 
Polski (1561), bez mgmniejszeij ze strony naszych królów przeszkody až 
do r. 1582. Biskupi infl, byli (z malým wyjj^tkiem) albo obojgtnymi, 
albo otwartymi luteranami, a po 1563 juž nie bylo ani jednego. Ostatni 
arcybp rygaki Wilbelm, margrabia brandeburgski, cbcial zostaé ksi^ciem 
éwieckim, lecz mu s!q to nie udalo; po jego ámierci (1563) arcybpstwo 
przeszlo w r§ce áwieckie; ostatecznie sekularyzowal je Zygmunt August 
(1566). Jan Monnichusen bp kurlandzki i ozyUhi sprzedal (15 60) oba 
te bpstwa za 20,000 talarów Fryderykowi II, królowi duáskierou, a Fry- 
deryk oddal je bratu swemu ksiQciu Magnusowi. Rewel poddal si§ Szwe« 
cji (i56i). Dorpacki ostatni bp Herman III Wessall, wzi^ty w niewoI§ 
przez Iwana Grožnego (1558), w Moskwie w wi^ieniu zakoáczyl žycie. 
Ilermistrz Gotard Kettier zrzucit babit, zrzek! síq posiadloáci zákonných 
na rzecz króla polskiego (1561) i otrzymal w dziedziczn^ lennošó ksíQ- 
stwo Kuriandiji i Semiga^i. Przy takim stanie rzeczy I. tak síq „zrefor- 
mowaly**, že gáj do Rygi zjechal Solikowski na odebranio od obywateii 
przysi^gi na wiernoáó Stefanowi Batoremu (15 7 9), znalazl tylko cztery 
zakonnice (cysterski), które, kaplana nie maj%c, od 4 o lat sakramentów 
nie przyjmowaly (Solikowski^ Krótki pami^toik s. 59), a z siedmiu wsi, 
jakie do ich klasztoru nalézaly, pozostala sig tylko jedna (ib. p. 62). 
Widzielišmy wyžej smutný stan religíjny w I. pod bíerarcbj^ katolicky na 
pocz^tku XVI w., nie poprawil si§ on wcale po .zreformowaniu** tej krai- 
ny. Zlutrzony Gotard Kettier, ostatni hermistrz iuflancki, wyrzeka na 
^samowolnoáó i wyuzdanie predykantów, že w ubiorze nie s^ przyzwoici, 
že síq we wszystkie áviatowe zabawy i zatrudnicnia mieszaj^, bandloj), 
adwokatur) trudni%, polowaniu i inoym nieprzystojnym zabawom si$ od- 
daj^, we wszystkicb schadzkach i zgromadzeniach, nawet przy taácach 
i nocnej ochocie pierwszymi s% i ostatními, že nie masz hulanki, przy 
którejby pastor Indzi cz^sto jak blažen me zabawial, že nic wigc dziwne- 



I n f I a ir t y. 105 

go, iž papišci, jezvici i sami kalwini na nich bij%...* (ap. Gaděbusch^ Li- 
Tl&nd. Jahrbftcher, t. II pod r. 1582). Dodiúmj, žo pastorowie, wybierani 
przez samé gminj, bjli w znacznej cz{áci pólpoganami pod wzgl^em wiary, 
ciemnjmi prostákami pod wzgl§dem naaki; 2e pod ich pnewodnictwea 
rozwijiUo síQ w massach Indnoici žjcie bez Boga, bez rozamn. Od r. 
15(1, w którym I. przcszlj pod Zjgmanta Angasta, nstawiczne wojny 
z Moskw^, Szwecj^ i Danj) nie dozwalaly myáleó o przywrócenin tam 
katolicyxmn; dopiero po traktacie, zawartym w Kiwerowej-horce (i 5 Stjcz. 
1592), Sle&n Batory z cit% gorliwoéci% z^'%1 si^ spraw) takow). Xaj- 
przód oddáno katedry dorpack^ na nžjtek katolików i proboszczem nsta- 
nowioDO ks. Tomasza Lamkowicza (Sotíkowih\ Krót pam. s. 61, GS). 
Batory, ^echawszy osobiácie do Rygi (12 Mar. 1582), npominal magi- 
strát i ndeszkaúców, aby weszli w siebie i zastanowili si^ nad smntnym 
stanem rsligijnoáci i obyczajów. 2%dal tež, aby oddali niektóre z zabra- 
ných katolikom košdofów, a mianowicie koáeió! katedralny. Sami mie- 
azczanie wezwali poirednictwa ks. Skargi, b^d^cego podówczas przy królu, 
a Skarga nakloniř króla, žeby poprzestiď na zwrócenin dwóch innycb ko- 
áciolów, zam'iast katedralnego, t. j. koáciola á. Jakoba i drngiego á. Maiji 
Magdaleny z klasztorem cystersek i z przylegřemi bndynkami {RoMtowthi^ 
Lithnanic. p. 108). W zamian za to otrzymali micszczanie na wieczne 
czasj dawny dwór arcybpa, domy kanoników i inne niegdyš do kapituly 
naleft^ee pusta miejfca, przyrzekiszy z tych niernchomoáci plació rocznie 
100 zL pol. dla jeznitów, którym koéciól i, Jakoba zaraz oddaný zostal 
0b. p. lOf). Król tak nsilnie domagal si§ zwrotn koáciofów, že „posta- 
nowil nie je6é obiadu**, dopóki nie stanie si§ zadoáó jego t^daniu (list 
Skargi z Kwiet. 1582 r., ap. Theiner^ Annal. eccl. III SS7, po polskn 
ap. DneduMOfehi^ Piotr Skarga, wyd. II 1. 1 p. 359..). Oddané koécioty 
poáwi^il nanowo ks. Giedrojé, bp. žmndzki; d. 8 Kwiet. 1582 r. (w nie- 
dziel^ palmow)) pierwszy raz po dtngiej przerwie Ryga nabožeástwo 
katolickie njrzala fSoUkowski p. 61, Rostcwthi p. 109). Lecz wi^cej je- 
azcze zdzialal Stefan Batory przykladem swej pobožnoáci. „Dwa rázy na 
dzieú chodzil on z zamka, dosyó od miasta odleglego, do košciola, w or- 
szakn wszystkich panów; w koáciele przez wiele godzin pozostawal na na- 
božeástwach (wielkotygodniowych i wielkanocnycb), roodlí|c síq i czytaj^c, 
a do nikogo przez caly on cza^ ani slówka nie przemawiaj^c, ci^le z od- 
kryty glow^. Odprowadzil N. Cialo P. Jezusa do grobupi§knie ustrojo- 
uego, a przy wnijáciu i wyjiciu z koáciola odwiedzat Je, padajíc na ko* 
lasa i modlíc síq publicznie. Przy oltarzu przj^l N. KommnnjQ bardzo 
nabolníe,.. W w. pi^tek z wielk^ pokory nczcit znak Krzyža á. i dal 
wiele jeszcze innycb przykladów pobožnošci i pokory katolicldej*" (list 
Skargi, ap. DzteduMzychi I 361). Tlnmy ludu garn^ly sIq zewsz^d dla 
widzenia z bliska slawnego monarchy, tak zoakomitych m§žów i nowych 
dJa siebie, a tak wspanialych rzymskiego Košciola obrz^dków. Jezoici 
kazaniami iadáskiemi, polskiemi i niémiečldemi zwabiali mnóstwo shijba- 
czów, co žarliwym Introm strasznie síq nie podobalo, zwlasza gdy nawró- 
cenía jedné po dmgich szybko po sobie nast^poirač zacz^ly {Roziowéki 
t. 109). Pierwszym wigc niby gwaltem, jakiego w Bydze dla przywró- 
C9iiia katolicyzma ai^ dopnszczono, bylo odebranie dwóch katolickick ko- 
ádolów. Dmgi podobny gwalt byl, že król Stefan nie chcial przystač na 
profbj niescsan, gdy go prosili o niewprowadzanie do miasta 8zk6l 



106 I n f I a n t y. 

i kollegjum jezaitów; bo, mówili míeszczaaie, Jezulci Dapewno lud 
uwiod) i sjnów naszych na wiar^ papiezk^ przeci^gn^* (list Skargi I. c. 
p. 860). Zamierzyl tež król zatožyó nowe bpstwo w í., i w tjm cela 
polecil kt. Solikowskiemu i Mik. Firlejowi oznaczyé pewne dobra na 
rzeez tego bpstwa. Kommissarze proponowali na ten cel zamki w Wolma- 
rze, Burtnicy i Trjkacie (v. Frjkacie), oraz 24 domy w Wenden dla 
kanoaików i ianego duchowieástwa, koációř kattdraloy i dom dla bpa 
w Wenden, zámek Rumbnrg i rezydencje w Rydze i Oorpacie. Bpem mial 
sostaé wspomniony ks. Dymitr Solikowski, jako znig^cy j§zyk niemiecki. 
Król zatwierdzil projekt, z wyj^tkiem Rumburga, i rozkázal przygotowaó 
przywilej fundacyjny (ap. Dogiely Cod. dipl. t. V n. 186). Solikowski 
nstanowiony proboszczom košciola á. Marji Magdaleny {Hylzen^ Infl. p. 
208) i tymczasowym administrátorem bpstwa, z wladz^ odzyskiwania dobr, 
które za poprzedních rozrnchów odpadly od dnchowieňstwa. I zaraz mu 
oddáno zámek Wolmar, z miastem i wsiami, polecaj^c odnowió, naprawió 
i mieszkaácami napelniií te dobra {Solikotcski^ Krót pami^t. p. 61, 62). 
Tym sposobem, w míejsce dawnego arcybpstwa rygskiego i bpstw: kur- 
landzkiego, dorpackiego i czqící ozylskiego (reszta ozylskiego i bpstwo 
rewelskie bylo w rokách szwedów), stanulo jedno, nazwane wendeú- 
skiém (od stolicy Wenden^ Wenda v. Kieé) v. inflanckiém, zawa- 
rowane konstytucj% Stefana Batorego 4 Grád. 1582 (Vol. leg. II 104) 
i potwierdzone przez Grzegorza XIII, Papieža. Glównymi krzewicielami 
katolicyzmu bylí podówczas: ks. Jerzy Radziwill namiestnik królewski 
nad Inflantami, Piotr Skarga i inni jeznici, przyslani przez Kromera 
I Warmji do Rygi, tndziež Dymitr Solikowski, Ernest Weiher i Otton 
Schcnking proboszcz katedry wendeúskiej. Opowiada Solikowski (p. 63), 
že za jego administracji w Wenden, w przeci%gu niecalego roku, w sie- 
dmia powiatach caly Ind inflancki gorliwie i pobožnie religjQ katolicky 
przyj^t i že tak si$ mial naród žyczliwie kn Solikowskiemn, iž, lubo nie- 
áwiadom jazyka niemieckiego, którym mówili kaplani, przycbodzil ú% spo- 
wiadaó przez tlnmaczów litewskich ku ternu nstanowionycb.** Zdaje si^ 
jednak, že Sojikowski przechwala síq, bo zk^din^d wiadomo, že tenže lud 
}otewski by} dosyé úporným i že Ottonowi Schenking apostolstwo wcale 
8i§ nie udawalo (nylzen^ Infl. p. 2 1 2). Najtrudniej bylo z Ryg^. Fana- 
tyczni predykanci podburzali motlocb pko o. Skardze tak, iž nieraz rzu- 
cano naú kamieniami, cz^sto traktowano obelgami, raz nawet o málo že 
go jakiá zapaleniec w košciele roieczem nie przebi} {Bostowski\ Lithnanic. 
p. 110). Podczas gAy cale Inflanty bez oporu kalendarz gregorjaúski 
przyj§ly (*Soltkowsh\ p. 6 2), Ryga prosila o zwlok§, któr^ jej udzielono. 
Póžniej, gdy na ž^danie króiewskie (1585) magistrát rygski zacz^l nžy- 
waé kalendarza poprawionego, pospólswo pizez predykatów podburzone 
rzucilo sÍQ na mieszkanie burgrabiego królewskiego, zlupilo domy wielu 
micszczaD, katolikom przychylnych , przymusilo magistrát do zniesienia 
tego kalendarza i zezwolenia na wszystko, czego i%dato; koácioly jednak 
katolickie tym rázem zostawilo w spokojn. Gdy za te rozruchy namie-^ 
•tnik królewski (ks. Jerzy RadziwiU) skazal miasto na zapřacenie 10,000 
talarów osobom pokrzywdzonym i kázal przywrócié kalendarz nowy, ry- 
žanle zaapellowali do króla. Król potwierdzit wyrok namiestnika, a nadto 
trzech glówniejszych sprawców rozruchu zaocznio skazal na gardlo; Icca 
ryžanie buntownikom dozwolili udec, a stracili dwóch z magistrátu, kru- 



1 n f i a n t y. 107 

lowi pnjehyloych. Eról kazž^ míasto wojskiem optsaé, aby z Dik%d nie 
mialo pomocj, i wflzelk^ kommuDikacJQ l^ow^ i wodn^ pneci^é. Wtém 
król amar) (ii Grád. 1586), a mieszczanie, korzjstaj^ z bezkrólewia, 
rzQcili fi§ na zalog§, za miastem b^%c^. Pobid, udali si§ w prošbj i za 
3,000 (ta].?) wjjedoali sobie otwarcie morza. Skoro tylko otrzjmali tg 
folg§, pocz§li g!o8ič, ža za wspomniane pieni^dze nabyli na wlasnoá6 ko« 
idát jezolcki, poczém thimnie síq udali do koUegjam, zabrali klocze, wy- 
p^dziU jezuitów i pod njgsorowszemi kárami zabronili im wykonywaó 
jaJdekolwíek obrzi|dki katolickie; pozwolilí im jednak przebywač w mie- 
écie, zostawili dobra nalež%ca do kollegjam i przyrzekli nawet wyplacaé 
csynsze z dobr na przedmieádn b^^cycb. Jezaici przeniesli sig do zamko, 
bgd^cego pod Ryg) w rfkn wojsk królowskich, i tam, jako tež w s^ie- 
dnich miatteczkacb i wioskacb, spelniali relig^ne czynnoáci dla ludnoscí 
katolidnej, iryczekuj%c koúca rozrnchów. Sprawa wytoczyla sig na sejm 
1589, gdzie ryžanie za pieni^dze znaležii kilkn mí^zy poslami obronców, 
radfi|cycb nie popierač jeznitów, jeéli Ryga w innjch pnnktach okáže síq 
nl^l4; lecz bpi i inni senatorowie przedwnego byli zdania {Theimr^ 
Monnm. Pol. III 100, 10 1. Cf. Hylzen^ lofl. p. 214 — 16). Zygmnnt 
ni, równie jak i jego poprzednik, gorliwy katolík, potzedt za ostatní^ 
Tté%. Ryžanie zezwalali, žeby koádót po jezoitaeb obJ4l ksi^dz áwiedd, 
leex Zygmnnt domagal bí§ koniecznie przywrócenia jeznitów i postawi) 
na firojém. Dekretem królewakim przywróceni jezuici nietylko koációl 
i. Jakoba odebrali (1590), ala jeszcze po ámierci ostatoich cystersek, 
zktárycb jedna (Anna Topel) liczyla lat 15 6, drnga (Anna Notken) lat 
100, otrzymali tež koációl á. Marji Magdaleny (ByUen^ Infl. p. 219, 221; 
cf. Narutzewicz^ Zjde J. K. Gbodkiew. t. II ks. 2 n. 13..). Lepiej sig 
powodzito katolicyzmowi w innycb stronacb Inflant, np. w Dorpacie, gdzie 
takže jecnici mieli koUegjnm, zatožone 1583 przez Stefana Batorego (Bo- 
ttcwski\ Utbnanic p. 116, 246, 432, 434). Oprócz koéciolów rygskicb, 
dorpackiego i katedry wendeňskiej, powstaly jeszcze parafje: w Koken- 
hansen, Paroawie, Fellinie, Tricbat (Frykat), Wolmarze, jak widaó z pe- 
ty^if podanej za Ottonem Schenking 1587 r. (Theiner^ Mon. Pol. III 
6). Wendeúska djecezja dzielila si§ na 4 offícjalaty: wendenski, parna- 
nawski, dorpacki i felliúski; katolikom zapewníono takie samé prawa, 
jakie mieli w I. protestand (ob. list Stefana Batorego do Parnawy 16 
Stycz. 1582, ap. Dogiel^ Cod. dipl. t. V n. 182; cf. n. 185). Pomimo 
wsaelkiego poparcia ze strony królów polskich (Stefana Batorego i Zy- 
gnumla HI), pocz^tknj^cemn Kosciolowi w I. tmdno ú% bylo ntrzymaé. 
Kie mówi^c o Knrlandji, gdzie do r. 163 7 nie bylo žadnej katolickiej 
ci^gYy niedostatek kaplanów, straszne wyniszczenie krajn i po- 
lie ávi§lyň przez wojny (od 1558 — 1582), cz§ste najazdy szwedów 
(1600, 1605, 1608, 1612, 1619 i póžniej), wsród nicb n^kanie i prze- 
áladowanie katolików, i inne przeciwňošci tamowaly wzrost katolicyzmu. 
Gdy po r. 1635 vigksza czfáó Inflant wlaáciwycb (dzisiejsza gnbemja 
iaflaoeka) z reszt^ Estonji zagarnigt^ zostala przez szwedów (dmg.i, pól- 
]K»eiia ez^ Estonji nie nalézala do Polski), a traktát oliwski (3 Mája 
1€C0) sostawil przy Polsce, oprócz Knrlandji, jedno tylko tcojewódjítco 
(oát^d swane Inflanchém)^ zložone z powiatów: Dynaborgskiego, Rzežy- 
ckicgo i Lncytfskitgo (dziá czqšč gnbemji Witebskiej), bpstwo wendeá- 
flkia téffl aamém upadlo, nie trwaj^c calych lat 80. Przez caly czas 



108 I n f I a n t f. 

jego istnienin ^od 1588 do 1640, a w!a<ciirí« do 16S5) n^dsUi mém: 
Jan DynUtr SoUJtawiki^ jako projektowaDj nominat i tjmezasowj admini- 
strátor wendeňski, administrowa} przez i rok (1582 — s); saDÍm otrzT^^ 
ma) zatwierdzeoie papiezkie, przeniesiony jest do Lwowa. Miejsca jego 
zaj^l AUJcMander MieleAÁki (y. Mieliňski), opat z Trzemeszna {Sotíkowiki^ 
Krót. pani. s. 62, 69, 64), nominowany 1583, um. 1584 (Faproeki^ 
Herbj, wyd. Tarowskiego [s. 883). Albertrandj (Panowanie Henr. 
^yalez. etc, wyd. Oaacewicza, Krak. 1860 s. 25) myloie go zewie Ple- 
iritfskim; Ilylzen (Inflanty p. 2i9j kladzie go niesiasznie po Nideckim, 
o którym zaraz b^dzie mowa. Mieleňski pierwszym byl bpem wendeň- 
skim. Po jego ámierci, Stefan Batory zanominowai J^drzeja Patrycego 
Nidechiego i przedstawil Grzegorzowi XIII, lecz zatwierdzii nominata do« 
piero Sjkstus V d. 29 Mája 1585 {Theiner, Hon. Po]. III i). Nidecki 
um. 1587, Die nie zrobiwszy w djecezji, dla siabego zdrowia, czy niea^ 
dolnoáci. Po jego ámierci, na prosby duchowieňstwa i áwieckích dygni- 
tarzy ioflanckich (24 Wrz.-— 3 Paždz. 158 7), otrzymat nominacjQ król^- 
wsk^ ioflantczyk Otion Schenhing^ proboszcz katedralny wendeáski, ka- 
plan gorliwy, którego Sykstas Y ledwo w 2 lata potem zatwierdzil {Thei^ 
ner^ Mon. Pol. III 6 — 7, 103). Z powoda nigazdn szwedzkiego ^(od 
1600), Schenking zmoszony byt cz^sto aciekač za granice swej 4ieceqi 
{Theiner op. c. III 34 5); dobra bpie i koácioiy zostaiy poni^zczone; sam 
bp przyszedl do n^dzy, 2e Papiež za nim síq wstawiai (I60i) do Zy« 
gmnnta III, žeby mógi otrzymač jakie opactwo w Koronie (\h. p. 2 7 8). 
Lecz nad materjalne spostoszenie dotkliwszemi byly dla Schenkinga zgor- 
szenia, pochodz^e od samej kapitoly, i^a któr% si^ gorzko nskaržal (l 
Stjcz. 1610) przed nnncjnszem apostolskim w Warszawie {Theiner op. 
c. III 82 6 — 27). Scbenkiog odprawil synod (i6io), na którym wydal 
postanowienia, odnotz%ce si^ do reformy duchowieústwa, i zatožyi (przed 
1610) trzecie koUegjnm jezuickie w Wenden (íkeiner III 345; dwa in- 
ne kollegja byly: w Dorpacie i Bydze); na nim s\% koňczy (1635) ntr^g 
bpów wendeáskich, z powodn zalania Inflant przez szwedów. Nast^pcy 
jego: Mikolaj Kromowki (od 164 3), Aleksander Chodkieuncz (l649— *7 6) 
i AUksander Wolf (167 7 — 7 9) tytnlnj) si^ bpami „íQ flanek i mi* lab 
„ínflancko-piltyáskimi* lab .inflancko-knrlandzkimť*; 
lecz nie maj^c utrzymania (Wenden i inne dobra przeszly pod panowanie 
szwedów), nie rezyduj^ wcale w swej djecezji, lecz zapewne w Warszawie, 
jako wikarjasze prymasa gniežnieňskiego. Tytul bpstwa „plltyáskiego'' jest 
puácizn) po knrlandzkiém; dawni bowíem kurlandzey bpi mielí nawla- 
snošč dobra piltyáskie, nieprawnie sprzedane króiowi duúskiemu, jak wy- 
žej nadmieniliámy; a Jnflancko kurlaudzkiém** nazywalo si§ dla tego, 2e 
juryzdykcja tych bpów rozci^gala síq na województwo Jnflanckie^ i na 
KurlandJQ (z Semigallj^). Przy znanoj nienawiáci protestantów a zwla- 
szcza szwedów, wzgl^dem katolicyzmu, nie može byó mowy o katolicy* 
zmie w Inflantach szwedzkicb, zwlaszcza že traktátem oliwskim (1660) 
katolikom pozwolono na nabožeňstwo tylko w domach prywatnych. W In- 
fiantach poiskich (województwo Inflanckie), gdzie. ladnoáó wiejska i nie- 
mala iloáó rodzin mi^dzy obywatelami i urz^nikami, zwykle polskiego 
pocbodzonia, byly katolickiemi, stan byl nadcr smutný w skutek wojen 
szwedzkicb. „Hostilitas et iniquitat tempůrum^ mówi sejm r. 16 79, znio- 
sta koácioly i plebaige ksi^stwa Inflanckiege we wszystkicb starostwach 



I n f I a Q t y. 109 

i dzierlawach Umecziijch, Uk, i2 cbwala Bota i exirdtíum rtUgumU m- 
thoUcae peniius evanutt^ i dobra na sostentament kapYanów ex antiqQO 
fandowaoe, róžni mi^zj siebie rozebrali" (Vloym.leg. Y 62(). Z koácio- 
tów, o jakieh wiadomoáč mieó možná, te tjlko byly w . lofl. polskicb: 
wDjoaborga jezaicki (i626 — si) i katedraloj (i(7S), paraQalny w Aiili 
(l€26), w Kraslawiu (ie76). W Knrlandjí, gdzie pomimo /:>nnttía ngi* 
minii (l€17) i pomimo rewersaljów (skládané hjlj przez ksi^ž^t kurlandz- 
kich, przj otrzjmywaniu inwettjtury na to kaigstwo z r%k królów pol- 
skicb), sapewoiaj%cjcb swobod^ religji katolickiej, tai by}a przoz konsy- 
itorz loterski w Mitawia systematycznie nciskan^. Wzniosly síq *za czasa 
mominalnjfehhpóif „inflanckicb" nastupujíce košcioty: pierwszy w Alscbwan- 
gen (po r. I63d^, ione: w IHokszcie (po 1€S$), w Mitawie (po 1642), 
w Schdnberg (i66«). W Dynaburgu, Scbdnberga i Mitawie osadzení 
byli jezoid. Poniewai wspomnieni wyžej bpi inflanccy nie rezydowali 
w swej djecezji, przcto dacbowoe potrzeby ich owieczek opatrywali, ra- 
Honě vidmiatíM^ bpi tmndzcy. Szeczywistym bpem inflanckim pierwszy. 
byl Mikoiaj Poplawaki (i685 — 1710). Osíadt on w Dynaborgn przy 
kaledrze, b^á|cej zárazem koáciotem paraQalnym; wizytowat djecezj§, od- 
nawial i konaekrowa) koécioly i t. p. RozpoczQt§ jeszcza r. 16 41 sprawQ 
o wyknpno dobr dawnego bpstwa piltyákiego (korlandzkiego) prowa- 
dzil dalej Poplawski. Dobra te, jak nadmienilismy, sprz^dana zostaty 
dnácsykom (1559) przez bpa apostat^ Munnichbasena. Po émierci ksi§- 
cia líagnosa (158S), Stefan Batory požyczyl od margrabiego brandeborg- 
akiego S0,000 talarów, spladl niemi króla doskiego i bpstwo piltyúskie 
dal w zastaw temnž margrabiemn. Od margrabiego przetzly te dobra na 
Zoíi^ ksí^n^ Anspacb, a ta, za pozwoleniem RzpUtej Polskiej, odprzedi^ 
(leaa) swe prawa szlacbcicowi piltyúskiemn Meidelowi, takže za SO,ooo 
taiarów. Roidli do tych dobr pretensje k8i%ž^ta knrlandzcy, lecz król 
Wladyaíaw lY ich odsuny! (1644); po kikakrotnych zaá kommissjacb 

(1661, 1667, 1670, 1678. Ob. Volum. Ug. I? 803, V 86 [wyd. pe- 

tersbnrg. Y 52], Y S67, 596, 59 7), nowa kommissja, wyznaczona przez 
Jjuia lUf nzniUa dobra piltyúskie za wlasnoáé królewsk^, i bpa infl. Po- 
ptawski^o npowažnila (1686) do ich wykapienia za snmm^ za8tawn4 (ap. 
H^Uea^ Inflanty cz. II s. 49.. 52..). Wyrok takowy satwierdzil (1715) 
Angost U i polecil sokcesaorom Meidela, ieby w ci^gn 6 miesi^y po- 
rozamieli sig z bpem inflanckim o wykupno (reskrypt ap. Hylzen^ Infl. 
cz. I 8. 894, cz. II 8. 55). Gdy zaš sukcessorowie do žadnej ngody 
priyBt^píé nie chcieli, Rrzyztof Antoni Stembeh (bp inflancki 1711 — 1716 
r.) wjjednal dekret królewski, nakazi^%cy zwrócenic dobr piltyňskich 
bpowi zasnmmQ 80,000 tahirów, któr% Szembek zaraz zaptacil (Podosla\ 
Teka lY 5il..) i wystawi! rezydencjQ bpi^ w Lehnen (Cf. Szembek), 
zobowi^zawszy nast^pców swoich do rezydowania tamže. Pomimo dobr 
pil^yáskich, bpstwo inflanclde bylo n^nie nposažone, a przeto každý 
z bpów (i) staral sie jak najpr^dzcj ztyi wyniešé i otrzymač jakie ione 



O fisereg bpów po Mikolaja Poplawskim jest nasi^pnj^cy: Teodor Wólff 
1710—1711. Kr^utof Ani. Saembek 1111^16, Piatr Tarlo 1716—19, Stauishw 
Ok^wv 1719—22, Augutí^ Wet»d 1722—35, Kont. Síoszyntki 1736—38, ]Vaclaw 
SiermícMOBH 1738—41, JóMef Puzyna 1741—52, Ani, Kaz, Oslrowtki 1754—63, Jan 
Sufmm Gtdnjé 1765—78, Antoid Híacief Sierakowtki 1778^80, Józef Kazim. Kossa- 
i 17dl— 94| Jqm Nipamucm KoMiohowtki. 1795—98. 



110 I n f i a n t y. 

bpstwo w Koronie; zreszt^, nio mialo ono katedry odpowiedoíej, ani wla- 
tnego geminarjnm. Ksi^ dostarczalj alnmnatjr papiezkie, za sUraniem 
Antoni^o Possewina w Brnnsberdze i w Wilnie zatožone po r. 158S 
i wspomagane przez Rzym. Poprzednik Szembeka (Ttodar Wolf^ 1710 — 
1711) zapisal na seminarjnm 4,000 tal., lecz faadacja zaraz do skatkn 
nie przyszla. Lepsza nadzieja zabřjsla dla djece^i infl., gdj hr. Konstan- 
ty Lndwik Broel-Plater zacz^l stawiac (1755) wKraslawin koécíó) na 
katedry. Mial tu rezydowač snffragan infl., dla którego fnndusz jn2 hjt 
opatrzony (zapiš Elžbiety z Ogiúskich Pazyninowej r. 1742, w iloici 
40,000 tynfów, i in.); otwarte zostaio seminarjnm pod kiernnkiem 5 
missjonarzy, sprowadzonych z Wařszawy, uposaione zápisem Teodora 
Wolfia, do czego Jerzy Ilyizen (ob.) dodal fnndosz 3,000 talarów bitých 
i folwark Pbskíe, a Kongregacja Propagandy przesyřala pewn^ roczn^ 
zapomog^. Cal^ fnndacJQ katedry i seminarjnm zatwierdzil sejm 1768 r. 
(Volum, leg, YII 815). Gdy jednak ostateczne nkoúccenie katedry na* 
8t§pib dopiero r. 177 7, kiedy województwo Inflanckie, skntkiem pierwsze- 
go podziala Polski, j až bylo pod paaowaniem Rossji (od r. 177 3), przeto 
i košciól w Kraslawin pozostal tylko paraQalnjrm; seminarjnm zaš krasla- 
wskie utrzymalo síq nadal do r. 184 4. Po r. 1772 zostala bpom inflanckim 
i ju2 tylko Kiiriandja i Semigallja; gdyž tak z\92ine wojewódstwo Inficmckie^ 
czysto katolickie, odpadlszy áo Rossji, wcielone zostalo do ntworzonej r. 
17 83 archidjecezji mohilewskiej, a przeto i bpi inflancko-knrlandzcy ze- 
azli na bpów ,Kurlandji i Semigallji" tylko, choó nrz^downie wkan- 
cellarji rzymskiej tytnlowano ich bpami Jnflanť* (Livoniae). Po ostatnim 
vrreszcle podziale Polski (l7 95) i ta ostatnia cz^ié bylej djecezji wea* 
deáskiej, czyli inflancldej, administrowana przez bpów tmudzkich (bo bpi 
kurlandzcy sicdzieli w Warszawie), przez nnncjasza papiezkiego Wawrzyá- 
ca Litt§ wcielon) zostata (aktem z d. 8 Sierp. 17 98) do djecezji wileň- 
skiej, podczas nowego rozgraoiczenia djecezji w cesarstwie Rossyjskióm; 
ostatai zaá bp Liwonji Jan Nepomucen KonakoictU (od r. 1795) zostal 
przez tegož nuncjusza przeniesiony na bpstwo wileúskie (d. 9 Sierp. 17 98). 
Ob. Áctus ad ecclesiam metropolUanam mohilovienstm aliasque catholicas cathů' 
dralet ecclesias latini rittu inimperio Rossiacc spectantes^ ab lUmo Excellmo 
Rndmo Dno Laurentiě LiUa archiep. Thehar, etc., Petropoli 1798, p. 21, 
80. Ob. Dogiel^ Codex diplom, t. Y (ma dokumenty do hístorji Inflant, 
Kurlandji i wieie do Estonji); Scriptorts rerttm Uvoniearm^ Sammlung der 
wichtigaUn Chroniken und Geschichtsdenkmale von Liv-Est — u. Kurland^ 
tom II w 3 cz§šciach (Riga 184 7— 4 9); t? t. I (Lipsk, 185 3) jest Kro- 
nika Henryka Lotysza f Silva documentor.; (oba tomy przewažnie do hí- 
storji religynej loflsnt); F. G. von Bunge i R. von loll, Est-und Livlfin- 
dische Brieflade, Reval 185 7, I 2.; Napiershf, Index corporis histor. 
diplomat. Livoniae, Riga 1835; F. G, v. Bunge, Liv — Esth — nnd 
Curlánd. Urkundenbuch, nebst Regeston, Riga 1858—69, 6 tt. in-4. Cf. 
Chr. Kelch, Lieflánd. Historia, Reval* 169 5; tegož Liefiándischer Histo- 
riae Continuation an. 1G90 — 17 06, zum ersten Mal abgedruckt, mit 
Einleitung etc. von Joh. Lossius, Dorpat 18 74—75 (w 5 zeszytach); Thom. 
Hidrn, Esth— Lyf — und Lettlándische Geschichte, Mitau i794, wyd. 
2-e przez dra C. E. Napiersky w Monumenta Livoniae antiquae^ Sammlmg 
von Chroniken, Berichten, Urkunden und andern Schriftlichen DtnkmáUn 
und 4ufsáU€n, welcJie zur ErUiuterung der Geschichte Liv -^ £$t — und 



Inflanty.— Informata eoiiscIentia« 111 

Kwrlands díenen. Biga 1885 — 89 (oprócz Hiára% íqqc rzeczj ta zawarte 

z naszym przedmiotem máto maj^ zwi^zka); A, Richter^ Geschlchte der 

deatschen OstseeproTinzen, Biga 1858; A. Faline^ Livland. Ein Beitrag 

znr Kirchen — and Sittea-Geschichte, Dllsseldorf 1875; Gustav ManUuf- 

fel^ Polnisch*LÍTland » Kga 1869 (przjtém szczegóřowa mappa loflant 

polskicb); £• Schlčzer^ Livland aod die Aníftnge deatschen Lebens im bal- 

tischen Korden, Berlin 1850; JFV. C. Gadebusch^ Liviándische JahrbQ- 

cfaer, Biga 1780 — 81 (aator czerpal ze žródet spókzesoych, z akt miej- 

scowych); Bussow^ Lifi&ndische Chronik, Bostock 15Z8; Bra^f^ Essai crí- 

tiqaa sor Tbistoire de la Livonie, Oorpat 1817; Archiv fůr die Geschi- 

chte Lie/^Ešth-tmd Kurlands^ heransg. Yon F. G. Bunge^ Dorpat 184 2...; 

Mittheíkmgen aus dem GebieU der Getchiehte Liv-Esťund Kurlandsy 

faeransg. Ton d. Gresellschaft fftr Geschichte and Alterthamskande der Ostsee- 

provinzen (wjchodzi w Bydze od r. 1848; t. XII r. 187 5; jest tn wiele 

ciekawjch szczególów o .zrefomiowania" Inílant). Naruszewicz^ Žjcie J. K. 

Chodkiewicza (histoija dawniejsza Inflant w krótkoáci; póžniejsza, z drugiej 

pólowy XYI w. nieco obszemiej w 1. 1 ks. I § 18 i n., ks. II i w ks. III 

§ 6, 8, 9, 29 — 88. Jan August Hylzen^ Inflanty w dawnych swych, y 

wielonkich ai do wieka naszego dziejach, y rewolucyach; z wywo- 

dem godnoáeiy y starožytnoáci szlachty tameczney, tadziesz praw, 

y wolnoéci z dawna, y teraz jey slai^cych žebrané, Wilno 17 50 (wažne 

dla wida doknmentów i dla ostatnicb lat 1700 — 174 7); Wiadomoič 

oJSfstwie KwrlandMm i SemigaUshim z róinych dziejopisów žebraná^ ^8jj. 

Królewicowi JMci Pobkiema Karolowi I z Božej laski Xi%ž^ia Karl. 

i Semigal. przy oroczystym szcz^wego przybycia do Wilna powinszo- 

wanía od obowi^zanej wiecznie Ňajj. Imieniowi Akademii Wileúskiej Soc. 

Jesa ofiarowana, wWilnie drak. Soc. Jasn, r. 1759; Karwowski, Wcic- 

lanie Inflant do Utwy i Polski 1558 — 1561 r., Pozaaú 1878 (to samo 

prawie po ladne: De LiTonia imperio Sigiamandi Angasti subjecta, 18 70); 

BoMonowski, Wojna Zygmanta Aagasta z zákonem inflanckim 155 7 (Bo- 

czmk Tow, Prtyjae. naujl*, Poznaá, 1. 1), i dziela traktujíce o kawalerach 

mieczowych (ob); inne pisma polskie o Infl. wylicza Gtist. Manteufel 

op. c f. 90 i n. X. W. K, 

Infomitta OOnseientía. Jest zásady przyj^t^ w prawie rzymskiém 
i kanoniezném, ie gdy idzie o akaranie wyst^pku, naležy áciéle zachowaó 
formalnoéd proeesowe« jakich sloszny i regularny irymiar sprawiedliwošci 
irjniaga. Lecz w naglych wypadkach, gdzie zwloka wszelka stalaby 8i§ 
neczn^ dla dobra powszechnego, jaž Bzymianie aznawaii potrzebf 
pozai%dowego i wladzy nigwyžszej przyznawali prawo usuni^cia 
bezzwlocznie zlago grož^cego. Na to prawo powoly wal si$ Cyeero w pro- 
ceaie Katyliny. Papieie, w których r^ka jest pelnoáó wladzy koácielnej, 
zawsze w naglych wypadkach, gdy chodzilo o dobro Koáciola, ažywaii 
wladzy najwytsz^ i dzialali pozas^downie, chociaž w zwyczngnycb wyda- 
Tzeniaeh áciile przestrzegaii formalnošci s^dowej, jako r^kojmi slnsznoáci 
i Bprawiedliwoáci. Zt%d wymíerzanie przez Stolic§ Apost. kar duchownyeh, 
z pomini^eiem drogi proeesa prawem przepisanego, cz§sto spostrzegač síq 
dige, co tém jest konieczniejsze, že celém, do którego Koációl d§2y, gdy 
wyst^pki okrócié pragnie, jest nietylko ocaltnie dobra powszechnego, ale 
i zbawienie pojedyňczych osob. Nadto, pos^^powanie pozas^dowe zapo- 
zgonzenia; gdyi winoy wyst^pku skrytego nie zosUýe znieslawio- 



1 1 2 Inf ormata conicientía. 

Bjm i o samým iryttQpku wieáó bíq nie roznosi. Jednak pnez 1 6 wie- 
ków tjlko sama Stolica Apost. mog}a wymierzač karj pozas^downie za 
\fyst^pki skryte; biskupi zaá, broni tej nie m^j^c, poprzestawač musieli 
na ojcowskiém upomnieniu i zaklinaoiu na surowoió s^ów Božych. Bó* 
/wnieí od áwi^ceú nie mogli biskupi odsány tych, którzy skryte pope}* 
niali wyst§pki, jak to wyražnie mówi cap. Em tenore 4 cap. Quaesttum 1 7 
de temperib. ordinat. X (i, ii). Wyj§te byly od tego przepisu tylko 
zabójstwo i herezja, które, chociai skryte, nsawaly od áwi^ceá kaplaáskich 
(cap. 4 cit), ale dla tego, že winni tych wystgpków popadali w irregu* 
laritatem^ nie zaá ty tutěm kary. Zreszt) wszystko co biskup mógl czy- 
nió przeciwko winnym wyst^pków skrytých, zaležato na upomnieniach, pro- 
sbách i radách; a ježeli one pozostawaty bez skutku i zle síq szerzyto, 
biskupi przeciw ternu czuli síq obezwladnieni. Nareszcie sobor trydencki 
yrzi%l pod uwagQ taki stan rzeczy i wydal prawo na sesigi 14 (rozdz. i 
de r$for,)y moc) którego biskupi mog% w drodze pozas^dowej usuwaé 
tych, których chc), od przyjmowania íwi^ceá, oraz skazywač duchownycb 
na kar^ suspensy. Poniewaž w post^powaniu, na mocy tego prawa, nie 
s) obowi^zani opieraé síq na dowodach, w formie prawn^ žebraných, ale 
tylko na sumienném przc^onaniu o winie ukaranego, przeto post§powanie 
to pozas^dowe nazywa síq ex informata consctentía, Jansenišci, pragn^cj 
oslabió karnoáč koácieln^, wynoszeniem praw biskupów na niekorzyád 
wladzy papiezkiej, oraz umniejszaniem wladzy biskiipiej na korzyéó jakoby 
praw kaplanów, bardzo si^ pismami swemi prxyczynili do zaciemnienia 
poJQcia o doniosloáci prawa, pozwalaj^cego biskupem dzialaó ex wf ormata 
coTucientia^ oraz o stosowaniu go w praktyce. Zt^d jedni kanoniáci roz-^ 
ci^gaj) je nietylko do wyst^pków skrytých, ale i do jawnych; inni przy* 
znig% biskupem nietylko prawo suspendowania ad tempus^ ale i in perpe* 
tuutn; inni jes?cze dozwalaj% im, w moc tego prawa^ nietylko suspendo- 
waé, ale benefícjów prywowač, a nawet inne cenzury ex informata con^ 
identia wymierzač. Wéród takiej rozmaitoáci zdaň, zapytywana á. Kongr. 
Soboru dawala odpowiedzi rozmaite, dopóki za naszych wreszcie czasów 
nie ustálila síq pod tym wzgl§dem kamoáé koácielna. Pominiemy zdania, 
jakie w róžnym czasie i n rozmaitych autorów co do tego prawa spoty- 
kamy, jako do žadnego praktycznego i naukowego wypadku nie prowa- 
dz^ce, a poprzestaniemy na wyjaánieniu go tak, jak ono dziá jest rozu* 
mianém i jak w praktyce stosowaném byó winno. Otóž, w moc roz. i 
sessji \^ de ref. soboru tryd., biskup ex informata conscientia može odmó« 
wlé udzielenia áwi^ceá každému, kogo uzná za niepotrzebnego, albo za 
nieužytecznego dla swego koáciola, oraz zasuspendowaó duchownego od 
ptlnienia funkcji duchownycb, do stopnia jego éwi^cenia przywi%zanycb» 
skoro przekonany jest w sumieniu swéro o popeloieniu przez niego wy» 
stopku, a žadn^ miar^ nie može ukaraó go w drodze s^dowej, mianowi- 
cie, skoro wyst^pek jest ukryty. Tak ()dmówienie áwi^ceú, mianowicie 
takiemu, kto juž subdjakonat otrzymal, jako tež suspensa ab offieio jest ka- 
r) ci^žk), a post§powanie pozas^dowe, bez zebrania w formie zwyczignej 
i jawnej dowodów przeciw winnemu, nit daje dostatecznej r^kojmi, itby 
kára ci^žkoáci) sw) winie odpowiadala i nie byla zbyteczn% luh za wiel- 
k). Tymczasem apellacja, jako árodek zaradczy przeciw przeci^ženiu ka- 
r%, w post§powaniu ex inf, consc, užyt% byé nie mogla, bo latwoáč apel« 
lowani^ do metropolity aie odpowiadalaby potrzebie naglošci, w jakic;^ 



iiftriMU eontcíMtia. 113 

BQsptnsj €s mf. come. s^ iryrzekane i oslabia^aby karnoáé, a s dragii|| 
stronj wj8t§pek jest ukrytým i potneba nie dopnáció zgorszenia i oata- 
wienia winoego, coby ú% osi^gn^é nie dalo, gdyby biakop obowi^zany byl 
metropolide wyjawió powody swego pozasylowego karn^o kroku. Zt%d 
Košciól wybral drogQ, która zostawia nkaranemn moinoáó xasloDíenia do 
przed iiieq>rainedliwošci% i nie przedgtawia tych niedogodnošci jak apella- 
cja do metropolity. Odmówil Koációl winnemo prawa apellowania, ale 
mo losiawil wolny reknrs do Stolicy á. (Lib. 16 Vmtatíonis sacrarum 
Umnmtm pag. 401; Benedict, XIT De hyn. dioec. lib. 12 cap. 8 n. 6; 
idem in bulla Ad militantii n. 23). W razie takiego rekorsn, biskup za- 
wezwanym zostaje, aby powody, które go do post^powania ex inf. consc. 
sklonily, Stolicy Apost. przedstawil, wraz z dowodami winy nkaraiego, 
i ježeli ú^ okáže, 2e albo winny mógl byč na drodze s%dowej karany, 
aibo kára przeci%žony zostal, albo wykroczenie jego nie byl^i wyst^pkíem, 
przedw któremn slnž^ prawo karania snspens^, wtedy Stolica áw. saspen* 
s§ za žado% uznaje i nkaranego do ožy wania praw przywraea. To dowo- . 
dzi, ze cbociaž Košciól oznal potrzeb^ energicznego dzialania przeciw wy- 
st^pkom dachownych i do tiJíowego biskopów npowažoil, jednak troskli- 
wie obmyálil árodek zapobieženio niesprawiedliwoéci i znie^wieniu, oraz 
zastrzegl sloi^ce kaidemn naturálně prawo obrony. Jakož w tym razie 
biskup pelni tylko obowl^zek s^ziego iostrukcyjnego, który z powoda 
na^oád wymierza kar§, ale ostateczne jej uznanie i okreálenie do Stolicy 
š. naležy. Lecz z tego samego, že taká procedura, w której s^ly bi- 
skupie uleg8J4 tylko Stolicy áw., jest wyj^tkow§, latwo wnieáé, iž ona 
nie mole byč w cz^stém užydu, nie može stanowió reguly, ale zawtze 
musí w prawie i w pmktyce pozostaó jako wyj^tek, a biďcapi nie mog% 
jej ioaczej nfywaó, jak w razach koniecznych i naglych. Nadto z samej 
nátury takiej procedury wynika, že biskupi, post§puj)c €x in/ar. coruc,^ 
obowi%zani s% ani wystgpku ani kary nie wyjawiaé. Idzie tu bowiem 
o ukaranie ducbownego, popelniaj^cego ukryty wyst^pek, a wi§c užywa- 
j%cego jeszcze dobrej slawy, której mu odj^ó nie wolno podobném wyja* 
wieniem. Aby dokladniej tg kwes^^ zrozumieč, pami^taó naležy, že so* 
bór tryd., uzbrajaj^c biskupów w tak wyj^tkow^ wladz^, zastrzega, že 
užywaó jej maj§ przeciwko tym, którzy popelnili wyst§pek, crimen. Wy- 
stopkami zaá wedlog Gracjana (can. Úmm orarium 3 dist. 25), przywo- 
dz^cego slowa i. Augustyna, «|: áwi^tokradztwo, zabójstwo, cudzolóztwo, 
fonucatio, falszywe áwiadectwo, kradziež, rabunck, chciwoáó, dlugotrwaly 
gniew, d^gle pijaústwo i te, do których iníámja jest przywi%zana. Nadto, 
wyst^pek powinien byó skryty, bo przeciw jawnemu služy droga zwyczaj* 
na s%dowa. Skrytjrm zaá nazywa 8í§ nietylko ten, o którym nikt nie 
wie tak, že áwíadków przeciwko niemu znalešé nie možná, ale i ten, o któ- 
rym wiadomoáó posiada tylko malá liczba osob, a u ogótu duchowny do- 
brej stawy užywa. A cbociaž s) antorowie, przyznaj^cy biskupem prawo 
post^powania ex infor. consc. przeciw wyst^pkom jawnym i publiczoym, 
i powohiJ4 síq na decyq'^ á. Koogr. Sob. (lib. 7 Decretorum fol. 8S), je- 
dnak oddawna taž á. Kongr. innego jest zdania i podobné suspensy 
uwaža za niewažne (decret. in causa Lucianensi 1848 a.; i tem S. Gongr. 
Epíse. 17 Ang- 185 7), albowiem porz^dny i sluszny wymiar sprawiedli- 
woáci wymaga, aby síq nie ncickaé dopóty do nadzwyczajnego postupe- 
BnejkU T. YIIJ. 8 



114 loformata eonscientia. 

uránia, dopóki przyflt^pn^ jest droga xwjczigDa (L. In causae 17 ff. de 
minor. etc.)* I gdjbj przeloionym dachownjm iroloo bylo wedlug upo- 
dobania užywaó drogi pozas^dowej, tam gdríebj mogli dziataó wediag 
procedury i form s^dowych, rychto po8t§powanie exinfor. conso. zig^loby 
xni^sce s^dowego procesn, jako dogodniejsze i krótsze, a nastQpstwem 
tego byloby zamieszanie i zatrata poj^é o prawie i sprawiedliwošci. Ka- 
ždý ff|d, nawet snmmaryczny, wymaga przynajmniej cytacji, czyli pozwa- 
nia winnego, o którego ukaranie cbodzi (Cap. Qtwniam 1 1 de Probation, 
X 2, 19; Cap. Inter quatuor 8 de Majorit, et obedien. X 1, S3; Cap. 
lAcBt episcopus 28 de Praebend. in 6^ 8, 4), bo sprawíedliwoáó wymaga, 
aby mu možnoáó obrony zostawió i przed wyrzeczeniem kary wysluchaé 
tego, co ma do powiedzenia na swoje nsprawiedliwienie. Ježeli chodzi 
o cenzury, to wiadomo, že biskup wyst^pków publicznych cenzurami ka- 
rač nie može, bez zachowania form prawnych i poprzedniego nawet trzech- 
krotnego upomnienia winnych {MonaceUi^ Formuláře legale, praelud. § 8 
n. 25) SchmaUgrueber in decret. par. 4 tit. 89 de Sentent. excommunic); 
že cenzury ipto jure nalo^one wymagaj^ wyroku oznajmuj^cego (sententía 
declaratoria)^ a przed nim pozwu (citatio); že z pomini^ciem tychformal- 
noáci i upomnieú natožone cenzury s% niewažne (Suarez^ De censuris di* 
'sput. 4 séct. 7 n. 3 aliique passim.), a proces i wyrok znaczenia nie 
maj%. Otóž te wszystkie przepisy nie dalyby 8i§ žadn% mian| pogodzió 
z prawem soboru tryd, o wladzy biskupów poza8i|dowej es in/or. conte.^ 
gdyby wolno bylo užywaó tcj wladzy przeciw wyst^pkom publicznym, mo- 
g%cym byó karanemi w drodze zwyczajnej s%dowej. Ježeliby sobor tryd. 
na to pozwoli), musialby pierwej znieáó prawo orzekaj^ce niewažnoáó wy- 
roków, wydanycb bez zapozwania i upomnienia winnego, czego jednak 
wcale nie uczyniř. Nadto wiadomo jest, že cenzura jest žadn% i niewa- 
žn§, ježeli wyrok wyražnié nie wymienia przyczyny, dla której naložon% 
zostala (Suarez^ De censuris disp. 4 séct. 7; Gtraldi\ Thesaur. de poenis 
p. 2, de censuris cap. 1 n. 2; Schmalzgrueber in decret. par. 5 tit. 39 
de Sent. excom.); tymczasem biskup dzialaj^cy ex inf.consc. nie jest obo- 
wi^zany wymieniaó ani wyst§pku, ani motywów wyroku, powinien to do- 
piero wyjawié pr^ed Stolic^ Apost., ježeli ona zažádá (Suarez 1. c. n. 85 
et séct. 18 n. b; Leuren. Forum ecclesiast. in lib. 8 decret. quaest. 558 
n. 2\ Schmalzgrueber 1. c, i\t. 89 n. 268 et.seqq.). Wreszcie, suspensa ex 
in/, eonsc, nie potrzebuje byé tak objawian^ jak zwykte cenzury, przéz 
dor§czenie w mieszkaniu, lub przez notarjusza biskupiego, w obec dwóch 
éwiadków wyrok winnemu g}osz%cego. Owszem, aby nie znieslawiaó win- 
nego, ukaranego za wyst§pek ukryty suspens% ex inf. conso.^ biskup sam 
^^ j% oglosié powinien w taki sposób, ažeby ani kára ani wyst§pek uja- 
wnionemi nie zostaly, oraz na wyroku powinien kazaó podpisač si^ uka- 
ranému na to, iž wyrok ogloszonym mu zostal, aby tym sposobem, w ra- 
zie pogwakenia suspensy, mial dowód przeciwko niemu (Monacelli in for- 
mul. legal. tom. 8 par. 8 tit. 2 annot. ad formul. 6 n. 20). Takiego 
oslonienia sřawy duchownego wymaga nietylko przykazanie miloáci, ale 
i dobro dusz i Koáciola, gdyž síq zgorszeniu ^apobiega. Ukarany bo- 
wiem može 8)§ usun^č, celém odbycia dobrowolnie rekollekcji, do klaszto- 
ru, na czas trwania suspensy, co nietylko zgorszeniem nic b^dzie, ale 
može staé sig zbudowaniem. Š. Kongreg. Soboru, jak to juž nadmicnili- 
émy, suspensy ex in/or. consc. za wystgpki publiczne naložone uwaža za 



loftmaUi eoitemrtia. 115 

niewiiiiey a skufiDem tego nie ma sa poi>ad2ych w irregalaríftatem tjcbp 
ktůnj w tak nalotODjch snspensach Msz^ odprawiali, spowiedzi slnchali^ 
lab iniie řiuik<^e kaplaúskie sprawowali (Deeretum in caus. S, Agatkae 
Gůikorum d. 26 Febrnar. 1853), ale zastrz^a prawo postQpowaDía prze» 
dwko winnemn na drodze zwyezajnego procesa {The$auna resoUitíanum 
t. 2S p. 14 et a8; tom. 4 7 p. 84 et seqq). Ježeli prsy wyst^pkach 
pablíczoych s% i ukryté, przeciw tym ostatním možná nžyé wladžy eor 
infor. ecnsc. (i. Kongr. Sob. 8 Kwiet. 1848). Saspensa cm in/ar, cense, 
nie powinna byó dozgonn%, ani nawet dtagotrwa!^. Dozgonna snspensa 
ob offiitio^ čzyli od obowi^zkn np. proboszcza Inb kanonika, równa si^ 
depozy^i, a takaž snspensa ah ordine ma tet samé skntki, co i degradacja. 
Obiedwie zaá te kary 8% bardzo d^kie, a slusznoáó wymaga, aby wy- 
mierzane byly z zachowaniem wszelkich formalnoéci prawnych, a žatém 
w drodze zwyczajn^o procesn, z upomnieniami kanonieznemi, z cytacja- 
mi, z prawem obrony i apellacji. Nadto, depozycja i degradacja s^ ka» 
rami rzeczywistemi, maj%cemi na cela pomszczenie prawa obražonego (po^* 
mae vindieativae) i asani^de niegodnego od sprawowania obowi^zków, 
którychby inaczej nie spelnial, jak ze szkod^ wlasnej duszy i innych. 
Ale so^iensa ex infor, eanse. nie jest poenae vindicativcte^ lecz medtcinalis^ 
i nie može w skutkách swych równaé 8i$ depozycji i degradacjí; równa- 
laby 81$ zaá, gdyby nie byla czasow%, ale wieczyst^. Dia tego tež przy- 
j^m jest, že gdy biskup karze pozas%downie suspens^ za wyst^pek ukry- 
ty, jul spetniony, snspensa ta nie jest wymierzan% na dlužszy czas, jak 
miesífcy szeáč; gdy zaá karze za wyst^pek obecný, trwig^y, nalogowy, 
eeiem sUonienia do jego zaprzestania, može snspens^ wyrzec ex in/. consc. 
na czas nieogramczony dla tego, že przewidzieč nie zdo^ kiedy si^ win- 
ny poprawi i b§ddo mó^ zostač od kary zwolnionym. I w tém to zna* 
czenia braó nidežy decyzj$ á. Kongr. soboru m causa NuUius d. 8 Fe- 
broaríi idfS a., gdzie powiedziano: capuí i sess. Í4 de re/ormatione Aa- 
6€re locum m prohUntionibus et suspermonibus^ tam tempcraneis quam per* 
p^tms, a to tém pewniej, že w naszych czasach, po ustaleniu síq na tym 
ponkde kamoéd koádelnej, á. Kongregacja juž nie dopuszcza suspens wie- 
czysljeli ex nrfór. cense. Jakož snspensy takie nie odpowiadalyby swemu 
eeknri, jakim jest poprawa winnego, z ochronieniem jego slawy, gdyž na 
xawaze zasnspendowany niemóglby nie pozostaó w mniemaniu wiemych 
vinným d^žkiego wyst^pku, a ukryé suspensy wleczystej nie ma sposobu. 
Wreside, snspensa taká nie da síq pogodzió z innemi przepisami prawa, 
a mianowíde, že proboszcza nie možná z beneficjum usun^é, bez przepro* 
wadzenia przedwko niemu procesu ordynaryjnego (Conc. trid. ses. 2i 
cap. C, aes. 25 cap. 14 deref.); snspensa zaá na zawsze ex tn/or. consc. 
wjTMCzona na proboszcza bylaby w skutkách swych pozbawieniem go be* 
nefigom. I dla tego á. Kongreg. Sob., ilekroé zaszedl wypadek prywacji 
proboszcza przez dozgonn^ suspensy ex in/or. conse.^ nietylko z taldej 
tospensy zwainiala, ale i do benefigum przywracata i restytucj$ ntraco- 
sych przez niego dochodów nakazywala, a nawet biskupów i ich kurje 
dca^wala na zwrot kosztów i strat poniesionych {In s. Severini 19 Sep* 
teah. 17 78; ia Savonen. i Decemb. 1845 et 26 Januar. 1850). Ilekiod 
zaš znajdowaia snspensy pozas^dow^ zgodnie z prawem wymierzon%, t j. 
Um przyczyn slusznych i nie lekkich, oraz na czas ograniczony, chociažli^ 
aawet akotkiem suspensy winny czasowej ulegl prywacji, po rozwaženioL 



116 liformata oonicientia. 

okoliczDoéci, a mianowicie gdy przekonala tíQ o poprawie ukaranego, 
powracala go wczeániej lub póžniej do ntywania praw, jakie ma skatkiem 
éwiQcenia alažyty, i do posiadania benefícjnm, ale z dochodów, jakie mu 
przypadaly, op!aci6 kázala administrátora, który paraQ^ przez czas trwa* 
nia suspensy zarz^dzal, a przez to pokazala, že lubo sluszDie wyosierzo- 
ne suspensy ex infor, comc. uwaža za wažne, jednak uznaje, že winny byó 
tylko czasowe i nie mog^ proboszcza od posiadania beneficjum usuwač, 
ale tylko od zarz^dn zawieszaé czasowo. Juž wspomnielismy, že pozas%- 
dowa suspeasa, na mocy rozd. i ses. 14 de re/br. soboru tryd., nie može 
byč ferowan% dla przyczyn blachycb; naležy nam jeszcze bližej okreélió, 
jak% wag§ powinna mieé wina, ižby biskup znalazí si^ w možnošci užy- 
cia drogi nadzwyczajnej, dozwolonej mu przez sobor. Trudnoáó, która 
kanonistów na róžne zdania wyprowadzila, niekiedy z sob% sprzeczne, po- 
wstala zt^d, že sobor tryd., nadaj%c tQ wladz§ biskupom, wyrazit si§: tJt 
quacunque causa etíam ob occultutn crímen. Lecz przy ustalonej dzisiaj 
kamoéci, powszecbne rozumienio tego wyraženia jest takie, že biskupi 
mog% usuwaé od áwi^ceú i suspens% karač nietylko z jakiejkolwiek, jak 
do owych czasów, t. j. przed soborem,, przyczyny, czyli winy publicznej, 
prawem wskazanej, ale takže i za wyst^pek ukryty, a za ten pozas^do- 
wnie. Takie rozuroienie tekstu dekretu trydenckiego rozwi^zige calko- 
\ricie trudnoáó. Jak dzisiaj, tak i przcd rzeczonym soborem wiadomo 
by}o, že zabronienie duchownemu, maj^cemu áwiQcenia wyžsze, przyj^cia 
dalszych, lub wykonywania tycb, które juž przyj%}, kar% jest ciQžk%, któ« 
rej za lekkie ucbybieoia wymierzaó nie wolno; bo jakkolwiek biskupi ma- 
J4 wladzQ ordynaryjn% ferowania cenzur, jednak nie mog% inaczej tej wla- 
úij užywač, tylko w razie ci^žkich wyst^pków (Cf. Benedykia XIV De 
synodo dioec. cap. i). Lecz i to wiadomém bylo, že prawo zastrzegto 
w íerowaniu cenzur post§powanie s^dowe, z zacbowaniem form przepisa- 
nycb, gdy szlo o ukaranie wyst^pków jawnycb; gdy zaá wyst^pek byt 
ukryty, wolno bylo biskupowi tylko upominaó winnego, prosió go i bo* 
jažni% s^dów božycb zaklinač, aby do wyžszycb áwi^ceň nie przyst^powal, 
lub juž przyj^tych obowi^zków koácielnych nie spelnial; wolno bylo takže 
pokuty mu naznaczyó, ale ani spelnienia rad, ani wykonania pokuty nie 
wolno bylo egzekwowač. Przyj§cie žatém upomnienia i pokuty, oraz ich 
wypelnienie, zostawione bylo dobrej woK winnego. Ježeli rady i pokuty 
nie przyj^l, mógl w wyst^pkacb ci^žkich inalogach grzesznycb, ale Ukry- 
tých, przyjmowaé áwigcenia, sprawowaó ofíar^ Mszy áw., administrowaó 
sakramenta, slowem množyó áwiQtokradztwa. I snaó, za czasów soboru 
tryd. musialy si§ trafíaó doáó cz^sto takie nadužycia, skoro ojcowie wi- 
dzieli koniecznoéó uzbrojenia przeciw nim biskupów odpowiedoi^ wladz^ 
Dia tego to we wstgpie do sessji 14 de refcr, ojcowie trydenccy przypo- 
minaj^ biskupom obowi^zek upominania podwladnych, a azczególniej pie- 
cz^ dusz sprawi^%cycb, niedopuszczania do áwi§ceú niegodnycb i usuwa- 
nia ích od obowi^zków, a nast^pnie przechodz^ do rozdzialu I tejže sessji 
i nadig% im wladz^ skutecznego poparcia upomnieň kárami, mówi^c, že 
nietylko jak dawniej, dla róžnycb wyst^pków, karač mog^ podwladnycb 
nsuni^ciem ich od przyjmowania éwi§ceú i suspendowaniem od pelnienia 
funkcji duchownycb, ale etiam ob occultutn crtmen, A poniewaž to karaníe 
za wyst^pek ukryty bylo prawcm nowém, wi§c dodají, w jakiej formie ma 
byč zabroni^e przystQpu do iwi^ceú i karauie suspensy za wystfpek 



Infornatt GtntcíeDtUL— loMa. 117 

okryty wykonjwtne, i dodij^: etíam eMtrajucUciaUier. A žatém e« g^r* 
cunqut causa nie zoaczy, il biakapom z jaUej b%dž prz^cz/nj, choébf 
i blichej, woIqo odmówié áwi^eň i snspens^ z pomini^em form »|do- 
wjch iui!ažjč, leez te do takiego pomini^cia potrzeba, aby wyst^pek byt 
ukryty, a nie jawny. Wyžej powiedzidiifsy, Jakie grzechy za wyst^pek 
nwaiač naležy i wyliczyliimy je wedhig Gncjana i á. Aagnstyna; ta do- 
dač jeszcze wypada, ie grrecfay te powinny byč nietylko émi^ertelne, ale 
mieó i Bzczególníejsz^ ci§2koéé, inaczej nie b^ wyet^pkami, ale tylko 
grzecbami. Ci^ošé zaá ta nie lezy w samej tylko natnrze tycb grze- 
chów, ale i w okolicznošdacb, míanowíde zaš w stopnio rozwagi, z jak) 
grzech popelniony zostal, oraz w ztopnln niebezpieczeústwa dla dos^, 
co konieczníe przy fercwanin sospensy ex infor. amsc. na uwadze mieé 
naležy. X. A. S. 

Infralapsarií. Nanka Ealwina o absolutném przeznaczeníu, znoszfca 
znpelnie moraln^ wolnošó czlowieka, nopotykata niekiedy pomi§dzy kal- 
winistami przeciwników, szczególniej w Niderlandach. Jednym z pierwszych, 
którzy pko tej nauce powstali, bjř Teodor Koomherty uksztatcony oby- 
watel amsterdamski« Ustnie i pišmiennie zwalczal on nauk^ Kalwina, 
wykaznj^c, že podlug niej Bóg wlaácifrie jest zpraiíci grzechn i prz]rczyn% 
wieknistego zatracenia. Kalirioišci czuli wažnoéó tego zarzutu i dla tego, 
na rozkaz stanów hollenderskicb, wjdelegowano dwócb pastorów na roz- 
prawQ z Koombertem. Rozprawa skoáczyla 8i§ na tém, le Koomherta 
uznáno za heretyka i libertyna. Pontewaž ten jednak obstawal przy zdania 
awojém, podzielaném przez wíelu inoych kalwinistów, przeto amsterdamska 
iHda košcielna zlecita Arminius^owi (ob.), aby ten odpař) pisma Koom- 
berta. Gdy Annínius zajmowa} 8i$ t) prac), pomi^dzy obroúcami kal- 
winizmn powstala rozmaitoáč zdania. Jedni, a na ieh czele pastor z Delft, 
wyBt^pnj%cy glównie pko Koornbertowi, »|dzili, že tylko pewném zlago- 
dzeniem nanki Kalwioa mog) przeciwnika pokonaé, i nczyli, že gdy Adam 
opad! i wszyscy z nim jego potomkowie, caly rodzaj ludzki zostií wów- 
czaz jakby jak^é grzeszn^ mass^, i dla tego mógl Bóg w swojej sorowej 
^rawiedliwoáci pozostawió dzialanie i pot^pič wszjstkich; wazakže po 
úpadku (ntfra hpsum) czlowieka pottanowi) na ez^éd tylko rodzajn ludz- 
kiego okaúó swoj^ zprawiedliwo^, na drogiej zaá cz^šd okazaó Bwoj% 
lask^ i railosierdďe, t j. jednycb pot^pió na wield, dmgich zaá zbawič. 
Zwolenników tej nauki nazwano iňfralapsarii^ pko którym ádáli zwolen-. 
fiky Kalwina nczyli, £e postanowienie Bože zbawienia jednycb bez ich 
sathigi, pot^pienia zaá dmgicb bez icb winy, jest odwieczne i úpadek 
dtowieka nprzedzaj^, t j. nie powziQte post czyli mfra lapsum^ lecz supra 
laptum; zwolenników przeto tej nauki nazywano supralap$arÍK N. 

Infota, w litorgíce pospolide Mitra, w zab}tkacb starožytnoád Apex^ 
/krtum cum gerarois, Corona sacerdotalis, Corona gloríae, Diodema^ Ga» 
Itfo, PUeum albo PUeus^ PaUa^ Thiara^ Lorum^ Cidaris btcornis,' PAry* 
^tffN, czapka frygijska i t. p., po polská zwykle zwana inful^ od infilare 
siwijaé, bo infula to zawój na glowie rzymskicb ofíarników z paima bia* 
laj wefny, którego koúce z tyta spuszczone, nazywaly d^ vittae. Dzisiij 
iafiita jest koádelném, poáwi^caném nakryciem glowy Papieža w mniejsze 
itroezystoád, biskapów, kardynalów prezbyterów i djakonów, opatów, in* 
Idatóir, a niekiedy, za pozwoleniem papiezkiém, cale gremja kanoników 
odtr ožyirim i zowi) si^ praekui mitratí. Forma jej bynali^ \ \^im^ t^ 



118 infula. 

žna: pec^^wszy od prostej przeptski až do ozdobnej, bogatej czapki, b» 
ksztatt korony, czyli mitry ksi^ž^cej, i takiej formy po dziá dzieň ožywig% 
we wschodnim Koáciele. W Chinách biskupi nosz^ mitry czame, mister* 
nie kolorami haftowane, niskie, do naszych biretów podobné, tylko vittaš 
9% przy nich niezvrykle dtngíe. Gardellini odsyla ciekawych do Ghristia- 
nopnla, który 12 form caUriem róžnych mitr wykazuje, niekiedy z przo- 
dn otwartychy z których ledwie jedna do naszych podobna. I dziá jeszcze 
a samychže íacinników na zachodzie mitry nieco si^ róžni^. U rzymian 
mitry wysokie, ostremi hikami zakoňczone; u francozów zaá, anglików 
i niemców nižsze, zakoňczone w trójk^t (ob. Przeglqd katai. z r. 18 70 
p. 814). Polacy, jak widaé na starých obrazach, oraz z mitry zwanej é^ 
Stanislawa i innych, przechowywanych w skarbca wawelskim i indziej, cz§» 
éciej užywali formy francuzkiej, áredniowiecznej, Inbo dziá wioska zazwy- 
czaj 8ÍQ postrzega. Powszechnie dzisiaj infaia ksztalta koúczatego, u wierz- 
chn z boków roztupana, dwarožna, niekiedy (labo nie z przepisn) krzy- 
žykiem lob szyszk^ ozdobný zakoňczona. Z tyla i teraz spadig^ obok 
dwie taámy, fanony (ob.), w Ceremoniále bisknpim (1. i c. 1 1 n. 6) viť 
tae sen infulae zwane. Wtaáciwie tedy infala to te taámy, które powsta* 
ty jnž to z onych rzymskich vittae, jnž tež z dwóch taám, któremi fry- 
gijczycy tQ czapkQ mocowali na glowie, podwi^zuj^c pod brod^, albo te^ 
sposzczaj^c je swobodnie na piersL Ceremoigaí bpi (1. i c. 17 n. i — 4) 
powiada te ninítrae asns antlqaissimus est," labo wykazaé tradno, w jakiej 
epoce Koáciél chrzeácjaňski postanowi}, že ona ma byč áwiQtém nakryciem 
gtowy biskopów; na starožytnych bowiem obrazach biskapi przedstawianí 
2 odkryt% gíow^. Pod prawem Mojteszowém arcykaplan nosil na glowi& 
czapk^ czyli mitrQ z nápisem imienia Jehowy (Exod. 29, 6 — 9), a nawet 
kaplanem i lewitom káže Bóg wložyó mitry: „£t impones eis mitras", jak 
w ksi^dze Wyjácia (r. 9) cz}*tamy. Byl to zreszt^ stroj i niewiast, jak 
widaé z ksi^gi Jadyt (lO, s) i Izigasza, a nawet á. Hieronim o á. Ma* 
gdalenie to pisze. W Nowym Test. opowiacíaj^' o á. Janie Apoštole, že 
czolo przepasywal blach% zlot^, zapewne podobny do tej, jaká zdobila 
czolo arcykaplana žydowskiego (Polykratet ap. t. Hieronym.^ De vir. ill. 
c. 46); to samo opowiada Eazebjasz {Hi$u ecel, II i, 16) o á. Jakóbie 
Mniejszym i o á. Marka. I to zapewne byla mgdawniejsza forma mitry» 
a czego poszla i nazwa jej: otscpavoc — wieniec, korona (Eu»eb, H. £. X 4)» 
ocíSaptc — djadem, korona (s. Gregor. Naz,^ Orat. S6; cf. Baroniusz^ ad an. 
84 n. 298, MabiUon^ Bona i inni). Phrygiom (za áwiadectwem Nicefora 
1. 14 c. 84) mial wložyó na glowQ á. Sylwestra cesarz Konstantyn, któ- 
rej 8i§ szcz^tek w koáciele á. Marcina w Rzymie przechow^je• S. Anga- 
styn SW0J4, która síq w Walencji (przynigmni€(j za Gawanta) przechowy- 
wala, nazywa apex (deCív. Deill 15). Oawant (I 185 edyc. z r. 1749) 
kilka takowych mitr po dawnych m^žach áwi§tych wyhcza, dowodzi^c 
gř^bokiej starožytnoáci nžywania mitry. Cóžkolwiekb%dž, zwažy wszy wszyst- 
kie áwiadectwa tam cytowane, przyznaé naležy, že ažycie jej nie bylo po- 
wszechne, bo wiele manuskryptów liturgicznych i pisarzy áredniowiecznych 
(jak Alknin, Raban) opisujíc nbiory biskapie, o infale nie wspominaj^. 
Užywano niekiedy ozdobných przepasek na glowQ, potám czapek bogatych, 
na wzór mitry Aarona, jakowe Papieže na oznakQ zaslug i godnoáci od 
IX w. posylali biskupem apostoluj^cym, od X w. opatom znakomitym, 
podnoszfc je i zdobíce, až nareszcie do obecnej formy je przyprowadzo* 



liifiita.-liiMiL . 119 

no i nsDino pownechnie za cz^ nbiora biskupom z prawa, a inojm 
z przywileja przyoaležo^. Caerem. £pp, 1. e. trojaki gatnnek mitry przer 
pisuje: m. prětíota^ na wielkie uroczystoici i to do krótkiego nžycia, wi« 
docznie dla d^ra, bo winna byé blachami zlotemi albo srebmeiBi, dro* 
giemi perlami i kamieniami ozdobná; m. auríphrygiaU^ po frygijska zlo- 
tém i drobniejszemi perlami baftowana, skromniejsza, jedwaboa, iub po 
prosta z lamy; m. $impUx^ powszednia, jak chce Gardellini, tylko dla kar* 
dynalów adamaszkowa, dla inoych, zwlaazcza niebiakupów, plódenna bia* 
la, czerwonym jedwablem przehaftowywana i tak^ž frendzelk^ obszyta. 
Kiedy jakicj niywaé Cerem. bpi tuž opisaje. W jakich razach wolao nžy- 
wa6 infoly pralatom mitratom, ob. w KoUekcji dekretów Š. K. O. Gar- 
deliiniego, w reeestrze pod wyrazem mitra. O kolorze mitry milcz^ Utar* 
giáci, a d, co mówi^, že kolor jej odpowiada kolorowi innych szat koádel- 
nycb, przy nabožeástwie tém ažywanycb, nie maJ4 na to dowoda; owszem, 
widz%c, le wedle Ceremoniálu simplex Iňaia ožywa 8i§ w wielki pi^tek 
i nabožeústwach žalobnycb, wnioskowač trzeba, že kolor mitry wlaádwie 
sÍQ nie zroionia, tylko ozdobnoáé složy za przemiang. Jak ú% obchodzió 
z mitr^, kiedy i jak }% podawaó, przepisnje 'Caerem. Epp. (1. i c. 1 1 n. 
6 i indziej). Znaczenie mystyczne mitry podige Innocenty III {L i de 
jMfiter, min. c. 44J, które zreszt^ widoczne ze slów bpa konsekratora, 
kiedy j^ po raz pierwszy wklada nroczyšde bpowi nowo poáwiQConemn. 
Jest w nich allazja do slów á. Pawla (Efez. 6, 17. I Tessal. 5, 8): 
Jmponimns, Dne.." roówi, kladzlemy, Panie, na glow^ tego bpa i zapa* 
ánika twego przylbicQ nzbrojenia i ocalenia, ažeby ozdobion% twarz§ 
i ozbrojeny glow% rogami obojga Testamentu straszliwym 8i§ okaziJ prze- 
dwnikom prawdy; a za pomoc^ twej laski, niechaj si^ dzielnym ich po- 
gromc^ stanie, któryá Mojžesza, slugi twojego, twarz ebcowaniem twej mo- 
wy ozdobný, najšwietniejszemi twej jasnoád i prawdy rogami odznaczyl; 
i na glowQ Aarona, arcykaplana twego, tiar§ wložyó rozkázal fPontif. 
Rnum, de consecr. decti in eppum). W tém samém znaczenin powtarza 
bp každ% raz^ modlitw^ ze mszalu, nbieraj^c si§ w mitre przed obrz^ 
dami: Jáitram, Dne, et salntis galeam impone capiti meo...* Biskup, to 
pochodnia na Syonie, mistrz zákonu Patfskiego, niezachwiany w zásadách, 
grožny na nieprzyjadól Ewangelji á. ti| przylbic^ i těmi rogami, obroúca 
niezmordowany wiary apostolskiej. Ob. Thesaur. S. Bit. Gawanta, edyc. 
Wenec. z r. 174 9, I 195 i n.,gdzie na p. 1S4 jest dowód, že niekiedy 
i. omat inful% sig nazywal. W Gardelliniego Kollekcji dekretów SRC. 
edyc. 8 t. 3 obszema nota 1 in Append. p. 08 i n. Ob. Ansd. Solerii 
(Teof. Raynaud), Tract de pileo caeterísque capitis tegamentis tam sacria 
quam profanis, Lugd. 16 55, i w Theoph. Raynaldi Opp. t. XIII. Cf. 
Binterim^ Denkwflrdigkeiten I 2 p. 348. X. S. J. 

Infirfat nazywa síg duchowny, który, nie b^d^c biskupem, ma przy- 
wilej Apostolskiej Stolicy na užywanie przy sprawowaniu uroczystém Mszy 
áw. i przy innych obrz^dach ubioru biskupiego, jako to infuly czyli mitry, 
pastorálu, grengalu, dalmatyki i tunicdli, r^kawiczek, poáczoch isanda- 
lów. Iníulad s^ albo zakonnicy, albo áwieccy ksi^ža. Zakonnicy infa- 
lad s% to opaci niektórych kUsztorów, juryzdykcji biskupiej nie ulegigv 
cycb. áwieccy kaplani albo mig^ przy wilej ten do koáciola swego, w któ- 
ijm 3% przeložonemi, Inb godnoáé, jak^ piastiý), przy wi%zany, Inb tež do 
osoby Bwotjej. Ježeli infulacja jest przywi^sana do godnoáci inb urz^o^ 



120 • infutaL— InguK. 

np. do kanoigi lub probostwa, wtedy wszjscj nast^pajicjr po sobie na 
tak) godoošé lab urz§d maj% prawo užywaDia infuly i w ogóle apara- 
tów pontyfikalnych. Jeteli zaá przywilej ten otrzymali osobiécie, wtedy 
on na ich nastQpców na nrz§dzie i godnoíci nie przechodzi, lecs koňczy 
m^ z ich ámierci%. X, A. S, 

Ingres biskupi: tak 8i§ nazywa ceremoDjal: pierwazego uroczystego 
vejácia biskupa do swojej djece2ji, lub miasta, celém uroczystego obj§cia 
wladzy pasteiskiej. Niýwiašciwíej do kapituly, gdzie takowa jest, naležy 
ulotyé program ingresa, a to na zasadzie przcpi3ów w Caerem, Epp. L í 
e, 2, w pontyfikale Ordo ad reeipiendum processioncditer praelatum^ a jak 
a nas i w lytnale piotrkowskim, p. t. Exceptio novi archieppi et eppi etc. 
podaných, stosownie do czasn, miejsca i okolícznoáci. Zródla te nie obja- 
ániaJ4, ale z kolei rzeczy wypada, že nowy bp bulle papiezkie, przynaj- 
mniej bullQ 8tosowan% do kapituly, powinien przedtém przeslač kapitule, 
lub rz%dz%cemu dot%d djecezj%, ažeby si^ z postannictwa swego wylegity- 
mowah Do žadnego tež miejsca w swojej djeceagi pierwej procesjonai- 
nego ingresu nie robi, nim ten paradny nast^pi {dier, Epp. 1. c. n. 7). 
Przygotowania do podróžy i wjazd w granice jego prowincji lub djecerji, 
zbližanie 8i§ do stolicy bisknpiej, cafy porz^dek przyjgcia i procesji 
pnepistge szczegótowo ceremonjal bpi. Naszym zwyczcgem, który i rytuat 
uprawnia, towarzysz^ tej proceaji bractwa i cechy, relikwje przez kapla« 
nów niesione, obrazy, chor^wie, áwiatla, ápiew ludu i glosy dzwonów, 
boč to tryumf Koáciola. Gdy po tym ingresie zechce biskup wi^owaó 
inne miejsca znaczniejsze swojej djecezji »wypada, ažeby za pierwszym ra- 
zem** z podobn^ž proccsj% byt przyjroowany. Okrom przyj^cia bpa przy 
ingresie, s) jeszcze dwa inne, t. j. gdy przybywa do jakiego miejsca z wi« 
zyt^ kanoniCzn^ (ob. przepisy tego przyj^cia w pontyfikale p. t. Ordo 
4id vi$itandas parochiaa) i na celebr^ (ob. Caerem, Epp. 1. l c. 1 5), ale 
8ÍQ te nic zowi) ingressus^ jeno accessus. Ingreasa lowie síq u niektórych 
liturgistów lotroit (ob. Řomsée t. 2 p. 66). Ingressus ad altare ob. ce« 
remonje Mstg i. Ks. Lunkiewicz (w swoim Wyki. obrz^d. cz. 4 r. 8) na- 
sywa ten ingres 2/i«^a/^c;qf biskupa^ ale to mniej wiašciwie; ceremonja! je* 
dnak przezeú podaný, lubodowolny, možesiQprzydaó przy uktadaniu progra- 
mu ingresu; najdokladniejszy program ob. Ať Martinucci^ Manuále sacrar. 
caeremoniar., Romae I87i 1. V p. 14.. X. S. J. 

Ingulf (Ingnlfue)^ opat slawnego klasztoru Croyland, w Lincoln- 
shire, i autor historji tego opactwa; ur. 1030 r. w Londynie, wychowa- 
ny w szkolach Westminsteru i Oxfordu, przyboczny sekretarz Wilhelma 
ksi^eia Normandjí od 1051, nabyltakiego naú wplywu, že, aby bíqusu- 
n%6 od wywolanej przez to migdzy dworakami zazdroáci, musial przed- 
si^wzi^šé pielgrzymk^ do Ziemi éw. Za powrotem wst^pi! do klaszto- 
ru w FontaneUe, lecz w 1076 Wilhelro normandzki, który tym czasem 
zdobyl Anglj§, powolal go znowu do siebie i oddat mu w zarz^d opac* 
two Croyland. Wilhelm byt do niego zawsze bardzo przywi^any, a 
i arcbp kantnaryjski Lanfrank w wysokiém miat go powažaniu. Oddá- 
W8zy wielkie przystugi opactwu, um. 1109. Szczególy swogo žycia za- 
tfczyt, pod r. 1 07 5, do histoiji opactwa Croyland, p. t. Hiatoria seu de- 
ecriptío abbaUae Croylandensis, To dzieto Ta.zawiera wiele wiadomoáci 
do historji królestwa Mercji i catej Anglji od 636 do 1 09 1 r., a takže 
o zatoženíu klasztoru Croyland až do zburzenia go przez Duňczyków 



tafiin.— iRklimeit. 121 



870. L pow<rfqÍ6 d^ na wiehi dawajeh iat)iukarz3r, jak na Aicna^ Tur- 
f^a^ Sw€ímamna^ mnicbów x Grojland; nie wspomina jednak, kto mn 
doftarczj} doknmentów do wypehiieala przerwj od 871 do 948. Zj* 
wot znakamitege opata Turketul (f 975) przjznaje jednemn x jego kro- 
wnjch, opatowi Egelriekomi mtodnema; o lobie powiada, ie tylko swoich 
pojM^edników dopetnih Co %\% tjezj saraej histoni klasztorn, wedhig 
opowiadasia Ingňlfi, da si^ ona tak streáció. Guúdah znakomity mer* 
cjania ze wszystkich postelmków anglo-saksoúskich n^slawníejszj (nr. 
ok. C7S t 714), wíódt z kilkoma nczníami žjwot surowý i odosobniony 
na jednym z pagórków w poéród bagnisk Groyland. Po jego émierei, 
król Mereyi Eihelbald (716 — 757) zbndowat kn czci j^^ wspanialy ko« 
ációt z klasztoreoi, któremv zai^sal ca?) okoíic^. Do tego klasztoni 
sprowadzi} mnichów z sřawnego opactwa benedyktyáskiego w Eyesham, 
zatožooago niedawno przedtém przez Š Egtrina^ bpa Worcester (f ok. 
708). Opat Teodor^ cz^ moidiów i mlodziežy szkolncj tego klaszto- 
ra zgin^la straazliw) ámieici) podczas zbnrzenia Groyland przez Dná- 
czyków 870 r. Pozostali przy žydn mniši obrali opatem Godríka^ oď 
znaczju^cego xíq pobožnoáci) i nank); przy jego émierd znajdowalo n^ 
WBystkiego trzech mnicbów, którzy mieszkali w minách owego, niegdyé 
wzpanialego opactwa; trzeba byto sznkaó gdzieinddej schronienia. Ale 
Twrkettd^ z rodn królewskiego, prawnnk Alfreda W., m^dry i pobožný 
doradca ezterech królów, poáwi^wuy si^ žycin zákonnému, zborzony 
Uaaztor przy pomocy króla Eadreda wjrrestanrowal, mnichów zgroma* 
dzi2, w czoód zaé odosobnionej klasztorn nrz^dzi) schronienie dla dn* 
diownych, oddi^ych si^ nankom i pragn%cych iyó zdala od éwiata, 
nie lf^^k^sJdi 8ÍQ jednak álabaml zakonnemi. Torketnl przewodniczyi 
diwalebnie opactwn przez lat 2 7; nm. 975, miy^c lat 68. Nast^pcam! 
j^go byli: Egdrieh bliski krewny, m^t pobožný, rozumný i w prowa- 
dzemu interesów biegly; potem Egdríeh mlodézy miloénik nauk, i wreszcie 
po widu innych ów h^gvif^ który przechowal pami^č swoich poprzedni* 
ków i swego klasztorn w historyi, której treáó tu podaliámy. Dzieto 
fa prowadzi} dalej PioU z BíoU^ archidyakon w Bath (f 1220> Po- 
mieszczono je w kollekeyi SaoiWa Script. rer. AngL, Lond. 1598, 
Fimncof., 1601, a lepiej jeszcze w FtWa Rer. AngL script. vet t. I, 
Ozoniae 1824. Žywot Turketula, z dzíela Ingnlfowego wyj§tyjest ap. 
MabSbn^ Acta SS. Ord. S. Ben. saec. Y p. 502..; žywot Gnthlaka ap. 
BoUand., AcU SS. 11 Apr. II 50^54. Gf. Bright, Bibliogr. bríUn. 
literar. II 28, a szczególniej artykul FrancWa o Ing. w Quarterly 
£€vkw XXZIY n. 87 p. 289; Hardy^ Descript. catalog. of materíab 
II, 1865 p. 58. {SehródCí X O. B. 

Ilklioacfa (incUnatío)^ schylenie, poklon, ukloň. W jazyku i pra- 
ktyce liturgieznej inklinacja jest dwojaka: ciala i glowy. Inklina- 
cja dala dzieli st^ znowu na gl^bohq fprofunda) i iredniq (mědiocris); in- 
klinacja 0owy — na g^oUq^ iredniq i maiq, Inkl. gifhoka ciala jest 
wtenczas, gdy si^ czlowiek przez pÚ calkowide schyla tak, iž zložyws^ 
roce koácami paloów, bez poruszenia ramion, može swych kolan sj§gn%6, 
a jeáii jest pr^ oltansu,gdytwarz prawie licem do powierzchni mensy obró- 
eoaa. Šr^ibua czynl d^ glowy i ramion miemém nachyleniem tak, ižby 
dalo bylo w mierze paÚd na kleliehu. Ažeby jedno i drug^ skladnie 
nykonad, nogi powiony byé na pól kroku od antepedium olt«rza« Inkl. 



122 Inklinacja.— lokorport^ 

gi^hoha ^gloyrj robi 8Í9 z wielkiém nachyleniem glowy, które ea sob^ 
pocúiga i lekkie ramion schylenie; indnia ze zaaczném, a malá tylko 
z lekkióm nachyleniem gtowy* GÍ^boka odpowiada czci, zwaoej cuUua la^ 
triae^ árednia — hyperduUae^ a malá — duUae^ t. j. jak% síq iwi^tym (prócz 
Matki BoBkiej), i ladziom žyj^ym, Papiežowi i biskupoifi czyni. Gdy uq 
J% robi, oczu podnoiič Die trzeba, cbyba že gdzie taki przepis szczególny. 
Ježeli inkU ma za przedxniot latríam^ jak na Gloria Patri^ Oremus^ imiQ 
Jetus^ przy przejíciu oltarza i t. p. (nie przy ewaoge|ji i nie przy wy- 
stawienia Najáiw'. Sakr.) zawsze winna byč kierowan% ku krzyžowi oharza; 
przy ápiewanin czy czytanin ewangelji, dla jej godnoáci na imi§ Jexu$^ 
inkl. do mszalu, a przy wystawieniu Najáw, Sakr. i po koDsekracJi, 
doň wszystkie iokl., nawet podczaa ewange^i, inaj^ byč czynione. lokl. 
na imiQ Marji (Matki Boskiej), áwi^tych i Papieža kiemj^ síq do ksi^, 
w których saajdaj^ zíq te imiona czytane albo ápiewane, chyba že w 
przedniejsžém miejscu oltarza jest pos%g czy obraz Matki Boskiej, alboli 
tfž tego áwi^tego, w którym to razie do nich i inklinacje. W czasie 
ewangelji na imig Jezus (wíqc i Maiji albo áwi§tego) inkl. do ewangelji, 
lecz czyni J4 tylko ten, co ápiewa, inni do krzyža ottarzowego Inb obra* 
zn. Na imiona áwí^tych EwangeUstów, choéby w ich áwi^ta, w tytnlach 
ewangelji nie robi síq inkl., podobniež w mszach žatobnych w kanonie 
lub indziej, bo te nie maj^ wspólnoáci z officiam, jak niemniej w ora- 
cjach Á cunotia i ad Ubitum. Inkl. síq robi% tylko na imiona wtasne 
i czci wlaáciwe, jak Pioir^ Pawel^ nie zaá Simon^ Barj<ma Inb SzatceL 
Gdy síq wiele imion wylicza obok, inkl. tylko jedna na wszystkie rá- 
zem. W modlitwach, które si§ z nacbyleniem mówi), jnž si^ na imiona 
nowej inkl. nie robi. Inkl. w liturgice s% przepisane, bo jak klQkanie, 
t% one aktem adoracji, czci i korzenia síq przed Bogiem, ažeby czlo* 
wiek pamíQtal, že nietylko slowy, które czyta lub ápiewa, ale i czy- 
nem latwym tu obok do wykonania Panu Bogu síq unižaé, a Jego i Je* 
go áwi^tych czcié powinien. Róžne tež s^ inkl., stosownie jak przedmiot 
czci, položenie modl^ego 8i§, slowa modlitw, mniejszej lub wigkszej po- 
kory wymagaj%, ažeby tym sposobem chwala Boža szla winnym porz^d- 
kiem. Kiedy síq we Mazy i jakie robi^ inklinacje, ob. art. Msza (cere* 
monje). Cf. Herdt^ S. Liturg. Praxis t. I n. 121 — 128. X. S.J. 

Inkorporacja jest przyl^zeníem beneficjum do korporacji duchownej» 
jak do kapituly i klasztoru. Gelem powiQkszenía fnnduszów takich kor- 
poracji od IX wieku liczne nast^pily inkorporacje. Dochody z benefi- 
cjom inkorporowanego, po oddzietonín i zostawienin na miejscu czgáci 
potrzebnej na utrz}'manie kaplana, pelni^ego obowi^zki do beneficjum 
przywi^zane, w caloáci szly na užytek tej korporacji, do której benefi- 
cjum przyl^czone zostalo. Benefícja parafjalne, mianowicie probostwa 
inkorporowane, otrzymuj% wikarjusza wieczystego, vicariut perpetuus, któ- 
ry posiada wszystkie prawa proboszcza, prócz možnoáci korzystania z ca- 
}^o funduszu, probostwu przez fundage nadánego, a do korporacji ja- 
kiejé przyl^zonego; ale korzysta tylko z pozostawionoj na jcgo Qtrzy- 
manie cz^áci, która zwykle doáé skromnie wymierzan% bywala. Nomino- 
wanie takiego wikarjusza naležy do biskupa i chociažby probostwo do 
klasztoru inkorporowaném zostalo, powinien wikarjuszem byč kaplan 
iwiecki (Cap. Jn cccUms 1 de Capellis mona, X s, 2 7). Wikarjlisz 



InkifyertejA.— inkwizycja. 12a 

powioien byó kanoDÍczaie instytopwaoym ad tempera vUae (Gi^.. 
Emtirpandae 30 de Praeben. X S, 5) i nikt go x miejsca iisuii%é nie 
moie, prócz biskupa, bo od go instytnowa} (Cap. Presbyteři nnic. de 
CapeU. monach. in 6^ s, 18). Tjm spósobem wikarjasze beneficjóir 
inkorporowanych zofitali zrówDAni w prawacb z proboszczami (Gap. Quae 
tle eceUenš noic. Clement de Officio vicarii 1,7). Sobor trjdencki ses. 7 
cap. 7 de ref. te nstawj zatwierdzil, a wjraziwszj, že wikaijnsz powioien 
byó wieczys^, dodah ježeli biskup dla dobra koéciola nie uzaa, že lepiej^ 
aby by} czasowy; zreszt^, zastrzegl sobor, aby fandasz dla wikaijosza 
oparty by) na rzeczy pewnej. Opatrzylo przeto prawo obslog^ koácio- 
lów inkorporowanych przeciwko chciwoáci, a nawet niedbalstwn (Cap. 
Ad haec S; Gap. £jí parte 6 de officio yicarii X i, 28). Obecnic inkor- 
porowane beneficja tam tylko síq jeszcze znajdnj^, gdzie tak zwana seku* 
laryzacja fnndoszów dnchownych nie miala miejsca. X, S. 

InkllIZy, ineluiij redun^ rpiXsiatoi, n fraocuzów reclus^ ťncluSj pn* 
stelniey lob zakonnicy, którzy, prago^c wy^cznie oddac síq kontempla- 
cji i žycin ascetycznemn, odosobniali síq zupeínie od šwiata i zamykali 
na zawsze w celi, czy to osobno stoj^cej, czy do koácio?a lub klasztom 
przytykaj^ccj, czy tež wreszcie znajdoj^cej síq w klasztorze samým, a 
zwanej melusa^ incbteagium^ cluecrium^ reclutorium. Zamkni§cie takie by- 
walo dwojakie: drzwi celi albowiem albo si^ zamarowywa}y, albo te2 
tylko byly opiecz^towane; nadto, inklnzy albo zaleželi od opata, albo tel 
byli niezaležni. Pocz^tkowo zamkoi^cia tego rodzi^'a nie nlegaly žá- 
dným przepiflom i byly niezaležne od porz^dku žyda klasztomego. TaU 
daj Kallimaky Jan egipski^ Nilamon^ Ácepaimas, A/arcjan rozpoczyoaj) na 
wschodzie szereg tych bohaterów žycia ascetycznego. Z czasem jednak 
Kosdó) opriedzaj^c, a w cz^šd i karc%c nadužycia, jakie i do tego ro- 
dzaja žyda zakradaé si^ poczynaly, dal pewne przepisy dla iokluzów, 
nakázal aprzedni ezas próby, zamkoi^ie uczynil zaležoém od zezwolenia 
biaknpa. BegnlQ rekluzáw spisat Aelred (ob.). Regnla ta (w HoUtemi 
Codex R^nl. roooast. I 4 1 8) daje przepisy, tycz^ce si^ modlitwy, nmar- 
twied, nbóstwa, skupienia ducha i róžnych szczególów žycia zamkoi^te- 
go. Bez pozwolenia biskupa inkluz nie mógl opuácič swojej celi; niekie- 
dy i opad obierali iokluznr^, nie przestaj%c z zamkni^cia rz^ió klaszto- 
rera. Najwi^cej inkluzów bylo w XI i XII w.; szczególniej wieln ich li- 
czy zákon cystersów, póžniej spotykamy ich i n firanciszkanów. Niektó* 
rzy z inkluzów w zamkni^in swojém zajmowali síq pracami nankowemi, 
jak Marjan Sthoi (ob.), lob przepisywaniem r^kopismów. Wattenhaek 
(Deotachlanda Geschichtsquellen s. 93 1) myli síq twierdz%c, že ten spo- 
sób žyda najmniej sprzyjal pracom nankowym; žycie 1)owiem iokloza, 
jakkolwiek odosobniooe, nie bylo zupelnie odd§te od reszty éwiata: jak 
dochoddl go pokarm materjalny, tak równiež mógl mn byó podawany 
i pokarm nmyslowy. Gdy lepiej pozoane b^d^ dzieje klasztorów áre- 
doiowiecznycb, tych ognisk ascezy i naoki, dokiadolej wyáwied síq i žy* 
de inkluzów i j^o wplyw na morálně podniedenie lodzi. Cf. Paty^ 
Les redBseries, Lyon 1875. N. 

lakwizyeja (i. Jak owažali herezj^ pierwsi chrzešcjanie. s) 
Prawa cesarzów pko herezji. s. Zdanie Ojców o karceoiu hereqi 
i praktyka tak na ziichodzie jak oa wschodzie. 4. Dekret JPap. Ln- 
cjosza III. 5. Pocz^tek inkwizycji. e. Post^powanie inkwizycji i jej 



124 Inkwizycji. 

attrybacje. 7. Rozszersenie inkwizycji we Wlofseeh, Prancji i Angljí. 
8. Inkw. w Hiszpanji i w innych kri^ach. 9. I. rzymska. 10. Uwagi 
nad zarsutami). Inquititio haereticae prayitatis, 8%d w sprawacb 
herezji, apostazji, nadužycia sakramentóWf praktyk zabobonnych i t. p. 
S^d taki sprawowali zawsze przeloženi koácielni, obowi^zani czuwaó nad 
czysto^ci^ powicrzonego sobfe skladu nanki objawionej, pouczač bl^dz^- 
cych, a uporcxywycb w bl^dzie karaó i wyt^czaó z jednoáci wiernych. 

1. Herezja uwažana byla od samego pocz^tku Koáciola, jako jeden 
s najwi^kszych wyst^pków (II Tím. 2, 35.. Tit. 8, 10. 11. Gal. i, 8. 
1 Tim. 1, 19. II Thess. 2, li.Can. Ap. 38 al. 86). Ojcowie Košciola 
nazywali heretyków trncicielami, gwalcicielami Košciola, mordercami 
dnsz (cytaty ob. w MóhUr'a Patroiogie s. 116, 135, 141) 80i etc). 

2. Geaarze rzymscy, zostawszy chrzeácjaninami, a žatém przyji^wszy 
chrzešcjaúskie zapatrywanie síq na berezJQ, wyst^pili ze swej strony 
pko niej z kárami áwieckiemi, jako to: pozbawieniem praw obywatel- 
skich, konfískat) majetku i wygnaniem. Eara ámierei na heretyków po 
raz pierwszy przez wíadc^ katolickiego wymieřzon^ byla 885 r., a mia- 
Dowicie przez Maksyma na pryscyljanistów, którzy winnymi 8i§ okázali 
jak naj(*iQž8zych przewinieú moralnych. Justynjan, podobniež jak jego 
poprzednicy, uwaža} heretyków za gwalcicieli praw paústwowycb, uzna- 
j^cychiobostrzaj^cych wyroki koácielne, utwierdziltedy kodekseraswoim iofa- 
inJQ,wyj§cie zpodprawa, wygoaniei konfiskatQ, jako kar^ herezi, a nadto 
postanowil, ažeby podejrzanych nawet o herezj^ uwažaé za nleglych infa- 
mji, dopókiby 8i§ przed Koáciolem z tego podejrzenia nie oczyácili. (Cod. 
Ju8t. I 5 de haeret). Ten sara cesarz dal patrjarsze aleksandryjskiemu 
nadzwyczajne pelnomocnictwo do atanowienia urz^dników (daces et tri- 
bunos), celém t^pienia heretyków; polecil przytém, aby na przyszloáó 
wszyacy rz^dcy prowincji przysi§g% 8i§ zobowi^zywaU, \t nietylko nic 

^•czynié nie b§d) pko Koáciolowi katolickiemu, lecz že owszem przeszka- 
dzač b§d| wszelkim zámyslem wrogów Košciola (Novel. 8), Bówniež 
anrowe kary byly pko aposta^i i šwi^tokradztwu (Cod. J. L. I tit. 7. 
Gf. Dig. 4 8, 13 1. 6, 9). Za nwiedzenie do jakiej sekty postanowiono 
jož 435 r. karQ šmierci (Cod. J. I 5 1. 5). Prawa te przeszly póžniej 
do ksi^g praw róžnych narodów, ktorych wladcy zostawili zawojowanym 
Rzymianom užycie prawa rzymskiego. Westgockie prawo káralo herezj^ 
konfiskat^ majetku i wygnaniem. W Anglii w V w. pelagjanie za 
flwoj) herezJQ skazani byli na wygnaaie. We wszystkich tych postano- 
wieniach juryáci wychodzili z zásady, 2e berezja jest zbrodni% pko spo- 
teczeástwn ludzkiemu, poniewaž „qaod in religionem divÍDam committi- 
tnr, in omnium fertur injuriam" (Cod. Theodos. II 407 L. 4; C. Jnst. 
I 5 de haeret); že jest ci^žszém przewinieniem od innych, poniewaž „lon- 
ge grayins aeternam, quam t^mporalero mt^estatem offendere** (Anth. de 
státu et cens. post i. 1 9 1. c.) 3. d. Augustyn byl pocz^tkowo pko 
wszeikiemn surowerou postQpowaniu z herezjami, a mianowicie z dona- 
tystami; wszakže na przedstawienia innych biskapów i na skutek wtasne- 
go došwiadczenia zmienil swoje zdanie (Retract. II 5). Sklonily go do 
tego nastupuj j|ce wzgl^dy: i) koniecznoáó dla wszystkich naleženia do 
Košciola prawdziwego, które to szczQŠcie przewaža nad wszelkie inne; 
i) wlasnošó ta przeciwnošci 1 cierpieá, iž cz^tokroó ulatwi^^ one czlo- 
wiekowi przyjQcie prawdy, i že rozumná pedagogika radzi, iž gdzie nie 



iBkwizyeít. 125 

poiiiiga naoctanit i ttgodne pnestrogí. Um ntležj neiekaé si^ do saro- 

woáci, i gdzie uáloé6 nic zdxiataé nie može, tam chociai bojažá do do* 

brego BMjpfázBíé winiu; Uk Bóg przez ntrapienia prowadzi cztowieka 

przewrotnego do poprawj; s) gwalty circamcelljoQÓw (ob. tej Enc lY 

316), które zmuszatj katolików do wzjwania opieki paástwa; 4) paústwo 

karze mordentwo, cadiolóztwo i iuoe zbrodníe, dla t^o dío mole pu* 

szczač bezkarnie ze swej strony i daleko cigtszjcb przewiiiieú pko Bo* 

gu, do jakich naležj herezja. Boznmie 5i§, že á. Aagastjn mia) na my* 

áli paňttwo rzeczywišcie chrzešcjaúskie. á. Uieronim podzielat zdanie 

s. Aagustyna: gnij^ce cialo, mówi! on, naležy odci^č i panzyw^ owcq 

aaležy z owczarni wygnaé, aby nie zarazi! si^ caly dom, cala owczar- 

oia (Com. in Gal. 5, 8). W tymže dnchn przemawíaj^: Leon W. (Šerm. 

9. c. 4), Grzegorz W. (L. I ep. 74 Gennadio pat.), Izydor sewilski 

(Sent. la 51, 53), š. Bernard (Serou 7 6 in Cantic. n. 12) i i. Wszak- 

ie žadtn z tych Ojców nie domagal sie przelewn krwi (Ai/y. ep. ad Mar* 

celliii. 158, lb9;Leo M, tp. 15 ad Turrib.); zákazy waty tego wyražaie 

niektóre sobory (np. conc. tolet. XI c 6; w Dekrecie Gracjana c. SO 

C. XXIII q. a). S. Chryzostom mówi (Uom. 46 in Mt. n. i. 2), že 

zabijaniem beretykóir oieprzejednan^ walk^ wprowadziloby 8i§ na éwiat. 

Bozróžoiaoo tež zawsze niewiemycb od ochrzczonych i nast^pnie dopiero 

odpadlých: pierwsi, nad którymi podlog i Cor. 5, 1 2. Kosciót nie ma ža- 

dnej wladzy, nie olegali žadnemn przymusowi, žadnym karom za swoj^ 

niewiar^ (tak uczy á. Aagnstyn [Tract. in Joh. n. 2], wszyscy teologo- 

wie i kanoniáci [S. JAi>m., Sum. II, 2. q. lO. a. a] i Papieže [Bened. 

XIV ad eppos Polon. 8 Ang. 1748, Bnll. M. XVII 2 72 ed. Goqnel.]); 

nad drogimi zaá, którzy przeniewierzali si§ przyj§tym na siebie we chrxcie 

obowi^zkoro, tak Koéciót, jak paástwo chrzeácijaúskie wtadz§ sw^ za* 

trzymywalo, i dla tágo moglo do postaszeňstwa ich zmuszac i przenie- 

wíerstvo icb karač. Možnošč ta wszakže nie znaczyla jeszcze sama 

przez 8i^ obowi^o wykonywania jej we wszystkich przypadkach; zamie* 

niala li^ w icisly obowi%zek wówczas dopiero, kiedy szlo o nienchronn% 

obron^ poddaných chrsekýadakicb. Nígdy tež Koádót nie naacza), ie 

kára šmierci na heretyków jest konieczn^ i zawsze nieodzown%, bronil 

tylko zdania, že jest przyposzczaln^, že nie jest przeciwn^ sprawiedliwo- 

ici (& Ikom. 2, 2. q. 11 a. a) i duchowi chrystjanizma (cf. SS tezg 

Xotra^ pot^pion^ przez Leona Ti^ 9l^. Denzmger^ Eochiridion, tadziež 14 

art. Husa, pot^piony przez aob. konstancjeň. ob. tej Enc. VII 559). 

Nadto, zawaza miano na wzgl^de, že nie každá herezja jednakowej jest 

iložci i že nie wszyscy heretycy jednakowo s% karogodni. S^d koácielr 

ay bral na nwag^ róžňic^ okolicznoáci i osob, wi^ksze lub mniejaza 

aiebespieczeástwo zárazy, a wladza paústwowa baczyU jeszcze na to, 

o ilebereqa przedstawiala niebezpieczeňstwa dla porz^dku spoleczeáskiego. 

Sarowoáč kar, wymierzanych na heretyków, objaánia 8i§ w cgóle snrowo- 

Ui% prawodawstwa kamego dawniejszych ezasów. Szczególniej sarowo 

karcono przewrotn^ sektQ manichejczykóv: jak na wschodzie tak i na 

zachodzie karano ich émierci^ i konfískat^ maj%tka. R. 1022 w Orleanie 

spalono kilkn manichcjczyków; 1023 r. w Arras przj^iedziono innydí 

tej sekty wjznawców do wyrzeczenia síq bl^do; 1002 r. Henry k III ce- 

aarz kázal w Goslarze kilku powiesic. Pod róžoemi nazwaaii ázerzyli síq 

d sekciarze, szczególniej we Francji, we Wloszecb póřcocr.ycfa i w Niem- 



126 Inkwízyoja, . 

czech. Cz^stokroé lad pelen oburzenia powstawt) pko nim, wymierzaj^c 
im sprawiedliwošó doražn^ i uprzedzig^c wyst^pienie dachowieústwa, któ- 
remu zarzacal zbytni^ 2agódnoáé. Tak Piotr de Bruis (ob.) przez lud 
zostat spalony. Wielu, jakkolwiek brzydzUo síq t% herezj^, przemawialo 
pko užywaniu na heretyków kary ímierci: tak HUdegarda (ep. ad cler. 
Colon.) i Piotr Cantor (Verb. abbreviat.), który 8i§ powolywal na przy- 
klad Papieža Eogeniusza III i synoda remeáskiego z 1 148, .na którym 
manichejczyk jeden skazany byl tylko na wÍQzienie. Wszakže rozrost 
sekt i odkrycie ich' praktyk bezecnych, które przekonaly, že ich wyznawcy 
s% prawdziw^ zaraz% rodzaju ladzkiego, sklonily w drugiej pólowie XII w. 
tak wladzQ duchown^ jak áwieck% do sarowszego pko nim wyst^pienia 
i do odnowienia praw dawnycb. GzQstgkroé ksi^ž^ta éwieccy pobudzali 
do tego wladz^ dachown%. Tak Ludwik VII, król francuzki, prosil Pa* 
pieža Aleksandra III o wyst^pienie pko heretykom, jakich odkryl Hen- 
ryk arcybp remeňski (Marlot^ MetropoUs Rhem. II 896). 4. Na syno- 
dzie weroáskim 1184 r. Papiež Lncjnsz III, w porozumieniu z cesarzem 
Fryderykiem I, wydal swój slawny dekret pko heretykom (cap. 9 Ad 
abolendam V 7 de haer.; Mansi^ Gonc. XXII p. 4 76, 488..), a miano- 
iričie pko katarom, patarynom, I^nmiljatom, passagjanom, józefínom, 
którzy ze szczególn^ zawzi§toáci% i nienawiáci% Koációl napastowali. D6« 
kret ten jest wlaáciwie wznowieniem dawniejszych praw i postanowieú, 
tak cesarskich jak i synodalnych; oprócz ekskommuniki, jakiej nlegtg^ he* 
retycy i ich popieracze, obroúcy i t. p., dekret ten pozbawial ducho- 
wnych wszystkich przywilejów stanu i benefícjów i pozwalal na wydanie 
ich w r§ce wladzy swieckiej, z wyj^tkiem, ježeliby po odkryciu ich he- 
rezji zaraz do jednošci wiary wróciii; éwieccy podobniež wydawani byli 
wladzy áwieckiej, która kárala nietylko émierci^, jak zazwyczaj mnie* 
maj^i lecz takže wiQzieniem, lub* oplaty pienigtn^; takiemuž losom ule- 
gali podejrzywani o herezJQ, ježeli z podejrzenia nie oczyácili síq przed 
biskupem; ktoby zaš popadl w herezJQ po raz wtóry, ten wprost mial byó 
wydawanym s^dowi áwieckiemu; každý bisknp obowi^zany byl tym de- 
kretem osobiácie lub przez archic^akona corocznie dwa lub trzy rázy wi- 
zytowač paraQe, w których mieli znajdowaó sig heretycy, i tam trzy wia« 
rogodne osoby pod przysi^g^ skladaó byly winny zeznanie o kacerzach; 
grafowie, baronowie i magistráty, na t^danie biskupa, przysi^g^ musialy 
8ÍQ zobowi^zywaó do bronienia Koáciola pko heretykom, gdyby zaš tej 
przysi^gi wykonaó kto nie chcial, natenczas dekret ów pozbawial go 
miejsc i godnoáci, poddawal go ekskommunice, a jego terrytoija interdy- 
ktowi; miasto opieraji^ee síq tym postanowieniom, lub na wezwanie bi- 
skupa nie karc^ce heretyków, wyl^czalo %\% od stosunków z innemi mia* 
-stami i pozbawialo si§ stolicy biskupiej; wszyscy popieraji^cy herezjQ ule* 
gali infamji na zawsze i wyl^czali síq od wszelkich urz^dów publicznych; 
osoby wyjQte i zostaj^ce pod bezpoáredni) juryzdykcj^ Stolicy Apost., 
"W kwestjach objatých tym dekretem, ulegaly biskupem, Jako delegátem 
apostolskira. Wszakže sekty coraz wi§cej 8i§ szerzyfy, a w poludniowej 
Francji doszly do wielkiej pot§gi, grož^c Koáciolowl zupelo) zaglad) 
iHefeU, Gonc. V 782...). Juž Aleksander III 1180 r. uwažal za ko- 
nieczn§ tam wypraw§ krzyžow^; bardziej jeszcze Innocenty. III widzial 
fli§ w potrzebie užycia tego šrodka nadzwyczajnego dla obrony Koáciola. 
Wprawdzie prawa pko heretykom moglyby ich powáci%gn)6, ale biskupi 



lokwizyejt. 127 

zanadto byli rélmiif tprawtmi zajfci i nie wj8t§powali pko nim z nale- 
žyt^ eoergň; nadto, w polodniowej Francji, gdzie duch antjrkoácieloj 
do widkiej przjszedt przewagi, bislrapom zbywato na naležjtcj ka terna 
powadze, jak^ w czQáci stradlí przez swe wyst^pki. Daremnie wzywal 
ich Papiež do irí§kszej tarliwoáci (Innoc. III, L. I ep. 9S,94,165; L. II 
ep. 123,1 2 S. Gf. He/eU, GoncU. §. 645). 5. WÍQcej možoa bylo sobie 
nr tym wzgl^dzie obiecywaé od wyksztaiconycb i gorliwych zakonnikóir, 
któny, przyodzíani powag^ legatów papiezkich, nmietí sobie pozyskač 
pomoc magnatów katolickich. R. 1198 wy slaní tam byli legaci Bainer 
i Gwido^ í obowi^zkiem nauczania beretyków i nžycia snrowošci prawa 
w razie ich npora. R. 1200 wyslal Papiež kardynala Jana Pawla 
i dwóch cystersów: RadvJ/a (Raonla) i Pictra Castelnau (ob. dalej ten 
a. i Albigensy). Bisknpia tedy inkwizycja, biskopi a|d o herezji i he- 
retykach za Innocentego III poezii byó powierzany specjaloym delegá- 
tem, wszakle staly trybnnal inkwizycyjny w nowej swej formie datuje 
dopiero od 1229 r., kiedy na synodzia tulnzkim každý biskup zostal 
obowi^zany jednego ksi§dza i dwóch inb trzech laików wyznaezyč do 
pilnego wyszukiwania beretyków i do donoszenia ich wladzy duohownej 
i éwieckiej (J/onii XXIII 191..). Skoro wszakže biskupie s^dy nie 
wystarczaly zadaniu, a z dmgiej strony inkwizytorowie djecezjalni cz^ 
atokroč dawali síq przeknpowač heretykom, Grzegon IX Papiež, od 1232 
postanowil mkwizytorami domini kanów (Bullar. ord. praed. 1^7,38; 
Mann XXIII 74), którym cz^stokroé dodawano íranciszkanów. 
Wílhelm Ámauld i Piotr CeUam zostali inkwizytorami w Tnlnzie; innych 
wyznaczyl Papiež dla Karbony, Bonrges, Bordeaux, Vienue, Arles, Aix 
i Embmn. Fryderyk II cesarz, który tak dhi Niemiec jak dJa Wloch 
€arowe wydal prawa pkó heretykom {Pertz^ Monnm. Leg. II 285..), 
wzf^l pod 8zczególn% swoj^ opiek^ dominikaaftV, jako haereticae pravitatU 
ťnqtdtUores^ ale nowa ta iustytucja nie znalazla w Niemczech do- 
br^o przyj^da. Konrád z Marhurga^ ksi^dz áwiecki, upowažniony przez 
Grz^orza IX do zaprowadzenia w NiemczechJnkwizycji, zložonej z domi- 
níkanów i francisxkanów, przekraczal baidKvrai^'^ udzielonej sobie da- 
legacji i w zap^dzie surowoéci káral imvm^ nawet niewiunych. Trzej 
arpylnskapi: moguncki, trewirski i koloúskí, na synodzie mogunckim 
1233 r. postanowili položyé koniec jego nadužyciom i zaskaržyli go do 
Bzymo: Grzegorz IX odwolal natychmiast dan^ Konradowi wladzQ i na- 
gaail areybisknpów, že tak dtugo milczeli w obec jego bezprawia. Za- 
inm jednak nadszedl wyrok papiezki, Konrád zostal w drodze z wspo- 
mniaaego soboru do Marburga zabity (20 Lip. 1233) przez chlopów, 
których poprzednio jako inkwizytor przešladowal. Odt^d nie bylo žá- 
dalo oddzielnego trybunalu inkwizyeyjnego w Niemczech. I we Fran- 
€ i i niektórzy inkwizytorowie zbytni^ odzoaczali si§ sarowošci^ tak, že 
Orz^gors IX 1237 zawiesil ich w urz^owaniu w calém terrytorjum Tu- 
hizy {BeftU^ Ckinc Y 882,978). W ogóle wszakže, post^powanie inkwi- 
zycji bylo ostrožné, lagodne i tylko w razach zaci§tošci heretyckiej sto- 
aowano sorowošó praw ówczesnych. Poci^ganych do badania beretyków 
diieioDO na trzy klassy: i) takich, którzy rzeczywiicie 8i§ z Košciolem 
jednali; 2) takich, którzy si^ poddawali, ale o których zachodzila w^tpli- 
wrošd, czy skrucha ich nie byla udawana; 3; zupelnie niepoprawnych 
i npomyclL Pier|rsi byli zupelnie nwalniani, z nazaaczon) im tylko d^ 



128 inkwizycji. 

odprawienia pokuty. Co do drugichi niektóre synodj przepÍBywaly. dla 
nich doiywotnie wi^enie, która to wszakže ktra miata micjsce zazwy- 
czig tjlko za decy^^' papiezk|. Heretycy trzecicj klassy, do których 
naleželi i pewtórnie wpadli w here^'Q, wydawani byli s^dziom iwieckim. 
Od czasów praw Fryderyka IIzi28iii388 spalenie na stosie byto 
powszechnie przyj^t^ kar^ na takich heretyków (cf. PeriM IV 327; 
Sachsenspiegel II art. 14 § 7; Schwabenspiegel § Sis p. 1S6 ed. 
Lassberg 1840). KarQ tQ przepisywaly dla manichejczyków dawniejsze 
prawa cesarskie; niekiedy tež przed prawami Frydeiyka II ulegali jej 
juž heretycy (jak Arnold z Brescia 1155 r. i zwolennicy Amalryka 
z Bena 12 lO r. w Paryža). Poniewaž pra¥FO cesarskie herezj^ uwažalo 
nietylko na równi ze zbrodni% stana i obrazy majestátu, ale za cÍQžsze 
jeszcze przewinienie, przeto i nast^pstwa prawne zbrodni stana przenie- 
siono niebawem na zbrodnig herezji. Zt^d každý byl obowi^zany dono- 
sič o herezji, gdy si^ o niej dowiedzial; wszakle osoby pr}'watne, za* 
niedbaj%ce tego obowi^zko, Die byly karane jako favtores (Gard. Fetra^ 
Comm. in Const. Ap. III p. t n. ii); každý móg) byč oskarJ^ycielem, 
nawet infamis; áwiadectwa wszakže pochodz^ce ze ztoáci i nieprzyjažni 
žadnego nie roialy znaczenia (c. 5 In fidei V 2 De haer. in YI*^); po-, 
zwoloném bylo nžycie tortnry dla aznpelnienia dowodu przez przyznanie 
8i§; wszakže užycie jej nierównie bylo lagodniejsze, jak w áwieckich s%- 
dach {Carena^ De ofSc. s. Inqaisit., Lugd. 1669 tit. X § 21; Bangen^ 
•Die řfim. Curie, s. 117..); nadto, Klemens V Pap. postanowil (Clem. 
c. 1 § 1 de haer. V 8), že na tortur^ zgodzió síq mnsi biskup i inkwi- 
zytor, co czynilo rzadszém jeszcze jej nžycie. Jak w procesach o zbro- 
dniQ stanu, tak i tutaj nazwiska áwiadków byly oskažonemu nieznane^ 
celém uchronienia ich przed zemst^, wszakže wolno mu bylo wymienió 
swoich nieprzyjaciól i iqr^czyé ich od áwiadczenia {Ilefele^ Conc. 
V 1020); nadto, co dO wartoáci áwiadków i ich áwiadectw zaci^gano 
zawsze rady ludzi znaných z prawoáci i bieglych w prawie. W procesie 
o herezjQ obowi^zywala zreszt% zásada, že dowody powinny byč najza- 
pelniej jasné, podlug reAy m crimináUhus judicnt probatmiět dehent 
tsse luče meridiana clariorm^ že lepiej jest winowajcQ puáció nieukara- 
nym, niž náewinnego pot^pié (tak synod narboáski z 1248 c. 28 
i instrukcja syn. Beziers z 124 6 can. ii; tak Aleksander III ep. liS 
[ad archiep. rhemen.] i Klemens V c. i § 4 de haer. Y 8 in Clem.). 
Wyrok pot^pienia mógl wydaó iokwizytor tylko wspólnie z bisknpem 
(Clem. y 1. c. § 1). Proces nie mógl byč nigdy calkowicie tigemny; 
przy wyrokowaniu musieli zawsze byó wezwani biegli prawnicy, a przy 
badaniu áwiadków mnsialo zawsze byó dwóch ludzi znan^ sumiennoéci 
(Urban. IV Const. 2 Licet 1262 § 6; Paramo^ De orig. ioquis. L. III 
q. 4 n. 60). W biskupach mieli inkwizytorowie cztgn^ kontroly; pko 
zaá biskupom, choóby bardzo podejrzanym, inkwizytorowie wyst§powa6 
nie mogli, chyba za szczególowém zleceniem Stolicy Apost. (Bonif. VIII 
c. Inquisitores h. t. in YI). Obowi%zek inkwizytora nie koáczyl síq z 
ámierci% Papieža deleguj^cego, lecz wyrainém odwolaniem. Wybór nrzQ<- 
dników i slug inkwizycji odbywal síq przez biskupa i dwóch dominika- 
nów i franciszkanów, na przedstawienie wladzy áwieckiej; ježcliby biskup 
i franciszkanie nie chcieli byó na wyborach, sami dominikanie mogli wy* 
bicraó (lonoc. lY Const S ad exstirpanda § 8 Petra III, op. c. 107..) 



Inkwizycja. 1 29 

zawsze tylko z pomigdzj ladzi znsnej aczciwoáci. Inkwizjtor wÍAíen byl 
mie^ lat czterdziéfei najmoiej, byé nieposzlakowanej prawoáci, a za przc- 
winienie w nrz^dzíe cigžko bjó káraným (c. 1.2 de haer. Y s in Clem.). 
Jako delegát apClstoIski, w nrz^dowéoi swojém stanowiska, lakwizytor wol- 
DjXD byl od posřnszeástwa przeložonym zákonným. Wiek XIII przedsta* 
wia aam tak w synodabém, jak w papiezkiém prawodawBtwíe najliczniej- 
sze i najrarowsze postanowienia wzgl^dem beretyków; dziwič si§ ternu 
nie možná, bo grozilo wówczas ňader wielkle niebezpieczeástwo ze strony 
tych beretyków. ,Owe sekty gnostyckie katarów i albigensów, píszo 
Ddllinger (Kircbe n. Kircben p. 51), które wywolaly snrowe w árednich 
wiekacb prawa pko berezji i krwawemi bojami zwalczane bvó musialy, 
byly socjalistami i komanistami owych czasów. Xapastowaly one malžeú- 
stwo, rodzin§, wlasnoáé. Gdyby zwyci§žyly, nast§pstwem ích zwycl^ztwa 
bylby znpetny przewrót spoleczny i úpadek." 7. Ucbodz^c przed prze- 
áladowaniem we Francji polndnionej, cfaronili si§ beretycy we W 1 o- 
s z e e b pólnocnycb, szczególniej w Lombardji; do stron tedy wzbarzo- 
oycb ci^emi walkami politycznemi przynosili oni nowy zaród niesnasek. 
Innocenty lY vyslal tam (1250) inkwízytorów: kardynala Oktawjana i do- 
minikanów Piotra Martyra z Werony i Wiwjana z Bergamo; energji 
Papiežy zawdzi§czaly te strony, že po 1300 r. berezja prawíe calkovricie 
jož byla w nieh przythimiona. Ňa ž^danie króla Lnd^ika IX, Papiež 
Aleksander lY nstanowil (1255) inkwizycja we Francji árodkowej 
i pólnocnej. Gwardjan franciszkanów paryzkicb i prowincjal dominika- 
nów zostali wielkimi inkwizytoraroi, z obowiJ|zkiem zasi§gania rady bi- 
sknpów. Dncbowieňstwo wszakže miejscowe, równie jak parlamenty, prze* 
ciwne bylo tej nowej instytncji {Fltury^ Hlst. eccl. s. XT II 1. 84 
n. 15) i dla tego powaga jej wkrótce wielce oslabla. Filip Pi§kny za- 
mienií 1 s 1 2 r. trybnnaly koácielne na paú&twowe i nžyl ich szczególniej 
na zniszczenie templaijnszów. W XYI w. Inkwizycja francnzka nkarala 
wielo w dncfaowieňstwie nkrytycb kalwinistów. R. 1538 sam wielki in- 
kwizytor Ltidunh de Eochette zostal spalony, jako kaiwinista; póžniej, 
wielki inkwizytor kardynaf ChaiíUon ndeczk^ tylko ratowal si'§ od ta- 
kiegož losu (ob. tej £nc. YII 501). Xi6\ Franciszek II s^dy w spra- 
wach wiary przekazal (1559 r.) parlamentom, a trybunaly inkwizycyjne 
zostaly zniesione; wszakže, jnž edyktem romorantytiskim (1560) sprawy 
herézji byly parlamentom znów odebrané i bisknpom zwrócone. Od cza- 
sów Ilenryka lY byly tylko w Tolazie i w Carcassone bísknpie trybnna- 
ly inkwizycyjne, i r. 1C35 ostatni heretyk byl we Francji skazany na 
te!eré. Za Ladwika XY nstala tam znpelnie i inkwizycja biskopia, jak- 
kolwiek pozostalo zawsze wlaáclwe bisknpom prawo s^enia spraw be- 
rezji (ob. tej £nc. YII 215^. W Angljí dncbowieástwo cbcialo zapro- 
wadzič inkwizycJQ pko wikle6stom ok. 1400 {\Vilkm$y Conc. Brit. III 
252): powzi^ wówczas snrowe irodki pko beretykom i na synodzie 
oksfordzkim 1408 r., równie jak na londyňskiej konwokacji 1409 r. po- 
ttanowíoDO, iž ze wszystkimi znieslawionymi berezja možná post§powaó 
sommarycznie. Wszakže inkwizycja nie mogla si§ tu ntrwalič. 8. W H i- 
• z p a oj i inkwizycja w dwojakiej wyst^puje postaci. Jako instytncja ko- 
ieieliia pojawia 8i§ ona w królestwie Aragonji 1232 — 34 r. (Bzovius^ 
AnnaK ad a. 1232): król Jakob I wraz z biskupami królestwa uchwalit 
Eocykl. T. YTir. 9 



130 Inkwizycja. 

w Tarakonie 1238 r. zachowjwanie przepisów tohotn tuluzkiego pko 
heretjkom; synod w Lerida 128 7 (He/ele^ Conc. Y 988) oddal iokwi- 
zycjQ w AragODji kilkn dominikanom i franciszkanom; domioikanie otrzy- 
malí nastQpnie inkwizycja w Kastylji i Leonie. W drugiej postaci, jako 
inatytucja paňstwowo-koácielna, wyst^puje inkwizyqja kiszp. od czasów 
królowej Izabelli i Ferdynanda. Pierwsz% pobadk^ do ustanowienia tej 
inkwizycji dali žydzi. Jeszcze przed Narodzeniem J. Gbrystusa wielu 
žydów wyemigrowato do Hiszpanji i jaž pod królami westgockimi przy 
szli do znakomitych bogactw, pomnožonycb jeszcze za czasów panowania 
maurów, a nast^pnie i królów cbrzešcjaúskich. Wiela žydów sprawo- 
waio arz§dy pabliczne, bywali ministrami dwora i pelnomocnikami u kró- 
lów i grandów; niektórzy z nich bywali ministrami fínansów i rzeczy wi- 
stymi rz^dcami paóstwa; bardzo wielu znów, zajm^j%c síq medycyn^, wni- 
kab w rodzinne žycie chrzeácjan. Nie poprzcstig^c na opanowaniu zna- 
cznej czQŠci*bogactwa narodowego, žydzi prowadzili przytém prozelityzm 
na wielk^ skal^. Ale jeszcze niebezpieczniejsi byli olcryci žydzi, którzy 
pozornie nawracali síq i cbraczcili, aby pod mask) chrystjanizmu tém 
bezpieczniej dzielo swoje prowadzió. Žydów tego drugiego rodzaja na- 
zywano Marannos, t. j. nieczyici. Ok. 690 r. chcieli oni stri^ció 
z tronu króla Egica, ale spisek si§ wykryl i surowo zostali ukarani. 
Za panowania maurów wzmogli síq znowu i w póžoiejszych hiszpaňskich 
paňstewkach cbrzeácjaňskich rozmnožyli si§ bardzo i do niemalego do- 
8zli znaczenia, wyá\^i§cali síq na ksi^žy, a nawet wdarli sig na kilka sto- 
lic biskupich (LlorenUy Hist. de Tlnqu. II 839..; Jo&t^ Gesch. der Isra- 
Cliten cz. YII s. loo); przez zwi%zki malžeáskie ^^czyli sig z uajzna- 
komitszemi rodzinami, d^ž^c do opanowania i zaguby narodowoáci hi- 
szpaáskiej, a zárazem wytgpienia religji chrzecjaňskiej. Nadto mniej lub 
wigcej zasadnie obwiniauo ich o atraszUwe zbrodnie. Na t^emnych ze- 
braniach swoich dopuszcza6 síq mieli okrucieústw, jakim zaledwie wierzyó 
možná. Z nienawisci dla chrzeácjan mieli oni krzyžowaó dzieci chrzeécjaňskie 
w dni wielkich uroczystoáci koácielnych. Zarzucano im takže systema- 
tyczne trucicielstwo. Latwowiernoáč ludu mogla wiele przesadzaé, ale 
nicmni^ przeto pewn% jest rzeczy, že ňader wrogie stanowisko žydów 
wzglgdem chrzescjan bylo dla tych ostatních bardzo grožne, tém wi§cej, 
že wielowiekowa walka z nigazdem maurów nie byla jeszcze ukoňczon%. 
Ferdynand i Izabella chc^c zaradzió grožnemu tomu dla paňstwa niebez- 
pieczeĎstwu, za rad% inkwizytora sycylijskiego FiUpa de Ďarberis^ tudziež 
ďominikanina Alonso de Ojeda i nuncjusza papiezkiego Mtkolaja Ft^anco^ 
postanowili wznowíč w Kasty^i wyszl^ juž z užycia inkwizycjQ, z prze- 
ksztalceniem jej odpowiedniém do ówczesnych potrzeb paňstwowych. 
Projekt, jaki przedstawiono Papiežowi Sykstusowi IV do zatwierdzenia, 
nosil juž na sobie ten charakter polityczny: mianowicie domagano sig 
w nim, aby nominacja inkwizytorów nalézala do króla. Sykstus IV za* 
twiordzil i% inkwizycJQ 1 Listop. 1478, ale juž 29 St. 1482 zalil sig, 
ý.e podejáciem wyludzono na nim bullQ zatwierdzaj^c^ i že w innóm éwie- 
tle przedstawiano mu projekt królewski. Pierwszy trybunal iukwizycyjny 
ustanowili (148 1 r.) Ferdynand i Izabella w Sewilli, gdzie judaiáci dopuácili 
síq wielkíclr zniewag wzglgdem religji chrzešcjaáskiej. Dominikanie3//cAa/ 
Morillo i Jan Martin, tudziež dwóch ducbownych dworskich, byli pierwszyini 
inkwizytorami. Nowy trybunal oglosil natychmiast punkta, po których 



Iikwizy^ 131 



poniaé bjlo motnt nkrytego jndaíct^ Že w tym Etni roka 1481 okolo 
2,000 08ób bjto pneš inkwizycj^ ttraeonyeh, grabéni jest kluDstwem Uo- 
reBU, fátujine powotqjtcego 8i§ w tém mk^sca na Marúm^ (ob. Mariana), 
ktdrjr podaje, že przei calj csas wieikíego inkwizjrtorstwa lorquewuufy w ca- 
tym knya stračeno ok. s,ooo osob; Torqoemada laé wówezas nie nalézal 
jeizcze do inkwizjrcjú Zresxt^, nie myflioiy weale cbwalió trybnnahi se-- 
wilskiego, skoro naganil go Sykstos IV ze wspomnionéa wyžej brere 
ad. 29 St 1482; niezadowolnienie swoje objawil Papiet i w drogiém 
breve i d. 25 Lat. 1483. Wprawdzie na domaganie 8i§ królewskie, 
aby decyzja procesów inkwizycyjnycb w ostatniej instancji odbywala 
sif w Hiszpanji, Papiež zgodzit bíq na astanowienie kri^owego s%do apel- 
iMCjiniego i pierwszym takim s^dzi^ mianowa! arcbpa Sewiili, ale wkrótce, 
bo 2 Sierp. 148S r., przyj^ joi Papiež liczne apellacje zaniesione do 
Bzyma i stagodzit wyroki inkwizycji. Wkrótce potem na cal^ KastylJQ 
i AragoojQ przez króla wielkim inkwizytorem mianowany, a przez Papie- 
ia zatwierdzony (17 Pažd. 14 83) Tawuuz Torquemada^ przecHr klasztom 
dominikaítokíego 1 ](rzyža w S^owji, norganizowal cztery tryboaaly in- 
kwizycyjne: w Sewiili, w Kordowie, w Jaen i w Yilla-Reál (póiniej prze« 
niesiooy do Toledo), i napisal dla nicb obazeme statoty. Król Ferdy- 
nand dodal do boka wielkiego iakwizytora rad§ inkwizycyJB^, zložoc% 
z teologów i jarystów; prezesem tej rady byl wielki inkwizytor, w kwe- 
s^íach c^sto dochownych zasi^gaj^cy tylko ich rady, ale w kwestjacli 
politycznyeh i prawnycb obowi^zany iáó za wi^kszoáci^ radców. Za na- 
Biow^ Torqaemady Ferdynand i Izabella wydali si Marca 1492 r. edykt, 
nakanófcy wszysUdm žydom, którzyby nie zostali cbrzeácjanami, opakic 
líiszpaiý^ do d. si Lipca. Okolo 1 5 0,0 o o (LIorenU Calszywie podaje 
800,000^ žydów wynioslo síq z knga, ale wiele ich tysi^y pozostalo 
pozomie nawróconyeh, dostarczaj^c tym i^oeobem nowy mateijal dla 
inkwizycji, poi^nožony jeszcze niebawem rówidež pozomie nawróconymi 
Mori$cús'ami (ob. tfij £nc YIl S45,S46). W tymže csade Ferdynand 
i labeila zamierzyli podnieéó znaezenie wladzy królewskiej, dosyé ogra- 
níczanej prawasú sslacbty i dackowieástwa. lnkwizyc;ja miala posložyč 
do zlanumia tych wyiszych stanów pod posloazeňstwo wladzy królewskiej. 
Natoraln^ tež bylo necz^, že oba te stany jak najmocniej nienawidzily 
iakwizyg^ i že zt%d znown cz^stokroé ich czlonkowie poci^gani byli 
pnez Di) do odpowitedzialnoáci, joi to jako jej wrogowie, jaž jako bere- 
Cycy. Sxciególaiej biskapi cz^to wpl^tywali síq w procesy z inkwizy- • 
cjf. Papieže widz%c, že inkwizycji poslag^je wi^cej celom politycznym, 
niž otrzymania csystoáci wiary koádelnej, osíiowali ograniczaé i lago- 
dzíé jej dzialanie (cf. Ranke, FOrsten o. Ydlker cz. i p. 246). W nižszych 
warstwach národa inkwisycja byla popolama dla tego wlaínie, že láma- 
la przewagQ szlachty i dochowieástwa, a nadto bronila, jak síq wyražano, 
czystoíd krwi: narodowa bowiem niecb^ dzielila w Hiszpaqji synów ger- 
aaáskich westgotów od potomków žydów i manrów. Natoraln^ tedy 
liylo neez4, že instytncja popierana przez panig|cycb, d4ž%cych do abso- 
lotyzma, a przez lad nwažana za narodow^ szybko przyj^la síq w Ea- 
styUi; wi^ksse tradnoáci spotykala w Aragoigi i do niej naležncg wówezas 
gfcyiji. Wszakže apowszcchniona w calej Uiszpai^i, przetrwiúa tam až 
do esasów najazda francnzkiego; zniósl j^ Napoleon dekretem 4 Gr. isod, 
pociéa i korte^ 22 Lut. 18 13 r. uchwali^ takiež zniesienie, z doda^ 



132 

Diem, že inkwisycja jest niepnjjaciólk^ krajowej konstjtacji. Gdy 1814 
roku Ferdynaňd Vil powróčit na tron, tegož roka przywtócil inkwizy- 
cj§, celém powstrzymaDia na wodzy demagogów; Papiež Pius YII éa\ 
1816 zatwierdzeníe swoje, pod warunkiem, 2e winkwizycji tej žádna tor- 
tnra nie b^dzie niywana i zaprowadzone zostal^ róžne ^agodzenia. Bp 
'Almerji Frandszek Ksawery Mier y Campih zostal wielkim inkwizyto- 
rem monarchji. Ale zdów i 820 r. w nowej konstytncji, narzuconej kró- 
lowi, inkwizýcja byla zniesion%, a jej majetek obrócony na rzecz dingu 
krajowego. Francnzka interwencja I8SS r. przywrócila ivladzQ królew* 
8k%, ale inkwizýcja paústvowa nie zostaia juž przywrócon§. Ka jej miej* 
sce powstalo 1825 kilka bisknpich s%dów wiarowych, ale i te wkrótce 
upadly, i gdy Ferdynaňd VII um. I8SO, inkwizycji hiszp. nie bylo juž 
áladu. Podnosz^c surowošé tej instytucji, zapomínaje sazwyczaj o wiel* 
kich uslugach, jakie ona oddala swemn krajowi, do jakich przedewszy* 
stkiém zalicza síq to, te ocalila kraj od niebezpieczeáitw, grož^cych mu 
ze strony žydów i morynków, nast^pnie za Filipa II ocalila lIii2paDj§ od 
protestantyzmu, a žatém od ^itochronnej wojny don^owej, jakaby za nim 
w élad poszla (cf. Balmea^ Protest. Terglichen roit dem Katholicismns II 
192..). Dzi^ki tedy swojej inkwizycji liiszpanja miala pokoj, kiedy 
wi^keza cz§áé Europy kapala si^ we krwi, z powodu wojen religijnych. 
Dia tego tež,jak wielu znakomitych ludzi w Hiszpanji, tak i slawny fai- 
storyk Mariana^ pomimo tego, že sam .byl przez inkwizycJQ niepokojony, 
przycbylnie síq o tej instytacji wyražali. Mariana zaá naiy wa j% „praesens 
rcmedium adversus impendentia malá, quibus aliae provindae exagitantur. 
coelo datum; nam humano co^3ilio adversus tanta pericula satis ca< 
veri non potuit** (ap. Ilefele^ Ximenes p. 355). Že zres/t^ inkwizýcja 
hiszp., jakkolwJek poslugiwala do celów paústwowych, nie poáwi^cala dla 
tych celów czystoáci nauki katolickiej, wakazuje fakt, opowiedziany przez 
Antoniego Pereza (w Relaciones ap. Balmes op. c. II 2||9), nie b^d^* 
cego zwolennikiem tej instytucji. Pewien kaznodzieja na dworze Filipa 
II, w kazaniu, mianém w obec tego króla, powiedzial, že panuj^cy maj% 
nieograniczon^ wladz^ nad osobami i Wlasnoáci^ swoicb poddanycb; po- 
ci%gni0y za to zdanie przez inkwizycji do odpowiedzialnosci, mial za to 
naloženy na siebie pokuty, a prócz tego sdanie powyžsze musial publi- 
cznie, w tém samém miejscu, w jakiéra je wyglosil, odwolaó slowami, že 
królowie t^ maj^ nad poddanými wl&dz§, jak^ im przyzmg^ boskie i lu- 
dzkie prawa. Z Hiszpanji cbcial juž FÓrdynand katolicki zaprowadzió 
inkwizycjQ do krajów z Hiszpanji politycznie pol^czonycb: alew Neapoln 
nie udalo si^ to, z powodu ci^glycb powstaň; podobnie rzecz roiala síq 
z Medjolanem, gdy Filip II ušilo wal 1669 r. zaprowadzió tam 
inkwizy^Q. Wiadomo, jak sprzeciwialy síq jej wprowadzeniu N i d e r- 
landy (ob. tej Enc. VII S69. Cf. Veríti historique i. II, VIII, IX). 
Xa wzór inkwizycji biszp. zaprowadzon^ byla 1492 r. inkwisycja do 
Poťtugalji; byla tu ona wszakže lagodniejsz% niž w Hiszpaigi, 
apellacje tež zt^ do Rzymu nie byly przez wladzQ paástwow^ tamowane. 
Z Portugalji zaprowadzono inkwizycji do Indji wscbodnicb, z sie- 
dzib^ w Goa; obie zniesione w XIX w.: portugalská I821, indyjska 
1815. Odmiennej nieco formy byla inkwizýcja paústwowa, zaprowadzo- 
na (1249) przez dožów w rzeczyposbtej Weneckiej, nast§pnie za* 
twierdzooa przez Papieža (1289), zniesiona 179 7 r. Cf. F. Álbanese^ 



Inkwizjrcjt. 133 

Llnqaisidona rdigioia nelit repnbljca di YeiMxu, ricerche storíche 
6 nflroDti, oon docameoti origioali, Tenei. 1875. 9. Gdj protestan- 
tjzm wyst^pil pko Koáciolowi, Pawel III Papiei 1542 oanowo zreorga- 
nizowal inkwúycj^ sUoowú|c « Bzymie Eongregaejf KanfynaUl-q i. rzym» 
tkiej i powiieckmj InkwlzyQi, Szežda kardjiuiiów bylo nominowaDjcb 
wieUdmi inkwizjtorami dia calego šwiata chrzešcjaúskiego; Pias Y po- 
množyl iiczb^ kardynalów téj kongregacji do oámia, a Sykstos Y, który 
cal) koij^ rzymsk^ konstjtncj^ 8woj% Immema aeUrni Dá przeksztalctf, 
Sacmm Ofúnum czjli Kongregacji Inkuňiycji postawit na pierw&zém 
miejscu, przed innemi 15 koDgregacjami kardynalskiemi. Do akladn tQ 
koDgregacji nálezy 1 2 kardynalów, jeden kommissarz domínikaoin, zajma- 
j^cj nrz^d s^Iego; radca czyli asessor, wybrany z pomigdzy pralatów 
rzymskich; konsnltorowie, jakicb wybiera sam Papiež z pomi^dzy naj- 
uczeňszyeb teologów i kazoUlów; kwalifíkatorzy, daj%cy swoje zdanie na 
poátawione im kwestje; adwokat do obrony obwinionych« i inni podrz^ 
dni arz^oicy. Posiedzenia glówne odbywajj| si^ pod prezydeacj% Papieža. 
Do kompetencji najwyžszego tego s%da nalel^ sprawy herezji jawnej, od- 
azczepieástwa, aposta^i od viary, magji, wieszczbiantwa, nadnžycia sa- 
kramentów i inne, które nosz% na sobie cech^ bere^i. Sprawa roztrz%sa 
sif naprzód na posiedzeniu konsoltorów {coh^Iíj) i na posiedzenia przy- 
gotowawczém {congregatio praeparataria) kardynalów, na którém naprzód 
znajdoje si^ i asešor, a uast^nie obradaj% kardynaiowie z konsultora- 
mi. Powzi^te ta postanowienie, odpowiednio do sprawy, albo asessor 
przadstawia na piámie Papiežowi do przyj^cia, albo te^ po wyslachaniu 
reíerata, spisanego przez wyznaczonego ku temn teologa, sami kardynalo- 
víe glosowaniem rzecz dccydaj^. IQ. Historjcy i literaci nieprzyjaioi 
Koáciolowi vyzyskvú) nstawicznie inkwizycj^, celém zarzncania katolicy- 
zmowi dccba krwawego okracieúatwa. Kor^staj^ oni w tych swoich 
vjwodach ze zmiany czasów i ogólnego ospoaobienia omyslów. I rze- 
czywitóe, wobec tagodnosci nowožytnych kodeksó# karnycb, post^powa- 
nie inkwizycji wyst^pnje u nich raiv^o okrutne^ tém bardziej, že w je- 
den obraz aoiiej% oni zbiorač wszystkie te imatne scény, jakie miaty miej- 
see w rozmaitycb stronacb éwiata i w rozmaitych wiekach. Kie zaQiedbaj% 
przjtém dodawač, ie wtzystko to dzialo s\% w imio Boga miloéci i po- 
koje; kontrast tym spjBibem stáje si§ wybitniejszy, wyobrainia si^ zapa- 
la, serce przepetnia sí^ obarzeniem, i dachowieóstwo, wladze, królowie, 
Papiele owych czasów wyst§pnj% przed námi jako tlam katów, któryck 
jedjm% bylo rodcosz% trapió i m^yó ród ladzki. Rosnmie si^ že pi- 
mirsom, w ten spojób rzecs traktaj%cym, nie idzie byn^'mniej o somienne 
zbadanie przedmiotn i o rozpatrzenie go w šwietle rozamn; przedewszystkiém 
dzialaj^ oni ta na nczacie, aby pobadzió tf sam% ka Koáciolowi nienawiáč, ja- 
ká w ich sercn pannje; a že nadto wazystkio nadnžycia inkwizycji wydaj^ si^ 
kn terno jeszcae za slabé, prseto podnosz% klaroUwie icb wielkošč i liczbf . 
Sorowoáó inkwizycji, jak mogliámy wyžej zaawažyč, byla nastfpstwem 
aadzwjczajaych okolicznoki: z jednej stroay niebezpieczeňstw, jáldemi 
w pewnjctft epokaeh wídzialo síq zagrožoném spoleczeňstwo cbrzeácjaňskie 
od wrogicb na žywiolów; z drngiej znów strony wyplywala z nsposobie- 
nia najslów i snrowoáci obyczajów i praw dawniejszych. Každá epoka 
dzMjdwm ma awój wlaáciwy charakter, swój szczególny sposób sapaliywa- 
Jóft ú^ na rzecsy i awój systém postfipowania, tak co do 



134 Inkwizyeja. 

dobra, jak i co do asawania zía. W ezasacfa, kiedy poslugiwano si^ mié* 
esem i ogniem dla rozstrzygniania kwes^i religynjch, kiedj tak katolicy 
jak i heretycj pálili swoich przeciwników, albo kiedj sa^catd^ zbrodnig 
i wi^kazy wyst^pck karano ámierci^, nikogo nie dziwito, ani razilo, gdy 
heretyka stawiano naplácá egzekneji; uwažano to owszem za rsecz tak 
prosty i nataraln), jak i dzisiejsze stotowanie kodeksa kamogo do ro- 
zmaitego rod^u winowajców. Zdamiewa dzisiaj swoj^ sarowoéci^ Carth- 
liha (t. j. prawo kryminalne Karola Y r. 1582), gdzie< blninierstwo ká- 
rané bylo ámierci^ , gdzie pederhstów, sodomitów i fálszerzy monety na 
štos skazywano; gdzie* za zlodziejstwo powtarzane czekala kára émierci; 
a jednak prawo to bylo jnž z^agodzeniem sarowoáci kamej poprzedniego 
XY wieku. Kary te^ na heretyków wymierzal nie Koéciól, ale wtadze 
šwieckie, stosuj^c prawa nie koácielne, lecz, jak widzieliámy wyž^, áwie- 
ckie. Wstawianie 8i§ koácielne za wydawanym w rQce wtadzy áwieckiej 
heretykiem nie konieeznie bylo czcz^ tylko formalnošci^, jak chc^ nie* 
którzy, poniewaž, odpowiednio do okolicznoáci, wladza áwiecka mogla tágo* 
dniejszQ wymierzaó kary. Post^powanie s^dowe inkwizycji, nawet hiszpaú- 
skiej, bylo wi^cej ladzkie i tagodniejsze, niž wspólczesne mu postQpowa- 
nie s^dów karnycb áwieckich. Zazwyczaj przedstawiaj^ inkwizycjQ hiszpaň- 
sk^, jako uorganizowany systém szpiegostwa, czychaj^cy na káže slówko, 
aby za nigmniejszém podejrzeniem chwytač nieszcz^liwe ofiary. Tymcza- 
sem rzecz miala bíq zapelnie inaczej. Každý trybanaí inkwizycyjny roz* 
poezyna} 8woj§ czynnoéč od og^oszenia czasu lashi i kazaťgtosió publi- 
cznie, iž kto, poczuw^g^cy síq do apostazji od wiary, dobrowolnie stawi 
síq i pokntQ czynié b^dzie , ten otrzyma rozgrzeszenie i awolnienie od 
wszelkich kar ci§žkich. Te czasy íasld byly cz^sto odnawiane i przedla- 
žane. Wydanie rozkazu aresztowania pol^czone bylo z wielu zastrzeže- 
niami i ograniczeniami. Nikogo nie bylo wolno areiztowač inaczej, jak 
tylko po okazania niew^tpliwych dowodów winy; areszt nast^powal jedy- 
nie za jednomyslný zgod^ wszystkicb czlonków trybunalu inkwizycyjnego* 
Zaskaržyciel skládal przysi^§, že nie prywata sklonila go do skargi; sta- 
tuty inkwizycyjne nakazywaly niedowierzaé oskaržaj^cemu i ogl^dnie przyj- 
mowaó jego zeznania. Czy oskarženie zawiera w sobie rzeczywiácie here- 
zJQ, determinovali dopiero kwaUfikatorzy^ t. j. teologowie nie mi^^cy 
udzialu w 8§dzle inkwizycyjnym. Inne ostróžnoáci procedury wyžej byly 
wzmiakowane (ob. nr. 6). Oskaržony na obron^ 8woj§ mógl przywodzič 
jak najdlnžsz^ listQ áwiadków, których sprowadzano choóby z Ameryki. 
Každý wyrok inkwizycji prowincjonalncj podlegal rewizji i zatwierdzenia 
wielkiego inkwizytora i jego rady; zanim wszakže wielki inkwizytor dal 
swoje zdanie, obowi^zany byl zasi^gaé rady pewnej liczby adwokatów, 
konsultorótp, którzy nie služyli w inkwizycji. Nadto, obwinióny mógl wszy- 
stkicb s^dziów trybunalu prowincjonalnego wyl^czyó (perhorrescere) i wów- 
czas rada najwyžsza byla obowi^zana innych s^dziów wyznaczyé. Ježeli 
nie bylo wlasnego zeznania delinkwenta, przekonanie o winie bylo 
niezmierníe utrúdzone. Že zatS inkwízytorowie odznaozali bí§ niezlomn% uczci- 
woécí^, zauwažy} nawet ňader nieprzyjazny Koáciolowi H. Th. Bwkle (Hist. 
cywilizacji w Anglji I 160;, który trafne zrobil postrzeženie, iž nawet 
najzawzi^tszy wróg tej instytucji Llorente^ korzystijjqcy z jej tajnego ar- 
chiwnm, nigdy nie podige w podejrzenie moralnego charakteru inkwizyto- 
rów i czystoiéci ich zamiarów. Tcwnsend^ duehowny anglikaúski, w opiaift 



Inkwizyeja. 135 

podrólj awojcj po HiiqNU^i (Journej troQgh Spain in 1786 a. 1787 I 22, 
Loud. 1792) oddaje inkwisycji áwiadectwo, te mujscj jej czlonkowie, 
jákicli poznal i o jakich újmij byli lodžmi se wixech miar szanowoymi 
i ladikimi. Straniiwe tež wyobražanie przywi^iiú^ zaEwyczaj jako nie- 
od2|ezne od tak xwaoego auto-da-fe {actusjda — akt wíary), palenie ciat 
heretyckich; tymczasem owe auto-da-fe polegaly cz^šd) na Droczystém 
ogloszenia DÍewlnnoáci íUszywie obwinionych, cz^áci^ na przejednania 
pokntojfcycb z Koáeioiem, i zt%d bardzo wiele bylo takicb auto-da-fe^ na 
którycb nic síq nie pálilo prÓ€z áwiec, jakie penitenci trzymali w r^kn^ 
na znak rozbndzonego znowa w ich sercach áwiatla wiary. Tak np. Llo- 
renu opowiada, dla wykazania okrncieústwa inkwizycji w Toledo, o atito- 
da-fe odbytém 12 Latago 1486, na którém 750 winowajców bylo aka* 
ranycb; tymczasem ani jeden z tych winowajców nie stracil lyda, a kára 
ich polegala tylko na pokacie košcielnej. Drogie wielkie autoda-fe 
w Toledo mialo miejsce 2 Kw. tegož roku: t^ raz^ •ofíať* bylo 900, ale 
znowu iadna z tycli ofiar nie byla karana ámierd^. Ze wszyitkidi proce- 
sów inkwizycji biszp., jakie podaje nam Llarente, bardzo jest málo koú- 
cz%cych si§ émierdf, a wiadomo, 2e pisarz ten nie mógl wybieraé naj- 
tagoániejszych, skoro zamiarem jego bylo inkwizycji przedstawič w ówietle 
jak najgorszém. Z tego tež latwo zrozumied, dla czego lad biszpanski, 
jak przyznaje sam Llorente, w auto-da-fe widzial raczej akty laski niž 
okmcieňstwa, i dla cz^o Indzie wszyttkich stanów, nigzacniejti m^owie 
i niewiasty, braly w nich ndzial. Uporczywi kacerze i tácy, których prze- 
winienia byly cz^áciowo kryminalae, wjdawani byli po takiém aoto-da-fe 
wtadzy áwieckiej. Do tych zai, którzy skntkiem procesu inkwizycyjnego 
^ieré ponieéli, nalež% nietylko oporczywi heretycy, ale sodamict\ poly- 
gamie których liczba, z powoda przykladn otturów, byla w Uiszpanji dosyc 
znacxna. Podlegali takže inkwizycji zwykli wMzeUemicy^ ježeli dziewczvna 
byla nwiedzon^ w skutek zapewnieá, že to nie jest rzecz^ grzeszn^; hsi^ža 
i zahnukiof ženi^cy 8i§ , spawiedniqf sollicitantes ad turpia , djakoni sin- 
ebíMCy spowiedzi, laicy spelniaj^cy fnnkcje kaplaáskie, bluzniercy^ lickwia" 
marie^ $ludzy inkwUycp szczególoi^ za nwiedzeníe wi^žnia pld žeúskiej; 
lumirabandziici^ którzy w czasie wojny nieprzyjadelowi sprzedawali konie 
i amqniqg; Mzalbierie udajqcy eunuch ^ fabrykanei ducyrów vúlúid^ czaro' 
wnct i czarodxieje^ w ogóle wszyscy, którsy z przes%du i zabobonu Icdz- 
kiego zyski wyd^gali. Kto zwróci uwagQ na to, ile czarownic spálily 
magistráty niemieckie, ten nie b^dzie ú% tak bardzo dziwowal, že inkwi- 
zyqa hisqmúska, maj^c do czynienia z tajnými žydami, z tajnými maho- 
metanami, z heretykami i róžnego rodzigu krymiDaloymi winowajcami, 
przez cimg sso latpozbawič miala žyda S0,000, jak utrzymuje Llorenle. 
Al6 w podawaniu liczb Llorente bardzo 8ͧ mija z prawd%, jak juž wyžej 
zauwažyliámy o owych 2,000 ludzi, jakoby straconych 1481. He/eU (Dev 
Card. Ximenes p. 346..) wykazoje, jak dalece dowolne i na niczém nie 
opařte a^ cyfry tego stronnego historyka inkwizycji hiszp. Wiele osob lekko 
pod^rzanych uwalniala inkwizyeja od kar nawet košdelnych, nakládajíc 
na nich tylko obowi%zek noszenia ian-benito (saeco bendilo — wór blogosla- 
wk>ny), szaty pokutnej, podobnej do habitu zakonnego, lub sutanny ksi^tej, 
kolom žóHegOf bo tald kolor od wieków užywany byt w Hiszpanji na 
aiatQ pokuto^, tak jak gdzieindziej szary lub czamy. Przekonani o he- 
reijJQ nottli na tej asade jeszcze znak krzyža; kto jednak dobrowolnie 



136 lnkwizyG}a. 

8ÍQ stawi! z swojém wyzQaniem, zazwyozaj byl uwalniany od noszenla ^an- 
benUo, Tycb tylko, których wydawano w r^ee wřadzy áwieckiej i którzy 
2adnego nie objawili žalu, ubierano w san-benito pomalowane pbmykami 
i figurkami szatana, przyczém wktadano na glowQ podobn^ž czapk^ fca- 
roza). Noszcnie zwyklego san-benito nie bylo znie^lawiaj^ce, bo uwažane 
bylo za rzecz pokuty i zbudowanía; znakomici iudzie z pobožnoácí prz}'- 
wdziewali dawniej takie szaty: to, co dzisiaj razí, wówczas bylo w oby- 
czajn žycia chrzeácjaúskiego; Llorente tež sam przywodzi' przyklady, že 
osoby, które odbywaly poknt§ naznaczon^ przez inkwizycj§, wchodzily 
w zwj^zki malžeáskie z najwyžszemi rodzinamf, a nawet z czlonkami ro- 
džiny królewskiej. Zarzucano inkwizycjí, že przygniotla ducha národu 
hiszpaiSskíego, že zatamowala post§p nauk i literatury; historja wszakže 
inaczej zupetnie mówi. Wlaánie w owych czasacfa, w których poczyna si^ 
inkwizycja za Ferdynanda i Izabelli, rozpoczynaj% tež kwitn^ó nauki, 
wznosz^ sÍQ szkoly i uniwersytety, szczególniej piluie uprawiaj% síq studja 
klassyczne, ožywi^j§ síq sztnki pinkne, poezja; slawni nezeni przybywaj^ 
zaproszeni do krajů, szíachta bierze síq do naukf. Nierównie žywsze 
>vówczas panowalo w Hiszpanji žycie umyslowe niž dzisiáj. Rozumie si^, 
že rozwoju tego žycia nie przypisujemy wcale inkwizycjí, ale tež ámialo 
twierdzió možemy, že nie byla ona krwaw^ burz^ , która to žycie gasila. 
Wszyscy znakomici pisarze, którzy wslawili w Europie literatury hiszpaá- 
8k§, žyli wówczas, a na drukowania ich dziel inkwizycja dawala swoje 
zezwolenie. Cervanfes, Lopez de Vega, Calderon, Pulgar, Zurita, Maria- 
na nalež^ wtašnie do tego perjodu. Llorente przywodzi wprawdzie 1 1 8 
uczonych, pozywanych przed inkwizycja, ale sam pomimo tego przyznige, 
že žádnému z nich wlos nawet z glowy z tego powodu nie spadl. Tak 
bylo w najsurowszych czasach inkwizycjí. Nast§pnie, gdy w ogóle lago- 
dnialo prawodawstwo kryminalne, i inkwizycja stawala 8i§ odpowiednio 
lagodniejsz^. W XVIII w. karcila tylko massonów, dwužeúców, blužnier- 
ców i czarami sig trudni^cych. Za trzydziestoletniego blisko panowania 
Karola III (1759 — 1788) cztery tylko oaoby byly spalone ( 1 7 8 1 r.). Byla 
to ostatnia egzekucja (o rok póiniej kalwiňski s%d katonu Glarua spálil 
[1782] czarownicg); odt^d cala czynnoš6 inkwizycji hiszp. ograniczala 
8ÍQ do cenzury dziel politycznie iub religijnie podejržanych W wydawaniu 
s^dn o inkwizycji naléžy zawsze odróžniaé 'zasadQ od^ jej sto- 
sowania; co do tego drugiego punktu nie f^przeczamy wcale ci0kich 
i smutných nadužyč, jakkolwiek zazwyczaj przesadzanych i pomnažanyeh; 
lecz co síq tyczy zásady, že herezja formalna jest jednom z najci^žssych 
przewinieí^, wyplywa to z samej nátury wiary chrzešcjaňskiej i jest tež 
przekonaniem wszystkich wieków chrzešcjaóskich. Trzymano si^ zawsze 
tego pewnika, že Koációl milosierny jest wzglgdem czlowieka, poniewaž 
ten jest czlowiekiem; karze go, poniewaž jest grzesznikiem , i wlaánie 
przez to jest dlaú milosiernym, že éciga w nim grzech i zbrodnie (c. 3 5 
G. XXIII q. 4: Nec omnine liberabis hominem, nisi eum persecutus fue- 
rís peccatorem). W každém spoleczeástwie dobro i bezpieczcústwo caloéci 
Jest prawem najwyžszém; Koációl tedy musial takže troskliwie czawač 
nad czystoáci) wiary i obyczajów, jak^ uwaža za istotny warunek zba- 
wienia swoich czlonków i swego bezpieczcňstwa. Spoleczeáswo chrzeácjad- 
akie nie moglo nigdy spokojnic przypatrywaé sig zewn^trznemu objawowi 
i Bzerzeniu sig doktryn fahzywych, jakkolwiok žyozyó tego mogli intere- 



lokwizycji. 13T 

sowini m tém naoczfcíele i fzenjrciele tych doktiyn. Fnwodswstwo cfana* 
sějAAskie awa2ato sa obowú|zek kaidego czlonka spol«cieÚBtwm ehrzeieiaá- 
skiego stroDienie od bt^o, dobře kierowaoia swojém somieiiiem inie- 
stawienie opora nfttežytema cbjainieiiia i naaczanin prawdj, jakie ndzie- 
iaao každema obwinionemo. Jawna, formalnii berezja byla i jest zawszc 
w ocxach Koáciola karjgodo^ , i dia tego, gdj j^ spotjrka kaim, kára ta 
jest sprawiedliwf. W kwestji wszakže, jak) kar^ ir jmierzač oaležy, i w sto- 
sowaoia kaiy do pojedjňczjcb wjpadkóir. mqgty byé bt§dy, bo jest to juž 
rzecz% uri^a s§dxiow8kiego, nie zai oaaczycieistwa koácieloego; drnga 
U kwestja zaležy w ogóle od prawodawstva karnego rážných czasóir, od 
paanj^ych poj^ kryminalistyczDych , do którycb stosowat síq i Koádót 
w swoim trybanale zewo^trzoym (Hergenráther^ Kath. Kircbe o. chríit. 
Staat I. 605..). Papieže zreszt^ we wszystkich swoich postanowieniadi, 
tťcz;|eych iokwizycji, stawali zawsze po stronie amiarkowania i lag^oo- 
scí (ob. wyžej zatargi Sykstasa Vf z inkwizycj% hiszp.; Leon X ekskomma* 
nikowal 1519 inkwízytoréw w Toledo; Pawel III ganil snrowoéč inkw. 
biszpaáikiej i popieral tych, którzy si^ sprzediríali JQ zaprowadzeiún 
w Xeapoln). Inkwizycja pod ich zostaj%ca zars^dem byla znpeinie nie- 
kTwawi% i to nawet za czasów takich Papiežy, którzy w zarz%dzie cy- 
wilnym byli bardzo snrowi i nieablagani. Katolicyzm nie moie byó od* 
powiedzialnym za nadniycia jakíejb^dí ze swoich instytocji, i kiedy kto 
chce wyrokowaó o istocie inkwizycji, nie powinieii o aiej s^dzié z tej for* 
my, jak) ona przybral& w téoi lab owém miejscn, ale i tej, jak) miala 
w BrfiDie. Tam, gdzie panowal najwyžszy kaplan, gdzie dbskonale ro- 
zamiano, jak nžywaó nalézalo tej instytncjí, byla ona bardzo lagodo) 
i ogl^dni^ Bzym jest tém miejscem w áwiecie, w jakiém ladzkoáč najmnifij 
cierpiala z powoda relígji, i to nie wyjmaj)c žadnego knýn katolicki^o 
esy protestanckiego. Fakt ten, nie ulegaj^cy mumniejszej w^tpliwoáci, aaní 
jal dostatecznie wyiwieca ducha katolizyzma w tej kwastjL Zwrócic 
nadto jeszcze možná na to nwag^, že snrowoáei inkirizycji wyrzncaó nie 
mog) katolikom ani protettand sekt róžnych, ani racjonaliid, raz dla tego, 
te forowoió ta, o ile byla prawn), ma swoje wyilamaczenie powyt^ 
daoe, o ile zaš byla nadožyciem, sami katolícy nwažali j) i awažaj) za 
oadožycie; a powtóre dla tego, 2e w obozie antykatolickim spotykamy fakta 
okracieústwa níerównie wi^ksze i liczniejsze od zarzacnych inkwizyoii. 
Wpocz)tkach zaraz protestantyzma Á^o^/n paliwGenewie na wolnymognia 
(27 Pažd. 1559) Michala Sertešta^ za co z}ikaje pochwalg najznakomit- 
azyeh teologóir szwajcarskich, a mianowicie leodora Bety (Tractatos de 
faaaretids a magistrato civili pnnieadis, 1554), a nawet MdaMchtomi (epist. 
CalTíni n. 187). Predykant Jakob Grwt byl wprzód jeszcse (1547) na 
rozkaz Kalwina tortarowany i áci^ty. Waien^ GentilU^ ^d^ty lO Wrz. 
15S6 w Bemie, nczyl koniecznoád kary ámierci na heretyków (Bened. 
4r^tm$^ Uist. de snpplício Yalent. Gentilis). Funk jako o^^indrysta, Syl- 
vám jako socynjanin, CreU jako kalwinista padli ofíar) pani^)cej w ma- 
fiatrade miejskím partji. LuUr radzil anabaptytiów t^pié mieczem 
i ogni«m (Lothers Werke XX 364), przešladowal zawzi^ swego da- 
woMsiaaQgo przyjacieia Carltiadťa za róžo) od swojej natik^, pko zwinglja- 
«Mi odwolywal síq do ramienia šwieckiego (Phillips, Kirchenreeht III § 
1S9 p. 4fZ..), a dia wyt^pienia papizma i jego zwolenników wszystkia 
áfiodlD awital za godziwa {JSlmdan, 0)fflm. de státu rdig. L i c. S5). 



138 Inkwízyqja. 

Owattem zaprowadzano lateranizm (ob.) w NiemezecL Bentdyht Catpzov 
(Praetlca crimiualis p. i q, 44) podaje, iž wsaskich sadách lateraúskieh 
blužoientwa pnseciwko Boga í Ghrystasowi karaao ámierci^, inne kačer- 
9twa wygnaniem. Jeszcie 1638 r. hjl w Królewcu Jan Adelgr^if. écí^iy 
i spalonj, a 1687 w Liibeca socyi^anin Oůnthěr áci^tj, zgodnie le zda- 
niem jnrystów kielskicb i teologów wittcDbergskich {DoUingtr^ Kirche 
u. Kirchen s. 8i). W Anglji, gdzie Henryk YIII skazywal na ómieré he- 
retyków, tak przed jak i po swojóm odst^pstwie, gdzie Cranmir na pod- 
stawie BibU^ bronil pocrzeby egzekacjí ka^erskich, Edward Coků (Inatitu- 
tíones III 5) za panowania królowej Elžbiety wykazywal koniecznoáé jak 
najsurowszych praw pko kaceritwo, b^d^cema, jak si^ wyražal, zbrodni^ 
pko majestatowi Božema i zaražlíwym trudem dauy. Okracíeústwa popeN 
Díane za tej królowej wzglgdem katolików przewyž8zaj§ wielokrotnie 
w8Z)«tko, co nawet Llorente przypisuje inkwizycji hiszpaúskiej {Spondan, 
a. 1581 n. 15). Wt/sokq kommitaj^ nazywa Banke (Papste II 160) inkwi- 
zycji protestanck^; niekoDÍormoáci nlegali jak najwíQkazcý tyraoji {Cht- 
htíšy Dissenters in Englaad ap. Niedner^ Zeitschr. f. hist. Theol. 1848, I 
87..). W obec cierpieň katolików irlandzkich, zadawanych przez prote- 
stantyzm angielski, najwi^ksza nawet SBrowoáé inkwizycji blednieje i ni- 
knie zapehiie (ob. Irlandja). W Niderlandach Coiter w apologji pko go- 
marystom wykazywal, 2e kalwiniáci kar^ émierci, wymierzan% za wyznawa- 
nie wiary katolicki^, uwaiali jako iprawiedliw^, i žé faktycznie na wielu 
katolikacb j^ wykonywali (Joh. Oerard^ De magi8(t. polit. o. 816; cf. tej 
Enc. YI 384). W Szwecji, gdzie Oustaw Waza gwahem zaprowadzil 
now^ nauk§, postf powanie wzgl^dem wyznawców dawnej wiary bylo ňader 
okmtne (ob. Szwecja). Siusznie te2 mógt DólUnger (Kircbe n. Kirchen 
p'. 68) powiedzieč: .Historycznio nie ma nic bl^niejszego jak twierdze* 
liie, . že reformacja byla ruchem na rzecz wolnoéci snmienia. Wlašnie 
wrQCz przeciwne zdanie jest historycznio pewne."* Ale i drugiego rodzigu 
przeciwnicy Koáciota, racjonaliéci, nie niog§ wyrzucaó inkwizycji jej sa- 
rowoéci i jej nadnžyé. Wprawdzie glosz^ oni tak zwan% wolnoáó samie- 
nia, ale gdzie tylko w spoleczeústwie przychodz^ do wladzy i wplywu, 
wystQpnj^ przeáladowezo pko Koácioiowi. Wszystkíe zre8zt% rewolucje 
nowožytne, w których racjonalizm z teorji przecbodzii w žycie i obchodzil 
dni Bwojego tryamfn, naznaczone s^ krwi^ dzieci Koáciola i tyraňskim 
ich nciskiem (ob. Masonerja, Bewolucja). Gf. oprócz dziel cytowanych: 
Eymeryk^ Directeriam inquisitomm; Paramo^ De origine inquisitionis, 
Madrid 1598; J. D. Reuss^ Sammlung der Instructiones des spanischen 
InqnisitionBgerichtes, Hannov. 1788; J. C. Catnicero^ La inqnisicion justa- 
mente restabledda, Madrid 1816 (pko Hist. inkwizycji LlorenU'a); De 
Jíaialre^ Lettre á nn gentilhomme rasse sur ťinquisition espagnole, Lyon 
1887. Cantu, Les herétiques d*ltalie I 192.. III 1 — 90. N. 

Inkwfzycja i Inkwizytorowie, albo SQdziowie herctyckiej nie- 
prawosci w Palsce. I. Dzieje inkwizycji áciéle l^cz^ si^ z powstaniem 
i wzrostein bl§dów religijnych, pko którym dzialania tej instytncji zmie- 
rzaj%. U nas áiady herezji a zárazem i pierwsze wiadomoád o inkwizycji 
pojawiaj% 8Í9 w XIII wieku. Byl to bowiem upowszechniony naówczas 
érodek tamowania postupu bl^dom obyczaje psiý^cym i ntrzyroywaniaczy- 
•toéci wiary. E. 1257, nim jeszczo grožnemi staly síq dla Polski przy- 
klady biczownikóWi Pap. Aleksander IV mial powierzyó francisiióiiom 



imnrizyoía. 139 

w Cseehteh i Polsce cziqnoáó nad catošci^ wiary. Pierwuych wi^ ÍDkwi- 
xjtorów mieliémy % tego zákona. Po ámierci ich, gáj o innych nio po- 
mjilmo, iirz%d inkwiiTtonki poazedl w zftpomnienie. Biskupi tjlko, trn 
zjawieniem síq wspomnionjch heretjków ok. r. issi, wjdaj%c sarowe pko 
nim priwa, do roztropnego wykonania takowych wystawili z poéród dncho- 
wieústwa swego goriiwszych kaphuiów, których olMiwi^zki mtalj z zaie* 
gnaniom dego. Dopiero po sjawienia si^ r. 1816 dalcynistów, a za nimi 
begwardów i begwintk, od Stolicj Apost. wjchodzi wzaowienie a nas á. 
inkwizjcjj. Obie te sektj z Niemiec i Czech wciskaj%c si§ do Polski, 
znalaz^ strooników na poludnia krajn, w djecezji irroctaw. i krakow. 
W obec oboj^tnošci bpa Mnskaty i wtadz áwíecldch latwo irzrasUé one 
mogtj. Niebezpieczeňstwo to przewidaj%c dominikaoie, którym wlaánie 
wjpadlo wtedjr ndač síq na kapitoly jeneraln^ do Lyonn, zanieéli smatn^i 
t$ wiadomosé do Stolicy Apost. Pap. Jan XXII, gor^co wzi^wszj spraw^ 
do serca, pod d. i Míja I8I8 r. rozpisa} listy do bpów i ksi^t. Mie- 
szczj| si^ one w Bollarzu dominikaňskim t. II, w diiele Bzowsktego Pro- 
pago 9. Hiacjnthi cap. VIII i u.lTieinera^ Monom. Pol. I 1S7. Biska- 
powi krak. Moskacie Ojciec á. przypomina obowi^zki paatarskie i ozihije 
obadzié w ním goriiwošč stróža wiary; do ksi^ž^t laá szLiskich i do Wlady- 
slawaLokiatka pisze, iž, gdy do wladzy áwieckiej nálety karaó wyst^pki, 
ta przedtwszystkiém powinna bronič wiary i powáci^gaó znchwatoáé jej 
nieprzyjaciót. Poleca nadto obojgn zwierzcbnošdom, dacbownej i áwie- 
ckiej, ostanowionycb przcz aiebie inkwizytorów: Peregryna^ dominikana 
z Opola, dladjec. wrociaw., i Aiitciaja H^podíneta^ franciszkanina z Kra* 
kowa, dla djec. krakow., którym w osobným liácie nakaznje arz^d po- 
wierzony ostrožnie i pilnie spetniač, oraz nadá je wladzQ równ^ inkwizy- 
torom w innych kn^jach cbrzeácjadskicb. Jalde byly owoce tak gorli- 
wych zabiegów, histoija nie podaje. Po tych jednak píerwszych, glosniej* 
szych Q nas zapasacb z heretykami, przybyty wkrótce, bo r. 1825, nowe 
ich zast^y. Uwiadomiony o tém Papie2, na pocz^tkn zaraz roka na- 
st^pnego wyprawil do Polski szeácia dominikanów inkwizytorów. Ci do- 
nieáli^ ie b}^y begwardów mi^zy szlachti^ nawet znalazty zwoienników 
i áoi6 szeroko síq rozlewiý^ Okolicznoéó ta spowodowala, iž Papiež 
azczególnil na Polsky zwrócil awag§. Otwarte dla wszystkich granite 
kraja siosznie wzbadzaly jego obaw^: astanowit przeto staly nrz^d iokwi- 
zycyjny i powierzyl go dominikanom. Wydane do ich prowincjala listy 
obejmowaly polecenie wybrania, z poiród Inplanów zákonných swojej pro- 
win^i, šwiatíyeh, przyUadnych i wymownych m§žów i takowycb, delego- 
wani| sobie od Stolicy Apost. powag^, wysy^nia w róine strony paústwa 
na dzieto zbawienia; po ich zaá ámierci Inb asani§cia maj% byč inni, ró- 
wnie sposobni, na nrz2|d inkwizytorski wzywani. Tych obowi%zkiem b^dzíe 
gorliwia i roztropnie dzialaó pko heretykom i ich zwolennikom; aawra- 
caj^cym si^ dawaé rozgrzeszenie i naznaczaé pokuty; w katolikach zaá 
wiar^ amacniač i oiywiaér dla tego, gdy za potrzebne aznaj^, wolno im 
lad zwolywač i, z pomoc^ innego duchowieňstwa, odbywaó missje religijne. 
Listy papiezkie, w d. 1 Kwiet. t. r. 182 7 wydane, zmiertaly do wyja- 
dnania inkwizytorom czynnego poparcia i ostony, tak a króla Wladysíawa 
£oldetka, jako rázem a bpów i praiatów (Bzotcski\ Iheintr 1. c). Pro- 
wincjalm dominikanów by! wtedy Piotr de Coiomeís (z Kotomyi), Inbo 
niBí autorowíe, z mniejsz^ pewaoáci%, naznaczaj§ nast^c^ jego 



mm 



140 Inkwizyoja. 

£ Krahótca, Ten pilnie zaj%! bíq powierzoném sobie dzielem, wspieranf 
królewikiém rozporz%clseDiem, polecaj^eém wszystkim nrz^dom nieéó 
pomoc inkwisytorom, którzy zoowa gorliwie nancroj^c, do powrócenia 
abl^kan^ch „anielski^ lagodnoáci^ nakUniali'' (ks. Barqcz^ Rys dz. zak. 
dom. I 14S). W Wroctawin r. 1330 otworzono takže trybunaMnkwi- 
zycjjDj, gtównie pko begwardom, którjch roaj^tki i dobra przez króla 
czeskiego Karola lY temui trybuDalowi r. 1351 na wlasnošó oddané zo- 
staij, Nie zdoláno przeciež wykorzenió berezji w zupelnoáci, której no- 
we posilki níezadingo nadejáé musialy z krajów oáciennycb, gdyž Pap. 
Innocenty VI, písmem z d. 27 Lipea 1864 r., domaga si^odbpów i w]'adz 
krajowych czynnego popierania prac i dziataá inkwizytorów. I tym rá- 
zem Szl^sk by} polem, na którém posiewali oni obíicie swój k^kol. Te 
jednak zdaj% si§ byó ostatnie wysitki begwardów, po których Juž o nicb 
wíQcej nie s^szymy: istnieli wprawdzie i u nas, ale Jako zgroraadzenie 
zákonné, nie napastcgVe zásad wiary. Natomiast wkrótce potem wyst^- 
pnJ9 bl^dy czecba Fiotra Jana piraneňskiego, który wiódl ]ad do odszcze* 
pieňstwa i rozpusty, a tém byl niebezpieczniejszym, že go wplywem swym 
popieral sam król, Jan lakserobnrgski, Stan%l pko zwolennikom jego Jan 
Szwenkenfeld^ dominikanin ze éwidnicy, inkwízytor wrod., i tak gorliwie 
opieral síq dzialaniom blgdu, že ten za potrzebne dla siebie nwažal zgla- 
dzié inkwizytora: polegl tež Szwenkenfeld ároierci^ m^czeňsk^ w Wro- 
clawiu 1841 r. \V tymže czasie zabity inkwízytor krak. Konrády spra- 
wnji^y w sprawie religji poselstwo w Pradze i tamže, na rozkaz króla 
Jana Inksemb., zamordowany. Te smntne wypadki oámielily ludzi nie- 
spokojnych, iž jawnie z blgdami wyst^powaó pocz§li. Nie ďozwolili je- 
dnak wzmocnič síq heretykom inkwizytorowie: Waclaw wrocl., Piotr 
krakow. i Chryzostom poznaú., którzy, nžywszy pomocy innycb braci za- 
konnycb, jednych kazaniami nawrócili, innycb przy pomocy wladz áwie- 
ckicb wyp§dzili lub spálili. Niewiasty, zwlaszcza przewodnicz^ce rozpoácie, 
publicznie pokárané, losem swym tak przerazily innycb, iž ucieki^^c, kraj 
oczyácili 1348 r. Czechy przeciež nie zostaly jeszcze uspokojena, zk^d 
Polska powrotu bl§dów Piotra Jana piraneúskiego oczekiwaé mogla. Dia 
tego za wspólném porozumieuiem síq inkwizytorów z Polskí, Czech i Nie* 
miec, r. 1349 otworzono grób i publicznie T%k% kata spalono ciato mi- 
strza tej nauki. Mimo tak surowych árodków i ostrožnoáci až do r. 1365 
tež samé bl^dy, z towarzysz^c^ im wyuzdan^ wolnoácí% obyczajów, raz po 
raz wznawiane, w koúcu pnez inkwizytorów Piotra i Stamslawa wyt§- 
pione zostaly. W icb miejsce wst^puje Jan Milicz (Millecins) z Kromie- 
ryža, kanonik pragski, nauczaj^oy, iž przyjmowanie kommai\ji á. pod obie- 
ma postaciami konieczném jest do zbawienia. Maciej z Janowy byl n nas 
nauki te^j apoštolem, a szerzyl j% swobodnie, bo arcybp Jarostaw nie- 
wielkie bl^dom jego przypisywat znaczenie. Dopiero Grzegórz XI Pap. 
lištami swemi z d. 18 Stycz. 1374 pobudzii duchowíeústwo i wladze 
áwieckie, domagaj^c 8i§ opieki dla inkwizytorów {Theiner I p. 94Z), któ- 
rzy podobno nie zaraz zdolali uspokoió powstale z tego powoda w 4jec. 
wrocíaw. zamieszki, gdy z niemi do r. 1886 inkwízytor /Vhm^io ^tfr5idb' 
mial jeszcze co robié. W^gierski (Systema cbron. bist. ecd.slaT. p. ao7)po- 
dige, iž ok. r. 1391 w Polsce pojawili síq takže waldaiMir a Mikolig 
i Jan polak byli leh propagatorami. Tych wkrótce s Jrn^ wTploaiyla 
inkwizycja. Cznjaoáó tej instytucji w czasie zamieszek 1 TQi4iio}enU Ko- 



Inkwizyeii. 141 

Éciola pomnoioD^ lostala, jak to wniMkowač moina z listów Pap. Bodí« 
íacego IX, w d. 10 Kwiet. 1898 r. piaanych do arcybpa gniežn. i ín- 
Bjch bpów, iiby si^ opierali fvanowionjm w niektórjch krajach bl^om 
Jana de Poliaco, mistrza parjzkiego (z r. issi). Utrzynojwal od, že spo* 
wiedž przed zakonDÍkiem odbjrta nie daje odpaszczenia grzechów, co spo* 
wodowalo przesladowanie zakonów i ich penitentów. Nie wiadomo, czj 
n nas znalazl si^ kto podobnie inyšl%cy: ^sty wi^ papiezkie uwažaó po- 
dobno naleiyjako imierzaj%ce do obndzenia czujoo^i bpów. Groioiejsz^ 
oad dopiero wymieDione byta berezja Husa, z któr§ za dtugoletoich rz^- 
dów W}ad. Jagieliy i pod jego jeszcze nast^pcami walczyé przyszlo inkwi- 
zycji. Gze8i, jako naród nam pobratymczy i pobliski, a nadto spólne 
iiiaj%ey cele obronne pko Niemcom, latwo pod imieniem hosytyzma, wzi§- 
tego w widokacb politycznycb, zoaleáó mogli w Polsce zwolenników. Wie- 
ie dla tego lat trwala walka z now^ naak^ czeskiego mistrza, a podczaa 
niej trafíaty síq nieraz krwawe scény. Surowosé, ožywana pko dawniej- 
szym wszystkim bl^dom, daje aí^ pooiek^d usprawiedliwič ohyd% oby- 
czijów i gorsz^cém žyciem beretyków; hosytyzm znown, z mieczem, 
ogniém, wojn% i bantem id%cyt zapalal pko sobie srogoáé wtadz, zarówno 
dochowDycb, jako i éwieckich. Do walki z naak% líosa pierwsí stanuli 
inkwizytorowie: Siezepan polak i Piůtr Canioris^ biegli w naukacb teolo- 
gicznych, a dzialali broni^ pióra, stowa i sarowoéci kar. Dopomagali im 
w t^ walee bpi i król, którego Siezepan^ inkw. krak., Jan Brascatorif^ 
íBkw. wroc)., i Jan^ przeor dominik. krakow., objasniig^ o niebezpie- 
cznych dla paóstwa celách bosytyzmu, pko sekcie tej nzbroili. Wspo- 
mniany Jan, przeor krak., zostawszy r. 1427 przez Pap. Marcina V oa- 
zoaczoaym na nrz^d jeneralnego inkwizytora, do naak i kazaú swoicb do- 
ifczyl surowosé tak^ «iž na samo wspomnienie jego chwytala beretyków bo- 
jaiň i wstr§t czyoita do krija tego" (ks. Bar^^cz I iss z Fontány Mo- 
num, dominie.). Na Szl^ska nie szczQdzil równiei bosytów inkw. Jan 
Brascatorís. Z tychže czasów pochodzi wezwanie Jáikolaja (n innycb aa- 
torów Mardna) z Brzezia^ pod d. Id Kwiet. 148 7, aby ma dostawiano 
beretyków. Byí on inkwizytorem na djecezje krakow. nstanowionym przez 
ksrdynala Zkígniewa. Biskupi bowiem, oámieleni sorow^ ustaw^ króla, 
na qeždzie wieluĎskim wydan%, czynilí takže co zdolali, celém wyt^pie- 
nim bosytytmo. Znané 8% zochwale zamiary i niepokoje, wszc7^te w kra- 
jů przez przywódców tej sekty, magnatów polskicb: Spytka z Mielsztyna, 
Denlawa z fiytwan i Abrahama Zb^skiego {Dziedutzycki^ Zbign. Olečn. 
11 p. 76 sqq.; Moraw$H^ S^ecczyzna II 158). Ostatní z nich sprowa* 
dzil do majfinoáci swej Zbi|szyna siedmia minístrów nowej nanki, o co 
niezwlocznie upomniany i wykJ^ty przez Stanisl. Ciolka, bpa poznaá., za- 
myálal o zemáde, przed któr^ bp zmnszony byl do Krakowa z žyciem 
uchodzic. Nasttpca jego bp J§drz€j Bninski ponowil npomnienie, któ- 
rego gdy Zb^ski nie poslnchaí, leez nadto owych bnsyckich ministrów 
z propagandy \A%án na wsie wysylač pocz^, bp, zmówiwszy si§ z Piotrem, 
kasztelanem gniežn., oraz synami tegoi Piotrem i Wojciecbem, w 900 
koni otoczyl Zb^szyn, pi^in onych ministrów scbwytAoych (gdyž dwóch 
idotalo nciee)y na postrach innym przybl§|dom, pubUcznie w Poznaniuna 
rynku spabé rozkázal {DhigoizUvsX. 1. XII; Rzqmicki^ Vitae Praes. II 126). 
Erwaw^ tf egzekvcj§ opisig^c Niesiecki (t. III), powiada, že to mialo miej- 
ice nie w Poznanin, lecz w dobradi dziedzicznych bpa, gdzie potem ten- 



142 Inkwizyoia. 

že Bniňski zálof.jl miasto i naswri Opalenic^, gDíazdo rodsíDy Opaleá- 
skicii. Po úpadku unji florenckiej i uajšciach tatarskícb, raz joBzcze 
u nas podnoii glowQ sekta husycka. Rozwolnienie objczajów przjgoto- 
walo jej drogQ. Wtedy to inkw. Jcikób Grzymaia propagatofów jej schwj- 
tat w Krakowie, upartych za heretyków os^dzil i na štos skazah Šrodek 
ten jednak nie mógt skutkowaó pko szlachcie, umíej^cej síq przywilejami 
swemi od s^dów duchownych zas^onió, i pod pokry wk§ tychže swobód dziaiaó 
jawnie na obalenie religji. Wczeánie žatém zrozamieli inkwizytorowie, 
2e droga przekonania i oáwiecenia jest ta jedyni| i dla tego gorliwie na 
ambonie pko blgdom wyst^powali, jednajíc sobie stowQ kazoodziejsk^. 
Odznačzyli síq na tóm pólu: Grzegórz Hejcze we Wroclawiu, Mikolaj Gru^ 
neb w Ťoruniu, Maciej Konrádi na Rusi, Djonizy i Albert z i^^zycy 
w Krakowie (r. 1466). Te s^ ostatnie u nas zápasy z husytyzmem, 
z którym inkwizyeja walcz^c uporczyjirie, w koúcu zdala síq odnieáó zwy-* 
ci^ztwo. Zaledwie nieco síq uspokoilo, aliéci nowy nieprzyjaciel podkra- 
da 8ÍQ, nios^c z sob% przyn^tQ w kalig%cych nátury ludzk^ wyst^pkach. 
Sekta jamňíków >), zagnieždžoná w Gzeel\ach, gdzie do 19 tysÍQcy pozy- 
skač miaía zwolenników, wyslata i do nas swoich n^uczycieli, którzy 
szczególnie na mlodziei ptci obojej zgubnie dzialali. Dowiedziawszy si) 
o tém Albert z Plocha^ inkwizytor krakow., czeka) jawniejszych wyst§pku do* 
wodów. Wlaánie, gdy ci rázu pewnego zgromadzili síq na obrz§dy swo- 
je i wykonywanie czynów rozpusty, Albert otoczyt wszystkich straž), 
pocbwyta) i oddá) w r§ce sprawiedliwoici. Osob by}o 30, z których 
\Tiele, pot^piaj^č dotychczasowe swoje post^powanie i przyjmuj^c pokut), 
uwoloionych zostaío; niewiasty tylko, podniecaj)ce do wyst^pków, z obna* 
f.onemi plecami prowadzone po ullcach Krakowa i rózgami cUostane, 
w koňcu spalone zostaYy. Byto to ok. r. 1605. Szlacht) zaá i osoby 
z dworu królewskiego, t)ž swawol) zaražone, od grzechów tagodnemi 
árodkami. odwodtié mia) dominikan Piolr z Sochaczewa^ spowiednik króla 
Aleksandra Jagielloňczyka. Przeražone resztkí sekty, szukig^c schronieniadla 
swycb nieprawoáci, pow^drowaly na Ruš: we Lwowie jednak trzech j€(j 
przedstawicíeli wczešnie pochwycié zdo)a) inkw. J^drzej^ osadzi) w wi)- 
zieniu 1 niepokutuj)cych na spóln) z innymi skaza) kar). Po tych wszy- 
stkich sektách wyst^puje gwaltowniejszy nad innych przeciwnik katoUcy* 
zrnu, a idzie z catym zástupem herezji i b})dów róžnorodnych. Jest to 
protestantyzm, od r. 1519 szerzony u nas. Wszystkie, dot)d wymienio- 
ne sekty, za dogmaty swej wiary podawaly zwyczf^nie bř^dy, które ja- 
wnie popieraly rozpust) i otwarcie lamaty zásady spoleczeústwa. Jako 
grube i zmysíowe n)ciíy lud nieoéwiecony, daj)c nami)tBoáciom wszelk) 
Bwobod). Wi)zienia, chlosta i ámierč w plomieniach, wedlng surowych 
ówczesnych poj§6, sknteczne byé mialy na te zachcianki zepsutej nátury, 
upadlaj)ce czlowieka i ponižaj)ce spoleczeústwo. Protestantyzm zaá, ukry- 
waj)c 2)dania namí)tnoáci, a wrzekomo domagaj)c si) w religji tego tyl- 



*} Jamnlcy (fosiaru)^ nazwa waldensów (ob.)} zgromadzali ii) oni noeami 
po rowach i jaskiniach, zk)d nazwQ otrzymali. Tam wyszydsaU ál. Sakra - 
menta, na kaptanów raiotali przeklon^twa, potem bez róiai^f stana i wieku 
w spoBÓb zwierzscy oddawali gig cielesoym wyst^pkom. Aldyi **pi>^i)ey si^ 
do ich towarzyBtwa, obowi^any byl wyslucUac w koáciele Mszy fe. i tam po- 
cJchu na každ) czynnosé kaplana najokropniejsze rzacaó prsek\eikitwa. 



Inkwizyeja. 143 

kOy co obejmige Btowo Bože pisane, dogadxal ístotaie wizTitkiiii, mjwiQ- 
cej jednak sUnom wjžszym, które go dla tego ch^toie pocfawjcilj, gdj 
Indoiri naazema zawsze obcym pozostat. Z tymi to panamí nie podobna 
hjlo inkwizytorom wojowaó wi^eniem i ogniem: nžjto raczej atowa 
w obronie zaczepionej prawdj, a žarliwoáč duszy wjdala wieln znakomi- 
tjch mówców. Z pošród samego dominikaúskiego zákonu^ którema, przed 
nastaniem jeznitów, obrona religji gtównie powierzon^ bjla» znajdnjemy 
wieln slawnych kaznodziejów i inkwizytorów zárazem. Do tych nálety: 
FeUkš Gotdawa (ob.), Dominik Malaehowski kaznodi. królewsld; Ádrjan 
apowiednik królewski potem snffr. poznaú.; Marcin Szpom^ WffUrjan de 
Wárso^ Jakob Ru$$iu$^ Piotr z Sochaczewa^ Jan inkw. wroiďaw.; Hiero- 
nnn inkir. i Jakoby przeor krakow.; Paicei SarbinjtiMz potem kanón, po- 
znán., i wieln innycb. Za Zygmnnta Ang., z naplywem róinych beretyków, 
pomnožyly si$ bl^dy. Stanul wtedy obok Interanizmn kalwinizn, socy- 
ojanizm i liczne ich odmiany. Najpierwsze domy polskie daly im opiek§. 
Odt^ jni nie wystarczaj^ inkwizytorowie i bpi, ale wszystko, co 8í§ zdolném 
cznje, wyst^pnje do walki, na 8zcz§$cie nie ogniem i mieczem, jak bywalo 
gdzidndziej, ale slowem. Ze iporami religijnemi mnoi) n^ dysputy prywatne 
1 publíczne, rozprawy, pišmienne zarznty i odpowiedzi, drnkaje 119 ka- 
zania l^olemik^ zajíte, wyás^% w tymže celn postylle, wyktady i katecbi- 
zmy. Ze azlacht^, która na sejmie piotrkowskim 1552 r. jawne zložy- 
la dowody, ít si^ ni Indzkicb, ni boskich praw nie l^ka, i to jeezcze 
niebezpieczna zdaU si^ obrona reKgji. Nieraz gorliwszycb zakonników 
i inkwizytorów zniewaiano pnbiicznie, Inb nastawano na icb žycie. Do- 
znali takiej napaáci inkwizytorowie: Dominik Malaehowéki^ Pawei Sav' 
hinjtuz przeíladowany od Górków i OstrorpgóWw Poznanin, Cyprjan od 
Gostomskiego wojew. rawskiego ácigany, Lemard i Zygmwit od Piotra 
Zborowikiego wojew. krakow. przeáladowani, ii síq na nlicy pokazač nie 
mogli, Jlieronim Cyranus od beretyków r. 1567 w Gdaňsku otmty, 
i inni {B£owsh\ Prop. p. 7S). Szczególniejizy tylko i wyl%czny prawie 
wptyw wywierač umial na 8pó!czesnych inkwitytor Meklitor z Moscík, 
m^t pďen roztropnošci, wysokiej nauki i gorliwoád. Ten 'staczaí žwawe 
i zwyci^kie dyspnty z nigbieglejszymi djalektykami berezji: Modrzew- 
skim i Stánkařem, oraz skntecznie icb podejáciom zapobiega). I król 
aam onienenia gorliwoáci nieraz mn przebaczyL Na sejmie piotrkowikira 
1559 r., gdy Brencjnsz i inni heretycy Zygmnntowi Aug. do podpisn 
podaó 8ÍQ oámielili swoje dziela, wierze przeciwne, Moádcki królowi pió- 
ro z r^ki wytr%d! i kzi^žki wyrzncil (Bzotvski op. c. p. 72). W Lnbli- 
n!e znown, gdzie samycb tylko antytrjnitarzy z Pobki wygna^ zamyála- 
no, opar2 síq Moicicki i ntrz}'mat zásady kard. HozjoBza, i2 naleiatoby 
;:lbo wszyetkicb przeciwników wiary naraz wyp^ió, albo wazystkich 
zostawié, aby síq nawzajem gryz^, zobydzali i w niezgodzie upadli. Ze 
smierci^ Mdcbiora z Moácik (r. 1591) ustal i tjrtul inkwizytora, które* 
go czynnoáó pierwej juž, bo od ámierci Zygmnnta I r. 1548 (Albertrandi^ 
Dzieje król. pol. U 148), a raczej ze skonem Zygmnnta Angnsta 
<r. 15 72) u nas uataYa. Wolnoéó religijna, jak^ sobie za panowania 
ZygmuBta Augusta przez pozyskane przy wileje róžnowiercy na aejmach wy- 
rabiali, rozszerz^Ji|c síq i ustalaj^ coraz wi^cej, wreszcie inkwizycj^ nie- 
potrzebn^ uczyni}a(OMo/f>i^KWiad. I 122). Zákon dominikaňski przez lat 
-220, od ostalenia n nas tej instytucji, dostarczaj^c inkwizytorów i imt- 



1 ^ Inkwízyc ja. 

miersy pko heretykom (Stejkotcski^ Šwi^tnica p. 55), obróci} nast^pnie 
dzialanie swoje ku amocDíeniu wiarj w poáród luda, odbjwajv^ miseje, 
które szczególoie na Litwie i Rusi wyt^cznym prawie byly jego przy- 
>?ilejem. 2. Poczet inkwizytorów z zákonu dominik. podal naj- 
przód Bzowski w řropago s. Hiac. p. 69, zaczynig^c od r. 1848, pod 
którym atawia Waciaioa^ inkw. wroclaw. Kladzie ich 35, nie wszystkich 
jednak, a tylko wi^j znajomych. Podobnie czyni Pawel Ruszel w ka- 
zaniu Tryumph na dzieň chvoáLebny Jacha i, p. 94, Siejkowski, šiciqtni' 
ca Fari. p. 304, i ks. Fabisz, Wiadomoéci o Ugatach p. 60, gdzie ich 
juž 42-ch wymienia. Nigpelniejszy dot^d spis 55-ciu inkwizytorów 
w Polsce obejmuje dzielo ks. Bar^^za Bys dziejów žah. dom. I 256 
w dopisku. . Wedlug niego id^ w tym porz^dku: Pawel polak r. 1254, 
Jan polak 1305, Peregryn z Opola 15 18, Jan z Wroclawia I84i, Kon-. 
rad 1341, Waclaw z Wroclawia 134 7, Piotr inkw. krak. 1848, Jan 
Chryzostom z Poznania lá48, Stanislaw jeneralny inkw. 1851, Jan 
francuz na Rusi inkw, 187 7, Przeslaw Ilerbicki inkw. wrocl. 1386, 
Piotr Stefani inkw. krak. 1403, Szczépan polak 1404, Piotr Cantoris 
1404, Jan z Krakowa 1426, Jan Brascatoris inkw. wrocl. 142 7, Mi- 
kolaj z LQczycy inkw, gniežn. 1436, Mikolaj z Brzescia inkw. krak. 
1487, Jan Frakstenius inkw. wrocl. 1442,- Mikolaj Advocati inkw. je- 
neralny 1447, Jakob Grzymala- 1453, Grzegorz Ilejcze inkw. wrocl. 1465, 
Mikolaj Gruneb inkw. toruáski 14 65, Maciej Konrádi na Rusi 14 65, 
Albert z L^czycy inkw. krak. 146 6, Djonizy inkw. krak. 14 66, Mikolaj 
Jacqner inkw. chelm. 1466, Marcin Kačer 14 68 — 14 7 7, Henryk Helker 
inkw. wrocl. 1477, Jerzy 1479, Mikolaj Boltberg inkw. Iwow. 1480, 
Maciej Flori 1482, Maternus inkw. Iwow. 1488, Jan Advocati wrocí. 
1498, Staniďaw de Pajulow krak. 14 99, Albert z Plocka 1504, J^drzej 
Iwow. 1506, Mikolaj ze 2nina krak. 1508, Pawel Buchá 1514, Jan 
z Krakowa 1514, Jan Lmiza 1514, Feliks krak. 1519, Dominik Miďa- 
chowski 1528, Marcin Sporn wrocl. 1584, Jakob Russius 1541, Piotr 
z Socbaczewa 154 1, Jakob 1541, Uieronim krak. 1548, Pawel Sarhi- 
ujusz krak. 1544, Gyprjan z Krakowa 1558, Leonard 1558, Grzegors: 
1558, Melchior z Moicik inkw. na Rusi 1558, Stanislaw Radwan 15 70, 
Michal z Moécik 1571. Bzowski wreszcie twierdzi, že každý pro wincjal 
polski dominik. z przywileju Jana XXII Pap. uwažany byl jako ínqnisi- 
tor natus (Prop. p. 61). Ze spisu powyž podanego widaó, iž na kryty- 
czne dla Koáciola czasy kilku nawet naznaczano inkwizytorów: z Mel- 
chiorem Moácickim dwóch nástupných tenže urz^ dzielilo. Cz^sto tet 
i bpi swoich dawali, biort^c ich b^dž z zakonnego, b^dž ze áwieckiego 
duchowie*íistwa. Czytaroy np. ie r. 1437* Mikolaj (Marcin) s Brzezia 
ustanowiony przez bpa Zbigniewa, a r. 1544 Pawel Skarhin przez bpa 
poznaú. . (Lukoizemez^ Obraz hist. stát. m. Poznania II 280). Same 
synody nakazuj^ to czynió bpom. Tak stanowi synod w L§czycy odbyty 
152 7 r., a inny prowincjonalny, z r. 1580, przypominaj^c dawn^ ustawg, 
w braku iakwizytora wklada obowi%zek ten na archi^jakonów, którzy ále- 
dzič mig% heretyków i natychmiast donosió bpom, ižby zastosowali do 
nich przepisy prawa kanoniczncgo (in YI Decret.) i statutów prowincjo- 
nalnych (lib. 4 de haer.). Ponowil to synod prowinc. r. 1551, dodigic, 
aby každý bp mial inkwizytora w swojej djecezji i placil mu corocznit 
odi)owicdni) peonj^; a gdy inkwizytorzy wykonywaj§ czynnoíci nrzQdf» 



lokwizyeit. 145 

■koro zajdde potneba, bpi winni do pomoej dodawaé im swoich dwo- 
rzan i zapewniač bezpieezéástwo, pod kar% sta gnjwíeo, których sjnod 
doniagaé síq b^dde (Const. prav. lib. 4 de haer. z synoda Daiangowskifr- 
go). Tož samo powtarza synod gniežn. 1720 r., a w cz^áci i pozn. 
z tegot czasa. Wspomniany synod gniežn. stanowi nadto, aby arddcya- 
koa kamieúski i inni arcbidjakoni w arcbidjeeezji, oraz prepozyt wieloú- 
ski, ka^y na swém terrytoijam, byli inkwízytorami, a nast^nie coro- 
cznie skládali arcybpowi wiadomoéci o post^pie i owocach swoich obo- 
wi%zków inkwizytorskich. Za arcybpa Gamrata synod prow. r. 1542 
odbyty, pod kar) sta grzywien nakazuje bpom nstaaowió inkwizytorów, 
którzyby djecezje wizytowali, beretyków wyszakiwali i kárali, wedhig 
prze^sów koádelnych, lub do nkarania bpom przedstawiali. Inkwizyto- 
rem mógl byč ksij|dz áwieeki lab zákonný, wybrany na to przez bpa 
i jego kapitoly. Nie podobna dla tego zebraé i irjliczjé wszystkich inkwi- 
zytorów, po róžnych djecezjach stanowionych, z póžniajszych mianowicie 
czasów, kiedy cz^stokroč tytal ten nie nwažat síq za obowi^zek, a byl po« 
prosto honorow) oznak), adzielan^ za okázaný gorliwoáé kaplaásk). Na 
synodzie krakow. 1 7 1 1 r. otrzymal go ks. Zuchauuki^ archid. i offiejat 
sandora., za prowadzenie sprawy na trybanale pko žydom, sfdzonym 
o zabicie dzxecka. Z tego tež zapewne wzgl^du wyražnie okreálono da- 
ik% ma godnoéó, w nazwanio commissarii sea inqaidtoris generalis con- 
tra perfídiam jadaicam (cap. 88 tegot synoda). 3. Inkwizytorowie obo- 
wi^zki swe spelniač byli powinni zgodnie ■ astawami Koáciola, 
którym w pomoc i šwieckie prawa nieraz przycbodzity. Wykony- 
wali dla tego przysi^^, jakiej treéó z r. 1881 przywodzi ks. Bar^z 
(ibid. I 169). Niekiedy bpi podawali im szczególowe instrakcje: álad 
tego znajdajemy w pytaniach czyli Inqaisitoriam b^naram (Jacohson^ 
Geschicbte der Qaellen deskath. Kirchenrechts, K5nigsb. 1887, 1 p. 265). 
Do rozporz^dzeú zaá synodalnych i krajowych a nas, skierowanych ka 
poparda dzialaá inkwizycji i wykorzenienia herezi, odnieáé sí^ daj% 
prawie wszystkie wymienione w tej EncykL w art. Herezje w Polsce 
t. YII p. 221 sqq., oraz Dyssydend t lYp. 482. 4. Po astania inkwi- 
zycji i odfflówienia wyrokom s^dów duch. wykonania ze strony wladz 
áwiecidch (co nast^pilo na sejmach r. 1562 i 1565), wszelkie sprawy 
o zniewag^ religji do s^déw i trybnnalów koronnych oddawa- 
no. Chociaž bowlem bpom w tym wzgl^ie wladzy nie zaprzeczano, to 
jednak, dla pozyskania pr^zej egzekacji, weszlo w zwyczsj zanoszenia 
skarg takich do trybnnalów (ob. t«|j Encykl. IV 1 5 5). Wkrótce tež na- 
wet niisze s%dy krajowe przywlaszczyly je sobie, wycbodz^c zapewne 
z tej zásady, že wyst^pki przedwne religji s) rázem paňstwa szkodliwe- 
mí. W tak wažnych i nieraz tmdnych do rozpoznania sprawach, prze- 
s0iie i nieošwiecone arz^y stawaly síq winnemi okrncieústwa i wi^j 
zgladzily ofiar, nížby to w trybnnale inkwizycyjnym naliczyč bylo mo- 
žná. Na poparde tego doáč przypomnieó procesy o crary, które ta 
w obszeniiq'szém poj^ia inkwizycji odnieéč si^ takže daj) (ob. t€|j Encykl. 
JIT 627). Mniej liczne, ale za to gloániejsze byly sprawy z éydami^ 
o ziiIewagQ* Nijá. Sakramentn i zabýjstwo dzied. Lod ten demny i za- 
tobonny, a do tego bardzo niech^ny chrzeécjanom, prsy powszechném 
aaówczas przeknpstwie naszych nrz^dów, mial byč na te zbrodnie dofó 
bicykl. T. vra. 10. 



146 liikwizycja. 

odwažoy i imiatjr. Tak pnyn^mni^j opisuj^ go autorowie dziel, któ- 
rych ijiulj a Jůchera^ Obraz blbl. IIÍ n. 9891 i kilka nástupných. Gzy 
sarzuty takie czyniono im siusznie, lub nieslasznie? Bóg wie: te je- 
dnak byly glówne powody procesów inkwizycyjnycb, z nimi prowadzo- 
nych, Aleksander Kraaabaar (Historja Žydów w Polsce, Warsz. 186 6, 
t. II) wspominio%c o podobných sprawach w epoce jagielloúskiej, przy- 
pisige ca}§ ówczesn^ niech^ ku swym spólwyznawcom wplywowi s. Ja- 
na Kapistrana, który i a naa užywal wiadzy inkwizytora papiszkiego (Dzií- 
dMxycíd^ Zbigniew II 41 8). Zaniadbane jednak u žydów wychowanie 
i nauka, ich przes^dy i nienawiáó, wywolana nietylko religijaemi uprze- 
dzeniami, lecz czQSto swawol^ naszych panów, pozwalig^ przypuszczač, 
že czynione im zarzuty mogiy byó w niektórycíi przynajmuiej wypadkach 
usprawiedliwione. Z tych to nastQpnie wiele inoych, pozorných tylko, 
za rzeczywiste przyj^to. W Krakowie schwytano žyda, który w koscie- 
le P. Marji ukradt z puszki hostjQ á. i takow% z towarzyszami svrymi 
sniewažyt, depcz^ nogami. Natychmíast spólnikóir jego powieszoDQ, 
a glównego sprawcQ zbrodni wáród rynku, na podniesioném miejscu po- 
atawiono, gdzie Mikoiaj ze Žnina, inkw. krak., publiczn^ z nim odpra- 
^vú, dysputQ, usilujíc go do przyj^cia chrztu á. naklonié. Šrodek teo 
nie osi^n^} skutku: oddáno go žatém w r§ce karz^cej sprawíedliwoáci 
i 5 Kwiet 1508 r. spalono. Inne podobné sprawy opisane znajdujeroy 
w dzieiach, wyžej z Jochera zacytowanych. Ostatní taki, gloániejszy nad 
inne proces odbyl 8i§ w Sandomierzu i w szczegóíowy sposób opisany zostaí 
przez ks. Ste&na Zuchowskiego, archid. officjala i plebana aatidom., któ- 
ry w takiejže sprawie dwa rázy pko žydom skargQ w sadách prowadzi^ 
1698 i 1710 r. Tytul: ^Proces kryminalny o niewinne dzieci§ Jcrzego 
Erasnowskiego*' (in 4-o). Szczerze opisany bieg sprawy wskazuje prze- 
8%dne poj§cia autora, okrucieástwo, przekupstwo i niedostatek sprawíe- 
dliwoáci w sadách ówczesnycfa. Przeciwko žydom rozwodzi sig obszernie, 
zarzucaj%c im obelgi reiigji, zniewag§ Najá. Sakram., na co 21 przykla* 
dów w samej Polsce naliczyl, okradauie i lupienie koáciolów, przyklady 
morderstwa chrzeá. dziatek, kterých u nas 85 ^dokumentnie*" dowiedzio- 
no, jak twierdzi. Gelem zaá usprawiedliwienia swoich dowodów, podalo 
10 przyczyn, dla który ch žydzi potrzebowač maj% krwí chrzesc. Nie po- 
przestaj^ na tém, kladzie jeszcze szeáó prejudykatów, które w prawie 
naszém wažn^ odgrywaly rol§ i mocno na przekonanie s§dziów wplywa- 
}y. Przytacza zatem procesy o zabície przez žydów dzieci cbrzeá., pro- 
wadaone w latách 1598, 16S6, 16S9, 1698 dwa i i7io r. W koúcn 
mówi, iž doáwiadczywszy w dwukrotném prowadzeniu spraw takich wie- 
lu ktopotów i trudów, opisuje przebieg procesu szczególowo dla infor- 
macji tych, ktor}'mby w przyszloáci podobny dostat ai§ udzial. Dzielo 
to podaje nam dokladné wyobraženie o przes^dach wieku, bl^dach i dzf- 
koéci ówczesnego s^downictwa. Eównie surowe wyroki wydawano na 
chrzeácjan, oskaržonych o aieizm i inne przeciwko reiigji wystQpki. 
Za przyklad doáč przytoczyó kilka gloániejszych. Do tych nalež§: i) 
s^d w sprawie Eazimierza £yszczyÚ8kiego(ob.), obwinionego o ateizm i przez 
sejm warszaw. 4 Mar. 1689 skazanego na spalenie, co jednak król Jan 
III zlagodzil na áci^cie. Dopelniono wyroku 80 Mař. na starým rynku 
w Warszawie, a cialo za miastem spalono. 2) Proces z r. wió, w kió- 
ryi^ uiejaki Unrug, szlachcic polski, protestant, skazany od trybuníúi 



iikwizyott* 147 



piotrkowiUflgo a Uninierstwo na nyrinnie j^zyki, nei^e r^bi i glowy, 
co ire dwa UU potem Sorbona parjzka zganié siiala, wjdig^c brotziir^ in 
fol. Casas imtaditas Unragianus, responsio Sorbonaa Parisien. contra tío- 
lentum Tribanalis R^ni decretam. Tak czytamj w Bentkowskiiii (Hist. 
lit. pol. I 14S). Autor jednak ksii|2ki .Pnypiaek tlomacza do dzieta 
Jana Fr. Lahaipe o íianatyzmie'', str. 328, uwaža ten wjpadek za wj- 
njflony. s) R. 1724 s^dxon^ bjta ^wna sprawa toroáska. Jeden 
X oczniów protestanckich wjszjdzat obrz^j katol. podczas procesji 
s Najé. Sakram. w nieddel^ aroczjrstošci M. Bosk. Szkapl., odprawianej 
w koáciele pp. benedjktynek n š. Jakoba. Inny cbtopiec ze azkól jezui- 
ekich zrzudl mo czapk^, za co po skoňczoném nabožeástwie przez pro- 
tcitantów na cmentarza koácielnjm pobity i przez magistrát do wi^zieDía 
oddaný zostat. Tož samo aczyniono nazajntrz z dmgim jego towarzj- 
szem. Miodcež polská, npominaj^e si$ o uwolnienie nwi^oajch, bez 
wiedzf rektora, scbwjtata inn^o ncznia protestanckiego i zabra}a z 8obi| 
do koQegíam. Powstal zt%d rozmch, w którjm jeznitów napadni^to, 
gwahem wszjstko poniszczono, a obrazy i figury áJ^i^tycb na ulic^ wy- 
nioitszy, wiród szyderstw i najgrawaú z religji katol. spálili protestar.ci. 
Poniewaž podobné zajácia pomi^y obu wyznaniami cz^o powtarz^iy 
si( w Torunia, a magistrát im nie przeszkadza}, lecz owszem zdawal si^ 
potaldwaé i w nich przewodniczyó, jezuici przeto upomnieli iíq o krzy- 
wd^ sobie i rdigji wyrz^dzon^. Spraw^ s^zili wyznaczeni asessorowia 
i furovy napisali wyrok, którym prezydent Gotfryd Resner i wice pře- 
jjdent Jakob Henryk Zerneke na áci^cie skazani; innych kliku podobné- 
mu nl^o losowi, a wielu do zamieszania Dalež§cycb na wi§zienie w wiežy 
i kaiy pieni^ne 08%dzeni 30 Pažd. 1724 r. Toruáczycy, stawiaj^c za 
powód, že wyrok ten sprzeciwia síq traktatowi oliwskiemu, žádali pro- 
tekcji od Bosflji, Anglji i elektora braodebargskiego; przedstawienia je- 
dnak tycb paňstw u króla Augusta II nie skutkowaty: wyrok potwierdzony 
i 7 Gmd. t. r. przy lieznym igeidzie wojska i panów Rzptej wykonany 
xoitaL 4) R. 1785 mial miejsce wypadek, który opisuje broszura pod 
tyt. JZbrodnia urodz. Henryka Niemirycza tajemnicy Ciala i Krwie Chry- 
ftosowey naybezbožnieyszego gwatciciela" (8<^str. 63, dr. 1786 bez miej.)- 
W koádele paraf. krupeckim, djec. íuckiej, w iroá^ wielki^o tygodnia 23 
■ar., sclachdc stanu wojskowego Henr. Niemirycz, 8zydz%c z religjj, przy- 
ttfpit do konfessjonala, a udan^ spowiedž skcnczywszy, jeszcze bardziej 
wylat si^ na igraszk^ z rzeczy áš. Jedna z osob obecných podala mu 
kn^žk^ do nabožeňstwa, któr% on twarz za^niaj^c, jeszcze komiczniejsze 
wjprawial seeny. Po tém wszystkiém, labo jut zjad} šoiadanie, wciss^l 
aíf mí^dzy przyst^piú^cych do kommunji č. i takow^ do ust przyj%ř, 
a wródwszy do lawki, wyrzuci) w ksi^lk^. I tu i po za koáciolem na 
daentarzu pokazywal kommunikant znajomym osobom, od których napo- 
aniany, z szyderstwem i blužnierstwami spožyt. Pojechat nast^pnie do 
dworu krupeekiego, gdzie gdy go przyj%ó nie cbciano, uczut swój wyst^- 
pek i naprzód piechot^, a potem dostawszy konia, uciekl za granic^. 
Kosjyaton Incki wykl^l Niemierycza i przez ogloszenia z ambon zawe- 
swal przed s^ swój; nieobecnego oglosii za éwi^okradzc^ i bluiniercf. 
od^li^fc po ukaranie do wladzy áwieckiej. S%áj grodzkie w Lucku 
oglosily na niego wieczn^ ioiamjs i przyj§ly wyrok starosty taki: oddac 
go .pod miecz katowski, ku ówiertowaniu dla niestychanego wyst^pku 



148 Inkwizyoja. 

• 

'tia}o poddač, i najprzód j§zyk blnžnierski žywcem wywlec kazaé, po wj* 
irleczenia z grzbietu pasy drzeč ustanowió, a za profanacJQ CiaJa i Erwi 
ChrystHSOwej w Ns^á. Sakr. uttgonej, tož cialo jego ir sztaki por^bač, 
porubané bestjom drapiežnjm na karmi% mi^diy drog! rozstajne wynució 
nakazaó/ Byé može, iž nieobecnoéé delinkwenta do sarowoáci tej .s%dy 
pobadzita. — Oprócz tych kilka wypadków, o których obszerniej pisano, 
po archiwach i ksí%žkach cz^sto spotykaó síq daj^ wzmianki o ňader sn- 
rowycb wyrokach, w przedmiocíe zniewagi religji wydanych. Lukaszewicz 
pisze, iž r. 17 88 w Poznaníu, za blnžnierstwo pko Bógu i N. M. P. áci§to 
Jana Skrzypczyúskiego, poczém z glowy wyj§to j^zyk i posieczono. Tam- 
že równiež za blužnierstwo áci^to pewnego szewca (Obraz m. Pozncmia^ 
t. II 3 79 i 888). Lagadniej post%piono wKrakowie z mlodzieňcem Kazím. 
Karaiňskim, który r. 17 28, przez chciwoáó pienÍQdzy, czarta zaprzedač síq 
niibwal (Bibl. icarsz. 1844, II 218). — 5. Zestawiig^c inkw. w Polsce 
z takimže trybunalem w innych krigach, to jednozgodne prawie zdania wy- 
áBÍ% nezeni, iž nasza nie nosila na sobie charaktern okrncieústwa. S% 
wprawdzie i tu wypadki ómierci w ptomieniach, ale te nie tyle cz§ste, 
a liczba ich niknie znpelnie prawie, jeáli zwrócimy uwagQ na powszechne 
wieków owych wzgl§dem religji usposobienie, na dzikoáé dawnych here- 
tyków, ich obyczaje gorsz^ce i zásady podkopnj^ce spoleczeňstwo; prze- 
dewszystkiém zaá na to, že byli przybyszamí, wnosz^cymi niezgodQ mi^dzy 
obywateli i zanríeszanie spoteczne. Bior^c znowa t§ž inkw. w stosnnku 
do póžniejszych s%dów šwieckich, w których samé wyst^pki karane bez 
wzgl^da na okázaný poprawQ i poknt^ winowajcy, s^dy inkwizycji oka< 
ž% síq nierównie lagodniejsze. W inkw. bowiem s%dzili duchowni, ludzie 
posiadaj^cy nauk§ i doáwiadczenie w žyciu, co zt^d možná wnosió, iž 
z inkwizytorów nigczQáciej post^powali qa prowincjaJów zákonu. Gdzie 
tych nie bylo, sprawy roztrz^sali sami bpi lub ich wikaijusze, ludzie 
przedstawiaj^cy gwarancjQ roznmu i nczciwoáei. Widzimy tež, iž bpi czg^ 
stokroó usitowali zast^pič inkwizycji lagodniejszemi érodkami, usuw^j^e 
zle przez tworzenie towarzystw, niszcz^cych wplyw herezji i zabopiegaj%- 
cych jej szerzeniu sig. Migdzy innemi, taki byl cel fíladeÍQi, ustanowioneii 
przez bpa kujaw. Krze^awa z Kurozwgk (ob. tej Encykl. t. Y p. 853). 
Dia tego, wedlug slusznej uwagi Dzieduszyckiego (Zbig. Olea. I 88), lubo 
inkw. istniala u nas we wszystkich prawie djecezjach i czynnoáci awe 
spelniala, nikt przeciež na ni% nie krzyczal. Zgodnie z nstaw% Koáciolfty 
badala tylko i s^dzila w przedmiotach wiary, pokutuj^cych pod swi| przyj- 
Buj^c opiek§, winnych tylko i niepoprawnych oddawala s^om éwiecidm 
po wymierzenie kary, prawami krigowemi- wskazanej; te zaá lagodniejsae 
byly niž gdzieindziej, lub ich przynigmniej surowoáci§ nie przewyžsniy. 
Sam Bentkowski (Uist. lit. pol. I 138), lubo napojeny duchem oboj^- 
tnoáci relig. swojego czasu, wiele zarzuca nietolerancji w dziejach naszych, 
nie ámial jednak zaprzeczyó powszechnemn o inkw. pol. mniemaniu, winQ 
wypadków szczególowych na interes pojedyúczych osob skládajíc. Gzacki, 
niepodejrzany takže o stronnnoáó dla Eošciola písarz, mówi: „Szcz^éliwy 
nasz kraj, že pisz^c jego dzieje, možná pisaó o inkwizycji im^t% zwanej^ 
bez liczenia ofíar nabožnego okrucieňstwa** (I 3 1 8 nota, w wyd. Raczyúskie^ 
go). Golgbiowski zaá dodaje: „mimo ugruntowania u nas tak straszliwego 
trjbunalu, nie widzimy nadužyé, jakiemi síq w Hiszpanji splamiono" (Dzieije 
II 136 i lU 339). Xakie zdania objawiaj^ nawet pisarze Koiciotowi 



lnkwizyc)a.-*lnnocenty Ptpíež 1. 149 

nieprzjcbylnl. Przeciež ks. Bar^cz w swoim Rjsie dziejéw zákona kjtzn. 
ir Polsce calj xdiýe síq bjó zaj§tj wylíczaniein o£ir inkw., za co robi 
mu wjrzut L. Bogalski (Encyl. pow. Orgel. XII 584), že .z prawdziwie 
inkwizytortk^ przyjemoéci) labnje 8i§, jak žywcem palono róžQi%cjch sí^ 
w przekonaniach religijnjch/ 2^ai8te, bistoija prawdj ukrywaó nie po- 
wiíma, a tém bardziaj košdelna; cz^stokroé bowiem i ujemne strony 
osob dziataj%cych w Koáciele wychodz^ kn zbndowanin iimiej§taiym i lu- 
dziom wiary, a Boga slul) do nrzeczywistnieoia opatrznych dla ladzko- 
éd celów. Nie nwažamy wszakže za wlaádwe, že ks. Bar^ auto- 
rów lagodniej o naszej inkwizycji 8%df V7cb za icb zdanie nagaiia, lubo ci 
nie wycbwalaj% wcale oboj§tnoáci w wierze (jak br. Dzieduszyckij, a tylko 
nad ogíeú inkwizycyjoy inne érodki nawracania bl%d»|cycb pniekladaj% 
(ks. Bar^cz I p. 1S2, 188, 202 w dop.). — 6. HistoijQ inkw. w Polsce 
opisal Abr. Bzowski w dziele Propago S. Eiac.^ Yenet. 1606, cap. 8; 
nast§pnie, co tu dotknul tylko lub pominul zapeínie, pomiešcií w innej 
•wojej pracy, nosz^cej tytol: Uistoría inqnísitionis baereticae praritatis 
in ortbodoxo regno Poloniae. Pozostala ona w r§kopiámie, a bibJljoteka 
Zalaskicb, jak pisze Janocki in Gatal. Bibl. Zalas., posiadala jego odpis, 
junplum Tolamem e codice bibliotbecae ord. praedic. conrentas Plocensis 
nitide descríptum. Slož^ padto ka ternu dziete innyck dominikanów pol- 
•kich, zwlaszcza ks. Bar^cza, oraz wszystkie w ci^gu artykolu przy- 
wiedzione. X, S, Ch, 

Innocanty (InnoeerUius, niewinny) Papiež I (402—417), éwl^ty 
(28 lipca), rodem z Albano pod Rzymem. Na tron papieski 
wst^pU po Anastazym I, za pi^tycb konsolatów Arkadjosza i Uonoxja- 
SZ8, jak podaje Proper aqtát. Cbron. fed. Roncall. I 64 Sj, wi^r. 402. 
Že zaá émierč jego wypadla 12 Mar. 417 (ob. Jafé^ Begesta p. 27), 
a wedhig t^ož Prospera I. mial rz^dzió Koácíolem lat 15, mcy 2 i dni 
21, przeto pontyfikat jego zacz^by sl^ 21 Gmdnia 40 1 r. Wybrany 
zostal jednozgodnie przez kaplanów, dachowieústwo i lad: „consentientí- 
bos aanctís sacerdotibns, omníqae clero ac popalo" (ap. Jaffé n. 84). 
Zaraz po obj^a Stolicy Apostolskicý zatwlerdzi) arcybpa tessalonickiego 
Anjijiisza na godnoáci wikarjosza apost. nad Illirykiem (ob.), id^c za 
prz^dadem swych poprzedników: Damazego I, Syrycjosza i Anastaze- 
go I {jhid. et n. 7 1); gdy zaá Anyzjnsz umar), I. jego nastQpcy Rofa- 
aowi t^ sam^ godnoáé powierzy} r. 412 {ib. n. 9 7). In. naležy do rz^- 
dv czynniejazych prawodawców koácielnycb; przynajmniej po nim mamy 
wi^cig dekretaljów, niž po jego poprzednikach. Na synodzie, odprawio* 
nyii može w pienrsz^ rocznic^ swej konsekracji (r. 402), wydal 16 ka* 
]iod6w, w odpowiedzi na pytania bpów gallijskich {Mami^ Concil. III 
llSS; Eardum, Concil. I iisi). Róžne po8tano?rienia przesylal póžniej 
bpom prowincji rotomageňskiej (/q^<?', fieg. n. 85), tolozkiej (ih. n. 90), 
t(4edbiáskiej (ib. n. 89), macedoňskiej (ť^. n. loo, lOi), antjocbeáskiej 
{ik. n. 102, 101, 107), Afryki prokonsolamej (ť^. n. 109, 116, 117), 
potedniow^ Ita^i {ib. n, 112 — is) i in. W postanowieniach tych broni 
Mftoéci malieáitwa i celibata kaplaúskiego (t^. n. 85, 90, 100, 111, 
ilt% zakazuje dacbownym p^nié nrz^ów šwieckich (ť^. n. lil), wa- 
iaielne ^rawy, po rozsi|dzenia ich przez wlaádwycb bpów, káže odsy- 
hé áo Stolicy Apostolskiej: .mi^ores cansae ad Sedem Apostolicam post 
jididom epiaeopale referendae" (ib. b. 84)-, dacbownym, prieL \]í^m ^1^ 



150 Innocenty Papíei I. 

retjckich wyáwiQCODTin, stanowCzo odmawia w hierarclyi dachownej sto- 
pnia, otrzjmanego z r^k tych bpów (Epist 18 n. 8; Can. 7S caus. 
1 qu. 1; Epist. 22 el 2i; Jajfé^ Reg. n. 96, lOO; cf. Hergenróther^ 
Photius II 848—- 50); na nowo zatwierdza kanón ksí^ áwíQtjcb {Epist. 
ad Exuperium episc. tolosan. c. 7; Jqfé n. 90) i in. I. wyst^powa} ener* 
gicznie w obronie á. Jana Chryzostoma (ob.). Šwi^tj ten bp pot§pio« 
nym zosta^ na psendo-synodzie ad Qfiercum (r. 403), odbytým pod pře- 
zydencj^ Teofila, patrjarcby aleksandryjskiego. Po synodzie tak á. Chry- 
zostom jak i Teofil odnieáli síq do I*go: pierwszy ž^dal zatwierdzenia nie- 
slnsznego wyrokn, drngi przedstawial swoj% krzywd^. I. zgani2 wyrok 
Teofila i zažádá}, aby zwolano inny synod, zložoay z bpów wscbodnich 
i zacbodnich, z wyl^zeniem tak niepr/yjació) jak i przyjació) oskaržo- 
nego {Mansi^ Conc. III 1095; Palladius^ Vita Cbrysost. c. 22), a Teofila 
przed swój synod zapozwal {Jaffé n. 87). Nie czekaj^c na odpowiedž 
papiezk^, ces. Arkadjusz skazal á. Cbryzostoma na wygnanie i wyprawil 
do Bitynji; lecz po kilku dniach rozťachy w mieácie zmusify go do od- 
wolania swego rozkazu i i. Chryzostom wrócil na konstplsk^ stolic§. 
Že jednak i wtedy nieprzyjaciele á. bpa nie pozostali bezczynnymi, wi- 
dač z listu Fgo, w którym ten Papiež, pocieszaj^c š. Chryzostoma, ubo- 
lewa, iž oiektórzy ludzie wpfywowi przeszkadzaj^ mu w niesieniu skute- 
czniejszej poroocy á. arcybpowi {Jafé n. 88). Tymczasem stronnictwa 
Eudoksji i Teofila aleksandryjskiego znów w Konstplu viziýo gór^: 
á. Chryzostom zosta} wygnanym (9 Czerr. 404), a jego miejsce zěí%1 
niegodny Arsacjusz (Hergenrčther^ Photius I 42). Obnrzony na takie 
pogwakenie praw, I. porzucil wszelkie wzgl^dy, odmówi} zatwierdzenia 
Arsacjuszowi, ludowi konstplskiemu zaleci) wiernoáč wzgl^dem wygnane- 
go arcybpa i jui to sam, juž przez Honorjusza cesarza zachodniego pro- 
sil Arkadjusza o przywrócenie á. Chryzostoma (Jafé n. 91 — 9 3). 
Wprawdzie starania te pozostaly bez skutku i á. Chryzostom umarl na 
wygnaniu (r. 40 7), jednak I. nie ustawa) w obronie uciánionego bpa 
a nie mog^c wyjednač nlgi žywemu, przynajmniej pami^é jego starat rig 
podnieáó i z bpami wschodnimi nie wprzód zacz^t kommunikowaé, dopóki 
ci imienia Chryzostoma do dyptychów nie przywrócili, co nast^pib pa 
r. 412 {Jafin. 102—107; Theodora. Hist. cccl. V 84, 85). Opróci 
Konstpla, áci^gala na siebie uwag§ Fgo Afryka, gdzie jeszcze nie .wyga- 
sto odszczepieňstwo donatystów, a juž pelagjanizm poezii wyst§powa£. 
Bpi afrykaňscy (Afryki prokonsulamej) pod przewodnictwem Aureljusza^ 
arcybpa kartagiňskiego, na dwóch synodách (411 i 416) potopili nowy 
bl^d; za nimi poszli bpi numidyjscy (416), i tak pierwsi jak drudzy 
decyzje swoje poddali pod s%á Stolicy Apost. (ap. Mansi\ Concil. 17 
321.. 884..; Harduin, Conc. I 2018, 1221; S. Leonis M. Opp. ed. 
Ballerin. UI 128.. 14 1..). I. pochwaliwszy gorliwoáé tychže bpów, za- 
twierdzi) rzucon^ przez nich kl^twQ na Pelagjusza i Cclestjusza, tak% 
sam^ kar^ zagrozí) stronnikom tych harezjarchów i zdania heretyckie 
potopil r. 417 (Jafé n. 116 — 118). W samej Italji, a zwhiszcza w Rzy- 
mie I. musia) jeszcze toczyé walk§ z konig^cym poganizmem i zajmowaó 
8i§ nawet doczesnemi sprawami cesarstwa. Za jego bowiem pontyfikata 
Alaryk ze swymi Gotámi oblegl Rzym, podczas gdy cesarz Honorjuss 
rezydowa) w Rawennie (408). Za obl^ženiem poszed) gUd i mór w mie- 
Jc/e, dJa odwrócenia którego pogaňska cz^éó aenatorów i prefekt miasta 



■■Mcarty Papiei l-R. 151 

Pomp^an ucbwaHli zloženie ofisr pogtň^ch O- W oznadoojm doiii 
senát udat sig na Kapitol, iebj swc)}^ obeesoád^ ach^ó Riymian do 
wznowienia dawQjch obn^dków; lecz gdj demonatraga takowa iadne* 
go nie odniosla skutku, bo lud nie cbcM w niej nczestniczjč (sapewne 
w skutek apomnieň ťgo), poidi seoatorowie rozs^diúejsz^ drog) i prxei 
likladj X Alarykiem mrolnili si^ od obl^enia (408). W nast^pojm ro- 
ku I. z poslami od senata udal si^ do BaweoDj, ieby eesarza sUonió 
do ngodj z Alarjkiem. W skutek jego proáb (Soiamm^ Hist. eecL IX 
7) wezwano Alaijka do ArimiDiiiD (Rioiiní), lecz rozpocz^ nkladj 
spelzlj na niczem. I. mnsial pozostaó w Bawennie, iebj nie bjč áwiad- 
kieai wewn§trznycb zabnrzeň (Attalos nznrpator przez pogan i arjanów 
popieranj w Rzymie. Ob. Sozomen, Hist Eccl. IX •) i okropnego spn- 
stoszenia stolicy cesarstwa przez Alaryka r. 4io (Orofwt, Hist. YII 59; 
Jafe\ Keg. B. 96). I žy) w áeislej przTJaini z éá. Angnstynem i Hie- 
ronimem (Jaýé n. 120 — 122); tego ostatniego broni} i podeszat w przy« 
kroáciach, doznawsnjch ze stronj nieprzyjadó). Listy Tgo rázem že- 
brané ap. Ccusiatu^ Bom. Pont. Epist. p. 788..; ap. Aft^ne, PatroL lat. 
t. 20; w zlMorowTch wydaniaeh Soborów Mansi'ego, Hardain'a i in. Cf. 
/. A. Fihncii, Bibl. Jat. med. Kast§pc% Fgo I byl Zosym. X. W. K. 

bnocenty II (11S0~114S), poprzednio Grzegorz, nr.w Rzy- 
mie na TrastaTcre z ojca Jana Pa pare sobi (de Paparesds). Rodzina 
jego przybrala póžniej nazwisko Mafiéi (Matthaei. Ob. PanvmimMy w do- 
datlra do Platinae^ Yitae Pontif., tiU Innoe. II), a podówezas, kiedy 
iyl In. n, nie naležaía wcale do arystokracji rzymskiej; przynajmniej stron- 
njcy naszego Papieža, zarzncaj^cy antypapietowi Anakletowi n niskie 
žydowskie pocbodzenie {Ckrwuc. Mmtrmiaemue p. 188; Ármdfy InvectíTa 
in Girardnm engolisroensem de sebismate Petři Leonis c. 8 p. 259), na 
pochwal^ rodziców Tgo to tylko powiedzieó nmiej^, že byli wiemymi 
i syna iwego na wieczn% slnib^ Bogn ofiarowali (Amalf, Intecti^a e. 4 
p. se 8). Z notatki archiwalnej klasztora 1 Praksedy (ap. Watterich^ 
Roman. Pont. Títae II 185, 264) widaé, ie Grzegorz Papareschi za mlo- 
dn wst4pil do klasztom benedyktyáski^o w Rzymie i doszedl godnoáei 
opata, gdy Urban II (f 109 9) mianowa) go kardynalem 4jakonem ty- 
odn á. Aniota. Za Kaliksta II kardynat Grzegorz, wspólnie z Piotrem 
Laonis, ok. r. 1124 byl legatem we Francji (Ckrcnican líaurimae. 
p. 184, 201; Chrámem MaUeaeense ad an. 1124), póžniej nalézal do 
przyíaciól Honbijosza II (assidnitate ae íii miliaritale propinqnior. Suger^ 
Tita LudoTíd p. 199), po którym obj^ Stolic^ rzymsk). Co do osobi- 
itfth przymiotów: wszyscy, którzy po jego stali stronie, przysnaj) ma 
■ieskazitelnoič obyczajów (ap. Watteriek U i82, 286 et pftss.), a áwia- 
dactwo to musi byč prawdziwém, skoro wrogowie jego (stronniey antypap. 
Anakleta II), którycb interesem bylo ponižyé Fgo U n opinii pnbli- 



Zuzym pog«BÍn w swcj Ilut. r<m. V, 41 (ed. Bonn. p. 305) mówi, ie 
Fompejan mial tajemné pozwolenie od Papiežm I'gonaodbycie takowyeb oBar., 
Gdy jednak wiAdom^ jest powszechnie nienawiác i wq^arda, jak^ ówozeéni 
zativaniiíali poganie okazywali cbrzeicjanizmowi, gdy nadto Fon^jan nie 
mÚ žadnej potrzeby prosic o pozwolenie Papieža, gdy wretzcie i In. znaným 
jcet z gorliwoffci w obronie prawdy, przeto powyisze twierdzenie Zozyma, nie 
poparU sreizt% ladném inném iwitdectwem, nie zaslognje na wiar^. 



152 Innoctnty Papiež II. 

czQoj, žadnego mu wyst^pku, oprócz rzekomego wdzierania síq na pa- 
pieztwo, nie zarzucali; podczas gdj sam In. II i inai spólczeáai bardzo 
wiele haniebojch rzeczy o Anaklecie II (Piotrze Leonis) maj% do po- 
wiedzenia (ap. WaUerich II 174, 175, 181, 182, 191, 192, 259, 266, 
2 7 6; Jafé^ Regesta n. 5820, 5821). Tej to dobrej siawie swej za* 
wdzi§cza) Iq. II, že przez cale chrzeácjaústwo za prawego Papieža zosta) 
uznaDjm, ohocíaž wszelkie pozory przemawíaJy ua korzyáó antypapieža 
Anakleta II. Konklawe, na którém In. II obrany zostal Papiežem, roz- 
pocz^Io 8ÍQ prawie przy )oža konig%cego Honorjusza II. Przyczyn^ po- 
spiechu bylo obawa, aby kardynat Piotr Leonis, który przez cale ^yeíe 
Bwoje d%žy2 do godnoáci papiezkiej, a którego baniebne žycie bylo wftzy - 
stkim wiadome, nie korzystat z zaburzeú, jakie zwykle elekcjom Papieža 
towarzyszyly, i nie wzniecil rozdwojenia w Koáciele. Gdy wíqc Ilonorjnsz 
II dogorywaí w klasztorze á. Grzegorza, kardynalowie žebrali sig (ii Lu- 
tego 1180) w koáciele á. Andrzeja, žeby zawczasu obmyáieé érodki pko 
zabarzeníom. Niektórzy radzili obraó nowego Papieža, zauim skoňczy 
poprzedni; inni na ten krok, jako kanonom przeciwny, žadn^ miar% 
przystaó nie chdeli. To ostatnie zdanie przemoglo i pod kl%tw^ zabro- 
niono mówió o nast§pcy až do pogrzebu. Nazajutrz(i2 Lnt. ziiso) wieá6 
o bliskiej ámierci Papieža jnž síq rozeszla, stronuictwa poc ffy síq krz%- 
taó, kardynalom przeto wypadalo mieó si§ na bacznoéci. Jakož, žebrali 
síq w zakrystji koáciola á. Andrzeja i obrali oámia z pomi^dzy siebie 
arbitrów, na nich zupelnie zdaj^c wybór przyszlego Papieža (List 
kard. Piotra z Pizy, ap. WaUeríeh II 187 — 8; list kard. Huberta ilnd. 
p. 180). Postanowili nadto na témže zebraniu (12 Lut.), že ktoby ta- 
kiej eiekcji nie uznal, popadnie w kl%tw§, i že wszelka póiniej elekcja 
nietylko nie b^dzie wažn%, ale nadto elektorowie z Koáciola b^d^ wy- 
l^zeni. Obecný na tej radzie kard. Piotr Leonis, przez wzgl%d na któ- 
rego powyžsze zastrzeženie bylo nczynioném (zacz^l on juž pieni^dzmi 
i innemi wplywami jednač sobie partj§), odezwal síq: ^B^džcie pewni, 
že z mej przyczyny nie nast^pi zgorszenie w Koáciele; raczej niech mi^ 
przepaáó pochlonie, niž žeby przezemnie mialo powstač zgorzenie/ Arbi- 
trami wspomnionymi byli kardynalowie biskupi: WUhelm bp Palestriny 
i Konrqd bp Sabiny; kard. ka^^ani: Piůtr x Puyy Piotr Rufus i Piotr 
Leonis; kard. c^akoni: Orzegort tytulu á. Aniola (póžniej Innocenty 11), 
Jonata i Ajmerylc kanclerz koáciola rzymskiego. Obrawszy arbitrów, 
naradzano síq, gdzie odbyé elekcJQ? Po wielu dyskussjach postanowiono, 
žeby tak arbitrowie, jak inni kardynalowie žebrali sIq u á. Adrjana, je- 
želi b^dzie možná pozyskaé zámek przy koáciele b^d^cy; lecz gdy dwig 
do obj^'a fořtu wyslani kardynalowie powrócili z niczém, postanowiono 
naz^jutrz zebraó 8i§ u é. Andrzeja {Piotr z Pizy i Hubert 1. c), aby 
byč gotowymi do eiekcji. Po nkoáczeniu tych narad (12 Lut.) rozeszU 
síq kardynalowie, niektórzy (mianowicie kardynalowie arbitrowie: Wíl- 
helm, Konrád, Piotr Rnfns, Grzegorz i Ajmeryk) pozostali, ale wi§kszošó 
(pozyskana przez Piotra Leonis) nie myálala o powrocie do á. Andrzeja 
{Piotr z Pizy 1. c. p. 188), ani o przyj§ciu miy^cego síq obraó przez 
arbitrów Papieža. Owszem, tegož samego jeszcze dnia rousial konaj%cy 
prawie Honorjusz II ukazaó si^ ludowi w oknie, žeby intrygom Piotra 
Leonis przeszkodzié {Hubert 1. c). W nocy z l8-go na 14 Lutego 
1180 nmart Honoijosz II i zarai potem ráno kardynalowie, którzy za« 



' InMcenty Ptpiei IL 153 

stali Q s. Andrzeja, nie rozglaszigfc wcale j^o ámierei (•S^^^, Vita 
LadoT., ap. Watterich II 200), pnjst^pili do wjbora. Jak jož nadmie- 
nilišmj, z 8 arbitrów pozostalo n á. Andrzeja tylko 5, gdjž S iiml 
(Piotr z Pizy, Jonata i Plotr Leoais) przyl^czyli si^, a raczej stanuli 
na czele borzlíwej wígkszošci kardynalów (Hubert, Úst 1. c p. 181 ). 
Z pi^n zai pozo3ta}ych, czterej zgodzíli si^ na Gnegorza. Wymawiat 
^9 gor^co od tego zaszczyta Grzegorz, podaří nawet 3 kapy« gdy je 
przemoc) arbltrowie kladli oa niego; lecz ani proáby, ani Izy, ani czyn- 
ny opor nie pomogly: arbitrowie zagrozili kl^tw^ now% kapQ przyniesč 
kázali i ní^ Grzegorza, na znak dokonanej elekcji, przyoblekli (Árnul/'^ 
InTectiva c. 4 p. 2 64 — 7). O tejže porze inna cz^ dobrze znyál4cych 
kardynalów odprawila przy ciele nieboszczyka ciche egzekwje (Hubert 
1. c), poczém nast^pilo prawie jednoczeánie i przeniesienie zwlok Uo- 
norjosza II i wprowadzenie nowego Papieža do bazyliki lateraneáskiej, 
gdzie, po zloženin do tymczasowego grobn zwlok nieboszczyka, odbyla sí^ 
ceremonja zloženia holda Tma II (Piotr z Pizy^ list 1. c. p. 189), inne 
zaš ceremonje dopelniono w palacn lateraneňskim. Odbylo síq to wszy- 
8tko do godz. 9 ráno (List kardynalów Fgo II do ces. Lotarjnsza II, 
ap. Watterich II 182). Po stronie Igo, oprócz 4 kardynalów arbi- 
trów, 8tan§lo zaraz 12 innych, a trzech z przeciwnego oboza przybylo 
nieco póžniej (Bozon^ Yita Innoc. II, ap. Watterich II 174). Podczas 
pogrzebn i intronizacji na Lateranie, žebrali síq w koáciele L Marka 
kardynalowie, stronnicy Piotra Leonis, i tego ostatního okrzykn^i Pa* 
piežán, pod imieniem Anakleta II, w S godziny po ogloszenin Fgo II 
(List kardynalów Fgo II L c). Partja Anakleta byla bez porównania 
ailniejsz), jož to co do liczby kardynalów (blisko 80), ja2 tež z powodn 
rozl^lycb stosanków familijnych i zamožnošci Leonisów, którzy krewnia- 
ka swego wszelkiemi árodkami popierali, jož wreszcie, 2e miala za 8ob% 
przewažn^ cz^ latwo daj^cego ai^ przeknpió lada rzymskiego (Amul/^ 
InfectiTa c 8 p 275; list Manfreda bpa Mantni do Lotaijusza U, ap. 
Watterijh II 2 7 6). W obec takicb nieprzyjaciól In. U nie mog%c si^ 
otrzymac na Lateranie, scbronil 8ÍQ do warownego doma rodziny Fraa- 
gipani'ch (Bozon 1. c. p. 175), a tymczasem partja Anakleta nazajatrz 
(15 I.at. 1180) zbrojný r^k^ naszla i zlapila bazylik^ N. M. Panny, 
i. Piotra i inne kokioly (Watterich II 175, 181, 182, 191, 192; Jaffi^ 
Regesta n. 5320, 5r2i). Wáród takich zamieszek odbyly síq 28 Ln- 
tego konsekrage: Fgo II w koáciele N. M. P. nowej, Anakleta II 
a L Piotra (Jaffé^ Beg. p. 561 i 599), przy czém obadwa wspólzawo- 
dnlcy powiadomili o swojém wyniesienia ' najprzód ces. Lotarjnsza II 
i bpów niemieckicb (In. II 18 Lat. 11 80; Anaklet II 24 Lat. t. r. Jaffé^ 
Beg. n. 5817 — 18, 5923 — 4) i rozeslali legatów 8woicb. Lecz Fma 
II coraz gorzej powodzilo síq w Rzymie: opuszczony nawet przez do- 
t/cbezasowych opieknnów swoicb, przez rodziny Frangipani'ch (Wať 
íerichll 188. 189), postanowil opnlció Rzym, za obrgbem którego wsaB^dzie 
goczekalo gošcinneprzyjgcie. Ustanowiwszy wi^ wikarjaszem swoim kardynala 
Konráda bpa Sabiny (Bozon^ Yita Innoc. ap. Waturich II 175) i wy- 
alawazy podów do Francji (Emaldus^ Yita 8. Bern. ť^. p. 195), sam 
X wiemymi aobie kardynalami przed i líiga iiso potajemnie na lodzi 
wyjachat z Rzymn (/a/?', Beg. n. 5981) i md^^zem adal si^ do Pizy. 
Pnjj^e, jaUego doznal w tém mieicie* bylo nadzwycziý iwiatne: olica 



154 Innooenty Papiež II. 

vysláno snknem, cale miasto wyszto na spotkanie Papieža wygnaňca, 
rzncilo ma síq do nóg i przyobiecalo pomoc (Ernaldus 1. c. p. 191). 
Z Pizy wysla} (20 Gzerw. 1180) po8?ów do ces. Lotarjosza II, dono- 
sz^c o zamieszkach w Rzymie i prosz^c o pomoc do ich oámierzenia 
(ap. Jaffe\ Reg. n. 5821; ap. Wattertch II 192); kardynalowie zaá to« 
varzysz^cy Tmu dodali od siebie list, z opisem calej elekcji (ap. Wať 
terich II 182). Zabawiwszy przez a prawie miesi^ce w Pizie, I. ndat 
síq do Genni, zyslmj^c codziennie stronniliów w najodleglejszycb stro- 
nach Europy tak, iž ndožna bylo powiedzieó: Eomam Petrus (Anaklet 
II) hahet^ totum Oregorius (In. II) arbem (Robertuě de Monte^ ap. Pertz^ 
Mon. Germ. Ser. YI 489). Rzeczywiécíe bowiem Anaklet II za Rzy- 
mem mial tylko Rogera hr. Sycylji, którego pomoc sobie knpil nadá* 
niem tytulu kr^ewskiego {Watterieh n 193 — 195), a we Francji lako- 
mý Gerard, bp z Angonlóme, obraženy na Tgo n, že go nie ustano- 
wil legatem, kupil sobie t^ godnošó a Anakleta (i Mája uso) i cal% 
Akwitaig§ za pomoc^ terroryzmu przy antypapiežu do pe^nego czasu 
utrzymywal {Ámulfy InrectiTa in Girard. c. 5; cf. Jaffé^ Reg. n. 592 9; 
Emaldus, Vita s. Bernar. c. (). Zreszt^ ježeli byto jakie wahanie síq 
wzgl^dem Tgo II, to powaga takich m^žów, jak á. Bernard, jak opat 
klonjacki (Piotr Wielebny), wszelk) v^tpliwoáó rozproszyla. Na wieéč 
o rozruchách w Rzjrmie i podróžy ťgo II, opat z Glugny wyslal 60 ko- 
ni i mulów, zapraszaj^c Papieža z calym orszakiem do siebie, choclaž 
Anaklet II, wychowaníec tego klasztoru {Chronic. Mauriniao. ap. Watterieh^ 
II 184; Ordericuš Vitális^ Hist. eccl. 1. 18, ih, p. 199), zakonników 
osobným listem zawiadomil o swém wyniesieniu i ich 8i§ pamí§ci zalecal 
{Jaffé n. 5928). Wszyscy zacniejsi bpi Wloch, Hiszpanji, Niemiec, 
Francji, Anglji, wszystkie slawniejsze zákony oáwiadczyly si§ za In. II 
{S, Bernardy Epist. 12 6). To tež gdy Ludwik Ví i eesarz Lotarjďsz 
II zgromadzili bpów swego paňstwa, aby 8i§ ich zapytač, którego z dwóch 
pretendentów uznaé za Papieža, možná bylo naprzód byč pewnyro, 2e 
bpi, id^ za zdaniem á. Bernarda, oáwiadcz^ síq za In. II (Hefele^ ConciK 
§ 208; Suger^ Vita LudoTici, ap. Wattertch II 195, 197, 201, 208, 
198); jakož bpi francuzcy w Etampes (w Sierpniu lub Wržééniu), a nie- 
mieccy w Wircbargu (w Paždz. iiso) jednozgodnie swym monarchom 
Tgo II, jako prawego Papieža, zalecili. Lecz wróčmy do Papieža, któ« 
regoámy zostawili w Genui. Tam bawil on przeszlo miesi^c (Sierpieá 
1130), godz^c spory rzplitej Genueúskiej z Piz^, poczém wyruszyl do 
Francji. W Clugny, gdzie ppzostawal od 23 Pažd. do 3 Listop. iiso 
{Watterieh II i99; Jaffé^ Reg. p. 562, cf. n. 6405), powitanym byl 
w imienin króla francuz. przez opata Sugera (ob. Watterieh II 200); 
w Clermont prezydowal (19 List. 1130) na wieikim synodzie, na któ- 
rym si§ znajdowali arcybpi: z Lyonu, Bourges, Wienny, Narbonny, Arles, 
Tarrakony (w Hiszpanji), z Auch, Aix, Tarentaise, z swymi suífraganami, 
i znaczna liczbn opatów, jako tež poslowíe Lotarjusza II (Bozon; Mansi^ 
Conc. XXI 4 3 7; Jaffé p. 562, cf. n. 5844J. Tamže b^d^c, zaprosil Lo- 
tarjusza na colicquium, które to zaproszenie eesarz dopiero 25 Grudnia 
1130 otrzyraal {WaUerich II 19 9J. W Autun w dzieň Božego Na«)- 
dzenia (t. r.) odbyl I.^obrz^d swej koronacji {PertZy Mon. Germ. Ser. 
IV 4); w opactwie Fleury (ob.) otrzymal hold samego króla Lndwika 
VI, jego žony í dzieci {WaUerich II 200, 201). Z Fleury przybyl do 



Imoeeiity Papiei H. 1S5 

blísko granis Normandji, nalež^cej do ÁDglików. Ueuryk I 

król aogielski by 2 pod wpljrwem Genrda z ADgooléme ( WatUrich II 370); 

nie pnecbvlil si^ on wprawdiie jeszcze na stron^ Anakleta, ale lež i Fgo 

czoac nie chcíal; nakíooionj wreszcie przez 1 Bernarda, z bogatemi darami 

prTjbj! do Chartres (13 Stjcz. Ii3i), zložjl bold i z Papiežem przex 

5 dni zabawil (ib. p. 199, 301, 202; Jofe\Reg.p. 5C3). Z Cbartres 

przez Lotarjngj§ udal sí§ I. do Liěge (przjbjl 22 Mar. iisi), gdzie 

jož LMÁ oczekiwal ces. Lotarjosz, z bpami i ksi^t^Wnu Przjj^ie ró* 

wnie bylo šwietnéro, jak w Pizie i indziej: cesarz z ksi^ftami nealowat 

nogi Papieža, potem id4c pieszo, trzymal jedn% rek4 azd^ bíalego konia, 

na którjm jeehal I., w drugiej pastorál, jako symbol obrony Koiciola 

i WatUrich II 200, 202, 201). W Liége I. koronowal (29 Mar.) 

Lotaijosza na króla i jego 2on§; odprawil tež synod, na którym wyklf I 

Asakleta II, Fryderyka i Konráda UobensTtanfów i ksi^/y žonatych 

{WaUerich II 202, 203). Tu takže odbyla sí^ narada, wzgl^em wypra- 

wj pko Bzymowi. Lotaijosz przyrzek) wprowadzič jeszcze w tymže ro- 

kn Igo do Rzymn 0'^. p. 1 7 5), lecz zažádal pewnycb nst^pstw co do ínwe- 

£t}torT, od czego jednak odwiód} go á. Bernard {Emaliut^ Vita 8. Bern. 

ib. p. 203; <rf. *. Bernardi Epist. 139; OtUmii frUing. Cbronic. VII 18). 

Po tycb naradach wrócil I. do Francji: w Saint-Denys odprawil áwigta 

wielkanocne (I5 — 22 Kwiet. 1131), požyiraj^c z zakonnikami baranka 

wielkanocnego (Suger^ Vita Ludov., ap. WaUerich ÍI 203 — 4): zwiedzil 

Paryž i wiele innych miast; w Beims odprawil (18 Paždz.) synod, na 

którym znów wykl^ Anakleta II i Konráda Uoheostanfa {ilňd, p. 204, 

205, 207); koronowal ^25 Pažd.) mlodego Lndwika, nast§pc§ tronn 

francozkiego, i przyjmowal (26 Pažd.) poslów od cesarza Lotaijosza {ih. 

20 7), jako tež od królów hiszpaňikich (kastylski Alfons YII i aragoáski 

Alfons I) i od Henryka I króla aogielskiego {3fansi^ Concil. XXI 457). 

List, przez poslów cesarskicb przywieziony, nciesz}! mocno Papieža: 

zawieral bowiem wiadomoáč o poddania si^ Hobensztanfów przed Wielka- 

noc% i o naradzie ksi^ž^t, na której postanowiono rozpocz^č wypraw^ 

pko Bzymowi ok. 15 Wrz. (ii3i); zawiadamiat przytém ^ cesarz, že po- 

syla swego zi^ia Ifenryka, ksigcia bawarskiego, z 30,000 pancemycb, 

na nstogi Papieža (WaUerich II 207). W skotek tycb obietnic postano- 

wit L natychmiast wracač do Rzyma (Bozoi ibid. p. 17 6). Po drodze 

wst^pil jeszcza do Qairyaax (EmakUts^ Yita s. Bern. I 6,7), do Clngny 

(1 — 12 Lat. 1132. Jafé^ Reg. n. 5395) i innych miejsc we Francji; 

wreszcie, po Wielkanocy (10 Kwiet. 11 32) stan§) w Placei^ji i z bpami 

prowíBcji lombardzkiej, rawennateáskiej i Marcbji odprawil synod 

(Boion^ ap. Watttrích II 176). Podróž mnsiala si^ odbywac powoli, 

bo ces. Lotatjnsz wi^cej znalazl tmdnošci z wypraw^ na Bzym, anižali 

z pocz^tka mniemal: w Niemczech Fryderyk Hobenstanfen nie przesta- 

wal wichrzyč; w Lombardji król Konrád ntrzymywal stronnictwo popie- 

lajieo Anakleta 11; wreszcie, ksi^§ta niemieccy, zamiast obiecanycb 

30,000, dostarczyli ledwo 2,000 žolnierzy. Lotarjosz jednak i z t^ 

garstl^ rozpocz^ wypraw§ po 15 SJerp. 1132 (ib. p. 209). Przybywszj 

do Wtoch pólnocnych, z radošci§ si^ dowiedzial, ze król Konrád opušdl 

Lombar^g, z powoda iž stronnicy jego ostygli w zápale i coraz wi^cej 

go oposzczalL ZwyciQztwo to przypisaó naležy š. Bemardowi, który 

odawszj si^ z rym II do Wlocb, przebiegl cal^ Lombar^^^ ^^^^>^^ 



156 Innootnty Papiei II. 

serca pozyskaj^c prawema Papiežowi i godz%c wzajemne mi^zj miasta- 
mi spory i nieuawišci. Tak n»g%c utorowan^ drogQ, ces. Lotarjasz 
w Ronkalji pod Placencj% spotkal síq z I^m (Listop. 1182), odebrat 
hoM od wielu míast lombardzkich, arn^'^ 8woj% silami Vbskiemi powig- 
k&zjl i z wiosn^ 1183 kampaDJ§ pko Rzymowi rozpocz^h Anaklet, wi- 
dz^c 8i§ oslabionym przez niezgody mÍQdzy Normandami jego sprzymie- 
rzeácami, udal, že chce wejáó w úklady; zaproponowal wi§c cesarzo.wi, 
aby zbadal, która elekcja byla kanonícza^, dozwoli} nadto zaj%č poludaiow^ 
czfáó miasta, gdzio jest Lateran i Awantyn (w Majů iiss). Lotarjusz 
osadzil Tgo na Lateraoie, sam zaj%l Avren^yn (Bozon 1. c. p. 17 7), 
a Koációl á. Piotra i cytadeila Krescencjuszów pozostaly w r^kacb Ana- 
kleta. 1.9 žeby položyó kouiec rozdwojenin, przystal na proponowane 
przez Anakleta dochodzenie, wzgl^dem přawnoáci elekcji; lecz gdy przy- 
szlo do rzeczy, Anaklet nie cbciat síq stawió, w skutek czego zo- 
stal ZQÓw pot§pionym (wyrok Lotarjusza, ap, Wattertch 11 212), lubo wy- 
roku, aby krwi nie przelewaé, nie \vykonano. Z tegož powodu cesarz, 
xa rad^ á. Norberta, przyj^l cesarsk% koronc z r^k Tgo (4 Czerwca 
11 8 s) na Lateranie, nie chc^c przemoc^ zdoby waó koáciola á. Piotra, 
gdzie zwykle koronaeje cesarzów síq odbywaly. Tym sposobem partja 
Anakleta zdawala si§ byč blisk^ úpadku, zwlaszcza že genueúczycy 
z pizanczykami, podczas wprowadzenia Papieža do Rzymu, zdobyli dlaú 
Civitavecchia i kilka iunycb míast paňstwa Koácielnego (Bozon 1. c« 
p. 17 7). Lecz nastala pora letních upalów; cesarz, otrzymawszy (8 
Czerwca) od I*go inwestytur^ na dziedzictwo hrabiny Matyldy (Watterieh 
II 209; Jaffé n. 5461), opuácil Rzym (w Gzerw. iiss), a Anaklet 
vrú^ znów górQ (Jaffé n. 59 72). In. II, nie chc^c prowadzió wojny, wy- 
jechal do Pizy (w Listop. t. r.), gdzie stale zamieszkal do Marca 1187 
roku, t. j. do czasu, kiedy z ces. Lotarjuszem, na czele wojsk niemie- 
ckich i pizaňczyków, udal 8i§ do poludniowych Wloch, aby byó áwiad- 
kiem úpadku Rogera hr. neapolitaňskiego. Ztamt%d wrócil (pod koniec 
Pažd. 1137) do Rzymu, chociaž czqšó tego miasta byla jeszcze w r§kach 
Anakleta. Roger, po odejšciu níemców, wrócil do Wloch poludniowych, 
wypQdzil Rainona, któremu Papiež dal inwestytur§ na Apulj§, Wlochy 
poludniowe zagarn%l i partj^ Anakleta na nowo do žycia przywrócií. 
Prawemu Papiežowi przybyl w pomoc á. Bernard: zadal on silný cios 
Anakletowi, odebrawszy mu n^žarliwszych stronników (Emalditi, ap. Wať 
terich II 243 — 7) tak, iž I. mógl przynajmniej w swej cz§áci miasta 
byó bezpiecznym. Gdy zaá Anaklet uroarl (25 Stycz. 1138) i odszcze- 
pieni kardynalowie na ž^danie Rogera neapolitaňskiego wybrali kardyna- 
la Orzegorza na antypapieža (Wiktor IV), ten ostatní sam w nocy przy- 
byl do á. Bernarda i za jego pošrednictwem uzyskawszy przebaczenie, 
rzucil si§ do nóg Igo 11 (29 Mája 11 88). Jaffé p. 604—5; *. Bernardi 
Epist. 320; Emaldus, Vita s. Bern., ap. IVaUerich II 248 — 250. W ro- 
ku nast§pnym wyprawil si^ (Gzerw. 1139) In. II pko Rogerowi, žeby ode- 
braé trzymane przez ňiego dobra koáciola rzymskiego (Benewent i Gaa- 
sino); lecz pobity i wzi§ty w niewol^ (10 Lipca t. r.), musial uznaó Ro- 
gera králem, dač mu inwestytur^ i zniešč rzucon^ naň poprzednio na 
soborze lateraneúskim II ekskommnnik§ (Watterieh II 253, 2 54; Jafé^ 
Reg. p. 588). Traktátu tego (zawarty 25 Lip. 11 89) I. wiernie docho* 
;, pomimo rad przeciwnych (Watterieh 1. c. p. 255) i pomimo ta 



Innocenty Ptpiei H— lil. 157 

w r. nast. Roger sam pocz^ naježdiač graxuce paňstwa Keácieloego. 
W osUtnim roka Igo nastaly rotnicbj w samjm Rzymie. Rzymianie, 
z powoda poražki, jak§ przy obl§ženiu Tivoli ponieáli (ii4 2), žádali, 
abj Papíež to miasto z ziemi) zrówna} i mieszkaáców rozp^zil. Gáj 
zaá I. tak msclwjm ž^daniom nie cbciat zadosyč uczjDié, Rzjrmianie te- 
orjaini Arnolda z Brescii napojeni, podniešli bnnt pko doczesnej wladzy 
Papieža, ustimowili senát na Kapitolo, na wzór dawnego przed Karolem 
W.^ i oglosili rzeczpospolit§. Prosil i grozil L, žeby przestano wichrzyč; 
lecz wszystkie lagodne érodki pozostaly bez skotka (OtUm fryzyng. 
Chron. YII 2 7); do nžycia sorowszycb šmierč przeszkodzila. I. nm. 24 
Wrzeinia 114S (Bozm, Vita In, II, i Jaffi^ Reg. n. 59 78, cf.ib. p. 698). 
I. prezydowal 11S9 r. na soborze powsiecbnym lateraneňskim II (ob.); 
potopil bl§dny Abelarda i Arnolda z Brescii \jaffé n. 57 6 7 — 8); gorli- 
wie bronil celibátu osob dnchownych (na synodzie klermontskim r. 1130 
can. 4; na synodzie reimskim 1131 r. can. 4; na synodzie pizaúskim 
r. 1135; Momi^ Conc. XKI 490; cf. Jaffé^ Reg. p. 57 3; na soborze la- 
teran. n can. 6 — 8) i w tym cela zakázal bywač naMszy, odprawianej 
przez ksi^žy žonatych (na synodzie leodyjskim 1131. /a/p, Reg. p. 564); 
wyst^powal pko symonji (syn. reims. c. l; syn. klermont. c. i; sob. 
later. c. l — 2), i in. Založone przez á. Ottona bambergskiego bpstwo 
wobúskie na Pomorza I., wraz ze wszystkiemi bpstwami polskiemi, pod- 
dal (4 Gzerw. 1 133) pod jaryzdykcjQ metropolítaln^ š. Norberta, arcybpa 
magdebargskiego (Jaffé n. 5458), i fandacJQ bpstwa woliňskiego pod 
opíekQ Stolicy Apost. przyj^l (balla 14 Pažd. 1140, ap. Bieknciki^ Mon. 
Pol. n 19). Zwloki I'go zložone byly najprzód w bazylice lateraneá- 
ski^, w pigknej tmmnie porfirowcj {Bozon^ Vita In. II); ztamt^d pod- 
czas polaru r. 1308 przeniesiono je do koáciola N. M. P. za Tybrem 
(Trastayere); biala marmarowa orná, w jakiej teraz spoczy waj) (od 1 8 
Lotego 1869), jest darem Pinsa IX. Listy ťgo II ap. Mansty Goncil. 
t. 21 i w innych zbioracb (ob. /a/e, Regesta p. 560..), zwlaszcza ap. 
2iign€^ Patrol, lat. t. 179. Žródia do žywotu Tgo rázem z kronik 
žebrané ap. Watterich^ Pontíf. rom. Titae II 174 — 275. Gf. Hefde^ 
Condl. § 614 — 617; Jaffe^ Gescb. d. dent. Reicbs anter Lothar d. 
Sachs., Berlin 1848. Nast^pc^ Tgo byl Celestyn IL X. W. K. 

Innocenty lil (1198—121 6), poprzednio Lotarjutz^ sjn Trazymoa- 
da (Transmondas, Trasmondo) hr. Segni i Klarycji z Contí^ch, nr. 1160 
v. 1 1 6 1 r. w Anagni. Kanld pobieral najprzód w Rzymie, potem w Pa« 
lyžn, wreszcie w Bononji. Obdarzony úmyslem bystrým i wielk^ pamiQ- 
04 w krótkim czasie nabyl niepospolitej bieglošci w naukách tak fílozo- 
ficznych jak teologicznych. Wst^piwszy do stanu dnchownego, zostal ka« 
nonikiem bazyliki watykaúskiej; przez GrzegorzaVIII (11 87) wyáwi^cony 
na sub4jakona, w 29 r. žycia zostal čjalionem kardynatem tytulu éi. 
Sergjosza i Bakcha (dziš ten koácíó) nie istnieje), wyniesiony na t^ go- 
dnofó przez Klemensa III (we Wrzeánin 11 90 r.). Za Gelestyna IH 
(1191 — 98), nale2%cego do rodu Orsini'cb, kard. Lotarjusz byl, zapewne 
ir skutek rodowych niech^ci, oddalony od wszelkiego na sprawy publi- 
czne wplywu; wolno wtedy chwile poáwi^cal pracy pismiennej. W dzieá 
imierci Gelestyna (8 Lutego 1198) obrany jednozgodnie prze:; kardyna- 
lów, w 8obot§ sucbych dni wiosennych (21 Lnt. t. r.) wyswi^cony na 
kafíana, naz^jutrz na bpa i uroczyácie intronizowanym zostal. ^^V/íc 



158 Innoeenty Papíei III. 

tak pr§dki i zgoday jest dowodem, jak kardjnalowie cenili I*go i jakie 
zaufanie mieli w jego zdolnoéciach. Byly to bowiem czasy ňader trudné 
dla wiary i dla wolnoáci Koáciola, dla niezaležnoáci Glowy jego, dia po- 
siadbáci i praw papiezkicb. Przeciwko dogmatowi walczyta szeroko roz- 
gal^ziona i niebezpieczna here^a manichejska, której zwolennicy nosili 
imiQ albigensów (ob.), patarów, katarów i t. d. Wolnoáč Koáciola zagro- 
žon^ byla przez polityk§ Hohensztaufów, którzy (mianowicie Henryk 
YI) z koron^ cesarsk^ pol^zywszy poladniowe Wlocby, stalí 6ͧ bardzo 
niebezpiecznymi i dla niezaležnoáci papiezkiej. Lenne prawa Papieža nad 
królestwem Obojga Sycylji istnialy ledwo na piámíe, a Paústwo Kóáciclne 
przez rozszerzenie síq niemców tak zostiUo uszczuplone, že przy Papieža 
pozostat ledwo Rzym z okoiic^, a i w Bzymie jeszcze prefekt miasta 
odbieral inwestytar§ od cesarza. Nowego wíqc Papieža czekala walka 
ci§žka, jeáli cbcial wiernie dopelnič swego obowi^zku; musial on posia- 
daé zapal mlodzieňca z roztropnošci^ starca. In. mial wtedy lat 3 7 lub 
18; niektórzy z powodu tej mlodoáci uwažali wybór jego za niebezpie- 
czny. Lecz mlody Papiež zaraz w pierwszych dniach swego pontyfíkatu 
pokazal, že obawy byly plonnemi. Jeszcze przed swoj^ konsekracj^ oglo- 
sil znaczn^ liczb§ dekretów, zacz^wszy od naprawy swego dworu. Oddá* 
lil niepotrzebny zbytek pod wzglgdem stolu, uslugi i t. p.; odeslal paziów 
do swych rodzin, naznaczyl trzykrotn% w tygodniu aa4jencj§ pnbliczn^, 
xabezpieczyl bulle od falszerslwa, ukrócil cbciwoáó i zgorszenia dawan^ 
przez czlonków swego dworu. Uprzejmoáci% i bojnoáci^ zjednawszy so- 
bie lud, zmusil tak prefekta Bzymu, reprezentanta cesarskiego, jak sená- 
tora, rz^dz^ego miastem w imieniu ludu, že obadwa uznali go swym 
zwierzchnikiem i w jego rgce zložyli przysiggg na wiernoáó. Wnet potem 
hrabiowie, pauowie i raiasta s^siednie musialy to samo uczynió. Mark- 
wald (Marcovaldus) Anweiler, faworyt Henry ka VI, przez tego ostatniego 
obdarzony Marchj^ ankonitaúsk^ i Romanj^, zmuszony exkommunik^ 
i wojn%, opuácil te posiadloáci i wyniósl síq zupelnie z Wloch árodko- 
wych; Kawenna zaé z kilku innemi terrytorjami wrócila do arcybpów 
rawennateúskicb; nad innemi miastami odzyskí^ swoje prawa Papiež. Ró- 
wniež Konrád z Urslingen musial síq zrzec ksi§stwa Spoleto, którém go 
obdarzyl ces. Henryk VI. W Toskanji, któr^ tenže cesarz dal swemu 
bratu Filipowi, ksi^ciu szwabskiemu, prawa papiezkie zostaly powszechnie 
przyznane, bo In. pod pewnemi warunkami zaapprobowal ligQ miast to- 
skaú^icb, založeny na wzór lombardzkiej, žeby položyč koniec panowaniu 
niemieckiemu. Liga.zQów lombardzka na nowo si§ ukonstytuowala. W kró- 
lestwie wreszcie Obojga Sycylji cesarzowa Konstancja, jak tylko m%ž jej 
(Henryk VI) umarl (28 Wrz. 119 7), oddálila ze swego dworu zniena- 
widzonych niemców, przybrala syna swego Fryderyka II do rz^dów, uzna- 
la síq wazalem Stolicy áw., zrzekla sig nawet przywilejów, które król 
Wilbelm wyraógl na Adrjanie IV, Papiežu (1156 r.), a umieríý^c (2 7 
List. 119 8), obrala ťgo III opiekunem swego syna i administrátorem 
królestwa. Tym sposobem w rok niespelna wladza cesarska w calej 
Itaiji upadla, a In. wydžwign^wszy síq z zaležnosci, w jakiej jógo poprze- 
dnicy zostawali, nie tylko rz^dzil swobodnie Koáciolem, ale tcž w r^ku 
swém trzymal losy calej Europy i stal si§ jedyn^ powag^, przed któr^ 
najdziksze narai§tnoscí uginaé si§ musialy. Jego zatargi z Janem-bez- 
Ziemi (ob.) i z Filipem II Augustem (ob.), postQpowauie z prcteudentami 



iMOGanty Papiti IIL 159 

do trona cetanld^o, t knyiowcami, o którém ta powiemj, s^ dowodem, 
ie Iq. powagí sw^| zawsze na dobré uiymal i te od raz powzi§tego za- 
miani iii€aéai iiQ od?rieáó nie dal. Przypatrzmj síq nigprzód jego po- 
flt^powania wzglgdem Niemiec gdzie po ámierci Ilonryka YI (28 Wrz. 
1197) róžoe Btronoictwa podají róinjck kandydatów na tron niemieckí, 
polfczony z godnoáci) cesarza njmski^o. Pierwszy i kand3'datóir Fi- 
lip, ksi^e szwabski, brat nieboszczjka Henryka YI, obrany okolo Wiei- 
kanocy 1198 r., przyj^l imi^ Fdq}a 11^ na pami^tk^, te mí^dzy cesarza- 
mi rzymskimi byl jož jeden FU^^ zwany Arabem. Jednoczeánie (okolo 
Wielkan. 1198) ksi^i^ta nadraňscy z arcybpem koioúskim na czele 
obrali królem niemieckim Ottona Wittelsbacha. Ten byl synem 
Henryka XII Lwa z roda Welfów, w iSiemczech nie mial posiadloéci. 
tylko od WQja swego (^yszarda Lwie Serce) otrzymal hrabstwo Poitou. 
Trzeda cz^šó kzi^ž^t niemieckidi, znajdujv^ si^ na wyprawie w Palesty- 
nie, mianowicie Konrád von Scheyem-Wittelsbacb arcybp mognncki, Hen- 
ryk, brat Ottooa Wittelsbacha, i inni zložyli przysi^^ na rzecz malo- 
letniego Fryderyka IL Bylo jeszcze wi§cej pretendentów, lecz albo upa- 
dli, albo síq dobrowolnle zrzekli preteniji do korony, a i Fryderykiem 
II, jako nie maj%cym czynnego poparcia ze strony swoich elektorów (ci 
byli w Paiestynie) i jako dzieckiem jeszcze, przestano si^ zajmowač. Zo- 
stali wi^ na placn tylko Filip II szwabski i Otton lY Wittclsbacb. Ten 
oitatni nbiegl swego spólzawodnika w zaJQcin Akwizgrann i nkoronowa- 
nym zostal 12 Lip. 1198 przez arcybpa koloúsklego; Filip zaá ledwo 6 
Wrz. t. r. otrzymal korony z r%k sabandzkiego arcybpa z Tareotaise, b / 
prawdopodobnie žáden z pralatów niemieckich koronowač go nie chcial. 
Przez caly czas zabiegów o elekcj^ w cesarstwie In. III pozostawal wi- 
džem oboj§tDym. Wyslal on wprawdzie do Filipa II poslów, lecz tylko 
I powodn, 2e ten, b^d^c poprzednio wykl^tym przez Celestyna III za na- 
jazd na dziedzictwo é. Piotra, teraz, nim zostal obrany, prosil Tgo 
o zwolníenie od kl%twy (FoUhast^ R^esta n. 1293). Legatem ťgo byt 
niemiec, bp z Satri: mial on nwolnič Filipa od kl^twy pod warunkiem, 
ie Filip, jako sakcessor Henryka YI, wypošci z wi^enia Sybill^, wdow§ 
po Tankredzie króla neapolitanskim, jakotež arcybpa salernitaáskiego 
i innych stronnikóir dynastji nonnandzkiej w Sycylji; nadto, že wraz z sy- 
nami Leopolda anstrjackiego zwróci RysziEU'dowi Lwie Serce sum my nie- 
godnie na nim wymuszone (ob. tejEnc. YII 127, 128). Gdyby zaá wa- 
mnkom tym nie chciano zadosyó uczyňič, mial bp z Sntri ponowič kl^twg* 
na Filipa i wykl^é takže ksii^ž^t trzymaj^cycb pod straž% królowQ Sy- 
bill^ i arcybpa salernitaáskiego, a ziemie ich obložyó interdyktem (Poíť 
ha*i^ Reg. n. 26, 27, 29, 231, 233,235). Przyjechawszy do Niemiec. 
bp z Sutrí zastal Filipa juž obraným na cesarza, stanul po jego stronie 
i, nie czekaj^c dopelnienia warunków, dal absolucJQ potajemnie (Filip pu- 
blicznie nie chci^ si$ przyznaó do kl^twy), wymóglszy pierwej obietnicg 
zadosyčuczynienia wszystkiemn, ezego Papiež zaž%da (Innoc. Registr, do 
negotio rom. imp. n. 29; Gesta Innoc. III n. 22). Z przyrzeczeň swo- 
ich Filip dopelnil tylko jedno, že wypnácil arcybpa salernitaňskiego (kró- 
lowa Sybilla nciekla z wigzienia), poczém odprawil legata z listem (w Má- 
ja 1198^ i proáb^, žeby Papiež elekcjQ jego zatwierdzil (Innoc. Registr, 
cit. n. 1 2). In. tak si§ na legata swego za to oburzyl, že skazal go na 
zamkni^de w klasztorze. Wkrótce potem przybylo z tak% 8am% proáb\ 



160 Inneoenty Papíež III. 

posebtwo od Ottona IV Wittelsbacha. Ottoo przedstawia! zaslngi swoje, 
«wego wiya (Ryszarda Lwie Serce), porównywaí je z post^powaniem Ho- 
henstaufenów, wjrzeka} síq regalji i spadków po bpach i opatech, wre- 
szcie prosil Papieža o wezwanie do Rzyma na koronacj^, wykl^cie pn* 
bliczne Filipa i zmaszenie jego stronników do poslaszeňstwa prawnie obra- 
nému kr61o?á (Ottonowi). T^ samej treáci listy przybyíy od elektorów 
i stronników Ottona, jak równiež od Byszarda Lwie Serce (Registr, n. 
3 — 10). Poselstwo Ottona prawdopodobniQ przybylo w Sierpnia 1198, kie- 
dy wojna mi§dzy nim a Filipem jož wybncUa. In., Inbo miaiprawo ošwiad- 
czyč síq za którymkolwiek z trzech pretendentów (licz^c w to i Fryderyka II) 
i íabo Otton najwi^cej korzyáci. przedstewia), žadnemn przeciež nie dal 
.zatwierdzenia (Fotthast n. 708), upomnia} tylko (przed 3 Mája 1199) 
ksi^ž^t niemieckicb, žeby 8i§ zgodzili na jednego, gdyž w przeciwnym 
razie b§dzie zmnszony sam swoj^ powag^ zaradzič rozterkom tak szko* 
dliwym dla sprawy chrzeácjaňskiej, i oddaó koron§ temn, który b^zie 
mia) za sob^ wi^kszoáó glosów i zashig. Jednoczešnie Konráda arcybpa 
mogunckiego, bawi^cego w Palestynie, zapyta^ którema ze wspóhawo- 
dników g}os swój oddíle (Potthast^ Reg. n. 685 — €). Tymczasem niektó- 
rzy ksi^žQte, napojeni duchem Hohensztaufów, zamiast oczekiwanej przez 
Papieža zgody, žebrali síq w Spirze (28 Miga 1199) na to, žeby wylač 
swe skargi na Tgo, jakoby ža nadto przywJaszCzal sobie praw wzgl^dem 
korony niemieckiej; odgražali síq, že wkrótce z Filipem przyb^d^ do Rzy- 
mu na koronag§; upominali wreszcie Papieža, žeby byl wzgl§dnym dla 
Markwalda Anweiler i nie wspiera) jego nieprzyjació}. 6y)y to rzeczy* 
wiácie skargi dziecka, które samo nie wie czego ž^da. To tež I. ze spo- 
kojem odpisa), že niczyich praw sobie nie przywlaszcza, owszem wstrzy- 
mnje si§ dot^d z nadaniem cesarskiej korony, pomimo rad przeciwnycb 
i pomimo prawa, jakie ma do tego, bo chce, aby ksi^žQta wprzód na je- 
dnego kandydata sig zgodzili. Co do Markwalda Anweiler, mówi dalej I., 
nie prosilibyécie za nim, gdybyácie wiedzieli, jak was zdradza i czycba 
na odebranie korony neapolitaúskiej Fryderykowi II (PoUhast n. nos, cf> 
1104). In. wi§c bynajmniej nie zapiera) elektorom prawa obioru cesarza. 
Elektorowie obierali kogo cbcieli, a Papiež koronowaí elekta, jeáli elekcja 
byla zgodna. W razie niezgody mi§dzy elektorami, gdy bylo dwóch lub wi§- 
eej pretendentów, Papiež zmuszony byl przechylié síq na stronQ jednego i te- 
go namaszczal. W tém znaczenin In. przyznaje sobie moc rozporz^dza- 
nia koron% cesarsk^ i zwierzchnoáó nad cesarzem rzymskim. „Minor est 
qui ungitur, quam qui ungit, et dignior est ungens, quam unctus... Ad 
Apostolicam Sedem... negotiam illud (decyzja o wyborze mi§dzy preten- 
dentami) principaliter et fínaliter dinoscitur pertinere: princtpaliter^ quia 
ipsa transtulit impérium ab oriente ad occidentem;/72aZfttfr, quiaipsacon- 
cedit coronam imperii** (Potthast^ Reg. n. 1055, cf. n. 1300). „Nec te 
(mówi póžniej In. do arcybpa koloňskiego Addfa, po zatwierdzeniu Otto- 
na na cesarza) moveant maledictá quorundam, qui nos asserunt libertatem 
electionis adimere principibus yoluisse, cum libertati eorum detulerimus 
potius hoc facto et illaesam eam duxerimus conservandam. Non enim 
elegimus nos personam, sed electo ab eorum parte majorí, qui vocem ba- 
bere in imperatoris electione noscuntur, favorem praestitimus et praesta- 
mus** {ióid. n. 1584, cf. n. 1658 i c. 84 X De elect. I 6). Osobiácie 
I. przechylal si^ na stron; Ottona, jak widač z memorjalu przezeú ulo* 



bMCMty Pápíti HL 161 

• 

^nego pod koniee r. iif9, Ide^J irqrbp mo^ucki Konrád, powimc^jfc 
z Palostj^f, bawil w RzjiDie i proponowal Frydeiyka. Otton, zdaoieni 
l'go, bjl iM^igodBíejszyin korony: nietylko bowiem posiadat odpowiednid 
ka terna zdolnoéei {Potihau n. 129S), ale nadto byl wieinym Košdolowi 
i poebodzii z roánnj saskiej, którcj cxioakowie dobne sUg Kosdořowi 
i!uhiijU\ gdj pneciwDÍe Filip jest znaným ze swycb tendencjl Košdolo- 
wi nieprzTJaznych, nadto, jako wyklQty przes Gelestyna III i dot^ nie« 
rozgrzeszony, nie može byó na kandydata do tronn propouowanym. Fry- 
d^yk wreszcie jest dzieddem i nie mo2e obok królestwa Neapolitaúfikie- 
go posiadač cesarstwa. Pomimo jednak sympa^i dla Ottona, In. posta- 
nowil jeszcze wstrzymaó li^ z jego zatwierdzeniem i zamierzyl wyslač do 
Niemke legata, 2eby naklonil ksl^ž^t albo do zgody na jedn^o, albo 
do zdaaia sig na 8%d Fapieža; gdyby zaš ani jedno ani drogie nie nast|- 
pilo, fldal Papiež otwarde przyjfč stron^ Ottona (Potthast n. 118S). 
Arcybp mogoncki przyrzekl, po powrocie do Niemiec nic ostatecziiie nie 
czynič, bez nprzedniego poradzenia síq Papieža (í3. n. 1105); lecz wró- 
dwesy (na pocz^tkn r. 1200), pracowal nad tém, žeby parlji Fryderyka 
Mfewnič zwyd^wo; gdy zaá starania jego nie odnosily pož^danego sknt- 
ka, wyjednal zawieszenie broni, podczas którego mial si^ zebrač pod je- 
go prezydencj% trybanal polnbowny, 28 Lipca 1200., i ostatecznie mi§- 
dzy pretendentami rozstrzygn^é. Otton przyj^ t§ propozycj§ z niedo« 
wierzaniem, lecz prosil Papieža, žeby s^dziom przed 28 Lipca nakázal 
praechylič si^ na stron^ kandydata dobrze widzianego w Rzymie (Inncc. 
Begistr. imper. n. 20). In. poslal zaraz Idziego akolitg z lištami do 
lm^t^ do Konráda, arcybpa mognncki^o, i in. {il^id, n. 21 — 28; cf. 
FůUhoMí n. 1105), zacbwalig^c Ottona; gdy zaá zapowiedziany s%d po- 
Inbowny, z powoda innych zaj^ nast^pnie z powoda šmierci Konráda 
aognncki^o (f w Paždz. isoo), do skntkn nie przyszedl, wyrial In. (5 
SQrez. 1201) kardynalów: Gwidona i Oktawjana, žeby ostatecznie zniewo- 
liii ksi^žft niemieckich albo do zgody, albo do zdania si^ na s^d Stolicy 
j^ost {ib, n. 1248 — 45), a niedlugo potem, može z powodu, že spra- 
wa Ottona coraz gorszy przybierala obrót, nie czekaj%c zgody ksi4ž4t, 
klórej bylo i tmdno si^ ^odziewaó, wprost síq oáwiadczyl (1 Mar. t. r.) 
aa Ottonem i cesaneem go rzymskim oznawaó poledl {ibid. n. 1292 — 
1808). Jakkolwiek Papiež wykoisywal tn to tylko, do czego mial prawo, 
jako koronator cesarza, jednak ksi^Qta, nawet nie podzielaji|cy zásad 
Uebensztaofenów, obnrzyli síq na niego i byliby na trzedego kandydata 
(Frydeiyka II) sig zgodzili {Innoc. Begistr. imp. n. di), gdyby legad 
vczas nie przybyli i borzy nie zaž^nali. Kardynal Gwidon wyslal na- 
pffzód notaijosza Filipa i akolitg Idziego 1 lištami papiezkiemi, žeby zwo- 
bUi ksi%ž%t na zjazd i poroznmieli sig z Ottonem. Otton pod przysiMft 
ofaiecal (8 Gzerw. 1201 w Nenss pod Dusseldorfem) wszystkiemi silami 
staraó si^ o ntrzymanie Koádola rzymskiego przy wszystkicb posiadlo* 
idách i prawacb, jakie posiadal, i zwródó to, czego zažádá (np. dobra 
kr. Matyldy) i t. p. Slowem, Otton zrzekal síq wszeikich dawnych pre- 
tanqi oesarskieb do Bzymn, Toduwji, Lombardji i Wloch pohidniowych. 
W ilad za Filipem i Idzim przybyl kard. Gwidon, a Ottona na zgroma- 
dzenie ksi^ž^t (w Koloi^i 29 Gzerw. 1201) wprowadziwszy, po odczjtania 
liatów papiezkicb, glosil cesarzem i exkommunik^ zagrozil každemn, ktoby 
Bt^Efil, T. TIXL 11 



162 InMoemly Papiei HL 

nowégo cesarza nie ňznat To samo uczynit na ianém licKniejszém ze- 
braBíu, na które pod exkommnník^ panom niemieckim stawió 8i§ kázat 
(ib. cf. n. 7 7); nadto, wzmocnil 8tron§ Ottona przez pozjskanie mu panów 
niderlandzkich i wyniesienie na stolic^ mogunck^ Sygfryda yon Eppen- 
stein (Wrzcs. 1201), chociaž wi^kszoáé byla za Lnpoldem 7on SchOnfeld, 
bpem worraacjeúskim, stronnikiem Hohensztaufów (ť^. n. 52, 5 3; cf. 
FoUhast n. 1518). Otton nie wahat 8ÍQ przyznaó, žewszystko winien Pa- 
piežowi, že bez tej pomocy sprawa jego bytaby calkiem przepadU; z te« 
go powodu na czele listów swych do Papieža w tytule pisy wah „król rzy- 
mian z laski Božej i twojej* {Innoc, Registr, imp. n, 53, 81, 10 6). Wy- 
raženia takowe, dot^d niesTychane, mocno dražnify dumne noho hohen- 
jgztaufenowskie; z tego powodu Filip II znów podniósl gtowQ, uskaržajqc si^, 
že Papiež zagraža wolnoáci Niemiec, zwíaszcza wolnej elekcji cesarza (d. 
ii. 52). Rzecz dziwna, iž takim zarzatom potakiwali nsywi^cej duchowni, 
którzy mieli juž smutné doáwiadczenie lat poprzednich o tyranji Hohen- 
sztaufów, lecz widaó pochlebstwo przemoglo nawct nad wtasnym inte- 
resem. Arcybpi: brcmeňski i magdeburgski, bpi: wormacjeňski, passawski, 
ratyzboúski eichstádtski, hawelbergski, brandeburgski, misnijski, naun- 
burgski, bambergski, opaci: z Fuldy, z Hersfeld, z Kempten, i pewna 
liczba panów áwieckich nložyli energiezn^ protestacjQ pko t^mu, co czy- 
ni) w Ňiemczech kardynat Gwidon, mówi^c, že dawniej žáden Papiež, ani 
ani legat nie émial graó roli, ani s^dziego wzgl^dem elekcji, ani elektora. 
Z protestacj§ takow^ pojccbal: do llzymn Eberhard, arcybp salcbnrgski 
(Innoc, Registr, imp. n. 5 2, 61). In. zriów odpowiedzial: že nie zapiera 
prawa elekcji ksi^ž^tom, že ksi%ž§ta nicmieccy prawo to posiadaj% z }a- 
'ski Stolicy Apost., która przeniosla cesarstwo z greków na niemców ')> 
lecz do Papieža naležy namaszczenie, pošwi^cenie i koronowaDie cesarza 
(co bezspornie wszyscy przyznawali). Zásady ogóln^ jest, že s%d o tém, 
czy kto jest godnym, lub nie,' naležy zawsze do tego, który wklada rgce 
(jak to ma miejsce np. przy áwi^ceniu kaplanów); w przeciwnym bowiem 
razie Papiež móglby byó zmuszonym áwÍQció i koronowaó áwi^tokradzcf, 
wykl^tego, heretyka, lub poganina, gdyby si^ ksi^ž^tom podobalo takiego 
obrač na króla. Skoro zaš obrany król ma byč rázem cesarzem i przes 
Papieža koronowanym, wi§c ksí^ž^ta muszii Papiežowi przyznaó prawo 
8%dzenia o godnošci lub niegodnoáci obranego kandydata. Legat wíqc, mó- 
wi dalej I., nie wyst^powal w roli elektora, bo nikogo nie wybieral, ani 
w roli s^dziego elekcji (cognitor), bo nikogo nie zatwierdzal, ani nie odru- 
cal; nie wdawal síq w s^d o glosách, lecz o osobístych przymiotach kan- 
dydatów, i oáwiadczy) (denunciavit), že z dwóch obraných, ksi^t^ szwab* 
ski byl niegodnym, a król (Otton) godnym zsggcia tronu. Že zaá w rase 
elekcji niepewnej, po dlugiém oczekiwaniu i bezskuteczném upominania 
do zgody, Papiež ma prawo okazaó 8woj§ przycbylnoáó jednemu z kan- 



') Po úpadku cesaritwa Ztchodniego, Wschodnie uwažalo sig za dziedsi- 
oa jego praw, i rzeczywiscie niektórzy cesarze wschodni, np. Justynjan, bjlí 
rázem zachodnimi. Innocenty tu twiňrdzi, že Papieže nadali póžniej godnoBC 
ceiarzów zachodnich monarchoin niemieckim. A skoro ci I^czíj w sobie go- 
dnoéó króla niemieckiego z ceearsk^, wigc na niemców spadá obowi^zek obie- 
rania na króla takiego kandydata, który by zárazem godzien byl aostac ceiarzem. 



InoeeDty Papíti Ui. 183 

djdatów, zwltsfca Idedy jest protzoDjm o ndzieleiiie wakrj (Fďip i Ot- 
ton nieraz o ní% prosili)* widaé ta s prawa i s došwiadczenía. Z pnwa^ 
bo Stoliea Apost. potrzebnje opieknna i obroácy; me powiniui wi^ cior- 
pi€č iButojeli nast^pstw z niezgody ksi^t, ježelí d oa jej apominania 
pozostaj% ghicbymi i nie mog^ si( porozoimeč. Z doáwiadczenia, jak to 
mialo miejsce za ces. Lotaijuui, kiedy pko niema wjrst^powal Konrád; 
Papiež wtedy przechylil síq na stron^ Lotaijusza (PotíJuut^ Begesta n. 
1653; iekst oiy tej odpowiedzi w c. 34 X De elect I, €). Obok odpo- 
wiedzi na zarznty ksí%ž§t niemieckicb, L prawie dfgle rozsjla) w rdžne 
strony listy w sprawie Ottooa (PoUkasi, Reg. n. 1684 — 8, 1651 — 5, 
1668). Rzeciyiriscie, w skutek tej protekcji, položenie Ottona corazsta* 
walo sí$ lepszém. Zt%czywszy sif on ze swjm szwagrem Knodem, kró- 
lem dnáskim (1202), wzi^l do niewoli Hartwika, arcybpa bremeáski^o, 
zmosií go do oddasia wszystkíego, co kiedyé nalézalo do ojca Ottonowe- 
go Ilenryka XII Lwa (ob.), i dobrami těmi podzielil si$ z braémi. Udat 
sic póžoiej nad Ren, gdzie námierzyt nieporoznmienia mi^zy swymi stron- 
nikami i nznany zostai cesarzem przez wszystldch tamecznych ksifž^t. 
Wahajacy si^ arcybp koloáski (cf. Patihast n. 1584) teraz stáno wczo 
przystal do Ottona. Jan Bez Ziemi, krói ang., woj Ottona, glncby dot^d 
na npomnienia Papieža {ib. n. 1235, 1302, I65i), teraz (1202) zacz^l 
swego siostrzeáca wspieraó pienifdzml i wpfywem w Anglji. Na strony 
Ottona przeszli takže: landgraf turyngski, król cze^ki i kanelerz Filipa, 
Konrád, bp wircborgski; Papiež naklonil dmgich, np. Ebeibarda, arcybpa 
aalcbnrgskiego, i íonycb bpów, innym (np. arcybpom: magdebnrgskiemo, 
trewirdmmn, bezansonskiemn i taraDtazyjskiemn) zagrozit cenzurami, lob 
akaral (Bóhmer^ Kegesten p. 302 — 306). Zda walo n^, 2e sprawa Filipa 
któremu jut tylko Niemcy polodniowe zostaly wiememi, znpelnie praepa- 
dnie; Filip tež, czoj%c swoj% slaboáč, j%l rokowaé z Papiežem: obiecywat 
(1 303) urz^zió wypraw§ krzyžow%, zwrócié wszystkie dobra koicielne, przez 
pc^rzednich ceiarzy zabráno, zrzec si^ Ju$ J7>ofó'(sukcetsji po bpach i opatacb), 
Die wplywač na elekcje bpów, byč podponi Koéciola rzymskiego, zjedno- 
cscyé Kosciól gredci z laciáskim, gdyby si^ odalo jego szwagrowi zaj^č 
troD byzantyjski (žona Filipa, Irena, byla córk^ Izaaka Angelosa, siostr% 
Aleksego IV Angelova). Rozpuszczal nadto wiešci, že przez Fgo III by) 
wezwanym na koronacjQ do Rzymu, potem, ie Papiež nmarl : rozrzucař 
bolle, niby przez Klemensa lY, zmyélonego nastfpc^ po In. III, pisane; 
píeni^dzmi jednal sobie stronników w Rzymie, dodawal odwagi nieprzyja- 
dolom Papieža i t. p. Na powyžsze obietnice In. odpowiedzial Filipowi, 
jakby odpowiedzial každému chrzeácjaninowi: že powrót na lono Košciota 
ide jeti dJan zamknigtym; odpowiedž takow% przeslal ksi^ž^m niemieckim, 
aby przeszkodzió szerzenia falszywycb' bull i wiešci, i nowe na korzyác 
swego faworyla rozpisal listy (Jrmoc. Registr, imp. n. 90 — 91, cf. n. 70, 
«5, ftt — 103). Lecz juž gwiazda Ottona bledn^č pocz^ (w drugiej p6- 
lowie r. 1208). Przyczyn% bylo tzorstkie jego post^powanie. Sam In. 
moraz musial mu przypomíoač, aby nie zražal swych stronników {Patihast 
m 1586, 2058). Otton byl pod tym wzgl^m podobny do swego wnja 
Byizarda Lwig Serce, który nie Jedoego ze swych najwiemi^szycfa przy- 
jaciót ci^ko urazil. Nic wi$c dziwoego, že i stronnicy powoli Ottona 
porzueaé zacz^i. Starszy brat Henryk uražony, že nie otrzymiU ksi^wa 
Bmnszwickiego, opnácil Ottona przed sam^ bitw% (ok. Wielkanocy 1204^ 



166 innftoeity Pupíež Hl. 



ri^zania, w grande ta samé, na które pr^si^gl (8 Czerir. isoi> 
w Neoss M; poiczas sejma w Wircburga (iž09) odbyt publiczne za- 
r^czyny z Beatrjc^; jako narzeczony zabrat dobra Uohensztaoíów w Xíem« 
-czech; nast^nie, zebrawszy armjg, z ní^ przeszedl Alpy (w Sierp. t. r.), 
przybyt do Rzymn i w košciele á. Piotra otrzymat (4 Paid. t. r.) saktQ 
eesarsk^ z r^k I go III. . Z obrz^em tym spadla maska nikczemnej obludy, 
jak^ si^ dot^ Otton okrywal: po koronacji okázal síq zawziQtym gibeU- 
nem. „Uistoija na szcz^ácie málo pokazige przykladów podobnie czarnej 
niewdzi^cznosd, jak^ okázal Otton" {Bóhmer^ Kegesten p. XIX). Nie- 
pomny tyle rázy skládaných przysi^g i nsguroczystszych przyrzeczen, za- 
wtadn^l dziedzictwem hr. Matyldy, Ankon^, Spoletem i in. lennoédami 
Stolicy Apost., i oddal je swoim stronnikom. Papiež protestowal, akar- 
ž%c síq na wiarolomstwo swego wybi*aúca; Otton zbyl go sofízmatem, že 
ai§ równiei przysi^g^ zobowi^zal przywrócic godnoác cesarstwn; zwi^zal 
8i§ nadto z nieprzyjadolmi Fryderyka II, žeby go pozbawié macierzystego 
dziedzictwa i Papiéžowi odebraó zwierzchnictwo nad królestwem Xeapoli- 
taiiskiém, a nie kontentnj^c síq tém , že Fryderyk ust^powal mu swycb dobr 
po ojcn w Niemczech, najechal Apnlj^. Ta jednak byl kresjego pomyšlnoád. 
Papiež dwokrotnie (isListop. 1210 i w ?rielkí czwartek si Mar. I2ii) 
rzncil naň kl^tWQ, jako na krzywoprzysi^zcQ i nájezdníka wlasnošd Ko- 
idola rzymskiego, sprzymierzyl si^ z królem {rancuzkim, pobudzil pko 
niema ksi^ž^t niemieckich, w skntek czego arcybpi: moguncki, trewirski 
magdeburgski, król czeski, landgraf taryngski i inni panowie dudiowni 
i éwíeccy, na i^eždzie w Norymberdze Ottona lY zložyli z trona, jako he- 
retyka, i cesarzem obrali Fryderyka II; arcybpi nadto obložyli Ottona 
kl^tw^. Z iviosn^ 1212 r. wrócil Otton, s^dz^c, že obecnosci^ swoj^ 
potrafi niebezpieczeňstwo odwróció; wzi^l slub z Beatryc^, žeby stronni* 
ctwo bohensztaoíowskie do siebie przywi^zaó i od Fryderyka II odci^- 
gn%c; lecz gdy Beatryca umarla w 4 dni potem (otruta przcz wloskie na* 
ložnice Ottona), zerwan^ zostala ostatnia nic, l^cz^ca dot^d bawarów 
i szwabów z Ottoncm. Do walki wyst^pil tcraz nowy pretendeot, tém 
niebezpicczniejszy, že oprócz pochodzenia z Ilobensztanfów, podobnie jak 
Filip II, roial za sob^ aympatj^ Fgo III. Fryderyk II byl papilem tego 
Papieža: matka bowiem (žona Henryka VI, Konstancja, ý ^^ ^^^^ 1198) 
nmieraj^c, to 4-letnie dziecko powierzyla ťmu. wraz z admini8tracj% kró* 
lestwa Obojga Sycy^i (Papiež zreszt^, jako suweren tego królestwa, z sa- 
mego prawa byl jego rz^dc§ podczas maloletnoáci królewicza) Itmoe, 



1) Waranki, jakich wymagal Papiež od Ottona íV, ia.k i od Ita^ego 
innego kandydata do cesarskiej kořeny, a które podpisal póini^i ^ Vt-ydeTjK 
U (w r. 1213), te byly: 1) WegHdem Papieža posíuszenstwo i MSíf^Tao^ame, Ji* 
to caynili poprzedni cesarze. 2) Wybory bpów zosUwic wolxxe, ieby »^^ ^^^' 
waly wedlug praw kanonicznych. 3j Nie tomowač apellsLc^^i do Hz.vmu. * 
Jut tpolii (zabieranie majatku po zmarlych pralatach), prx^^ iiick^o^>^*^ «^»ij 
«6w praktykowane, b^ne zniesione. 6) Spxrítualia b^d% ^n^Aeiec ^ V^^*^«J 
pvtttoionyoh daohoWDyoh. 6) Oesarz b§dzi« Papieiov* \ not^^S^. • « ♦ 
vittia lamačů 7). Owaranoja wszelkioh poeiadíoád Koác3ri.o\i txV^*, f %' 
'^ «*^ hazpoÉradnioh. 8) Jeáli oaaarz ndaje sifi na ^^.OTCítvaci^* A\«. »^ 
"uá j^ Wlouecb jut foári (prawo pobier^BLxii^, ^^^ Aocíodi 
' WCaMn dopomcže Ko6ciolowi rzym^B^Wiemu ^. ^^v. •■ 
km kanoéei tego* KoétiioU) i wb — -««\kicU l^^^^ax ' 
l^é^ iaipor. n. 188; iVtr, Mou. Ge n au ,, leg. ^ ^"^ 



Imocouty Pa|Mi Ml. 167 

EpisL IX 349). Z p(^otonego w sobíe zanfania L wywi%iál síq z ca}% 

S2Uchetnoad%, niezego nie Bcz^dz^c, žebj prij Frjderykn królestwo Nea« 

politaáskie utnjmMČ. Múd on ta do walczeoia z.niemcami niem i nor* 

jDaodaaii. Markwald Anweiler bowiem, wyp^ony z Italji árodkowej, 

wpadl do Sycylji i, na moey zmyšlonego tesUmenta Henryka YI, obj%l 

rejencjQ nibj do pelnoletnošci Fryderyka; potem, wídz%c ie panowie nie- 

iiiieccy i normandžcj ti| mu przychylnymi, zacz%l li^gač i po koron^ W tym 

cela oglosil, že Fryderyk jest podrzatkiem, Papieža staral si$ uj%č áwie- 

tnemi obiet&icami, baroDÓw jednych pizez úklady, drogich sit^ sobie pozy- 

akař. la. rzudl naú ekskommonikg i wyslal pko niemu wojsko ^w znaczuej 

czeid. wlasnym kosztem Papieža žebrané). Lecz wszystkie te kroki pózo- 

suty bez skutku: Markwald dostat w swe r^ce Fryderyka, sam zaj%t ca- 

1% Sycyijf. z wTj^tkíem Messyny, a na stalým l%dzie Diepold z Yohbarga 

i inni wazalowie ogtosili si^ niezaležnymi. Wtém zjawia si§ rycerz íran- 

cozki Walter brabia Brienne, zi^č Taokreda. ostatniego normandzkiego 

króla Oboja^a Syeylji, i, jako taki, wyst^puje z pretensjami do ksi^stwa Ta- 

rentu i hrabitwa Lecee, które llenrjk YI zostawit rodzinie Tankreda (pó- 

žniej odj%l dh nieslosznycb podejrzen). In. przyrzekt označ prawa Wal- 

tera. byle si§ nie t^czyt z nieprzyjaciotmi Fryderyka 11. Poparty przez 

Papieža i przez swoicb stronników, Waiter rozpocz^t z niemcami wojn§ 

«1301), zwycifžyl ich w kílkn bitwacb i odebrat znaczn% cz^ Wtoch 

pohidniowycb: a chociaž zgim|l w bitiwie fi205), jednakže Diepold tak 

postat ostabionym, že musiat síq nznac reprezentantem Papieža podczas 

rejencji. W Syeylji tež, po smierci Markwalda (1302), powoli stťonnictwo 

Papieža wzi^lo gór^. Po tych wypadkach, Fryderyk doszedl do 13 roku 

žycia; Papiež oženil go z Konstancj) aragoúsk^, oglosil pelnoletnim i oddal 

rz^dy królestwa Neapoli tanskiego (1208); Fryderyk zas oglosil Papieža 

Bwym opiekunem i dobroczyúc^, proteetor H henefactor, Nie cbc^c wzma- 

gania síq pot§gi Hobensztaufów, tak smutnie wslawionych w dziejacii 

Kokiola rob. Fryderyk I, Ilenryk YI), a nadto, žeby królestwo Neapoli- 

taáskie nie l%czy!o síq z cesark^ koron^, In., jak widzleliámy, z pocz^tku 

nie dopnszczal Fryderyka do tronn cesarskiego. Lecz gdy Otton lY za- 

cz^l tak niegodnie wywi%zywač sif ze swych wzgi^dem Kosciola rzym- 

ikiego obowi^zków, nie mial jož nic In. pko ternu, žeby Frjderyk na 

wezwanie elektorów do Niemíec pospieszyl. Jakož, ustaoowiwszy rejencj^ 

pod zwierzchnictwem swej žony, kazawszy nkoronowaó (na króla Obojga 

$jcjlji) swego kilkomiesiQCZnego syna Uenryka i przyrzeklszy mn oddac 

zspelnie króiestwo, skoro sam otrzyma koron§ cesarsk% (obietnic^ t^ p«- 

wtórzyl 1216 r., ap. Feru^ Mon. Germ., leg. II 2 2»), opatrzony pie- 

ai^dzmi przez lo., Fryder}'k ndal si§ zaOttonem do Niemiec (121S); na 

M^mie we Frankfurcie (i Grnd. 1212) jeszcze raz obrany, w obec legata 

pap iei kiego i ambassadora francozkiego (król francazki dal Fryderykovi 

^o,0OQ grzywien srebra, ktúre poszly na oplacenie ksi%ž^t niemieckich) 

fodpís^ { 1 2 lÁp, 1 2 1 3 w Eger; te samé przyrzeczenia, które zaprzyai^gt 

Otion nr ápífze < i209j, nazyviý^c i teraz Papieža swym ^opieknem i do- 

l«ocar>^cy fP^tz, Mon. Germ., leg. II 324; HuiUard-BrihoUeš^ Hist 

^.^^"^- H, t. I p. I p. 269..). Oiton IV przy pomocy swych prz)- 

■oo/, ^efcra/ joo^ooq armjfi w Brabancie i Flandrji i wyit^pit do wojny 

^^^^?^ ^*X J4 ukaraé za pomoc dan^ Fryderykowi ; leci pomimo 

m^Mci Ikteim^j i g^ osobiat^ odwagi. pobity na ^ow^ pod Boutí- 



168 imoiwirty Papiei IIL 

nes okolo LiUo (37 Lip. 1214), pozbawiooy stronników, schronil síq 4o 
swego dsiedzieznego BFansewilra, gdsie prawie w zapomnieniu przep^diit 
refistQ Éjrda (fis Maja l S 1 8), opiaki^§c krzjwdy Koáciolowi pnei lit- 
bie aadane ( WiederhoU^ De bello, quod Dtto IV getsit enm Fridaríco II, 
Królewioc 1857; Ahel^ Kdnig Philipp Yon Hoheastaufen, Berlin laat; 
iegoi, Kaiser Otto I? und Friedrich II, ib. 1856; Winkelmcam^ Philipp 
Ton Schwaben and Otto I? Yon Brauschweig, I Bd. KOnig Philipp t. Sckw. 
1197 — 1S08, Lipsk 1878; BóhmůT^ Regesta imperii ipde ab. anno iiaa, 
Stntgart 1849). Jak wzglQdem cesarza, tak wzgl^dem innych paúajfoych 
bronit lan. III 'znaczenia papieztwa. Króla francnzkiego Filipa AugutU 
(ob.)* rzaceníem interdykta na Francj§, zmasil do poddania 8ÍQ koéddr 
němu prawu m^žeňskieinn. Tegož árodka uljX wsgl^dem króla Leona 
Alfonsa JX^ który, wbrew prawom Koáciola, zaálabi} swoj^ siostrseniei 
BerengaiJQi córk^ króla Kastylji. Pioir II aragoúski przybyt do Riymii« 
z proáb^ o wloženíe mu korony, oddal swe paňstwo w opiek§ Stolicj 
Apost. i zobowi%zal síq do wnoszenia éwi§topietrza. Ka skargi biakopa 
z Koimbry wdal si^ In. w sprawy Koáciota portugalikiego, przedatawit 
królowi Sanchesowi I jego nieprawe post^powanie i sklonii go do tage, 
že ten przed ámierci^ žalowal za swoje vzgl§dem Koáciola przewinienia. 
Kiedy w skntek gorliwoáci i roztropnoáci I'go pokoj nstalony zostal pe- 
rníky chrzeácjaúskimi ksi^t^tami na pólwyspie Pirenejskim, Papiei sta- 
rá! 8ÍQ nrz^dzió kracjat^ przeeiwko maorom. Usilowania te uwi^csoae 
zostaly zwyci§ztwem odniesioném pod Navěs de Tolosa (1212), któza 
na zawsze zlámalo pot§g9 niewierDycb. Zgani! Ottokarnoi czeskiema pnj* 
j^cie tytala królewskiego od Filipa II i, kiedy takowy przyznal mu Ottoa 
IV, Papiež polecil swomu legatowi dopelnió obrz^du koronacyjnego. Zladt 
takže ukoronowaó króla balgarskiego (ob. tej Enc. III 42). Pogodzil 
Emmeryha^ króla wQgierskiego, z bratem jego Andrzejem i sklonit go de 
przyj§cia udzialu w wyprawie krzyžowej. W Polsce podnosil kamoᣠko- 
áeieln^. Wladyélaw Laskonogi uraženy ne biskupów, že przez nich oi 
ksiQstwa Krakowskiego usuni^tym zostal, poezii samowolnie rozdawaé fae» 
neficja, podci^gaé dachówieňstwo pod wladzQ áwieck^, napadaó na dobra 
biskupie, a mianowicie náležíce do Cypijana, biskupa wloclaiffskiego. Za 
te gwalty wykl^ go Henryk Ketlicz, arcybp gniežoieňski. Wladydaw 
mszcz^ 8i§, napadá na dobra arcybiskupa, rabuje je i niszczy. Heniyk 
nie mog^ sam stanowczo temu zaradzič, udal síq do Rzyma, aby Papiež 
swoj) powag^ przywrócil pokoj. In. energicznie wdal síq w t^ sprawy. 
Kommissarze papiezcy: bp halbersztadzki i opat cystersów z Sichem {Wír 
tichenbach okolo Eisleben, w obwodzie láersebnrgskim) poáredniczsii 
w ukladach, skutkiem których Wladyslaw krzywdy nagrodzié, kapitála 
wolnoáé i przywileje przywróció obiecal. Z tegož csasu mamy list ťge 
III (nonis Januaríi an. 120 7), zalecaj^y polakom wnoszenie áwi^opietna 
dobr) monet). Roku zaá 1211 upominal tenže Papiež polskich i po- 
morskich ksi^ž^t, aby nie uciskali podatkami nowo nawróconych pmsir 
ków. W zatargach pomi^dzy domami Bonde i Swerker, roszcz%cemi aoMe 
prawo do tronu szwedzkiego, In. bronilSwerker-Karlssona. Potwierdzil pn^- 
wileje, udzielone przez swego poprzednika na rzecz arcybiskupa z Lnfid^ 
zezwalaj^ce na stanowienie arcybiskupa w Upsalu, 'zaležnego od Liadi, 
jako od koáciola prymacjalnego. W Norwegji starat ú^ Papiež pofidv 
gnfó nadužycia króla Swnrera. Gdy król licznych dopuszczal aio gwa^- 



taMonty PilMi OL 169 

tów i lífwneák eátf pon^ddc koédeliiy, In. wciwat aa obrasf Ko<doli 
króióir Danji i Sswec^i, tém wifcci, ie Svoner byt pafwfĚmtexjtiéítm 
troiuL Po šmierd tego kr61a kný podzielit si^ da dwm stronaietwa, je- 
dno obralo FUipa^ drogio /a^. Filip odoi6sl si^ do Pajneža, ala tea 
JoztnjgDicde odlož jt do xbadania sprawj -pneš arcjbískiipa x Droatheís. 
Chcfc weqiReč króla doásldego Waldemara II w jego osílowaníach pod- 
iMcia lodów pogaátkidi, nad monem Póhioeném mies^k^jfcjcl^ zabrooit 
pod kl%tw4 katdema miesxaó pokoj w e w D^trin y, jak róirnie nattawaé na 
aiepodleglošó Danji. Wjalat legata do Szkocji x podantakiem dla pobo- 
tnego króla Wiihďma^ którj swolat lUay paástwa dla unania králem 
maloletaiego syna; Papiež didal tym sposobem podnieáó áwietnoéó naro- 
dowigoakta. RyszardLwie iSfree, król angiebkl, ssakat poirednielwa Pa- 
pieia v sprawie o posag iony, którego nie chdat na wyplacié król Na- 
wanj, i w Bprawie o cz^ Normandii, któr% tobie prxywtaszczyl kr6l 
francjiiki podczas jego pobyta w Ziend áw. Innf postač pnyjÁ^ sto- 
aonki Rzyma z Anglj% za nast^pcy Byszarda, Jana^ który, nie po8iada}%e 
przymiotów brata, odziedziczyl jego wady. O walee I'go x Jantm^ ob. Jan 
Bex Ziemi. Gdy Lndirik (póiniej YIII król francozkiX qm Filipa Aogv- 
sU, zbrojnie popieral baronów angielskieh, powstalych pko swema królowl 
Jaaowi, Papiež zagroziž Ladwikowi ekskomaiaaik%. Ladwik tlamaczyl si^, 
ie diwydl za or^ž nie dla popiennia baronóv, lecz dla dochodzenia praw 
svoich do korony angielakiej. Inn. III odparlszy Ithzywe argamenty 
Lodwika, rzadl naň ekakommnnikQ, zdj$t% dopiero wówezas, gdy, po imierei 
króla Jana opnszczony przez baronów, powrMt do Francji. Jedn% z gf 6* 
wnydí ayiii, jaká fgo III przez cale žycie ziýiaowala, byla myél wy- 
prawy krzjsžowej. Dotychczasowe wojoy krzyžowe nie odnosily pož^da- 
nego celn, z powoda 8%9iedztwa mnznlaiaňskiego Egípto. Gdy bowiem 
ryc ent wo chrzešcjaáskíe moglo tylko z wielk^ tnidnoéd% byó wspierane 
praez zachodni^ Eorop^, a i pomoc ta cz^sto zawodzib; mazolmanie 
w B^edoím Egipde mieli bogate žródlo, z któr^o bezottannie coraz no* 
we aly czerpali. Z tego powoda o zdobyeia Egipta, jako klaesa Pale- 
stfoy, marzyí Gotfryd Booillon, próbowat póiniej Amalaryk I (iier) 
i Rysmrd Lwie Serce, lecz In. III postanowU pian ten doprowadzió do 
skatkn. Pomyálnego rezaltata kázaly 8i§ spodziewaé nietylko statojé 
i eiiergia, jakiemi wszystkie czyay tego Papieža s% nacechowane, ale takte 
sprzjj^^ce okolicznoád: Saladyn nmarl (ii98), a nast^pey jego poró- 
žaílí 8Í4 mí^y sob^ tak, ie jeden z nich prosil chrzeácjan z Syiji o po- 
OMe (Ltnoe. III^ Epist XIV $9); Nil przez 5 lat z rz^a nie wylewal, 
w dmtek cz^o cala kraina do okropnej przyszla n^dzy (Áhd-AUatíf w B»- 
htíaůí. des Crois. lY 388; WOken, Geaeh. d. Kreozzage YI s..). Wkrótce 
po swem wynieaíenia In. zawiadomil Monacha (Monaeo), patcjareh^ jerozolim- 
sUego, ie n^gortcej pragnie wyjednaó pomoc dla Ziemi i. (PoUkatí^ Bag. 
0. 18); Andrz^wi, synowi króla w^gierskiego Běli, grozi (i9 S^es. 
1198), že jeili w naznaczonym termiaie nie wypelni álnba pielgrzymki 
ii gřoba Gbiyitasowego, do jakicg zobowi^sat si^ za ojea, popadáte 
vll|tw§ i otrad prawo do troořU; rozsyla sajprzód do Wloch, polte 
do iinych kr^ów Eoropy iegatów awoich, idl^ wiitdzie sach^cali wíer- 
oyek ie przyj^cia krzyia i do skladek pieníQinydí {bmoc. Epiat L SOS, 
SJC, S45, 8^5, 868); jednoczeteie w tymie dadm roapiaaje listy de 
arqrípów, bpóv, opat6w» kaifiil i in.; poaostalyck na frachodiie ehcseicjBa 



170 InnooeQty Papíež iU^ 

Idlkakrotnie opominal do wzajemnej zgody i žjcia pobožnego. Niesgoda 
mi^dsy AnglJ) i Francj^, w Kiemczech zaá wewn§trzne rozterkí, z powodu 
obioru cesarza, opóžniaíy organizacj§ wyprawy. In. godzi zwaánionycfa, 
pracuje nad nstaleniem Ottona IV, a to wszystko ezyni z myél^, že za- 
paánicy, porzndwszy wzajemne usterki w domu, obróc^ swe síty na wschód. 
Lecz dopiero po. ámierci Ryszarda LwieSerce (f 16 Kwiet. 1199) baro- 
nowie írancuzcy, skompromitowani podczas Uótni tego ostatniego z Filipem 
Augustem, žeby unikn^ó pomsty swego suwerena, na turnieju w Ecly 
wzíQli krzyž (Grudz. t. r.); to samo uczynil Baldwin hr. Flandiji ze swymi 
wazalami (23 Lut. 1200). In. ponawia zacb^t§; legat jego kardynal Piotr 
Gapuano przedstawia, že teraz najlepsza pora uderzyó na Egipt; baro- 
noifio coraz gorliwiej síq krz^taj^; nareszcie z pocz^tkiem r. 1201 petno* 
mocnicy rycers^wa francuzkiego i flaroandzkiego zawieraj% z Weoecj% kon* 
trakt o najem floty, maj^cej krzyžowców zawieáč do Égiptu, Kontrakt 
zostal przez zgromadzonycb w Korbji panów przyj^ty (Maj t r.) i 5 1,000 
grzywiea srebra Wenecji wyplacono. In. nie rad, že si^ udáno do we- 
n^cjan; wie on, že „wenecjanie tyiko swój handel i marynark^ maj^ na 
celu" (Epist. I 539); že byli ghicbymi na wolania Stolicy Apost. o po- 
moc dia cbrzeácjan wscbodnicb (ib. cf. XVI 28), cbyba že 8i§ spodzie- 
wali jakíego zysku; wie, že wenecjanie, pomimo zakazów Koscíota, do- 
starczaii niewiernym broni. Z tego powodu oci^gal síq z zatwierdze* 
niem kontraktu o najem okr^tów i dopiero go wtedy zatwierdzil, gdy ani 
genueúczycy ani pizaúczycy przewozn wojsk krzy^owych podj^ó síq nie 
chcieli, a nawct i wtedy položyi warnnek, žeby wykonanie kontraktu nie 
hjlo z obrazy cbrzeácjan (ut christianos non laederent) i žeby 8i§ odby- 
walo pod nadzorem legata (Gesta Innoe. III n. 84, cf. 9 5; Innoc, Epist. 
VII 18, VI 101, Vlil 138). Potrzebny zaé byi ten warnnek, gdyž siu- 
sznie podejrzewaó nalézalo, že wenecjanie b^d^ chcieli korzystač z wy* 
prawy, aby ustalió swoje handJowe interesa w Konstplu, jako tež poméció 
zniewag i krzywd sobie przez dwór byzantyjski wyrz^dzonych (//op/, 
wEncykl. £rsh'a i Grttbera t. 85 p. 190; cf. Biant^ Innoc. III et la 4-e 
croisade p. 833); nie tajném tež bylo Papiežowi, že Filip II król niemiecki, 
roáci sobie pretensje do tronu konstphkiego, a može nawet wiedzial o tle- 
ném poselstwie, które ok. r. 1200 z Konstpla przybylo do Niemiec na- 
klaniaé Filipa, žeby síq ubiegal o tron bizantyjski {Riant^ 1, c. p. 346). 
Lecz wszelkie usilowania Tgo, žeby wyprawQ krzyžow^ odwróció od Konstpla, 
a na Egipt skierowaé, na nic si§ nie przydaly. Teobald br. ^zampanji, 
jeden z najgorliwszych promotorów planu I'go III, nietylko rad^, ale i pie- 
ni^dzmi go popieraj%cy, obrany wodzem wyprawy (w Majů 1201), w kli- 
ka dni po obiorzQ umarl (2 4 Mája t. r.); okolo tegož czasu mlody Aleksy 
Komnen, syn Izaaka II, rodzony brat Ireny, ženy Filipa szwabskiego, 
uciekl z pod stražy z Konstpla i przybyl do Wircburga (Lipiec t. r.), 
gdzie jego szwagier ze swym dworem przebywal. Na miejsce Teobalda 
hr. Szampanji wodzem wyprawy, za staraniem króla francuzkiego, obrany 
zostal (w Sierp. 1201) Bonifacy br. Montferratu, jeden z ksi^ž^t wloskich, 
przyjaciel Filipa szwabskiego, syn starego gibelina Wilbelma z Montfer- 
ratu. To wszytko sprawilo, že pod natchnieniem Tgo zawi%zaua wypra- 
wa dostawszy síq w r§ce Filipa i wenecjan, zmienila swój cel. Bonitacy 
zawarl z Filipem. szwabskim urnow^, že z krzyžowcaroi wprowadzi.Aia- 
isego na tron konatplaki {Q€9k» Jnnoo. lU n. 83), a wlaáciwiej mówi%c. 



hiiMMty Paimž IH. 171 

že dla niemców sawojnje césartwo gredde. Bonifacj w imienia Filipa II 
mia) obj^ó rejencj^ až do pelnoktnoéci Aléksego lY, ten zaá ostatní mial 
poj^č Bonifacego siostr^ Jordány i daé ma inwestytar^ na Kandj^. Przyrzekat 
nadto szwagier Filipa, ie zaspokoi Wenecj§ za dtngi przez krzyžowców 
zaci^gni^te; že po nstalenia 8i§ na tronie b^dzie wojowal z niewieniymi 
i že przywróci jednoéé mi^dzy Koáciolem greckim i tacinskim. Z waron- 
kami terai pojechal sam Aleksy do Rzjmn po zatwierdzenie, za nim ndal 
si§ Boniíacj, teby go popiera6. Przybywszy du Kzyma (w Marco 1202), 
Alcksy na pablicznej andjencji rzacil síq do nóg Tmu, poezii síq rozwo- 
dzič z žalami pko swemn stryjowi (Aleksy III, ces. grecki) i prosil o spra- 
wiedliwoíé, nic nie mówi^c o wdaniu si( wojska krzyžowego. lo. zajaty 
jedynie myál^ oswobodzenia Ziemi é., z cesarzem Aleksym III pozostawal 
w takiah stosankach, jak gdyby o intrygach palacowych nic nie wiedziat 
i traktowal go na równi z prawymi monarchami {Riant^ op. c. p. 3S6). 
Z tego powodu prosby mlodego Aleksego przyj^l z pocz^tku ozi^ble i zbyt 
ogólnikow^ pociech^, póžniej zaj%t síq ni^ wprawdzie gor§ceJ, poci^gni^ty 
nadziej^ zjednoczenia obu Eosciolów, lecz w koňcu pian pierwotny prze* 
mógl i Papiež swego wspólndziala Aleksemu odmówit (Innoc. 111^ Epist. 
VI 210, cf. 22 9 — 31, V 122; Gesta Innoc. lil n. 82). Nie lepiej aÍQ 
powiodlo Bonifacemu, który wnet po Aleksym przybyl do Rzymu. Zr$- 
czny jednak polityk (Bonifacy) widz^c, že z Papiežem nie poradzí, po8ta« 
nowil obejšó si^ bez niego. Byl to wiaánie czas, w którym baronowie, 
ndaj^cy síq na wojo$ krzyžow^, poczty swoje do Wenecji áci^gali (ok. 
Gzerwca 1202). Wececjanie, jak nadmieniliámy, msg^ nraz§ do greków, 
sami radzi byli silami krzyžowców zemscie awej zadosyc uczynič, a zára- 
zem sprawy bandlowe w Konstplu ustalié; lecz teraz glównie im cbodziio 
o to, žeby wyprawQ od Egipta odwrócié, do czego zobowi%zali síq tajným 
traktátem, zawartym (13 Mája 1202) z snttanem egipskim (traktát ten 
pierwszy raz w treáci podaný ap. Er&ch et Gruber, Encyklop. t. 85 p. 
188, Lipsk 186 7; cf. Biant op. c. p. 71). Gdy tedy wojska krzyžowe 
do Wenecji si^ zabraly, rzplita zacz^la síq upomínač najprzód o 84,000 
grzywien, jako o reszt^ summy, za nájem okr^táw przyrzeczonej, a lubo 
nie bylo žadnej w^tpliwoáci, iž summa zaplacon^ b^dzie (nietkni^temí by- 
ly skladki po calém cbrzeécjaústwie zbierane), lubo i bogatsí baronowie 
byliby )% cbgtnie zložyli, jednakže rz^d weneckí nie chcial daó przewozo 
i tak si§ nrz^dzil, že baronowie krédy tu u bankierów weneckích otrzy* 
maó nie mogli. Pod pozorem wíqc niewyplacenia reszty, Wenecja trz}-- 
mala krzyžowców w porcie Lido (od Gzerwca 1202) i, nie maj^cym pra- 
wie z czego žyé, zaproponowala wyprawQ na brzegi Dalmacji, dla zaj^cia 
Zary, zk%d korsarze psuli handel wenecki. Ma síq roznmieč, že projekt 
niyazda na miasto cbrzeácjanskie, zostaj^ce pod zwierzcbnictwem ksi^cia, 
który sam wzi^t krzyž na wojd§ pko niewiemym (Emeryk, król w^gíer- 
ski), przez wojsko krzyžowców z obnrzeniem przyj^ty zostat. Wielu ry- 
eerzy i pobožných pielgrzymów opnácilo Lombardj^ i przez Wlocby árod- 
kowa adalo si§ do Apuyi, žeby znaleáé przepraw^ do Ziemi š. Dezercja 
takowa zwrócila ttwag§ ťgo III: poslal wi^ kard. Piotra Gapoano, že- 
1^ WenecJQ sUonió do wyprawienia wojsk ku Egiptowí. Capnano (przy- 
^t do Wenecji 22 Lip. 1202) nic sprawíč nie mógl, nie nzyskal nawet 
przyj^eia, naležnego legatom Stolicy Apost. ; nieokontentowaníe wiród 
wciíika coras wxrastalp. Wáród taki^o itana rzeczy przybyl do Wenecli 



172 Ifinteairty Papíet M. 

(15 Sierp. 1201) BooifAcy hr. MoatffmtQ, ddaii^fcjr w widokach króla 
Filipa sswabski^go. Dia Wenecji nie bardio mof^o byó konyttném osa- 
dowlenle ai^ niemców w Konstplu; jednaký doža Uenryk Dandolo, jego 
rada przjboczna, Bonifai^ i killni wi^kszyeh baronów wajtka knyžowa- 
go tatwo 8ÍQ porotnmieli. Boniíácy i baronami pnjnekl poprowadifé 
wojska liLA ZarQ, pod warnokiam, le doža i panowie weneccj przjjm% 
krzyž na wojbq pko niewierDym i b^ popieraó planjr Filipa snralňkia- 
go wzgl^em Konatpla. Nie byl to jesscze uklad atanowcsy, nalézalo go 
bowiem podaó do zatwierdzenia królowi oiemieckiema Filipowi, nadto 
trzeba bylo uzyskaó popareie, a pnynajmniej milci%ce przyzwolenie Tgo 
III i samých krzyžoweów; pomimo tego przyit^piono prawie zaraz do 
wykonania umowy, z obawy, žeby wojtko 8i§ nie rozeszlo^ a podczas gdy 
Jedni posřowie udali 8i§ do Filipa, drndzy do Papieža, rz^ wenecki okr^- 
tów dostarczyl í w Pažd. 1203 przewóz wojska rozpocz^l. O zezwolenia 
króla niemieckiego na caly úklad ani bylo w%tpič, lecz Papiež o wy- 
prawie na Zar^ nie chčial wcale slucbaó i natychmiast wysíal legata, žeby 
wojsku tej wyprawy pod kl^tw^ zabroníl (Gtsta Innoel n* 85. Itmoc. IH 
£pi8t. Y 161, 162). Równiež zabronil im wkraczaó do Bomanji, posia- 
dloéci cesarza Aleksego III, a do tego ostatniego napisal, že jeáli obie* 
•cywanego zjodooczenia z Koáciolem rzymskim cesarz do skutku nie do- 
prowadzi, on krzyžowcom do zawojowania Konstpla przeszkadzaó nie.bf- 
dzie. Tymczasem krzyžowcy, pomimo zákazu i kl^twy, zdobyli Zar^. 
WiQkszoáó wtedy obawiaj^c síq goiewu papiezkiego, nie chc^c przelewaó 
krwi cbrzeácjaúskiej i pragn^c jak najpr^dzej wywii|zaé si^ ze álubu, na* 
legaó poczQlí o podróž do Egiptu ; lecz doža wenecki, Bonifacy i zna* 
czniejsi baronowie, ponawiaj^c zawarty w Wenecji úklad, zadosyé uczynič 
slusznym žadaniom pobožných krzyžoweów nie mysleli; wyprawili tylko 
kilkj^ oddzialów do Syrji, žeby %\% zdawalo, iž szczerze myál^ o sprawie 
Ziemi é., poUjemnie zaá wezwali mlodego Aleksego pretendenta, žeby do 
Zary przybyl na 20 Kwiet. (1203); do Tgo tež wyslali deputacjQ, z proáb^ 
o zwolnienie od kl^twy, rzuconej za nápad la Dalmacj^, i može o za- 
twierdzenie projektów niemicekich. Papiež deputacj^ cierpko przyj^l: 
absolucj^ wprawdzie ndzielil, lecz zažral najforroaloiejszej deklaracji, že 
podobny krok dragi raz %\% nie powtórzy (Innoe. lil £pist. VI 232, 162, 
99), a na wenecjan, jako glównych sprawców najazdu, rzucU kI%twQ (ib. 
48, 99, 100). Starauia I'go i teraz pozo3taly bez skutku: przywódcy 
wyprawy pozornie niby z nim si^ umawiali, a w rzeczywístoéci robili 
awoje dalej pko jego woli. Wenecjanie bull§ ekskommunikaeyjn^ przej^li 
i glosió nie dozwolili; reszta zaá wojska krzyžowego, a przynajmniej ba- 
ronowie francuzcy i niemieccy, zamiast podpisaé ž^dan^ deklaracjQ, na 
nowo potwierdzili úklad, zawarty poprzednio w Wenecji. In. nie ust^pil* 
ekskommnnik^ na wenecjan poleeil zaraz oglosió i ošwiadczyl, že absoln- 
cja w sprawie o ZarQ jest žadn^, dopóki wojsko nie przyrzecze 
iž na cesarswo Greckie napadaó nie b^zie. Po niejakiej zwloce poslat 
Bonifacy nfiektóre przyrzeczenia, w ehwili gdy síq wybieri^ nigwažniejsze 
z nich pofwalcié. Gzy dla tej ulegloici, czy w skutek tego, že Aleksy 
III zanieehat myáli o pol^ezeniu síq z Ko4ciolem laciůskim, In. pozwoUt 
krzyžowcom na brzegach Roma^ji zaopatrzyó síq w žywnoié na póltora 
roka, z wámnkiam zwrotu (Qwi$kšruM^ Historia Gonstpol. n. S; Itmoc. III 
Epist. TI 102); Ifcz nijsurowitj sabronit wszelkich innyth kroków nit- 



toMGaaty Pftpiai iH. 173 

pnjjadelikich wzglfdem jMiňstw Aleksego III (ib. cf. ep. 10 1 el 2S2 
lib. yi).^ Zdaj« n^, že Booifaej s Montfemta z listów papieskicb ogto- 
sil tylko absolucj^ unnjí, o wnelkích waranksch, ikkI jakiemi absolacja 
dao^ sostala, praenilczal, a nawet adai przad rjcerstwem, jakobj Papieft 
wjprawQ pko cesarstwa Greckiema pochwalat (Biant^ Inooe. III p. Ji, 
S2) i Diby przez postaazeňswo dla roikazów Stolicj Apost. czémprgdzej 
wjjazd z Zary nakázat. Z pod Zary flota ndaía bíq na wyspo Korín; 
w kilka dní poniej przybil do brzegów tej wyspy Qía) 1208) Bonifacy, 
z doi^ weneckim Dandolo i z mlodym Aleksym IV. Dot%d krzyiowcy 
ani sÍQ domyiiali, že mieli sinžyč za narz^dzie politjki niemiecki^. Hal* 
tylko liczba wi^kszycb baronów w Wenecji, potem inni wodzowie w Zarze 
byli wtajemniczonymi w piany Bonifacego i wiedzieli, že maj^ iéé do 
Konstpla, žeby mtodego Aleksego IV Angelosa na tronie osadzíč; reszta 
krzyiowego rycerstwa s^dzila, že jad^ do Egiptn. Na Korfa dopiero na* 
stfpito rozczarowanie: Bonifscy miodego pretendenta citfema wojska przed- 
stawil i pomocy dla niego zažádat. W obozie powstalo zamieszanie. JDo 
Akkaronn cbcemy", wolaé zacz^ przewažna wÍQkszoáé, wodzowi naczel* 
němu wypowiedziala poslnszeňstwo i osobný rad^ sobie wybrala. Báro* 
nowie, którzy poprzednio w 2«arze przez bojaiú ngodQ podpísali, tenu 
odst%pili Aleksego i pol%czyli 8i§ z wÍQkszoéci^. Bonifacy cbodzit od je- 
dnydí do dragich, blagat, zaklínal, wystawial potrzeb^ i korzyšci zamie- 
rzonej wyprawy, obiecywal; lecz ani jego, ani namówionych przez niego 
bpów i ksi§žy zabiegi dingo nie odnožily akutkn; wreszcie udalo síq nie* 
których glówniejszych przywódców opozycji pozyskaé darami i obietni- 
csni (Biant 1. c p. Z 6..), innych Aleksy na klikách nprosil, žeby si^ 
nie sprzeciwiali podróžy do Kpola. Stanula znów nmowa, teraz jnž z ca- 
lém wojskiem zawarta. Krzyžowcy podjali síq wprowadzič Aleksego IV 
na tron, lecz zastrzegli sobie, že w žadnym razie pobyt ich w Kpolu dln- 
žej nie potrwa nad jeden miesi^ i že natychmiast po á. Micbale dané 
im zostan^ okryty na przqazd do Syrji. D. 26 Mája 1203 r. wojsko 
opnácilo wyspQ Korfn, a w 8 dni potem i^yn^lo przez Dardanele, zig^o 
Kpol i oglosilo Aleksego IV eesarzanu In. III do?riedzial si^ o tém do- 
piero w Stycz. 1204, gdy otrzymal listy (pisane 25 Sierp. 120S), z wia- 
domoéei) o zig^a stolicy i z proáb% o dozwolenie krzytowcom pozostania 
jeszcze *w cesarstwie, dopóki Aleksy IV nie zdola calkowicie jednoáci 
I Koicioleni przeprowadzič. Zdziwil síq takim obrotem wyprawy In., 
leez od swycb planów nie odštípil ; nawet tak upragnione zjednoczenie 
Košeiolów nie wzmszylo go: nie nfa nowemn cesarzowi (Aleksemn IV), 
krzytowcom derpko wyrznca nieposlnszeástwo, obiecuje im przebaczyd 
dopiero wtedy, gdy si^ przekona, že qednoczenie jest szczerém i jeéii za- 
raz si^ udadz% do Ziemí á.; na dalszy pobyt w Kpolu pozwolíč nie ebce^ 
(7niiac. /// f^ist. VI 20S— 211, 222, 229— -SO). Jeszcze snrowiej 
przemawia o wenecganach (ii. VII 18. 127), którzy nawet nie prosili 
o zwolnienie kl^twy, jak% byli dotkni^i za ŽarQ. Na nieszcz^cie! zanim 
nowe listy I*go doszly Im^žowców, Konstpl juž dmgi raz przez tychže^ 
zostal zdobytym (12 Kwiet. 1204). Upojeni pomyšlnoéci^ krzyžowcy, 
jftž nie donosz^ o tym wypadku Papiežowi, lecz zuchwale podají mu do 
zaiwierdzenia zawarfa| mi^dzy sob) Qgod^, wzgl^em podzialu cesarstwa, 
ngod^ w którcrj jeden z artykulów oddawal elekcj§ patijarcby w r^ce we- 
Becgao (ap. Tafd ct ThMnat^ Urkdbuch zur Gescbo Vened. I 447; Innce^ 




;74 

a Ma vfsiwc: i tafjoL irsánscx wjjexmj. wli%.vs^ »l -rrjvcčx z 

v 3Ú% jxr.ú zňnuM: '^VA^qpBBŠft k 'Jsskc inic J'i7 z. > i ^ Bjt u rbas 
<I4I f ^ fiv^í >iÚ!Si7: lisjlcs MTVDfiXL ^ ?anz lót 3bl sn<v7 x ▼jT^.rir- 

jáQ>. V ujc ?n*tiiT«á ^.JSM&saiKsací Ix. uf mž rii?;"Ta>- tmáíjc £.ncs;^ 

^^ a i -_ I ^ 

r- 

£2» i i7»rz»Jrv»ua í7íia mítjsieiB ▼«jr*rŤ: ítiaí. vui ::. ri'. třískli- 
rit vrTiziomúj p^^r,JiiZj otlm z paažfó; s-nacn. c£;sal £5£^ ^iarv5c 

1í'j4 , :ipr'^vtáiú z*rjb\ eo z^^-rMitCJLíí^xjÁ rjcerzT z Zieai šu. przi»- 
«zeit 'i) KoLSi^Ia í VÍ&Q4 p:>'*ig% =Tolaíí uk ve:iec;.ui ci kl4rrr a 
r-ij4z4 A4 Zar<í^ i na Kon*t^L, jak wszj^kká krzTioTcóv w Koas;ria od 
'Mbn ^i^zÁí rlij dc' Ziemi š. Wiiz^c, ie cznana vrpnvm krzyžowm 
l;4( dojizie c^ úcitk;:. I:;. s^rat si$ Tzrz^izic pi^. Zívi^zkíec: bjli 
rTosTze. kt.>rzv o i r. íž'/Z opa^zczali siere^ krzyioire i Ti«i>inl: z We- 
bee^. z {/>i Z^rr. z K'>rí;3, i:'&o vncaii z Koanpi&. ziie dop^iúwsrjr slabn 
adasU «í^ ď) Ziecú s,, a ktírych Papiet oi ilabi nie zvair.:aL Za 
zfod| fobora lateranek^kiego IV, nakázal oa (14 Grci. if I5) zebrai sl( 
krzji/iVC0!& i:a i Czierw. 131c do Wloch p^hidcÍDTrch , dokad mial 
ofoliiwie .przjbjé i rozpors|dzič (Pottlai^, Eeg. n. 60 is, 504 s\ ale 
imvsrá zzmlzrom jego przeizítodzila (ob. £i'jx^ lanoocnt ni Phiiippe 
de .Synabe et Boaiíace de Montferrat, exasiea des caoses qni modinérent 
aQ detríaeat de Tezopire Grec le plaa phmitfť de la 4-e croisade. w Herně 
dcs gtíestíons húioríques, Paris l&7á, Avril p. 321— 5 74 i Jniliec p. 1 — :5). 
Jakbj na uwieúezeDie swrch prac otworzvt lna. III z widk) nrxzysto- 
éá% iobór powezechny lateraneťaki (ob) r. 1215. Oljrwionj dnch religijny 
za czasów Tgo lil objawial si^ po^s^^^^Q nowjch zakonów. Za te^o 
ponlffikatOf opr'>cz p^zwolonjch nových zakonów s. Dominika i s. Franci- 
izka, Jim fU Medi založjl zákon haniilijatów w Medjolaníe, Jan de Ma- 
tka zákon tiynitarzy: wc Francji Guido de M^ntpelUer zatožyl zákon szpi- 
talníków; w Portugalji powsUl zákon rrcerski ďAvis: w Inflantach zákon 
ryeerski kawalerów míeczowych. Wszystkie te zákony zatwierdzil Inn. III. 
In. t%czyl w sobie przymioty znakomitcgo czlowieka, wielkiego ksi^cia, 
prawdziwego Pasterza Kolciola Bolego i n^vyžszego roijemcy spraw áviata 
cfarzeácjaúfkiego. Obdarzony gt§bok% przenikliwosci^ nmytla, przewidywa) 
iryborníe bieg wypadków. Wielkie piany swoje przeprowadzal z wytrwa- 



imocanty Papioi Ht 175 

loid% í odwan, przeciwnošci piibodzaty jego wielk^ dass^ do tém bU- 
niejsxej doaUlnoéd. Sarowy wzgl^dem zachwaljch, tagodoj wzglgdeni 
pokorných, Dienblaganj gdne ssto o Bprewiedliwoáč, milosieniy dla ubo- 
gidi i eierpi^eyeb, wróg wszeUdej niegodzivoád, wolil vszakie o každjm 
s%áú6 dobrze niž žle; a jakkolwiek z natary pop^íwy, bardzo latwym 
byt do pnebaczaoia. Kigdy nie deeydowal spraw wažniejszyeb, bez zasif- 
gmoia rady kardynatów, i míal zwyczaj mawiaé, že w každým razie woM 
priyjmowač rady, niž je dawaó. Byt przys^pny i nprzejmy wrozmoirie, 
a w žyda domowém ňader prosty. Z wrodzoni| sobie powag^ t^ciyl 
we8otoé6 i rad bywat na nroczyetoáciach pablicznych. Codziennie 
po Mszy é. ndawalsiQ na konsystorz, ztožony z kardynatów. Trzy rázy 
na tydzieá przyjmowat na pabliczném postocbania podania od wszystkich, 
którzy síq do niego zk^k^wiek udawaU. Každ^ spraw^. któr^ míal decy- 
dowač, roztrz^sa} w najdrobniejizych izczególach. Cierpliwie slacbal wtzy- 
Btkidrv ale mýlil si§, kto s^dzil, že njmie go nie argnmentamf, leez wymo- 
w%, bo Ion. amiat wr§cz ncbwycié istot^ rzeczy i odkryč wykr§ty sztnki. 
Žadne breve, žádna balla nie byla wygotowana bez jego ndzialn; szcz^éli- 
vf% obdarzony pamifci^, przypominat sobie zawsze natyehmíast, jakie jnž 
wydane byly decyzje w podobných wypadkach, i dla tego nie podobna byto 
ma podstawič baUi falszywej za antentyczn^. Po zalatwíenia spraw bie* 
t^cych, Inn/síadal do stotn. Požywienie jego bylo skromné, z trzech daú 
ztožone, z wyj^tkiem chyba wielkiej arocz}'stoéci. Na stole jego nie wi- 
da6 bylo naczyn zlotých ani srebmych. Cbroni%c sf^ przed npalami 
letniemi, szkodliwemí jego zdrowin, zwykl byl latem ndawac ti§ do Anagni, 
doSegni. do P'erentino, gdzie míal przyjacielem biskopa, lub do Viterbo. 
Poraimo tego interesami zigmowal si^ tak, jakby w Bzymie, i tlamy inte- 
resantów zalegaly letni^ jego rezydenťj§. W Yiterbo naracbowaoo raz 
przez jeden miesi%c 40,000 codzoziemców. B^d^c kardynalem i pó^.oiej, 
zostawszy Papiežem, czfsto kazywal. W podróžach žyl swoim kosztem, 
nie zaš kosztem miejscowych koéciolów, jak to bylo zwyezajem. Od dnia 
swego wyniesienia na papieztwo wszystkie dary, skládané w košciele 
s. Piotra, i dziesi^t^ cz§áé wszystkich swoich dochodów oddawal na rzecz 
obogicfa, a nadto wszystkie ofiary skládané do stop swoich odsyU 
swemn jalmnžnikowi. Pod koniec obiada papiezkicgo przychodzíli ubo- 
dzy po swoje zasilki. Co soboty nmywal i calowal nogi dwnnasta ubo- 
gim. Wspieral zákony i značené snmmy slal do Ziemi áw. Zt^ zarznt 
dbdwoácí zlota, jaki ma robi Mateosz Paris, npada sam przez 8i§. Id^c 
za przykladem swego poprzedníka i waja Klemensa III, Inn. przyczynil 
si( wide do api§kaienia Rzymn. Zajmowal sig- bardzo koiciolem á. Piotra 
i odnowil ko^ciól é. Sykstnsa. Za jego pontyfikatu pocz^ly kwitn^ó sztoki 
fii^kne, a szczególniej architektora. Marchione a Arezzo znakomity bndo- 
wBiczy i rzezbiarz nžywanyni byl przez Tgo de wznoszenia i npi^kszania 
rólayeh budowli a mianowicie palaca papiezkiego przy koiciele é. Piotra, 
i palacn lateraneáskiego; wyrestaurowal tež i rozszerzyl slawny szpital L 
Ducha de Saxia. Zdaniem Hortera, na katedrze á. Piotra nie zasia- 
dat po Grz^orza YU Papiež zaakoroiUzy nad I'go III nankf, czystoéci% 
žyeia i znaczeniem uslog, oddaných Ko^olowi. Wszakže wieáč o jego 
niespodzian^ ámierci wiela przyj^lo z radoáci^, z powodn níezlomncj sily, 
2 jak^ prowadzil ster lodzi mystycznej. Iq. bieglym byl w naakach 
teologicznych i w šwieckiej literaturze, w wymowie, w spiewie; wzrosta 



176 hMOMty Pipiei UL 

irtdaiego, oblieiA mit^^. dmierč poehwycOft go wéród pnygotowai do 
pi^tej wjprawj krzyioiriý. ZaehoFOwat niýpnód na ftbre terv^e, i któ- 
rij ledwo wyssedlBxf, pojechat godsíč puaáciyków x genoeňcsykami, iebj 
ich titj obróció pko niewiernym. W P«rngu febra wróeifai w wytssym 
ftopniiu nie swažai na nú| Iq. i nie wstnjrmjwal sto od cytryn, któ* 
rjcb xw jkle dosjré ažjrwal; nagle do«U! paraliin i bez pnytomnoád mmirt 
1 € Upca 1216 r. Pochowanj w koádele katedralnym éw. Wawnjáea 
w Penigii. W dwa dni po nim obrany zottat Honoijnsz III (PcUkošt^ 
Begetta p. 460— ci). Písma ťgo III s^: In šepUm pialmoa poeniun- 
Ualet eommentar, (Colon. 1551); De conUmptu mmňdi sivé de miicria ho^ 
minii UM 3 (Colon. 1496; na polki przeto2. p. t. O wz^arázie iunaia 
oiho o n^y stanu esiauňe4tzěgo^ 15 71); De m^zteruš Mizzae Ubri 6 (Lipsiae 
16S4; na frane. przelolyt ks. Gonren, Du zaeré myzterz de Vautd^ Paris 
1676), wyktad historyczny i mistyczny obrz^ów liszy 1; De conzetratío- 
nz Pontificiz zermonzzS; Sermonez dz tempore et zanetiz (Colon. 157S); Dz 
eleemozyna liber; Dz laudz eharitatíz; Encomium trn Chríztum et ejuz Ma^ 
trzm; FrecationzZ' dz Pazzionz Ckrizti; Dz zanciorutn vzneratione Ubri 3; 
Bymnuz in Chríztum et ejuz Mottem; Cancwnez pameneticae ad ameilium 
Lateranenze; Decretalium Ubri 6 (Colon. 1606). Wszystkie dot%d wymio- 
nione písma I'go wydane zostaly p. t. Irmoe, III opera cmnia^ Colon. 
1575, ib. 1585, Yenet. 1578, ap. Migne, Patrol, lat. t. 214—217. Listy 
Fgo (Regezta) wydat Baluze (1682), lecz nie wszystkie, bo tylko ksigg^: 
I, II, V i X— XVI. Pierwsže 2 ksi^ tych listów wydane byly poprse- 
dnio przez Wilb. Sirleta (Romae 154S, i powtórsne w Opera omnia Pii). 
Ksi^gi: III i V— IX wydali Brequigny et Uk Pórtz du Theil, Diplomata, 
chartae, epistolae et alia documenta, Paris. 1791, 2 w.; ksi^gg XIII 
wyda{ takže Franazzek Bozquet (Innoc. III eplaram libri 4, Toiosae 
16S5). Ksi^gi: IV i XYII~XIX dot^d odsznkane nie zostaly. Znaczna 
liczba tychže listów znajduje síq w zbiorach Decretalinm, mianowicie w Cbm- 
pilatio Jíl {oh. tej Enc. IV 91). Wszystkich listów znaných jest okolo 
5500; treéó ich ob. Potthaat^ Regesta Roman. Pont., Berlin 1874 vol. I 
p. 1 — 460 Í2041 — 2056 (Cí .Prezzuti^ I regesti deVomani Pontefíci per 
A. Potthast, Toríno 1874); niio*pe}niejsze ich zebranie w cytowaoém jol 
wydanin Innoc. III Opera omnia, ed. Migne. Migdzy lištami osobné 
miejsce zajmtge Begiztrum de neyotiz imperii Bomani {cjtjoiríkne pn%z skró' 
cenie: Registr, imp,)^ zbiór korrespondencji I'go III, odnosz^cej síq do 
spraw niemieekich. 2ywot Fgo III, napisany przez bezimiennego antora 
ok. r. 1220, p. t. Gezta Innocentii III, zumen tylko dxieje pierwszych 11 
lat jego papieztwa; jest we wspomnianych wydaniach Listów tego Papieta 
(Bainze a, Migne'a, Brequigny'ego), a nadto ap. Muratorí^ Scriptor. rer. 
ital. III 1 p. 486; ap. J. B. Caruzium^ Biblioth. hislor. Šicil., Panormi 
172S. Najznakomitszém dzielem o ťym III jest dzielo Hurteťa (ob) 
Oesch. P, Innoc.^ przelož. na franc. przez A. de SainťCheron i J, B. Hai' 
ber (Paryž 1855), na wloski przez Ces, Bovida (Milano 18S9—- 42)i przez 
Qliemone (ib. 1858), skrócone przez AhÁdalb, WaiM, Papst Innoc. der 
dritte, eine der merkwOrdigstcn Lebensgeschichten, Augsburg 1845. Cf. 
A. Th. von Bottengaiter^ Res ab Innocentio III Papá gestae, Vratislav. 
1831; Damberger, Synchron. Kirch. u. Weltgesch. IX S69..; HefeU^ 
CoDcil. ks. S5 § 639...; DelisUy Mémoire sur les actes ďlnnocent III 



iMtiaMy PMfkt m-^. 177 

soítí de ritinénúro de ce Pontife, Parit 1857; /orfjr, Uistoire da Pape In. 
m, Paris 185S. 2L W. £. 

iBMCeaty lil, antypapíež (1179—80), wlaádwie Lambiš iStí- 
nuM^ obrany 29 Sieip. 1179 (ob. Watíerich^ Rom. pcmtíf. ritae II 647) 
czy 1178 r., na micýsco paendo-papieža Kaliksla m, przeciwko Aleksan- 
drowi m. Landns pocbodiil z rodziny Frangipani*di; popierat go nij- 
wi^j brat antypapiela Wiktora I? (f ii€4), dawssy ma schronienie 
w zámku zwanym Falumbara^ mi^dzy Garaoli i Monte-Botondo pod Ti- 
Toli. Grdy zaá Aleksander III pojednal síq z kardynalami pariji antypa- 
pieža Wiktora IV i nabyt zámek Palambara, Landns zostal schwytany i 
do jdasztom Gaya, w nei^litaáskiej prowincji Salemo, wystany (Stycz. 
1180); inni jego stronníey po róžuydí klasztorach osadzenL CL J'C^€^ 
BegesU p. 8S4. 2L W. K. 

Inoocenty IV, Papiež (1243—54), poprzednio Simbald Fiueo 
(Flisens v. de Fiisco), syn Hngooa Fiesco, hrabiego Lawaigi, na terry- 
torjnm genneúskiem. Bodzina genueňska Fiesco nalftžala do szlacbty 
cesarstwa, posiadata lennoéci z r^ki cesarza niemieckiego (Baumer^ Gesch. 
d. Hobenstanfen 17 121..) i byla przychyln^ ces. Fryderykowi IL Si- 
nibald wychowywat si^ pod opiek) stryja swego Opizqnsza, bpa parmeá* 
skiego, z laski którego otrzymal i kráonikat w Parmie; prawa uczyl síq 
w BonoBJi i tak^ pozyskal sobie w tej nance slawQ, že go zwano lu- 
mmariem iwiata^ lub pater et organum veritatís, Z Bononji udai síq do 
Rzymn, gdzie bjl andjtorem w róžnycb sprawach (12 2 6). Grzegorz IX 
mianowat go wice-kanclerzem košcioU rzymskiego (1227),' kardyniUem 
kaplanem tytnln i. Wawrzyúca in Lncina (t. r.) i bpem Albengi w pro- 
wineji genneúskiej (1235). Elekcja, która oddala ^ar^ Sínibaldo?ri, 
dingo 8ÍQ ci%gn§la. Koádól zostawal w wojnie z Fryderykiem II, któ- 
ry wlašnie zbližal si^ do Bzymn, ni8zcz%c po drodze wszystko, gdy nmarl 
Grzegorz IX (21 Sierp. 1241). W r^ Fryderyka byli kardynalowie: 
Jakob bp Palestríny i Otton ijtxůa L Mikolaja, nadto wieln bpów, nda- 
j^cycb síq na zwolany przez Grzegorza IX sobor (ob. tej Enc. YI 526). 
Garstka kardynalów, jaká pozostala w Rzymie, obrala Celestyna IV (ob.), 
a gdy ten w kilkanaácie dni nmarl, kardynalowie w znacznej cz§šci 
uciekli do Anagni, žeby unikn^é przymusn, i prosili cesarza o odci^* 
gni^cie wojska od Rzymn i o wrócenie wolnoád dwom kardynalom, ja- 
ko tež bpom wzi^tym pod Elb^ (s Mi^'i24i). Fryderyk ndaj^ že 
chce ze swej strony nczynič wszystko,^ co tjlko može si§ przyczynič do 
dobra Košciola, že mocno nbolewa nad jego osieroceniem, dopiero po 
dingiém oci^ganin (od Listop. 1241 do Mája 1243) wypnscil wspomnia- 
nych dwóch kardynalów i niektórych innych bpów. To nst^pstwo pozy- 
skawszy, kardynalowie jednozgodnie obrali w Anagni Papiežem Sínibalda 
(25 Czerw. 1243), który przyj^ imi^ Innocentego, na znak, že w dncha 
Innoeentego III dzialaó b^zie. Badoáó nie do opisania ogam§la ge« 
nneňczyków, gdy si^ dowiedzieli, že ich rodák zasiadl na Stolicy Apost.; 
niemniej tež ndeszyl bí§ Fryderyk II, bo Sinibald byl zawsze dlaú la- 
akawym i ndužnym CTerbo et opere benevolns et obsequiosns), i dla te- 
go, winszuj^c wst4pienia na papieztwo, nazywa I'go starým swoim przy- 
jacielem i spodziewa síq za jego poérednictwem jak najpr^dzej pojednaó 
z Koádelem {JluiUarďBréholles, Historía diplomatica Fríderici II, t. YI 

Jtacykl. T. Tin. 1^ 



178 hnooMly PipMi IV. 



p. 90-*l05); leci obok tego mut wjaeo: ^Obawiam síq, tebjm nie stra- 
cil mifdzy loírdyiiabuni przyjaciela, w zamian za Papieža niepr^jadela" 
{Saumer^ GrescLd. Holieii8taii£. lY ISi). In. zaraz po 8W€|| konsekracji 
(19 CSzerw. 1248) roqxKSz^l nego^aqe z Fryderykiem II. Przedewsqr- 
gtkiéiii i%áát on, aby ceaars spelnil obietnioQ, dan^ przed elekcj^ Papie* 
ia, i pnédl wolno wszystkich bpów i lodzi iwieekich, wziQtych pod Elbf, 
nadto iehj powiedzial, jakie chce daé adosyóaczyDienie za to wszjstko, 
co bylo powodem jego wykl^da; ze swej zai atronj In. oáwiadc^ř si^ 
gotowym wynagrodzič wazystkie krzywdy, ježeli jakich cesarz doznat od 
Papielów. Synod, žebraný z kr61ów, bpów i z ksi^i^t misd o tych 
knqrwdach zawyrokowaé. Wrezzcie ž^dat In.^ žeby w mi^V^J ^9 zawrzeé 
ngodzie wzi§li ndzia) wszyicy, którzy bronili sprawy Koócioia, np. lom- 
bardowie {UuWarďBriholUs op. c. p. 112; P(?rtr, Mon. Germ. leg. II 342; 
Eaynaldy Ann. eccl. an. 1248 n. 14). Fryderyk na tak pokojowe pro- 
pozycje odpowiedziat spisem za2aleá pko Papiežowi (ob. list I'go IV 
z 26 Sierp. 1248, apk BuUlard^Bréh. YI i p. 118): že nie odwoliue 
swyeh legatów z Lombardji; že nie chce nwolnió SalingnerrQ pana na 
Ferrarze; že przyjmuje postów od Sygfryda arcybpa mognnckiego; Ae 
nstanowil tegož pralata swoim legatem i žádných skarg na niego slnchaó 
nie chce; že na ztošé jemu (cesarzowi) Papiež sprzjja hrabiema Prowan« 
cji; že éciga albigensów francuzkich, a heretykom w Toska^ji i Lom- 
bardtli nic nie mówi. Zarznty te nietyiko nie mialy podstawy, ale 
jeszcze In. mial wiele powodów do skarženia síq na Fryderyka. I tak, 
co do legatów w Lombardlji, Papiež mial obowi%zek opiekowania aÍQ 
lombardami, jako wiemymi sprzymierzeňcami swymi, dopókiby nie zo* 
stali obJQci maj^cym ti^ zawrzeé pokojem; nadto Fryderyk III; traktn- 
j%c z kardynalami przed obiorem Fgo lY, žadnego warneku wz^^dem 
legatów w Lombardji nie položyl. Salingnerra nie byl w r^ku Papieža, 
a jeáliby byl, zaslagiwal na snrow^ karg, bo buntowal Ferrarg pko Pa- 
piežowi, chociaž byl wazalem papiezkim. Sygfryd zaslagiwal na wi^ksze 
jeszcze zaszczyty, jako wierny obronca Koáciola, a skargi pko niemn byty 
bez podstawy. Hrabia Prowancji równiež dobrze zasložyl síq Koéciolowi. 
Co do heretyków: Koációl wysigpowal pko nim wsz^dzie, dopóki nie zostal 
przez Fryderyka II nciánionym; teraz nie može wszystkiego odrazu 
uczynič. Papiež zaá mógl si§ slussnie žalió na Fryderyka: že nienstan- 
nie szarpie dziedzictwo š. Piotra, którego znaczn^ czqšó pod Grzegorzem 
IX zagam^l; že nie chce wypuáció ¥rszystkich jeňców z pod £lby, že 
w ogóle post^powanie jego nie zgadza^si^ z nazw^ nSyna Koáciola**, jak% 
8ÍQ szczyci Fryderyk. Te odpowiedzi i skargi swoje poslal In. przez 
legatów: Piotra, arcybpa z Rouen, i Wilhelma, niegdyá bpa Modeny (26 
Síerpaia 1248), poleci^%c im zárazem naklonič oesarza do zgody z Ko- 
idolem i do obrócenia sil swoich raczej pko heretykom i odszczepieú- 
com. Tak to, jak i drugie poselstwo, wyilane przez Fryderyka do Pa- 
pieža, spďzlo na niczém i wojna síq znów rozpoczQla. Fryderyk oblegl 
Yiterbo, od którego odštípil po 5 tygodoiach, w skutek ugody zawartej 
z kardynalem Ottonem, komissarzem papiezkim. Po odejsdu wojsk césar- 
skich, mieszkaúcy rzucili síq na stronników cesarskich, w mi^cie bgd^- 
cyeh, i ci§žko ich pokrzywdzili. Lubo dzialq síq to pko woli Papíežt, 
bo kardynal Otton, przy powstrzymywaniu rozruchu o málo nie utracil 
žycia, co sam Fryderyk przyznal {HuillarďBréholles op. c. p. 128— 146; 



lUtOMll PMJfM IV. 179 

Bayngld tiL 1S4S n. 23..; Bókmtr^ Bagesto ifflperii p. 196), jedoafcže 
eesarx ztfd wxm oktq^ do wjnekania na pogwalcenie zaprzjs^toncj 
iigo4]r9 as wianďooigtwo Papieža, i zagrozil BzTmowi losem Babílona. Za 
prqiÁideoi Titerba poszly w xnacxnej licsbie inne miasta i opošcilj če- 
saná tak, il tenže pod koniec r.^i24S widzia} ví% zmiiasooyiD ttaraó 
o pokoj. Za poárednictweni Baldwina, cesarza konstplskiego, i Rajmaoda 
hr, Talazj, áwieio pojednaoego % Košciotem, zaprzjiigžoii) zostala 
(w wíelki cswartek si Mar. 1244) ugoda: Koádotowi mialo byé zwró- 
eooém wszystko, co posiadal przed wykJ^ein Fryderyka; Frydeiyk mjat 
sic przjzoač do winy, ie letróewažyl wyroki Koádoía; mial dostarczjč 
pieni^dzy i wojtka na oel sosUwionj nznania Papieža, odpokntowač stro- 
je wioj postami, wypiiádé z wi^enia bpów i xwrócié im zabrané dobra, 
aposaijé koécioYj i szpitale i zadosjé uczynió wszystkiemn, za co hj\ wj- 
kl^tjm, tak jednak, aby bonor cetarttwa nic na tém nie cierpial. Oso- 
bnemi tež waninkaihi ^pewniono bezpieczeňstwo lombardom i wszystkim 
miaston, wiersym Eoiciolowi {HuSlarďBréhoUes 1. c. p. 140, 146, 
168—178; Pšrtz^ Mon. Germ. leg. n S44..). Lecz Fryderyk, labo 
d^^e ^osil, ie dice pokojn (HwUarďBréh. 1. c. p. 192.. 19 7), ani 
njilat o wjpelnienia choébj jedo^o z powjžszyeh wamnków; owszem , 
vtrzjmjwal stosnnki w Rzjmie z domem Frani^panicb (ib. p. i8S — 8) 
i podniecal Indnoéč rzjmsk^ pko Papietowi tak, ie In., nie czi^%c si^ 
bezpiecznym w Bzjmie, nstanowiwtzj kardjnata Rainera swym wikarja- 
siem na iňifstwo Spoleto i MarcbjQ ankonitaášk^ do Námi zaá, dok^d przez 
Fryderyka niby dla zawarcia pokojn by) zapraszanym, wyriawszy kardy- 
nala Ottoaa, sam wyjechal (7 Gzerw. 1244) do Lyonu, nalež^cego 
wprawdzíe do lennoád cesarskíeh, leez otoczonego zewszfd posiadloáda- 
mi francQzkiemi, i tam zwoU lobór powszechny na 24 Czerw. 1245 
(ok LoToáski sobor powsz.). Fryderyk, dowiedziawtzy síq o ndeczce 
Pqrfaža i przeczmngte, ie ztfd wyni]m% dlaú nowe niedogodnoici, napi- 
sal (w lede 1244) obron^ w którq ca2% win^ zloiyl na Papieia: ie 
tsn unika zgody, ie nie cbce powiedzieč xa co Fryderyk zostot wykl^ 
tfWí^ w czém ma zadosyč nczynió, i in. {HmiUarďBrék. op. c. p. 20S — 221; 
R^nald. an. 1244 n. SS..). Papiei zaá napisal memoijat, w którym 
oskaria Fryderyka o rótne wyst^ki i ostrzega kardynalóir, ieby mn 
nie dawali nigmniejszej wiary {HidÓard-Breh. p. 266... 271.. 277 — 90; 
PitrU L c p. S52). Na wezwanie Papieia cesarz poslat do Lyonu kilku 
swjch doradeów, ieby przed kardynalów zaniešli na I*go skargg o nie- 
prawne postfpowanie, ieby zi^oiyli apellaeJQ do Boga, do przyszlegD 
Papieia, do innego soboru ekumenicznego, do ksi§i§t niemieckicli 
i wflzystkicb królów, a jednoczeánie z soborem odprawil w Weronie 
(w Czerw. 1245) zjazd z bpów i ksi%i4t niemieckicb, ieby tycbie na so- 
bor nie poicié. Pomimo gorliwej obrony Tadeusza z Suessy, Fryderyk 
zostal na soborze wykl^tym i zložonym z godnošci, a poddáni jego 
nwolníeni od przysi^. Na wiadomošé o tym wyroku zawrzal on stra- 
szliwym gniowem i, wloiywszy jedn^ ze swych koron na g!ow§, zawo- 
tsY: .Otói mam jeszcze koron^! ani Papiei ani sobor nie odbior% mi 
jej bez krwawej bitwy!' {Raumer^ Gesch. d. Hohenstauf. 17 173). Do 
bpów angielskicb i francnzkicb rozpisař listy, dowodz^c, ie wyrok byl 
nieshisznym {Efefele^ Gonc. § 669); á. Lndwika IX, króla francuzkiego, 
prosil, ieby I*mu nie dawal na swej ziemi schronienia i wjstawial cal% 



180 Innocenty Ptpiež IV. 

8praw§, jako wdzieranie si§ Papieža we wladzQ áwieckf. Nadto, ponie- 
waž á. Ludwik IX podówczas gotowa) síq do wojny knyžowej, Fryde- 
ryk obowi^zywat 8i§ wszystkie sily swoje obróció na Wschód, byleby król 
írancuzki cbcia) poáredniczyó mi^dzy^im a Papiežem {EuiUarďBréhoUeSj 
Uist. dipl. VI 1 p. 848 — 52). Uj^ty pÍQko§ obietoic^, á. Ludwik chcial 
rzeczywiácie pojednaó obu przeciwników i gdy na iježdzie w Clugny 
(w Listop. 1245) nie mógl tego dokazaé, zaprojektowa} dnigi 2jazd pa 
przyszlej Wielkanocy, ale i ten speřzl na niczém. Id., jak poprzednio, 
tak i teraz domagal si$, žeby Fryderyk przyst^pit do wykonania obie- 
tnic dawno i kilkakrotnie zaprzysi^ganycb. Tymczasem Fryderyk nie- 
tylko o tém nie myálal, ale jeszcze nowych gwaltów 8i§ dopuszczah 
Z každego koáciola áci%ga} trzeci% cz^áó docbodów na wojn§ z Papiežem 
i lombardami {ibid, p. 85 7 — 68); we wszystkich krajacb, berlu swemu 
podleglych, zabierat dobra i skazywat na wygnanie .duchownycb, którzy 
oglosili wydan^ na soborze lyoúskim kl^twQ, lub przerywali nabožeústwo 
podczas jego wejácia do koáciola. Szczególniej pastwil sig nad domini- 
kanami i franciszkanami, którzy odznaczali 8i§ gorliwoácl^ w gloszeniu 
kl%twy. Ustauowil armJQ szpiegów do pilnowania, žeby ani jeden grosi 
nie doBta! síq do Papieža, i sirowo káral tycb, którzy pieni^dze posy- 
lali. Z przeciwnikami, ježeli popadli w jego r^ce, obcbodzil síq okru- 
tnie, zwžaszcza z krewnymi Ťgo {ibid, p. 866, 8 74; Eaumer^ Gresch. 
d. Hohenst. IV 189; Bofler, K. Friedrich II p. 2 2 7). Tak sig zn§ca- 
j%c nad duchowieústwem i koáciolami, ci%gle przed áwiatem roztaczal ža- 
le i udawal, že jest niewinn^ i nieszcz§éiiw^ ofíar^ ambicji, wiarolonistwa 
i nienawiáci Papiežów: Innocentogo III, Grzegorza IX i Tgo IV, przy- 
czém tlumaczyl swoje lupieztwa tem, že duchowieňstwo .trzeba przywró- 
cič do pierwotnego stanu, w jakiém bylo za czasów apostolskicb, že ono 
nadužywa latwowiernoáci ludzi áwieckicb, že przeto prawdziw^ mu oddaje 
przyslugg, kto je z bogactw ogolaca, i že wszyscy ksii}ž§ta powinni czy- 
nió tak samo (Huillard-BréhoUes op. c. p. 889 — 93); wreszcie udawal, 
že odkryl spisek na swoje žycie, pod przewodnictwem I go IV uknuty, 
a przez franciszkanów czynnie popierany {ibid, p. 4 08, 4ii). Po oglo- 
szeniu kl^twy i po jej usprawiedliwieniu przed áwiatem {ib. 896.. 346; 
ef. Ilófier op. c. p. 209, 413), przyst^pil In. do wykonania swego 
i soborowego wyroku. Bpi niemieccy, lubo w znacznej czgáci sprzyjali 
Frjderykowi, na glos soboru porzucili jego stron§; powstala przytém 
ogóina pko cesarzowi niech§ó tak, iž z wiosn^ 12 46 r. opinja publiczna 
w Niemczech podawala Henryka Raspe, landgrafa Turyngji, jako jego na- 
st§pcQ, i ten rzeczywiácie za staraniem Tgó cesarzem obrany zostal (22 
Mája 1246). In. nakázal (2 7 Czerw. 1246) glosié wojn^ pko Fryde- 
rykowi, bior^cym w niej udzial nadal odpusty krucjat do Ziemi é.; legat 
jego wykl^l wszystkich pralatów, którzy do 2 5 Lip. t. r. nie stawili si§ we 
Frankfurcie dla zloženia holdu Henrykowi Raspe. W królestwie Sycyly- 
skiem (Papiež byl tu suwerenera) In. równie gorliwie popieral depozycj^ 
Fryderyka: zach^cal on duchowieňstwo i áwieckicb, žeby czém pr^dzej po- 
rzucili služby ^nowego Faraóna", „žeby zrzucili jarzmo nowego Nerona* 
{HuHlarďBréhoUeg 1. c. p. 411; Raynald. ann. 124 6 n. 11...); powstaň- 
com w Apulji poslal kardynala Piotra, bpa albaneúskiego, z armj% ot 
pomoc. Z wybuchem wojny Fryderyk podzielil swoje sily: jedn% arnyf 
pod dowództwtm syna swego Konráda wyslal do Niemiec, z drug% sam 



taiMMly PMfki IV. 181 

pozostal w potadniowych ¥^oswch. Konrtd sosUt na glowQ pobity 
pod Fnnkfartein (5 Sierp. 1S46) przez Uearjka Raspe; Fryderyk zaš 
idobjl cytadellQ Gapaccio (18 Lip. t. r.), spálil j v jeúcom wjhipil oczj, 
poobdnal r^ce i nogí, niektórjeh wprzód kazawszj obwodč po knga 
(HmilardrBréh. L e. p. 517, 438, 440, 457; Bóhm€r^ Regesta imperií 
1198 — 1254 p. 204). UámienywBKj w ten spoaób powstanie w Ne- 
apoUtoáskiém i drngiego sjna, 9-letniego Henryka, nstanowiwizjr rejentem 
królestwa, Fryderyk skierowal si^ kn Wlochom pólnoenym, aby ztamt^d 
latwiej dopilnowaé swej sprawy w Niemczech. Šmieré Henryka Raspe 
<t 17 Lnt. 124 7) byla mu bardzo na r^k^, przytém potrafil amysly we 
Franqi tak nsposobié, že panowie francnzcy ntvrorzyli mi^dšy 8ob% 
(w Láfllop. 1246) ligQ, maj%c% na cela: ograniezy6 jnryzdykcje trybuoa- 
lów dncbownych (do sprair o berezjQ, lichw§ i spraw malieúskich), da- 
chowieástwo przywieáó do ubóstwa i nie zwažaó na kary koédelne. Ř. La- 
dwik, Inbo tej llgi nie approbowal, zabronil jednak w swém paňstwie 
xbieraé skladki na wojn^ pko cesarzowi i zganit w ogóle liczne oplaty 
wnoszone do kniji rzymsklej (Hmllard-Bréh. p. 467.. 528; SchoUeny 
Ludwig. d. beil. I 234...). Lecz i Papiež swej sprawy nie zasypiid: 
lombarczyków zacb^cal, 2eby, nie zražig^c si^ ámierd^ Uenryka Raipe, 
trwali m^nie w oporze i lictyli na pomoc Stolicy rzymskiej; do Niemiec 
wyslal legata, žeby popieral now^ elekcj^ na godnoáó cesarsk^, teby 
wsz^dzie na wi^kszych zebraniach glosil wyrok pko Fryderykowi wyda- 
ny i leby pozbawil benefícjów kaidego dachownego, któryby nie popieral 
aprawy Koéciola {HwUarďBrékoltes 1. c. p. 510; Raynald. ann. 1247 
n. 3). W Majn 1247 nagle Fryderyk postanowil ndač si^ do Lyonu 
i osobiide przed Papieiem, jako tež przed zgromadzeniem swych przyja- 
eíót niby bronió swej sprawy; w rzeczywistoéd zaá chdal dostač w swe 
r^ce Fapieta i w tym oeln prosil panów francnzkicb, nale2%cych do ligi, 
ieby wyszli (kaidy ze swym orszaldem) na jego spotkanie za Alpami. 
Lecz czy z powodu, te zamiary jego odkryto, czy z powoda, že Parma 
doetala 8i§ w r^ce syaowca papiezkiego (16 Gaerw. 124 7), Fryderyk 
w pólowie drogi zawrócil czém pr^ej do Wloch i oblegl Parm^, teby 
powstania nie dozwolió síq szerzy6 po Lignrji. Parma bronila síq po bo- 
haterskn. Fryderyk szalal ze zlošd: kázal žywcem palič dncbownych, 
którzy w obec niego, jako wykl^go, nie chdeli odprawiaé nabožeústwa^ 
i zakonników oglaszig^cych wyrok sobom lyoňskiego. O zawzi^toáci 
atrony przeciwn^ možná s^dzič z odezw kardynala Rainera, który Fry- 
deryka nazywa smokiem pelnym jadn, zast^pc^ czarta, poprzedziciclem 
Antychrysta, píjaným krwi^ áwi§tych {HuiUard-BréhoUes 1. c. p. 603..). 
Pi^iež ci^gle zach^cal lombardczyków, žeby nie opnszczali r^k; w wiel- 
ki czwartek 1248 wykl^l znów cesarza, rzncil nadto interdykt na jego 
synów, wnnków i stronników, na królestwo Obojga Sycylji; kmcjat^ glo* 
szono wsz^dzie pko Fryderykowi, stronników jego pozbawiane godnočci, 
karano konfiskat^ majetku, edykty* jego nznano za niewažne; nawet po- 
tomstwo jego oglosil In. za odpadl'e na zawsze od wladzy (ibid. p. 617, 
ei8, 641, 643.. 646.. 676.. 6a.'5..)- Ze émierci^ Fryderyka (13 Gr. 
1250) wojna nie ustala: In. postanowil Hohensztaufów odsun%6 nie* 
tylko od cesarstwa i kr^estwa, ale nawet od dziedziczn^o ksi^wa 
Szwabakiego. W tym cela kazíil glosió kmcjat^ ^ko synowi Fryderyka 
il, Konradowi IT, ktorenu -ojciec koron^ niemieekt i neapoUtaĎak% 



182 ImiMtiity HfkA W. 

yntísĚití. Na tron cesaraki popiertl WiDieliDa br. HoUaa^jí, któlettwo 
saá Neapolitaúskie, jako niwaren, oflařowa} (12^8) Karolowi ksitcia an- 
^egaweAskiemu (Anjoa); lees Wilhelm, nawet po imierd Konráda IT 
(20 Mája 1254), xde mógt sobie tgednaó stronmotwa, na którémby ng 
Bílnie opar}, a kú^jte andegaweáski, podoboie jak Rytzard hr. Komwa^it 
którema Papiež takže króleetwo NoapoUtaáikie (^arowywa},- ofiary nie 
pnjj^l. Skoňczyto tie im tóm, le Bertold a Hohenborga, naaiiestnik 
Konráda IV we Wlostech, a zarasem opkkim syna jego Konradyna 
(ur. 26 Mar. I2i2), dopelniaj%c woli Koarada IT, wyslal poselstwo do 
I'go, polecaj%c jego lásce swego papila. In^ przyizeU satwierdzič Kon* 
radjna oa królestwo Neapolitaúskiei gdy doroáoie, tymczasem uxoat go 
królem jerozolimskiiii i ksi^iem szwabBkim, a mieazkaácy Apolji, sklá- 
dajíc przysí^Q Papiežowi, dodawali w niej wamnek: „i zastrseženiem 
praw Konrády na* {Raynald an. 1254 n. 46, 47; Raumer^ Gesch. d. 
Hohenstanf. IV 852). Po nsanigcia síq Bertolda z Hohenbarga, stron* 
nictwo gibeliáskie powoMo do regencji Manfreda (syn natnralny Fryde- 
ryka li), zapewnisj^c mn koron^, w razie ámierci Konradyna. In. nie 
ehcial dopuácič tej przemiany; lecz gdy Manfred, nie czaj^c bíq na si- 
}ach do prowadzenia wojny z Papiežem, pojednal síq z nim (27 Wrz. 
1264) i nznal zwierzcknoáé papiezk) nad królestwem Obojga Sycy^ji, 
zostal uznitny rz^dc^ polndniowych Wtoch bez wyspy Sycyjji. Id., któ« 
ry po wyježdzie z Lyonu (i9 Kwiet. I25i) tniat síq po Wloszeoh 
(mieszkaácy Bzyma t^knili, dopóki nie mieli iHród siebie Papieia, gdy 
zaé wrócit do nich, tak mn doknczaii, že mosial si^ przenieáé do Ana- 
gni), po zgodzie z Manfredem udat ú% do Nei^olu, gdzie áwietnego do- 
znat przyj^da (27 List. 1264). Nie dlugo tam bawih zmartwiony bo- 
wiem nowemi kroksmi nieprzyjacietokiemi Manfreda i niepowodzeniem 
swych vFodzów, nm. 7 Grndnia 1264 r. (dat^ tQ ob. Pouhast^ Begesta 
p. 1288) w Neapolu, w palacu naiež^cym niegdyá do Piotra de Vineis, 
kanclerza i doradcy Fryderyka II; w Neapolu pochowany, w koáciele 
é, Januarego, gdzie ma pi§kny nagrobek. Ci^te wojny z cesarzem 
£musza}y I*go do zbierania iicznych skladek po chrzeécjaňstwle, co w nie- 
których miejscacfa stalo síq powodem niechQci ku Stolicy i. Zbierajv^y 
takowe skladki niekiedy przesadzali w gorliwoáci, zbytecznie wycisk^j^ 
.pieni^dze z kentryboentów, lecz In. do takiego post^powania nie upo- 
iražnial; owszem, od beoefícjatów, których prebendy byly spnstoszone, 
ani grosza wymagaó nie pozwalal {Theiner^ Mon. Pol. I n. 8i). Spól- 
«zeáni wychw.«laj% jego nankg i czystoáó obyczaj6w. W wojnie z Fry* 
derykiem II možnaby go pos^dzač o dumn^ zaci^toáč, gdyby post^po- 
waniem swojéiff Fryderyk nie dowiódl, že wszelkie úklady z nim s% nie- 
možlíwe, bo n;sjáwí§tszych obietnic nie dopelnial. In. byl opiekunem 
nauk: akademjQ' rzyrask^ podniósl wysoko, polecil mieé wi^ísze staranie 
o naukách filozofieznycfa i teologicznych, ^dyž dacbowni podówczas, 
z krzywd^ wlasm^go powofiania, oddawali síq wi^cej innym nankom, mia- 
nowicie prawu éwíeckiemu (Potthast, Reg. n. 16670). Yí Polsce mieli- 
ámy kilku legatów I-go: pii^rwszy Wilhelm, kardynal bp Sabiny (poprze- 
dnio bp Modeny) wysytaioy przez poprzedoich Papiežy Honeijusza III 
i Grzegorza IX, urz^dzal (1248) hierarcbJQ w Prusech i Inflantach 
(Thiiner, Mon. Pol. I n. 75 — «, 751). Drugi Piotr, kardyaal djakon, 
i^lozi} kracjatg pko Frydez^rbowl U 1247 r. (ť^. n. 89, 90). Jednocte- 



Ummmůg Pipiei W. 183 

áait X mm, kex dtažcií bunl w Police Opison, opit messaňild, którj 
r. 1246 koronowal w DroUciyiiia DaaieU, kiiocia halickiego, na królt 
{DhifOBt^ Hist PoL n 309, ed. Prxežds.). Opixon mial obtxcrao p^o- 
mocnietiro do refonaowAiiU Koáciola w Polsee, do ^onenía krocjaty 
pko taUrom i xbienuiúi áwi^topietrza {Vumer Len. 107, 119), bawil 
ta do r. 1254 (Cf. Hdoei^ Pomiúki prawa poL I 895—6). Czwar« 
tjm lesfttem Fgo n nas bjl Jakob, arehidjakoii leodjjakí, ok. r. 1247 
(ob. Urban lY). Nakoniec, kardjna) Hugo (1S51-— 59) wyslanj hfl^ 
podobnie jak Opizon, dU irefomiowania dncbowiaňstwa {Bekel 1. c). In. 
zatwierdxit krxjžaków w powadanin xiemi Gbefaniáskiej, zobowi^iawszj 
icb, jako wazalów Stoliej Apost., do placenia rocznej daniny {Theimer^ I 
n. 78). Z jego poleoenia lúíoroflowanyin zoiUl na kráU Mendog, kď^- 
te litewAi, i zaloiyt pienme bpttwo na Litwie {ih. n. 104, iii, 120). 
Za ni^;o Aleksander, ksifte nowgorodzki, pol%exjt bíq x Kojdotem rzjm- 
xkiiB i w Pskowie zamierxyt fondowač bpstwo ladáikie {ib» n. 96). Jo- 
achimoin, królowi norwegBkiemo, dal koron^ królewBk%. Ka dopraszanie 
sí^ magnatów kngowjch xtoijl x trona Sanchoza H, króla portagalskie- 
go, xa jego nieostanne niegodxiwe exynjf 8 koron^ prxekazat brata 
j^go Alfonsowi III, z zaitrxeteniem praw džied Sancheza, gdjbj mial ta- 
kowe. Jakoba, króla AragcHgi, ekskommanikowal za nc^cie jazyka bí* 
iknpowi Geronj i od tcjj karj zwolnil go pod wamnldem zbndowania kla- 
Bxtom w górach Tortosj, nkoĎczenia szpUala pod Walencj^ i zatoienia 
kapdaigi w katedralnym košciele Gerony. Dia wxnowienia jednoácikoádelnej 
wyital minorytów do Konšela. Cekm poskromienia hereqi astanowit 
oddxielne trybuoaly (ob. Inkwixjeja). Do Daaji wyih^ minorjt^ dla 
wjivowadzenia áledztwa pko dwom Úsknpom, z którjch jeden wywolal 
pko aobíe zaialenia ze itroaj kr61a Erjka TI, a dmgi skargi swoieh 
4iee€qan. W Sxwecji odlífl królowi i ludowi elekcj^ bisknpów i oddal 
j§ kapitolom. Wjilal legata do AmeiQi na xalatwienie xporów pomi^ 
dxj grekami a ladnnikami. Wznióslkilka koieiolów i swoim kosztem 
xbňdowal dwa mosty na Bodanie, w Lyonie i w ÁTignonie, a trzeci na 
Entelli, pomi^zy ChiaTari a Lavagna, ttojfcy dziá jeszcze. In. ra- 
dzíl byó zawsze w pogotowia pko tatarom, którzy swoje zagony po 
Eoropie co raz wi^j ro^oazczali, i nienbezpieczaó li^ ich odejédem 
{ih. n. 107); nadto powzi%I myši nawrócenia tej dziczy na wiar^ Ghry- 
8tnsow%, eo bytoby niýsknteexniigszym Érodkiem do powstrxjrmywania jej 
najazdów. W tym cela wystat (1246) kilkn dominikanów i frandszka- 
nów do Bata-chana (cL Garpino), Volbo z malým skntkiem. Z pism 
Tgo dmkowanemi byty tylko: Cammemarius m 5 Ubro$ DecretaUum (Ye- 
net. 1570, 1578 i in.) i LiMty (Bagistnun). Z tych ostatnich 109 wydat 
fialaze (Miscellanea t. YII); inne 8% ap. HuíUarďBréhoUeM^ Hist. diplom. 
Friderid 11; ap. Hoftr^ Albert von Beham nnd E^estea Pabst Innoc 
jy, StQttgart 1 84 7 {Bihlióíhek d. literariseh. Verems t XVL Jest ta 
Registrum z roka 6-go papieztwa I'go IV); w DtcrttaUum líh. VI (te 
saflue ap. ManH^ ConciL Sopplem. t. II j i w innych zbiorach, jak wyli- 
cxa Cave^ Scrípt. eccL, ed. BasiL 1745 II 299, i Fahrie.^ BibL lat. med., 
ed. Gallet. Ú 926. Begi9tram z 7-go roko papieztwa Fgo zagin^o. 
Lisly odnosz%oe si^ do Polski ob. Thtiner^ Mon. Pol. L I p. 96 — 59; 
JBieiotcstí, Mon. PoL H 7 79 (kaoonizaqa L SUnislawa); PiekonAski, 
£od. dyplom« katedry krak. I 94... Z niewydanydí piím wymieniiá%- 



184 hmoMiity Papiei IV-V. 

Lt pctutaU tcdmoMtíca et fartidictiane imperii^ pko Piotrowi de Vineis; 
Summa eananum poemtentíaUum^ i íju Žjw^t Tgo opisal 8powiednik je- 
go, franciszkaBin Mtkoiaj de Curbio (de Gal?!), od r. 124 7 bp Assyia 
(ap. Baluz$, Miscell. t. YII p. 353; ap. Muratori, Ser. rer. iUl. III 1 
p. 592). Cf. PoUhast, Regesta Rom. Pont p. 943—1283, 2110—24, 
21187; J. A. Hartmarm^ Di88. de yita Innoc. IV, Marburgi 1735; 
Sekróder^ Vita Innoc. IV Pont, Rom., ib. 1738; Paolo Pansa, Vita del 
gran pontifice Innoc. IV, Venezia 1598, Napoli I60i; Hefele^ Ck>ncil. § 
666 — 71. Na8t§pc^ ťgo rv bjl Aleksander IV. X. W. K. 

Innocenty V (12 7 6), poprzednio Piatr z Tarentaiu (Petrns de 
Tarentasíá), rodem i miasta Tarentaise w Bargnndji ^dziá Moatiers 
w Sabandji), w i6-ym roku iycia W8t%pi) do dominikanów, w którym 
to zakonie sp^dzi) lat 80, a z tych 12 na nauczaniu teologiczném w Pa- 
ryžu; by) przez czas jakiá prowincjalem na FrancjQ, nast^pnie zostal 
arcybpem lyoúskim (1272), kardynalem bpem Ostji i Veletrí (1273^ 
i wielkim penitencjarzem. Na soborze powszechnym lyoúskim II (1274) 
mia} mow§ z powodn émierci ó. Bonawentnry. Z licznych jego dziét 
teologicznych (ob. Echard et Quéti/^ Biblioth. ord. praed. I 383) dm- 
kowane byly: Cammentaria in 4 libros Bententíanan (Toiosae 1651 — 52, 
4 tt. w 2 TV. f.) i CommerUarhtm in €pi$tola$ s, PauU, Ten ostatní kom- 
mentarz wyszedí w Eolonji 14 78, Antrerp. 1693 i io. pod imieniem 
Mikolaja de Oorram. Mia) takže skróció písma é. Tomasza z Akwinu. 
Uczeni ówczeáni zarzncali dzietom Piotra do 108 bl^dów, lecz bezimien* 
ny jakíá autor, w 2 lata po jego ámierci, napisal odpowiedž na takowe 
zarzuty: Responsio ad Jocmnem Vercellensem Omeralem • Magistrům Ord, 
Praed. de articulis i08 (jest w s. Thomae Agu. Opera omnia t. XVII). 
W 11 dni po émierci Grzegorza X Piotr obrany zosta) (21 Stycznia 
1276) Papíežem i przyj^l imi$ ťgo V. Elekcja odbyla síq w Arezzo 
pod Floreocj) (bo tam byli kardynalowie podczas émierci Grzegorza X) 
przez scmtiniam i przy pierwszém zaraz sprawdzaniu glosów pokazalo 
8ÍQ, že wszyscy kardynalowie byli za ním (Eaynald^ Annal. a. 12 76 
n. 1 7). Tak pr^dki wybór przypisaó naležy temn, že Grzegorz X obsa- 
dzi) L kollegiam mQžami, o dobro Koáciořa dbalými. Io. koronowa) síq 
w Rzymie na Lateranie 22 Lnt. 12 76. In. nasta) w chwili, gdy po- 
slowie od Michala Paleologa, cesarza greckiego, przybyli doníeáé Grze« 
gorzowi X, že zjednoczenie Koéciota greckiego szcz^áliwie do skntku 
doprowadzoném zostalo; zárazem pytali o kmcjat^, która miala wkrótce 
nast^pió, i prosili, žeby Papiež wykl^ wszystkich níeposlasznych cesarzo- 
vi greckiemu, t. J. magnatów, trzymig^cych stron^ Karola ďAnjou, króla 
neapolitaúskiego, i taciúskich pretendentów do tronu konstpiskiego. In. 
odpowiedzial poslom, že kmcjata wnet nastiipi; na proábg zas o kl^twg 
odpowiedziař, že zadosyčuczynió níe može, bo wtaáoie ksi^ž^ta laciúscy 
o co innego prosili (Martene^ Vett. scrípt. cell. VII 244); zacb§ca? tyl- 
ko cesarza, aby z Karelem andegaweúskim i z Filipem (syn i sukcessor 
Baldwina II, ces. konstpol.) zawarl pokoj, tak potrzebny dla sprawy Zie- 
mi é. i cesarstwa Greckiego. W cela przyspieszeoia tego pokoj a, jako 
tež w cela ácíálejszego zjednoczenia Koéciola greckiego z iaciáskim, za- 
mierzyt In. wyslač poselstwo do Konstpla (Potthaat, Regesta n. 21136-- 
45; ef. He/ele^ Concil. §. 6 7 7), które dopiero póžniej wyslal Jan XXI. 
In. pracowal nad przywróceniem pokoj a mi^ďzy miastami wloskiemi, 



Imooemi Parisi V.--VL 185 

Am^bionemi pnex stronnictwa gwdfów i gibelinów.- Chdát on tjm ipo* 
sobem prrfspieszyé kracjat^, pnez iwego popnednika Uk gor%co popie- 
ran%. Jakož, udalo mn síq zaprowadzió xgodQ mi^dzy Genoa i Ncapo- 
lem, Lokka í ^^\i wjprawy jednak doczekač ng nie m^l, bo w 4 mce 
po koronacji am. w Rzymie 22 Gzerw. 1276; pochowany na Lateranie. 
Šmieré jego niektórzy pnypisyirali taidzníe (Anmales Admuníenseš ap. 
FerU, lion. Germ. Ser. IX 707). Zcet. Rodolfem iyl In. w stosnn- 
kach przyjaznych; prosil go, aby odwlekl swój pnyjazd do B^Eymn, a to 
dla tego, žeby slabnaca nienawiió mi^y gwelíami i gibelínami nie od- 
žyhi na nowo (Fotthasí n. 21106 — 8). W Hisxpai^ji kázal In. glosió 
knicjat^ pko saracenom, nájezdníkem tego kraja, i pozwolil obródé na 
wojn^ z nimi trzecí^ Ck^ dochodów, prseznaczonych na wojn^ w Ziemi á. 
Žywot Fgo pisali: Bernard Guidoni9 (ap. Muratori^ Scrípt. rer. Ital. III 
605) i br. Z>i .Sou EaffaeU w V t. dziela Piemontesi illostrL Wzmianki 
kronikarskie o In. i wiadomoác o jego lištách ob. PotíhaU op. c. p. 1704. 
Nast^pca Tgo V byl Adrjan V. X. W. K. 

Innocenty VI (1S&2— 1862), poprzednio SUfcn ď Alhret v. ďAuheH 
(Alberti)^ rodem z Mont, niedaleko od Pompadour w 4J^- Limc^es; 
z professora praw na nniwersytecie tnlozkim zostat bpem w Noyon 
(1SS8 — 40), potem w Qermont (1340); przez Elemensa YI mianowany 
kardynalem kaplanem tyt áš. Jani^ i Pawla (al. Pamacbii) r. 1S42, 
w koňcn bpem Ostji (1852). Poámierci Klemensa VI kardynalowie, za- 
braní na konklaTO w Awiigonie, nložyli niektóre wamnki dla przysďego 
Papieia. Mi^dzy innemi mial on nie l^eowaé nowych kardynalów, do- 
pókiby liczba wszystkich nie zmniejszyla si^ do 16, a nawet wtedy 
mial rozdač nigwyžej tylko 4 kapelnsze i to za rada á. kollegjnm; nadto, 
nie mial rozdawaó ani wažniejszych nrz^w, ani lennošci, ani zasilków 
ksiaž^tom i królom, bez zezwolenia przynajmniej trzeci^ cz^áci kardyna- 
lów. Kaidy z kardynalów obowiazal síq pod przysí^^ dotrzymaó tych 
wamnków, jeáli obrany zostanie Papiežem; niektórzy tylko dodali za- 
strzeženie: ,o ile to nie sprzeciwia sig kanonom." Do ostatních nalézat 
i bp Ostjí. Wybór byfby síq može dingo przeciagnal« gdyby nie wieié, 
že król franenzki Jan Dobry idzie z wojskiem do Awinjonn, aby elekcj^ 
wedlag swej mysli przeprowadzič. Wáród takich okolicznošci Stefan 
ďAlbret wybranym zostal 18 Gmd. 1S52 i przyjal imi§ Igo. Po intro- 
nizacji w palacu awinjoúskim (30 Grnd. t. r.) nniewažnil on wszystlde 
wamnki, podczas konklawe nložone, i wzial si§ szczerze do naprawy na- 
dnžyó. Przedewszystkiém usnnal z dwom swego zbyteczna wystawnoád, 
oddálil znaczo) liczb^ niepotrzebnych offiijalistów, do tego samego znie- 
wolil kardynalów, zniósl wiele rezerwat beneficjalnych i kommend, za- 
bronil knmalacji beneficjów, posady duchowne rozdawal tylko godnym 
i zdoloym, bez wzgl^da na ród szlachecki; kázal wynieáé sIq wszystldm 
pralatom, którzy bez wezwania w Awinjonie przebywali i zagrozil ekskom- 
maníka wszystkim, zaniedbnjacym obowi^owej rezydencji na swojém be- 
neficjam. In. przygotowal drogQ do zakoáczenia niewoU awinjon$kiej\ 
Mi^dzy kardynalami znalazi on ňader zdolnego wojownika, Idziego Ahra- 
reza d'Albornoz, híszpana królewskiej krwi, który za Alfonsa XI, króla 
Kastylji, byl arcybpem toletaňskim, cďonkiem rady królewskiej i wodzem; 
lecz pod PJotrem Okmtnym za to, ii ganíl niecne post^powanie tego 
króla» popadl w nietask^ mnsíat sí^ schronió do Awinjono, gdde si^ 



186 InmcMti Paplei VI 

zneU areybpstwaj dOftat godaoič kardynalsk^ (1850). Z rozkazu I'^ 
(so Gzer. 1868) Albornoz udat síq do Wtoch, wszedl w úklady z Jaiieni 
Yiaconti, arcybpem i panem Madjobnu, potem z Florencj^ (wPažd. 1863) 
i z krifžQtami Este, odebrat czyosze, naleine StoUcy Apost. za trzymane 
przez nich lennoáci, nastupme naj%} wojsko i z nióm udat síq do Paústwa 
Koácielnego, žeby konieo potoiyó ^nowaniu mnóstwa drobných przy wla- 
8zczycieli. ^W Sierpníu 1864 przyslal mu Papiet slairnego trybuna ludo- 
wego Oola di Rienzit žeby go w charakterze senátora miasta w Rzymie 
osadzil. Albornoz nie rad byt tej nominacji, zlecenie jednak wypetnit, 
Podczas gdy Rienzi uspoki^at Rzym, Albornoz zr^cznie odzyskiwa} reszt^ 
dziedzictwa é. Piotra (w ádálejszém znaczeniu tego wyrazu) i ksi^stwo 
Spoleto; zmusit do ule^ojci drobných panów, a przez ogtoszenie kodeksu 
^raw przy wrócit . jaki — taki tad 17 spoleczeástwie tywilném i duchowném. 
Romanja i Marclya ankonitaúska dtužej i silniej síq opieraty, lecz ta* 
godne Albornoza post^powanie ze zwycÍQ2on3rmi tak rozbroito wielu, že 
niektóry (np. Malatestowie) z wrogów stali 8i§ žarliwymi stronnikami 
sprawy papiezkiej. Rimini i Ankona juž si^ poddaty Papiežowi fw Majn 
1866); panowie z Fermo, z Rawenny i z Faenza mieli si^ wkrótce pod« 
dač, a spodziewaó sIq naleiato i innych pomyslných rezultatów, gdy 
Aibomoz zostat odwotanym (1867). Wnet jednak spostrzežono, že na- 
stgpca jego Androin de la Rocbe, opat z Cluny, nie jest odpowiednim do 
tak tmdnej missji, wskutek czego Albornoz wrócit (w Paždz. I868) do 
Wtoch i przywr6cenia wladzy papiezkiej dokonat (do Lipca 136 1). Mniej 
si^ powodzito Tmu w stosunkach z pani]j%cymi europejskimi. Piotra 
Okmtnego, króla lUsty^i, po dtugiém oczekiwaniu za popraw^ wykl^, 
lecz Piotr bynajmniej nie zrywal wystgpnych stosunków, a nawet wlasn% 
r^k^ zamordowat žon^ swoj^ (BlankQ z Burbonów) i wiele innych zna- 
komitych osob. Nie mógt takže pogodzió In. Piotra z s^siadem tego 
samego imienia i przydomku, Piotrem Okrutnym, królem Aragonji. Mi^dzy 
Anglj4 i Francj^ poáredniczyt I.; lecz Jan, król francuzki, polegajV ^^ 
liczebnej wyžszoáci swej armji, žádných warunków przyj^ó nie cbcii^; 
zwyci^žony zaá i wzi^ty do niewoli (19 Wrz. I866), za staraniem ťgo 
wypnszczony, musiat podpisaé pokoj w Bretigny (s Mája 1360), gdzie 
takže In. poáredniezyt {Damberger^ Synchron. Gesch. XV 293 — 321). 
Cesarza Karola IT koronowat In. przez swych legatów w Rzymie (na 
Wielkanoc 1366); sam bowiem rezydowat w Awiiyonie. Po koronacji 
Karol opuácit natychmiast Rzym, zostawiwszy Albomozowi 6 00 rycerzy 
niemieckich do pokonania úporných wazalów papiezkich. Przeciwko wy- 
danej przez Karola IV bulli ztotej (I866) o elektorach cesarstwa In. 
zaprotestowat z powodu, že nic tam nie wspomniano ani o potwierdzanin 
elekta,'ani o nominowania wikarjnsza cesarstwa (gdy tron wakowal) przez 
Papieža; lecz pokojowe nsposobienie tak ťgo jak cesarza wkrótce ternu 
nieporozumienia zaradzito. Równiež pokojowo zakoúczylo síq inne nie- 
porozumienie. Na sejmie mogunckim w pótowie Marca 1359 r. nuncjusz 
zažrat pewnych oplat na rzecz skarba papiezkiego, dla odzyskania Paá- 
stwa Koácielnego, bndowy pataców i fortyfíkacji awinjoňskich i in. Na 
to ž^danie cesarz, w imieniu ksi^ž^t, cierpko odpowiedzial, wyrzucaj^c 
Papiežowi niedbalstwo w poprawie dnchowieňstwa, którego zbytek np. 
w ubiorach dochodzit czQSto do ámiesznoáci. Na potwierdzenie swych 
alów eeiarz wzi|t zdobn% ztotem i drogiemi kamieniamí czapk^ kanonika 



limtMiity Pipiel VI. 187 



mogimokiigo Kanoiia z Falk^osteíii i, wloiywiiy J^ na glow^, za] 
,Á eo, czyft nie mam miny raczcij rycerza niž ksi^dza?* Ošwiadczyí na« 
at^pnle, 2e jeáli b^dzie potrzetMi, tíl% przeprowadzi sam pol^dan^ re* 
íónn^, t. j. zabíerze dobra dncboime. Nan^asz brooi) Papieža^^dowodz^c, 
ie wszelkiemi silami stará síq o ukróeenie aadnžjé; lecz dopiero po ta* 
kiém ostrzeženia I. rozpisiú (9$ Kwiet. 1859) do arcybpów: trawirskie- 
go, koloáskiego, mogonckiego, bremeúskiego i salcbaigskiego, nal£azQj%c 
ii8nn%6 zbyttk w ubiorach i rozpasanie obyczajów; zabronil te2 ducho- 
wnym bywaéna tnmiejach, i wiele innych tym podobných rozporz^dzeň 
wydat; cesarza pochwalit (so Kwiet. t. r.)* že dba o poprawg dncho- 
wieústwa, i prosil zárazem, aby o wszelkich jego zdrožnošciach zawiada- 
mia! wlaíciw^ zwierzchnoáé dachown% i za granice swej wladzy nie wy- 
Btfpowal. Skutkiem tego Karol IV wydat edykt (is Pažd. 1859), po- 
wstrzymi^%cy rozpocz^t^ jnž w wielu miejscach przez panów konfiskat^ 
dobr koácielnycb, i zabronil wszelkich kroków pko wlasnoáci, prawom 
i fwobodom dnchowieústwa. Jak wszyscy Papieže ówczesni, tak i I. pra- 
gn^l arzi^dzió wyprawQ krzyžow^ i pol^czyé Koációl grecki z laciáskiffl. 
Poci^galo go ka temu poselstwo króla serbskiego Stefana Duszana, wy* 
slané (w jesieni 1S54) doAwinjono, i prosba ces. Jana Paleologa. Eról 
Duszan nbolewal mocno nad npadkiem greków, pod których stolic^ tnrcy 
coraz wi^cej si§ zbližali. Cz^sto odzywal síq on publicznie, te jak pa- 
nowaniu tnrków, tak i odszczepieňstwn trzeba raz koniec položyó, 
i w swoim krajů zacz^l popierač zjednocaenie, a nawet ntworzyl godnoáé 
patrjarchy serbskiego, žeby duchowieústwo serbskie nie potrzebowalo síq 
odnosič do Konstpla. Przez poslów doniósl Papiežowi, te ze swymi wa« 
lecznymi rycerzami dot^d nie odpocznie, dopóki Enropa zapelnie z tnrków 
ocisyszczon^ nie zostanie; Papieža prosil o blogoslawieástwo na tQ wy- 
prawo, przyrzekal z calym ladem nznawač go za jedyn^ GIowq Eoáciola, 
przyczynié si^ do wznowienia jedneáci koádelnej, jeéli tnrcy zostan^ po* 
bid, i prosil go, jeéli nie o pomoc czynn^, to przynajmniej o snrowy zá- 
kaz, aby 8%siedzi nie waíyli sig na tadne kroki nieprzyjaciebkie wzgl§- 
dém Serbji, podcza^ tej áwi^j wyprawy. in. pržycbylil síq do tej proáiy 
(24 Grád. 1854), lecz przedewszystkiém ž^dal, aby Serbja szczerze po- 
jednala si^ z Ko^iolem, i wyslal z odpowiedniém pelnomocnictwem dwóch 
nnnqnszów: Bartlomieja bpa z Traa (w Dalmacji), i nczonego karmelit^ 
Piotra Thomatios^a, bpa z Patti (Lipari); króla zaá w§gierskiego Lndwika 
i doto weneckiego npomnial, teby wyprawie Dnszana w niczém nie prze- 
flzkadzali. Dnazan žebral, jak podfl^'^, do 80,000 wojowników; lecz za- 
ledwie rozpocz%l wyprawy, nmarl 18 Gmd. 1855. Podejrzenie padá 
sa partj§, która trzymala za jednoáci^ z grekami, že ona zgladzila tego 
bobatera, co tém jest prawdopodobniejszóm, že ta sama partja wyniosla 
na tron Szymona, brata Dnszanowego, žeby nie dopnáció Urosza (syn 
Dnszana), równie jak ojciec popieraj%cego jednoáč z Rzymem. Post^po- 
wanie jednak Dnszana nie pozostalo bez skntkn. Jan Paleolog widz%o, 
že bez pomocy Zachoda cesarstwa swego uratowačnie zdola, poroznmiat 
8i^ z legatem Pawlem, arcybpem Smyrny (18 Gmd. 1855). Paleelog pod 
przyai^^ obiecal byó wiernym, poslnsznym i poddaným sjmem ów. Ko- 
édola rzymskiego i Papieža, przyczém nložono nastfpaj^ce wamnki: 
cesarz natjcfamiast wyále swego drngiego syna Mannela na wychowanie 
i jako zaUadnika do Awiigcmn; pierworodnemn aynowi Andronikowi da 



188 Innooanty Papiež VL-VII. ^ 

mistrza lacinnika i w Konstpolu zitoiy úkoly hciňskie dla przedniejszej 
mbdziežy; otrzyma 15 okrgtów vrojennych, z 500 rjcerzami jezdnymi 
i 1,000 pieszymi, kosztem Papieža na pól roku; paústwo jego przyj§te 
zosúge pod opiek^ Stolicy Apost.; legat b^dzie stale rezydowat w Konstpla, 
gdzie otrzyma palác do swego užytka i jedeo z najpigkniejszych koécio- 
tów. Aby zaá usan^ó wszelk§ w%tpliwoá6 wzgl^dem szczeroáci swych 
przyrzeczeú, Jan Paleolog poddawat síq detroaizacji za zlamanie przy- 
8i§gi, Papiežowi daj^c prawo, bez žadnego procesu, osadzič pierworodaego 
syna (Andronika Paleologa) na tronie i wybraé ma rad^ paústwa, jako 
tež malžonkg, wedlug swego uznania. Z aktem takowym legat Pawel, 
arcybp Smyrny, przybyl do Awinjonu (i2 Czerw. 1856), w towarzystwie 
po^a greckiego. Nie wiadoroo z pewnoáei^, czy In. na wszystkie punkty 
síq zgodzil, bo ówczesne stosunlď polityczne utrudnialy wykonanie tej 
ugody; lecz z radoéci^ wyslal czém pr§dzej (21 Lip. 1356) wspomnianego 
karmelitQ Piotra Thomasius'a, z dnigim nuncjuszem, žeby úmysly tak 
ludu, jako i klass wyiszych do zjednoczenia przygotowač. Jan Paleolog 
czynil rzeczywiácie co tylko mógl w tym celu: patrjarchat powierzyl 
hpom przycbylnemu dla unji i pozyskal wielu panów dworskich dla uiej. 
Ze swej strony legat Tbomasius odbywal podróže do Jerozolimy, potem 
•do Awinjonu, ztamt^d do Cypru, prowadz%c nieco posUków dla Konstpla; 
Papiež takže przygotowy wal now^ krucjatQ dia odzyskania Jerozolimy. Lecz 
grecy, zaraiast myáleč o wlasnej obronie, rozsylali tylko ajentów na wsze 
strony (do Bulgarji, Serbji, Cypru i in.), žeby podburzali zjednoczonych 
z Koáciolem rzymskim chrzeácjan do zerwania tej jednoáci. In. roial 
jeszcze zatargi z Ludwikiem, królem neapoiitaáskim, o niewyplacanie na- 
-ležnej daniny. Kazimierza W., króla polskiego, godzit z žon% Adelajd^ 
(Thciner^ Mou. Pol. 1 545, 560) i z krzyžakami (ib. 581, 588) i wspie- 
ral pewn^ czQáci% šwi^topietrza na obron^ krajů pko niewiernym litwi- 
nom i tatarom {ib. I 556, 558 — 9, cf. 577 — 8). Dbaloáci jego o re* 
formg duchowieústwa w Polsce dowodz^ upowažnienia, dané kilku miej- 
scowym pralatom do wizytowania klasztorów {ib. 559, 5 7 9, 5 7 8, 5 6 2). 
In. byl pobožným i gorliwym pasterzem, lecz niezawsze skutek odpo- 
wiadal dobrým jego cb§ciom; charakteru byl lagodnego, opiekowal si§ 
uczonymi. Zarzucaj^ mu zbytni^ slaboáč dla krewnych, z którycb wielu 
kardynalami mianowal. Um. 12 v. 13 Wrzeánia 1862 i pocbowany 
w Awinjonie. Listów jego 15 vol. znajduje síq w bibljotece watykaú* 
sklej; niektóre wydali Bzowski i Raynald w JBaronii Annal. eccl. contin., 
inne Wadding {Ánnal. Minor.); Registrum^ zložone z 250 listów Tgo, že- 
braných przez magistra Zenobiusza, jest ap. Martene^ Anecd. II 848 — 
10 7 2; kilka innych wylicza •/. A, Fabric,^ Bibl. lat. med. art. Innoc. VI. 
C/tery spóřczesne bjografje Tgo VI ma jBa/wztW, Vitae Papar. avenion. 
I 821 — 362. Cf. Raynald, Annal. eccl. Baronii contin. an. 1352 — 62; 
Chríitaphe, Hist. de la papauté au XIV s., II I68...; PeUel^ Gesch. 
Kaiser Carl IV t. II; Damberger^ Synchron. Gesch. XV 19 8—462. Na- 
«t§pc^ Tgo VI byl Urban V. A'. W. K. 

Innoeenty Vil (1404 — 1406), poprzednio Coatmo (Cosimatus v. 
Kosmas) Migliorati (v. Meíiorati), potomek skromnej rodziny z Sulmony 
w Abruzzach; przez Urbana VI mianowany bpem Bolonji (1386) i arcy- 
biskupem Rawenny (1887), przez Bonifacego IX posuni§ty (i389) na 
godnoáó kardyntďa kaplana tyt. á. Krzyža jerozolimskiego,.zwaay zwykle 



laDtceolf Ptpiii VR. 189 

cd pienrsze^^ bpstwt kardjBatem boloáskim (cardtnalis honamensis). Byl 
to czlowiek obyczajów nieskaziteliiTcb, hczodj, nieprxjjadel xbjíkn i sy- 
moDji. WjbraDjm zosul na papieztwo po šmierd Bonifacego IX, kiedy 
poslowie aatypapieža Benedjkta XIII, z wi^enia zaroka šw. Aniola, n 
okopem 6,000 dakatów, zloionjch komendaDtowi tej twierdzy, wvpnszczeni, 
adali si§ do Soríano i Florencji, prosz^c kardynafów w Rzjmie b^d^- 
cych, žeby do elekcji Dowego Papieža nie przystfpowab\ lecz Becedykta 
XIII uznali. Kardynalowie byliby pierwszej prošbie uczynili zado^» 
gdyby Benedykt Xlfl zrzekl si^ swego ty tah] ; lecz gdy poslowie oáwiad- 
czyli, že nie maj) potrzebnego na to npowažnienia i že Benedykt XIII 
nie przyjmie tego waninkn, rzymscy kardynalowie przyst^pili do dekcji. 
Przed elekcj) každý z nicb przysi^gl, ie jeáii zostanie obrany Papiežera, 
nczyni wszystko, co tylko b§dzie potrzebném do zjednoczenia Koéciola, 
ckoi^by nawet przyszlo zrzec si§ papfeztwa. W takich wamnkach obrany 
zostal Papiežem In. YII d. 17 Paždz. 1404 r. Ambassadorom Benedykta 
XIII, proaz^cym o list želažny do Rzymn, aby mogli poroznmieó síq 
wzgl^em zjednoczenia, odpowiedzial, že ješli nic innego nie maj^ do za- 
proponowania nad to, co proponowali Bonifacemu IX, mog% nie pokazy* 
waó n( w Rzymie (Benedykt XIII proponowal: zejié síq na grande 
neatralnym w Italji, zdač na zobopólnie wybranych s§dziów polnbownych 
i, w razie šmierd, zabronič kardynalom swej obedjencji wybieraó nast^po^; 
lecz, jak widzielišmy, poslów swoicb nie npowažnil do rezygnowania). 
O ile ta odpowiedz iest prawdziw^? nie wiadomo; mówi^ bowiem o niej 
tylko poslowie Beneajkta XIII. Ze swej strony L, id%c za rad^ ces. 
Raprecfata, zamíerzyl odprawič sobor powszecbny swej obedjencji, lecz 
zamieszki w paústwie Košcielném, a wkrótce i émierč, niedozwolily ma 
tego zamiara askntecznió. Rzymianie, jak w czasach poprzednich, tak 
i teraz cbcieli si§ pozbyč doczesnej wladzy Papieža. Pierwszc rozmchy 
z pomoc4 Wladyalawa kr. neapolit. szcz^iliwie oámierzone zostaly; lecz 
niedlngo potem tenie Wladyslaw podbarzyl znów stronnictwo gibelinów 
do bnnta. Mlody Lndwik Megliorati, synowiec papiezki, mszcz^ síq za 
krzymdy stryjowi poczynione, porwal kilku znakomitycb obywatelí, kiedy 
wracali z obřady przez Papieža prezydowanej, i takowych samowolnie za- 
lEordowal w swoim palaca, w skatek czego rozrncby si^ wzmogly, a I. 
wraz z synowcem i kardynalami ronsial si§ scbronió do Yiterbo (6 Sierp. 
1405). Nad Rzymem obj^ wtedy wladzy Jan Colonna, przj-wódzca gi- 
belinów; lecz niedlngo rzymianit sprzykrzyli sobie jego rz^dy i Papieža, 
o którym byli przekonani, že nie mial ndziala w post^pku synowca, 
w trjnmfie do Rzymn wprowadzili. Colonna jednak z žohiierzami neapo- 
litaňikimi pozostal w zamka é. Aníola. zk^d czynil nápady na miasto 
i jego okolice. In. wykL|l Wladyslawa neapolitaískiego i ods^dzil od 
troLo. Wladyslaw boj^c si§, by wspólzawodnik jego Ludwik ďAnjou 
nie skorzystal z okolícznošci, pogodzil si^ z Papiežem i przyj^l podané 
warnnki. Antypap. Benedykt XIII ndaj^c, že pragnie lakoňczyó rozer- 
wanie w Koáciele, wybral síg z licznym pocztem do Genni (przybyt 
w Czerw. 1405); lecz I., podejrzewaj^ go nietylko o brak szczerošd 
w traktowanin o jednoáci košdelnej, ale takže i o knowania polityczne 
z gibelinami, odmówil lista želaznego jego poslom. Podezas staraá du- 
cbowieústwa francazldego okolo žebrania sobom powszccbnego, I. nm. na 
apoplekajf 6 Liitop. 1406 r. ámierójego nieslaiznie przypisywano tru- 



190 Innooenty Ptpíež VII.— Vlil. 

ciznie. Obok wiela dobrých przymiotów, najwíQksi jego chwaley gani^ 
w nim wygórowany nepotyzm. Ob. Dietrich z Ntem^ De schism. 1. II; 
2 žyciorysy I'go ap. Murtort, Ser. rer. iul. III; Roffnald, 4>nnal. Baron, 
eont. a. 1404 et s.; Theinůr^ Mon. Pol. I 7 7 5. Cf. Christophe, Hist. d. 

I. papauté; He/ele^ Concil. § 719. NastQpc^ Innoeentego byl Grze- 
górz XII. X W. K. 

Innocenty Vlil (1484—1492), poprzednio Jan Chrxoieití Cyho (v. 
Cibo). RodzinaCybo (Kopo^Kostka szeácienna, kwadrat) wyszla kie- 
dyé z Grecji i osiadla w Genui, gdzie doszla do zDacznej powagi. Ojciec 
naszego I'go Aaron Cybo byl w Neapolu wice-królem, póžniej w Rzymie 
senátorem (nsjwyžszym s^dzi^) miasta za Kaliksta III (1455 — 58). I. 
ur. 14S2 r., byl na dworze Alfonsa, potem Ferdynanda, królów neapo- 
litaňskich, ztamt^d przenióal síq na dwór kard. Filipa Calendrini (l449 
— 470), brata Mikolaja V, Papieža; przez Pawla n mianowaoy zostal 
bpem Savony (1467), przez Sykstnsa IV bpem w Melfi, datarjoszem, 
nareszcie (14 7S) kardynalem kaplanem (Panvinma^ Vita Innoc. w kon- 
tynuacji Platiny). Po ámieřci Sykstusa IV obrany zostal Papiežem 29 
Sierp. 1484, koronowany 12 Wrz t. r. Mtodoáó jego miala byó burzli- 
19\. Ciaconiu3 {Vitae Font), Fleury (Hist. eccl. XXIV 142...) i in. 
usiloj^ dowieáč, že I. byi za mlodu žonatym; lecz Burchard z Strasburga, 
mistrz ceremonji na dworze Tgo YIII, wyražnie mówi (Diaríum ed. A. 
Gennarelli p. 33 not. p. 106, 10 7) o dwojgu nieprawych dzieciach (ba- 
stardi), Teodorynie i Franciszku; tego ostatoiego tytulowano synowcem, 
nepos (ib, p. 95, 117 et 195 not.). Inne zaá*dzieci, jakie wylicza 
Brequigny, niby wedtug Burcbarda (ob.), s^ dzieómi Teodoryny lab Fran* 
ciszka, wnukami I*go YIII, a wiersz: ,Octo Nocens pueros genuit, toti- 
demque puellas. Hune merito poterit dicere Róma patrem," jest co do 
liezby nawei wnaków przesadzony (tak z syna jak z córki bylo wntików 

II. Ob. OennaréUi^ nota w Barchardi Diar. p. 196). Dodaó jeszeze 
aaležy, iž na papieztwie prowadzil I. žycie od wszelkiego pod tym wzgl^- 
dem zarzutu wolne. Podezas konklawe, na którém I. obrany zostal, 
kardynatowio uložyli pewne pocta conventa i pod przysi^g^ síq zobowi^ 
žali, 2e každý, na kogo padnie wybór, po swém wyniesieniu éwi§eie ta 
pacta wykona. Bylo tam i zobowi^zanie: „quod curiam romanam in 
capite et membris reformabit (eieetas papá) immediate post třes menses 
post suam coronationem secundam consilium majoris partis dominorom 
cardinaiiam" (Burchard, Diar. p. 2 6); Icez prawie wszystkie inne waranki 
mialy na celu nietykalnoáó dotychezasowych praw, swobód, beneficjów, 
doehodów i rozszerzenie korzyáei tak kardynalów, jako i offiejalistów 
kurji rzymskiej (tekst tych paktów'ť^. p. 18 — 28). In. tež, jako czlowiek 
ňader uprzejmy dla každego, lagodny i cicby (ib, p. ss not. p. 194..), 
nie byl može zdolnym do przeprowadzenia požádaných reform, tak w swo- 
jém paústwie pod wzglgdem áwieckim, jako i w Košciele pod wzgi^dem 
duehownym; do ezego przyczyniaí si§ i wygórowany nopotyzm (oprócz 
innyeh krewoyeh, którymi síq ot^czyl, r. 1489 mianowal kardynalem np. 
1 5-letniego mlodzieúea Jana Medyceusza, brata swej synowej, žony Franciszka 
Cibo. Ibid, p. 111, 112, 160, 162). In. usilowal przywróció zgodQ mi^dzy 
ksi^^tami chrzeácjaúskimi i skojarzyó sily ich pko turkom; sam jednak 
masial gotowač síq do walki z Fcrdynandcm, kr. neapolit., žeby go zrnu* 
^6 do oddawania naležnej danioy. Poslyszawszy, že Ferdynand idzie 



iBBKmtf PftRíei VUl. 191 

I wojsidem na Bz/m, sawarl i nim afflow^; gdj tf niedlogo potem 
Ferdjnand zerwat, L go wjkl%l i królettvo netpoL oddal Eandowi TIII, 
kr. íhuiciizkíema. Ferd/nand wid£|c, 2e Karol YUI zbrojao wybiera 
ai§ do Neapolu, przepront Papieia i daning ojdadt. Zyzjm (p. Diem), 
brat soltaiia torec. Biýaiata II, zwydftonj pneš tego ostatniego, ndeU na 
^jsp^ Rodnt, pod opiekQ kawalerów L Jana jeroiolimskiego (u^^); ^^ 
^ zabezpieczenia jago osoby, wyalali go do jednej se swych posiadloáci 
we Frangi. Ksi^i^ta chrzeácjaĎicy, jak Madcj kr. w^er., Ferdynand 
kastylijski, Ferdynand neapofít, a nawet i In. YlII (148&) chcieli wydo- 
byč Zyzjrma od joannitów, leby iu jego poírednictwem wxnieció wojn§ 
domow^ w paňstwie ottomaúskiém; sultán egipski w tym samým cela 
proponowal ím znaczne sommy; lecz kawalerowie, zobowi^zawBzy si^ Ba- 
jazetowi II, za 40,000 dokatów rocznie, utrzymywaé Zyzyma i pilno waó, 
ieby nie uciekl, wydaó go nie chdeli. Bajazet wyriat takže (1489) do 
kr. franc. Karola YIII poselatwo z proáb%, žeby Zyzyma pod ádsl^ trz>'- 
mat stražil, za co obiecal dač ma relikwje, w Konstpln i w innych 
chrzeácjaáskieh miastaeb przez turków zabrané, postaraé si^ o wydarcie 
Ziemi á. z r^k snltana egipskiego i oddaó j^ królowi franc, wreszcie 
pladč znaczn^ samm^ corocznie na ntrzymanie Zyzyma. Zanim posel- 
atwo to do Francji przybylo, jnž w. mistrz kawalerów rodyjskicb (joan- 
nitów) za godnoáč kardynalsk% wydal Zyzyma Tmu YIII i odprowadzil 
do Bzymn (w Marca 1499. Ob. GennarelU w Burehardi Dlariam p. 
112...), w skutek czego Bajazet n, zamiast kawalerom rodyjskim, placil 
rocznie 40,000 dokatów Papieiowi, tytulem zwrotu kosztów za utrzymy- 
wanie Zyzyma, i r. 1492 odrazu za 8 lata Tmu YIII 120,000 dukatów 
wypladl {ib. p. 195 not). L pozwelil Ferdynandowi, królowi Aragoi^i, 
užyó dochodów koscielnych na wojn^ z mauramí, a po zdobyciu Granady 
dal temož królowi tytul k^totí ck iego. Na r^ króla Jana portngalskiego 
przeslal sztandar, przoznaczony w podanmku dla nowo aawróconego króla 
Congo. Wydal surowe prawa prseciwko praktykom czarowniczym, szeroko 
w Niemczech npowszechnionym. Staral si^ powstrzymaé postupy husv- 
tyzmu w Czechacb; potopil dziewi^čset propozygi glolnego Pico de la 
Jáirandola; kanonizowat margrabiego Leopolda austryjackiego; zarz^il 
proces beatyfikacyjay Malgorzaty, królowej szkockiej; zatwierdzil roalžeó- 
stwo Ilenryka YU, króla angielskiego, z Elžbiet^, córk^ Edwarda YI, 
i dla zalatwienia dlugich sporów pomi^dzy domami Lancaster i York, 
przyznal ostatniemu temu domowi prawo panowania. Utrzymuj^, že po- 
xwolil kaplanom wNorwegji nie užywaó wina przy Mszy éw., z powodu 
wielkiego zimná; ale Benedykt XIY (De canonis. lib. II c. 81, § 2) 
nazywa to bajk^, wymyilon% przez Rafaela da Yolterra (lib. 7 Geogra- 
phiae p. 80). I. um. 25 Lipca 1492 r., oddawszy wielkio przyslugi 
rzymianom, pod wzglfdem obfitego zaopatrywania miasta w árodki žy- 
wnosd. Dla zapdnienia próžnych kass, naložyl wysokie oplaty za urz§- 
áy nowo ustanowione. O bullách jego ob. Fabric.^ Bibl. lat. med. IV 
88. Žyciorys I*go w Djarjuteach Burcharda ze Strasbnrga i Infes- 
aorj (ob.). Franc. Serdonato^ Yita e £atti d*Innocenzio YUI, Milano 
182 9; Fr. Vialardo, Historia ďlnnoc. YIII etc, Yenet. 161S. Xa- 
st$pc4 Innocentego Ym byl Aleksander YI, obrany 11 Sierpnia 
1492 r. X W. K, 



192 InnMmty Papiež IX— X. 

InnOCenty IX(1 59 1), Jan Antoni FaeehiruUi^ nr. SO Lip.l 5 1 9 w BoIODJi 
z rodzíDy seDatonkiej. PobožDj mlodzieniec ukoňczywszy 1544 nauki 
w Boloigi, zostai w Rzymie sekretarzem kardyn^a Mikc^aja Ardingbelli, 
a póžoiej Aloksandra Faroeie, synowca PawU III. Farnese wysyiat go 
w Bwojém imienia zarz^dzaó Avignionem, a póžoiej Parm^. Pawei lY Pap. 
nominowa} go referendarzem jednej i drngiej dgnatnry, Pius IV bisku- 
pem Nicastro (26 St. 1560), Pius Y 1566 nuncjuszem apost. do senátu 
weneckiego, w interesach ligi cbrzeácjaťiskiej pko turkom , która zakoú- 
czylasiQ zwyci^ztwem podLepantem. Z powodn slabego zdrowia zrezygnoiral 
15 75 swoje biskupstwo w rQce Grzegorza XIII, który go nominowa) pa- 
trjarcb^ jerozolimskim ťn part.^ a 12 6r. 1583 kardyoalem. Po émierci 
Grzegorza XIV drugiego dnia konklawowego, t. j. 29 Pažd. 1591 r., 
wy braný zosta) na papieztwo przedziwn^ zgod^ 56 kardynalów. Przez 
czas krótkiego swego, bo tylko dwumiesiQcznego pontyfikatu, wydal wiele 
dobrycb rozporz^dzeň, tycz^cycb maj^tków koácielnycb i podniesienia ma- 
teijalnego dobra poddaných paústwa Koácielnego, W polityce zagranicznej 
trzjmal 8tron§ ligi (ob. tej Enc. VII, 494), któr^ popieral pieni^dzmi i, lež%c 
juž chory na ložu, pobudzal Aleksandra Farnese do przyspieszenia przygoto- 
waň wojennych i wtargni§cia do Francji. Oczekiwano bardzo wiele dobrego 
po tym pobožným, dobroczynnym i rozumným Papiežu, gdy po lO dniach 
choroby um. 80 Gr. 1591. I. byl milej powierzchownoíci, wysoki, chu- 
dý, z powodu ci^gtych swoich postów: zazwyczaj przyjmowal pokarm raz 
tylko na dzieá wieczorem. Stoliea áw. wakowata miesi^c; nast§pc^ po 
nim byř Klemens VIII. Cf. Ciacor.iua IV 285.. Bambach, Gesch. der r6- 
mischen Pftpste; Eanke, Die rOmischen Pftpste II 222. N. 

Innocenty X liczyt okolo 72 lat wieku, kiedy po ámierci Urbana 
Vni wyniesiony zostai na Stolic§ Apoštolsky 15 Wrzešnia 1644; pano* 
wal do 7 Stycznía 1655 r. Ze chrztu Jan Chrzciciely ur. 7 Mája 15 72 
w Rzjrmie, z možnej rodziny Famphili^ w 20 roku roku lycia otrzymaí 
naukowy stopieá doktora. Za Kiemensa VIII zostai adwokatem konsy- 
storskim, a nast^pnie audy torem roty, na miejsce wuja swego Hieronima, 
kreowanego kardynalem 1604, i na tym urz^dzie, sprawowanym przez 25 
lat napisal 650 decyzji, które, jako pomnik jego nauki žebrané w s vo- 
luminach, przechowtge jego rodzina, ksi^ž^ta Doría Pamphili. Za Grze- 
gorza XV byl nuncjuszem przy dworze neapolitaúskim. Za Urbana VIII 
zostai datarjuszem i towarzyszyl Franciszkowi Barberíni, synowcowi Papieia, 
w legacji do Francji i do Hiszpanji, poczém zostai patijarch% antjocbejskim 
in part, inf, i nuncjuszem w Madrycie przy dworze Filipa IV. 30 Sier. 17 27 
zostai kardynalem, nast^pnie legatem do Niemiec, prefektem Kongregacji 
Soboru, sekretarzem á. Officium i protektorem Polski. Po ámierci Urbana VIII 
synowcowie jego, kardynalowie Barberini, chcieli wynieáé na papieztwo kard. 
Juljusza Sacčbetti, którego popieral szczególniej kard. Panciroli; lecz kar- 
dynal Albornoz z 24 kardynalami (wszystkich bylo wkonkJawe 5 6) wyst^- 
pií pko temu kardynalowi. Wówczas zgodzili si^ wszyscy na powszechnie 
szanowanego kardynala Gwidona Bentiroglio; ale ten, rozchorowawszy si§, 
musial opuáció konklawe i niebawem umarl. Glosy podzielily 8i§ wów- 
czas mi^dzy Franciszkiera Cennini a Janem Pamphili; pko ternu ostatnie- 
mu Antoni Barberini pozyskal exkluzyw§ Francji, usuni^ti^ za staraniem 
kardynala Teodoli, tak, i2 Pamphili 49 glosami zostai wybrany na Pa- 
pieža, jak to mu przepowiedzial dawniej i. Feliks da Cantalice. Objawy 



Iiimeenty Papiež X. 193 

radoéd w miešcie z powoda tego wjbora byly wielkie; wóweiM to po 
raz pienrszy byla nillainínowaiia kopola watykaúska. I. astanoirit now% 
KongregacJQ, maj^c^ na cela obmyélenie šrodków nwolnimifa ikarba pa- 
piezkiego od ci^cycfa na nim wielkich dhigów i zaprowadienia po- 
Iroja pomi^y monarchami chneácjaňskímú Kardynalów Frandszka 
i Antoniego Barberínich zatwierdzil w ieh legacjach UrUno i Awi^jonie; 
rozpoicil wojsbo, žebrané przez poprzednika na wojn^ z Parm^ i zniósl 
podatek wtym cela na poddaných niďoiony; zmniejszyl wydatki skarba; 
na sekretarza stana wybral kiuxlynala Jana Jakoba Paneíroli i przywrédl 
krijowi pokoj i dostatek. D. 4 Listo. 1644 kreowaí kardynaíem syno- 
wca Kamila, syna swego zmarlego brata Pamfiyosza i Olímpji Maidalchini 
z Yiterbo. Kobieta ta, obdarzona niepospolitym úmyslem, która, l^ez^c 
síq z rodem Pampbilich, bogactwem swojém podniosla ich snaezenie, ale 
przytém ambitna i cbciwa, wyvrierala niemaly wplyw .na omyal I'go, 
tak gdy byl jeszcze kardynaíem, jak i póžniej, gdy zosbď Papieiem. Za- 
rz%dza}a ona despotycznie jego * domem i wtr^eala síq do spraw wiela. 
Wplywy te jej budzily szemrania i podejrzenia: Papiež, zniech^eony tém, 
oddálil }% na czas jakiá z palaca. Wszakže podejiienia o niegodziwyeh 
zwij|zkach z U| kobiet§ s) czyst^ potwarz^. Eanke (Die rOm. Pftpste m 
38..), prostestancki antor Histoiji Papiežów, odmawia wszelkiej wartošci 
historycznq ksi^tce, obejmnj^eej podobné zarzaty, p. t. Ylta di donna Olim- 
pia Maildachina, wydanej przez apostat^ Qrzegorza Leti^ pod pseadonimem 
Gualdttgo^ 1666, przetlnmaczooej na francnzki 1770, na niemiecki 1783. 
Na tej to ksi^žce opiera síq Schróekh i inni nieprzychylni téma Papie- 
žowi. Ranke nazywa wspomnion^ ksi^lk^ romansem, osnatym na tle 
zmyšlonych baáni i plotek. Przyznaé wszakže naležy, te Inn., który 
wyniesienie swoje zawdzi^czal w cz^éci wplywowi Olimpjf, sbyteczn^ oka- 
zy wal jej wdzi^cznoié i zbyt poblailiwie patrzyl na jej chciwoáó i intiygi. 
Gdy syn Olimpji Kamil zrzek! si^ kardynalstwa i W8fa|pil w zwi^zki mal* 
žeĎskie, a kardynalem-synowcem zostal daleki krewny Papieža Kamil Astali, 
Olimpja pracowala nad podkopaniem a Papieža kredyto tego kardynaía, 
który tel w skutek jej intryg godnoád swojej byl pozbawiony i z palaca 
asuni§ty. Klótnie te domowe i wyganiania si^ ze dworu zatruly osta- 
tnie chwile Papieža i rzacaj^ cieň na jego panowanie, zreszt^ dosyó 
iwietne. Kardynalewie Barberíni, pocifgni^ przez Papieža do odpowie- 
dzialnosci za nadužycia, jakich ú% dopuszczail za poprzodniego pontyfikatu, 
schronili síq do Franeji, gdzie znalefli poparcie i dobré przyf^e n mini- 
stra Mazzaríniego, wrogiego Papiežowi. Papiež obložyl kardynalów cenzu- 
rami. Francja npominala síq za nimi energicznie i zanosilo ú^ na gro- 
žne nieporozumienie. Wszakže sprawa przyj^la spokojný obrot. I. le 
wzgl^du na króla francnzkiego przebaczyl Barberinim. Gdy 1646 Mas- 
saniello zbnntowal lad neapditaáski pko wicerkrólowi, niektórzy przybo* 
czni doradzali Papiežowi, korzystig^ z okolicznoáci, odzjskač królestwo 
Neapofítatiskie dla Stolicy éw.; wszakže I. odrzncil te rady, a nadto po- 
žyczyl wicc-królowi 30,000 dukatów i pozwolil mu zaci^aé žolnierzy na 
terrytoijum papiezkiém, celém poskromienia bantu. I. zatwierdzil kon- 
gregacj§ doktrynaijaszów, založeny przez Gezarego Bus (ob.); suppry- 
mowal dwie kongregacje: i. Bazylego ormjaúskil, i Dobrego Jezusa rawen- 
nateúsk§, poniewaž obie odštípily od pierwotnego swego ducha. B. 1649 
BneykL T. VHI. 13 



194 limoMBty Papíež X. 



I. wjáfi dekret, nakazajfcj wssystkim klasztorom we Wloszech úotyc 
dokladiui wiBdomoáó o dochodach kiasztorDych i o liczbie zakoanlków 
8amieszkuj%cyeh klASZtor; r. l€52 koQStytacj% lattaurandae z 15 Paždz. 
(Bnll. Rom, VI 283) sopprymowa! wszjstkie klasztor}-, w których z po- 
wodu mtlej liczbj zakonników, nie moiaa bylo zachowaó reguly; bisku- 
pom saá udzieli) w}adz§ obracania dochodów klasztoraych na inne cele 
pobožné i mlosierne. Novaes w žyciu tego Papieža podaje, i2 rozporz^- 
dzenie to miato pocbodzió z intrygi Prospera Fagnani (ob.)* zaci^tego Wroga 
zakonników, i že miáko ono poslaiyč Olimpji Maidalchini za árodek zbo- 
gacenia, poniewaž miala ona braó po 300 dukatów za usaui^cie každego 
kiasztorn z listy przeznaczonych do snppresji, i že tym sposobem otrzy- 
malá ona lask^ dla 500 klasztorów. Ale cboóby historyjka ta byla pra- 
wdziw^, BÍe2aprzeczon% wszakže jest rzecz%, 2e I. w tej konstytucji mial na 
celu jedynie dobro Koáciola. 6dy we Francji toczyl síq spor, z powodu 
dziela Jansenjosza (ob. Jansenióci), pot§pil I. pi^ó propozycji z dziela 
tego wyJQtycb. Popieral katolików irlandzkich przeciwko aciskowi Ang^i, 
poslal zásilek pieni^žny ionie nieszczgáliwego Karela I i dla katolików 
angielskicb trzymaj^cych jej stron^. Królowi polskiema Wladyslawowi IV 
poslal 30,000 skndów na wojn§ pko tarkom. Doznal pociecby, widz^c 
wiela ksi^ž^t protestanckicb wraci^^cycb na lono Koáciola, jako to: Ulry- 
ka wirtembergskiego, Jana Fryderyka brunówicko-luneburgskiego, Ernesta 
landgraík beskiego. Z Janem IV, królem portugalskim, w ci^glych zosta- 
wal zatargach, z powodu Hiszpaaji; zatargi te zalagodzil dopiero Kle- 
mens IX. Wenecjanom pomagal pieni^zmi i galérami przeciw turkom. 
Protestowal przeciw pokojowi westfaikierou ball^ z d. 3 Stycz. I65i r., 
w której nbolewal nad pogwalceniem praw Koáciola w Niemczecb. Przy- 
czjmil si^ takte niemalo do opigkszenia Kzymu, odnowil wspaniale ko- 
éciól i. Jana lateran., ukoúczyl koációl á.Piotra watykaáski, wzniósl koációl 
ú. Agnieszki przy palacn Pamphilicb i koliegjum Pamphilicb, založyl willf 
Pamphiiich pod Rzymem, zbudowal slawne w Rzymie wigzienic. Na Ka< 
pitola wzniósl pi^kny palác. D. 13 Sierp. 1654 zachorowal, ale 15 Sierp. 
udal sig jesze do koáciola Marji Wigkszej, co znacznie powigkszylo jégo 
eierpienie i wywolalo ňader zly humor, któřego skutki czuli wszyscy 
pnytoínni. Wszakže po uroczystém przyj§ciu wiatyku, I. zmicnil poprze- 
dnie usposobienie i okaxywal sig nadzwyczaj lagodnym. Um. 7 Mája 1655. 
Papiež umieral ubogo, ogqlocony ze wszystkiego przcz rodzin^; przenie- 
siony prywatnie d. 8 Mája do bazyliki watykaúskiej, gdzie zostal pocho- 
wany. Oiimpja Maidalchini nie chciala ponosié kosztów pogrzebu, cho- 
ciaž widziano, jak po émierci Papieža wy nosila z palacu dwie skrzynki, 
pelne pienigdzy. Inn. X byl wzrostu wysokiego i krzepkiego ciala, czolo 
mial wielkie, pomarszczone, oczy plowe, brodg rzadk^, policzki czerwone, 
a jakkolwiek nie pigkny, postawg mial majestatyczn^ i surow%. Gwido 
lieni mszcz^c síq na nim, gdy jeszeze byl kardynalem i niepochlebnie 
o nim 8ÍQ wyražal, w swoim obrazíe á. Michala archaniola dal figurce 
Bzatana pewne podobieňstwo do rysów kardynata. Inn. X posiadal niepo- 
spolit^ energjg; wstrzemigžliwy, nieprzyjaciel wydatków niepotrzebnych, 
byl szczodrym, gdy tego byla potrzeba; dobroczynny, nadzwyczaj skro- 
mný, roztropny w rz^dzeniu, ogl§dny w sřowie, bardzo ostrožným byl 
w decyzjach i nigdy doražnie rzeczy nie rozstrzygal; zt^d, gdy jeszeze byř 
datarjaszem, kardynal Barberini nazywal go monsignorem non sipuo (prii- 



Imoeenty Papiež X— XL 195 



iaUm nič moina). Miloinik sprtwiedliwoáci, odbieral od poddaných 
skarženia i proáby, aby na wod^ trzymač swoich arz§dników. Faworyta 
swego Mascabrani skazal na ámierč za malwersacje arz§dowe. Broni^c 
sprawy abožszych, sam wychodál na nlice i pláce, aby przekonač á% 
o WĚdze i miarze artyknlów Ijmnoici. Cf. Frane. FeUks Mancini^ Com* 
pendio della Títa ed adoní di Papá Ion. X; Andr. TaureUo^ De noTÍssi- 
ma electíone lan. X, Boloň. 1644; Sic, MoUken^ De Inn. X vita, Sles- 
▼ini 1656; Ant. Bagatti, YiU dlnn. X ap. JíaszucJielU^ Scrítt. ital. m 
63. Po ámíerci Vgo Stolica éw, wakowala trzy miesi^ce; nast^poi by} 
Aleksandcr VII. A'. 

lonocenty XI (16 76 — 89), jeden z nxgznakomitszycb Papiežy no- 
wszych czasów, wst^pil na Stolic^ Apost po ámierci Klemensa X 2 1 Wrze* 
áoia 1676. Pochoddí on z glošnej rodziny Odescalchi; nr. 16 Mája 1611 
w Como, w Lombardji, na cbrzcie otrzyma} imi§ Benedykta, Cczy! si^ 
u jeznitów w Como, nast^pnie w Genui, w Rzymie i w Neapolu, gdzie 
otrzyma} stopieň doktora teologji. BayU w swoim Dykcjonarzo bjogr. 
podjge, 2e L slnžyl za mlodu wojskowo w Polsce przeciw Tatarom, pod- 
czas trzydzíestoletniej wojny w Nieroczecb, i we Flandrji przedwko Fran- 
cozom, i že dopiero raniony w jakiejš bitwie, wst^pil do stann dncLowne- 
go. Wszakže Lambertini (De canon. sanct. lib. 3 cap. 21 n. 13) npe- 
wnia, že to jest falszem. Do b}§da tego dal okazj§ inny Odescalchi, 
który rzeczywiicie odznaczyl síq wojskowo we Flandiji (cf. Ant. Josephi 
Rézzonico^ De snppositiis militaríbns stipendiis Benedicti Odescalchi qoi 
Pontifex maximus a. 16 76 Innocentii praenomine foit renunciatns. Comi 
1742). Za Urbana YIII zostal protone taijnszem apost; Innocenty X mia- 
aowal go gnbernatorem Maceraty, a 6 Marca 1645 kreowal go kardy- 
nidem; r. 164 6 wysylaj^c go na legata do Ferrary, wyrazi2 síq Papiež 
w breTe: .posylamy ojca nbogicb." R. 16*0 zosta) biskupem w Novara, 
a w 1656 zrezygnowal z bisknpstwa, przyczém zarezerwowan% sobie zna- 
czn) pen8j§ na tém bisknpstwie odd^ ealkowicie na nbogicb. Wyborowi 
swemn na papieztwo energicznie si^ opierat i tylko na perswaije kardy- 
nala Cibo, odznaczaj^cego síq gorliwošci^ o dobro Košciola, wybór przy- 
ji|f. W dzieň nroczystego objgcia Stolicy Apost. (8 Listopada) da} pi§ó 
tysÍQcy skadów na obogich, a drng^ tak% sanun^ przeslal Polakom, wal- 
czfcym wówczas pko Turkem. Siostrzeňcowi swemn Liwjaszowi, jedyna- 
kowi po zmarlym swym bracie Karolu Odescalchi, zapowiedzial, že mu 
nie pozwala mieszač síq w niczém do rz^ów, že žádných nie mysli zle- 
wa6 na niego faworów, lecz za to oddal mu wszystkie dobra swoje dzie- 
dziczne, z który ch Papiež zastrzeg! sobie tylko 600 skudów na osobiste 
wydatki swoje, tak, iž przez caYy swój pontyfíkat nie wzii|! na rzecz swo* 
J4 ani jednego skuda ze skarbu papiez^iego. Zawiadamiaj^c monarchów 
o swojém wyniesieniu na Stolíc^ Piotrow), wzywal ich do zgody i jedno- 
áci i do obrócenia swego or^ža pko coraz grožniejszej potaze tnreckiej. 
Zaj§l si$ usilnie podoiesieniem karno^i koácielnej. W Toskanji i w Lom- 
bardji zreformowal dominikanów, a w Wenecji zakonników áá. Jana i Pa- 
wla. Zakázal muzyki w koáciolach zakonnic, tudziet zakonnicom zaká- 
zal uczyc si§ tej sztnki od osob áwieckich. W domu swoim zmniejszyl 
wystawnošó. Na konsystorzn zgani! kardynalom praktykowany przez nie- 
których zbytek w powozacb i liberji. Cznwal pilnie nad moralnoáci^ 
szlacfaty rzymsklej, a rozpustników skazywal na wygnanie. Zakaat gíer 



196 Inntfcenfy Papiež XI. 

bazftrdownjch. Kobietom do koádola nakasal chodzió w skromném ubra- 
niu i z nakryt^ gbwi|. Strrowém prawem powáci^gn^l lichw§ žjdowsk^, 
a na pomoc ubogim wznowil banki milosierdzia. Zreformowai trybunaiy 
karji i kancellaiji. Nie cbc%c tolerowaó instytucji urz§dów sprzedawá- 
nych, znióst kollegjum 24 sekretarzy apostolskicb. Spor z Ludwikiem 
XIV królem francQzkim o regalia (ob.) pobudzil tego króla do energl- 
czniejszycb pko Eoáciolowi kroków; owocem ich byly owe slynoe cztery arty- 
kuly klera gallikaúskiego (ob. tej Eqc. YI 8 i..). Do kwestji tak zwa- 
nych swobód gallikaúskich przyl^czyta síq druga kwestja, tak zwanycb 
swobód ambassadorskich. Ambassadorowie mocarstw zagranicznycb wpro* 
wadzili zwyczaj, že nietylko paláce przez nich zajmowane, ale i cale do 
kola nich cyrkuty cieszyly síq prawem ucieczki (jas azylí; po francuzku 
franchiaes v. quartiirs). Granice tych cyrkulów zmienialy síq niekiedy 
wedlog upodobania ambassadorów. W skutek tego bylo w Rzymie tyla 
panów, ilu ambassadorów, a zbrodniarze, ile rázy sprawiedlíwoáó im gro- 
zila w czQŠci jednej miasta, mogli 8i§ przenieáó do dragiej i tam szukaó 
bezkarnošci. Dodajmy, že ladzie przy ambassadorach b^d^cy ci^gn^li 
z tego znaczny dochód i tamowali wymiar sprawiedliwoácl pko wszelkie- 
mu prawu, tak boskiemu jak ludzkiemu, a latwo pojmiemy, že cyrkoly 
ambassadorów musialy staó síq przytulkiem wszelkicgo rodzaju zbrodnia- 
rzy. Drugi, równie niesprawiedliwy zwyczaj byl, že cokolwiek sprowa- 
dzalo síq do Rzymu na imi§ ambassadora, wolném bylo od oplaty cla, zď 
szkod^ handlu rzymskiego i skarbu papiezkiego. Juž poprzedni Papieže 
starali si^ položyó koniec tym nadužyciom, lecz ich powolnoáó lub Ido- 
poty byly przyczyn^, že najlepsze usilowania pozostaly bez skntku. I. za- 
mierzywszy znieáč calkowicie wspomniane przywileje, odniósl síq do dwo- 
rów bezpoárednio. Nuncjusz paryzki Yarese mial polecenie zbadaó myél 
Ludwika XIY pod tyra wzgl§dem i odpowiedziano mu, že król francuzki 
nie b^dzie ostatním w zadosyéuczynieniu woli Papieža (16 7 6). Wenecja, 
Hiszpanja, Polska, cesarz rzymski takže na ž^danie Papieža przystali^ 
Nawet dumna królowa szwedzka Krystyna, po dlugim opqrze, nlegla spra- 
wiedliwym wymaganiom. 2eby oszcz§dzió miloáó wlasn^ panuj^ych, po- 
stanowil I. swymi urz§dnikami cyrkuly arabassadorskie obsadzaó dopiero 
po odježdzie lub ámierci dotychczasowych ambassadorów; ich nast^pcom 
zaá nakazywal zrzec síq przywilejów, o których mowa, ježeli chcieli za 
ambassadorów byó uznanými. Z tego powodu ksi^že Kadziwill przy wje- 
ždzie do paústwa Koscielnego ostrzežony (1680), že audjencji bez do- 
pelnienia tego warunku nie otrzyma, odniósl si§ do swego monarchy 
i z jego polecenia podpisal žádané zrzeczenie si^. Tak samo stalo si^ 
(168 8) z arabassadorem hiszpaáskim i z lordem Gastlemaine, reprezen- 
tantem króla Jakoba II, chociaž ten ostatní tlumaczyl si^, že jest tylko 
ambassadorem nadzwyczajnym i že naležy oszcz^dzaé dumQ W. Brytai^i. 
Skoro juž wszystkie dwory u stopily, Loglosil (12 Mája 168 7) bnll^ Cum 
aliat^ która juž dawno byla zredagowan%, z wiedz^ i przyzwoleniem ca- 
lego á. kollegjum, wyj^wszy kard. ďEstrées, protektora Francji, i kard. 
Maidalchini, bQd^cego na žoldzie Ludwika XIY. Bulla ta, odnawiig%c da- 
wne w tej mierze postanowienia, kl^tWQ ipso facto áci^gala na každego, 
ktoby ámial przy przywileju cyrkulów sig upieraé i z niego korzystaó. 
Jak juž nadmieniliámy, Ludwik XIY oáwiadczyl (i6 7 6), že nic nie ma 
pko tak slusznemu postanowieniu, zanim ono zostalo ogloszoném; lecs 



loftecenty Papiei Xi. 197 

oétriadczenie to nie hjlo szczere i pny tej okazji pottanowil król daó 
Papieiowi odwet, za rzekome nanitzenie praw swoich, w kwe8^'i regaljów. 
B. 1678 amarl w Parjža nuDcjau arcjbp Yarese, otrzymawszy od swe- 
go zwyklego spowiednika kapacyna w^ocha ostatnie Sakramenta. Zwyczig 
i prawo wjmagalo, žeby takiego dostojnika, reprezentanta nigwyžszej 
w Koéciele zwierzchnoád, traktowaé przymýnmiej jak každego bpa, w swym 
palacn mieszkiú^cego, nienalež^cego do miejscowej juiyzdykcji dachownej. 
Tymczaaem zaledwie Yarese skonal, arcybp paryzki, w imlQ swobód gal- 
likaúakicb, kapacyna wtn|dl do wi^ienia (z tytnln, že ndzielenie osta- 
tniego namaszczenia naležy do kaplanów rz^z^cych paraQ^) i trupa prze- 
moc4 kaál przenieáé z palacn do koáciola paraQalnego. L, Inbo miat 
sposobnoáč powetowač na Lndwikn XIV sw^ zniewagQ, gdy nnia£l ambas- 
sador francnzki w Bzymie (1687), jednakže temnž ambassadorowi kázal 
urz^dzic pogrzeb taki, jaki síq naležy dziekanowi á. koilegjnm. Lndwik 
jednak nie dal síq zwyci^žyč tak szlacbetnym odwetem. Nnncjoszowi (Ra- 
nnizi), gdy mn zakommnnikowal ball§ Cum alias i wyliczal dwory, któ- 
re na znieslenie prawa 'cyrknlów przystaly, z pycb% odrzekl: .Bóg mi^ 
postanowi I, abym slnžyl za przyklad i prairidlo dla drngich, nie zaá abym 
dnigich nailadowal.* Umarl wreszde ostatní ambassador francnzki ksi^e 
ďEstróes (30 Stycz. 1687): Papiež kázal z^ý^ó cyrknl £rancnzki swym 
urz^dnikom i królowi oiwiadczyč, ža nowego ambassadora nie przyjmie, 
jaáli ten nowemn rozporz^dzeniu síq nie poddá. Lndwik ust^pič nie my- 
álal i postanowil nžyč sily. Gdy tedy I. prawie cala wojsko swego paň- 
ttwa oddal na obrong cbrzeécjaňstwa pko Tnrkom, gdy skarb swój wy- 
czerpal na zasilki dla Polski i Wiednia, a galéry wypožyczyl Wenecjanom, 
takže dla obrony cbrzeécjaňstwa, z Tonlonn wyježdžala (2S Wrz. 1687) 
xbrojna wyprawa do Rzymn. Na jej czele stal ambassador LaTardin, ma- 
im^ pod sob^ osobnego dowódc^, ze lOO dobrze wyówiczonymi i karoy- 
loi žolnierzami; byli to po wi^kszej cz^áci ofícerowie, wybrani przez sa- 
mego króla, broni zaá i ammnnicji bylo na 300 Indzi, aby ji| možná by- 
lo rozdaó firancazom, mieszkaj^Cym w Rzymie.. I. Inbo wiedzial o zamie* 
rzotug wyprawie, žadnego nie nczynil pko niej krokn; postanowil bronic 
»€ tjVko broniii dacbown% i Lavardin^a nie nznawaó za ambassadora. 
Poledl nawet nie rewidowač bagažy posla i jego áwity przy wjeidzie, 
jeáliby na rewi^Q sezwolié nie chcieli, swoim žolnierzom zabronil cbodzió 
po cyrkole ambassady firancnzkíej. Lavardin odprawil wjazd nroczysty 
(16 Ustop. 1687) ze swym zbrojným orszakiem, raczej jako wódz wy- 
inrawy, niž jako ambassador. Przed tym przyjazdem poďowie rozmaitych 
wloakicb paústw prosili Papieža, aby posla przyj^ i nie naražal si^ kró- 
lowi francnzkiemn; grozili nawet, že, w razie zajácia z tego powodn, stan^ 
po stronia króla francuzki^o; lecí i na te proéby i na doniesienie, že 
LaTardin przyjecbal, I. ani slowa nie wyrzekl. Lavardin bez nigmniej- 
szej przeszkody zaj^l palác Famezów, nmieécil na nim berby francnzkie, 
wraz ze swojemi (cbociaž Papiež go nia nznal ani do andjencji nie przy- 
pnieil), i swojém wpjskiem obsadzil cyrknl francozki. Zdaw^o si(, že 
Lndwik XIY zwyd^žyl i na swojém poftawil, lecz byl to dopiero pocz%- 
tek wojny. Lndwik snrowo zalecil swym žolnierzom i ofioerom nie daó 
m^jmniajszej okaiji wojskn papieddemn do zaczepki i snrowo karaó wszel- 
kíe wybrykL Ze swcrj taž strony žolnierze papiezcy zdaleka cyrknl fran- 
eodd okr%ža]í. Pewnego raní prsaprowadzano oddzial zbrodmarzj, aka* 



198 Inirooenty Papíež XI. 

zanych na galéry. Droga wypadala przei eyrkul francuzki: tamt^dypro* 
iradzono podobné oddzialy po ámierci ostatniego ambassadora, tamt^dy 
nalelalo prowadzió i teraz, aby síq nie zdawlo, že Papíež cofa bullQ Ovm 
alias^ že uznaje pretensje Lavardiďa i Ludwíka XIV. Že jednak wie- 
dziano, iž Layardin gottge síq nderzyó na žolnierzy papiezkich i rozkuó 
galerników, Papíež polecil omin^ó cyrkol francuzki. Lavardin cii^le uda- 
wař si§ za ambassadora, traktowat w tym charakterze z postami innych 
mocarstw, wystQpowal z pomp^ ambassadorsk^, zdawal sí§ nawet nie uzna- 
waó Papieža, glosz^c pubjicznie, že oczekuje innegb pontyfíkatu, žeby ze 
sw^ godnoáci^ na dworze rzymskim wyst^íé, Mniemal takže, iž jako 
urz^dnik króla francuzkiego nie podlega exkommunice bulli Cum fUtaa 
(gallikanie utrzymywali, že ani król, ani jego urzgdnicy za swe funkcje 
publiczne nie mog^ byó karani cenzurami koácielnemi); lecz I. za wyklQ- 
tego go uwažal i to byía jedyna zemsta, jak) za tyle upokorzeň mógl 
mu wymierzyé. Przekonal síq Lavardin o tej myáli Papieža w dzieú é. 
Lucji (is Grud. 168 7), kiedy kapitula lateraneňska zwykla odprawíaó 
anniwersarz za Henryka IV, jednego ze swych benefaktorów. Lavardin 
postanowil w tym dniu udač síq do kokioía i ž^daó ceremonjalu nale- 
žnego ambassadorom francuzkim, Papiež zaá polecil przerwaó nabožeňstwo» 
gdyby 8i§ Lavardin pokazah Dzi^ki poárednictwu innych osob nie przy* 
szlo tym rázem do wybuchu i Papiež dozwolií nabožeňstwo dalej pro\ra« 
dzió. Eiedyindziej przyby} do Papieža kard. d*Estrées (zostaj^cy w sto- 
šunkách z Lavardii*em) i, jako protektor Portuga^i, przedstawil kandy- 
data na jedno z bpstw tego krajů. Papiež mu rzekh ego te ahsolvo (od 
cenzur koícielnych za popieranie pretensji ambasadorskicb). „Nie popa- 
dJem w cenzury, Ojcze á., przeto nie proszg o absolucjQ," odrzekl kardy- 
na). — »A ja ci j^ daj§, odpowiedzial Papiež; przedstaw swego bpa.** Na 
Bože Narodzenie (1687) Lavardin udal síq ze áwit% do košcioia á. Ln- 
dwika; proboszcz miejscowy przyjmowal go uroczyácie i dat á. kommunj^; 
nazajutrz Papiež rzucil na koációt interdykt i kázat go zamkn^ó. W Pa- 
ryžu dotychczas drwiono sobie ze wszystkich kroków Papieža, zapowie- 
dziano tylko nuncjuszowi, že i on nie otrzyma audjencji, podobnie jak 
Lavardin w Rzymie; póiniej (26 Grud. 168 7) pogrožono zaj§ciem posia- 
dloáci papiezkich iire Frangi (Gastro i Avignon); król kázal szpiegowaé 
nuncjusza, a jeáli kiedy poslat doii swego urzQdnika, to tylko na to, že- 
by mu prawil niegrzecznoéci. Dowiedziawazy síq o interdykcie na koácíóř 
á. Ludwíka, król zapálí! si^ gniewem, rozwi^zat j§zyk gallikanom takim, 
jak adwokat jeneralny Talon, jak jeneralny prokurátor Harlay. Na po- 
siedzeniu parlamentu .28 Stycz. 1688 Talon odczytat memorjal, przej- 
rzaný wprzód przez króla, szydz^cy z Papieža i Koáciota, jednego i dru- 
giego poddaj^cy wszecbwladztwu i nieomylnoáci króla. Tegož dnía parla- 
ment uznal za níewažne: buIlQ Cum álias^ exkommunikg na Lavardina, 
interdykt na koációt á. Ludwíka; kázat zarejestrowaó apellacjQ do przy- 
sztego soboru, wydrukowaó memorjat Taloťa i wyrok swój, wreszcie to 
wszystko rozestaó po Wtoszech i przybió na drzwiach koáciota é. Piotra 
ir Rzymie. Jakby tego wszystkiego nie byto dosyó, Lavardin'owi, któ- 
rego nikt ani myálat napastowaó, król postanowit nowe wystaó positk! 
i urz^dzié wyprawQ na brzegi Wtoch. Od wykonania tego kroku wstrzy- 
mata go nieco potrzeba porozumienia síq z Papiežem o bpstwo koloúskie, 
Da którém król pragn^t widzieó kardl. Fflrstenberga, sobié przychylnego. 



jRnoGanty Ptpiež* Xf. 199 

W tjm cela wysla} potigemnie swego ijenta z propozyqil ngody i z proí- 
b^ o nominowania Forstenberga bpem koloňskini. Przewidojie jedoak, že 
I. wamnków jego nie przjjjnie, i s^z^c, ie król arcy-chrzeščjaňski tM 
haňb^ powinien sobie poczjtywač aczjnienie pierwszego kroku wfgl^em 
Gíowj Koécio!a, Ludwik obiecal wjprzeé síq wszystkiego, gdjby Papiet 
mówiř, že propozjcje jakie wjszfy ze stronj dwora francnzkiego. I. ani 
ajenta, ani lista królewskiego nie przjj^l; bpstwo zaš koloňskie oddat 
ksi^cia Józefowi Klemensowl bawarskiemn. Ladwik tajemníe poslal La- 
vardin'owi nowy oddzial wojska, parlamentowi kázal (2 4 Wrz. i688)oglo- 
sic jeszcze raz apellacjQ do przjszlego soboro od wszelkicfa rozporz%- 
dzeň Papieža wzgl^dem króla, jego nrz§dníków, i od wszelkich mni^a- 
nych krzywd; napisal paszkwil na Papieža, w formie lista do kardynala 
dXstřées, gdde dowodzil, že Lavardin jest pokorným zwiastanem pokojn, 
že Papiež jest napastnikiem, gabi Košciól i relígj§, sprzyja herezji i t. p. 
Tak list do kard.* d*£strées, jako i apellacJQ parlamentu kaial król 
odczytač pralatom w Paryžu obecným, spodziewaj^c sí^, že wszystko 
zaapprobnj^. Lecz omýlil si( bardzo: pomimo ilažalstwa, jakie okázali 
poprzcdoio, pralaci rzeczeni ograniczyli si^ podzí^kowaniem za ndzielenie 
sobie tycb \fíadomoáci (so Wrz. t. r.). Nast^pnie kázal król aaj^é hrab- 
stwo Vecaissin i Awinjon na rzecz korony, nadto bpa z Yaisoh, poddá- 
nego papiezkiego, wywieáó z bpstira na wysp^ Ré i jak najgorzej trak* 
towač za to, že tenže kiedyá pisal w obronie Stolicy Apost. Równiežsa-' 
rowo pko wszelkiema prawa traktowaé kázal nnncjnsza. Podczas gdy 
Larardin pko woli Papieža wszedl do Rzymu, ze swego palacn i cyrkn- 
lu nczynil fortecQ, dawal przytalek zloczyúcom wszelldego rodzajn, gwal- 
cil wszystkie prawa miejscowe, a nikt mn ani slowa nie mówil, Ladwik 
XIV kázal nwi^zió nnncjnsza w jego wlasném mieszkanin, nie dozwalal 
7BU nawet Mszy š. odprawič a siebie w domowém oratorjnm bez strážní- 
ka, odwolanema przez Papieža nie chcial wydač paszporta, dwócb spo- 
kojných domowników nnncjnsza przyaresztowal, gdy w Rzymie trybnnal 
skazal zaocznie na kar§ ámiercí dwócb Indzi Lavardin^a za to, že pobili 
žolnierzy papiezkich (w Czerw. I688). Nareszcie spostrzegl 8i§ Ladwik, 
že zbyt daleko zaszedl: Layardin'a odwolal (w Kwict. 1689), nnncjnsza 
z pod niezRošnej stražy nwolnil, po ámierci zaš Tgo wyslal (1689) no- 
wego ambassadora, ksi^ia de Cbanlnes, do á. kollegjum, poleciwszy mu 
nie zsgmowaó palacu Farnezów, ani npominaó si§ o swobody cyrkulowe. 
£3. de Cbanlnes zamíeszk^ w domu kardynala ďEstrées, lecz nie wprzód 
prze? kollegjum kardynalskie za ambassadora uznaným zostal, až piámien- 
nie zadcklarowal, že nie ma dla siebie palacu w Rzymie i. že nie roíci 
žadnej pretensji do swobód cyrknlowycb. A nawet i ta dekleracja nie 
zmi^kczylaby kardynalów, gdyby kard. Bouillbn nie zar^zyl im wprzód, 
že Ladwik XIV zamierza oddač Avignon (o calej tej sprawie szczególowe 
wywody ob. Gén\ L'amba8sade de Larardin et la sequéstration du nonce 
Ranuzzi, w ^evue des questioru historíques t. XVI p. 382 — 482, Paris 
18 74, i tegoz Rech. bist. sur Tassemblée de 1682, ch. f). Co zrobil 
Inn. XI celém przytlnmienia bl^ów jansenistowskicb, ob. w art. Janse- 
nišd. Jak dalece Papiež niezgadzal 8i§ na post^powanie Ludwíka XFV 
wzglgdem bugonotów, ob. tej. Enc. Til 517. Nie cbwalil tež nieroztro- 
pnej polítyki Jakoba II, którego, z powodu jego znležnoici od Francji, 
nie cenil wysoko. Cesarza Leopolda I, rómiie jak króla polakiego Jana 



200 Innocqaty Papíež XI-XU. 

Sobieskiego wspieral wielkiemi summami (100,000 skudów przesřal pier* 
wazema, 800,000 skudów drugiemu) w walce pko Tarkom, których do 
napadá na AustrJQ pobudzil król francuzki i którzj wówczas Wiedeň 
oblegli (16 88). Na wzjwania Tgo Jan Sobieski i ksi^žgta niemieccy po- 
spieszyli na odsiecz stolicy cesarstwa austrjackiego. I. tak žjwy hrál 
ndzia} w losach tego zagrožonego miasta, i2 jega ocaléňie Rzjmianie przy* 
pisywali Izom i modlitwom papiezkim. R. I688 przyjmowal I. poselstwo 
króla sjamskiogo; poprzednio kilku bpów wschodnich, mi§dzy nimi: Ignacy, 
patijarcha anijoeheňski, Eutymjasz, bp Tyru i Sydonn, i Józef, patrjarcha 
chaldejski, powrócili na lono Koáciola. Zatwierdzit I. zákon á. Pawla 
w Portugalji, rekoletek Nigáw. Trójcy wyknpu niewolników w Hiszpanji; 
na ublagania milosierdzia Botego, wéród kl§sk ówczesDych, ogbsil jubi- 
leusz powtzechny, nadzwyczajny (I68O). Pomimo wielkicb samm, wyda- 
wanych na sprawQ cbrzeécjaúetwa w zapasach z islámem, lanocenty XI 
przeszlo pól miliona skudów wydal na ubogicb i na instytucje dobroczyn- 
ne, D. .6 Cz. 1689 zachorcwal cifžko. Ambassador cesarski zapewnial 
Papieža, ie cesarz wzi^ pod opiek^ swoj^ TodzinQ Odeďcalchicb i že 
o nich može byč spokojný. „Papieztwo, odrzekl mu Ion., dal mi Bóg nie 
dla interesu rodziny mojej, ale dla Koáciola.** Um. 12 Sierp. 1689; po- 
chowany w bazylice watykaúskiej. Bzymianie mieli go za áwi^tego i ka- 
ždý chcial po nim mieó relikwje; kilkakrotnie musiano dawaó nowe okry- 
cie, pokrywaj^ zw2oki zmarlego Papieža, bo lud rozrywal je na kawsď- 
ki, ch(4c po nim mieó jak^ relikwJQ; trzeba by}o wzmocnió znacznie 
straž wojskow%, aby powstrzymaó natlok ludu. Cf. Filip Bonami9i (se- 
kretarz Élemensa XIV), De Tita et rébus gestis Inn. XI, commentarius, 
Bom. 17 76; Baptyita Piúoni^ Vita dlnnocenzo XI» Yenezia 169 2; Jan 
Álbriizi^ Yita dlnnoc. XI. Wakowala po nim Stollca Apost. miesi^c i 23 
dni. Nast$pc% jego byl Aleksander YIII, 

Innocenty TÍH {ledl^-n 00) Antoni PignatUlU, ur. 12 Marcai6l5 
w Spinazzola, wlasnoáci rodziny Pignattollich w Basilicata, w Neapolitaú- 
skióm. Po ukoáczeniu nauk w seminarjum rzymskiém i w collegium romá- 
nům, zostal doktorem obojga praw. Dwadzieácialatpiaj^c, zostat pralatem 
i wiceprezydentem w Urbino. Innocenty XPap. poslal go iGi6 r. jakoinkwi- 
zytora na Malt^, nast^nie na gubernatora do Yiterbo, potem jako nun- 
cjusza do Florengi, z tytulem arcybiskupa Laryssy in p, inf. Za Ale- 
ksandra YIII Pap. byl nuncjuszem w Polsce, zk^d Klemcns IX poslal 
go 16 68 do Wiednia. Aresztowany wówczas (16 70) Jan Franc. Borro 
(ob.), na proíb^ nuncjusza zostal wyslany do Bzymu, aby tam ponosil 
karQ za swoje osznstwa i szerzenie berezji. Powróciwszy do Bzymu, otrzy- 
mal 1671 bisknpstwo Lecce, którém przez kilka lat zarz^dzal z wielk% 
gorliwoéci). Powolany do Bzymu, spelnial róžne koécielne obowi^zki; 
1681 r. zostal kardynalem, 1682 bpem Faenzy, póžniej legatem w Bo- 
loi\jí, a 1686 arcybiskupam Neapolu, gdzie zaprowadzil nabožeňstwo 
czterdziestogodzinne. Milosierny dla ubogicb, kilkakrotnie dla zaspoko- 
jenia icb potrzeb sprzedawal skromné swoje umeblowanie; suknie nosil 
zawsze z taniej i n^dznej materji. Po ámierci Aleksandra YIII, po dlu- 
giém, bo sseáciomiesi^czném konklawe, wybrany zostal (5 3 glosami na 65 
obecných kardynalów) l2Lipca 1691 Papiežem, w 66 r. žycia. D. 12 
Listop. oglosil nowy Fapiež jubileusz powszechny, na uproszenie u Boga 
porny álnego pontyfikatu. BuU^ i d. 28 Czer. 169 2 (Bull. Bom. IX 260) 



** 



ImaMnty Papíei XII. 201 

potožy} ostateczníe koniec nepotyzmowi, t j. t/m nadxwjcxignjrm przj* 
wilejom, jakich poprzednio uiywali krewni i synowcowie papíezcy. BnUa 
ta zastrzegahL, ab/ Papieie nie zbogacali nug^tkiem košcielnjm swoich 
kreirnjch; zniós} nadto tytoly, jakiemi zwjkle obdarzano 8jmowcóir« 
a miaaowicie generalat Koádořa, galer papiezkich i tym podobae, do któ* 
rych przywi^zane byly zaaczQO peosje. Reformy te przyniosty rocznie 
fikarbowi 80,000 skadów oszcz^oici. Žeby zaš bulla miala skateczQoáč 
w przyszlošci, zobowl^za?, aby j) zaprzysi^gali kardynatowie wstQpnj^cy 
do kcxnklawe, jak i Papieže nowo wybrani. I. nbogich nazywa} swoj^ ro- 
dzin^, i dla oich robil bardzo wiele dobrego: na nich obracai nuJQtnoió 
swoj% ojczyet4, wielki palác Ifteraneáski zamieníl na dom przytolku dla 
ubogich i chorých, .nnH|dzal nowe i nposalal dawniejsze instytucje do- 
broczynne, porobil przygotowania do osuszenia bagien Pontyňskich, amoiej- 
szjl podatki mieszkaňcom Paústwa Koádelnego, kupil (169 7) teatr di 
Tordinona, ažbeby przeszkodzié przedatawieniom scenicznym, žle oddaialy- 
waj^cym na moralnoáé mieszkaúców. Za jego pontyfikatn zakoňczyly si§ 
spory z Francj) (ob. tej £nc. YI S2, tadziež art Regata). W sprawie 
jansenizma wydal dwa brefia: do taologicznego fákoltetn lowaáskiego 
i do bpów oiderhiadzkich, które gdy przez Jansenfstów wyzyskiwane by- 
ly przewrotnie, Inn. XII wydal nowe brere 1696, wyražnie pot§piajv^ 
ich blgdy. Spor Bossneta z Fenelonem rozstrzygn^l Inn. XII na rzecz 
pierwszego. D. 24 Marea 1699 przyjmowal nroczyácie króIowQ polsky 
MaiJQ Kazimier^, wdowQ, któr^ przybywala do Rzyma na mieszkanie. 
W 8tosanku do mocarstw europejskich porzncil lan. Xn politykQ anty- 
francnzk^, jakiej síq trzymali prawie bez wyj^tka jego poprzednicy, od 
Urbana YIII pocz^wizy. Podlng relacji Morosiniego, posla weneckiego, 
mial Inn. XII swemi radami sklonič Karola II, króla hiszpaáskiego, do 
zlania calcgo awego dziedzictwa na kdscia francnzkiego (cf. Otíieri^ Storía 
ďEaropa I 2 72). Z cesarzem LeopoldQm I mial kilkakrotne zatargi, 
które jednak, przy dobrej z oba stron woli, nie doprowadzily do zerwa- 
nia. W Polsce popieral elekcj§ Angusta II (i69 7). Jakóbowi II dawal 
znaczne zasilki pieni§žae na odzyskanie korouy angielskiej. Wiele klo- 
pota sprawil ma spor jezaitów z dominikanami, z powoda missji chiňskicb, 
który wszakže nie zakoňczyl síq jeszcze za jego pánowania (ob. tej £qc. 
I 92). Oglosil jabileuszowy rok éwi^ty XVI, ale nie mógl jal otworzyó 
bramy áwi^tej, z powoda choroby; am. 27 Wrz. 1700. Inn. XII sarowy 
dla siebie, sprawiedliwy dla wszystkich, lagodnym byl we wszystkicb sto- 
sankach z lodžmi; ale gdy szlo o sprawQ wiaiy, o moralnoáé o obron§ 
Koáciola i Stoiicy Apost., byl niezlomnej staloáci. W každý poniedzialek 
dawal poslachanie wszystkim ínteresantom. Od pierwszego dnia pontyfi- 
katn przykazal roistrzowi dwora, aby wydatki na stol papiezki nie prze- 
chodzily trzech pawlów (szeáé zlotých) dziennie. Na missje w E^opji wy- 
znaczyl 50,000 skadów, a na missje w Chinách 100,000 skadów. W dzieň 
swojej émierci przeznaczyl jeszcze 40,000 skadów na wykap niewolníków. 
Pomimo tych wydatków, zostawil nastgpcy w zamka é. Aniola miljon 
skadów. Wakowala po nim Stolica Apost. miesi^c i 26 dni. Gf. Guar^ 
nacci^ Yitae Pontii. I 889...; Bombách^ Gesclu de rooL Pftpste II 20 7..; 
Banke^ Die rdm. P&pste m 118 (wyd. 6-e); iVbooef, Storia de>ontef. 
t. XL Nast^pc^ I*go xn byl Klemans XI. N. 



202 Innocenfy Papiež XIII. 

Innocenty Xni 1721—24 (Michal ksl%te Caniť). Po šmícrci Klemensa 
XI (1 9 Marca 1721) KatoI YI, cesarz, z powoda zatargów mianych ze zmar- 

, Ijm Papiežem, chcia! przeprowadzió wybór którego z dobrze widzianych swe- 
mm dworowi kardjnalów. SprawQ t^ powi^rzj} dwom kardynalom nie- 
mieckim: Altliaon'owi i Schratteiibachowi, bpowi olomnniecklemn. Po ró- 
žnycb kombinacjach wyborczych (opisal je kard. Schratteobach, wydař 
zaá Max von Uayer^ wikarjosz katedralny w Brann, p. t. Die Papstwabl 
loDOcenz XIII, Wien. 18 74), wszyscy kardynalowie zgodnie wy brali 8 
Mája 1721 r. Michala Conti, który przybral imi§ Fgo XIII. Papiež ten 
ur. 13 Mája 1C55 w Rzymie, po ukoňczeniu kollegjam rzymskiego zo- 
stal szambelanem honorowym Pap. Aleksandra YIII, za Innocentego XII 
byt koIeJQO rz^de% róžnych provrincji paňstwa Eoácielnego, arcybiskupem 
Tarsu in part,^ a nast^pnie Duncjuszem w Szwajcaiji, zk^d 1C98 r. prze- 
szedl na nuncjusza do Portugalji, gdzie przebywal lat 12. Klemens XI 
w miejsce pralata Filippucci, który nie przyj^l kardynalatu, kreowal go 
7 Czer. 1706 kardynalem. Šwiat katolickí pokládal wielkie nadzíejc na 
pontyíikacie nowo mrybranego Papieža, który tež w rzeezy samej, ježeli 
wežmiemy na uwagQ krótki czas jégo rz§dów i slabé ci^gle zdrowie, 
nadziejom tym w znacznej cz^icí odpowiedzial. Wprawdzie w kilka ty- 
godni po swoim mryborze kreowal on brata swego kardynalem i tym 
aposobem obudzl! obawQ wzoowienía nepotyzmu, wszakže dalsze postQpo- 
* wanie Papieža przekonalo, že obawy te byly plonne. Podobnie jak po- 
przednik, popieral Inn. XIII usilnie Jakoba III, pretendenta do tronn 
angielakiego. Cesarzowi Karolowi YI dal uroczyácie (17 2 2) inwestytnr^ 
królestwa Obojga Sycylji, ze zwykl% daoin^ roczn^; protestowal wszakže, 

. jakkolwiek daremaie, pko nadaniu przez cesarza ksí^stwa Parmy i Pia- 
cencji hiszpaňskienia iofantowi don Karlosowi, poniewaž ksi^stwa te by- 
ly bezpoáredni^ lennoáci^ Stolicy Apost. SzlachetD^ niósl pomoc kawale- 
rom maltaúskim, zagrožonym oa swojej wyspie przez Turkó>Y, i do ta- 
kiejže poxnocy pobudzil kardynalów. Co si§ tyczy zajáé z Francjíj, z po- 
wodu bulli Únigenitus Klemensa XI, szedl on wiernie áladcm tego swego 
poprzedDÍka (ob. Janseniáci). Spraw§ Alberoniego (ob.), na którego ce- 
sarz byl srodze zagniewany, poniewaž go uwažal za kierownika nicprzy- 
jaznej sobie polítyki híszpaáskiej, i na którego Klemens XI ustanowil 
éledztwo, tém zakoúczyl, že mu 20 Grud. 17 23 na konsystorzu dal ka- 
pelusz kardynalski. Na roianowanie kardynalem francuzkiego ministra 
Dubois (ob.) zgodzil si§ tylko po dlugim nacisku i ze Izami; zreszt% 
w ostatních chwilach swego žycia, gorzko sobie to ust§pstwo wyrzucal. 
Bull^ z 18 Mája 17 23 zreformowal zwolnial^ karnošó ducbowieiSstwa 
áwieckiego i zakonnego w íliszpanji. Um. 7 Marca 17 24 na pnchlin§ 
i rupturg, pocbowany w bazylice watykaňskíej, gdzie dziš zložone jest 
cialo Leona XII, a póžniej przeniesiony w podziemia watykaňskie. Inn. 
XIII byl tlustý, wzrostu wi§cej niž miernego, wyrazu twarzy surowcgo. 
Cbc^c podnie^č powagg swego stáno wiska, nieco jego zdaniem oslabion% 
przez dobroé poprzednika, zachowywal nawet z najbližszemi siebie oso- 
balni majestát; mówil zawsze máto, zawsze stanoWczo, ale zaw*sze roztro- 
pnie. Wakowala po nim Stolica Apost. dwaúiiesi^ce i 2 7 dni. Nast^pc^ 
po nim byl Benedykt XIII. Cf, Ouamacct\ Yitae pontif. t. 13 7; Hambach^ 
Gesch. d. rdmisch. Pílpste II 329..; Hanke^ Die r5m. Psipste, w dodatku 
do III t.; Moroni^ Dizienario di erud. stor. XXX YI 8 7.. N. 



^ lontvatig besefica. 203 

llinovatio benefÍGii nazjwa si^ zmiina, ucxjmonM, w nposaženia 

beneficjum, lob w obowi^zkach do oiego przjwi^zaDjch. Kanoniici wjli- 

czaj) pod cddzidiiemi nazwaini wiele rodziyów innowacji, jak creatío^ dis- 

membratio^ wtio^ dirísio^ svpprestíe i t. p., leci one wtasciwie do dwócb 

si{ redukuj^, a Umí s^: wiio i dívťsio, Qrtatío^ czjli ntworzenle 1>eneficjaiD, 

nie jest wlašciwie innowacj^, bo nie jest zmiao^, a jeteli nowe bene- 

ficjum powstaje z cz^tek oderwanjcfa od innjcb, jož istoiej^cjcb, b^dzie 

fodzieUniem beneficjów, t. j. diciiio lab dismembratio. Ta ostatnia jest ro- 

ztbraniem cz^sci jednego benefícjam na korzjáč íqd jcb i wrradza %\% w tup* 

pressj^ czjli zniesíeniey wtedj, gdj z benefícjam rozdzielonego i rozczlon- 

kowanego pomi^dzj inne aic nie pozostaje i takowe ginie. rmo, cz}Ii 

pojqcsenie beneficjów, može brč czasowe i osobiste, lob tež wieczTSte 

i rzeczowe. Pierwsze jest wtedy, gdj beneficjat jeden oca pozwolone je- 

dnoezešnie posiadaé dwa beneficja, które wlašnie dla tego i na czas jego 

posiadania w jedno síq l%cz^. Ale pol^czenie takfe jest zabronione przea 

sobor trvdencki (ses. 7 cap. 4 de Br/,)^ jako shii^ce tjlko za osloc^ 

nieprawnego posiadania wieln beneficjów. Drngie po]%czenie, t. j. wieczj- 

ste i rzeczowe (unio p^rpetua et realis)^ prawo koscielne dla slnsznych 

przTczjn dopaszcza, bvlebj tjlko poY^czenie to dokonané zostalo z za- 

cfaowaniem waruoków i formalnošci przez Eosciól wjmaganycb. Póla- 

czenie može nast^pfč w trojaki sposób: albo obadwa bentficja pol^czoce 

zacbownj% swoje prawa, tytulj i stopnie tak, jak je posiadalr przed po« 

l%czeniem, a tjlko w posiadania jednego i tegož saroego beneficjata zo* 

staj% i w jego osobie si^ If^cz^^ i w ten sposób zwykle dopetniane bywa 

policzenie dwócb koiciolów katedralnycii i djecezji; albo obadwa beneficja 

tak n^ w jedno zlewaj^, že z nich jedno beneŠejom Inb jeden košciól 

powstaje, i w ten sposób može z dwócb paraíji powstsc jedna, ježeli oble* 

dwie S4 bardzo male, biiskie siebie i funda^zem zbyt szcznplym opatrzoce; 

albo tež jedno beneficjom oddaje si§ w zaležnoš6 dmgiema tak, že sta- 

nowi powi§kszenie jego fnndaszn, przybiera jego nátury i prsywileje, 

a w takim razie pol^czenie wyradza sappressj^, np. gdy fandosz probo- 

atwa szpitalnego wcíelonym zostaje do probostwa paraQalnego i obowi^zki 

azpitaine na proboszčza paraíji przechodz^. Pierwszy sposób polaczenia 

nazywa si^ tmio atque principalis^ drngi uráo per con/usicnem^ a trzeci unio 

p-er tuhjeciicnem. Poniewaž l^czenie beneficjów nie jest w widokach Ko- 

sciola, przeto tyiko dla slasznej przyczyny i przy zachowania pewnych 

przepisów nastgpowač može. Sloszn^ przyczyny jest niezb§dna konie- 

cznošc, lub przynajmniej wy ražný požytek Košcicla. Do takich zaliczaj) 

síq: brak fnndaszn tak dotkliwy, iž dwócb dncbownych utrzymač si§ na 

nich nie može (Conc. Tríd. ses. 21 cap. 5, ses. i 4 cap. iz de Be/,), wiel- 

Ide zmniejszenie sí§ liczby wiemycb, zbnrzenie koáciolów przez nieprzy- 

jaciól, potrzeba fandubzów na nposaženie aeminaijom, albo na inne wažne 

koscielne instytucje (Conc. Tríd. ses. ss cap. 18 et sess. 24 cap. 15 de 

Befor.), W každým jednak razie pnotrzeba wainlejizych przyczyn dla po* 

Ifczenia beneficjów paraiJalnTch (curoto), aníželi wtedy, gdy idzíe o p<^- 

czenie beneficjów prostých {HmpUcm). Niektórycb zaá beneficjów wcale 

Ifczjé nie možná, jak položonych w dwóch oddzielnych ^j^^^^b; i^i^ 

wólno takže beneficjów para(]alnych przyl^czač do klasztorów, do opactw, 

čo prelatur czyli godnoid kapitnlnycb, do prebend kaDonickich, do szpi- 

talów I jakichb^di koUegów, ani tež beneficjów swobodncj kollaeji do 



201 Iniovatio benefícií.— lottftllaejt. 

» 

beneficjów nlegaj^cjch prawa patronátu (Canc. Tríd^ ses. 25 cap. 9 de 
Bef,). Pol^czeaia beneficjów w swojej djecezji može dokonywaó bisknp, 
gdyby zaá przez wyžsz^ wladz^ košcieln% hjlo ono dopelniane, wtedy 
przedewszystkiém nidežy wystuchaó zdania bisknpa miejscowego, nast^pnie 
powinni byé zapytani ci dachowni lob áwieccy, którzy maj^ prawo patro* 
natn w koáoíolacb, maj^cych uledz pol^czenin, oraz posíadacse beneficjów, 
o jakicb pot^zenie idzie, wreszcie, powinno nast^pié przyzwolenie kapi- 
tuly katedralnej, bez którego akt pol^zenia bylby niewainym, cbyba 
gdyby Stolica á. brak zezwolenia kapituly 8woj% wol% uzupelnila. Nie mo- 
že jednak biskup l^czyč beneficjów, które na zawsze w jego djecezji za- 
rezerwowaue 8% Stolicy Apost., lub w inny sposób z pod jego juryzdykcji 
wyj^te, ani tež przyl^czaé beneficjów do funduszu swojego stolu biskupie- 
go, a to pod niewažnoáci% aktu (Clem. Si tma 2 de Rébus Eccles. *n. 
alien. X S, 4). Divisio beneficii^ rozdzieUnie^ jest wtedy, gdy z jednego be- 
nefiejum dwa powstaj^.* Aby podzial beneficjum mógl nast^pié, potrzeba 
slnsznych przyczyn, opartych na koniecznoáci i požytku Koáciola (Cap. 
MajoribuB 8, cap. Vacante 26, cap. Quum $ausam 36 de Praebend. X 8, 
5). Nadto, jak przy pol^czeniu, tak i przy rozdzieleniu zacbowač naležy 
przepisane formalnoáci, t. j. wyslucbaó zdania interesowanych, mianowiele 
osob posiadig^cycb w tycb koóciolacb prawo patronátu, benefícjata, i otrzy- 
maé przyzwolenie kapituly. Tak pol^czenie jako i rozdzielenie powinny 
byé zniesione, ježeli ustaly przyczyny, które je wywolaly. Dismembratíů^ 
rore^ramV beneficjum podlega ty mže, co tmio i ďtWzowarunkom. X, A. 3. 
Installacja w ogóle jest to obrz^d, przez który wprowadzonym zo« 
stáje w posiadanie beneficjum lub trz§du ducbownego ten, komu wladza 
kompetentna beneficjum owo lub urz^d powierzyla. Lecz w znaczenin 
óciálejszém nie každé wprowadzenie w posiadanie beneficjum installaej% 
8ÍQ nazywa. Biskup obejmuje w posiadanie swoj^ katedry i biskupstwo 
przez intronizacj§ (ob.), proboszcz przez introdukcJQ (ob.), a tyl- 
ko kanonik obejmuje sw^ kanonjg przez instaUacj^^ w écislém tego wyra- 
zu znaczenin. Naprzód w sáli kapitulnych zebraú, czyli w kapitularzu, 
nowy kanonik, przyodziany w ubiór kanonicki cbórowy, w obec dygnitarzy 
kapitulnycb (pralatów) i kanoników, wewtaáciwych im ubioracb zgroma- 
dzonych, sklada wyznanie wiary (ob.) i kapitulneroi statutami przepisan^ 
przysi§g§. Nast§pnie wskazuj) mu miejsce, jakie w czasie obřad ma 
w kapitularzu zajmowaé {sedea in captttdo)^ które skoro obejmie, wprowa- 
dzaj^ go nroczyácie do koáciola i tam wskazuj^ przeznaczon^ mu stall^ 
w cbórze (atallum in choro), w której on zasiadlszy, obejmuje j^ w po- 
siadanie i od tego wlaánie obrzi|d ten instaUacjq 8i§ zowie. U nas, oprócz 
obj^cia stalli, nowy kanonik obejmuje i oltarz, i w formule odpowiedniej 
zastrzega sobie spokojné ich posiadanie. Wreszcie inni benefícjaci obej- 
muje stosownym obrz§dem benefícja swe w posiadanie, a obrz^d ten ter- 
minem kanonicznym nazywa síq inatitutio corporalis, która to nazwa ma 
takié samé znaczenie, jak i installacja, t. j. oznacza obj^cie w posiadanie 
každego beneficjum. Aby duchowny mógl przez installacja, czyli per in- 
stitutionem corporalem, obj%ó beneficjum, powinien je pierwej otrzymaó 
% r^k posiadig^cego odpowiedni^ wladz^ duchowny. AM, przez który prze- 
}ožony, moc^ slnž^cej mu wladzy, beneficjum ndziela, nazywa si§ insty- 
tucje kanoniczn^ (ob.). Biskupi intronizacj§ odbywaó mog% dopiero 
po otrzymaniu od Papieža instytugi kanonicznej, czyli prekonizacji, i otrzy- 



Installacla. — Instroctie GleaieBtiiia. 20& 

manili bulli konsekncjjn^ Inb translaeyjnej; kanoDícj in8tallacj§, probo* 
szczowie introdnkcjQ, a inni beneficjaci ÍDBtytticJQ korporaln^ odbywij^ 
skoro od biskapa otnejmaj^ iDStjtacj^ kanoňiczni|. Do zainstallowania pro- 
boszczów i ioDjch benefícjatów biskupi delegi^^ zwjkle dziekanów. X. A. S. 
Instructio Clementína, tak si^ nazywa ceremoDjal wjstawienia 
Naji^w. Sakr. podczas nabožeňstwa czterdxiestogodzione^o (ob. tej Enc. 
ni 6 78), wydany po wloska (bo tylko dla Rzyma) przez papiezkiego wi- 
kaiJQSza z rozkazu Klemeosa XI d. 20 Stjcz. 1705 r., potem od na* 
stgpców: Innocentego XIII, Benedykta Xm, Klemensa xh pot^rierdzany 
i podzié dzieň obserwowany. Zawiera on w sobie inriele przepisów, tycz%- 
cych sif czci Najáw. Sakr. i zk^n§d powszecbnie obowí^znj^cycb przy 
katdém wystawienio; inne znów szczególy dla samego Hzyma wydane^ 
choč indziej éciále nie obdwi^zvj^, chwalebnie jednak wsz^zie si^ do nich 
stosowač (S. R. C. 12 Lip. 1749). Caty tekst tej instmkcji po w^oska 
jest w Gawancie, przez Merati'ego (t. í p. 2 tiu U) dodaný i dekretami 
objašniony. Komentoirali j%: Cavalieri^ Teiatn^ niýlepiej Gardellini w da- 
wniejszej koUekeji dekretów S. R. C. przy t. VI. Tu j^ podigemy w stre- 
azczeniu, z najnowszemi dopehiieniami, podobnie jak Bouvry^ Exposit. 
Bobr. ed. z r. 1859 II 663... i Schneider^ w Mannale Sacerd. z r. 1871 
p. 669; paragrafy tylkokladziemy porz^dkiemoryginahi. § i. Nadrzwiach 
koiciola, gdzie wystawienie, oraz na miejscn widoczném przyleglej nlicy 
ma byč wywieszony w festonach symbol Najšw. Sakr., ažeby przechodz^- 
cy wiedzieli, že tn wystawienie. § 2. Wystawienie to powinno byč na 
wielkim oltarzn, a obrazy i statný pozarianiaoe obsYooami przyzwoitemi; 
ani relikwji áá. ani statný žádných w okolenin stawiač nie godzi si§, chy- 
ba aniolki z kandelabrami. §. 8. Ka onym oharzn w mlejscu widoczném 
ma byč tabemaknlnm, albo tron pod baldacbínem M)dpowiedoim, bialym; 
na podstawie ma byé potožony korporal, do postawienia na nim mon- 
strancji Inb pnszki. Na tle tego palndamenta po za monstrancj) mog% 
byé porobione blyszcz^ce síq promieoie, lecz przed monstrancj% niewol- 
Bo nic nrz^dzač, coby widzeniu Najáw. Sakr. przeszkadzalo. § 4. Natym 
ottarzn ma ustawicznie goreč, pr^najmniej 20 sztnk áwiatla (ob. Gro- 
mnica), t. j. 6 áwiec fantowych po trzy z boków krzyža, i 8 éwiec wy- 
žej, a po 4 z obu stron monstrancji; przed monstrancj^ žadnego iwiatla 
nie stawiač, jeno jeszcze po oba stronach, na dwócb dnžych licbtarzach, 
miy^ goreó dwie éwiece przynajmniej trzyfdntowe. Ta sama iloáó šwia- 
tla ma si§ palió i w nocy po zamkni§cin koéciola; wieczorem zaá, prócz 
tego, košciói dla porz^dkn powinien byč dostatecznie ošwietlony, nim síq 
wiemi rozejd). Okna przylegle oltarzowi wystawienia i w dzieú wypa- 
da zaslonič, dla wigkszego skopienia ducha modl^cych síq. § 5. Nie wol- 
no nikomu ze šwieckich, chociažby byl z jakiegoá bractwa, habitem lub 
kap^ okryty, zbližač síq do oltarza dla poprawienia áwiatf a lub z innej przy- 
czyny, ale do tego powinien byč kaplan lub kleryk (chočby zakonnik) wkom- 
tj (u nas zakrystjan). Nadto pamiQtač potrzeba, že wedle dekretu S. R. C» 
X 19 Sierp. 1651 r., bez wyj^tku przyehodz^cy i odchodz^cy powinni 
przed Najáw. Sakr. kl^kač na oba kolana. O) si$ tyczy kaplana, ze Msz% 
prywatn^ wychodz^cego, jest dekret S. R. C. z 24 Lip. (nie z 7 Wrze- 
šnia) 1688 r., wedle którego, przechoda|c przed oHarzem wystawienia^ 
powinien nkl^kn^č na oba kolana, zdj^ biret, oddač czeáč przez gl^bo- 
kie schylenie glowy, potem wložyč biret i dopiero wstač. § 6. Ateby 



208 iMlrwIit GteMatiML 

tTjhúUaroL bet Uogoslftimiiia, i kl^ciy^ jako a^ nékřo, tnykroé Kió^» 
Sakr. kidzf. Po skoúczonjm hymnie opoádwszj V Panem de eoelo^ ápie* 
wij% n§ litanje o wsxjntkích šá., w osobnej ksi^ecxoe CzUrdziesUKfo- 
dzirmego nabožeústwa Ba ten cel przepisane (ksí^teczka ta z prawa i bei 
žadnej miiany ma shiijé przý každém wystawieniii). Po tkoúczonycb 
tyeh modlách (t. j. litaigaeh i po ¥V po nich nast^pi^icych) celebrant 
wstige i ze zlo2onemi r^koma ápiewa (z ksi^ki przez U^cz^c^ assjst^ 
podtrzjmywanej) Domimu vohheum^ z modlitewkarai nast^pnemi (masz je 
w Schneiderze p. 714^, po którydí wszjscj kl^cz^cy mod]^ si§ chwilkQ 
w milczenia i ddchodz), a gdj odcjd% z przed Kajáw. Sakr., wk}adaj% 
birety na gtowy. Tak ú^ rozpoczjna nabožeústwo czterdziestogodzinne. 
§ 1 7. Zakazuje celebransowi užywaé fotelów z por^czami, poleca z assy* 
flt^ wedle dawniejszych á. E. O. przepisów, siadaé na hiwce, ezerwoném 
lub inném suknem pokrytej. Tém bardziej nie wolno marszalkom bractw 
éwieckich, lab innym jakim, rozsíadaó síq w íotelach z podaszkami i kl§- 
cznikami, jeno na fawkach i to po za prezbyteijam b^d^cych (cf. S. R. C. 
13 Mar. 1688). W poszczególnym przypadkn káže 8ÍQ papiezki wikaijuaz 
ndawaó o dyspens^ na to do siebie. Nikomu ze áwieckicb (wyj^wszy 
osoby panuji|ce) nie wolno podczas wystawienia w žadnym razie wchodzió 
do prezbyteijum, ani tež wolno rz%dcy koádola stawiaó dla nich krzeďa^ 
lub dawač pozwolenje na to. § 18. Zakazuje wszelkiej kwesty kiedykol- 
wiek podczas wystawieň w kefeiele, choóby przez duchownycb; nie wolno 
tu nawet dawaé jalmnžny, ani na ten cel rozstawiaó táce; iebrakom tyl- 
ko na 20 kroków od drzwi koácielnych wolno o jahnužn^ prosič. § 19. 
Zakazuje koáczyé to nabožeňstwo w jednym koéciele, zanim si^ z kolei 
w drugim rozpocznie. § 20. Po skolSczonej Mszy przed schowaniem Nigéw* 
Sakr. celebrans ubiera síq w kap^ (zachowig^c przepisy wyžej w para* 
grane 12 podané) i z assyst^ kl^ka na najniitszym gradusie na árodkn 
oharza. Kantorowie épiewiy) litaige až do D<mime esaudi orationem nuam 
w}%cznie. Celebrans wstaje, sypie kadzidřo bez Uogoslawienia, kl^ka 
i kadzi jak wyžej. Bierze welon i t d., przyjm^je monstrancJQ od dja- 
koná, jako síq wyžej rzeklo o wystawieniu i proceq*i. § 21. Po proceigi 
wszystko jak wyžej w paiagrafie 16; tylko po incensacji i skoáczonym 
hjrmnie kantorowie ápiewaj% V Panem de coelo (dodaj^c ÁUeluja^ byle 
to nie bylo w wielkim potfcie, adwende lub w jak% wigiijQ. S. R. C. 2S 
Stycz. 1700 r.), tedy celebrans wstaje i zksi^ki przez assystQ podtrzy* 
mywanej, ze zložonemi r§koma, ápiewa wprost, bez D&mtnus vo^seum^ 
oracje jak wyžej, po których bierze welon, wst^puje sam do oltarza, bie- 
rze monstrancjQ i dige ni) blogoslawieňstwo ludowi; potem stawia Ns^áw. 
Sakr. na korporale, zst§pnje, sklada welon i kl^ka na wlaáciwém micj* 
8CU. Tymczasem djakon lub kai^an w komžy i w stule, po naležytych 
rewerencjach, chowa Najáw. Sakr. do tabemakulum, które na tym oha- 
rzu na ten cel byó winno. IIostjQ užyt) do wystawienia naležy ipožyd 
tegož dnia lub nazigutrz przy Mszy. Po tém wszystkiém celebrans z assy* 
st) wracaj) do zakrystji i tak síq koňczy to nabožeústwo czterdziesto- 
godzinne. § 22. Podczas 40-godzinnego nabožeústwa i w ogólnoáci przy 
wystawieniu kazaú prawió nie wolno, a gdyby kto chcial dla záchyty 
wiernych, dla czci Najáw. Sakr. krótkie kazanie po nieszporach powie- 
dzieé, níech prosi o pozwolenie papiezkiego wikarjusza lub jego zast^pcy^ 
które mu síq na piámie udzieli. Maj^cy kazaó powinien byó przynaj- 



Inttnictio Ctewartžnt^— hrt ruMentimu 209 

mnúj 4)Akonein; choóby zakonnik, to Jednak w komij, ale bez stoly i z od- 
kryty gK>w§, w bliskošci oltarza gdzie wystawienie i to z baczeuem, 
ateby aí^ wierni do Najáw. Sakr. plecami nie odwracah'. § 28. Oznacza 
8i§ ezas, w którym, wedle okolicznoád i póry roko, naleiy koádó) zamy- 
kal; adoracja jednakže i przy zamknioDych drzwiach trwaé powinna, bo 
ta, wedle przepisów S. R. C, ma byó nieastaj^ca. § 24. W každým ko- 
ádete w Rzymie ma byó wywieszoiia tablica w miejscu widoczDéiii, z któ- 
rejby síq dowiedzieli wierni, gdzie i kiedy to nabožeústwo. § 25. Podo* 
bniež w zakrystji, gdzie ma byó to nabožeústwo, niniQ'sza instmkeja ma 
byč wywieszooa, ažeby si§ nikt jej przepisów aiewiadomo^ci^ nie wyma* 
láák' § 36. Zakazuje wystawieá w którymkolwiek (roznmie si^ tegož mia- 
sta) koidele, psuj%cych porz^dek i kolej 40'godzinnego nabožeástwa; 
a ktoby takowe chcial z jakiej przyczyny zrobié, niech prod Stolicy Apost. 
o pozwolenie osobné. Naostatek § 2 7. Zaleca ácis!e zachowanie tej in- 
stmkcji, oraz przypomina przepís Caertm. Epp. (I. i c. 5 n. i), že cere- 
monjarz, tak przy tém nabožeňstwie jak i przy innycb solennych, powiniea 
byé ni 9acrÍM, Data i podpisy. Najobszerniejszy kommentarz na Instr. 
Clem. ob. a Wcl/anga Múhlbattera^ Decreta anthentiea 8. R. C, Monachii 
1S73, I 709— 893. Gfr. artt. WyHmcieme Najito. Sakr. i Méza z wyita- 
in^iiem. X. S. J. 

IflStnimentum. Pomi^dzy róžnemi rodzi^ami dowodów s%dowyeb, 
ktfoemi naležy s^JzIego przekonaé o prawdziwoáci przytaczanego fakta, 
sni(jdoje si^ i dowód z doknmentów, probatío per mstrumenta seu docu^ 
flMRfo, który, odpowiednio do natory dokumentu, jest mniej lab wi^j 
dokladným. W najobszemiejszém znaczeniu prawo kanoniczne pod wy- 
razem instrumenta roznmie wszelki élad dzialalnoid Indzkiej, wypi^tno- 
wany na przedmiode niežyj%cym, naprzyklad 8tarož}-tne nápisy; ale w zna- 
cacenin áeislém, o jakiém tn mówič mamy, úutrumenta znaez^ dokumenty 
pisane. Dziel^ si^ one na dokumenty publiczne, instrumenta et doeumenta 
jmbUea^ i na dokomenty prywatne, instrumenta privata^ wedlog tego jak 
idi antorowie byli, gdy je pisali, osobami publicznemi lub prywataemi 
(Ce^. Scripta 2 de Fide instrumen. X 2, 22). Aby dokument mógl byé 
uznawany za pabliczny i jako taki, aby posiada! w obec s^u moc dowoda 
calkowicie pňekooywaj^cego, powinien byé sporz^dzonym przez urz^nika, 
potnebnil na to wladz^ posiadij^cego (to síq zowie veritas instrumenta^ 
rumX i byé spisanym w formie prawnej (a to bIq nai^wa jides inttru" 
wsentarum). Co do pierwszego, to jest iž dokumenty publiczne powinny 
byé przez pabliczny osob^ spisane {veritasy, pod wyrazem pulUezna cscba 
roznmieé naležy nie wszystldch wladz^ posiadaj%cycb w Koádele lub Paň- 
stvie, ale tych tylko, którym specjainie nadaný zostala wladza spisy wa* 
nia takíeb a takich dokumentów, jak 8% notaijusze^ talelUenes (Cap. Quu:n 
P. íabeltio 1 5 de Fide instrum. X 2, 22), serímarii (Cap. Ad audientíam eod.). 
Papiež i biskupi maj% prawo ustanawiaé notaijuizów do spisywania aktóir 
i dokumentów koácielnycb, i užywali tego prawa od najdawniejszycb cza* 
■6w. Leez pomalu notaxjnsze bisknp5w, notarii episcopaUs^ stawali si^ conz 
rzadnymi, až ich nareszcie zaštípili notaijusze apostolscy, notarii apoéto* 
ticL Biskupi tylko dla swego terrytonum, to jest dla djecezji, mogii no- 
taijotzów stanowié; chc^c zaé, aby icb dokumenty mialy powag§ wi(ks7% 
i rozci^lejsz§, woleli mieč notarjuszów apostolskicb, których wladza na 

íncykl. T. VIII. 1^ 



219 lostnuMntifflL 

cáJty Koádól si^gah, a Stoiica iw. ch^toie ndzielaU im t^ wlad^. Lea 
X tego powstala ta niedogodnoáč, že liczba notarjaszów apostolakich bar- 
dze 8i€ powi^kszyta i cz^sto zostawali nimi ladzie niezdolni, którzj nie- 
nmiej^toém redagowaniem aktów dawali powód do rozliczojcb sprzeciéh 
i nadužjč. Sobor trydencki pragn%c terna zaraddé, npowaioii bisknpóii 
do brania pod egzunen notaijoszów apostolskich, i dozwalaoia im lab 
zabraniania peloič urz^d w obr^bie dj^cezji. Odt§d Stoiica Apoštolská 
stanowifc notaijnszów, kladzie im to zastrzeženie, že Die mog) p^nié 
obowi^ów, až skoro, w skutek ácistego egzaminu, otrzjmaj^ pozwoleiiie 
biskupa {Van E»pen^ Jas. eccl. pab. III tit. 7 c. 7). Lecz dokument 
nietjlko wioien byó przez pabliczn^ osobf , czjli przez notaijusza do tego 
apowažnionego (Cap. Seripia cit.), per manum pubUcam^ sporz^dzony, ale 
nadto powinnj byč w samém zredagowania go zachowane íormalaoáci, ao- 
lemnitaUs^ przepisaoe przez prawo, lob przez zwjczig wprowadzone, a z tjcli 
te wažoiejsze: i) že notaijasz powinien bjé obecnjm przy dokonanin 
akta, o którjm ma spisa6 dokament, i o tém tjlko w nim wzmiank^ anue- 
édčy co sam osobiácie widzial; powinien byé zawezwanjm przez strony 
do spisania dokamenta i wzmiank§ w nim o tém szczegótow% nca^jmié 
(Novell. 44). 2) Potrzeba aby wlasD% rfk% dokument podpisal i dodat, 
przez kogo notaijaszem astanowionyro zostal (Novell. 78 c. 5;; aby pie- 
cz^df swoj^ akt zaopatrzyl. s) Trzeba aby dokladnie wskazal miejsce 
i czas, w jakim akt zostal spisaoy (Cap. Ábbate s deSenten. et rejadic. 
in 6. 2, 14). Bozpocz^e akta wezwaniem imienia Božego, wymieniemei 
za którego Papieža lub monarchy rz^ów akt spisanym zostal, nie nale^T 
do istoty rzeézy, ani nie dotyczy wažnošci dokumentu, chyba gdyby tego 
zwyczjý wymagal. 4) Akta publiczne winny byó podpisaue przynajmniq 
przez dwóch lub trzecb áwiadków, obecných przy spelnieniu aktu, któ- 
rego dokument zostaje spisanym (Cap. Scripta cit.); jednakže w niektórych 
knúach i 4Jece^ach podpis áwiadków nie jest koniecznym do wažnoád 
aktu i dosyé jest, ježeli zn^gdowali si^ przy spelnieniu czynnoéci i jeieli 
s) jako áwiadkowie w akcie wymienieni. W takiej formie sporz^dzone 
dokumenty maj% sil^ zupelnego dowodu w obec s%du dopóty, dopóki prze- 
clwnik jasno nie wykaže ich falszywoáci. Akta s^dowe, czyli protokóty 
posiedzeá s^dowych, mig^ takže moc dowodu prawnego w razie rekursu 
lub appellacji (Cap. Quaniam ii de Probat. X 2, 19). Tož samo nale^ 
rozumieó o protokólach notarjuszów, to jest o krótkich zápiskách, jalde 
czyni%, bgd%c obecnými przy dokonywaniu aktu, aby wedlag nich póžniij 
o tymže akcie instrument zredagowali. Tož samo znaczeoie maj^ ksi^ 
paraQalne, to jest rejestra chrztów, malžeústw i pogrzebów {Can. TrkL 
ses. 24 cap. 1 et 2 ďe Ref. mcOr.): stáno wi% one calkowity dowód, któ« 
ry obalió možná tylko udowodnieniem ich falsz>'wošci, pod vrzgl^dem spi- 
sania aktu, lub nietožsamoéci osoby. Kopje oryginalnych instrumentói 
nug^ takže moc prawnego dowodu, ježeli zostaly spisane na rozkaz i po^ 
okiem s^dziego, przez publicznego notarjasza, w obecnoád lub za zezwo 
leniem stron interesowanych (Cap. Snnstrumenta 1 6 de Y\^^ mstrum. H 
2, 22). Ježeli zaé te formy zachowane nie byly, kop^tbez orygln^ó 
žadnego dowodu stanowié nie mog^ (Cap. tSi scHpturam^ \ ^^^* ^^^-V I 
ieli pisma prywatne zložone zostaly w archiwum publicr::^i\fc^> V^^^^^í^w 
nám na przechowywanie autentycznych dokumentów, \i\asa\a^ ^^'v 

s% sylowi, maj^ moc dowodu i staj% sifi^^^^^^'^^^^'^'^^^ 



IntroniMtoH. 211 

blkzDjm (Gap. Ad awtímUiam 18 de Praescríp. X 2, 86). Za pablien^ 
nwmii^ 8iQ arekiwa papieikie i biskapie; klasztoroe aaá, miejakie i do- 
mów znakomitych nie mog^ dostarczyó dowodów, clijba wtedy, gdy si^ 
znajdoje w nich dokament prywatny, šwíadczfcy przedw posiadacsowí 
arehiwiun. Proste dokamenty prywatae nie mog), jak to latwo zrozomieé^ 
nic dowodzió na korzyáó tego, kto je napisal (L. 6, 7. Cod. de Probat. 
4, le), chyba te podpisane s^przez obiedwie strony i przez trzecfa áwiaď 
ków (Cap. Scripta 2 de Fide^instram. X 2, 22), a wtedy inztromenta 
prywatae 8tig% si^ jakby pnbliczoemi (insirumerUa quasi pubtica\ i jež^ 
8twierdzaj% coá na niekorzyáé ich autora, lub wykaznj^ jego zobowi%za- 
nie, maj% moc zopelnego dowodu (L. 20 God. dU Donat. 8, 52). Dwa 
tylko 8^ od tego wyj%tld: i) Ježeli w akcie ding przyzniú%cym wymie* 
niona jest zomma, ale zamilczany powód, z ktárego d}og powstat {mstm^ 
mčníum indiseretum)^ to gdy dlnžnik zaprzecza dtngn, dc^ki wierzydel 
lab upominaj^cy síq o j^o sptocenie niewykaže powoda, z jakiego dlog 
powBtal, dopóty »|d nie zwraca nwagi na jego reUamacje i dlaga nie 
przy8fdza (Cap. Sicautio 14 de Fid. instr. X 2, 22). 2) Ježeli dhižaik 
wy8tawi obligacj§ i ziožy }% w r^ce wierzydehi przed odebraniem pieniQ- 
dzy, i takowe wyliczone mu wtaánie dla tego nie zostan§, ma prawo 
w ci4ga lat dwóch zatožyó excepticnem ncn numenUae peoumae^ a w takim 
razie, ježeli mu piéDÚ|dze póžniej dané zostaty, obligacja dopóty nie sta- 
nowi dowodu, dopóki wierzyciel nie ndowodni, že dlužnikowi istotnie pie* 
ai%dze wyplacii. Lecz ježeli dwuletnia zwtoka np}yn§la, a dtužnik nie 
wiríÓBt reklamacji, dokument nabiera mocy dowodu (Tit. Cod. de Ncn 
numeroia pecunia 4, 8). Wazelkie dokumenty, czy to pnbliczne czy pry- 
watae, aby 8tanowi)y dowód, powinny byó produlcawane^ t j. s^dzi^v 
xfoione i przedstawione. Potrzeba bowiem i e^dziego przekonaó o pra* 
wdzíwoád reklamacýi i stron^ przeciwn% postawič w možnoéci nznania 
anten^cznoáei dokumentu, lub jej zaprzeczenia. Gdy idzie o dokameni^ 
pnbliczne, wykazuje síq ich nieautentycznoáó udowodnieniem, že albo nie 
8% spiaane przez notaijnsza publicznego, albo že zpisane zoztaly z pomi- 
ni^dem prawnych íormalnoáci. Lecz možná takže i áwiadkami wykazaé 
nieanientycznoáé dokumentu. Ježeli ówiadkowie wymienieni w akde lub 
na nim podpisani, tesUs vutmmentarii^ zaprzeczzj^ iž pney czynnoáci lub 
akde, który dokument opisi^e, wcale nie byli, lub go nie podpiaywali^ 
albo ježeli zeznaj%, iž zama oznowa aktu nie jest zgodna z czynnošci% 
lub úkladem, którego byli áwiadkami, instrument wtedy upadá, to jeat 
trad 8il§ dowodu (Cap. Qwm Joame$ 10 de Fide instr. X 2, 22). Do 
tegož samego rezultatu dojšč možná przez zeznaoie innych áwiadków, t» 
jest nie maj%cydi z aktem bezpoárednicj stycznoáci, usUs extranei^ byiebf 
byli godni wiar>', omni exeeptioně majavs^ i zeznali taki fakt, kt^ry vpvwr 
wia, te instrument ipso /acto žadnego nie ma snaczenia. Kanoní^el nia 
jgadzsj% n^ mtkU^ tíu takich áwiadków byó powinno, i trudno jest wákar 
zač ogólne prawidlo, gdyž zdanie tutig od wielu okolicznoód zawiďo; sOa 
zdaje d^, že opii^a tych przemagaó winna, którzy ntrzymiú4f ^ dwóck 
lub trzech éwiadków wysUrcza (Cap. Liuí univtrsis 28 de Testib. X i^ 
Z O). Dokument prywatny možná obalió, wykazi^fc dowodami jego fatasey- 
woéó, lub za pomoc4 przysi^gi przeczv^ jego prawdziwoéci, juraw%enUsm 
difesnams; ale wierzydel može przedwko przyn^dze wyst^pió, dowodzy. 
prawddwoid dokumentu porównaniem písma, camparatío fíUrarwn^ mllMi 



212 InstrumMtuiii.— lottygator. 

twiadkami godoymi wiary, którzy potwieřdzf , že písmo dokumenta, o jaki 
IdEÍe, jest tož samo, co i dobrze im znané písmo autora tegož doknmentu, 
recognitio doonmenH per teate$; albo Jeálí zeznaj%, že dhižník w ich ocsach 
napisa! i wť^czyl dokument, probatio doeumenti per testes. Ježeli pokládané 
s^dowi dokumenty s^ z sob^ sprzeczne, trac% síIq dowodu (Gap. Impuiari 
18 de Fíde instrum. X 2, 22). Ježeli zaá dokumenty obydwóch stron 
sporných wzajemnie sobie przecz^, przewag§ maj^ te, które s^ godniejsze 
wiary (L. 1 1 God. Qvi potiores in pignore 8, 1 8). Ježeli s^ zarówno wia- 
rogodne, tak z jednej jako i z dragiej strony, to ta strona uwolnion% 
zostaje od odpowiedzialnoáci, przeciwko której sprawa si$ toczy í doku- 
menty 8ͧ prodnki:g^, quum promptíora šunt jura ad absolvendum quam 
ad ctmdemnandvm (Cap. Eác literis tvis S de Probat. X 2, 19). Gdyby 
wypadkiem dokument zagin%}, ten, kto go posiadař, níe utraca przez to 
praw SNVoicb, ježeli treéé jego zdola w inny sposób udowodnič (L. i God. 
de Fidě imtrum. 4, 21). Lecz ježeli dokument nieprawníe zniszczonym 
zosta) przez tego, przeciwko komu dowód stanowiř, przeciwnik powínien 
udowodnič fakt zloéliwego zníszczenia áwiadkami, a treáó dokumentu przy- 
8i^g% (Cap. Super eo 7 de His quae ví metusve X i,40). Ježeli nie mo- 
že pierwszego dowodu stawié, okolicznoáci wskaži|, czy može byó lub nie 
do przysi§gi dopuszczonym. Kto falsznje dokument, tak autor jak posía- 
dacz jego, winien byó karany. Prawo rzymskie (L. 22 Cod. ad Leg. 
Comeliam de fals. 9, 22) skazywalo za to nawet na deportacj§ i kar§ 
ámierci. Cf. Van Lspen^ J. £. P. III tit. 7 c. 7; Ferrariš^ Prompta bi* 
bliotb. s. v. Scripturae; Beiffensíuel^ J. C. lib. II tit. 22. (Kobtr) S. 

Instygator, czylí raczej Fiskalis ^) (Promotor seu Procnrator físcalis), 
nazywa síq obroáca wlasnoáci i praw Koáciola, stawQj^cy w sprawach dobr lub 
kamoáci koácielnej dotycz^cycb. Ustanawia go i pozbawia tego urz^du bp 
lub jego officjah Przed zac?§ciem swych obowi^zków powínien zložyč 
przy8i§g$, že je pilnie i wiemie spetniaé b§dzie. Do níego wíqc naležy: 
gorliwie popierač i bronió dobr í praw koáciolów swej djecezji; wnosič 
przed s^d ducbowny skargi o pogwalcenie ustaw i karnošci koácielnej; 
oskarfaé pnblicznych przest^pców praw; stawaó i odpowíadaé w sprawacb 
o majetek i prerogaty wy koácielne i t. p. Može w s^dzie doroagaé síq 
przedtuženía termínu na zebranie dowodów; može ž^dač, aby kogo przy- 
pozwano, aby éwíadków wezwano, na niestawaji|cych wyrok zaocznie wy« 
dano i t. p. 8§dziemu zdanie swe objawía, ale tjlko doradczo. Gdzíe 
bpi dct^d jeszcze odbywaj% s^dy, tam ustanowíenie íiskalisa jest konie* 
czném. Jest on równiež potrzebny na synodzíe prowíncjonalnym i w ogó- 
le wszfdzie, gdzíe odbywa ' si§ s^d ducbowny pko gwakicíelom praw 
i kamoáci Koáciola. Gdy nie može osobiácie wyst^powaé w s^dzie, wy- 
r^cza sí^ zast^pc^, którego sam obiera dowolníe, lub z liczby osob przez 
bpa wskazanych, a ten w prawie koácielném zowie si§ advocatus JUcaíU, 
£atwo ztfd poznaó, jak wažnym i odpowiedzíalnym jest urz^d fiskalisa, 
i že go powierzaó naležy osobom posiadaj^cym ducha nienstraszonego, 
w prawie koácielném biegfym, niel^kaj^cym si§ zemsty zYycb, lecz owszem, 
gorliwoácí% Bw% i nieskaziteln% slaw^ dla zlých b^d^cym postrachem. 



') Wyrazem Fi9cm Qznaczamy prawa i rzeczy Balež%ce do Kosciola. 



Iiiitygatar. 213 

W polskiéffl prawodawstwie qrwilném un\á instygatort, którego píerwszf 
wzmiankQ znajdajemy w konstytacji r. 1565, odgrywat zntczn^ rol{, co 
dziwilo cndzozíemców (Listy Cammendoné^go p, 224); odt4d i w sudích 
duehownych zacz^} by6 cz^stszym. W prawie kanoniczném Dazywa sifi 
Fiskalúem^ Polacy dali ma nazw^ Instygatora^ który tryražoie 'z prawft 
flweg;o áwieŇckiego przej^li. Kajpierwszy o Inftygatorze wspomlna synod prow. 
r. 1589, gdy bpom nakazaje konsystorse obiadzič arz^oikami idodaje: 
Instigaiores item, at aiot sivé derici, síve laid, potsessiones habeaat, 
sivé benefída, et bonae existimatíonis. Powszediniejsze zdanie kanonislów^ 
i6 wybierani byč winni z dnchowieústwa (Fkuecki^ Praxis Episc. Far, 
2 c. 2 ari. í n. 9). Nie we wszystkidi djeceqach bywali: w wida miej- 
scacb idi obowi4zki speloiali ei%iá% éwiadkowie synodální, cz§ád% dde- 
káni. W djecezji žmudzkiej dopiero na synodně r. 16S9 nstanowiono 
fiskalfsa. Bp mówi: ^Poniewaž napróžno stanowi^ si^ prawa i wydaj% 
ustawy, jeáli nie b^d^ wykonana, žatém, aby nidítórym dachownym 
przeszkodzié lamanie praw i utrzymač idi w karbadi moralnoád i czy- 
stoki obyczajów, s^dzimy, že nicmaTo pomože nttanowienie instygaton 
bpiego; žatém w tym synodzie stanowimy go nasz^ bpi^ powag%. Po* 
niewaž do niego naležy: przekraczaj^cydí prawa i zgorszydeli na každ« 
doniesienie zapozywač do naszego arz§da i sprawQ snmmarycznia pko 
nim popieraó, oraz dopilaowač wykonania wyroku na duchownym, któ- 
rema wyst^pak zostal dowiedziony, w czém nie powínien 8i§ rz%dzió nie* 
nawiáci%, lab jak^ nami^tnoéci%, ani od obowí^ów swych dač si^ od- 
wiešč przyjažni^, datkiem, obielnic%, lab jakiemi wzgl^dami, lecz kierowa£ 
si^ winien jedynie gorliwošci^ i milošd^ bratersk^, przeto z!ožy przysi^ 
gQ na wicrne spelnianie arz^da* (jej forma w CoUect. S^nod. Samog. 
p. loi). Powtórzyl to synod tcjže djecezji r. 1752. AI^ zabezpieczyé 
powagQ instygatora, prawa nasze stanowi^, že po wydania pozwn pe- 
remptoríe, ano pro tribas, ktoby w s^dzie bpim nie stawit si^ zaraz, 
nie czekajfc nowego pozwn in contamaciam, b^dzie wykl^ty i jako taki 
ogloszonym zostanie, a wtedy nie wpierw od kl^twy rozgrzeszonym b^dsie^ 
až powréd instygatorowi koszta w dwójnasób i zložy przysi§g§, že okar 
že 81^ Koádotowi poslasznym. W sprawach zaš kryminalnych kanoni- 
cznych, jeáli zapozwany przez insiygi^ra ndeknie po za granice djeceqi, 
lab wylamie síq z wigzienia, nwažany b^zie za przekonanego o zbrodni§« 
a wi^, nie sznkaj^c innycb dowodów, s^d pko niema niezwtocznie wyda 
wyrok (synody žmndz. 1639 i 1752). Do instygatora naležy: na do* 
niedenie kogob^dž, lab na sanu| wieáč o popdnionym wyst^kn Inb da- 
nésok zgorszenia przez dachownego, zapozwaó go przed 8%d bpi, sprawQ 
simpUeiier i de piano pko niema popierač, i domagaó siq wykonania wyda* 
nago wyroku (synod žmadz. 1752). Do niego naležy zapoiEywaé ka* 
ždego, ktoby niszczyl wlasnoič koádeln^ po šmierd beneficjata, topit do- 
my ptebaáskie, pozostaloéó po zmartym dachownym sobie przywtaszczat» 
jak niemniej, kogoby nwažat ni^odoym nrz§da plebana, lab ktoby po- 
siadat wide benefiqów, ma byó pozwany, abj osprawiedliwit to dyspena% 
papíezk^ (Mikol. Sttfana Paca Modas et ordo boni regiminis in dioea. 
Yilnen. anno 1682, n. í07 i í08). Kto z dacbownycb áwiedách lab zá- 
konných otrzyma }9k% tukg od StoUey Ap., nie može jej ožjwaé, ai j% 
pnedstawi l^wi i do akt konsystorza wci^ni^; ^ przedwnym raate 
fiakalia powioien pko niema akarg§ wytocsy& {jMA. vu i09). StowciB^ 



214 Instygator.— Instytttoia kanoníczm. 

iňmn oczyszczač c(J«ceq'Q od wszelkich wyst^pków, tajemné zbrodnie 
iledzió (np. concubinatnin), ácigaé wszelkie nadažycia i gwalcenie prair 
koáeielnych lub moralnych, znač žycie káždego z dnchownych i lada 
ir 4jecezji (Ks. T. Szczurowski^ Missja Bialska, Rozmowy z IV ksí^gí 
Prawa kanón. p. 102). Samo podejrzenie, rodz^ce jaki taki dom)r8t 
svyst^pku, jest dostateczném. £atwo zt^d wnieáé, jakie pržjmíoty powi- 
nien posiadaó instygaton Gdyby w sprawowaniu urz^da swego kierowal 
8ig OBobistemi widokam!| lub nienamáci^ czy zemst%, powstalyby zt^d 
gorsz§ce niepokoje, a powaga prawa wielceby ucierpiala. Synody wi^c 
iipominig'%, že jedynie chwaiQ Bož^ míeó winien na uwadze. Gorliwoáé 
o tQ chwatQ požeraó go powinna, i dla niej ma wlasn% osob^ naražaé, 
vystaiviaj^c síq na niech§ó i pociski nie pojmi^^cych swego powolania; 
sam tež winien byó bez zarzutu, bo žii, zamiast w nim uwažaó uosobione 
prawo, wc^aj^e o pomsty za swe pogwalcenie, widzieliby równego sobíe 
przest^pcQ, zwracaniem uwagi s^dziów na cudze wyst^pki pragn^cego 
odwrócié j^ od wlasnych. Dodaibym, iž na urz^d ten powolywani byó 
winni duchowni, nietylko posiadaj%cy wyžej wspomniane przymioty, ale, 
nadto, obdarzeni wyžszemi godnoáciami, aby te oslanialy ich od niena- 
wiáci i szykany zlých. Pojmowali bpi wažnoáó tych obowi^zków. Synod 
tondzki r. 1647 offícium instigatorís sen físcalis nazywa: šumme neces- 
aaríum et propter corrigendos excessns et mores tam clerí, quam populi 
in honestate et puritate contiňendos. Poniewaž zai kanóny mówi^ že 
kto cí^žar ponosi, ma tež požytki zbieraé, žatém dnchowieňstwo dawato 
sUadki na utrzymanie instygatora. W djec. žmndz. každý rz^dca ko- 
áciořa paraf. placil na niego na á. Marcin po 6 groszy litew. z lanu 
(ex possessionato manso) w rQce dziekana, który obowi^any byl t§ skladky 
instygatorowi wr§czyó (synod r. 1689). Obecnie w žadnej dj^c^zji tego 
nrz^da nie ma, lubo przed dwunasta jeszcze laty czytaliámy go w níektó- 
rych Bubrycellach. Byl to zapewne tytnl tylko, bez obowi^kn; lecs 
przypominal praktykg Koáciola, któr% przy tym tytnle latwiej byloby kiedy^ 
wprowadzió w žycie. Z nstaniem s^dów bpich, albo raczej z nadaniem 
im innej formy, stal síq fiskalis na pozor niepotrzebnym. Zdaje si§ je* 
dnak, 2e i przy dzisiejszej procedurze, polegaj^cej na inkwizycji o wy- 
stQpkn, móglby oddaó wielkie uslugi. X. Z. Ch. 

Instytucja kanoníczna jest w ogóle nadaniem wladzy duchownej 

benefícjatowi i praw wszelkich do benefícjum przywi^zanych. Przez po- 

twierdzenie tego, który zostal wybranym, postnlowanym, lub nominowa- 

nym na biskupstwo, Papiež udziela mu wladzQ wykonywania juryzdykcji 

i funkcji bisknpiego áwi^enia (ob. Potwierdzenie); na inne urz^dy i be- 

neficja zwykle biskup (Cap. Ex frequentíhus s de Institut. X 3, 7; Cone. 

Trid. sess. 24 cap. is de Ref.) udziela iDstytucj§ kanoniczn^, a przez 

'rú% wladzQ i prawo zupelne do benefícjum. Wyraz ten instytuqja, instítutío 

canonica^ nie zawsze byl užywany: znajdujemy pierwsz^ jego wzmiank§ 

m Lib. Sextua Bonif. VIII cap. 1 Beneficiwn de Regul. jur. (5, 12), 

a chooJaž odt^d wszedl w zwykle užycie, istnial obok równoznacz^cych 

innych terminów, jak eolleUto^ instituiio collativa^ institutio verbaUs^ iiutítutío 

auctorisabtlfs^ investitura; gdyž wyrazy te w róžném znaczeniu užywany 

1>yly, dopóki ostatecznie nie ustálilo síq ich užycie. I tak, s^ benefícja, 

które biskup sam ma prawo wprost od siebie bez cudzego wdania si§ 

odzielaé^ benefida Uberae coUationiSj i akt, przez który je udziela, z wladz| 



bittytiicia kuoniezm. 21 S 

I prtwami do benefii^mn prz7wi%zaneiiu, nazjwa s!q eoUatio bene/iciť. Nt- 
swa ta jest dla tego rodzaja beneficjów wlaáciwszt aniželi instítutío ean<H 
ntcOf Ittóra zbowq lepicí} przypada do beneficjów wjbieralnych i patro- 
nalnych. Wjbiéralnemi zaá s^ te, na które prawo oznaczenia osoby, otrzj- 
maé je miý^cej, naležy do jaki^ korporacji i ta wjkonywa je, za pomo- 
ci elekcji czyli wybora. Patronalne znowa nazywaj^ si^, gdy maj^ pa- 
trona, to jest osob§, kt6rej pnyshignje prawo wskazania osoby maj%cej 
beneficjnm otrzymač. W obadwóch tych razach tak wybieraj^cy jako 
i patron nžywaj% swego prawa i przedstawii^f bisknpowi osob^, która 
wyborem lab prezentowaniem nabyla prawo do otrzymania beneficjnm, 
a bisknp obowi%zany jest takowe jej udzielié, skoro wybór Inb prezenta 
w sposób prawem wymagany nast^pily. Otóž ndzielenie wtedy wladzy 
i praw beneficjalnych, przez bisknpa dokonané, wlaáciwie nazywa si§ in- 
Btytoq^ kanoniczn% i wyraža, 2e tylko ten akt ostatecznie nadaje w spo* 
8ób wažny, prawny i kanoniczny prawa i wladzy beneficjatowi. Instiuaio 
eoUatíva wyraža jeszcze dobitniej, te tylko przez ten akt spehiia si^ na- 
danie, czyli rzeczywista kollaqa beneficjnm. Instíttttio verbalis jest odró* 
inieniem od instítutío corporalís^ czyli od installacji (ob.)* i w tém zna- 
ezenin síq nžywa. Dawniej, jak i dzisiaj, henefieia Uberae eoUatíonťs 
ndzíelaé bylo wy!%czném prawem bisknpa, tak dalece, že sede plena nie 
mógl icb rozdawaé wikarjnsz jeneraloy, bez oddzidnego na to npowa- 
Cnienia, a sede vacante nie miala do tego mocy ani kapitola, ani wika- 
Tjosz kapitnlamy; zt^d instytncja na beneficja Uberae cottaíianis episco' 
&, czyU iibera eoUatío^ albo kr6cej eoUatio benefícri^ nalézala zawsze do 
k, gdy institutio canonica^ inst, coUativa^ mstít, verbalis^ irjnžsóayce 
instytncjQ na beneficja wybieralne i patronalne, nalézaly niegdyá z prawa 
do godnoáci archídjakona (Gap. Q^um venissent 6 de Institut. X 3 7), 
! dot%d jeszcze ta wladza objata jest w jeneralnym mandacie wikaijasza 
jeneraln^o. Prawo ndzielania instytncji na beneficja, do których piecza 
dmz nie byla przywi%zan4, moglo w wyj^tkowy sposób naležeé do innych 
dochownych, albo do korporacji zakonnycb, skntkiem szczególnej laski 
albo przedawnienia (Cap. Quum oUm 18 de Praescript. X 2, 26; Cap. 
Qffifni €t plantare 2 § 2 de Přivil. X 5, 88). Taká instytncja kanoniczna 
nadawala dnchownemn, który j% otrzymi^, pelne prawo odprawiania fnnkcji, 
wykonywania praw juryzdykcji i honorów, jakie byly do beneficjnm przy- 
wii|zane, ale ježeli i wykonywanie pasterakiej poshigi do beneficjnm na- 
lézalo, prawa tego nie otrzymywal, gdyž ono wymagalo szczegMowej wla- 
dzy i o t§ powinien si§ byl postaraé w przeci^gn dwóch miesi^y, liczyó 
ií^ winnych od dnia prezentacji Inb koUacji (Pius Y const. In conferen. 
18 Mart 1567), i to wlaánie nadanie wladzy, czyli specjalne powierzenie 
pi^czy dnsz, jest w ádslém znaczenin instítutío autorisabUťs, Powierzenie 
pieezy dnsz, eura animarum^ bylo wyl^czném prawem bisknpa, którego 
arehi4jakon ani wikaijnsz jeneraloy nie mógl wykonywač bez szczegó- 
low^o npowažnienia (Cap. Quum satís 4 de OIF. archidiae. X l, 28), 
ani tež nikt inny, chociažby mn shižylo prawo calkowitej prowi^i (ob.). 
Dxiaíaj tnstít. autorisalilis przywi^zana jest do instit, cdlatíva i stanowi 
akt jeden, odbywaj^cy si§ w rezydencji bisknpiej, po zleženia poprzednio 
egzaminn (Conc. Tríd, sess. 7 cap. iz de Bef,)^ i przez obrz%d symbo- 
Kezoj, pol^czony z przyj^em wyznania wiary i przysi^gi na poslňszeň- 
ilwo. ^ Poczém beneficjat otrzymnje na piámie akt czyli instrument iosty- 



216 Instytucja kanoniczna.— intordykt. 

tuGJi. Cz}'Dnoáci tej dokonywa aibo sam biskup, albo jego wikarjasz je* 
neraloy, którj obecnie juž na to oddzielnego pelnomocnictwa (spécialfi 
mandátům) nie potrz^buje (Benedict, XIV de Synod, dioec. 1. 2 c. 8), 
a gdy stolica biskupia wakuje, dopelnía tego kapitula lub wikarjusz ka* 
pitularny (Cap. Etai capituhtm i de Instit. in 6. 3, 6). X. A. S. 

Instytuta duohowne s^ to zakřady, fundowane lub zatwierdzone 
przez koécieln^ wladz§, t. j. przez Papieža lub biskupów, a nast§pnle 
kierowaoe lub nadzorowane przez Koációl, majíce na celu s}u2b§ Bož%, 
nauczanie wiernycb, lub nczynki miloáci chrzešcjaúskiej. Takiemi in$ty« 
tutami s^: i) zgromadzenia m^zkle i žeúskie, b§d§ce albo towarzystwami 
zakonnemi, trzymig^cemi síq w žycin pewnych stalých prawidel czyli re- 
gul, albo tylko prostemi stowarzyszeniami lub bractwami, nie wi%2^cemi 
8i$ žadnemi álubami i regulární, a maj^cemi na celu spelnianie pewnych 
uczynków pobotnošci lub milošci; 2) fundacje^ posiad^%ce niezaletne ma* 
j^tki i samé je administruj^ce, jak uuiweraytety, szkoly, szpitale i t. p. 
Zródlem tych zakladów jest miloáé Boga i bližniego, warunkiem ich po* 
¥rstania i rozwoju jest wolnošč Košciola, a rozlicznoáó form, pod jakiemi 
powstaly i kwitn^, jest bogactwem i blogoslawieiístwem paústw. Papieie 
i biskupi po nvszystkie czasy zach§cali do fundowania, pomagali do po* 
8t§pa tycb instytutów, udzielaj^c im odpustów i lask ze skarbów Koácio- 
}a, oraz przywilejów, wyl^czeíi, znaných pod nazw% tmmunitates i exceptio^ 
nes. Wladzy swej Papieže na obalenie takich istytutów nie užywali, oby* 
ba wtedy dopiero, gdy síq dowodnie pokazalo, že dobry i pobožný oel 
služyl za pozor tylko nadužyciom, które albo od pocz^tku istnialy, albo 
póžniej dostawszy síq do tych zakladów, zepsuly je i ku wystQpnym ca* 
lom zwrócily tak dalece, že juž žadne árodki naprawy nie mogly skutko* 
waé, ani niegodziwych zamiarów zniweczyó, tak np. jak to mialo miejsce 
z begwardami w wiekach érednich i z humiljatami. Od pólowy wieku ze- 
Bzlego rz^dy šwieckie, pobudzane przez wplywy wrogie chrystjanizmowi, 
pocz^ly jednostronnie dzialaé na przeksztalcenie i zooszenie instytucji ko- 
écielnych, co naturalném nast^pstwém szkodliwie odbié síq musialo na žy« 
ciu spoleczeňstwa chrzešcjaúskiego. i^^^y) X- ^- «^- 

Insygnia (insignia), zndki honorowe, godia odznaczenia S7§ i zaslugi. 
Nazw% t^ w prawie kanoniczném i w liturgice oznaczaj^ sig: insignia papcUia^ 
t. j. tiara, klucze i laská pastorská; kardynalów — kapelusz z kwastami, 
U^kupów — mitra i pastorál, pralatów i kanoników — (iiasze dystynktorjum) 
rokiela, kapa i t. p. Ins. papiezkie, legata, kardynalów, albo nnncjusza 
apost., biskupa, herb paústwa i ksi^^t panuj^cych dozwala klaáč 
Caerem, Epp. (i. i c« 1 2 n. 3) nade drzwíami košciolów na wielkie uro* 
czystoáci, a nad niemi obraz áwi^tego, którego síq uroczystošč obchodzi. 
Kanonicy, maj^cy z przywileju insygnia biskupie, užywaó ich inaczej nie 
moWi i^^o éciále wedle formy przywileju. Kiedy im woloo užywač ro- 
kiety i kápy, ob. Kanonicy. X. S. J. 

intardykt Pod t^ nazw^ w pospolitém užyciu uwažane s^ dwie ka* 
ry koácielne, wprawdzie podobné do síebie, ale co do nátury swej róžne, 
i dla tego w prawie kanoniczném majíce osobné nazwanie. Jedna z nidi 
jest iníerdiotutn^ interdykt we wlaáciwém znaczeniu, druga ceasatio a diví* 
nisj niewlaáciwie interdyktem u niektórych zwana. Interdykt prawdziwy 
jest jedn% z cenzur koácielnych (ob.), zabraniaj%c% administrowaó i przyj* 
mowaó sakramenty, celebrowač nabožeústwo publiczne i odbywaó koácie)^ 



isMikt 217 

ne pogrzebf . JmUrcUctum eceinkutkum est a eertis saerameMk €t omnihm 
ditinu ofíciit el sepuUura ecdaiattíca faeta prokUUh, BÁtai ú^ inteid jkt 
od kiftwy czjrli exkommaniki, tt m» zrywa w^xlów koáddnego obcowar 
nU, gdf tjrmczasem kL|lwa sopelBÍa Ukowe zrjwa. Bótoi ti§ tei od 
dragiej ceozorj, to jest sBsponsj. ie U dotjkt tylko sam jcb dadiowiijcli, 
giy interdykt zarówQO duchownjrcli i áwieddch moie obcjnowad. Inter- 
drkt, w miar§ Bwej rozd%gloéd, moie bjé trojald. Albo jest lokalny, 
miejseoirj, mterd. locaU^ g^j jest wyneczoaj wprost na pewii% míejsco- 
woic, a w taldni razie žadea sskraoient nie moie l^d adminístrowaoj, 
iadne oaboieástwo pobliesoe odprawiana w taj iniejscowoéci, ani dla taaH 
tejszycb wíerajcb, ani dJa obcjcb. Albo jest osobowy, imisr. penomaU^ 
giy wprost tylko na pewoe osoby vyraeczooy byva, s wtedy osoby 
Z35tsj4ce pod intardykteiD nis mogf, ani w swej miciíseowošci, ani gdzie- 
indziei przjjmowsč sakramentów, ani najdowaé si^ na aaboieástwie, bo 
interdykt do nicb jest przywi^zany, gdaiekolwiek si^ obr6a|. Albo na- 
reszcie jest miesiany, iaierd, miXuoi, gdy micjseowoéé jaká wraz z mie- 
szkaácami fiwymi jest obj0a interdyktan i poddaná pod skotki prawae 
tak miejscowego, jako i osobow^go interdykto. Tak micjseowy jako 
i osobowy interdykt može byó albo powsnehnym, albo szczególowya, 
írtUidictuTši generaU et particularš^ w auar^ tego jak njnedonj zostat, 
albo na szcz^ótow^ mi^jscowoá6 Inb osob^, albo tei na micjseovoáč 
obszemiiýsz^ Inb zgronadzenie os6b, obgmiý^ce pojedyácze koécioly lob 
os^by. Zt^d interdykt miejscowy, na prowinc^ cal% albo na miasto wy- 
rzeczony, jest powszecbnym i obcjmige wizystkie koidoty i paraQe, w pio- 
wincji Inb mieicie zmydíýfce si^; wyrzeczony saá na pojedyáczy koácitt, 
Eíe obejffiQje innycb koédolów, b^df^ch w tfjže parsfjí, miešde, Inb pro- 
wiocji. * Podobniež interdykt osobowy, jeáii jest szczególowym, dotyka je- 
áuei osoby Inb lulku wymienionych, leci jefli obejmoje pewn^ klast^ In- 
diíoíáj luh mieszkaóców w ogóle paraQi, niasta, Inb prowincjiy jest po- 
wszecbnym. Interdykt miejscowy powsMcbny dotyka wssystkicb mieaskaú- 
ców obr^bn, zostaj^cego pod interdykten, nawet i tycb, którzy powoda 
do niego nie dali, roscifga síq takte i do koédotów sakonnycb (Gonc. 
Trid. ses. 25 cap. 12 ď^ Begul,). Osobowy interdykt, oglossony prze- 
dwko lodowiy nie obejmiij® dnchowieástwa, jeieli ono wyraínie nie jest 
w akde interdyktn wymienione, i znown, jeieli jest wydsny prsedwko dn* 
cbowieástwn, nie obejmoje Indu, jeáli wymienionym nie sostal (Cap. Si 
senUntia 16 de Sent. ezcora. in S. d, 11). Równiei interdykt na daebo- 
wieástwo nie obejmige zakonników i sakminie, bez wyrainig wimianki, 
i przeciwnie, interdykt na lakoay, nie obcjmige dnchowieástwa áwieckie- 
go. Ci, którzy nie s^ winni czynów, jakie za sob% sprowadsity istecdykt, 
jeieli zmienif mieszkanie i przestaa% byó cztonkami Indn, sostig§oego pod 
ioterdyktem, woini s^ od tcj kary. Interdykt w dwojaki spoeób wyrae- 
czony byó moie: albop^r modům e^ngiořae^ albo per modům poemag, W tym 
ostatním razie za wy^pek jski d^iki nkarane sosuú% interdtyktem oso- 
by Inb miejsca, z okreáleniem ccaso, pms jaki trwaó ma interdykt. Leei 
jeieli wyrzeczony zostaje per wu>dum eenmrae^ jest on kar% po^rawes%, 
m^diemalis^ i wymierzany bywa wtedy, kie4y prsedwko wladiy koédelaq 
p^wstalo nporczywe nieposlnszeástwo (cmUmmada); poaiewai wówczaa ee- 
lem interdyktn jest rlsmanie tego npom, pneto i esas jego trwaaia okre- 
álonym byó nie moie, gdyi tmdao pnewidaeó^ jak i^dUo syAr Bst%pL B6* 



218 IntordykL 

žnica ta, to jest dotycz^ca sposobn, w jald interdykt zostal naložony, z te- 
go mianowicie wzgl^da jest wažn^, že ježeli dnchowny zlamie interdykt, 
jako oenzurf WTrzeczoDj, wpada in irregúUmtatem^ czego nie poci^ga za 
sob) zgwaYeenie interdyktn, wyrzeczonego w spoBobie hary. iDterdykt, na- 
wet powszecbny, znaný byl w pierwszycb wiekach ehrzeácjaňstwa. Ka- 
nóny, apostolskie zwane, a mianowicie 29 przedstawia przyktad inter- 
dyktn, gdy zaleca, aby poáwiQCony na biskupa, a nie cbc^cy obj%é swego 
koácioía, by! od wiernycb odl^czony, segregatus sit^ a ježeliby iud przes 
z!oáliwoéó nie cbciai bisknpa przyj^é, dnchowieňstwo ma byé odY^czone, 
eUrus civitatis segregeiur. Š. Bazyii (epist. 2 7 0) cal^wieá za to, že przy- 
jfta pannQ porwan%, wraz z tym, który j% porwa), a nie zwrócila jej ko- 
mn nalézalo, interdyktem ukaraí. Mamy takže dowód z koncylium aga- 
teňskiego (r. 506), gdzie jest wzmianka o interdykcie w wyraženia popu- 
hts bonno christíarrítatís oonstrictus (Cap. Si quis presbyter 2 de Pnrgat. 
eanon. X 6, 84), Zreszt), zabronienie w pierwszycb wiekacb pokatnjv 
cym wst^pn do koáciola, roniejsza exkommunika, która nie dopaszczala 
do kommnnji áw. i do przynoszenia ofiar do oítarza w cblebie, winie, 
áwiecacb i t p. przedmiotach, wszystko to byly pocz^tki interdyktu oso- 
bowego. W VI w. jož spostrzegamy odmówienie pogrzebu chrzeácjaáskie- 
go, jakokar§, a zanim tak zwane wieki árednie nadeszly, juž interdykt 
osobowy byl w zapelném ožycin. Ale walki, które pomi^dzy wladz% ko- 
ácieln) i áwieck% trwaly w wieka XI, XII i Xm, rozwin§ty bardzo za- 
stOBOwanie ínterdykta powszechnego miejscowego, dotykaj^cego i osoby 
niewinne. Czasy owe najznpelniej nsprawiedliwiaj% nžycie tego árodka 
karnego. Koációl bowiem jest matk%, wycbowuj%c% spolecznošé, a wi^e 
nietylko áwiadcz^c) laski i dobrodziejstwa, lecz i cofaj^c) je tym, któ- 
Tzy ich nadožywaj) i obracaj% na wlasn% i innych zgub§, tak jak síq 
odejmnje pokarmy chorým. Gdy wi§c widzi, že zostawiaj^c im swobodQ 
na przewrotnej drodze, dopomógtby im tylko do ntraty poszanowania dla 
koácielnej wladzy, tém bardziej zaá gdy napotyka zloáliwoáó i npór prze- 
ciwko tej wladzy, gdy widzi ci^gle i niepoprawne gwalcenie áwi^toáci 
praw moralnych, a mianowicie, gdy wyst§pki popelDíaj) osoby wysoko 
položené i wplyw na spoleczeústwo maj^e, wtedy zgorszenie zt^d ply- 
nné jest tak wielkie i tak si^ szeroko roziewa, že nie podobna go nsa- 
n%ó i zniweczyč jego nast§pstw moralnych inaczej, jak przez rozci%gniQ- 
cie jak najszersze kary. Nadto, w wiekach árednich spoleczeiistwo cale 
bylo cbrzeécjaňskie i formowalo organizm jednolitý, w którym wzigemne 
oddzialywanie czlonków na siebie wytwarzalo ácisl) solídamoáó i to lak 
dalece, že ježeli niektórzy jego czlonkowie stawali w jawniejszej oposycji 
przeciwko zasadniczym prawom spoleczeňstwa, czlonkowie najbližsi win- 
nego przyjmowali mniejszy lub wi^kszy udzial w jego winie, bo go do- 
Btatecznie nie ostrzegali, od zlego nie odwracali, rad) i proáb) naú sknte- 
cznie nie wplywali, albo sw) oboj^tnošci) ntwierdzali go w wyst§pnym 
bnncie. Na tej to zasadzie i Bóg, cz^sto w powszechnych i publicznycb 
kl^ach, w karze na zlých zeslanej i niewinnych obejmnje. Prawo ka- 
Aoniczne interdykt miejscowy i szczególowy orzeka w trzech wypadkach: 
1) Ježeli dnchowni lub zakonnicy . kaž) pewnym osobom, aby im przy- 
nekly lub zaprzysi^gly, že si$ kaž) na ich cmentarzn pochowaé, wtedy 
cmentarz zostra w interdykcie (Cap. Animarum i de Sepult. in 6. 8, 
12). 2) Równieá ementarz wpada w interdykt, ježeli na nim pochowano 



InterdykL 219 

heretjka. S) Popadig% w interdykt koácioty ipso faeto^ jeieli wpnszezono 
do nich osoby imieDnie exkomnmmkowane. Wst^p do koádola jest wzbro* 
niony (ioDy rodzaj interdyktu): i) tym, którzy ftktyeznie przeáladowili 
KoicióY Inb dochownego, s pokuty czynió nie chc^ (Can. Si quii vero 8 
C8. 5 q. 6); t) tym, którzy zatnyiniij% przy sobie darowin^ luh legat, 
przez ich rodziców koáciotowi nczyniony; 3) tym, którzy obowi^zani s% 
bronié immoniutis koMeln^, a zaniedbiúi te||o, choč dopelnič mogli (Can. 
NitUus 1 9 es. 1 7 q. 4); 4) tym, którzy z broni% w r^ko pogwalcili pra- 
wo schronienia w koádolach (Can. Frater lOy Ad episcopas ii es. 17 q. 
4); 5) tym, którzy nie dopelnii^^ obowi^zkn kommuDJi wielkanocnej; 6) 
lekarzom, którzy nie 08tr»sgaj% o niebezpieczeústwie chorego, ižby spo- 
wiednika wezwat; 7) dachownym, którzy 8i§ do zabójstwa swego biskupa 
przyczynili. Nástupné przyktady interdykta powszechnego podaje nam 
hlstoija: Concilmm Lamheth. (isso) zawyrokowalo, že jeáli król(angíel- 
ski) lab magnaci nápadný na swobody Košciola, interdykt og!osió naležy 
na ich kraj i ich dominia {Thomoitin^ Vet. et nov. Eccl. diseipL par. i 
L 1 c. 49 n. 2). Król Lndwik Otyly zagrožony zostal interdyktem na 
paňstwo, jetdi nie zwróci Koáciolowi tego, co mn niesprawiedliwie za- 
bral. Szkoqa w 1180 bytaskarana interdyktem przez Pap. Aleksandra 
n, gdyž król nie chcial dopoácié Msknpa do obj^ia zarz^n djeceiji, cho- 
dai by) prawnie wybrany i konsekro.wany, i na którego nawet sam si^ 
przedtém zgodzif, tymczasem w jego miejsce innego nstanowil, wyp^zi- 
wazy tamtego z królestwa {Ifumau. ibid. par. II 1. 3 c. 34 n. 9). 
Grzegórz YII na prowincj^ koáciehi% gniežnieňsk^ wyrzekt interdykt, kie- 
dy król Boleslaw II wlasn^ r$k§ przy oharzn zabil á. Stanislawa, bpa 
krakowskiego. Innoeenty III Francj^ pod interdykt poddal (1200), gdy 
król Filip Angisl praw^ malionk^ swojQ Ingelburg^ oddali) i žjl z inn^ 
kobiet^ w konkjibinade. Tenie Pap. wyda) interdykt na AngU§ 0209), 
aprzyczyny strasznyeh ?rystgpków ' Jana Bez Ziemi. Jednak w ogólnošei 
interdykt powszechny, zgodnie z prawam kanoniczném, byl tylko wyda- 
wany przedwko królom, ksi%ž§tom i ich krajom, gdy legatom papiezkim 
tamowali wykonanie ich poslannictwa; przeciwko miasto, które przeála- 
dowalo kardynalów, wi^lo swego wlasnego bisknpa, albo go na wygna- 
nie skazywalo; przeciw nniwersytetom, wymagaj^cym niegodnych przysi%g; 
przedwko stowa rzy s z e m om, 9:!peXíx^%cjm od Papieža do sobom powsze- 
chnego; przeciwko metropolitom, nie pilnnj^cym swych bisknpów suffra- 
ganów; wzgl^m zachowania obowi^kn rezydencji przeciwko biskopom, 
pralatom, którzy przywlaszczali sobie lab alienowali maj^tki košcielne 
i t. p. Pogwaleenie interdykta przez tego, kto wypelnia fankcje koécielne 
vbrew wyrokowi, sprowadza na winnego trreguUtriiaiem^ ntrat^ glosa czyn- 
nego i biemego na elekcji, atrat§ zdolnošd do postnlowania, snspens^ 
ab úfkio^ a ježeli w interdykcie zosti^^cego pogrzebie Madomie, exkom- 
mnnikf. O ile interdykt wi^j si^ rozcii|gal, o tyle mnsial obejmowač 
wi^j niewinnych. Potrzeba wi^ bylo w prawie kanoniczném poczynič 
zastrzefenia, aby, o ile možná, niewinnych nie posbawiač pomocy lask, Ja- 
kieh potrzebowali. Dia tego to w razie niebezpieczeástwa mog^ oni 1^6 
ehrzczeni i Uerzmowani (Cap. Qttanktm 19 de Senten. fxcom. in 6. 5, 
11), mog% przyjmowaé sakrament poknty (winni mog^ tylko po zadosyó- 
Qczynienia do niego byó przyposzczani. Cap. Alma maUr 24 eod. tit. in 
6), sakrament malžeĎstwa ato nie nroezyáde, kommai^ tw. w niebezpie- 



220 Intardykt 

czeňstwie žycia, kaplaástwo, jeieli jest brak ksi^žy. Papieže: Gnegón IX, 
loQOceoty III i IV, a najwi^eej Booifacy YIII z doiwiadczenia wiedz%c, to 
cz^ste interdyktj, a szczegóioiej powszechne i lokálně, aprowadzaly wiete 
uszczerbku dla wiarj, moralDofci i QszaaowaDÍa wzgl^em Koáciďa, sta* 
rali si§ zwoloa zlagodzió przepisy, dotycz^ce interdjkto osob, które niQ 
zawinily w wywotania tej kary. Te zlagodzenia (tit. de Senteo. exconu 
in 6. 5, 11) zaležafy na tém, že pozwolono alowo Bože glosié raz na 
tydzieú, biorzmowač tych, co byli ochrzczeni, grzd)aé zmarlycb na cmén- 
tarzu, ale cicbo; dacbownym, którzy interdykt obserwowali, odmawiač ka« 
noniczne officiam w dwóch ^ lub trzecb, cichym glosem, w košdolach kla- 
sztoroycb przy drzwíach zamkníQtycb i bez dzwonienia; administrowad 
é. wiatyk umieraj^cym, aakrament pokuty tym, którzy si^ do niego ucie- 
káli, wyj^wszy exkommunikowanycb i tycb, którzy swenii wínami wywo- 
láli interdykt; odprawiaó raz na tydzieú cich^ Msz^, wresscie odprawíaó 
BummQ pi^ rázy w roka: na Bože Narodzenie, na Wielkanoc, na Zielone 
Šwi%tki, na Wniebowst^pienie i Bože Cialo przy drzwiacb otvrartych, 
byleby nie dopnszczano wchodzió exkommnnikowanym i winnym interdyktn. 
Dekret 3 sessji 20 soboru bazylejskiego dodal nowe ácieáoienie, to jeat 
že zabronil oglaszaé interdykt na prowincJQ lub na miasto, wyj^wa^ 
wypadek ci^žklego wyst^pku, przcz samo miasto lub wladze jego popět* 
nionego, a nie z przyczyny jednej osoby^ a przynajmniej nakazuje nie 
przyst§powaó do interdyktu, bez uprzedzenia o tém winnej osoby i bes 
wezwania s^ziów, aby j^ wydalili w przeci^gu dwócb dni. Poprzednío 
juž prawo zabronilo interdyktów za sprawy pieni^žne, oraz wymagalo, aby, 
jak w innycb cenzurách tak i w iňterdykcie, udzielano pierwej kanoni- 
czne upomnienie (Cap. Statutům is de Senten. excom. in 6. 5, 11). Gf« 
llurter, Innocenz III t. 1 p. 878 — 886, gdzie si^ zniyduje mistrsowsU 
opis žycia religgnego i politycznego wtedy, gdy interdyict byl surowo 
wykonywany. Cessatio a dmnis jest zawieszeniem officium w chórze i nro- 
czystego nabožeústwa, dla ukarania d^kich krzywd Koádolowi lub jego 
ministrem wyrz%dzonycb, zaodmówienie prestacji, slusznie i prawnie na* 
lež^cycb, gdy Koációl drog% zwyczajn^ zadosyóoczynienia otrzymaó nie 
može. Dekretaly (Cap. Quamvit 8 de Off. ordin. in 6. 1, 16; Gap. Ef 
frequentibus i de Scnt. excom. in Clement 6, 10) przedstawiaj^ przyUa- 
dy tej kary kanonicznej. Ustanie shizb^ Boiéj ma zewn§trzne podobieá* 
stwo z interdyktem, wlaédwie naswanym, í d|a tego niekiedy takže pod 
mianem interdyktu uchodzi, ale síq zupelnie róžni od niego nátury i zna* 
czeniem. To tež spelnianie nroczyste koécielnej funkcji podczas taUam^ 
chociaž jest cigžkiém przekroczeniem, ale nie poci^ga za sob% irregulari- 
tatem, tak jak pogwalcenie interdyktu (Cap. U qui 18 de Sent. excom. 
in 6. 5, 11). Byl to jakoby rodzaj objawu publicznej boleád i žalu dla 
wywolania poprawy winnych. Ustanie powinno bylo byó postanowione 
przez kapituly in pleno; kanonicy nieobecni powinni byli zostaó wesirani, 
i trzeba bylo o tém donieáč Papiežowi w czasie jak najkrótszym, wyka- 
zuj^ szczególowo pobudki tego aktu. Niekiedy múry wewn^trzne kofeio* 
la kirem przyoblekano, officium w cbórze przerywano, caly obrzi^ uro* 
czysty zawieszano; nidciedy znowu usuwano relikwje, krucyfiksy i obraiy 
éwi^tych i pokrywano je štosem ciernia; ale drugi aobór lyoúski surowo 
tego zabronil (Cap. Si oanomd 3 de Ofil ordin. in 6. 1, 16). W csi- 
sacb póiniejszych užywano takže w nadzwyczajnycb okoUcznoáciach i w wj* 



toteriikt.-latorslilta. 221 

padkach, szczególniej dla KoédoH smiitojeh, ušiania shuhy BůieJ^ jako 
oznaki iala. {Marx,). X, A. S. 

hrteríant deAyala, Jan, trynitárz hisxpaáski, doktor nniweny* 
teta w Salamance, gdde wykladal teologj^; ar. 165C, um. w Madrycie 
17S0. Szczególniej znanj jako autor dzieia Pictar ehrťstíanua erudťtus^ 
Madr. 1720 in-f.; podr§€znik dla malarzy rdigijnycb. Wjrda) nadto Ka- 
gama^ wíelokrotnie przedmkowywane. Byl kaznodziej^ królewsklm. 

Ilrterínt Tak nazjrwaly si^ trzy, w czasach refonnacji przez wladz^ 
áwieck% (t. j. przez cesarza Karola V i przez elektora saskiego Manry- 
cego) wydane rozporz^dzenia tymctoMowej zgody, co do pewnych sporných 
ponktów nanki, dyscypliny i ceremonji, až do znpehiego i wlaédwego co 
do tych pnnktów porozmnienia i rozstrzygni^a. Ob. artt. Angsbnrgskie 
I., Lipskie I. i Begensborgskie Interím. 

hrttrtcalAme fandnsze nazywaj% 8i§ docbody, przypadig%ce na 
czas wakowania beneficjam. Podtng prawa powizechnego to tylko nale* 
tj do mienia dzíedzicznego, co zmai^ benefiejat rzeczywiicíe wyshižyly 
retzta uá naležy albo do nast^pqr, albo do íabryki kc^delnej, albo do 
tego, kto ma prawo nominacji nast^pcy i czyj% jest rzeczf opatrywaó 
beneficjnm w tymczasowego zaat^pcf. W ogóle dochody interkalarne s^ 
wlasnošci^ košcieln% i na rzecz Koiciola obracane byé winny (Cone. 
Tríd. 8. XXIV c. 18 de Reform.; c. i et a X De praebend. et dignit.). 
Micr|9eowe prawa rólnych kn^v okreélaj^ blízej ožycie ínndaszów inter- 
kalamych. W áu$trji termín int^kalamy rozpoczyna ai^ od dnia opró- 
žnienia beneficjnm i road^ga si^ až do dnia kanonicznoj instaliacji no- 
wego benefiqata; co zaé przypada na czas těmi terminami objaty, po 
o4)9cía kosztów zarz^n i zast^patwa, wlfcza síq do tak zwanego fundu- 
9ZU retíffijnego^ t j. do kassy oentralnej, ktárej rzecz^ jest dawaó zasilki 
na ntrzymaaie bndynków koáddnycfa, na nposažanio nbogicb paraQi i na 
wqiarde kaphinów, niezdolnych do dalsz^o petnienia swoich obowi%zków. 
W Pmuuh fandnsze interkalarne, liczone od dnia šmierci beneficjata až 
do dnia nominagi, nalež% catkowicíe do wlaMwego ko^iola. W Ba- 
vKBTji interkalarne fandnsze bisknpie i katedrálně naležy do koácioYa ka- 
ledraln^o; interk. fandnsze parafjalne licz^ síq dopiero od trzydziestego 
pierwszego dnia po émierd beneficjata i nalež% do wlaádwego koéciola, 
w Bíektórych tylko djece^ach id^ na fandnsz emerytalny; dochody, przy* 
padajíce na pierwsse trsydzieici dni po ámierci beneficjata, zaliczaj% si^ 
do driedzietwa zmartego. Podobna prawa z malemí odmianami znajdn- 
oy i w innych krajach niemieckleh. Gf. art Rok taski. A". 

lBl0rstHia jest to przerwa ezasn, która, wedlag prawa kanonicz* 
nego, powinna oddzielaé pnyj^e iwi^ceň kaplaáskícfa, zanim si^ od je- 
dnego do dmgiego pnejdzie. Bozmaite cz^ci kaplaúskich íankcji w ogó- 
le s^ tak podzidone, ie zaczynaj%e od mniej wažnych, stopniowo prze* 
cbodn si^ do coras wažniejszyeb. Interstycji celém jest pozostawienie 
Ueryka przez pewien czas na stopnia niiszyro, aby z jego post§powania 
i pdnienia obowi^zków možná by!o poznač, czy jest zdolnym i godnym 
podniesíenia na wyžssy stopieň. Prawo wymagig^e interstycji jest 
dawno w Kofeide, chedaž a pocs^tka czas trwania interstycji nie byt 
okreAony. Eanon lOkon^tjam sardyckiego(34 7) mówi: Habelni autem 
uniuicujusqm crdinis gradus non mmimi íctUcet temporis langítudmem^ pfr 
fuod €t /ďfv, ef wuman proMas^ et wnstantia^ et moderatio possit cognosci. 



ret 
tKT(L wjTtíM ijcjcuie, aijf ten svjci^ kjt 
(iOL 21 ea^ 1 1 čif J^^f/,) i afaf mává 

t<2 imentft^ wáňHitne Wtdtmg poraecknie B^Tvaaq pnfcijtí, voj* 
stióe czterj ■aújse ávi^eeaia bjw^ jpiianriFfaie ■diithar SoUr 
trjéeskdá wfaagm, abj /edn roé mra «plpi|| poaifdij 
■sújneai a snb^alowaseB, bís^ uihiyii-nimw a 
ttÍQd27 djakanatem a prabjtcrateB, jeidi iwUia k j Koédola aie b^df po 
liskapack wysagily (sei. ss cap. ii, is, 14* dlr B^f.). Biakap wi^ 
(je<2$ vaeamU kapitála i vikarjvai fcapilalaraj) aoia od iates^ycji 47* 
apeoaovaé, ale dj^ensa ta aíe moio á^ do tego raad^gaé, itbj 
ké moiaa bj lo dwa iviecenia wi^ksm w jtáujm dam (CStw. Trií 
1% €gp. ít de B^.y (-Vor'-)- ^ & 

brtenmrtor, iab intoreessor, aaijvat u^ damiQ biskap í||bo- 
doi, adníflástmjfcj slotk) waknj^cft dopóki na aif aíe bji wybcm^y 
wlassj biskap. Sjaod kartagiňski x 401 r. praepis^io (caa. a), aby 
iatCTcessM' pod žadnjm posorem nie xatrxjnjvat dla siebie atiklkj vakn^jfo^ 
i a2d>j w pnedfgn roka koniecsme pn^rowadxil wghbr aowego biika- 
pa; w razie pnedwojrm obowifzanj bjl ost%pi6 xan%da waks|i%c% 4^ 
ce^ inneoiii íotercesforowi. Tak naxvane cmonM a/ricam (Hardum^ 
CoL Cone. I is^l) pnepisig^, atebj imtervtmior €pi§eopm» lebral lad nio 
Toaimcf wlasDego Úskopa i abj xaledt mo vybór pastena; gdj Ind aie 
ebciat pn)rst%pí6 do wjrboni, interwentor poiostawič miat lad tea wlasoema 
jego losoin, dopókibj naresxeie biskupa nie lapiagniono. (Marx). A. 

lBtOiíae|a, tak si^ nazywa w litargice motjw a^W saci^e ipie« 
wa, rozpocx^de antjrfonj, psalma i. i. p. pnex magistra ájMewo, kanUH 
r6v wybranjch, albo i celebransa. 

lotorcetta Pros per, jezaita, mis^onarx w Chinacb, nr. 1695 
w Piazza na wjspie Sjcj^i, 1656 z le innymi kaplanami swego xakona 
wystanj do Gbin, pracowat z widkim owocem w prowincji Kiaogsi ai 
do przeiladowania 1664 r. Schwjtaoj i w Kantonie w kigdanach trqr* 
manj, poéwi^eeniem jednego ze swoich wspólbrad awolnionj, adal ai^ do 
Bzjma (i67i)y gdzie zdař qmw^ ze smataych wypadków i wróeil xno- 
wa do Chin. W czasie przaéladoiraBia 1690 r. povtómie awi^oaj, 
oratowat si^ wprawdzie przytomaoáci% swego amyila, mosiat jednak pa* 
trzeé, jak pljt^r drewniane, na którycb wyrzni^ byty jego pisma (chii- 
akie tlomaczenie regál zákona jezaitów, čwiczenia dachowne á. Ignacego 
i i.) na ogieú rzaeano. I. nm. 3 Pazd. 1696. Napisal: Smarum sdoh 
tía politíco^moratis, Goa 1669, 1671 Naoking 1679, Libri Lun yu 
(Dziela Konfacjasza), po cbiáska i po lacinie, Goa 1687; Compendioza 
narrazúme deUo stato deUa Misiione Chinenu^ Roma 16 72 (po ladnie 
Begensb. 1672), TesUmoniam de caltu Sinensi datum 1668, Paris. 
1700. N. 

Introdukcja (IntroducUo=wprowadzeme) bibli j na. Tak si^ na- 
z>'wa zbiór wiadomoéci, odnosz^cych síg niejako do zown^trznej strony ksif^ 



letraMieíi. 223 

iwi^ch; simjm bowiem tekstem i jego soacEeniem iM,}nmj% sí^: f gif ^ gftia 
i hemeneatyloL Wliáciwie móinfe, do I. Ubl. naleftatolor wtqrstko, en 
tjlko jfrzjezjmá ú^ mott do dokliďiiego romnúeiiúi ksi^g ál i do wj« 
twoneniji sobie poj^cia o ich antentycmoéci, wiarogodiioéd, celn, uijúait 
wartoéd literackiej, o kolcáacb, jakie pnecfaodzitjr kti^ &f.; wi^ biblQ^ 
DA filologjm, archeología, jeograQa, hermeneutjka, iaytjka, kistoija tdote 
sw. i przeÚadów, nauka o nateknieúa i kanonie ksiig ál, apologetycane 
i krjtjczne o nich wiadomoád i t. p. GAj jednak fitologja, arcbeok>gía, 
jeogriQa, h^menentyka i krytka ÚUyna od dawna tniktoj% ú^ oddzíel- 
nie, htíroduh^ bibl. ogranicaono do kwestji bistoryczno-krj^cznjdi, a zá- 
razem apologí^cznjch, odnosz%pjck »§ do BiUjL Takiemi zaúl 8% py- 
tania o antentyczDoáci, wiarogodnoáci, natehnienin, kanomcznoéd, nieska- 
zitelnoéd k8Í4g áá., histoija tekslii i wažniejs^ck przekladów. Slowem, 
I. bibl. jest zbiorem wiadomoád, jakie nam hí^oxja i krytka podaé moie 
o poczftkn, celn, powadze, ro^ovazechaienín, w jedn% caloáč zebranin^ 
o naterze i kolcjacb ksi^ és. Takie przynajmniej poj^e Introdokcji 
dzisiaj przewata, lobo niektórzy aniorowie, np. TomoBz Jiartwell Home 
t 1862 (An Introdnction to the crítíeal stody and knowledge of the holj 
Scriptores, Lond. 1818, s t.; wydL 10-e ib. i856,4T.)»/<>^/>ÚMm, katolickí 
arcybp annagbaňski, f 1866 (General Introdnction to the sacred S6ríp- 
tnres, Dnblin 1852, 2 t.), Glaire (ob.) i in. t%cz% j% z biblijn^ areheo- 
logM, jeograQii, hennenentyk% i krytyk%. Stosunek mi^dzy rj% bibL 
a Bfl>tí% jest taki sam, jaki mi^dzy teologff dogmatycznf i apologetyczn% 
a dogmatem: jak bowiem teologja systematycznie o dogmataeh wykazuje, ie 
one rzeczywiácie mieszcz^ si^ w Objawienin przez Boga daném, ie ani ze 
strony bistoiji (trady^i), ani ze strony roznmn nic im zarzodé nie mo- 
žná, lak w I. bíbL wykazióe ú^ nankowo, ie caty kanón ka^g áá. i po- 
jedyácze jego cz^id podané nam przez Koétíót za dtíela proroków i Apo- 
stolów, za dzi^ natchnione, 8% antentycmemi, wiarogodnemi, te za na- 
tchnione byly zawsze nwaianemi, ie dos^ nas bez znacznego skaienia, 
že wreszde wszelkie zarzntj, jakie pko nim pod temiž wzgl^mi (anten- 
tycznoád, wiarogodnoád, natchnienia *) kanonicznoád, cykowitosd) ne^- 
nié kto moie, nankowej zásady nie mig%. Z pewoda ie ziýmuje n^ 
Biblj%, L bibl. nwaiaó si^ moie za cz^áó teologji dogmatycznej, a raczi| 
polendczncj, apologetycznej, Inb fnndamentalnej, i rzeczywiáde wí^kKa 
cz^ kwes^ introdnkiTJnych (núanowíde z Intr. ogólnej) w knrsach tea* 
logfi dogmatycznej traktowan^ bywala i bywa. Z powodn zaá, ie ^gzegela 
winien posiadaó wiadomoád o antorze piszfqrnii o okolicznoéciach, wáród 
których tenie aator pis^ o kolkách ksl^iek i t. p., I. bibL jest dodai- 
Juem hermenentyce bibL nieodbide potrzebnym. Od czasów Ryszarda 
Simon*a (f 1712) pocz^ oddzielaé /^ na Starý T. od íi na Ncwy 7*., 
i z wyjftkiem Bertholde a (Ilistorisch-kritásche Einleitnog), który nie zaalazl 
nailadowców, wszyscy przyj^li ten rozdzial, jako nlatwijúiqr systema^- 
czne traktowanie przedmiotn. Tak jedna jak dmga L dzieli síq na ogóU^ 



■) Bacgonaliftowscy badacte biblijoi w swych Inirodokcjadi odrzneiú% 
rzecz o natchnienia. Wedli^ nich IntrodnkQa jest tjlko hišUtrfq lUmutmy «f- 
datakiý (Starego Test.), lab rosbiorem iróiet ckntkJanizmM (ksifg és. Mowego 
Test.). 



224 irtrMlikela. 

(I. gvienlis) i štegěgóiowq (I. spedalk). I. bibl. ^ffóbia zijiiiige tí% hí- 

ftoij%, wspólDemi cedutrni ks^g íL raiem wn^tych i wxajeamyiii icb sto- 

snnkieiD; wi§c podaje histoij^ kaoona, opowiada, jak tí^ pnechowaly 

i rozszeni^ ksi^ áá., ei j to w oiyginale, esy w przeklidzie; do mej tet 

iuilež% wywodj o natchoieniii ksi^g áá. I. b. Mzezegóhwa xigmi^e m% 

pjtaniami o antorze pojed jňczjch ksifg áá., o czaaie i raiajscu, w którém 

každá k$i§ga byla napisaoq, o celu i okaiji, które autora sklonily do 

pisania, i zb^a zarzoty pko aotentycsnoáci, wiarogodooáci^ lab caikowito- 

áci pojedyňczych k8i%g áá. {H. Hup/tid, Ueber Begríff ond Methode der 

sogenannten biblischen EinleituDg, Marborg 1844, i w Studien und Erm- 

Arén, Gotha 1861 p. 8..; cf. w tejže mateiji rozprawy: Biehm^a ibid. 1869 

p. 892.., Rudeibaeh^a m Zeitsehr. JÚr lulheruchě Theologie^ Lipsk 1848, 

I, jP. DelitzicKa w ZeiUehr. fůr ProUzUmtíimui tr. Kirchě^ Erlangen 1854 

t. 28 p. 188..). I. bibl. dopiero w nowožytnycb czasacb powoli wyro- 

bila sobie oddzielne mi^zy naukami teore^czoemi stanowisko. Dawniej 

zmgdajemy tylko pojedyúcze tu i owdzie w dzieheh Ojców i pisarzy ko- 

ádeloych wzmianki historyczne, np. u á. Ireneosza, Tertalljaoa, Kle- 

mensa aleksandr., Orygenesa, Djoaizego aleksaodryjskiego. Euzehjuiz 

(w Hist. ecd., Clúroiiic., Praep. evang., Demonstr. evang.) i á. Bieronim 

(w dziele De vir. ill., jako tet w prologadi do tlumaczooych przez siebie 

ksi^g áá.) nigwi§cej pozostawili bjograficzoych i literadco-bistorycznycb 

wiadomoád o pisarzach áá. i idi dzielach. á. Chryzoztom w wielo boini- 

Uacb, a zwteszcza w bomil. in Matth. podige diarakterystyk^ pojedyúcsydí 

k8i%g kanonicsnydí ; a jeszcze staranniej niektóre materje iDtrodak<7Jite 

traktoje á. Augustyn (De doctr. chr. II 8...). JunUjuiz afrykáňzki (De 

partib. divioae legis) i Kaš^jodor (De institut, divin. zcrípt. I i — 16), 

obadwa žyjqcy w YI w., poáwi^j^ tcjže treáci osobné traktáty. Jnni- 

Unsz zawdziQczal swoje viadomoá«i teologicznej szkole perskiej w Niúbit 

(w Mezopotamji), zwtasscza mistrzowi swemu Pawiowi z Nisibis (Cf. Credner^ 

Einleit. in'8 Ň. T. I 18). Lecz przed Jnni^nszem jeszcze Teodor z Jfo- 

ptuiztji^ Téodaret^ Afnhrozja$tšr (ob.), Kozmaz IndikopUuzzti (De opif. 

mnndi 1. Y) i antor mylnie przypisywanego á. Atanazema pisma %nopm 

9. Scripturae^ prawdopodobnie w Y w. napisanego, równiež materji intro* 

dnkoyjnycb dotyk(^§. Ddelo Adrjana (ob. tej Enc. YII 241) chodaž 

nosi tytnl Introduhcji (EbaYo»ifí])9 jenakte do naszego przedmiota nie 

naležy. Pomijamy pisarzy áredniowiecznych: Izydora z Sewillí, Alknina, 

Bed§, Rabana Manra, Focjasza, Nicefora (Obronic.) i in., bo ci ogra- 

niczaj% síq na powtarzanin wiadomoád z poprzednicb Ojców i pisarzy. 

P6žniQ'8i od wymienionych pisarzy teologowie, jaká.BoBawentura(Prooem. 

do Br€vUoqtntm\ á. Tomasz z Akwinn {Summa I qn. 1 a 9 et 10, 11 

2 qn. 171..) i in., w pismacb dogmatycznycb Inb egzegetycznycb z lekka 

tej mateiji dotykaj%. Wyj^tek stáno wi%: Mikoiaj z Lyry (f 1840) i Pioir 

Oriol (Anreolns), ok. r. 1820 kardyna), frandszkanin. Pierwszy w Pro- 

legomtnach do Pottyll^ dmgi we wst^pach do každej ksÍQgi á. (Breviarínm 

Bibiioruni, t;. Anrea ac paene divina totlus sacrae paginae Commentaría 

compendiose edita per Petr. Anreolum, Yenet. 1607, 1508, I56i iín. 

przedrukowane) Tq szczegótow^ traktuj^ przy egzegetyce. Za icb przy- 

kladem id) wszyscy kommentatorowie až do naszych czasów. Obok tego 

teologowie od XYI w. w swycb pismacb polemicznych pko luteranizmowi 

poáwiscaj) osobné traktáty kwestjom, podówczas sporným, o ksiggacb den* 



intradukcja. 225 

teroktiiODiczD}'ch, o przekladach i wzjgemnym ick stosnnka i t. p. Jan 
Driědo z Turnhout^ teolog lowaáski f 1535 (De eedesíastícis scríptoris 
et domagatibos librí 4, LoTanii 1543 f.), rozprawia o kanonie k8Í4g ié. 
(lib. I), o przektadaeh i rozmaitych znaczenlaeh (sensus), jakie si^ w sto- 
wach Písma i. zwyklj miesdč (tib. H), i o ksi^aeh apokryficznjch (1. IV). 
Melehicr Cania (De lods tbeol. L II), Michal Medina (Chrístíaiuie parae- 
oesís siye de recta in Deom fíde tibrí 7, Yenet I564j, BobeH BeUar- 
min (De T«rbo Dei scrípto), Jerzy Eder (Oeconomia biblíonun sivé par- 
titíonnm tbeologicamm U. 5, qmbns 8. Scriptorae dispositío seo artifi- 
dvn et vis atqoe raUo in tabntis vehit ad TÍTum exprímitor, Colon. Agríp. 
1571, zwlasza cz^I t^odziela) i in. równiež z (^Inej i szczególowej 
rji mateije opracowojv Z dzielem SaiUesa Pagnina (Isagoge ad ss. liter., 
Locea 1536), a raczej Sghsiusa z Sjemf (Bibtioth. s., YeneL 1566) roz- 
poczjaa síq wlaiciwie nauka 1 ji bibL, której jeszcie od henneneotjki nie 
odddeký^. BiUiotheca z. Sjkstosa byla przez dlogi ezaa nj|jwi{c«(j eenio- 
ném w tej mateiji dzielem; cbocial Ludwik dz Tena^ prot akad. kom- 
pÍQteúskiej (Isagoge in totam Scriptomm siye de s. Scríptarae existen- 
tia, qnidditate et qoalitatibiis, integrítate textus hébr. et translationibns, 
de singnlornm librorom anctorítate, anctoríb., idiemateqnt, Barcinonae 
1602 f.), jezuita Euzehjuzz Nieremberg (De orígine aacr. Scrípt., Lagd. 
1641J, Antorá a Matře Det\ karmeliU hiszpaíiski (Pratlodia isagogica ad 
as. libror. intelligentiam, in qoib. de essentia et existentia s. Scriptnirae, 
de Ubrís protocanonids et denterocanonicia, deqae eomm anctoribns se- 
Gondariis, de tiogoia qnibas terípti et in qnas translati et de eiýasqne 
translatíonis anthore etc, Lngdnni 1669), EJLaudjuzz Frazzen (Disqnisi- 
tiones bibUcae, 1682, Yenet. 1781), Piotr Mormuz (Exercitationes, 1663), 
JDamel Huet (Demonstr. eyang., 1679) zashigig% na równe nznanie, z po- 
wodn, že grnntownie traktowati mateije introdnk^jne i podnoszone spól- 
czeánie zarzntj nankowe zbj|jali. Co Sykstns z Sjeny roipocz^, na wi^ 
Icsz^ 8kal§ wprowadzil oratoijanin Byzzard Simon (Histoire crit. 1689 — 
95). Pod w^§dem obj^toád i nankí badania jego przewyžazaj^ wszy- 
atko, co do jego czasów nczyniono. Zarzacaj% mn tjYkoi že, za przyUa- 
dem Lndwika Cappeťa (ob.) i B. Spinozy (Tract. liist.-p(rfit), ksi^ šé. 
traktoje na równi z lite.rator% áwieck^; že, co jeat wažniejszém, twony 
bezzasadne hypotézy (Ob. H. Maji, Examen historiae criL N. T. a B. 
Simoně Tulg., Gí||kj1694, ed. noT. Francof. 1699, 1708; cL E. T. £. 
RazznmalUr^ HdfiSdi fOr d. Litt. der bibL Krít I 115..). Z tego po- 
wodn znalazl prze|[|irników nietylko mi^d^ katolikami (np. Boszuet^ 
OenTres posthnmes, Amsterd. 1753 t. II), lees i protestantami. Póznii(i 
jednak znaczna liczba pierwszyeh, a wi^ksá jeszcze ostatnkh poszla za jego 
opinjami, np. co do Pi^ioksi^gn Mojžeszowego. Eljazz I/upin (Disseřtation 
prétiminaire^Éfifrolegoménes snr la Bible, I70i, i w NouTeile bibliotb. 
dea antenrs nlPt. I, 1686, osobno 1699, 2 t.) tak schlebial prote- 
atantom, že przedw niemu i B. Simon wyst^pil (Critiqne de la bibtiotb. 
des anteurs eccl. par fen R. Simon, Paris 17 se). Calmet (Dissertations 
prélimin.), Bernard Lamy (Apparatns od Bibl. s., Gratianopoli 168 7), 
kannelita Cherubín od i. Józefa (Bibtiotbeca críticae sacrae circa omneš 
íere ss. libros, Lovanii 1704, 4 v. f.) równiež szczególowo jak Simon 
i z wielk% erudycj% V}% traktuj^; ich dziela s^ zbiorem rozpraw o i[)Oje- 
řncykl. T. YIH. 15 



2i'; totraijkcji. 

éjZLCtfik pitiftafh nj niokL ii;>j:«i ^fr Sitaia (Ulit. ecel. 1. 1 i b.), 
E, C^Stíer niisc des aztwri eccI. t. I;, Wouten (Dlladditio seleetar. i. 
^BŘpoamt qfiieftio2«!B. W:rcb. itós, r tj iiiaj% wíele potytccnego m- 
tcfjala, podobúie jak Honhijant (Xoue cri:. in anfren. Vet. Test.« Fntt- 
coL ir7 7, 5 T., irjj^ xjego B/i^Va A^Ar.;, /. F. MjT:hbki (Traet. 4e 
dÍTÍBÍtate et eanoBíeiute Biblior. ss., Tacríni 17 77), ^M^Aagen (ob.>, 
HoíUtí^aa, (ob.), Falricy (ob.), Bibija ie rAfe'a (oader eenne rozprany 
úo každej ksi^gi i.;. 5iepofpolit4 ma zaslag^ ks. Migae, že co lepsae 
daw&íejue traktáty lebral w Sacrae Ssnpturae eurtiu eympletiu^ Paryi 
19SS.. t. I — IV. NowEi aotorovie ťji b. na 8tary Test. s§: Mn 
(:a03— 180$) nczoar orjentalista, leci zaražoojr racjonalizmem, Bitrki 
i Welie (1840 — 44/, /. M. A. Schoíz (1845—48), Áckennann ^otro- 
dactio, Viisdob. I92e przeklad z Jahn a Compendiam) ReuMch (Lchrbwdi 
d. EíDleitg, wjrd. 4-e, Freib. 18 70), Hmelírj /Xialeit. 1845). Ti^ 
pstataie dziela s% to tylko krótkie kompendja, trzy poprzedníe obaieroifl|{- 
uemi przewodnikaiDi. A. Vincenci (Seisio IV CoDciUi Tríd. viadieafi, 
Rzrm 1842) traktaje tylko o ksi^gach deiterokanonicznych St. T., /. 
GhiringdLo (Introdoctio inlibros bistoricos Ant. Foed., Taryn 184 5-— 48, 
1 T.) tjlko o bistorrcznych. Ob. takže ks. Bemke*jo Beitráge i in., gdde 
s% grustowne rozprawy z Intr. i krytyki bibl. Starego T. Ma Nowy 
Teit. Ijt b- pÍMli: Léon Hug (ob.) 1808, Feihnoser (2-e wyd. 188(0, 
A. Maier (EinMig, Freiburg I85t), F.X. Rěitkmayr (Einleitg, Begenab. 
185f), Gúnthgr (Introdactio, Praga 1868), Cnterkireher (lQtrodactid« 
InBsbnick 1835), Valrogfv (latrodaction par Reitbmayr, líag, Tholiék 
etc trad. et annot., Paryi 1861, 2 v.), Langen (Gnmdríss der EinM- 
tang, Freiburg, 1868), Alag, UngartlU (Praelectiones de N. T., Romáe 
1887), Márkfi^ bazyljanin w^erski (Introdoctio in ss. 11. N. T., Bodae 
1857), Haneierg (Versach einer Gesch. d. bibl. Offenbar.J i in. Cf. Literari- 
ichtr Jlandweišer^ Mflnster 1871. n. 99 — 101. Na Starý i Nowy T.: 
OUnre po fraac. (ob.), /. Chrz. de Bossi (Introdaz. alla s. Scrittnia, 
Parma 1817), Gerhmaer (Einleitung, Kempten 1829), Dmko (ob.), A, 
GiUy (Précis ďintroduction á rEcrít.s., Paryt i867— 'Sa), T. J. Lam^ 
(Introdactio in s.Scr., Mechlia 1866—67, 2 t.; w w}-d. 2-em, ib. 187S, 
dodaný krótki kors archaologji bibl), Dison^ o któryra na pocz^tka tego 
art., Berman Janssens (Hermeoentica sacra seu Introdactio in omnet et 
singalos libros ss. V. ac N. F., 1835, 2-e wyd. IM3; po franc. p. t. 
Hermenentiqae lacrée... traduction du latin par J. J. Pačand, revue par Tab. 
Glaire, 5*eéd. corrigée etaagmentéeparrab. A.Sionait, 1855). Z aotorOw, 
którzy u nas pisali o Iji b., známy tylko: franciszkanina Bonawm^Uď^ 
Bujalstíegó^ Tractatas theologicas historíco-crítico-dogmaticus de S. Scrip* 
tura útriusque Testamenti adversus haereticos varíorum saeculorum, praQ- 
sertim vero praesentis nostrí sectarios, ex variis aiiellí^ibus collectm, 
w Wilnie (ok. 176 3 in-4); Jakóha Jachimowskiego^ zgr. IflV* miss., Prae- 
lectiones theologicae in sacram Scripturam ad usnm seminariorum intra 
regnum Poloniae existentíam concinnatae, Cracov. 1789 in-8, s. ars 
(bardzo krotko zbywa pytania z Intr. ogólnej o autentycznoáci i t. d., 
nieeo obszernicj o przykladach: 70 i Vulg.; wi^ksza zaé pólowa ksi^, 
od itr. 151, zajrauje si^ rozwi^zywaníem kwestji egzegetycznych z ksifgi 
Uodzaju); Florjana Kulrewicza^ zak. bazyl., latrodactio in libros No\i 
Test. in usům stadiosoruin sacrar. literarum, Cracoviae 183 1; tegoí^ Gom* 



hitrodukejt. 227 

pendium bermenenticae genenlis libroram Yet. et N. Foederis usaí sto* 
diosomm s. Scriptnrae accomnodttani, ibid. 1817 (tn w rozdz. YII— X 
8% kwes^e z fji ogólnej); lu. Adolfa Bagientkiego^ Introdoctío historíeo- 
crítica h) libros ts. N. T., Tilnae 1844; k&. Á. PutkA^ddego, zgr. miss., 
Encbirídion hermeneaticae sacrae, Tana v. 1859 (w tym malým tomika 
«treszczone %%: archeologja bíbUJiui Bobrowskiego [ob.], introdokcja 
bibiijoa na Starý i Nowy Testament, oraz hermeneuiyka z Janssens^a). 
Z tych wszyskich (polskich Introdnkcji bibHjnych) stosonkowo ni^le- 
pszemi S4 dzielka ks. Kadrewicza, labo dzi^ i one wcale niedostateczoe. 
U protestantów byt nasz Sykstas z Sieny w powaianin, dopóki go 
nie zaštípili: ^fichal Walter (Ofíicina biUica, Líps. 1636), Ahraham O^ 
lovná (Grítícns sacer biblicus. Yitembcrgae 164S), Auguttyn Pfdfer (Cri- 
tica sacra, Dresdae 1680), JanLeHsden (Philologos ebraens, 1656), ^n- 
drzej Rivet (Isagoge ad s. Script., Lngd. Bal. 1627), /. H. Bottínger 
(Tbesannis pbílologicos, Tignrí 1649, 1659, 1696), J. A. Heide^er (JĚa* 
chirídion biblicnm, Tigari 1681) í oijentalista Brian Walton (Prolegome- 
na, przy Bíblia polyglotta, Lond. 1657). Gottl, Carpzov (Introd. in 11. 
can. V. T., Líps. 1721; Critíca S. V. T., ib. 1728) \ líumpr. Hody (De 
textibus Blblior. oríginalibas, Oxford 1705) jeszcze dziá w wiela razach 
s% požyteczni. Od Semleťa (ob.) zaczyna w Iji b. u protestantów prze- 
wažaé kiemnek mniej Inb wi^cef racjonalistyezny, którego znako- 
mitszymi przedstawicialami s^: /. G. Eichhom (1780 — 1814), J. D. Ift- 
ckaiUi (Einl. 1787), oba racjonališci nmiarkowani; L, Berthodt^ prof. 
w ErUngen, f 1822 (Hístorisch-krítísche Einleitnng ín sftmmtl. kanón. 
und apokrypb. Schríften d. A. u. N. T., Erlang. 1812—19;, M. L. de 
Weite (Lehrbnchder bist.-krít. Einleit in d. A. T., Beriin 1817; 8-e 
Aufl. nen bearbeitet Ton E. Schrader^ Berlín 1869; Lehrb. d. Einl. in 
d. kanón. Bttcher d. N. T., ib. 1826; 6-6 Anfl. Ton Messner nnd Lft- 
nemann, 1860), Fr. Bleek, prof. w Bona, f 1859 fElnl. in d. A. T., 
Berlin 1860, 2-e wyd. ib. 1865; Einl. in d. N. T., ib. 1862; S-e Anfl. 
btsorgt von Dr Wilh, Mangold^ ib. 18 75), /. J. Stáhdin^ prof. w Bazylei 
(Einleit in die kanonische Búcber d. A. T., Eiberfeid 1862) i in. Bleek 
1 Stfthelin przynajmniej nie ndaj) przypnszczeň i hypotéz za twierdzenia 
nankowo nzasadnione, jak to czyni Bertholdt Inb de Wette. HávernicVa 
(ob.) i KeiCa Introd. na St. T., Hengstenherfa Beitráge i Cbristologie, 
pisane s) w ducha prawowiemego prostestantyzmn. Zreszt^, tak katoli- 
cká, jak protestancbi i racjonalistowska Intr. b. posiadig^ ogromn% ilošó 
monografji o kanonie (ob.) i przekladaeh bibiynych, o antentyeznoíci, wia* 
rogodnošci ksi^ šš., o innycb materjaeh Intr. ogólnej, a wi^cej jeszcra 

pojedyáczych ksí^ach bibHjnych, jak to pod wlašciwemi artykntami 
powiemy. X. W. K. 

Ilrtrodllkcjt nowego plehana albo leneficjata. W Rytnale rzymskim 
na to formy nie masz; ale przodkowie naší, Inbnf^y si^ we wszelkidi 
okazalošciacb, i každý fakt wažoiejszy obrzQdem nroczystym a koácid* 
nym otaczač labi%cy, w najdawniejszych Rytaalach {Powodúiakiego 
z r. 1591 cz. n str. 217, Rudfdckiego z r. 1617 cz. II str. 196, 
w piotrkowskim z r. 1631 cz. 11 str. 243) p. t. IntroducUo novi pUhani 
fnrsepisnj^ form^ wprowadzenia do koíciola i probostwa nowego plebana 

1 beneficjata przyst^ego, a niektóre nawet i dla komendarzy czasowych 
mutatis mutandii te2 form$ podig|. Nie z przepisu jaž BytnalUi ale zda« 



228 Introdukcja.— IntreíL 

imej praktyki, przedtém na drzniach koádelnjch stwiesza ai^ inimo bi- 
skupa, Liiterae Cridae zwane, ažeby paraíjanie, ježeli co iiug% do zamka 
ternu kaplanovi, wczeánie objawili. A gdy níe zajdrie laděn watnj la- 
mt, dziekan lub egzekator, oproszonj od maj^cego bjó wprowadzanyai, 
przekonawszy bíq o jego ínstytocji kanonicznej, w dnin oznaczonya, 
przy zgromadzenia síq na gios dzwonu kleni i ladn, przybrany w komt^ 
i stu^Q (i kap^) vprowadza go porz^dkiem w Bytoale przepisanym. No- 
wy pleban maj^c oa sobíe podobniel koinž§ i sta!^, jako znak godnoád 
i juryzdykcji, kl^ka przed zamkni^temi drzwiami Kosciola, a introdoktor 
odmawia modlitwy, blagaj^ Boga o pomoc i potrzebne laski dla tego 
plebana, žeby goriiivie i z požytkiem wiernych swój arz%d mógl spímwo- 
waó. Potem podaje mu klacze od drzwí koáciola; ten je otwiera, egse- 
kator podive mu do r^ki koniec swej stoly i wprowadza go, odmawiajfe 
stosown^ modlitw^, a po wejšcia do koéciola kropi áwi^con^ wod%. Ta 
jgo spotyka duchowieústwo z ludem, które naá dot^d wewn^tn Koáciola 
Gzekalo, i do wielkiego oitarza prowadzi. Kl^kig^, po krótkiej w mil- 
ezeniu modlitwie przyst^puj^ obaj do oHarza: nowy pleban nieco adiy- 
lony, na zoak npokorzenia si§, obiema řekami dotyka oharza, a introda- 
ktor oddaje mu ten kosciól w zawiadywanie stosown% form^, po którq 
pleban uczyniwszy wielkim palcem znak krzyža áwi§tego na Arodkii olta- 
rza, cati^je go, jakby w uácisku z samým Gbrystusem; klér an^ono 
(z laud. ježeli ráno, z 2 nieszpor. jeálí po poludniu^, a V i ora^O 
o 8. patronie koáciola tego juž sam nowy pleban ápiewa. Potem dc 
rozlega g'03 wszystkich dzwonów koáciola i bymn dzi^kczynny Te JDnm. 
Naostatek introdoktor, albo kto inny na ten cel wysadzony, w atosown^ 
przemowic przedstawia nowego plebana paraQanom i zaleča im, ažeby go 
sluchali, szanowali i dobr koscielnych spokojnie zažywaé mu dopuszczali. 
Fotem go egzekutor wprowadza do plebanji, takie ze stosown% modK- 
tw%. Gdyby introdukowany nie zložjl przy instytucji w r^e loci ordi- 
narii wyznania wiary (profeasionem fidei)^ tu je powinien przed modlítwf 
Fraetende.., zložyé. Gdyby znów introdukowany nie byl plebanem, lea 
innym jakim benefícjatem, jak wikarjusz wieczny, altarzysta 1. t. p., to ' 
tylko w komžy bez stuly przycbodzi z egzekotorem wprost do swego 
oitarza i tu, po krétkicj w skupieoiu modlitwie, przyjmi^e beneficjoai, 
caluje oltarZ| a egzekutor go kropi áwi^con^ wod^. Gf. Wyk?. Olirzgl 
X. Lunkičwicza cz. 4 r. 8. Installaeja plebana. A. S, /. 

Introít, vějičky v:stfp^ w obrz^dku ambrozjaňskim Ingreua, Tak ú^ 
nazywa antyjfona na pocz^tko Mszy á., po ministranturze, od któreí ú^ 
niegdyj Msza zaczynala, któr% i dzisiaj we Mszach solennych cbór za- 
raz intonuje przy wejáciu celebransa do sanktoarjum, a kaplan j^ odma- 
wia po Introibo etc, po wejéciu do oitarza i przybliženiu síq do raszahi. 
So Gelestyna I Papiola, t. j. do w. V žadnej nie ma wzaiianki n litnr- 
gistów o introicie, bo síq Msza wprost od lekcji, jak dzij w wielki piv 
tek, rozpoczynala; prawdopodobnie ten Papiež postanowil, ažeby przede 
Msz% psalm caly ápiewano (tej Encykl. III 150). Š. Grzegorz W. psalm 
skrócil na aútyfong i wiersz jeden, a za rcgul§ wzí^l sobie, že ježeli 
introit bral sig z poczi|tku psalmo, wiersz nástupný služyl za wiersz 
introifu; ježeli zaá introit bral si§ z srodka psalmu, to wiersz pierwny 
psalmu szedl na wiersz introitu; niektóre tylko wyj^tki zrobiono dot^d 
od tej reguly, a w nast^pstwic czasów niektóre introity z innycb ksifg 



Introit—taIrmizaBia. 229 

Písma dodáno, inne zn6w catkiem s^ koicielaego nUada. Ha Iněrwsse 
slowa introita celebrans kladzie na sobie (a we Mszach iatobnych na 
raszale) znak krsyia é.; bo niegdyá, gdjr introit byl poes^tkiem Mszjr» 
w tém si§ ta miei)seo 2n nomme PcOrU... žegnano, co dziá przed psalmem 
Judiea. I. konczy bíq doxologi^ Glorin Fatri, wyj^wtzy Maze žalobně í pas- 
syjne, na które ten nroczysty wieni nie prtypoda. Opoňeza . bíq introit 
we ICszy wieikosobotnicij i w onai vroczystej po proroetwach i lHa^jach 
w wigili^ Zielonych áwi^tek. W ezasie wielkanocnym we Mszach nie ža- 
lobnych dodaje síq 2 aUeluja po Introide przed wierszem psalmn. Nie* 
gdyá we Mszach solennych introit si^ trzykroé powtarzal, jni to dla wig- 
kszej nroczyitoicl, jaft tež, by dač czas stosowny do okadzenia oltarza; 
dzisiaj to tylko u karmelitów bosých i n norbertanów w cz^áci; a naa 
si^ antyfona bez psalmn powtarza. Dnchownie introit przypomina wzdy* 
cbania patijarchów za przyjécíem Messjasza, co w adwenda widoczna» 
a indziej samo powtarzanie tej antyíóny to przypomina* Gf. Oawaní 
i Meraii I 69 i n. 156..; Eamtée II 64..; takže art. Msza šw. (ce» 
remonje). JC S. J, 

Intronizacja. Odnoénie do stolicy papiezkiej, arcybisknpiej Inb \Á^ 
sknpiej ma to samo snacienie, co odnošnie do beneficjów uutMteja^ to 
znaczy, iž jest nroczystém wprowadzeniem na nrz^owanie, odpowiednio 
do wyroagania kanonów. Poniewaž konsekracja biskupa odbywaó si^ po* 
winna w tym koáciele, dla którego on jest wybrany, przeto zazwyczij 
intronizacja l%czy si{ z konsekracj% i stanowi czfáó tej ostatniej; može 
jednak od konseknu^i byč odl%czon% i stanowió akt oddzielny: ma ta 
mianowide miejsce, gdy posnni^ty na stolic^ biskupi^ mial jni nprzednio 
áwi^cenie biskopie, albo cho6 je dopiero po swoim posnni^dn na biskn* 
pstwo otrzymnje, jednakže nie w tym koádele byl konaekrowany, którego 
na byé bisknpenu W takich razacb introiiíMša odbywa si^ w tea- q^ 
aób, ii bisknp w ezasie nroczystego naboiiÉ&stwa na Miknpím tronie 
w swoim koácielele katedralnym sasiada i przyjm^je hdd od obecnega 
klero. €Kiy intnHúzacja l^czy sig z konsekracjii, stanowi jej zakoácsenie. 
Liber dinrnns Boman* PonU o intronizacji papiezkicj mówi: «Tanc 
€píscopus Ostiensis (dawniej konsekracja Papieža naležela do biskupa OsQI, 
dizii odbjTwa si^ przez trsech nigstarszych kardynalów bisknpów) consecrat 
eum (pontificem). Posthaecarchidiaconus annectit ei paliinm, deinde ascen^ 
dii ad Medem (snmmi pontífids propriam) e( dat pacem ommbas et dieet: 
Gloria in excelsis.'' O biskupiej intronszagi mówi Pootificale romanom (po 
podaaiu pieršcienia bisknpiego): ^.Gonsecrator aedpit consecratnm per mar 
Bom dezteram et prímus ex assistentilras epiaeopis per sinistram et intro* 
nisant eum, ponendo ipsom ad sedendom in faidistorío, de qno snrrezit 
Gonsecrator; vel, si id fiat in ecdesia propria oonsecrati, intronizant eum 
ín sede episcopali consueta.* Zwycaig intronizacji si^^ plerws^ch wie- 
ków Koidola. Piotr Damiani (epist s) pisze: ,Beatas Yaleríus episcopns 
dnm sibi prorídet successorem magnnm Augustinům ecdesiae Uipponesl 
nohronizaí^ Zasiadiszy na sweim tronie, bisknp miewal do Inda mowQ« 
nasjwanf mowq úUramzaegfaq.. Nast^nie pisal do bisknpów konprowin* 
cjalnych, ažeby upewnió ich o swojej wierze i swojeg z nimi jednoéd; 
pismo to nazywalo sIq Uetem úUranizaeyjn^. Summa, jak% niekiedy biskupi 
placOi za swoj% installaig^ naqrwala síq inihrmutUeum; nadniycia to jednaký 
jako symoDijaekie, potopil aobór lateraneáski a, can. 7 (ii7f r.)« N. 



''aey^uBéa, w^ujm, Sf , ao Usuíáqiwm hokielBe ob^BBije 

mŠMmÁa. %b: :«>17/ od kure- W^^^ kttoaóv, BiktJ idiielMM 

scBOb^saL. žiert^j* fnť» ^«K na Akt. ji^ btMficjui oHi- 

anjé Bf laifcavše. lec aasiTiaigi ksacúec^Ť. btotc mtrw^ lUnowi 

f*« acftfiL I. ;. kKijciezM3 i^jtits;^ s» xii gvAh do oIqocúi btntfi- 

{^BB sl;7- V offt^c iunujt v tv^iki tposi^d XHkodií : «) j«Édi kta 

VGKMB «r pnmilinr b«a£5o«B tei f jiii li jakitgo kn tenu tjtnh; 

47 ^ jso bjMfŤMJ ■ obcfBzge z ignai^ kiory aidrlko jat fiilujwyint 

u sedat IftiisTB. i kúmro aáeksifteasftk aiwtl tr^kftníéiB nteaa- 

mK«m pDsúIjuúnB pokrrc sif sie čt)r: r^ gdj kto benefiigQm obcj- 

3HŤC la Bocj TMníMfji papicikiq. sic c^sríraaraj wiij o4 swego bi- 

iki^s, w nsftcis cdzie :a viu «TSftf«a% jesc koniMoiie pnez prawo. 

Issrai aieBA i&dLego pnva do Bljv^kmia ovocčw pr^ynlaiiriAnego bt* 

2«ocjia, oboň^aoT jesi i«dT do resj^KP tcgo vs^ftkief*, eo 1 bene- 

Scjm fvtfo pobrat 2kb mu^t pobn^ Tylkj PAjúet mote ndoJé nia|ira- 

vBOftc íDtnzji f nei drspcss^ i loic^ proviijt* Poaiemi jednak widc 

LI téa ZAlely. czr nljtr byl ffvjii prcex pnjwliuciycitla i oj nio it- 

^odál pnrsi^jaaiej poooraj jaki xjxsil ttitiilas colormno) do obj^da 

beEreacjaB, pneio naktr somiMinie w prosbic o ajspens^ noci pnodHa- 

gUvié. Xo«4 pro«iiJ9 d^ Papiol avstc x kjaanili •mIto jm tirtii'' 

i z wftmnkiein, ia nieprawiLM nabyté beo^cjnm aapnód oddaat b^dii^. 

t rzfdcj 4icce^ X 

faMMiarZ k o S C i el o T, r.:;^ ^ar&sji, od MtMo^nuud^Jtt at«l 

v pmríe kanoniczném mzmkxaruů^ míjíka* htmicii, r tptHůrmmk^ mm^ 

ptá icmonm ůocétáíM (iaa:;pfxsr^\ wii—firiiin ocúÍMMť, a a nas B^po- 

insoekn^j mceniarnott fimdi lúurnuti, rcjesU', CMjh spii praw i tego 

wsijitkíegOi eo sít b%di 10 prsy btae&ous, b%di prsy koteiele zoqd^ík , 

Jak-Mntitez^ tecginiy, < pna—i I pnfvíiiiaw, poromiMaaia fti' ' 

bno, w pi|dUÍB mtjdm af aiedoeodBe i kcBiecmo ibiora w jedao 

i ikorowida czyU laventam wymag^i, tak tel i sprif^, rieo^ m- 

cbont i nicnckooie potrzebuj^ V^^^ > o|úra podrtcmaKO. Pnwo ngv* 

skio obowi^zywalo kaidego administrátora cMbr ciidzych do alolan*. i 

w Tftů wUsciciela ^isn i opisania dobr rycbie, a to w cela labeipio- 

cicma poieiQi wía^delowi; ziyi tel i prawo kanonicaae doeieanyek 

po ri adar yó w dobr koácielnych tóm bardxiej obowi^ziú^ <^o spi^wnnia ta> 

kovycb invenurzy, w celo iatwiejszej kontroli i zachowania dobr, ko- 

iciolowí jakiemn przynale^cych. Za tym dncbtm id^ synody kn^ovo 

róžae pnepisy w tym odo wydawal^« Synod prowin<;H>uúny z r. 14S0 

(I. 3 de reb. ecisiae n. alien.) stanoví, ateby w koáeiolacb... obowi^zkto 

wtzystkidi i poslag i dobr koscielnych, przycbodów i wydaików opiaa- 

nio wierae pod piec2fci% v zakrys^ bylo przechowywane. Podobaisi 

ksifgi, ornáty, kielichy i inoe kiejnoty i ozdoby koicielne porejestrowa- 

no, ažeby przynajmaíej od roku do roka byřy przeg]|daoo (Fakut p. SO 

edyc. 2; Wf^k p. 165). Synod waimiáikí z r. 1497 .pod kar% kl^MT 

nakasaje wszystkím proboazczom, zaraz po obj^a bene&jum, w obec 

znakomitszych paraQan sporz^dzič podwójny ínwentarz: jeden din aiebíe, 

droí^ dla nich, ažeby, w razie opoazczonia tego košciola« w t^m aanym 

albo i lepazym stnnie go zostawílL' To samo w Uoqaszowskim, a mody* 

iiliucjf psob poena arUtraría.^ Wyražoi^ jeazcze i sicsególonicj afnod 

2 r. 15 76, nakazBjícy q)iajwanio inwentnrza w trzech egzemplarzacb: 



liweitarc. 231 

jeden dla biskupa, drngi dla nebie, trzeci dla koidelnego dozoru, w któ- 
rym i ccdq každego przodmiotn položyó kazano, i pozostawienie po trzeefa 
latách w lepszym stasie bližcj okreílono. Wszyitko to ponowione na 
synodzie warmiň. 1 6 1 o r. Podobniež sjnod wloetaw. z 1 5 6 8 r., oraz cheN 
miiiaki z 158S i z 1605. Lwowtki z 1765 káže takowy mwentarz 
czjnto, porz^dnie „per titolos" w ksi§dze oprawnej spisač, potAm coro* 
cznie przepisywač i eprawdzač, w obec dozom, a chodby i patronów, je- 
želi zeche^. Poniewaž si^ ci^sto zdarzato, ie familjand z plebanem 
miezzkajVy) po smierci jego o róžne rzeczy preteDdowelí, wi^e eytowane 
synody: wloclaw« z 1568 i warmiň. z 1575, oraz Incki z 1631 zastrzegly, 
pod przepadkicm wsiystkiego, spisanie w obec šwíadków, zaraz przy przyj* 
šeiu iawentarza rzeczy swoich, z sob) przywlezionyeh. Kat% synody te 
inwentarze spisy waé per tituloi; ale takowych tytolów nie w}inieniaj%. 
Rospatrqrwszy si^ w dawnych wizytach biskopicb, takowy wiár možnaby 
podaó. A). Poiozenie i itan agóiny koiciola, I. Nazwa míejseowa, w ja- 
klej djecezji i dckanacie, gabemji i powiecie. Jaki to kotcíM, matrfx 
czy filja, czy jaki inny; sam koiciól drewniany czy mnrowany, kiedy 
erygowany, czy poáwi^cony, przez kogo i kiedy, kiedy tež anníwersarz 
dedykacji obchodzi? Jaki jego tyto}, jaki i. patron, kiedy 8i$ i jak te 
iwi^ta obchodz)? Czy to beneficjnm áwieckie, czy zákonné; jakiego pa- 
tronátu i Icto obcenie patronem. Jakíe miasta, vioski, osady i kolonje 
temo kosciolowi podlegle, czyjém 8% one dziedzietwem, w jakiém potože- 
nia wzgl^em koáciola paraíjalnego i jak ocilegte; jak saxoaparaQa obszeroa, 
z jakiemi paraQami graniezy, jakich ma w obr^bie swoík wyznawców 
innych religji. Tu moinaby dodaó góry i lai^, jeziora i rzekf i t p. 
w obr«bie tej paraQi b^dfoe, zwlaucza gdybyfakowr bjl} iitpřzMzko* 
dste w nxesfenia poshig rehgijnych paraQanoiir^ráf oď^olei košdola 
od stolicy biskupíej, od koiciola dekanaln^o, od miaita gnbemjalnego 
i powiatowego. IL Fabrika koéeioh. 1^) Szcxególowif ttan koicioia xců- 
umqtrz i zewnqtrt. Ksztalt, áciany, palap, podloga, drzwi, okna i dacbr. 
Kaplice po szczegóie popobniež, ježeli gdzíe oddzielne, lub w czém od- 
mienne; potem zakrystja, skarbiec, przysionki, dzwonnice, wieže, kostni- 
ce, pomník], grobowce, osobliwe krzyže, cmentarze, ich oparkanienie, 
dňewa okalaji|ce i t. p. nieruehomoéci. 2^ OHarze i to meh obrazif. 
Jakie, každý jakiego áwi^tego, Jakiego wyrobu sztuki, p§dzla i jakich 
ozdob izczególnych. Jmbona^ chrzciůlnica^ konfessjonaly, lawki, katafaik, 
komody, szafy, orgcm i t. p. {quaai immohUa), 3') ApartUy i naczynia 
kMciilnů {supellex ěaera). Ornáty z rekwizytami, kápy, dalmatyki i tu* 
nieelle, oraz drobný aparát oddzielny, jak bursy do chorycb, stnly do 
cbrztu i spowiedzi, paski, birety i t. p. Každý szczególowo, zwlaszcza 
cennicjsze (z jakiej mateiji, jaki galon), i wartoié w przybliženiu. Bit^ 
Uxnai wi^c alby, komže, faumeraly, obrusy, korporaly, palki, puryfikate- 
rze, rgczniki i inne. Mgenterja: kielichy, pateny, monstraneje, puszki, 
Tascnla do chorycb, relikwjarze, krzyže r^czne, vascula do olejów iá., 
do wody do chrzta, do wody šwi^conej przy drzwiach; lichtarze, lampy meta- 
lowe, dzwony, dzwonki, b^bny, instrumenta mnzyczne, pieczQCie i t. p. 
nacsynia, osobno zloté, srebme, miedziane, cynowe, kamienne, szklanne 
lab jakie. Šici^éci: cudowne obrazy Qeželi s%), relikwie z autentykami 
i bez, portatyle, agnuski. brewia z odpnstamí, przywileje rzymskie albo 
biskupie laski i t. p. Obrazy w oltarzykach przenoánych, na ádanach 



232 Inwentarz. 

ruchomc, chor^gwie, proporce, krzyže processjonalne i t. p. 4^) Ajkij^ 
litorgiczne: mszaJy, browjarzc, pontyfikaly, agendy, antyfonarze, gradnalyi 
psaiterze, procesjonaly (a dzis kanqjonaly), eisrangeliczkí, Yade-mecam, 
kanóny ottarzowe, preparacje i gratiaram akqje i t. p., z zaawaženiem, 
ježeli jakie osobliwej wartoáci bib^ograficznej. 5®) Róine naczynia i sprz^- 
ty^ w tytulach powyžszych pomieéció si^ nie mog%ce. III Porzqdeh naboieA' 
stwa w koáciele: w niedziel^ i áwíQta, w dni powszednie. lY i^) Pre« 
bendy i benefiga oddzielne przy tymže koáciele, jeáli s^ i jakie, kie4y 
erygowane i Jak nposažone; ich patronowie i obowi^i, czy síq im za- 
doáč czyni. Kaplice publiczne i prywatne; inne beneficja w obr^bie pa- 
raQí. Wszystko summarycznie, ale rzetelnie. 2^) Bractwa, stowarzyazenia 
i cechy, jeáli s^ jakie, kiedy, przez kogo i jakiém prawem sapro* 
wadzone. Czy mig% jakie statuta, czy dobrze 8i§ rz^dz^ etc. 8') Szko- 
ly, szpitale, ksiegarnie i drukarnie, každý z tych zaktadów ze streszczo- 
nem opisaniem. B.) Beneficjum, i^) Jego klaasa, nposaženie, prám 
i dokumenty na to (per extensum z or}'ginalów lub wiernych kopji): 
a) grunta, b) l§ki, c) lasy i ggje, d) jeziora, rzeki i t. p., e) kapi- 
tály w banku lub indziej, O dzieai^ny, kolendy, g) jqra stolae etc* 
2^) Stan obecný beneficjum wo wzgl^dzie ekonomicznym; wi§c dom ple* 
baúski i inne zabudowania, dt samego plebana náležíce; domy wikMJa- 
ckie, stožby koácielnej, altarzystów i inne; ostatnie w skróceniu, bo ei 
sami szczególowe inwentarze na to u siebie mieé i skiadaó powinni. S^ 
Inwentarze žywe, t. j. konie, bydlo, trzoda, drob i wszelki dobytek; oras 
niežywe, t. j. sprz^ty gospodarskie, wozy, sochy etc, wszystko w jakim 
staníe. Tu takže swój tytut mieé powinny bib^oteki plebaúskie fondu- 
szowe, które, aby síq wedlug žyczenia synodów zwi^kszaly, a pnysij* 
mniej davne xabytki nieras bardzo cenné aby nie marnialy, w tocce- 
snych inwentarzach fundi inatructi calkiem nie powinny byč pomi- 
jane. Ježeli takowy inwentarz spisywany na wizyt^, to potožyó A^) 
Dochodif ze wszystkiego, wydatki i remanent czysty; podobniež opisaÁ 
inne prebendy i instytucje. W inw. na wizytg C) Parafjanie, i^) Lndnoáč 
katolická: iloáč m^žczyzn, kobiet, dzieci. Jaká moralnoáó, obyczige, zwy- 
czflje, nadužycia, zabobony i t. p. Ilu jest jawnogrzeszników, ilu upar- 
tych i zatwardzial}'ch grzeszników: nie ódprawuj^cych spowiedzi rocsnej, 
pUaków nalogowych, w naložnictwie žyj^cych etc. Ich list^ imienni 
konstytucje naszych synodów kaž^ rok rocznie biskupowi albo konsysto* 
rzowi przesytaó (ob. DecretaUs ss. Font. pro reg. Pol. p, 300 i 7i.). Ilu 
gluchoniemych, álepych, obloženie od wielu lat chorých i t. p., pod ciyj% 
opiek)? 2^) Akatolików ilu i jakich wyznaú po szczególe. Czy nie wyiá- 
kaJ4 zt^d jakie nieporozumienia. D) a) Pleban i duchowieňstioo. Ich 
curicub Titae i sposób prowadzenia síq, oraz spelnianie obowi^zków 
stanu i powolania. b) Siuzba koéoielna. Organista, áwi%tniki i t. p. c) 
2kíkonnicy i zakonmce^ jeáli S| w obr^bie paraQi, szczególowe opisanie 
ich fundacji, liczby, stosunków do parařji i t. p. Podaný szemat, suma- 
r}czny, jako síq rzeklo (bez historycznych szczególów), služylby na wizy- 
ty biskupie dziekaňskie; przy obejmowaniu zas beneficjum dosyc po- 
ložyó protokol odbiorczy, po nim tytuly A. I, II, III, B. oprócz 4f). 
Potem preten^e, jeáli zostaly jakie do poprzednika i nic wi^ccj. lli- 
storyczne znowu i szczególowe opisanie, rodzaj monografji micjsca tego, 
wypadatoby každému beneficjatowi zrobic po dobrém rozpatrzeoia si^ 



Inwentarz.— hiivettytury. 233 

w papierach i miejscowošci. We W3t§píe opiiaé to miejsce topografie 
cznie i historjcznie. o ile možliwa, a potéiii przjat|pič do opísania ko* 
sci<rfów, przed tjm ta istoiej^cych i obecnego. Po nkazie z 2e Gradnia 
1865 r. wiele z tych panktów aproszczono, pok^d jedoakže jeszcze prz/ 
kaidjm kosciele jest sporo papierów i doknmentów dawnjch, naletfdoby 
z nich przyoajmniej dachowo, gdy jut nie matefjalaie korzystaé, pok%d 
przez oboj^tnošč i te nie zaginf. Okrom opisania beneficjiim, bytoby do 
žyczenia, ažeby kaldy beneficjat odszuka} szereg poprzedników swoieh 
i žyciorysy icb wedle možnošd žebral. Rzecz ta byé mole nie miaUby 
interesn ogólnego, ale miejscow}', kto go roznmie, bardzo wažoy. Gzyta* 
j%c chočby t^ tylko Encyklopedie, widzimy, jak to oni poboini érednich 
wíeków kaplani z dochowieástwa áwieckiego, a osobliwie zakonni, opisy* 
wali bisknpstwa, opactwa i pouczególne klasztory, i jak one opisanim 
dzisiaj 9| dnchowemn potomstwu dekawe, mile i ponczajfoe. Liber Be» 
ntficiorum Dlngosza niech tak2e za przyklad i wzór do naáladowania 
posílily. X S. J. 

tawestytury (spor o inwestytory). Do dmgieij pólowy XI w. wybí- 
tném znamieniem wieków árednich bylo harmonyne wspótdzialanie wladzy 
swieckicj i dochownej, zmierzjý^ce do tzerzenia i wewn§trznego rozwojn 
chrzešejaústwa, jak niemniej iáaX'^ odgraniczaoie sféry áwieckiej i da* 
cbownej. Mysli i ezynów najznakomitszyeh monarchów joiimjtasm ce* 
lem bylo slnženie sprawie Koiciola; ilekroé zaá áwiecld (pogaňski) pier- 
wiastek zaeaynal braó przewag^, wdawanie si^ Papíety i biskapów 8»- 
W3ze zlema w por^ zaradzič potrafilo. Lecz w dragiej pólowie XI w. 
waina pod tym wzgl^dem zaszU zmiana: ni^pierw w skalek tego, 2e U- 
skopi i pralaci, otrzymajfc od cesarzów tytnly, oraz pravri hrabiów i ksi%* 
2%^ przyjmowaii na siebie, niezoleinie od obowí%zków dnchownych, pe- 
wne obowi^zki áwieckie i odpowiedzialnoáó przed wladzy éwiecki; powtó- 
re: nspokojenie przez lienryka III (ob.) zamiescek rzyaskich wytworzylo 
na pewien czas stosunek níezmiemie szkodliwej zaleinoáei Stoliey Apost. 
od korony eesarskiej. Ježeli dwie powyžsze prsyc^'ny najwi^cej dawaly 
sic aczoč w cesarstvie, t. j. w Niemczecb i Wloszecb, to trzecia, przo- 
nieáenie lennej zaležnošci w afert stosonków koácidnych, rozcí^gala si^ 
na calf prawie chrzešcjansk^ Earopg. Poniewat zaá od Leona IX Pa» 
plete ooraz energiczniej wyst^powaU pko malžeástwu ksi^y i wyniki^- 
cym z niego nadnžyciom, walka wi^c, któr^ irednie wieki shisznia na- 
zvaly walb| Koádc^a z poganskiemi d^žnotfdami monarebji, z tej lab 
owej okaqi pr^zej inb p^niej wynikn%£ masiala. Spor o inwestytory 
jest niejako pierwszym epizodem OQtkich zawichrzeú, które pozornie tyU 
ko konkordatem wormsldm (1122 r.) si^ zakoúczyly, a za Fryderyka 
Barbarossy w odmiennych nieco waninkach naoowo wybachty. Dalazym 
ich ci^em byly zatargi Henryka VI, Ottona IV i Fryderyka II z pft- 
píeztwem. Knowania Lndwika Bawarczyka s^ slabém jož echem mimo- 
nej bazzy, która zacbwiala wladzQ i powag^ korony eesarskiej w Niem* 
czach. Jaž za maMetnoáci Henryka IV (ob.) poparcie^ okazywano przei 
T^jl^uB9^ Cadolans'oin, niepraimie obranemn na Papieža, przedwko Ala* 
kaandrowi II, wywolalo obaw^, aby Stolica rzymska nie przeszbi w ta» 
kf laležno&č od oeaarstwa Niemieckiego, w Jakiej znajdowal si^ patfjar- 
ehat koapltaúski wzglfdem cesarzów bizantyásldch. Gdyby Uenrykowi 
IT ndato ai^, przy pooMcy sprzyjaifcych mu bi8knp6W| obaUč wladzy pa* 



234 liWMtytury. 

piwk^ wtedy ja2 nic Die lUn^toby na prseszkodsie deq;K>t3r9ittoiri takieh 
królów, Jakimi byli np. Wiihtlm II i Uenryk U (ob.) w Ang^i. 2m iip«d- 
Idem prawdiiwej wolnoéci pouedlby upadek calego tyeit^ panowttBii 
przeszloby w r^ lily fizycznej. Priytém nálety zwrócič nwag^ im na* 
stQp^j^cy fakt, którego wielkie w oalym sporze znaczenie nitdustatecaiit 
bywa oceniane. Przeciwko Henrykowi IV, nim jeiucze Grzegón Yllta- 
bronil dncbowieňitwa przyjmowania áwicekiij inweitytory, ntwonyla si^ 
silná paiija, swana pospolicie iask% lub ku^tfCf. Par^a ta, którcj osi- 
lowania z pocz%tku tylko prxeciivko Henrykowi IT byly skierowane, do- 
piero pod koniec Jego rz%d6w zamienita 8Í9 w prawdziwe stronnictwo po* 
lityczne i, jako takie, zložyla z tronu Henry ka lY, poczém aaú vyniesta 
Henryka V i tego ostatniego do podpizania konkordatu wormskiego ima- 
Bila. Partja ta wi^c nabrala sily dopiero po pol^czeniu síq ze ztronni- 
ctwero, które doszlo do wielkiego znaczenia od chwili, kiedy Indy euro* 
pejskie zacz^ly braó žywy udzial w losacb papieztwa, zagrolonego przez 
cesarzów niemieckicb. Ju2 zt^ oczywista, že przedmiotem walki o in> 
Keztytury bylo coá wyžszego nad nieporozumienia, w kwesiji obsadzania 
niektórycb dostojeiatw koécielnych. Z drugiej wszakže 8trony« doktryny 
paniJU^ce w nauce bistorji nieslnsznie nazywig% spor o inwestytmry. wal- 
k^ mi^dzy Koéciolem i paňstweni, gdyi gdzie bylo owo paústwo Nítmie* 
dde, kiedy w obronie praw swoicb Sakaonowie, Szwabowie, Bawaczy i in- 
ne ptenpona broú pnedwko eiemiQtycielowi podniosly? Co bylo anowu: 
koácielnego w tém, jeAeli szezepy te wypowiadaly pozlnzzeňstwo cesarzo- 
wi, odejmoj^cemu im staré swobody? fiówníež nienzasadnionám jest twier- 
dzenie Bankego, <e dzicije Niemiec rozwgaly bíq tylko przes o^^ozy^ 
pko Rzymowi, kiMy tymczasem w przebiegn walki mi^^ MoemiOmm. 
a regnum stronnietwo ofMeraJioe si^ naduiyciom wladzy tarólewďdql d0> 
taki^ doszlo pti^git te Niemcy, nie mog^ podolač walee, mosialy zgo- 
dzió sie na ztoMiia z trona ambitnej dynastji. Zt^ takže wytworzyt 
si^ odmienny charakter walki w Niemczech od walki w innych krajach, 
a mianowicie w Anglji, gdyž w Niemczech atak wymierzony byl glównie 
pili Stolicy rzymskiej, a biskupi stalí na dnigim planie; w Anglji zai 
oelem walki bylo prymasostwo, a potem dopiero papieztwo, jako popieraj^ce 
opozygQ prymasów pko roszczeniom korony angielskiej. Lecz i to takže 
dodaó naležy, že jak w pólowie XI wieku u wielu juž zatarlo síq poj^ie 
o grzessDoáči symonji, tak podobnie w przebiegu gor^cej walki niqeden 
Uakup, w dobréj nawet wierze, stawal po strome nieprzyjaznej Koádo- 
lowi, a w looie kollegjum kardynalskiego postanowienia Papiežów nie- 
zawsze jednomyálne zyskiwaly poparcie. Z osobistoáci, które w spone 
o inwestytury udzial wzi^ly, pierwsze miejsce zign)uj% Papieže. Oni to 
wytrxymuj^ najniebezpieczniejsze ciosy, gdyž przeciwko nim glówne dosy 
byly wymierzone. Na ich czele stoi Grztgůrx VII (ob.), niezlomnie bro- 
ni%cy praw Koáciola, i choé wielki ten Papiež umarl na wygnaniu (1055) 
w téj wlaánie chwili, kiedy jege przeci^nik Henryk IV stanowcze zwy- 
eí^two sobie przypisywal, áwiat jednakže wkrótce síq przekonal, o ile 
wiaksza jest pot^ Skaly Chrystusowej nad wszystkie zamachy miecza 
áwieekiego. Grzegórz VII nie zdolal przeprowadzič wszystkich awoich 
plaoów ku obronie niezaležnoáci Koáciola. Jcgo projekt wszakže stanif- 
cia oa czele kai^^t chrzetfcjaňskich, celém odzyskania Ziemi áw. 1 r^k 
niewiemycb, nie pouedl w zapomnienie. Nie udalo mu si^ takže nrze* 



Inwwtytiiry. 235 

czjiiiitiuč myili iwi%zaiiia wszjslkich mooirchów, odpowiednio do poj^ 
feadalnego ostroja spoleczeúttwa ówcxesnego, w^em lenniczego poslu- 
ueĎatwa wzgl^em Stolicj Ap. i wytvorzenia tym sposobem rtěpubUca 
Christiana^ przez co wszjstkie frojny w zarodzie bylyby potiomioDe: lecz 
i to jnž bylo moraln^ zdobycz^, 2e wytkni^ty przez niego zostal cel 
i kiernnek 2yda politycznego chRešcjtúskiéj Earopy. Obok Grzegorza 
?II wystfpnje ta jego nast^pca Wiktor IJI^ aczeň Leosa IX, vyczerpu- 
iifij WBzyitkie zásoby faigodnoád ku przekonaDín przeciiniików, lecz 
v koňcu zmnszony do olycia anergicznych šrodków. Urban 11^ przes 
Wiktora III na Papieia zalecony, na soborze w Clenoont wzmocDit zá- 
kaz ávieckiej inweftytury zaleceniem, aby ani biskupi ani kaplani nie 
skládali homagium w r^ce ludzi áwieckich, gdyž zt%d w niektórych kra- 
jacb wyprowadzano obowi^ek bezvzglgdnego posluszeĎstva, a król fran- 
cuzki Filipa z tej zásady wyGbodz%c, zabronil biskupom zasíadania ca syno- 
dacb, zwolywanych przez wystanca papiezkiego Ilngona de Die, celém 
zreíormowania stosnnków koádelnych. Za Poítítaliča 11^ nast^pcy Urba- 
na, nast^ipil wielki zwrot w przebiegu walki; gdyž Ilenryk IV, przez 
itronnikóv i vlasnego syna opuszczony, musial ust^č z tronu, a jcgo 
miejsca zajfl Uenryk V, który Paschalisa zaprosU do Niemiec dla žala- 
tvieaia qMNrnych punktów. Lecz spor pó£niej na novo a^ ttognil, gdyž 
Ileujk Y, nie zwncajfc uwagi na zákazy papiezkie, ^dal od ducho- 
wietfstwa poddania si§ inwestyturze swieckiej, i Papiež ei^žkiemi okolí- 
cznoáeiami zmuisony bylzrzecsi^ (r. iiii) lennoáci koseielnych na rzecz 
korony niemiecki^. Umowa w Sutri (ob. tej £nc. YII, 1 1 d) groxila wielkiexní 
niebezpieezeúatwaini niezaleinoád Koáciola; PoichaUM 11^ vzi^y do aiewoli 
przes Uenryka, musiai przystač na to, že biskupi, bez symouji obierani, 
pned konaekracj^ otrzymywač b^ i r^ króJewskicb inwestytur^ przea 
berlo i pinlomt. Lecz omowa ta, w ňader cl^žkich warankach zawarta, 
wcale A% nie przyložyla do zalagodzenia nieporozumieú. Obložony k]%- 
tw%, césara szukal ocalenia w or^žncj walce. Istotnie, udalo mu sifi wy- 
p^dzió Paschalisa x Bzymu, a nast^pca ostatniego Gdaz}i II zaledvie žy- 
cle ucieczk% ocalil. Dopiero KaUk*i II zwolaniem soboru do Reims po- 
krzyžowai zgnbna piany llenryka Y; wtedy jož nawet Adalbert, arcbp 
moguncki, dawny poplecznik cesarza, ošwiadcqrl si^ pko témuž. Wkrótce 
pai^ przaciwna Henrykowi Y tak w síIq vzrosla, že pod jej naciskiem 
zmuizony byl podpisač w Wonns I122 r. wamnki, poprzednio przygo- 
towane przez synod rzymski. Ilenryk Y zrsekl ú% iaireatytury i obie- 
cal zupehi) wolnoíč hierarcbji koácielnej przyvrócič. Za ta wielkie ust(p- 
atwo, iacitt pnyzwolono, aby pralaci, po otrzymaniu swokli dostojeňstw 
drog^ lianoniczn^, skládali lu/magiym przed wladz% swieckf. Praktyka 
nadawania leanosci áwieckich i rega^ów rozmaicie dla rozniaitycfa kri^ów 
byla uregulowan^: w jednych obdarowywanie mialo ú% dokonywaé przed 
konsekracj%, w innych zaš po niej. Umowa w Sntri zawarta przestala 
obowiff^ywaó obie strony; posiadlosci kokielne, zajíte przez cesarskick, 
cwrócone byly Stolicy Ap. Jest to tak zwane Pactum Čalijetinum (ii3 2), 
pierwaqr konkordat niemiecki z Glow^ Koádola, a wlaáciwie czasovy 
tjlko roz^, gdyž król každ^ cliwili mógl go zerwad, a vykonania wa- 
mnków dobra wola monarchy byla jedyn% r^kojmi^. Pomimo to konkor- 
dat woraski byl ci^žkiOm upokorzeniem dynastji frankoĎskicj i éwietném 
žvydfiztwm Koádola; Xiemcy zaá zawdzi^czaly mu goz^co upragniony 



236 lnw88tytary.--tnYÍtatorium. 

pokoj i áwietne rz^dy Lotatjusza II. Byta to najwi^ksza z tych waxy- 
stkich' walk, które dot^d Stolica Piotrowa w obronio Koiciote prowadri- 
la. Aby zaá przcszkodzió ponowicnin si§ zatargów, Kalikst II iwotal do 
Rzymu dziewi^ty sobor powszechny (lateranéňski) w 112S r. i na nim 
gtównc punkty konkordatn wormskiego otrzymaly- sankqj^ calogo Ko- 
áciola. Cf, tej £dc. YII 4S5 i art. Innocenty II. Níemniej byty wažne 
morálně owoce dlugíej i strasznej walki. Duchowieňstwo odzyskalo áwia- 
domoáč swego powoiania i znaczenia, zacz§ly 8íq tworzyč nowe zgroma- 
dzenia zákonné. Ooraz nowi i znakomici m§žowie wystQpi^j^ w obronie 
porz^dku chrzeácjaáskiego: nawet antypapiež Klemens, kreatura Henryka 
IV, widzi 8ÍQ w koniecznoád potwierdzenia dekretów o celibacie; á. An- 
zelm (ob.) arcbp kantaaryjski broni Stolicy Piotrowej; Ivo z Chartra 
rozwija naukQ prawa kanonicznego; w Niemczech Geroch z Reichersberg 
pisze uczone dzieto o walce Uenryków IV i V. Tym sposobem przygoto- 
wywala 8i§ wielka epoka Innoceutego III. ^W obec barbarzyústwa rz)- 
dów éwieckich ówczesnej Europy, powiada protestancki historyk Bóhmer 
(Regesta Imperii 1198 — 1254), z znpelnie odmiennemi celami wyst^pnje 
KoécióL W nim tylko znaleáč možná bylo dzielnoáó charakteru, porz)- 
dck, umieJQtnoáé obejmowania wiclkiej caloáci. Duchowieňstwo, wychowa- 
ne w zaparciu sig siebic i karnoácí, sercem i myši) obcujíce z wspania- 
lemi postaciami patijarchów, proroków, apostolów i áwí^tych, codziennie 
spelniaj^ce wielkie obrz^dy wiary, wzoosilo si^ po nad áwieck) epoře- 
cznoáci%, przoduj%c jej przyktadem i nank^, roztropnoéci^ i wytrwaniem. 
Umysl Indzki nie može sobic wyobrazió wyžszego zadanfa. W pracy nad 
jego spelnieniem wzmagaly 8i§ šity slug Koáciola. I kiedy z szeregów 
nižsz^o duchowieňstwa wychodz^ wielcy zatožycicle zakonów: éi. Fraňd- 
fizek i Dominik, na tron papiezki koiejno wst§puj% najznakomitsí ladzie 
owych czasów: Innocenty III, Honorjusz III, Grzegórz ÍX ilttnocenty 
IV, a wybór trzech pierwazych trwal zaledwie par^ godzin po ámierd 
ich poprzedników. Jednym z najznakomitszych pomników owej epokl 8^ 
dokumenty koácieine i polityczne kaijí rzymsldej, dokumenty zreszt^ tak 
malo dot^d pozaane i occuiane przez naukQ historyczn|. S4 to swoj^ 
rodzaju arcydziela. Obok prawodawstwa i admioistracji, dia zregulowa^ 
nia których od czasu do czasu odbywaly sig sobory powszechae, ni^go- 
r^tsze praguienia papieztwa skierowane byly ku odzyskaniu Ziemi iyá^ 
tej. Tym sposobem cale chrzeácjaústwo przez poáwi^cenie w jedn^ wspa- 
nial) caloáó 8i§ l^czylo. Spor b Inwestytury w ^oglji ácičle sig }%Gsy 
z dziejami Anzehna kantnaryjskiego (ob.) i Tomasza Béketa (ob.). Cf. 
DóUinger^ Kírchgeschichte; Hčfler^ Ueber dle polit, und kircbl. Zustftnde 
in Ital. u. Deutsch. zu Eade des XII Jahrb. {Můnch. gel. Ánzeigtn 
1845 — 46); Leonis VIII privilegium de investituris Ottoni I tmperatori 
concessurn necnon Ludovici germaniči regis etc. Epistolae^ ed. Dr. H. J, 
Floss, Friburgi 1858. {Ilófler): J. N. 

InVÍtatOriími, od invitare — wzywaé^ zapraszaé; zt^d zdanie, którém 
síq w jutrzni pacierzy kaplaňskich przyzy wa wiemych do chwalcnia i wiel- 
bienia Boga, invitatorium síq zowic. W obrz^dku mozarabskim zowie 8ÍQ 
íonuí, jakoby diwi^k tr%by wzywaj^cej; indziej vertua aperittom\ rezparť 
aorium hortationis i t. p. Jest to jakby glos Božy, pobudzaj^y do cza- 
wania i modlów ludzi, z nátury leniwych i do spoczynku sklonnych; bo, 
wedie liturgittów, invitatorium w pocz^tkach wtenczas si; tylko mówitoa 



InviUtorium.— Ima. 237 

gdy lad bjwa) obecDjr. Treácí% invit. jest charakter dnia tego lob áwi^ 
ta, o którém síq godziny kanoiiiczDe mówi^; zt%d w níedzieloycb pacíe- 
Tzach o tívorzeniu, a inne odiH>wiediue na feije i áwi^ta. Pned popra- 
w% brewjarza przex Piosa Y, rozmaitoéé inwitatOTJów bj?a daleko wi^ksza. 
O poca|tka tej modlítwy róžne roznmlenie: dopitroj% ^ jej áladów je« 
szcze w é. Atanazego slowach (Šerm. de Deipara); to tylko pevoa, že 
chrzeácjanie zawsze 8i§ do modlítwy zach^Ii, takiém lab owakiém we- 
swaníem. Z póžniejszych, w Alkniníe i Amalarym wyražna o invít mo- 
wa. Powtarza si^ przed psalmem 94 Vmte eruUemus (który si§ takže 
psalmus invUatcriuM zowie), a potem w ci^go psahno mi^zy strofami trzy- 
kroč mówi si^ cate, dwakroč pótowicznie; po psalmie pólowa i caYe. Ha- 
bryka brewjarza (tít. XIX de Invitatorio) wskazaje, kiedy %\% ono mówí, 
a kiedy nie. Nie mówi sí^ w dzieň Trzech Króli w brewjarza rzym- 
skím, po prosta dla tego, že sl§ w trzecím noktarnie psalm ioTítatoríns 
powtarza. Nie mówi sí$ tež w trzy doi przed Paseky obyczajem dawaym, 
wi^ctrj z žafobf tych dni zgodnym, ani w nabožeústwach ži^obnych (ob. 
Offidam defanctor.) powszedniejszych. Cf. Gawant ap. Meratí II 100. 
Hystyczne powody mówienía i niemówienia inYitatoríam ob. ap. Durand^ 
Bat. Dít. Off. L 5 c s i 1. 6 c 16 oraz 72. X. S. J. 

Invíta sacro, tak síq nazywa w lízymie wezwaníe, zrobíone do 
wiemych przez papíezkiego wikiujosza, i zaproszeníem na nabožeňstwo 
j akie nadzwyczajne, z powoda nadzwycagnego jakiegoá wypadka. 

Irsna, cesarzowa, niemniej riynna z arody, rozamu i bieglosci 
w kierowanín spraw paňstwa, jak z dámy, wynloslego charaktera i okra- 
deúttwa wzgl^dem wtasnego, jedynego syna; or. w pólowie YIII w. 
w Atenaeh, z rodziców nisÚego stana, zostařa (7S9) malžonk% cesa* 
rza wschodniego lAcna IV, Cesarz, jakkolwiek tolerowal katolíków, po- 
daekď jednak bTgdy obrazobarców (ob.), gdy tymczasera Irena przyjmo* 
wala ezejé obrazów; a lobo, wedlngzdania Cedre^asa(Histor. Compendíar., 
ed. Bonn. 11 20), zobowi^zala síq pod przysí^g^ nic na korzy áé. tej czci 
nie czynidv nsilowala jednak wspíeňó stronników prawej nanki, wówczas 
bardzo acišnionych. Mniši za poprzednicb rz%dów wygnani, mogli wra- 
caé; wiela % nich nawet otrzymalo píerwszorz^ne blsknpstwa. Irena 
offlieácila i czcila šwi^te obrazy w tajemných komnatách palacn, które 
sama samieszkiwahi, zwierzyla síq nawet tej tajemnicy szeécin najprze* 
dni^jszjm dwonanom. Zwrócono na to awag^ ccsarza, który wszedl 
pewnego dnia niespodzianie do cesarzowej i, znalaziszy pod jej podaszk% 
dwa im^ obrazy, nczynil jej dotkliwe wyrznty; aníkal odt%d jej towa- 
rzystwa i zart%dsil áledíztwo, na skntek którego szeácia wspóhiczestników 
Ireny nle^o chlo^íe, pnblicznema pozbawienía czci i wi^zienin; jnž nawet 
Leon mial edykty swego ojča przecíw obrazom ponowíé, kiedy ámieré 
7ao), jak mówi^ od trncizny przysposobíonej mn przez Iren§^ przeszko- 
diila wykonanin tych zamiarów. Pozostal po ním tylko dziesí^oletni 
syn Eansianty VI (ob.) Porphyrogenet (tak nazwany, že zaraz po naro- 
dsaain síq byl przyobleczony w parpar^), prawy i niezaprzeczony dzíe- 
dzíe paústwa, wst^pil na tron pod opiek% Ireny. Mlal on przedwko so- 
bie pot^e stronnictwo w radzie paústwa i w wojska, ale przy pomocy 
czddeli obrazów Irena potratila je zwalczyč; aby zaá stanowisko syna 
nmocnió, a može tež w nadziei odzyskania ntraconych prowincji we 
Wloszecb, prosila dla niego o rgk^ Rotrndy, córki Karola W.; malžeíi- 



238 1 r e n t. 

6two to wszakže do akutku nie pnyszlo. Zmuszona zobowifsaó síq do 
roczaej danioy Harua-al-Baszydowi, który, przebiegtszj iwjcigzko cal% 
AzJQ Mniejsz), stanul obozem nad Bofiforem, starala sig za to przy wró- 
€ič pokoj Eoáciolowi; že Jednak cale wojsko i wiela biskapów itato pr^ 
prawodawstwie obrazoburczem Kopronima, roztropnoáč nakazjwata dzia- 
laó z wielk^ ostrožoošci^ i zwolna. Trzeba bylo dlagich przygotowaú 
do znieslenia dekretów synodu z 754. Nalézalo przedewszystkiém po- 
dnieció przeciwko niemu opinjg publíczn). Zwrócono wíqc ufragg: l-e, 
iž w nim nie bral udzialu žáden patrjarcha; 2-e, že ten synod spiáwi! 
odszczepieástwo w samém lonie Košciola wscbodniego, i mi^dzy Kofcio* 
lem wschodnim a zachodnim. Ěledy mianowicie mniši usposabiali úmy- 
sly w duchu zamiarów cesarzowej, ona tymczasem wszystkxe waki^iee 
stolice obsadzala .prawowiernymi. Skoro i na stolicy pátrjarehalnsj 
kplskiej zasiadl w 7 84 stronnik czci obrazów, Tarazjusz, który, b^dic 
dotychczas czlowiekicm áwieckim, sekretarzem i powiernikiem cesanow^ 
potratil, može odgró^.kami, zachwiaó starego patrjarchQ Pawlai te oni- 
j%c sig slabým i, jak powiadaňo, žalujíc niewczesnej swojej gorliwoicl, 
w wojnie obrazoburczej niegdyá rozwini§tej, zložyl godnoSé i usun^l ii( 
do' klasztoru éw. Florusa; wtedy cesarzowa wyprawila do Rzymu posél- 
stwo, z lištami od siebie i od patrjarchy i z proáb^, aby Papiei zwotal 
sobor powszechny. Jakož siódmy sobor powszechny za przyzwoleniem 
Papieža Adrjana I žebral sig 786 w Konstplu; w roku zaj nast^nym, 
dla uniknienia nacisku ze strony miejscowycb obrazoburców, prseniesio- 
ny zostal do Nicei. Na nim hcrezjQ pot^piono i starodawn^ nauk^ Kp- 
áciola o obrazach uroczyácie ogioszono na nowo. Gdy sig te indany 
dokonywaly w Koáciele, zbližala síq chwila ^važnych odmian w paňstwíe. 
Dotychczas Irena obchodzila sí^ z synem jak z wi^žniem; w miejsce Bo- 
trudy, ktgrej wplyvu lekala si^, zmusila go poj^č za žon^ jak^ om^an- 
kQ, obc% jego sercu. Mlody dziedzic tronu, doszedlszy wtedy dwudde- 
stego roku žycia i uprzykrzywszy sobie tyranj§ matki, przyl^czyl sIq do 
spisku, który przcciw niej zawii^zano. Wojsko wzf^lo stronQ ksifda, 
a cesarzowej nie pozostawalo jak tylko abdykowač (790). Mimo to Je* 
dnak, po dwóch latách intryg i przy pomocy swoich stronuików tfU 
dokázala, že j) Konstanty przyj%l za wspólrz^dczyni^. Skryta walka 
mi§dzy synem a matk% nie ustawala. Irena starala síq podawaé go la- 
dowi w coraz wigksz^ nienawiád, samego zaá pobudzala do wiselUch 
nierz^dów i szaleástw; stosunki mi^dzy cesarzem a matk^ stawaly úf 
z každjrm dniem trudniejszemi, w koňcu najbližsi doradzey Konstantego 
zdradziii go i wydali w r^ce cesarzowej, która mu oczy wylupió kaztto 
{79 7). Odt^d Irena rz%dzila sama, ale jej zausznicy wnet síq poróžnill; 
ona zaá, dr§czona wyrzutami sumienia, nie wiedziala do którcj bíq strony 
przyl%czyé. W rozpaczy przyj^la ofiarowan% sobie rgk§ Karola W., pra* 
gn^cego przez to malžeňstwo pol^czyó koron^ Wschodu z koron^ Zá- 
chodu, któr^ na swe skronie w 800 wložyl. Ale te úklady przyspiesij- 
ly zgubg Ireny. Nicefor, naówczas skarbnik paústwa« zrzucil J^ b tro- 
nu w Paždzierniku 802. Z ni) ród Leona Izauryjikiego, który wucz%t 
byl wojnc przeciw obrazem, popadl w pogard^ i zapomnienie; sama ut 
cesarzowa zakoůczyla n§dcnie žycie 9 Sierp. 803 r. na wyspie Lesbos. 
Grecy obchodz^ jej pami§ó, jako áwi^tej, 1 5 Sierp., z powodu gorliwošd, 
ak) rozwinjla w przywróceniu czci obrazów i prawowiernej rellgjL 



Irent.— IreiíMiz, 239 

€f. Gfrórer^ Klrcheiigesch.; 3Mler^ Gesch. Ifittelalters; CbdriMia op, e.; 
2ilA)p&at., Chronognph. {Fríu). X. G. B. 

Irtneosz (Etjnj^toc, /rena^Kf-* pokojowy), bp lyoAaki, itá^j (28 
Czenr. ti. ss Siorp.), Doktor KoldriB. Stm o lobie mówi (epist id 
Florínnm), té podioddl z Aiji Hnicjtzij. gdiie w nlodjai btrdzo wieku 
(role Sf¥ Izi hf tQ spúrg i^Xexíq^) byt ncmiem i. PoUkarpa, ocznia i. Jana 
ApofltoU (cf. adv. haeres. ni s, 4). Obcowanie z éwiQtjm m^žem ta- 
wraienie na najále mlod^go chlopca wywarlo, ie je w póžnej staro- 
i z árobaemi wcňgéHmi lepicj pami^ta}, niž wjrpadki póžniejflze. »Ea 
enim quae tone temporis gesta snnt, melins memoria teneo qiiam illa qnae 
naper accidenint... Adeo nt et locnm ipsam possim dicere, in qno bea- 
tUsimas Poljcarpns sedens disserebat; processns qaoqno ejns et ingressus 
rítaeqoe totíns formám et corporís speciem; sermones deníqne qaos ad 
popnlnm bábebat, et familiarem consnetndinem, qoae illi cam Joanne, i|t 
narrabat, et cam reliqois qoi Dominam ipaam ridissent, intereesserat, et 
qaaliter dieta illoram eommemorabat: et quaecamqae de Domino ab iis- 
dem andient ete.* (epist. cH.). Skoro zai s Polikarp am. ok. r. 168, 
jako bp Smjmj, a Ir. w bard^o mlodjm wieko slaehal go, jnž b^^oe- 
go stareem, przeto arodzenie Fa moina odoiešé do r. ok. mo, a za 
miejsce arodxenia przjj^é okoUce Smjmj. Wedhig L Híeronima {Cata* 
lo§. r. 35; ef. Epist. 53 al. 29), byt Ir. jesze aezniem Papjasza. Jak 
dhigo pozostawal na Wschodzíe? nie wiadomo. Halloix (111. orient, eccl. 
ecr. rita s. Iren. c. 3) nsitowal dowieáé, ie Ir. przez š. Políkarpa by} 
wyéwicconjm na 4J8kona i kaplana, a to na podstawie š. Grzegorza z Toars 
(Bhi. Fr'\ S5, 27, 29), który twierdzi, te á. Polikarp wyrial Ir'a do 
Gaiyi; co gdyby bylo prawd§, itatoby 119 niože ok. r. I8O, kiedy é. Po- 
likarp byl w Rz}inie. loni nwaiitjt za prawdopodobniejsze, 2e Ir. zostal 
wyáwiQconym na kaplana przez I. Potyna, bpa lyoúskíego, bo Eozebjnsz 
(Hist. ecd. T 4) tytolaje go ^kaplanem koédota lyoúskiego*, a i. Hiero- 
Dím (Gatal. 1. e.) kapfainem Potyna. Faktem jest, 2e podezas srogiego 
przeáadowania za Marka Anrdjasza (16I — 170) byl Ir. kaplanem 
w Lyonie i 2e dachowieňstwo i m^enniey (wytnawey) tameezni wyslali 
go do Pap. Eleoteijusza (177 — 192), z listem pko U^dom montanistów, 
w którym to liicie wychwalali Ir a, jako ^goriiwea o zákon Chrystsowy* 
(ap. EuMůb. op. c. T 4). Wkrótce potem á. Potyn zostal am^.ony, a Ir. 
obj^l po nim stolic^ lyoúsk^ (ok. 178). Jak gorliwie praeowal nad po- 
mnotariem owczami Chrystusowej, dowodem jest, te gdy za i. Potyna 
ehrysIjanSzm dopiero zostal zaszezepionym, to za bpstwa š. Fa, kiedy 
wybacUo przeiladowanie Sewera (r. 202), ,tak wielka liezba wicmych 
w Lyonie dla Chrystosa zostala Srymordowan^, iž potokimi krew ehrze- 
bcjaáska plyn^" {i. Grzeg. z Tmtrt^ Hist. Fr. I 27). Po za obi^bAm 
swego košciola é. Ir. wplywal na i, Wiktora I Pap. (192 — 202), iebý 
nie zrywal jednoid koieielii^ z tymi, którzy odmiennie od rzymákiego 
zwyezajn obehodzili Wlelkanoě (Eni^h. H. £. Y 24). B. 202 0^^ '0^)1 
za flq^ymfosza Sewera, poniósl Ir. ámieró m^ezeoik^, spólnie z wielu 
wxemyngjv 6al^. O m^czeňstirie jego áwiadez^ wszysUde MarUproUgia^ 
daj^c nflTfftol mcezennika; šwiadezy takte á. Hieronim (GataL e. S5J 
i 1 Orzegorz z Toars (L e.). Martjrrologinm rzymskie podaje o m^ezeá- 
stwie i. Ir^a pod d. 28 Czerwca. Rdikwje i. Ira, razcm z relikwjami 
iš. Epipoda i Aleksandra, towarzyssów jago m^czeústira, lebnd poboliqr 



240 Ireneulz. 

kaplan ZachaijaBz i ňoiyl w jednej skrzjneczce. Przechowywaly iri^ 
ona w Ljonie do w. XVI. Kalwini (hugoDOci), zhipiwszy koáciol^ lyoňdne 
(1562), czQsé jedn^ relikwji é. Ir'a wrzndli do Bodáno, dnig% w Uoto; 
czaszk§ wtóczyli przez ni^aki czas po nlicacb miasta, pótém rzncili do 
kanálu, ztamtí|d wydobyt j§ pobožný jeden cbinirg i a siebie w iniesxka* 
nia do koňca rozrucbów hugonockich w mieécie przecbowa}, pocfém nro- 
czyácie przeniesiono j^ do koáciola á. Irenensza. Na obraaaeh przedsta- 
wianjm bywa s. Ir. z pocbodni% w r^ko^ lub te2 jako biskup, przy oha- 
rzu zamordowany* Z dziel á. Ir'a niú^Ažniejszém jest 'EXs^x^ '^ 
&vatpo:rr] xffi <{>soS(úv6|1oo f^iaoztú^ (wykazanie i zbieie rzekomej vjtediy^ 
czyli gnozy), za przykladem á. Ilieronima tytutoivane pospolicíe: Adversus 
haereses. Pisal je á. Ir. na proáb^ pewnego przyjaciela, zbgiu'tc U^y 
gnostyków, zwlaszcza walentynjanów. Widaó gl^bok^ naukg, zoiúomošé 
Písma é., oczytanie si^ w fílozofach, jako tet w poetach pogaňskich^tak, iž 
X TertuDjanem (Adv. Valentin, c. 5) moina Ir'a nazwač „omnium doctri- 
narum curiosissimum exploratorem." Bl§dy i dowody swych przeciwni- 
ków doskonale on zbadal, przeczytawszy icb písma (adv. baeres. 1. lY 
praef.). Z greckiego orygínalu pozostato si( tylko 2i rozdziařów ksí^gi 
I, nadto wíele fragmentów u pojedyúczycb pisarzy greckich i w Phihšo- 
phtmena Ilippolíta (ob.). Ca)e dzielo zacbowalo si^ w przekladzie taclň* 
skim, spóIczesDym autorowi, a znaným Tertul^anowi i á. Gypijanowi (ob. 
Massuit, Tita s. Iren. § 58—54, priy Opp. S. Iren.). Š.HIeronim chwalí 
ten przeUad jako bardzo wierny; mamy go, zamiast tekstu oryginalnegp, 
ve wszystkicb wydaniacb dziel é. Ir'a. Poniewaž Ir. cytiije (L 8 c Si) 
przeklad biblljny Tbeodotion^, dokonaný ok. r. 184, a ostatním Ptpie- 
žem jest u niego (1. s c. 3) Eleuteijusz (17 7— 1 9 o), wi^ ksi^ przea- 
who herezjom napisane zoitaly r. 184 — 190. Inne pisma é. Iťa byly: 
a) List do Blasta Uspi ar/(ío^atoQ (De schismate), o którym tylko wzmian- 
ka u Euzebjusza (Ilist. eccl. Y 20). Blastus, kaplan rzymski, chcial, 
žeby cbrzescjanie wspólnie z žydami obcbodzili áwi^ta wielkanocne d. 14 
mca Nisan (ob. Ter/titf., De praescr. c. 58, dodatek innego autora), b) 
List do FJoryna, p. t. Ďe monarchia^ seu quod Deus non sit condUor molů- 
rumj którego fragment mamy u Euzebjusza (Híst. eccl. Y 20). Floryn 
byl wspóhiczníem á. Ir*a u á. Polikarpa, póžniej przeszedl do sekty Wa- 
lentyna, a wtedy Ir. napisal c) ksi§g§ o ósimce (icepl ofSodSoc)) t. j. o oámio 
eonacb gnostyekicb, z którcj nic nie pozóstalo, oprócz wzmianki o ni^ 
n Euzebjusza 1. c. d) Ksifga przeeiwho grtkom o umiejftnosci^ dmga do 
Iraía JMarejana o nauczaniu apostolskiém i zbiór róžnych traktatów, takte 
zaginfiíy (Euseb, H, E. ? 26). e) Z listu do Pap. Wikíora mamy fra- 
gment ap. Eu8eb. 1. c. c. 24. §. IrVi takže przypisuj^ niektórzy redakq^ 
listu^ pisanego w imieniu wiernych z Wienny i Lugdnnu do koéeiolów 
asýatyckich (Epištola Viennensium et Lugdunensivm\ prawie w caloáci 
zachowany, ap. Euseb. H. E. Y i — 8. Wydania: 1) S. Irenaei 
Opera exrecens. Des, Erasmi Roterod.^ Basileae 1526, 1528, 1584, 1548» 
1554, 1560 f.; Paris. 1545, 1563, 1567. Erazm mial tylko 3 r^kopi- 
smy pod r^k^, a przeto wydanie jego niedokladoe. 2) — cum argumentis 
notisque Nicolai Gallasii^ Genevae 15 70 f. Gallasius, kal\fttaki pastor 
genewski, chwali si^, že popravil vrydanie Erazma; rzeczywiácie jednak nic 
"wi^cej od niego nie zrobil: dodal tylko trešó rozdzialów, przepisal miej- 
sca, które á. Epifanjusz ma z Ir a i dodal nowe ich tlumaczenie i obja- 



Ireneufz.— biamlia. 241 

iaienift w doclra swcj sektj. 3) Trzede wydanie sporzfdsiž lulwin Jakob 
Grynaem^ Basileaa 1571 f., nic lepue od poprzednich. W mkijseach prze- 
idsftQych X Epifai^nssa opoácil starý przeklad, sistfpiwszj go pnekladem 
J«M Conuiríiis'a; tnáé rocdziatów dat Ukie swoj%. 4) Wydanie Franď 
Uka FtuardUnt^ minoryty, Paris 1575 C, aialo Jest lepasém od poprse- 
diii^{o; uglepaém jest, które wyszto irKoloigi 1,59 e, jt sebranemi zró- 
loych diiel fragmentami Ir*a i eennenii objaánieniami samego Feoardenťa 
i kilko inDych. Wydanie to przedrnkowywane bylo w Kolonji 1625, 
wParyia 1689, 16 75; ostatnie snowemi dodatkami 5) Wydanie Eme* 
sta Grahůy w Ozfdzie 1702, odxnacia sí^ ugwíQcej pi9knošci% draku. 
6) Kad wszystkiemi dot^ wymienionerai górnje wydanie Renata Mauuét^ 
benedyk^na kongr. á. Maora, wParylii i7io f. Jest tn nietylko má* 
petnisjsqr zbiór wszystkich do owego czasa znanycb pism lab {ntgmentóir 
Ir'a, ale takie ncxone rozprawy: I) o herezjach, pko którym wakzy á. 
Ir.; II) o žycio i pismacb á. Ir*a, z polemik) pko Emrykom DodwtU 
(Disiertationes in Irenaenn, Oxonii 1689), któiy zaprzeczal Ir*wi cbwaly 
m^czennika, pko Ernesiawi Grabe (objaénienia w jego wydanin Irenaei 
Opp.) i in. pisarzom protestanckim, tekst Ir*a wedhig swoich widoków 
thmacz^cym. Po wydanin przez Ckr. Mat, Ffafa kliku nieznanycb 
fragmentów Ir*a (ni^przód w GiomaU d£ leUerati ďltáúia t 16 p. 226, 
potem w Bippofytí Opera ed. FaMdns, nakoniee osobno p. t. Irenaei 
fragmeMla anecdota ex bibUoth. iaurmenei^ Hagae Gom. 1715), edycja Mas- 
siiet*a z temiž fragmentami przedmkowan^ zostala w Wenecji 17 34 f. 
Poprawit j) Ad. Stíeren^ Lipsk 1858, 2 ▼• in-8. Massneťa i Stierena 
•dyc^ z pomnožonym aparátem \rytycznym i cum notis variomm, prze- 
dmkowal Migne w Patrolog. graecae enrs. i. YII. Ostatnie wydanie dziet 
á« Ir*a sporzfdzil Harvey (Cantabríg. 1857, 2 y. in-8). Ob. Balleix op. 
c; (Tr. A. Genaisé) Vie de s. Irénée, Paris 1728; L li. Pral^ Uist. de s. 
Iiénée, Lyon 1848 (przeU. niemiec przez J. N. Oitcbmger^ R^ensb. 
1846); Bóhringery Kirebengescb. in Biogr. 2-e wyd. tlcz. 1 p. 271— 612; 
Freppd^ 8. Ixené^Jt Remu dee edeneee eceL X. lY i osobno wParytn 1861; 
Stietm^ Commentatio bistoriQO-critica de Irenaei adversns haereses operis 
fontíbos, indole, doctrina et dignitate, Gottingae 1836 (i w Irenaei Opp. 
ed. Stieren); J. A. SehmU^ Etndes snr s. Irénée et les gnostiqnes, Lon- 
?aiii 1855; //. ZišgUr (protestant), Irenftas der Bischof von Lyon, ein 
Beitrag znr Enstebnngsgescb. der altkathol. Kircbe, Berlin 1871. Gf. 
Aúíra, SpicUeg. Solesmense I 3, 6 (Paris. 1852), gdzie s^ fragmenty 
lyiyjskiego przekhdn dziet á. Ir*a. BoOand. AcU SS. Jan. YI 263, J. A. 
Fabric, Bibl. gr. ed. Harles, YII 75. X W. K. 

iriandja, n starolytnych Biberma v. Ivema; Grecy nazywali j% 
fgrma v. Juvema; n Djodora Iris; n dawnycb Bretonów Iverdhen; 
1 Anglików Ireland^ Irlanda (Iren^ Eryn^ Erin^ Eryland-^kni zachodni) 
\l. Nawrócenie i dalsze dzicje koácielne w I. 2. Podbój przez AngU^ 
praeHadowanie Kojota. 8. Úpadek ekonomiczny i n^dza. 4. Edukacja. 
>• Stosnnek nameryczny katolików do aaglikanów. 6. Podzial hierarcbi- 
sniy i stan duchowiéústwa katolickiego. 7. SUn anglikanizmu). I. byla 
irawdopodobnie ojczyzn^ Szkotów, wyst^p^j^cych w lY w. jako piraci; 
Ua tego tei wyspa ta w wiekach šrednich nazywala síq Scotia major. 
Dzisiejsze 4 prowincje Tji wyst§pnj% w najdawniejszych czasach jako cztc- 

JkBsykl. T. Ym. ^^ 



242 I r I a II d j a. 

17 królestWB oddzielne, a mianowibie: Lagenia^ LeioBter; UUania^ Utater; 
Momonia^ Mnnster; Connacia^ Gonna&ght; pi%te jeszcse bylo królestwo 
Midonia^ pomíQdzj dwoma pierwBzemi poloione: každé z nich jednak řof- 
padlo sJQ z czasem na drbbne paňstewka, z oddzielnymi naczelnikami. 
I. Slady chrzeácjaňstwa spotykamy w Ir. juž przed 431 rokiem, w któiym 
Papiež Gelestyn 1 wyslal Palladjuatay jako pierwszégd biskupa Irlan^ji 
i misajonarza tych cz^áci krajů, kt6re dot%d pozostawaly w pogaústwie. 
Lecz á. Palla^jusz tegož roku (4 si) opuéci! IrlandjQ i wkrótce potétn 
umarl w Bryta^ji. Wówczas wy stopil wielki apoatot Irlanc(ji Patry ejuat^ 
zwykle Patrich (iw. 1 7 Aarca) zwany. Rozmaici róžnie oznaczaj^ miejsce 
nrodzenia áw. Patryejusza: jedni utrzymuj^, £e pochodzil z Kilpatrikn 
w pólnocnej Anglii, inní, že ojczyžn% jego bylo Boulogne-sur-mer w Pi* 
kardji. Trudno takže oznaczyč rok, w którym na éwiat przyszedl 
(ok. 877 — 887). Ojciec jego nazywal bíq Galpumius i byl rzymskim 
decurionem (inni czytali mylnie w jego Konfessji dfjakonem w fionave), 
dziadek, nazwiskiem Potitus, byl ksi^dzem. Š. Patrycjusz, pierwotnie na- 
zywaj^cy sig podobno Sukkcu^ 16-Ietnim b^d^c mlodzieúcemporwany 
przez szkockich rozbójników, sprzedany zostal w Irlandji, gdzie przez 
8zeá6 lat pásal owce. W odosobnieniu od Indzi rozbndzilo si^ w sarca 
jego uczucie religijne. Powróciwszy do OaUji, nie snalazl juž ani domui 
ani rodziny swojej; dostal síq do klasztoru w Tours, a nast^nie do Le- 
rinum. Obcowanie z bogobojnymi ludžmi i z á. biskupem Oennanem 
z Auxerre, silnie oddzialalo na úmysl Patryejusza. ZamierzywSzy po- 
fiwigcič síQ Bzerzeniu nauki Chrystusa w Irlandýi, udal si^ z listem bpa 
Germana do Rzymů i otrzymal od Pap. Celestyha I poslannictwo do 
irlandji; iiryéwi^cony na biskupa w Eyora (Evreux?), w 482 r. stanul na 
ziemi irlandzkiej, w towarzystwie AusiUuia, Isseminna^a i kilkunastu in- 
nych. Niezmordowana gorliwoéó, gotowoáó do poaiesienia mQcaeňstwa, 
pokora, roztropnoáč jednaly mu serca mieszkaúców, pomimo zawdQtego 
oporu pogaúskich kaplanów i ksi^ž^t. Lecz ici w koúcu ulegli w^- 
wowi áwi^tego m§ža: wielu z nich przyj^lo cbrzest, nawet niektórzy bar- 
dowie, za przykladem Dubrach^a Mac Volubaira^ zacz^li opiewaó chwalf 
Chrystusa. Jeszcze skuteczniej oddzialjrwiďo apostolstwo Patrycjaasa na 
lud prosty, który též z malým wyj^tkiem porzucil pogaňstwo. Towa- 
rzysze Patryejusza, Auxilius i Isserninus, otrzymali konsekracjQ bi8kapi% 
w Gal^*i i mi^dzy 450 a 456 odbyl si§ pierwszy synod irlandzki, na 
którym zigmowano síq ořganizacj^ stosunków koácielnych, a oprócs in- 
nych kanonów uchwalono (kan. 23): „si quis presbyterorum eeclesiam oedi" 
ficaverit^ non offerat^ aníequam adducat suum Pontificem^ vt eam canteoNif 
quia sic decet* {Wilkins^ Conc. I 2—4). Okolo 464 r. wybudowal Pa- 
trycjusz koációl w miejscowoáci zwanej Ard.-Macha^ okolo którego 
powstalo nast^pnie miasto Ármaghy i tu sam osiadl; w skutek czego 
Armagh stalo sig metropolj^ Irlandji i tamtejsi biskupi až do'Xn w. 
posiadali zwierzcbnictwo metropolitalne nad innymi biskupami wyspy. 
Nadto, Patr>xjusz konsekrowal kilku biskupów, wyáwi^cíl wielu kai^, 
zakládal klasztory i szkoly, a pod koniec žycia napisal tak nazwan^ 
Konfessj^^ w której w ogólnyck rysach opowiedzial wlasne žycie i dzieje 
apostolstwa, oraz l^cz^cych si^ z niém przeáladowaň. Drug% piámienn^ 
po nim pami^tk^ jest list do pewncgo ksi^cia chrzescjanskiego z Bry- 
tanji, nazwiskiem Coroticus^ który napadl na nadmorskie okolice Irlandji 



tria n d ja. 243 

i wieln mieszkaúców, niedawno przez PatryguBza ochrzczonjch, iiwi6il 
z lobv Nia možná dokladnie oznaczjč rolni ámierci š. Patrjrcjoszt: 
prawdopodobnia um. on 464 Inb 465 w Sabhnl, fnní zai poddig^ nawet 
rok 49 s (Na obrazach malnj^ š. Pitricka jako biskopa, z w§lami 
n ftóp, poniewaž, podhig podania IndoWego, mial on nwolnió wysp^ Irlan* 
d|j( od wazjrBtkicb jadowitjch zwierz%t). Gf. BoUand, 1 7 Martii; Waraeuš^ 
Opuse. 8. Patricii, Lond. 1658; Colgan^ Trias thanmatnrga» Lovan. 
164 7; Th, Moore^ Hist. of England, w niem. ttam. przez KteOi Mogan. 
1885; Lmgard^ Hist of Engl. w niem. tíam. przez Salls, II 305. Gzq- 
iá% jea zcze za žycia ów. Patrycjnsza, czqšcí^ zaš po Jego imierd do 
pótowy Vili wiekn nczniowle i nast^pcy apoštola dalej prowadzili dzielo 
nawracania Irlandji, zaUadaj%c klasxtory i szkoly, którym przewodnlczjrU 
nastupme, jak biskup Fiech w Sletty, biskup Átlbe w Emlj. bp Ibar 
w Berg-erin {BoUand 23 Kw.)t bp Olkan w Derkam (ib. 20 Lut), bp 
Kieran w Clonmacnois (ib. 5 Mar.), bp Finnian w MaghbiU, Finnian 
w Gonard, a póžniej bp Caioldus w Limore (BoUand i BuiUr^ 1 4 Mája, 
10 i 25 Wrzei., 1 2 Grud.), opat Brendan w Clonfert (Bolí. 1 6 Mája), opat 
CwmgaU w Banchor (ib, i o Blaja), op. Senan w Coek (ih. 8 3Iarca)« op. Co* 
btmha w Hy. Š. Brygida (ob.) w V w. založjla kiika klasztorów žeúskich 
{hildart) i napisala dla nicb regul^. Klasztory irlandzkie, Dlewystawíone 
na graUeže barbarzyúców, pustoszfcych zachodoi% Earop^ w Y i TI w., 
Bzybko wzrastaty; w nich Bryttowie, Anglosaksonowie, Frankowie znaj- 
dowaii przjtuřek i áwiatlo nauki; z nich wychodzili apostolowíe do po- 
gaňflldch Piktów, Anglosaksonów i kngów l^du stalego na gloszenie 
EwangeQi, zakhídanie szkól i szczepienie chrzešcjaňskiej cywilizacji, 
i ztfd przez wzdzi§cznoá6 w wielu krigach otrzymywali wyl^czne dla sie« 
bie klasztory (klasztory sikůckk^ SchottenklOster). ,Szkoly irlandzkie 
wspólnbiegidy síq o pierwueústwo ze szkolami klasztomemi Gallji: ko- 
mentováno w nich Owidjosza i przepisywano WirgiQusza, ze szczegóiném 
npodobaniem zigmowano si^ J§zykiem grecidm, nie Igkano síq mozolných 
poszokiiraň i snbtelnych dysput, gl^bokiej wierze towarzyszyla niepospo- 
lita nauka* (MontaUmbert^ Les Moiaes ďOccident, II 42i. Cf. Ozanam^ 
Étndes germaniques, II 481, 490). Na plodný wíqc rol^ padl posiew 
chrysQanizmu i Košciól zalotony przez á. Patrycjnsza od T do YII w. 
liczyt nie mniej jak 7 50 iwi^tych (Usher, Antiquit. eccL I 913). Ztfd 
powstala nazwa Wyspy Šwíftyeh. We wszystkich dogmatycznycb pnnktaeh 
Koációl irlandzki trzymal síq nauki Koáciola rzymskiego: Jego wyznanie 
wiary bylo rzymsko-katolickie; w Papiežu widzia! Glowg Koáciola; tak 
samo odbywal Mszq i ndzielal sakramenta, šcišle przestrzegal celibátu du- 
chowieústwa; w niektórych tylko punktech dyscypliny nieco odst^powal od 
Koáciola powszechn^o, podobnie jak to juž bylo wytkni^te n Bretonów 
(ob. tej Enc. I, 236; cf. Greith, Altirische Kirche; IFífítaw IfaítfworlA, 
The Church of s. Patrick, Lond. 1869). Leez od pólowy Vin w. na 
IrlandjQ zaczynaj^ napadač Normaonowie i nápady te wielokrotnie si^ 
]K)wt«rzaJa w przecii|gu 200 lat; nadto ksi^^ta krajowi, wzmóglszy síq 
yf sily, bratobójcze walki z sob% prowadz^. Gasn^ó wi^c zacz^a po- 
przednia áwietnoáó Koáciola irlandzkiego, zakradly si^ nadužycia; majQ« 
tnoáci niektórych koáciolów i klasztorów dostely si^ w r^ce Indzi éwie- 
ckich, nawet metropolj^ w Armagh zagarn§li ksi%žQte miejscowí, którzy 
ty tul arcybiskupi sobic przywlaszczywszy, bisknpie funkcje przez za- 



246 Lr I a n d j t; 

w panyii^ mnáttwo koáciolów Intolickieh. Za pamwaius katoUddej 
Marji (ob.), ka wielkicj radeáci lada irbwdikieao, prspiróettiio Kotfciolo- 
wi dawaei jego .prswa i raacienie. Lecs po ánňerci llaiji- na trooia 
«Dgiel8kim zasiadlá EUbitía i pneciwko katolicjgmowi jeame srožsitt 
pnaéiadowania si^ rospocz^ly. Odt%d Irlandlja itaje tÁ% ttatram grabie* 
ty, konfiakát, c^oda, t^enia katoUckiej liidiioáci:Ba wszjitkié sposobj. 
Miecz i egieň Boaes^ posypy panowania aDgie]8kiego;w IriandljL Poete 
(SpfRMT, jedeň s doradców Elžbistj, aakreálii pian zlámaida xa jedn jra 
rasem opora katolickiej IrlaecUi: hCél b^dsie dopi^ij, pieM ob, bee 
o^ycía' or^ia- i trojská. Potmba tjika o^a^ Irbtnde^koiB moinoáó apra* 
iriania óemi. i pc^aDia tnód/ Wówczas zaezna poierai6. rq migdaj so* 
ba/ '. Stttaáski pemyál Spensera aostat w prak^rka wpnmadzonyw pro* 
winc;{i Monster po uámieraenia powslania, na caele którego stát brabía 
Deemond. W praeeiagn kilkn mí^siacy najbogatiusa cz^ Irlandyi samie* 
nlla dá w poBtjoÍQ. . Mieiskaň^, wyp^eni n whI i miast, scbronili .aia 
do lasóWi zkad npqa wyckodziti na posznkiwanie padliny, bfidaeej, pbok 
korzonkówi jedyna ich etraiva* Tn i owdzie rozkopywano fiwielainoaílý 
i iywiono ňg oiatem, z trDpów wyržynaném. Wiela nie mogto aia trzy- 
maó na nogach i na czworakaoh pehalo, poszokmac požyvienia (yiew 
ní thé State of Ireland by ^la. Spenětr in the' year 1A96| edit. . Do* 
Uin iseo). Oabeťaatorzy Elžbiety nielepi^ i^oztQpowali k innemi 
ppowincjami. W Leinzter i Ulster žotoierze angielsey niszozyli sbote 
áa polacb, pálili -stodjoty, barzyli. domy« Okradeústwa te wywt^ywaty 
nowe pcwstania, którycfa rezaltatem byly. nowe konfiskacje i klQflki. Po 
oámierzenio powslania hrabiego Desmonda, Anglioy w jednej tylko pro- 
wincji Munzter zabrali eoo,ooo akrów ziemi i rozdali ja mi^dsy pro- 
testantów, z tém zastrzeleniem, aby žadoň, katolik nie znalazl n nich 
przytolkn. Kn^owa Indnoáč aciekala w glab lasów^ i niedostapne góry. 
Pod koaiec rzadów Elžbiety Irlandja, podhig wyraženia lorda Gray, je- 
dnego z doradców królowej, zamienila síq w olbrzymia mass^ min i tm- 
pów, a tryamfojaca córka Ilenryka VIII kázala wybió pamiatkowy me- 
dal z nápisem: ^acata EUbemiaj^ Pomimo potwornego ndskn, Irlan^ia 
nie odstapila ^wojej wiary. Cierpienia wzmocnily. wQzly, taczace lad 
íriandzki z Koáciolem, i „Hibemia dominicana** Burkígo podaje ogro- 
mna lista irlandc^ków, nm^czonycb za panowania Elžbiety. MUmr 
ir swoicb nListach*'^?) powiada: „Tiuczono glowy ksi^ty o kamienie, 
dopóki mózg z nich nie wytrysnal; innym wyrywano paznogcie, albo tet 
za nie igly wb^jano; innym znowa rozciagano czlonki, lab daszono pod 
ogromnemi kamieniami; .wiela rozoinano žoladki i zmoszano do podtrzy- 
mywania wlasnemi řekami wychodzapych wn^trznoácií albo szarpano dslo 
ostremi narz^dziami/ Leland; Spenser^ HoUingshěd, Carew (w swojej 
„Hibemia pacata**) przecbowali cenný mateijal do martyrologii irlandzkisj, 
i najd^žszymi oskaržycielami Elžbiety sa wspóiczeáni pisarze prote- 
atanccy. ,»Armja królow^« mówi Jofm Davits^ eytowany przez wyžej 
"wspomnianego Mialťa, zniszczyla i zupelnie podbila szlachtQ i wodzów 
Irlandzkieb. W skatek tego lad, jakby zdlawiony w moždzierza, pod 
-daialaníem mieeza, gloda i zárazy poddal síq rzadowi angielskiema, prsy- 
Ja^ jego prawa i arzgdników/ Rezaltatem krwawych wojen, w któxych 
Irlandczycy nadlndzkiemi prawie wysilkami broniU každej pi^dzi zieny^ 
Jbyio calkowite podbide wyspy przez Aoglików. Jedaakže pomimo kažoi 



I r r » n d j i. 247 

Uflki^éw i dvehawieástim kttoliddago, pondrne apiowadioaij Uersrdíi 
protettackiej, obdtzsmej nud^tlniBi kn^wo6w i Koádola, od efasów 
Hemyki YQI do JúMm I Die wi^o^ jak ntáódxietí^a iriandczyków 
praenkí n juroteita&tjziB. Jakob I (ob.), oaat^pea EUbiatj, od któro- 
go irlaadaycj nicfakicj idgi ti^ tpodiiawali, post^powal w daeka awojij 
popraadnlciki. 8{^ Maxji Staart aaiax po wstfpíeaiii aa tnm iiyxzdd 
ptmíQliie itowa do dapvtatów iriandikicb: „Dopóki aneó b^dt choélqr 
sta ludá pod nead rotkazami, . nie-pnestsaf widcsjč pnadwko kátoU- 
^moiri/ Jakob iét me ogianicsjl aif aa pográtkach: oiloaioiio nowo 
praim pko kstžom katolíekiiD (16O&), znunnno katoHków do diodie- 
nia Bia nabožeústwa protastanekle, amt^ono biiknpa G^DmoaCa i kiUní- 
naata kaplanów (16 12). Pomewat zaá nydeAtfonj lad liladaki jai 
abrojajo pko .ADgMkom níe mógi wyat§poiitd,:wyBajdowano wi^roonaite 
poH»7 do nowyeh koofiakat - Wi^kus «^ zodiiii iilandtkicb, daie- 
dcicsi^ nemie po pnodkach, oie aiiiúa aa M posiadasie piimiáanjcii 
dowodów. Jakob I nakázal og61n% . rewi^t tytalói^ poaefl^njeh i kto 
Bie prsedstawil wjaiagaBjch pernmioáw^ a cjeowizoy nst^powaé onisiat. 
lym apoaobeiD 450,000 akrów pnseailo znowii w powJadaaia , kotoniatéw 
aogialskich.. ./Taroí iÓ^^^^i^^^) Mofaiide przeebj^ 
polHareo wzgl^em Iriandji i Kotóola,^ lecs dabeéó diaraktpru i okoKczao* 
áei, w klóiych si^ sfujdowal, nie pozwalalj mu odst^ič od politjrki po- 
pmdników. Obieeat nawet pewae algi katolikom^ ale lord Strafford 
mietjlko opart si^ temn, leez zabnď 340,000 akrów w prowinqi 
Conaaiight na necs korony, nakládal d^tkíe kontrybncje aa izlandczykóir, 
nie ebcv7ch a^ posbjrwaé awoieh niaj4tií6w,a przeraii^eéffl okineieňatwem 
tloafi wszdki objaw niezadowolnienia. Uataaoinoaa przea Strafforda 
vysoká kommiisja w l>ablinie {Bigk Cómmi$nan) tak nieDÚlodernie po- 
atgpowata s katofíkami, te proteataBt Lelaad naajwa jej wyroki przera- 
xajqcewi. W koáca nawet parlament angielsld zwródl nwag^ na nadmiar 
ofaíideňstwa. Okryty prsrtJeústwem calego ludn irlandskiego Strafford 
utopil z namiestnictwa, a I64i wybadilD nowe powttanie. Protestanccy 
Uatoryey obiriniid% Irlancsykúw o vymordowanie dwvsta tysi^y niewin- 
Bydí protestantów; przes namigtnošó stronnio^ nie che^ ani wiedzieč 
o prxycayn adi, które powatanie owo wywolaly, ani tet o rzežUdi, w czap 
aíe powstania na katolikadi dokonywanycb. Tymcnaem nietradno do- 
wieéé a pomoe^ relacji nrxQdowydí, jak te obwinienia f% íateywe. Bylo 
wiele krwawydí rozpraw, w którydí gin^li protestand i katoli^. Sdsle 
obiicsenia pozwalaj^ wnosíó, ie nie wi^ecj nad 8,000 protestantów ntra- 
dlo žyde {Lmgard^ Hiát. of EngL V 837—630). Protestantyxm an- 
gielsld a now§ zadekloáci% rzndl n^ na Irlan^j^t a poniewai mn zby- 
walo na pieni^dzaeh, wi^ ndekl n^ do niemanego dotfd irodka: zad^- 
gni^to požyczkg miljona fant. 8zt|^ng6w pod zastaw nuj%tków katoli- 
ckicb, niaj%cych w przysdoád nledi konfisbitie, i przeznaczono na to 
2,600,000 akr6w najlepsz^ ziemi. Tak wigc sama Irkindja Of^acala 
koszta wlasnej kl^dtí. Od 1649 r. micjsoe anglikaůski^V propagandy 
silJO^a pnrytaáaka, pod wodz^ Ireton'a (szwagra Kromwela) i flet- 
wooďa. 2olnierze Kromwela z tygrysi% ro^oszi| wypelniali rotkazy par- 
lamentn, a rozkazy te zalecaly im wsqrstko t^pió, paHé, wyrzynaé, ni- 
aacsyé: wzorem miala im byó wojna, prowadzona i«zez Izraditów z Gha- 
naaacgeqrkami. Parkunent postanowil, aieby wszyscy irlandcsycy prze- 



248 J r I a nrd j t. 

nieáii 8Í9 dto prowincgi Gonnaiight, sa któitj graniee nie irolno tu %jto 
vfrychodzié pod kar^ ámierci. 20,000 úrland. spizedano w nioirol^ do 
Indiji Zachodoieb; w ich licatbie bjío 1,000 diiewcajn, wyrwáo7chs.oli!{t6 
matek. Konfiskaty, dokonané ^a rzoczypoBpolitej, obejmowaljr 7,70a, Sif 
akrów {Lmgard op. o. 230). W 1664 r. ogtoszono prawo, na ňogr 
ktérego ksíQža katoiicey^ którzybj nie opuácili irlandtji w przoei|gii so 
dni, ulegpJi karze ámierci; pneoboimj^cyia' n siebie ksi^y sagrotono 
pabliczn) ditost^ i obomamem onu; kárami pienigžnemi oblo^ňo káto* 
iików, nie c^odz^cych ir niedžiel^ na nabožeústwa protettanckie; im§* 
dnikoxn aalecono deportowanie katolickich dzieci do AngUi; sakoanieoiD 
kasáno natychmiast wycliodzič za id%2, albo opaició Irlandj^. Zdawalo 
síe, že wst^piénie KcsMa II na tron angiehki poci^gnie ca sob% olgi 
dla Irian<itji, która tak wytrwale . pko Kromwelowi w obronie SluartAw 
wslczyta. Istotnie Karol ÍI ttstanowil kommi«|J9, mi^^c^ roapoanawaé, 
kto nie naletiď do powitania z I64i r. i niewinnym tkonfiskowane ni- 
J|tki praywracaé. Lecz procedura kommissji tylu trodnoáclami byfai olo- 
csona, 2e niewieln z mniemanei laski królewskie) korsystaó mogto. Lecz 
i to nie podobalo síq proteztantom: w Aaglji podniésl ťí% okrzyk^ te 
król protegnje katolików i przestraBzony Karol II nAn%l kommis^^. KroaiP- 
we^anie ntrzymaii 8i§ w poziadanin niij%tków katoiickicb; nast^pily no- 
we konfískacje; arcybp. Plunkčit z Armagh, pod pozorem naleženia do 
„spisku papistowBkiego**, zostal stracony w Londynie; prawa pko katoli- 
kom nie zmieniono. Tylko Jakéb 11^ brat Karola II, szczerze spnsyjil 
IrlancUi. Zabroniono w jakib^dž sposób przezzkadzaó ksi§žom katollckim 
w speiniania kaplaňskich obowi%zków; katolików doposzezonó do niekto- 
rych arz§dów; Jakob pragni^l jeazcze wi^cej zrobió dla katolickiej Irlan- 
dji, lecz to wlaánie, že byl katolikiem i katolicyzm popierař, wywolialo 
rewolacjQ I688 ř., detronizacjQ króla i na IriandjQ nowe kl^ski sprowadziio. 
Wilhělmy ksi^e Ora^ji, osadzony przez rewolucJQ na tronie angielskim, od- 
placil Irlandczykom za ith przy wi%zanie do Staartów now% konfiskaty mi^4- 
tków i 1,600,000 akrów ziemi przeszlo na wtasnoáó hoUenderkichosadników. 
Wiek XVIII rozpoczyna niemniej ciQžk^ epokg w dziejach Irlanc^i. By* 
ly to czasy tak nazwanych praw kryminalnych „penál laws,'^ I nowa ta 
broň dokoúywa trzeciego zaberu Irlandji katolickiej. Anglja odt%d uni- 
ka rzezi i wojen wytQpienia, postQpt^e ogl^niej, a IrlandUa, uwiklaaa 
w želazny splot przepisów, wymierzonych pko katolicyzmowi, w coraz 
ci§ž8Z% popadá niewolg. Edm. Burke (Works p. 87) těmi stowy cbara- 
kteryzuje nowy systemat: „Jedyny to pomník nieznanych dot%d niepra- 
woéci i dziwncj doskonaloáci maszyna ku uciemi§žaniu i zuboženiu ladu; 
skuteczniej prowadzi on do poniženia nátury ludzkiej, niž to wszystko, 
co wydata w minionych wiekach przewrotnoáó cztowieka/ Wymieoimy tu 
niektóre z owych penál laws: -Ježeli ^n katolickich rodziców pr^jmowal 
protestantyzm, to m^^tek. rodziców stawal 8i§ jego wlasnoéci^, rodzicom 
saš služylo tylko prawo užywalaoáci. Katolík nie mógl byé opiekunem 
dzieci katolickich. Ježeli sami rodzice nie wyznaczyli opiekuoa prote- 
stanckiego dla zwoich dzieci, do kanclerza Irlandji nalézalo prawo nomi- 
nacji. Katolicy, trudni%cy síq nauczycielstwem, ulegali bannicji; powra- 
caj%cym do Irlandji zagražata kára ámierci. Karze ámierci ulegal každý 
ksi^dz, udzielaj^cy sakramentu malžeástwa osobom katolickiego i prote- 
atanckiego wyznania. WszyBcy biskupi i pralaci, mog|cy udzielaó áwi^- 



I r I m a tf j 1. 249 

eeú, «yj^ bjii z pod prminu Kttoli^ iiíe ttogH wuMU w ptrhttmi- 
óe, lijaowtč jalricilhfdž tttBOiriik myiMÉfA w admifliatFicji i g|didi; 
jedncij ^Iko pnktyld lekankUl ím nie wibniyatto. Kifi^ mnsidi ih- 
waó iniich* ie aigdjr tí^ ale wyŮĚk% it grtaloQ himbfltwt i ie tjriko ^we 
wlaaog tiaraQi odpnvíió b^df BabotoásUro. Zabrookmo krutém um 
wiežack koádeiDych, oljwaiiia dswoii6», nlňoré/w kxplBÚĚlaék í odbjwft- 
nia ceremoBji religgDjreh niiewoilrs ko<ciol6w; hl nanuenie každago 
2 ^ch aakaxów oznaezoiia bjla kára d^Kirta^i. Kaidj inifdi, którybjr 
ponncit katoU^fBn, uátl aoUa iapawiiioa% peoi^ od to do 40 fiutt 
azt. W 1710 wjdaao prawo, te kaldj katolik obowi^taaj jeai na we> 
zwanio s§diíego pokoja oinacijré dsieň, godziiio i niejsoe, w ktáryeh 
zniádoval sig na Mszj, i ka^dia, kléry j% odprawial. W 1 704 wHám 
iiiaadikie pďedly dochowieňttva aoUmyó wiijalkie knyie i wyofam- 
ietm Matki Botkicj; kára cUoa^ zagralala bm^jm udóal w piélgrsyn- 
kacb do míejic, poéwi^onjeh cad á. Patrycjaani i inqjdi áwigtjfdu 
Prawo a iroa r., ndesioiia dopiaro w i78f r., lalnraitelo katotikom ir« 
landskioi nabywania wlaaioáci tíemáá^i; kalolkj bm^ hyé tjlko daier- 
iawGami, % astrseženiaoiy aby toraiii dsiartawiij nio pnawytaai tny* 
dxíaata lat, co wówczaa vwaiido m^ w Irlaadlii sa peijód bardao krótkl, 
i aby cena dziertawiia róimala aí^ pnynajmi^ tnem ei^écíoni syskéw 
2 ziemi osi^gnittych. Pod Bumnemi kárami sabromono katolikom siý- 
mowania ai^ fab^kacj^ wyrobów webilaByok. Bienieélaik kaMicki iiie 
móft míeó a aiebie wi^ nad dwóch pomociiików. Prawo nbranSalo 
katolikon potíadania kooi w cenio wyfaxe) od 6 fant. act. C^. G. de 
Bůmuwumi^ yirlando sociále, politiqne et relígienie, Pária laaf. Uekroč 
wssakte Anglji z sewnftn niobezpiaeseástwo xagraiato, zawtze nast^po- 
waJy pewne tilgi w wykoaywaohi istiiie()|eych praw pko katolikoiB, fecs 
jat tylko niebezpieezeáatwo ndn^o, do dawnych praktyk powracaoo. 
Ust^patwa te, pozorné tylko i chwilowe, w Bkzém nie zmienialy istoty 
rzaczy. Podceas woJDy z Ameryk% póhiocn^ n%A angielsid zacz%!trwo- 
žaém okiem zpogl^é na c<»az gtoáoiojsza dopominaňia si^ Irlaadczy*- 
ków o smiany w prawodawstwie; grožnicjszy waakie przybrafy obrót 
sprawy irlandzkie w koúco XVUI w. Po nfoierzenín powatania z 17 98, 
rz%d aogíelski zniósl parlanent doblióaki i zaprowadzil tak nazwan^ tmj^ 
Irlandiii i AngljL Odt^ nzilowaoia Irlandczyków akierowaly ai^ kn dwóm 
kweatjom, ku emancypacji katolików i odwolania noJi. Jeazcze w 1760 
r. ntworzyl 8i§ komitét, edem wynioleaia na parlanancie ust^pstw dla 
katoUckictí ladnoáci drog% petycjL Konitat teo, atopniowo przekaztidea- 
ny w 1790, ia09 i lais, zamienit si^ w atyiin^ aasoojagc katolicky 
na której czele staa^ ffConnel (ob.). W 18S9 podwoje proteatanckiego 
parlamenta otworzyly aí^ przed 0*Gonnelem, pierwszym podem kaU^* 
ckim, i tegol roka 1 9 Kwietaia bil o emaneypaeji katolików nzyskiď zaa- 
kcj^ królewsk). Wažoy ten akt Wizakie nie wydal takich owoców, ja- 
kicb spodziewaé bíq po nim godzito. Parlament nchwalil bili o eman- 
cypacji, z obawy przed rokoszem, a nie w celo istotnego nlienia clerpie- 
niom Irlandji. Wyiaze urz^y w adminiatraiiji kn^owej pozostidy w ro- 
kách protesUntów. Do rady tajoej {Pritnf Omneil) katdiqr nie mi^ 
dostán. Stopnie o6cerakie w amgi sami prmwie protestanci i^íoa^ 
ckoó nieomal pólowa wojska angielakiego z irlandczyków si^ sklaďa. 
Ogroaina wif kazoéé nbogich, mieazcs%^ck ai^ w doaM^ loboc^ch (tooHb- 



iSů Iftmmél 



UtMš)^ wjnajt kmMcjtm^ m mimš lo kommmmatmu i iB^cktanBí s% 
fcm tjíko pTflfjgtafiri 2m to irrtoKkw Mttt w íoao ilBtb^ mĚĚK% w po- 
líÓí i adMÚústncjx, gáfit » • gi c — % fiBO^ ■giint 
Utní%. TU ímm sMrévBoéé pongt poá ■ %l^ái ■ ■ fboi áw . 
irídciícwo Irit84i w paríiaicw Ma^hlam úodpmmdft cylne j4 !■- 
dacéd; depstovmoi írkMidz^ ikaam 9% aa jgi^ w aak poiiii^iia^ roB; 
svoboda irjiariw j€ft menoiliiif, s powoda npdms uliiitiiniiii dnbn jdi 
dri«rt8wcóv kalolickkh od vlnáciodi jBntmiiitňw. Wprmvdiio od n- 
yfawadseoío noji Irloadlja m právo koixjiUBia i» «u;iliich iwoM d 
i inUjtoóí tagielikick Leo ^tco i cty cai iie tjlko jodnakío prawo vtaóň- 
jo dU Aoglji i IrUndUí, gdjl w prtk^ee ídooq jtrt oao stosovne 
w obs knúach* fMowa lorda Buutlm w úbie gmia it Lat. 1S44). 5a 
WfUAm pokcja mon bjé wjiaacMm ^Iko ponadaae nensey, a poaie- 
wai lOjii zicad skatUem koafiikafc, praktjkowanjch od XVI w., pm- 
nlo w r^co protetualów, kotolicy irico prawío zapefade s% wyl^cKu od 
tok wi2b4 fuakQí apotecfnej. Tož aum na mkvKO 1 iastytncjf pr2j- 
iífigireli C/icry). Littf pnTú^gljck^ spon^doÁ nnjíomt prolcotuci, 
a fakta i ttatjftycz&e ejfrj podáno pnci Ferramd (Étades sar flrlande 
conteaiporaíiit) pndíOB7wió%, jaká pod tpm vz^^eai paniýo maowola. 
Wjmiar wi^ tprawiodlíwoád tajódajo »§ prawío ivyl^cmie w r^ka pro- 
testaatóir. Jeszczo w 18S» r. písal JSraaaroirf (op. cíp. S65) o s%> 
dach iriandzkicb: .Wyat^qjt w nícfa jakby dwa wrogio obos>: chodii ta 
^ównie o 2aspokojeDie xeniBty, a nio o wymiar sprawiedliwoáci; s^diio- 
wie i przyn^Ii awažaj^ obwínioaego irlandcayka la eoé w rodnjii dii- 
kiego pogaaina, którego naležy poskromié, la aieimjjaciela, którego 
igíátíÁ trzeba/ Niewiele jest knóów równio bogato od nátury aposa- 
ionych jak Irlandja, cboé w niewiela knjaeh róvnie wielk% niedolQ lada 
spotkaó možaa. Bóg obdarzy! j^ wszystkiém, co dla pomyálnošci fut 
niezb^dném, a wszakie na každým prawie kroku widzieó možná sym- 
ptomaty przeražaj^cego nbóstwa kn^owcj ladnoáci, obok doatatków i pne- 
pychu klassy paa<u%cej. Do 1782 r. katoUcy nie mogli nabywaó wla- 
snoáci zíemskiej, która, ikntkiem olbrzymieb konfiskat XVI i XYII wieka, 
prawie wyl^czDíe przeszla w r^e protestantów. W obecnej ehwili, po> 
mimo prawa z 17S3, dozwalig%cego katolikom nabywanie wlasnošci nie- 
racbomej, Vs Irlan4ji naležy do oligarebji angielskíej. Caíy systemat sto- 
sunków rolnydí opiera sí§ tu wí^c jeszczo na zaborach i konfiskatadi, 
dokonaných w czasacb najsrožazych przeáladowaú religgnych, a ci, kt6- 
rzy po8Íadfl|j% ziemi^ ir]andzk%, obcy s% jej i pochodzeniem i wiar^. Nie- 
które fakta, zaczerpni^te ze statystyki i ekonomji, najlepiej wyjaánii^ 
w jakiém položeniu znajdujo síq tu wi^kszoió ludnoáci wicjskiej. Niýbar- 
dziej rozpowBzecbnioném jest w Irlandjii eksploatowanie ziemi, za pomo- 
ci tak nazwanych tenanU^aťwťU. S4 to wloácianie, czyli wlaiiciwiej wy* 
robnicy wiejscy, którzy dzieržawi^ od panów angielskich grunta za pewn| 
cenQ dzieržawoi. Umowa taká wszakže jedn% tylko strono obowi%zi^e, 
t* j. wyrobnika czy taž drobnego dzier^wc§, gdyž wiaáciciel može j% ka- 
idej cbwili zerwaé, byle tylko o zamiarze swoim dzieržawí^cego na szeéó 
miesíQcy wprzód zawiadomi). Zt%d poszU nazwa tentire-at-tciU i tenanU- 
aťwilL Iriaodczyk, maj%cy przed sob^ alteroatyw§ ámierci glodowej, Inb 
zamkni^ia w domu roboczym (work^house)^ poddaje si§ pospolicie naj- 
ucifžliwszym warunkom. Bíada mu wszakže, ježeli prac% i oszcz§dno$ci| 



I r I i n d i «. 2S1 

dojdae do aiejákkj sMM>iiioád, fdjž wtedy može hj6 pewnym podwyi- 
isesia eei^ dxiertewncj. Wl|iiddele» korqritajfc x pnewagi mateijalncj 
i potityesBej) wkladigii nkkiody na awoich dzieržawców katolickich df- 
iaij, któryck aarce i^jproslsxego Gdowiaka sniejó sie jeft w sUnie, sp. 
9MbntúMi% pnyjmowtnia znajomych, sdíielAiiia^pnytiilkv rodaňie. W nia- 
których okolicach dsiertawcy nie mog^ ú% tenié, bes zaawole&ía lorda 
Inb jago pleQipolenU. W isao Fbmket^ bíakop anglíkaúaki a Tuam, wy- 
podtít daleržawct, gdyi tan whrew pnepiaom, obowi^aHi^qrn w maj^ 
tnoM biakapa, tyl raieaai z i^dam awoim. Nawat Timei^ .którego nikt 
o aprzyjania katolicyzmowi i Irlan^ji bío pos%dzi, w o. 26 Lat 184 7 r. 
.widaial si^ w konieczooáei polfpienía stosanków rolnych fauntejszycb: 
.Upraná ziemi, mówi on, poddaná jest w Irland|ji ayatafliatowi dzíkiema 
i oknitnemn. ^^aádciela dioni% ialazn% wykonywaj^ prawa. awoje i le 
zdomiewiý^e^ czelnoácú| zapieraj^ aio awoich obowi^ów." Jak nló ogní- 
ata, kweaya religijna praenika tii dot^d wazystkie atosanki ipoleczne. Wh- 
áddele anglicy, poani ezema zawdzi9czig% awoje maj^tki, kor^atiÚ% z za- 
kiooáci krajoweów i prowadz^ czyns^ propagandy proteatanek%. Nadá* 
remne lež poapolide bywig^ zabiegi Indnoáci wiejskiej o nabyde kawalka 
ziemi, na którym dice ona aobie azko}^ katoliek) liib koédól zbndowaé. 
Niedoáó na téai.-IjDrdowíe angielscy mieazkaj% pospolide w Londynie, albo 
na Ifdzie stalým, a zarz%d aaj%tków powierzi^^ intendentom. Taki inten- 
dent podada nieogratticzon% prawie wladzQ nad dziertawcaai i wyzy- 
akiýe idi jeazcze okmtnicá od samego wlaácideia* Jeieli dziertawcy do- 
brze d9 powodzi, ježeli zrobíl jakia oszcz^noád, to može by 6 pewnym, 
le intendent podwoi albo potroi ma cen^ dzierlawn^. Niekiedy inten- 
dend zmn8zaj% daeržawców do kupowania odziežy, wiktoalów w sUepacfa, 
% któreni nast^pnie lyskiem si^ d»el%. Gdzíeindziej znowo, jako gorli- 
wi protaatand, oddají awoim wapólwyznaweom wyl^czne prawo handlo- 
wania wódk^, wypiekania dileba i t p. Antorowie proteatanccy zwykle 
objainiaj% nbóstwo rolników irlandzkidi brakiem zabiegliwoád* Nic w tém 
sreazt^ nie maaz dziwaego, gdya nawet nksztalceni anglicy, bardzo nie- 
dokladne aaj4 wiadomoíd o. tém, co si^ w Irlan4ji dzieje, i powtóre, jak 
lord Fitzwilliam powiedzial w 1840 r. w izbie gmin, Irlandja jest dla 
Anglii niejako zwierciadiem, w którém ta oatatnia nie Inbi d^ przagl^- 
daó. Wloádanin irlandzki nie chce ryzyiowaó*dQ na niýskromniejsze 
przeddewd^ia przemysln i handlu micjscowago, -gdyl przedwko niema 
wymierzona jest pot^ga prawa, nienawiéé religijna i przewaga mateijalna 
kl|8sy pannj4ci|}. Nieodl^cznymi od intendenta 8%: igent s%dowy {proetu- 
f) i egzekntor (driver^ dodownie u;ygamaei). Ajent »|dowy wr^cza 
zawiadomienia o miú^cych nast^pió eunkcjach^ a nrz%d jego 
nie može hjé nazwany synekorf, gdyt zwycziyem jest jak mýcz^icii ta- 
kie zawiadomienia przesylaé, jol to dla poddawania daeržawców coraz 
wi^kazej zdežnoád, jožto dla wymoženia na nich wyžszej renty. Driver 
zaá zabiera bydlo, narz^dcia gospodarskie, luh zbože i kartofle, ježeli opla- 
.ta w oznaezonym terminie nie zostala wniedon^ nadto, zgry wa on wažn^ 
rol^ przy mgowanin dzieržawców z miý^tkn. Do tej opětuji wszakže 
aily miejscowe nie wystarczig^: nietylko bowiem trzeba wówczaa wyrzn- 
caó z diMna n^zne sprz^ty wlo^ianina, jego drobné dded i achorzalf 
ion^, lecz nadto dom i zabudowania gospodarskie bnrzyé, a zrozpaczon^ 
faidnoáó ayíedzk% ntrzymaó w poazanowaniu dla prawa. Wtedy wi^c po- 



S54 I r I a n d j a. 

ni% i umieraj^c. .Naszém xadaniem jett, mówit 0*Connel yt 1839 r., byó 
na krzyža i cierpieč dla szerzenia EwaDgeUi."-^„Podobalo bíq Opatrznoidi 
dowa 8) Byrne^go, biskapa z Little-Rock, ntrzjmywač lud ten w ndika, 
aby porzucit siedziby ojców i aby jego rozproBzenie bylo póšiewem chne- 
ácjaáskim q narodów odleglych/ O zdamiewig^ch rezultatach emigra- 
Gji irlandzkiej^ pod wzgl^em szerzenia katolicyzmu, <wiadcz% relacje sy- 
nodów i duchowieústwa amerykaňskiego. W koňcu ubieglego Btuleda 
w Stanach Zjednoczonych byty tylkodwa bisknpstwa z 25,000 wiernych; 
w 1830 r. liczba djeceiji wzrosla do Jedenastu, a ladnoáé katolická do 
500,000. Po 1880 r. jeszcze szybciej rozwijal síq Koációt katolicki 
w Ameryce pó!nocnej, skatkiem Tn§kszcgo naplyvra emigrantów iriandz- 
kich. Na siódmym synodzie w Baltimore (1846) lasiadalo jaž dw6eh 
arcybiskapów, 23 biskupów, a dwóch niemogto si^stawié, z powodn zbyt 
wielkiej odlegtoáci. W 1862 bylo w Stanach Zjednoczonych 7 arcybi- 
skupstw, 48 biskupstwa, 2,700 ksi^žy íwieckich oraz zakonnikfrw i zgó- 
r% 4 miljony katolickiej Indnoáci. W I79i istnialo tu zaledwie k>lkana- 
écie biednych kočcio!ów; w ostatnich latách liczba ich wzrosla do 2,900, 
oprócz 2,57 6 stacjí, czasowo služných do odprawiania nabožeňstw mis- 
Byjnych. W 1791 Stany Zjedn. posiadaly jeden tylko klasztor i niebylo 
w nich ani szkót, ani seminaijóir; w 1862 spotykamy ta 68 seminarjów 
z 1,100 alumn^v, 265 klasztorów dla kobiet i okolo 2bO instytncji do- 
brocaynnych řozmaitego rodzajn. Podobniež oddziahla emigracja Irlandzka 
na rozszerzenie Košciola w Eanadzie: w 1822 r. byřo tam jedno tylko 
biskupstwo Ewebekn; teraz zaá Kanada liczy dwa arcybiskupstwa, 1 4 4je« 
ce^i, llczae kollegja, serainaija i klasztory. Pržed pi^édziesiQcin laty An- 
stralj^slnžyla tylko za miejsce deportacji dla zbrodniarzy; w 1846 lai, 
skatkiem naplywu irlandczyków, stanowila osobný prowincj^ kpácielni|i 
obejmig^c^ jedno arcybisknpstwo i pi^é bisknpstw. Znaczna stosnnkowo 
czQŠó wychodžców szuka zarobka w Anglji. Niektórzy oddají si^ robo- 
tem w póla, wi^kazoJč osiada w \nelkich miastach fabrycznych. I tntot 
samo daje bíq widzíeč, co w Stanach ^ednoftzonych. Wieln wychodžców 
npada pod zabójozemi wplywami otaczi^%cej ich sféry, inni prac^ i oszcz^- 
dnoáci) poprawiaj^ svrój byt materjálny. I ta wszakže, podobnie jak w Ame- 
ryce i Aastra^i, naplyw irlandczyków przyczynia síq do wzrostu Koício- 
ta. W pierwszyčh latách panowania Jerzego lY Anglja ze Szkocj% 11- 
czyly nie wi^cej jak 60,000 katolików; w I82i r., podlng spisa urz^o- 
wego, bylo ich jaž 500,000. Cyfra ta podniosla síq do 2,500,000 
w 1842, a w 1861 do 4,000,000; w samym Londynie mieszka przeszlo 
260,000 katolików. "W 1840 istnialy w AngUi tylko 4 wikarjaty apQ- 
Btolskie; w 1850 r. Papiež Pius IX zaprowadzil tam kompletn% hierar- 
chj§, ustanawiiú^c arcybpstwo westminsterskie i dwanašcie biskupatw. 
W ogólnej líczbie katolików angielskich \ przypada na irlandczyków. Ka- 
tolicyžm angielski, z katakumb teraz wychodz^cy, može powiedzieó o so- 
bie slowami Tertulljana: „Hesterni sitmus et vestra omnia mplevmuí,,, 
Plures efficimvr^ guotťes metimur a vobis. Semen est sanguia chrifftianortimJ' 
To ci^le i w wielkich massach emigrowanie oddzialalo takže na poprawQ 
bytu matcrjalnego tych, którzy w ziemi ojczystej pozostali. W wielu oko- 
licach cena pracy si§ podniosřa i n^dza zmniejszyJa. Nie wszyscy wpra- 
wdiiic wychodzcy osi^gn^^li to, czego w obcych krajach szukali, Iccz w ca- 
loki emigracja irlandzka niezlomn% wol%, prac% i oszczgdnoáci^, wywal- 



I r I a n 4 i a. 255 

cxjU sobie poIepsieDie Toau i nitpoéledaie tttnowisko w spolecxiistwie. 
Wiela *á|robUo si§ soiemej fortiuif; leei, ryt to chartktarTzqJiCf nU- 
chetnoée Inda irUndxkiego, bogaetwa nie ndeřiiJi wtpomnieň o niedoli 
brad, posostalych w Eoropie. Cjtrj Bame pnec ri^ o sile tjch ucnič 
mówit: np« w Jednym tjlko 1860 r. emigrand t Amerylri i Austřayi 
pnashli rodiinom i pnjjadoloini, mieulog^eyin w Irlandji, przeszlo mi- 
Ijoo font tzt (40 mil. zip.); podlog relacji ztotonyeb pnez bankierów 
amerykaňskjdi, przesytlri pieni^e {rtmiUaneh)^ maJice na cela b%dž 
wqiierame nbogich rodzin, b^df nUtvienie ím przejazdi do Ameryld, 
wynosily od 1848 do 1860 r. samnuQ 11,674,596 funt. azt. Emigracýí 
wi^ przeznacaono nlžjč derpieniom Inda iriaadzlriego. W ínnjm nadto 
wzgl^de jeszcze wažniejsze skntki mog^ z niej wynikn^. Protastancka 
AngQa r nieakxywan^ radoád) šleddla za wylndoianiem aic Irlandji z ra- 
8j celtjddej; jej prasa pefjodjezna wjápiewywaU ody na czešé ministfów 
i ekonomistów, b%dž piórem b|dž rozporz^dzaniami rz%dowemi pracnj%« 
cydí nad zniszczeníem catego Inda; zdawalo si^, že i Ko^dól anglikaúiki 
w Irlandji jat w spokoja b^dzie mógt zažywaé ogromnjch bogactw, zy- 
skanyeb za czaaów Henryka TIII, Edwarda VI, Elžbiety. Lecz kiedy 
emigraeja aiadowila sl^ po dnigiej atronie Oceana, Angljn z przeraie- 
niem doftrzegta, že to nowa Irlan^Ja kktoKdía powstala pod bokiem Sta- 
nów Zjednocžonych. » Jeteli ten rach emigraeyjny, pisal Tmes w 1860 
r. (nr z 4 Mája p. t ITie Iriéch ExoáuM)^ dhižej potrwa, to Irlandja sta- 
Die df krigem czysto angidskim, a Stany Z^ednoczone zamíeni) sl^ w kraj 
irlandzki... Utworzy d^ wi^c nowa Irian^ja, Irlandja olbrzymia, rdzsiadla 
na obszarach Nowego Šwiata. Popchn^liimy ras^ celtyck) ka Zachodowi; 
wyparta z nad brzegów Shannon^n i Liffi0y'n, rozpoáderaé si^ ona coraz 
wi^ccg b^dde od New-Torka do San-Frandsco. Opaszmy biodra swoje 
i przygotujmy rq na Nemezys dedmia wieków udskn. Miljony Celto w» 
zamieszkujice póíowQ Ameryki, przypomn) sobie kiedyá, že ich ojcowie 
pladli dded^dn^ koádolowi anglikaňskiemu, renty lordom w Anglji prze- 
bywij^cym, že poddáni byli prawom, które na ich zagtad^ byly wydawa- 
ne... Gdyby nawet Irlandczycy wybaczyli nam i zapomnidi o swoich krzy- 
wdach, to wszUcže nie nlega w^tpUwoéd, že emigraeja irlandzka wprowa- 
dn pierwiastki nieslomno do charaktera wielkiego Inda amerykaáskiego. 
W jego sklad wprawdrie wchodz) i inne tywioty: saksoúski, dnúski, fran- 
cazki, niemiecki, afrykaňski, leez múpotgtniejszym b^dde žywiol celtycki, 
przez AnglJQ we wlasnym krejn do ostatecznego ponitenia i rozpaczy 
doprowadzony. Obok debie wi^c wypiel^gnowywa pot^Q, której prze- 
znaczono panowač nad nowym áwiatem, nad dwoma oceanami i pólow^ 
ziemi. Ten áwiat nowy jest prawdzfw) i ostateczn^ ojczyzn^ rasy cel- 
ty ckiej... Gzy taki sUn rzeczy nie odbije d$ na losaeb metropolji? Bez 
w%tpieaia bogactwo i zásoby przemydowe b^d^ si^ mogly jeszcze mnotyč 
mi^zy narai. Maszyny nowe zast^pi) r^k^ czlowieka. Byó može, te 
b§ddemy nžywaé tak gor^co npragnionego spokoja, jetelí nad s^siedrí 
na to pozwoi). Pozbywszy d^ agítatorów, repealeráw (stronników odwo- 
laoia unji irlandzkiej), reformatorów, stará Anglja spocznie na lota bo- 
gatčro, lecz sna na niém nie znajdde, gdyž nie tak latwo jej b^dde po- 
zbyč sÍQ strasznych skutków pychy, zbytków i knltary materjalnej. Nie- 
rnoc jej stanie si^ tém ci^žsz^, im wi^cej wyzwslač si^ b^dzie od d^žkich 
trosk, staoowi%cych osqow^ jej dziejów wewn^trzoych'* (Cf. J^hn Frun' 



i 



256 I ir I a n d j a. 

cis Maguirrů^ The Irith íjl America)— .Anglicy^ mówi Ptfrwíd^ t radoid^ 
8pogl4jdig% Ba raikanie ra^y ceUjcki«i|, w demi^enin któn^ Ma iarwi, 
slota i 8w^ cxci narodow€(J zolyli; Irlaiidciycy zacsynid) QStQpowaó im 
mi$isca» a monopol rolaioy i pnemyslowy calkowlde pnejič može w ře- 
ce raay angiosaksoúskiej. Walka dwóch naroddw skoto^ tí§, i na Wy- 
spíe &mfiych owoców cy wilixacji . nowoczeBnej spokojme kosstowaó b^dv 
lordy mieazcsanin i pastor angielskL Leci w miejsee dawnej Irlaii4)i« po- 
wstaDie nowa, stokroó pot^inieiisia i Diebexpieczniejasa." Pko rewolnoyj- 
i\ym wszakže pokusaeoiom ponuky oddEíalywa silnie katolickie dacko* 
wieástwo irlandzkie, Z ty8i%ców reddn* które kansolidacja mig^tków pro- 
testanekicb z ziemi rugiije, nie wszystkie xnog% szokaé ocaleiua w eod* 
graqji. Brak árodków, siemoc, lab staroéé, licme potomstwo zmassijt 
2iiaczD% cz§éó ladnoád rolnoi do walczenia a B§da% na wlasirati demi. 
Jedai przenosz4 si^ do miast, inni odadaj) na postkowiach, mi^d^ ba* 
gnami, lub w górach. Lecs i ta nie wszyscy znigd^j) dla siebie prsy* 
tutok i dom roboccy (tcork-hůvsě) Jest dla wielu křesem calego pásma 
prób i derpietf. Wiele jai pisano o n^dvy irlandzkiej i zdawatoby si^, 
že témat ten znpehiie wycserpany. Niestetyl pomimo nisjakiego polepsze- 
nia bytu w niektórych okolicach, n^dza mateijalna jest i teraz anamie* 
niem tycia irlandzkiego* Proteetanci zwykli j) przypisywaé wplywowi 
instytngi i obycz^ów katolickich. Tmdno zaiste przewrotnicj od nich 
pod tym wzgl^děm roznmovaó, doáó rosejrzeč síq w ddejaďi Irlan^ji 
XYI, XYII i XVni w., aby dostrzedz,kto jest sprawcf strasznych cierpiei 
nieszcz^áliwego ladn. Nie naležy bowiem ani na chwil^ zapominaó, žů 
gilówn), oetateczn) przycsyn^ spolecinyeh ki^k Irlandji jest sprawa re- 
ligji. Zt^d wyplyn^l caly szereg skutków, obcjm^j%cych wszystkie sféry 
žycia. Ekonomicsna mina jest owocem nienUaganej propagandy prote- 
stantyzmn anglikaňskiego. .N^dza irlandzka, pisze Beanmont, jest qa« 
wiskiem jedyném w swoim rodzign i ňigdde nic jej podobnego nie spo* 
tykamy.*" Prz€tjawia si§ tu ona w najstfaszliwszym swoim wyrazie, w bra- 
ku árodków do podtrzymania iyda. Glód od XV1« a szczególniej XYII 
wiektt jest niejako cz^id) sktadow^ iyda irlandzkiego. Zt^d powstaly 
tu dwa terminy, nieznane w calym áwiede chrzeácjaúskim: powolny i zsyhísi 
gUd. Z szybkicgo gtodu umieng^ ludde tylko w latách nieurodzaju, z po- 
wolnego tysí^ce rodzin i dagle. Z mnóstwa informacji, zacytujemy ní^ 
które. W 172 7 r. fiutler, arcbp protestancki z Armagb, pisze do kd^da 
Newcastle: „Od czasu mego przybycia do Irlandji glód prawie nie ^istije 
mi^y Indnoáci). Žywnoió tak síq podniosla w ceoie, že wielu mie- 
szkaúców opuédlo dotychczasowe dedziby, celém szukania gdzieinddcj 
árodków do žycia. Familje gin) Šatkami/ W tym mniej wi^cej czasie 
Swift, opisig^c stan Irlandji, powiada: „Drobni dzieržawcy, przjgnieceni 
ciQžarem podatków i rent, žy wi) do kartoflami i serwatk^ nie nosz^ ani 
poúczoch, ani trzewików, a ich mieszkania ndzerniej wygl^daj) niž chle- 
wy w Anglji." Rok I74i nazwany byt rokiem. imierci, Zabraklo miejsea 
na cmentarzach dla grzebaoia umarlyeb. Lord Nogent ošwiadczyl w par- 
lamencie le Gnid. 177 8, že lud irlandzki wystawiony jest na n§dz9, 
przewyžszaj§c% sily ludzkie. Calém jego požywieDíem s^ kartofle i ser- 
watka w lecie, kartofle i woda w dmie. W 1 8 2 5 r. baron J. Leslie Po- 
ster oáwiadczyí w parlamencie pod przjd§g%, že wlaáciciele ziemscy užy- 
wig^ najniegodziwszych árodków ku powstrzymaniu wzrostu ludnošci ka* 



I r I a n 4 j a. 257 

tolkkttj, która ze wd neleká do iDia9t i tam zapadá w ogdx^, nie dajf- 
ca| n^ opisaé {iueh misery as it ta impouible to deseribé). W 1828 prtH 
tesiandd dzienník Globe taki podaje obraz Irlandjí: ,Jest to kraj ano- 
malji: na wielce fyzncj ziemi panige najstraszni^sza n^dza... Wloidanfn 
iriaadzki rodzi síq po to, aby cierpieó ci^gle, do ostatniego tchnienia.^ 
W 18S0 r. komitét izby gmin oáwiadcza, že czwarta cz§áé Indnoáct 
irlandzkiej pozbawiona jest možnošci zarabiania na žjcie i 2o, w skntek 
panojfeego systematn eksploatowania ziemi, mieszkaňej eierpi^ tak wiel- 
k% n^§, iž dla okreálenia jej brak wyrazów w mowie hidzkiej {Report 
of the Commons Conmittee of 1830^ p. 4). Tenže sam dokument opisoje 
rozpaezliwy stan drobných dzieržaweów katolickich. W 1855 r. kommis- 
saně ra|dowi obliczaj) na 8 miljony Uczb^ Osob, eorocznie na znpehi% 
n^dzQ wystawionych. W tymže rokn G. de Beanmont (1. e. I 220), prze- 
ježd^ý%e przez hrabstwo Mayo ^Connanght),zatrrym^je si^ wparaQi New- 
Port-Pratt. ,Chc^ nabraé doktadn^o wyobraženia, mówi on, o nbóstwie 
mieszkaáców tej paraQi, zwiedzilem wielk^ iiczb^ domów wloéciaásldch. 
Oto kilka cyfr statystycznycb, które ztamt^d wynioslem: ná ii,7 6i mie- 
szkaňców paraíji, 9,338 nie mi^) innej poácieli jak knpy sfomy i ziel- 
aka; 7,581 nie maj% lóžek i spi) na ziemi. Z 206 miešzkaňeów osady 
Derry-Laken, tyiko 39 posiadig^ jakie takie przykryeíe na noc; reszta 
marnice z zimná i glodo." W 1843 Thaekeray w Sevue of Dubím opo- 
wiada swoje wraienia z podrófty po Irlandji: „W pohidniowej i zacbo- 
dniej Irlandji podrótnik ma przed sob% hidnoáč mi^jonami nnrieraj^cf 
% glodn i to w bardzo dyznych okolicacfa. Mocno zbndowani wlolcianie 
cate dni sp^dzaj) w lóžkn, z powodn gtodn (for tAe hun^erX gdyž ez!o- 
wiek ]ež%cy mniej potrzebiige požywienia niž chodz^ey." Cierpienia, przez 
które przechodzifa Irlandja w 1846 i I847,przewyt8zaj4 wszystko, co do 
owyeh lat tam widziano. Jeden z kommiasarzy ,stowarzyszenia przyjaciól* 
(kwakrów), wyslanych do Irlandji w 1847 r., tak pizze pod dat) 25 Stycz. 
^Udatem d^ do wsi Cleggan. Panowala tam straszna n^dza, straszniejszs 
nad waaelki wyraz. W oka ragnienin otoczyli mnie m^žczyzni i kobiety, 
podobniejsi do zgYodDíalych zwierz^ niž do ludzi. leh twarze, spojrzenis 
i krzyki áwiadczyly, že przechodzili przez m^czamie ^odowego konania. 
Wszediem do dwóch esy trzech domostw. W jednám znalazlem pam lu- 
dzi, wyd^gni^tych na wilgotnej podlodze; cialo na nich tak dalece wy- 
acblo, ie literalme nic oprócz skóry i koéci nie pozostalo. W dmgi^ 
widzialem zložon^o chorob) míodzieáca, a przy nim matk^, która jnž 
wtzystko sprzedala, nie zostawiwny sobie nawet trzewików. Nfgdy nie 
zapomnQ atrasznej scény; jedyném lekarstwem, którego nam potrseba, po* 
wiedziala mi, jest chleb" {TransacUona of the Central Reliéf conmHtee of 
the Soe. qf Friende^p. 166). Inny kwakier WiSiam Bennett pisze pod 
dat) 18 Marca 1847 r.: .Wessiiámy do chalupy. Wk)cie pod knp) la* 
chmanów ležalo troje dzieci, które z wydeúczenia na nogach jnž ntrzy- 
Hiaé 8ic nie mogty, Uchyliwszy lachmanów, zobaczyiiimy, že dalo na 
nich prawie zopeínie wyschto. 'Oczy otoczyly d^ ezamemi wpadlinami, 
cliwi^ków gtosn zaledwie možná byto doslyszeó; oczywiácie ddeci te nmíe- 
ntj. Obok gasn)cego ogniska siedzial czlomek o dzikim prawie wyradt 
twarz7« Spostrzeglszy nas, nie ruszjl síq nawet z miejsca. ^Na nemi le- 
isiiz 8^ni kobieta wyschni^ta; ta, wskaznj^c na zn^dzniale dalo, ze tza- 
MskCiil. T. Vin. 17 



w«*r 



i T 1 ^ T i } 



xosc pramxi. . zuisirrii rtic^ xx liučl }ii>áiiiiišiÍL i iFriuzam júBxqúuueQ 
msnmsrj, st-^jjí^í. sjnK^Laínmit vvú^him ájcvi .' TTi-ip^ wBjínnmiBDj' kmk- 
faflr Ti-. Jotbíb: ▼ iuiiiiiL uihiasl ini»r-: »V iLuirt.. .luk ^ ^Ifti) ^sag* 
Bii iiDBCW&liBxrT . zLizivueiui Tiusi^t ¥'zrii5Uiii lui ::q^L tt luózit xl hsúb- 
riin n^JggifTiiniTi- T75»t!rj la::: iii .•^:;zf 7/0. uii. si^h,... Jt:7.e£:oiuu.7 je- 
araiL. ž! T iiiičuiiur-cL ViXnUiCaiiu. rózitiniQzir. simurz£iiniHi&; i\viuí»- ůtteka 
^i::i^^SE|, T lriuiq.i. víihícxljul iitt; riii:'¥T;.if fiit U(- giTiiřszflnia ki^sid 
chiúivFfi Tirzis úxuc^ unimrio: stcnutrn. iiuč.: ¥ jtic: ?'»ii-"'iiť'^*Ti» tk:wi po- 
ložili : ££a!iin!'V.'i^:u» ii;::ai:ut ixúi;>hc^ jz.:cí schuiil ci ui' ňnifitflna sis 
f iuin.n Tn £^Bi!XL T.t zp-iiČT.ihyii s^suiQsiL.*' I rz&si FnoiUi ďkSiunuwiBixia: 

rDOitCim. LI II liin. : f ^ ' : . : ^lUiq^ ,tss: rui%. vTuxBzszió^cf^ sd- 
"k. jimiHrvrk. Trsszzii siiiiiii. rj'i: £1^ sammi^v^ji:-. zž rzaczr ůu)á| fis 
-aUiaacri bxiil. t .luzoi bií :*ih!í'Mlíi zii^}L\íi.. Lut uir ifiBi: jies; vánrrik 
frisilcu*; nifirnccyifiLT^ihi:! loj-iiuivr. >~Ai sitic^:^ sz&ai^. poprzaáza- 

Túi iixiúidmiU!: ms siiir^iauLj ¥ czit^u:;!. "^íilsiuoiííu ¥7'£nr7'WJki% v nJii 

jcsucii B^iiiH. Cftluiu^ r.iuuni^ : raiJLLji :a.3iií:n^i^ sit ^¥'01:0. niirwú^s^áir^ 

&Tf jn iiBCzr}'iuiitf ii:ičhrr7'mri« zm. uuiiaL Zisrai. aoius:-L AbczjiuacT po- 

}7*a.,.!|^ UL ňiryjTi isru jujij* inrr7'2Lj'¥'ii: iiaj£>¥'« íučuiižc: iiiui&EkiQr 
B^iP¥:2ifcácii-7' Lil ifir:.. ^£ rasg^s.i 1^ luL '.si zv sp.rirjÍHmj i zriúújjémj 
1 lasr: uctjl íairusr;.*' _Cr a: iatis: rínii;??. .**í,:Ý*Tr. ifiiújnéa 
pUTT^iiaiJim. ¥ÍJži:;;u iiuLiirV.irná i»j> ix:T:ttít , rwiLCTj nrsj^arwí finraer- 
ČZC;!^. 2i krjTjTj cí:i£i:tí líart: cí.i>ň::ii: InuiLVi iíiv^íslzuj;,', nii&fč kar- 
infii sačj sit ¥7-}t:i::iT-it iiiiELnuiiiL i:ílk* i^zarjiu.. L^siu:: ix iitr^í pKH 
fiik. jrčji Ja^-^±- ijt niiiiaiL : jzíííIí: V7-¥u; 1 z-íiTl ií& r;iC : izsit^xt 

23ii^iči;ii sj« 'nc..vi".fcL .LÍi>:ts: lrji.:i:.^ 7*esr.::s2 zi^cl: la aj^tí^jil jmváa 
£rii£x ii;iir:M3LX f7i:ú7-i:i ¥ :>r:v.ii:-^ '"át^hí: if^^Lmii fnj.^t.i t- !li:js% Bbsb- 
xuol: :au&x;i2 ¥ r¥:.ii!iL saii^tiL ; Irjtui^:. ^S:j>uj.j jíl s% 1 ť^^T ^J"* 
siszxiiu> i=;ar( iLn:r.s:7 6isr.::s :-:'^ji:lí:i;>í. iLJi.d(:-i ia^Lli 2ďi£;$ 

Tr.iffm:;s^ ej^: i^iiih*:. -^--^-^^ lzj^ll jl: :ijj>£1 . Lzii*^ u^ šj&íl aifcbfi, 
iiiLi'! iíiz:i^ k:i2X4 jl: rnijániai laJxiií, íajt} Líl vstj-ícíliiil. "^r jiasrMka 
^7- amjííirj la t^i.l litrtfaL řjuinai-. \x:rix s^\ v-jstí-í. ^£tÍTrii» osxft]^ 
2LZii:u3iai«s. i:iiip:¥ii. * Z:^ iuji; sjnujci K'í ¥ i«-ijsr¥»:a ííttt. I>> 

icj;i4, •* jjxi-sTv.f i.7rjí ¥".u*: r;.£j ri-ij : rxissvcEk. 1 ilí^s:* Isixi 

Sk|tj^ KLbČA JJfiELJia. ¥:l:V . .v-.:;;. ir/.í*,^:/. Í.''i;i7.^ ti.í^ ^ri^ y JCaTiá- 



I r I a n d J t. 259 

kartoflamí; xia zapytanie, dlá czego požywienie to, które samo pneš tíq 
Die jest xbyt zdrowém, psij) jeszcze ntedostatecsném gotowaniem? odpo- 
wiedzíano mi, ie takie kartofle trndoiejsze s^ do strawienia, co snowa 
pozwala na dložszy czas wstrzymywaé si^ od jadla." W okolicaeh nad* 
morakieh wtoácíanie nžywiu) do lúrtofli porostu morski^o, swanego du^ 
iamaun. Boélina ta wcale nie zašila organizma, lecz powi^ksza rnua^ 
požywienia i to wlaáaie jest jej zálety w oczach ubogiej ladnoád. Im bo> 
wiem pokarm tradniejizy jest do strawienia, tém žol^dek dhižej nie apo- 
mina si^ o swoje prawa. Alison^ protestant (w swojej Historj of Earope 
t. IX p. 11) powiada, že „od wolnych lecz nmieraj^cych z glodii irland- 
czyków szcz^liwsi s^ niewolnicy, posiadaj^cy panów, którzy z wlasnego 
interesa dobrze ich žywié mosz^.*' W 1860 i w dwóch nástupných la- 
tách klgska gioda, niemniej strassna od poprzednich, nawíedzíla Irlan- 
dj§. W jedném tylko hrabstwie £rrí8 z 20,000 mieszkaňców pólowazna- 
tazla sÍQ bez polywienia; jednoczeánie wybnchla zaražliwa gor%ezka« Po- 
minieiny inne szcz^óly tych okropnych dzieiów, któremi tomy možnaby 
zape^nié. W obec tych nieszcz^éé, stale sig powtarzig^cych, rz%d angieI-> 
ski ogranicza! síq zwykle na mizerných zapomogach i indzii opiqj^ pubti* 
czn^ pi^knemí frazesami o wzrastaj%cym dobrobyde Irlandji. To tet 
protestancka gazeta Moming-Stor (i6 Paždz. I86I r.) ďosznie z pow^t- 
piewaniem o prawdomównoáci relacji rz^dowych síq odezwala: »Irlan4ja 
jest q>okojn^ prawo i porz^ek s^ tam szanowane. Lecz czy w niq 
panoje pomyálnoéó materjalna, o której tyle a nas mówi^? Wszakže fa- 
ktem powazechnie wiadomym jest, že znacznej czqšcí zagraža tam ámieré 
glodowa. Obszar ziemi nprawnej znacznie sí§ tam zmniejs^l, a nawet 
hodowla bydla nie przynosi q>odziewanych korzyácL Kartofle nie obro- 
dzily si^ Nie smntne to ^awisko, že, pomimo tyla tak wyslawionych re- 
form, wloádanin irlandzki prawie wyl%cznie lourtoflami si$ žyin?* Czy 
tak nazwana opinja publiczna nowoczesnej Ang^i, tdj Angyí, na któr% 
obecnie patrsymy, zdob^dzie si^ na wymierzenie sprawiedUwoáci Indowi 
irlandzkiema? wolno pow^tpiewaó. — 4. Šwietnie rozkwitaly nanki w szko- 
tach klasztomych Irlandji do XII tr., t. j. do íatalnej ehwili, rozpoczy« 
naj^ccý straszne waiki z Anglikami (Mantalembert^ Lettre sor le catho- 
licisme en Irlande. Oeuvres complétes, t. IV p. 154). W 18 11 powstal 
ta wprawdzie nniwersytet w Dnblinie, a w 1 3 6 5 w Drogheda, lecz Irlan- 
dja z niech^ci^ na nie spogl^dala, gdyž byly to instytucje angielskiSL 
Tylko w morách klasztorów irlandzkich przechowywata si^ tradycja da- 
wn^ koltcry umyslowej. Reformacja ogniem i mieczem zniszczyla te 
przybytki nanki irlandzkiej i przeéladowane dachowieňstwo mnsialo na 
dtngie lata zrzec si^ wplywn na wychowanie mlodziežy. Odt^d propagan- 
da protestancka bierze w swoje r^ce spraw^ ednkacji dzieci katolickiclu 
W 1587 parlament wydal akt (The parUh šehool act)^ nakazig^cy ka- 
ždému benefiqjatowi protestancldema ntrzymywanie szkoly« w którcj dzi^ 
ci miaty si^ uezyó angielskiego j^yka i odisawiania modlitw po angíel* 
sko. Za Elžbiety, w 1574, w tym samým cela kazano za k ladaó szkoly 
4)eceagalne, a 1590 otwarty zortal protestancki nniwersytet w Dublinie 
(Trimiif CoUege). Nast^pnie Jakob I založyt szeáó nowych szkól, zwanych 
królewskiemi, opatrzonych fandaszami ze skonfiskowanych maj^^ów w pro- 
wincji Ulster. Kiedy pomimo licznych szkól i fandacji sprawa protestan- 
tyzma žádných prawie nie czyniU post^pów, za Jerzego II zaprowadzon<^ 



260 I r I a n d j a. 

nowy rodzig' szkól, tak zwanjch oharUr^ichoola (17$ 8), do któfycb tylka 
katolicy mogli ucz^szczaó. Szkotj te wyrainie za eel sobie postawily to- 
pienis w dzíedach irlandzkich wiary katolickiej. Dot^d prawodawstwo 
angielskie saanowaío przynajmujej nietykalnoáó ogníska domowego, dopie^ 
ro za królowej Anny postanowiono zupelnie pozbawió katolików moinoád 
wycbowywania dzieci pod whsném okiem: prawo bowiem z 1704 r. skazy- 
walo na wygnanie wszystkich Daoczycieli katolików, zagrozilo kar) ámiera 
tyiDy którzyby wrócili do Irlandji i zurowo zabranialo posyiania dzieci za 
granic§. Dacbowieústwo katolickie tymczasem z nadladzkiém wysile- 
niem pracowato nad przecbowaniem wiary. Jeszcze teraz krajowcy poka- 
zuj) na pnstkowiach i w góracb kamienne oUarzQ, na których ksi§ža ka* 
tolíocy Msze odprawiali w XYIII wiekn. Tak samo odbywato sí§ naucza* 
nie: szkoly katolickie nie mieácily síq we wspaniafycb bndowlach, lecs po 
laaacfa, w^wezach i zaroálach. Tu bíq zbierano pod go^ém niebem, ta 
wszczepiano w dzieci nauk^ wiary. Ten stan rzeczy zacz^} síq nieco zmie* 
QÍaé w ostatnicb czasach. Katolickie seminarjnm w Maynooth (w hrabstwie 
Kildare), založené w 1795 z zasilków, corocznie zatwierdzanych pnez 
parlament angielski, w 1845 r. na wniosek Roberta PeeKa, otrzymato 
stal% dotacjQ 8 0,0 o o f. szt. W 18S4 r. zaprowadzono tak nazwan% ada- 
kacj^ narodow^ (the systém of national sducation), z „której miato byč 
QBuníQte wszelkie podejrzenie o prozelityzm; edokacja narodowa, di^ 
wyksztalcenie dzieciom wszelkich wyznaú, miala w niczém si^ nie miesšač 
do wykladu religíi.*" Teoretyczne obietnice wszakže nie zostaly detr^yma- 
ne: kommissja dozoroj%ca skládala síq prawie zawsze z wi^kizoáci proto- 
Btanekiej, przepisy prawa przekr^ano na szkodQ katolików, prozaUtyzm 
protestancki coraz ámielej znown glowQ podnosil. Narodowa edokacja 
przeradzala síq w edukacJQ protestanck). Skntkiem niebezpieczeástw, kt6- 
remi szkoly narodowe zagraialy katolicyzmowi, zacz^to síq coraz skrs^ 
tniej zabieraé do zakladania szkól aiezaležnych od rz^dn. Przy gotowoáei 
do ofiar ze strony ludn irlandzkiego i poparcin episkopata w krótUm 
czasie powstaly ta liczne szkoly, wyžsze i nižsze, w dncba katolicddai 
prowadzone. Staraniem dncbowieňstwa založeny zostal w 1854 nniwer^y- 
tet iriandzki w Dublinie (ob.), obejmuj^cy pi§ó wydzialów: teologji, pra- 
wa, medycyny, literatury i nauk ácislych; fundnsze zbieraj% síq sposobem 
Bkladki po nigubožazych zak%tkach krajů, i wyzuta z wlasnoáci IrlBiid|)B 
corocznie daje 80,ooo fant. szt. (8,200,000 zip.) na utrzymanie swago 
tiniwersyteta.— 5. Wyžej powiedzieliámy, w jaki sposób zaprowadzony »• 
atal koációl episkopalny w Irlandji. Koációl ten opatrzono w ogroamt 
bogactwa, w nadziei ,,že wy wi^že bíq z zadania naú wložonego i že w aie- 
dalekiej przyszloáci liczba jego wyznawców b§dzie odpowiadaé 9iiiBiriB 
jego docbodów. Oddáno mu na poslugi síIq materjaln) rz%da; z pršen- 
i^j^c^ wytrwaloáci% próbowano wszystkich árodków, pot§pionych prz« 
Bumienie ehrzeécjaňskie. Nadaremnie wszakže wymyálano coraz nowe pne- 
áladowania przeciwko katolikom i jednostajnoéé acisku coraz wi^csaeiii 
okracieňstwami ožywiano. Oprawcy pierwej si^ znužyli niž ofiary. Pa- 
mimo lojnszu koáciola i paňstwa, episkopata i muszkietów angieUdch, 
pomimo ^la wojen, tylu konfískat, wyzucia z wlasnoáei, wyludnienia, n^- 
dzy, Irlandja nie wyparla si^ wiary ojców. Przypatrzmy si^ cyfroflL 
17 1672 r. ludnošé tego krajů, wynosz^ca 1,000,000 osob, rozkládala 
tíi w taki sposób: katolików 800,000^ precbiterjanów oraz innych dys^- 



I r I a n 4 j a; 361 



dentów 50,000, proteilantów anglik. 150,000. W 1740, podtag iing* 
4owego spiSQ, liczba protesUnckidi ojcówredzíQ nie przewjisaU 0€,067. 
W 1705, podiog spUa ladnoéci, oakaunego pneš parlament dnbliádd, 
bylo w IrUndji fami^i protest. i$o,263, famUjí kat S05,e80. W I8a4 
nriidxoiio nowj spis ladnoád, dla oznaczeaia wartošci dotaiýi koácioía 
anglUraňskiego: otóž z ogóli^j cjby mieazkaáców 7,945,940, na an(^ka- 
BÓw przjrpadato 852,064, na katoiików e,4S7,7is, ini^eh dysydentów 
21,808. W spisach ladnoád z 1841 i 1851 amjálnie pomiaí^ roadzíal 
iBdooéci wedtng wyznaň. Ze sprawoxdania, sloionego paflamentawi w 1 8Si 
r., okaziýe si^, ie z mieszkaáców Irlan^ji, nalež%cych do koédota rzfdo- 
wego bylo w tym roku 678,661, dysydentów rozmaityeh sekt 595,899, 
a katoiików 4,490,583. Jeteli stosonek katoUków do protesUntów nlegl 
w ostatních latách niejakicij zmianie na niekorzyáó pierwszych, to przy- 
csyn tego zjawiaka szukaó naležy w strasznych kl§sk«cb, które nawiedza* 
ly Irlandj^ i szczególnicij dotknuly ladnoéó katolicky, a nie w postfpadi 
protestantyzmn. Koádó) angiikaáski zawladn^ ziemi) i bogactwani kn^, 
lecz nie sercami jego miesskaňców. W 167S wyznawcy koédola anglik. 
stanowili % cz^áó ogólnej lodnoéci: od t^o czasa wygnanie, konfiskaige^ 
rnsslowania, glód, nie prsestaly dziesi^tkowač katoiików, a poraimo to 
w 1861 r. do arz§dow^o koáciola (Establúhed Church) naležy zaledwit 
V7 cz^éó mieszkaáców. Niétylko wi^c on nic od tego czasa nie zdobyl, 
lecz coraz mu trndniej bronió zajmowaoych stanowisk. Protestant Má* 
canlay wyrzekt z tego powodn pami^tne slowa w izbie gmin (ss Kwiet. 
1845 r.): »W praed4ga wieków oiywaliámy miecza przeciwko Irlandcsy- 
kom katolickim, próbowaliámy dzialania glodo, uciekaliimy si^ do praw 
drakoúskieh, chcieliámy ich znpelnie wytQpió i zniszczyó wszelki áiad te- 
go Inda na ziemi, na której na áwiat przyszedl. Liecz co z tego wypa* 
dlo? Gzy celu dopi^ámy? Nie mogliámy ich niétylko wytgpió, lecz nawet 
oslabíó. Pomimo wszy^kich przeéladewaň liczba ich d^gle wzrastala: 
z dwóch miUonów do pí^a, z pi^a do siedmin. Zaam histoijt, P^* 
cowalem nad ni^, lecz przyzmg^ si^, že nie mog^ zualeáó dostateczsego 
na to wyjaánienia. Lecz, gdyl^m mógt, stoj^ pod sklepieniem á. Piotrm 
w Biiymie, z wiar% katolika czytaó okahg^cy je napia: 7jf issteá Op<^ 
i na Uj apoce tlmduj^ mój Koédól^ a hramy pieíMne nie przemogq przě* 
dwho niůmu^ wówczas znalastbym jedyne rozwifzanie niepoj^ch dzi^jów 
IrlaodjL' Serce tež ladu irlandzkiego naležy do Koáciola: lud ten cisifee 
cierpial za Koédól, i wQzly l|cs%ce Irlan4jQ z katolicyzmem 6% merozer* 
walne. Jednoáó ta, wzmoenioaa mQczeústwem, przetrwala straszne próby 
przeszloéd i miloéó do Koád<^, poszanowanie dla dnchowioAstwa, goto* 
woáé do poówi^cetf, ilekroč chodzi o sprawQ wiary, cechuj moraltt% 
fiijononyo tego lada niezlomnego. — 6. Dawna hierarcl^a Irlan^ii* oznpel* 
nioaa w XII wieka, oparla síq ws^stkim borsom, których krij tem 
hjl teatrem. SUada u<^ ona z 4 prowini^i, stanowi^cych 18 4H»e^ 
i-a prowiacja AnMfll, sklada síq z arcybiskopatwa ji^magh z blsknp- 
atvani: Meath^ J>^rr^i Clogkgr^ Eaphoe^ Dornn-Oamtor^ Kílmort^ Ardagk^ 
Od czasa L Patrick^k Armafl^ bylo až do Vil w. jedynóm arey bpstweaa 
w Irlaa4jL Nie wiadomo, ila ono mialo vówesaa bpów sairi0anáv. Olu 
ů2§ Pap. Eoge^jass ostamwit dla Iriancyi estéty ar^bpitwa: Jl^magk^ 
DuUm^ Oatkěí, Tmm. WewoQlnne niesipadci i sapadiy Mor»aadów» jaí» 
Uch byio w^žijí, prasmaly od irodka VIH wu aaercs ac^bpáir 



262 I r I a n d j a. 

aldch až do czasów š. Ifalacfajasza, który na arcybpa wyiwi^cit CMazj^ 
9£a, R. 1172 na sjnodzie w Gashel arcbp annaghski mia) 5 snffiraga* 
nów: Channsia (Kilmore?), Thuenemis (Down?), ChonderemiM (Gonnor?)^ 
EcAphpotenaiB (Baphoe), Cenevemsi* (Derry?) Ardakachdensia (Ardagh), 
Cluenerardšnaia (Clunard?). Okolo pólowy XIII w. arcybpi armaghaqr 
spierali síq z arcybpami Tuamu o prymasoitwo irlandzkie, shisznie prsy* 
snane pierwszym. Wówczas Armagh mia)o snffraganów: Ccnneriénn^ 
czyli dů Dundalethglas^ Lugdunemis^ Cluanirais^ de Cannennas^ de Arda^ 
chad^ de Raboth^ de Rathung^ de DamHiayg^ de Dařit. Za Papieža JavÉ 
XXII Armagh mialo 15 snffraganów; odt^d wiadomoáci o an^bpstwie, 
tak jak o Irlandji w ogóle, s^ znowu bardzo skí|pe. Nástupné stolice 
bpie tej prowincji nie dotrwaly do naszych czasów: a) Clonmacnaie alba 
CUionmicnoie^ dioec. Giaanensit w Ost-Meath nad Shaňnon, w YI w. bylo 
8totic% bpi^; pierwszym wszakže znaným biskupem jest dopiero BaiUtm 
(Baithanns) f 663. é, Keran mlodszy, przy pomocy króla Dermicjasza, 
sbndowal klasztor nad Shannon, nazwany Cluan-Afeumoia, podniesiony, 
podhig niektórych, za žycia jeszcze tego áwi§tego (f 549) do godnodei 
stolicy biskupiej. Bpstwo to pol^czone hjlo z bpstwem Meath w 1568 
r. b) Duleek^ Dtdk albo Damleag^ Dulecum^ d, Damligiriarenaia^ DaJnU' 
gwrenaia w East — Meatb, založone przez é. Kenana y. Cianana^ ucznia á» 
Harcina tnroneúskiego; w XIII w. pot^czone z Meath. c) DunahaiugUn^ 
dziá DundaJky d. DundalerhgUuenaia v. Dundáleihglaa^ nic o niém nle 
nmiemy powiedzieé. d) Louth^ Lvgdunenría t. Lnnudunienaia založone prsez 
á. Patricka, okolo pólowy XII w. pol^czone stale z Armagh. e) Eathktre^ 
BaMucenaia^ de Bathurig^ r. 1158 wcielone do bpstwa Derry, Na nie- 
których atlasach historycznych oznaezone s) jeszcze nástupné stolice bpie 
w prowincji Armagh, upadle przed XYI w.: SUma^ Bathoasatn (RathonC), 
Fomagia (?), Naván. I) Arcbp. Armagh (archd. Ármac?uxna v. Artnacana) 
ma przeszlo soo,ooo wiemych w 54 probostwach; rezydencja arcbpla 
jest obecnic wZ>ro^Aeďa,iicz4cém 23,000 mieszk., pomi^dzy którymi 15,000 
katolików. Armagh^ lícz^ce 10,000 mieszk., z których pólowa katoL, 
jest dziá tylko stolic^ prymasa anglikaúskiego. Z pomi^dzy klasztorów 
tej djecezji odznacza síq kl. á. Malachjasza w Dundalk, gdzie siostry 
lailosierdzia wychowuj% okolo i,ooo dziewczyn. 11) Clogher (d. Ooeko- 
rienaia v. Ctogherenaia), Miasto Clogher (Clocería, Ologeria) jnž 485 r. 
nialo zostaé stolic) bpi§. Pierwszy pewny bp byl tu i. Maccartken f 
506. Od 506 r. biskupi tej djecezji rezydnj) w Clunea^ a ostatniemi 
czasy w Monagham luh w Carichmocroa. Wiernych jest w tej djece^i ok. 
800,000 w 39 probostwach. III) Down-Gonnor {Dunenaia et C&tmo- 
rtenaia). Miasto Dovm (Dunum) r. 485 obrané bylo przez áw. Patryka 
na stolic§ bpi), 1441 pol^czone z bpstwem Cormor. Podlng innydí 
pierwszym bpem Downu byl Fergua f 584. Connor^u pierwszym bpen 
miat byé 50 7 r. Aengua Macniaae (po wlosku: Ego Meniaio) f 514; po- 
dlng innych bpstwo to bylo zalotone przez á. Patryka. Dziá bpi řezy- 
duj) w Belfaat^ w którém przy koňcu zeszlego wieku bylo tylko 50 kato- 
lików, a pomi^dzy nimi najznakomitsz) osob) byl skrzypek, chodz)cy od 
domu do domu; dziá na 119,000 mieszk. liczy przMzlo 50,000 kat. 
i 15 koáciolów. Gala d|jeceija w 44 parádách liczy 264,000 (podng 
innych 400,000) wiemych. IV) Derry, v. Londonderry {Derrinuia). 
lliatto Derry {Deria) od 1608 r., w którym Jakob I miasto to daro- 



I r I a n 4 j a. 263 

wat otrpratelom LondjnQ, Lcndonderry {Londino^Deria^ Eoboretum) naswa- 
ne, stolie^ bpi) jest od 1158 r., pol^ezone w tymže roku 2 bpstwem 
ArdttraihrMaghera. Podlag innjch bpstwo Derrj erjgowane 600 r. 
se stoHcf w Ardstrathy pneniesion^ nast^nie do Maghera. Biié ^j^oe^a 
Ucíy 230,000 wienijch w 88 parádách. Seminarjiiiii ma 60 alnmiiów. 
Y) Baphoe (d. Rapatenns)^ erygowane w YI w., podhig innych pier- 
imjm znaným bpem by) dopiero Malduin Mae-Kin/alaid na pocz%tka 
X w. Dziš bp rezydcge w Letter^K^Tmy; djecezja liexy ok. 300,000 
wiernyeb w 84 parádách; semíoarjam ma 18 alnmnów. VI) Ardagh 
(Árdagadensis) ma bjé nigstarszém bpstwem w I.; á. Patrjrk pierwszym 
bpem Qstanowíl ta swego siostrzeúca, i. 3febu'a^ t488. IL 1741 po- 
)%czone z arcybpstwem Tuam^ póžniej z bisk. Eilmore^ zostato nast^nie 
zQown oddzielném bpstwem. Obecnie bp rezydaje nie w Ardagh (Arda- 
ehia)^ lecz w Belh/maehu lab w Athlone. W 41 paraf. znigdtiúo sí^ 
120,000 katolików. YII) Dromoreo (Dromoren, v. Dnanortn.). Miasto 
kiedyá a dziš wioska Dromore w pocz%tka YI w. zosti^o stolic^ bpi^ 
1442 r. po)9czon% z Down^ lecz niedhigo potem znowa oddzielon^. 
Dziá w 18 paraQach djecezja liczy ok. 250,000 kat. Bp rezydíge wiVo- 
van Inb w Netcry (Nuria); ostatnie to miasto miaío bogate opactwo, 
zníesione 1542; dziá klasztor klarysek. YIII) Meath {MidensisJ žalo- 
tone przez á. Patryka. Bp rezydowat pierwotnie w Clonard czyli CZeioói- 
Iraird^ nastupme (ok. 1206 r.) w Newtown pod Trím, a w koňca XI Y 
w. w Arddraeean; dziš rezyduje w KelU lab w Navan^ gdzíe jest semi- 
naijom z 94 alamnami. Parami przed refonnacj^ bylo ta 200, dziš 
€8, wiernyeb ok. 400,000. IX) Kilmore (KUmorensiá). Miasto Kil' 
more {Kílmora^ Kdmorá) od 435 stoliea bpia, w YI w. przeniesiona do 
TVihurna (Brescinium^ Brefinium)^ 1454 pol%CZona z Ardagh^ póžni^ 
odt^czona. Dziš bp rezydíge w CoethTL Wiernyeb 242,000 w 42 pa- 
raQach. 2-ga prowinqja Dublin sklada síq z metrc^tji DubUn i s 
bpstw: Fems^ KUdare-LeighHn i Ossery, Miasto DtMn (DubUnum^ EUa- 
naj^ pierwotnie BaUana Óetb^ póžniej Bqleigh albo Bacleigh^ podhig je- 
dnych bylo przez š. Patryka wybrane na stolic^ bpi), podhig innych 
dopiero 1088 lab 1040 r.; r. 1152 podniesione do ar^bpstwa z ii 
bpstwami saffraganalnemi. Pap. Laejasz ni 1182 r. awolnit metropoljf 
Dablin od zaležnošd prymasa armagbskiego, poddig%e t^ metropoljf b^. 
poárednio pod zwierzehnictwo Stolicy Apost. Wówczas arcybpstwo Da« 
blin mialo 5 bpstw saífraganalnych. 1) Archidjeeeqa Dablin inaw49 
paraQaeh 890,000 wiernyeb (inni licz^ 600,000). Miasto liczy ok. 
200,000 kat, 64 košcioty, 15 klasztorów, 28 szpitali, ii domów dla 
chorých i ?ride szkól katolickich. W tej djecezji jest koÚegjam Magnůotk^ 
zast^j^ce takže miejsce seminaijam dachownego; oczy tam 17 ksi^, 
oczaiáw jest 4 50. Pod Dublinem znigdoje síq seminaijam w Ihtmeandra 
dla misajji zagranicznych, liczy przeszlo 280 wychowaňców. Lazaryéci 
iiiaj4 seminaijam w Gattleknock. II) Ferns (Femensis), zatožone przez 
i. Patryka, podhig innych dopiero 580 r., inni jeszeze za pierwssego 
bpa podin Maidoc^a (599 — 682). Ta miala byé przeniesiona dawna 
itoliea bpia SUpte. Przerwany od kr^owej Elžbie^ szereg ^lów, wzno- 
wit 1785 r.- Pap. Pias YI, z rezydencj) w Wtxfard^ gd^žnajdi^e si^ 
aeminaijam; dziš rezydenpja w Enmsčorthy. W 89 pandách 4Íoce^ li- 
cxj 210,000 wiemych (podhig in. i78,ooo). m) Kildart-Leigblin. 



264 I r I a n d j a. 

Mitsto Kildare (CeUa-Dariae) zostaó mialo 485 r. stolic^ bpi§^ Pierwszy 
znaný bp Cordadh f 519 r. W Ví w. pot^czone z bpstwem Cealuuali 
(Cella^ÁujcUii)^ a w XVII w. z bpstwem Leighlin^ erjgowaném ok. 1190 
r. W 48 parafjach jest ok. 300,000 wiernych. Každá paraQama bibyotek^ 
ladaw%. lY) Ossory (Osaoria): pierwszym bpem miat tabyči. KirícuwM 
T. Kieran ok. 4S5 (aU 538); tak on jak nastgpcy jego rezydowali w kla* 
fztorze Saiger v. Seirkeran. Ok. pólowy XI w. stolica ta przeniasiona 
zoitata do klasztora Achad-Bho (Agadbon^ Agháboe v. Aghavoam)^ za^o* 
tonego przez i, K$nny («. Cainkus 52 7 — 599); po r. 1202 przenieaiona 
do Kilkermy (Kilkema^ CéUa a. Camci v, Gainici)^ dzisiejszej takže řezy- 
dencji bpiej. W 40 paraf. jest -210,^00 katolików. 3-a prowincja Cashdl 
sklada síq z metropolji Cashel i 7 bpstw: Cork^ Cloyne^ Roas^ Kerry* 
Aghadon^ Limerik^ Water/orďLismore^ Ezllaloe, Miasto Cashel (Casaal^ 
CasstUa^ Ternia v. Ivernias) na pocz^tku X w. zostalo stolic^ bpi^, w ska* 
tek przeniesienia jej tu z Emly v. Emelye (Imelae)^ stoiicy cyeceiýi M<h 
mania (Munster), której pierwszym bpem byl áw. Albert, towarzysz 6. 
Patryka* R. 1152 Ga^l podniesione do metropolji z 9 suffraganami. 
I) Axcybpstwo Cashel (GhasaUen. y. CaaA«^n.)po})czone stale z bpstwem 
Emiy (^TTuZten.j, zatožoném w Ví w., w 29 paraQach liczy ok. 200,000 
wiernych, Bp rezyduje w Thurles. II) Cork (Coroanzien, y. Coroagiin,). 
Pierwszym bpem miasta Cork (Corcali^ Coroagia) byl i, Finbarrus v. 
Barrus w koúcu YI w. Obecnie w 84 paraf. jest ok. 300,000 wiernych. Se- 
minarjum ma 80 alumnów. III) Cloyne. Š. Colman uczeá á. Finbarra, 
w koúcu YI w. založyi stolicQ bpi^ w Cloyfke (Clon^ Cloney^ Cluainvania^ 
Důuntxmamnn^ Cluanum^ Cluanan)^ dziá miasteczkii bardzo podapadlén^ 
r. 1430 bpstwo to Marcin Y Pap. pol^czyl z CoribV^oi; r. 1638 znowa 
oddzielone, a po}%czone z bpstwem Roaa, Obecnie bpi rezyduje w JSkib' 
beren albo w Cove. Djeceaja w 44 par. liczy 328,000 wiernych. Se- 
minaijum ma 25 alumnów. lY) Ross, Eosae^ Rosalitlur^ Roaaihhir po- 
ding jednych 485 r., podlug innych w YI w. stolica bpia; r. 14 80 (po- 
dlttg in. I58tf) poř^czona z bpstwem Cork^ póžniej od tegož oddzielona 
i pol%czona z CLoyne^ dopóki Pius IX 1850 r. nie rozdzielilich znowa. 
W cyecezji tej w Youghal znajduje %\% kollegjum missjonarskie, w którém 
alumni éwigc^ síq ad titulům missionis; pobiera ono wsparcie od ^oá- 
skiego stowarzyszenia missyjnego. Y) Eerry-Aghadon. W dzisíi^ 
szém hrabstwie Kerry, od którego bpstwo ma swoj) nazw§, byla pier- 
wotnie jedna tylko stolica bpia, mianowicie na wyspie Gcuhay CIW'Cathay\ 
powstala z wieUdego klasztoru, založonego tu przez á. opata i bpa Sem- 
nana (f 544). Opaci po nim na8t§puji|cy przez dlugi czas byli zanuwm 
bpami. Djece^a ta rozdzielona póžniej byla na trzy: Ard/ért, Limerwk 
i EiUaloe. Ardfert y. Ardfeart dziá Ardart (Ardatum^ Ardferta) miůo 
byč w koúcu YI w. stolic^ bpi%, z pierwszym bpem á. Erk'iem; w XIII w. 
stolica ta pol^czona z bpstwem Aghadon^ otrzymala nazwQ Kerry 'Agkiukm; 
ok. 1660 na czas jakiá polezena z Limerick'iem. W46 par. liczy 4jeoe^{a 
ok* 300,000 wiernych. YI) Limerick y. Limriky dawniej Loug^MeaA 
(Laberua^ Limirkum) w YII stolica bpia, podlug innycb pierwszym bpem 
jest dopiero GUbert ok. 1106. Djecezja w 43 par. liczy ok. 800^00 o 
wiernych. Vil) Waterford-Lismore. W Waterford ( WaUr/ordia) pltr- 
wszym bpem byl Malchua ok. 1095; inni do wczeénietjszych czasón od* 



I r I a ■ d j a. 265 



1I0U4 to b|Mtwo, w XV w. iK^iczone z Lkmore^ gdzie w VII w. á. 
Carthacuá mlodszy, z przjrdomkiem ilodUida(f 6^6 y. €$7), zálotjl Ua- 
iztor i pierwszjm ta byl opatem, a zárazem bpem. Pned pol%eseiiiem 
z Waterfordem, do bpstwa Liamore przyl%czone bjio bpatwo Anbmore^ 
którego pierwszjrm bpem byt i. Dšclan^ ktůrj irlandciykom opowiadat 
Ewaiigelis pned samém przybjciem á. Patryka. VIII) Kíllaloe (Loo^ 
nauU), Miasto EiUaloe (Cella Molvani^ Laona, CaukUaan^ Kmdálnam) 
pierwszego bpa Fmúuma t. Flawmna mialo ok. 685. Dná w 54 par. 
ma 560,000 wiernjdi. 4-ta prowincja Tmm, opróea metropoli Taoai, 
ma 6 bpstw: Qonftri^ Killala. EHmadaugk-Kil/enora^ Elpkm^ Aekanry 
i Gahcajf. Miasto Tuam^ Toam, Towmond (Tuamum^ Tunotmontúam) a 
é. Patryka zostalo stolic^ bpi%, podlug innych dopiero w VI w.; r. 1152 
podniesione do metropoli s 11 bpetwami siiffir., których na pocs%tkii 
XIX w. bylo tylko cztery. I) Tnam, arcybpstwo w 54 par. lieqr 
500,000 wierDycb. R. 1328 z arcybpatwem pol|ezona byla <yaeeqa 
Enaghdune t. Annadown (Enagudmunm)^ \lUx^ pierwszym znaným bpem 
byl ConecTi ok. 1189; a takie ^ecMitL Ma^o (Magiammmt)^ którcg 
pierwszym bpem byt i. Muredach (f 727). II) Glouíev t {CUmefwri^ iner* 
wotnie Quaia-FearUi) pooz^owo klasztor, latoiony przez i. BremáMa 
starszego (f 587), nast^nie niebawem stolica bpia. Od XVII w. Ooii- 
fert pot%czone byto czas jakis a KOmadau^h, W 23 par. djeceqa liciy 
120,000 wiernych. III) Kiilala (AUadensis). W mieáde Killala^ pier- 
wotnie Cellaid i Tir Amagdadt (Eillalea^ Labenu^ cz^áciej AUada\ pier- 
wszym znaným l>pem byt O' Molfogamait f 115 1. Dzisicsisza rezydeu^ 
bpia w BaUina czyli BtiUtk. IV) Kilmandasg b-Kilíenora (2>mi- 
C€nM et Finaioren.). Pierwszym znaným bpem w K Uma doMgk ▼. Kilmaednagh 
( Ce lmacduac um v. Duacum) byt Colman ok. 620r.;r. 1602 bpetwo poifczoiie 
z CUmjert^ od którego oddzielone przez Pinsa VII Pap., pot%ezone zo« 
stalo z KSfaíora (Finnahora^ takže Corctenroeft), stolic^ bpi^ 8 V w. 
Bziá rezydencja bpia w Eirugara i w Emaystímon. W 23 par. díeoe^ 
liczy ok. 100,000 wiemycb. V) Elpbin: bpem pierwszym w p^owie 
V w. byt ta Amcus. Dzíó rezydeacja w Sligo. W 38 paraf. ok. 310,000 
wiernych. Ví) Acbonry {Ácadenm v. AchadUnng). Pierwsiy pewny 
bp w 1152 r. Dzii rezyden<^ w BaUymont. W 22 paraf. ok. 110,000 
wiernych. VII) Galway {Galcimm»). W XVII w. znsjdajemy wzmiímkQ 
o tém bpstwie, póžoiej apa^ém; Grzegórz XVI Pap. 1831 r. wznówit 
je ze stolic^ w mieácie Galway t. Galloway (Gallitm^ Galvia^ Gúllovidia^ 
Ausoba). ParaOi 14 z 60,000 wiernych. Cí. Neher^ Kífchl. Geogr. o. 
Sutistik n 2.. Kaády bp ma wikaijosza jeneraln^so, ale níe zawsse 
kapitoly, poniewaž brak do tego šrodków; w katdém wszakie bpstwie 
znajdi^% 8i( kanonicy iionorowi, bez obowi^zków chórowych. W oitatmcb 
latách pomnožyla si^ wszakie i liczba kapitol: r. 1842 byto ich tylko 2; 
r. 1862 bylo ich jut 9. Jak od dawna tak i teraz nominac(}a bpów ná- 
lezy do Papieta. Kapitola, gdzie síq ta znió^^l^ i dncliowieáitwo 4Í8- 
cezaine przedstawiió^ Papieiowi trzech kandydatów. Odpowiadm arcybp, 
wcaz ze swymi soffiraganami, dige o tych kandydatach swojf opiajo, p^- 
CMém Papiei jednefo z trzech wybienu JeAeUby trzij proponowaai nie 
poiiadali naležy^ch kwalifikacji, Papiet wprost od aiebie wybkca kogn 
iaaego. Dochód bpi jert maty. Areybp daUiúdd ma adeiwia 500 
fant. szt. Dochód tea pochodzi cz^d^ 8 tak zwanjeh proboatw men« 



266 Ir I as 4 i a. 

mlajA, dcid^ z ofitr dawmiijcli ffna probosioów (od kaftdego S do 
10 f. tst), cmki% 2 ofiar Itjoáakieso stowinjafeiiia missyj n ego. Co 
táo tyesj probostw meimloych, s% to dwm probostwm w kilŇltj djjecoqi, 
zotteiríone pna SlolíeQ Aport. bpowi, z t^ whiánie powodii, ie me 
ms tadoego sUlego iiposftieiiiA. Duchowieáttwo katolielde sUadtlo sit 
w otUtnich laUch z 8,060 ezloiików: arcjbpów i bpów 33, proboszGzáw 
(jwiěk prietU) 1,041, wikarjoszów {cutoUm) 1,489, kai^iúiów, luraezi* 
•jílech w semioaijach, i zakoimików, posiadig^ef di éwt^ceaúi kapitňskie, 
531. Obecný sklad dachowieÚBtwm zaiedwia wystareza potrzebom Irlan- 
^ katolicldej; lecz przy prawio ZQpdnoj w<^oáci, jaki^ teraz KoáciM 
ta alywa, áwietna przyszloáó otwiera si^ przed katolipyzmeiii ir landzkiin . 
W 1850 r. parlamet wprawdzie zabronit bpom aogietekim i irland^im 
2Biaiiowaiiia si^ podhig djocezji, któremi zarz%dzig%, lecz prawo to pozo- 
ataio iDartw% litery i przyznaó aaležj, te odt^ rz^ angielski nic ide 
zrobil takiego, coby przypominalo okrntn% pofitykg dawnych czasów 
wzgl^em Koádola. Nikt ta nie stawia przeszkód hierardúi katoKcki^ 
w wykonywania j^ oboiň%zków. Urz^nik, któryby miesn! ú% do ka- 
nonów i dyacypliny, wystawilby sIq na ogólne poámiewisko. Bpi zwohij% 
synody, a múosíerdzie katolickie tworzy coraz nowe instytneje, nie spo- 
tykaji|C žádných trndnoéd ze strony rz^da. To tet z rokiem každým 
irzmaga síq liczba koáciolów. Ai do 1829 r. nie wolno bylo katoUkom, 
w miastaeh zamiefizkalym, podadaé koácidów od olicy, niewiele takte 
ftosnnkowo bylo košciolów po wsiach. Teraz Irlan^ja liczy ich okolo 
2,300, a niektóre podziwienie wzbudzaj) ogromem i w8panialoád%. Pa* 
trz%c na nie, motnaby przypnszczaé, 2e tylko bogacze mogli síq zdobyó 
na ich wystawienie, kiedy tymczaBem prawie wszystkie powstaly ze skla- 
dek zbieranych ini§dzy nbog) lndnoácií|. Každý ich kamieň Jest dzidem 
wiary i áwiadectwem gon^cej miloáci do Koácíola. Obok duchowieústira 
iwieckiego, coraz wspanialej rozwija síq tn žycie klasztome. PtaiHe 
wszystkie regnly maj% w Irlandji swoich przedstawicieli, • a niektóre 
z nich dopiero za naszych czasów ^jrzaly áwiatlo na Wysfie Šwi^tyek, 
Pomi^dsy Indem istnieje szlachetne wspóhibíeganie síq w popierania 
wszelkich instytncji pobožných i milosiemych. Nie bez shisznoéci 0*Coiuid 
porównywal Koációl irlandzki „z wspanialemi áwi^tyniami Palmiry, które, 
wspieraj^c síq na kolnmnach niezrównanej pi^knošci, pod obloki si^g^. 
Zniszcaono domy Bože, zrabowano ich ozdoby, obalono ich mory, 
a wszakžo z pod tycb min bierarchja katolická powstaje w calej po* 
t§dze i éwietnoáci, niby zastup aniolów, žyj^cycb w owej wiecznoád, 
do Irtórej nas prowadzi. Blogoslawi^ przeáladowanin, gdyž przea nie 
Koádól sta) si^ jeszcze pi^kniejszym i ówi^tszym. Pod jego portykami 
stan% oharze woIdoócí, a synowie Irlandji pod jego kierownictwem wzmo- 
g% sl^ w cnoty i w síIq." Z wyj^tkiem seroinarjnm w Maynooth, pobie- 
raj^cego snbwencJQ rz^dow), caly Koációl ntrzjrouje síq z dobrowolnycfa 
ofiar katolickiej Indnoáci. Trzy rázy wprawdzie propooowano dncbowieíi- 
atwa przyjQcie pensji, trzykrotnie wszakže propozycje te odrzucodo. 
Wiemi przynosz%, co mog§, swoim proboszczom; drobné ofiary w niedztele 
i áwi^, a wi^ksze dwa rázy do roka: na Bože Narodzenie i Widkanoc. 
Zamožni^si á^% od 120 do I6O zl., .nbodsy 2 Inb 4 zl. Nie mast 
ladnego przymusi pod tym wígl^em i pogarda wspólwyznawców jest 



I r I a ■ d i a. 267 

Íed7ii%lair% dla tych, kttesj od ofiaiy koécíelncg 8i$ iisowaj). Wienu 
poiioB% to wBzysUríe d^iary: nietylko ntnjmni% dnchowieástwo, lecz 
bndiq^ koáeioly, semlnaijm, nAoty^ szpitale, klantorj. Podobnie jak 
w píerwszjch enaaeh, Jalmužiia jeat jedjoym skarbem Koádola. Tradno 
tež I naletyt^ ádsloád^ oznaczyé sommy, coroczoie skládané na potrzeby 
ktíta i dacbowieňstwa. Pneci^tíowo bpi maj^ 500 fant. nt na rok, 
proboszcze 200, a wikaijnize 80. Boczny koszt ntnymania dachowieú* 
fltwa wynoá mnkj wi^cej S40,480 font szt Oprócz tego, Irlandja po- 
syla do Rzymu znaczne Btosnnkowo kwoty na tprawQ szerzenia wiary. 
Na zakoňcxenie mnsiniy w kilkn gtówniejszych rysach »kreálió obecný 
stan Koáeiola anglikaňskiego w Irlandjf. Bzecz szcz^ólna, ie systemat 
tak nazwan€f) edukaefi narodaw9J i Larwďtdotcmnie giuntów i domy robo<se 
(warh'Í4nue*)i pomimo oczywistych i ci^kich nadožyč^ wieht zniú^nj^ 
cwolenników w Ang^í, a jeden tylko koációl anglikaúski w Irlandji przex 
waaystkich nksztalceňszych proteetantów jest pot^piany. Natnralnie, po- 
mijamy ta kilka zacíeUyeb íanatyków, którym nawet seminaijom 
w Maynootb jest S0I4 w okn. Od czaso nstanowienia koédc^ n%dowego 
w Irlandji, jego dochody z dwóch žróde) plyn^: z maj^ów ziemskich, 
któremi zwyd^zcy opatrzyli benefícja koádelne, i z dziesi^n. Do 1880 
r. dziesitciny zbíeraH osobiáde albo samí ministrowie protestanccy, albo 
icb i^jend. Podczas žniwa jeídzili odí po wsiadi katolickich i zabierali 
dziesí^ty klos i dziea^t) miar§ kartofli. Latwo sobie wystawič, jak bo- 
lesný byt ten podatek dJa lado irlandzkiego. W 18S0 r. zacz^ stawiaó 
op6r zMerania dziesi^iny: nie |ďac%cycb stawiano przed sfdy, to i owdzie, 
a szcMgólni^ w hrabstwie Kilkenny przyszlo do knrawyeh rozpraw. 
Wówcsas R%d angielski wybral drogQ pošredniy dziesigdna w natorze 
sostala samieniona na podatek grnntowy, oj^aeany przez wlaáddeli ziem- 
flkieh Cprawo z 16 Slerp. I888, astanawiaj^ce Tithe-rtnt ehargé). Ko- 
MéH rz^dowy wygrat tylko na tej zmianie, gdyi odt%d pobiera stale 
omaezon) somm^, nie mniejszíí od dziesi^dn w natorze. Cyfra roczna 
tego podatko wynod 482,779 font. szt. Do tego dodaó naleiy docbody 
s maj^ów, b^d^ce najwažniejszém žródlera bogaetw dnchowieíkstwa angli- 
kaňskiego. Do 1888 r. koádól aoglik. w Irlandji obejmowal cztery 
prowiocje, 32 djecesje, 1,887 beneficjóir i 2,450 paraQi. W 1838 r. 
iiatanowiono kommissj^, maj^c^ átíále zbadaó finansowy stan košd<rfa 
anglikaáskiego, i na zasadzie žebraných przez núi wiadomoád lord 
Altfaorp wnióst t^ož roko bili, proponoj%cy zredokowanie ezterech pro* 
wingi do dwóch, zniedenie dwonasto djeceqí i po}%czenie ich z 8%sie- 
doiemi; terno samemo losowi mialy oleds beneficja, w których naboieň- 
Btwo weale ú^ nie odprawiato przez trzy ostatnie lata. Dochowieústwo 
anglikartskie z pocz^tko obors^o s^ na te innowac^ lecz póžnicj zo* 
pehne odshlo. Rzfd angidsid bowiem odbieraj^e owe fondosze jedii% 
r^kf, dawat je drog%. Dochody z odj^ch maj^tków pneady w zawia- 
dywanie komnúsaji koéddnej, z przesnaczeniem ich na potraeby knlta 
protestandkiego w Iriao^ji. Rozporz^dza ona takte ekureh raieM^ t. j. 
fnadoanod z podatków paraQalnych. Od pocs%tka swego istnienia do 
1862 r. kommia^a ^nedala pewn% ca^ mi^}«tków, sptmobem wieczystij 
dzíe ria wy, za somn^ 827,258 ííint. szt; docbody praez jň% w tymte 
řMsia pobrané wynotz^ 8,178,782 font, 8zt Ozysty dodiód dwonastB 
bp8tw, obecnie iatni^ifqrch w Irlandji, wynod 88,088 fnnt. KoBmisqa 



ta Irlaad ja. 



liMiaf B«mmmďm {L c- I ř- «3»^ 

BSflla bf^v, Mijoáo nmirek, kovalo 
2:,^7V-'('(^ int. SIL. <C1 /vrraw, L« 
t UI Hub. &UK. r- S^»). Cáika«f«o 
gMtv áMrtATcn AatjAjlca vienjck. 





&M'^^ ^ o^ Bíe ■» taí jedac^o 
iKfik^e BOBUkek: pan^a Haasfieidiava (^ 
ktÓTTan kasolikóv j«tt i,<i»<s, a 4 

aoni ii< £. fiH.; paia^a CaBicc9«a (Cl9fae>: a^f< ■iaui^ z 
a«27f kat. í I 7 protesuatóv, docLód pasuna 414 t si. i t. pu (MV. 
JbSUe. The lóik Gkorch, lalwiod tfatjojczae |i. sa, 17, is«« lai). 
Ztfd poctedá aridka líczla heoAitíóm tjtatmjck (■■■■if^), fcté- 
Tftk wú^sce tr panijaeh nJBajf abcNizy vikaijaBe /^9v«tef)« 
fkroane wfBisro4s»ie od 75 do av íl nt. Ci, iwiibIm if 
rodoDf. ledne ojgkoakcntfssie pocneby žrcia Tupokntf i^g%,ki6dj 4ffi 
taiae koédehd aňijonove tetasj groBadi%. Ta tai wn ji cj li 
■ CBCía ni , poaiiflui lóžakjr w pnekoaaníaffc, jeidaaggpáuy wriak 
na te poCvonui ioUjtacj^ vjdajf. Josciól lea, poaiada Joba 
(w Bavae des deax Moades z i» Lip. ia4S r.), je« dla Iriaa^p 
édoiem eadzozfeaiftkiia, koédotem podlMJo, aoiabiaaiwa eztarack 
tfraajL Dopókí efzotTczse to dnewo, potadrone šl% ŮMjtBĚ% aa 
íriaiidrkífj, wjfytac i poelilaiiiaé b^dzie soki califo lado, kíéicj aie cket 
tí^ ehronié pod jego deaiem przeklctra^ dapócy nie k^ďiie pofaya w Ir> 
laad|;ú*--.Koieíól an^dovj IríaacUi, pis« Glovar, aiefakUakoa pmlaitafhi 
(w iíáde oglofzoojia przec gazeljr aagiiMrta la Miúa ias5), j«t aaa* 
iaaU4 J^7B4 ^ ávíede cbrzeácjttiikiai* (list do diiekini PeUew, pad 
dat% powyisz^j. Lwd Macaalaj (aowa w iz. gmin it &w. itaa) 
Dazjrwa Jkoédót aoflik. w IrUad|ii n^jniedaraeezamsif ze a iijrtki di ia- 
itjtiicjí áwíaU Bcywílízowaaego i eaikowide wi% (/e ú empkMtionUf m émi 
inMtOtm).* W ia4S nawat lord Ra«el oéwiadezyt, ie níe podabaa jol 
dtoiiú broaié koécíola aaglíkaáskiego w IriaadjL Zbjt wida aú^ltoa aa- 
j^obf przjtaczanie cfaoébj cz^ici mów, rozprav, artjkalów dzieaaikarakidi 
pko niema ze strooj protesUntów ajraiierzoojcb. Lecz potworaej ba- 
doarj broDíla zavzi^e cbdvoéé tjch, kt6r^ m ni€j áwietoe zaajdovaK 
poBúetzczeoie. Katoliecj depatowaoi a parlaBencie aie mogU z naia- 
t)t% energj^ dopomioaé fi^ zoieaieaia koíeiola vrz^wefo, gdji pn;;- 
ň/^gk^ któr% wykoQjrwig^ przed wejideoi éa izbjr, zzstozi«a, ia aie 
b^ ca^aié ani móvič nie takiego, eoby zmierzalo do oatabiaoia laB- 
gíi prolastaaeki^ paaajfccj w zjedaeezonóai krótestiría. W laaa r. 
v izbie lordéw apadt bili, wniesíony przea lorda Morpelh, aa aa^ klé- 
rifo b eaifi ij a bez paraQaa miaJif ^7^ stopaiowo eekaliryzowatta, % te- 



Irkuiilji;— lrrti«ltritat. 269 

dosxe 2 níeh oljte ku polepsEeniii hjtn poxosUlego dachowieMwa angli- 
kiňsldego, ezQáci% na orz^zenm požjiku pnblieznego. T^mczasem po- 
wsM Bowy nieprzyjadel, którego hastem Jest ctlkowite zniedenie ko- 
ádola vn^owego nietylko w Iriandji, lecz i w samej Anglji. Glównj 
zas^p ftaiiowí^ tu dyssydend i liberalai ang^kanie. Wreszcie, 1868 r. 
wniosek Wiliama Etoarta OiadšUma^ tnosz^cy arz§«iowy košciól angli* 
kaáskí, przyi^j zostal, jakkolwiek z*inodyfikacjaroi, w izbie nižszej, a na- 
tt^imte w izbie parów, podpisany przez królow^ 19 Lipca 1869. Gf. 
oprócz dziet eyt. w art. Wyse^ Of the latě catholic associatíon, Load. 
1829; J. Perraud^ Étades snr Tírlande cootemporaine, 2 t. Paris 1862; 
Léan.Faitcker^ Étades snr TAngleterre, 2 y. 1856; George Lewia Smythy 
Ireland politieal and statistícal; Mcmtalembert^ Lettre snr i'IrL w Oeu?res 
compL t. lY édit. 186 1; Ltance de Lavergne^ £9sai sar réeonomie 
mrale ďAagleterre, de Ifieosse et de Tlrlande, Par. 1858; Moran^ Spí- 
dlegniiii ossoríense: being a collection of originál letters and papers 
iUnstratíye of tbe bistory of tbe irish cbnreb from the reformation to 
the year isoo, Dnblin 1875. J. N. 

IrnarjUSZ ( Tmerhu^ Ouameríu$\ slynny professor prawa rzymskiego 
w BoIODJI, pomino wielkiego rozglosa nie znalazf mi^dzy pisarzami áre- 
dmoh wieków ani jednego bjograía, któryby naro przekazal dokladné wia* 
domoéei o miejsca jego nrodzenia i žywode. I. wykladal w Bolonji pra- 
wo nymskio pod koniec XI i w pierwszych latách nast^i^nego wiekn, 
p6ini^ zal spotykamy go w ďnžbie cesarskiej. Znpehiie na wiar^ nie za* 
rfogige podanie, jakoby Imeijnsz byt niemcem. Do bajek takže i to žali* 
eiyč naležy, 2e wyklad swčj prawa rzymskiego czerpal dopíero z egzemi^arza 
kodeksa jnstynjanskiego, który mleli mn przywiešé Pizanie z Amalfí, že mar« 
grabina Matylda míanowala go professor^n w Bolonji i že Lanfrank byl jego 
kolegii szkolnym. Twi naležy si^ za^oga podniesienia stndjów nad prawem 
rzymskiém, dioé nie trzeba zapominaé, že jnž wtedy wladza áwiecka za* 
ci^ maksymy cesarski^o Bzymn wyzyskiwaé, ze szkod^ praw i nieza* 
leftaoád KÓSeiola. Sam L w póžnicjszych latách swego žycia stid si§ 
goriiwym popleczaiJdem eesarskim i, w interesie llenryka Y (ob.), obsta- 
wal za mniemanemi prawami korony nieraieckiej przedirko prawom Ko* 
ádola. Uczniowie Fa: Bulganu f 1116, Jiuolms de Porta RavennaU 
t 1178 i Ugo f 1166, pracowali dalej w tym kiemnkn ze szkod^ Ko- 
iááUí i praw Indowych: oni to byli antorami ogloszonych przez Fryde* 
ryfca I na póla ronkalskiem praw cesarskich. Wzrastaj^ee znaezenie pra- 
vá riynMdriego wywolalo wszakte skateczn^ reakcj§ kanonistów koédel- 
nycb. Cf. Sam^ny^ Geseh. des r5m. Reehts im Mittelalter, t. lY; Leo H.^ 
Gtsdi. der italien. Staaten, Th. 2. p. 86 i 6i, Hamb. 1829; Mwr&JUm^ 
Seript rer. Ital. Y 502; Friedrich van SehUgel^ Pbílosophia der Gesch., 
Muja XIY. 

Irregilltrítas jest nlezdolnoáó do przyf^da áwi^ň kaplaňskich i óo 
qmiwowania fankc;{i koádďnych. I. Okreílenie ipocz^tki. Kaptaňstwo 
wymaga, aby ten kto je przyjmnje, byl go ze wszeeh miar godnym i zdolnym 
io ^>elDiaaia obowi^zków wznioslego poslannictwa, jakie ono wldada; zBo- 
ž^go wi^c posCanowienta i z prawa natnry nie wszyscy mog^ byé do kaptaá- 
stwa pow<^ywani. Niezdolni s) tej godnoád tí, którzy przez dirzest do Ko- 
ádola jeszGK nie weszlí, a tém samém si| mn obcy i do jego spoleczeú* 
stwi nie ii«lež%; aiaidofaie równiet 8| kobiety, z natory do ule^oki i po- 



272 Irregvitríttis. 

trxgl^D, esy byly jawne czy skryte, gdyž áci^galy na winnego nleátewg* 
pozostiy^e^ Dawet wtedy, gdy wyst^pek sam zostař odpokatowanyro. KU> 
taki wyst^pek po wyówi^eniu popelnil, albo popehiiwszy go, wyáwi^oo* 
nyn zosta), byi z un^n skládaný (deposťtio); jeteli zaá wyst^pek byl 
skryty, sami winni zrzekali síq wykonywaoia praw, jakie im w Antek 
áwi^ceň slažyiy, b^d§c do tegp przynagleni m foro Merno. Ale w nie* 
których koáciolach w obyczi^ weszlo, te wyst^pnycb ji}ž wyšwi^coDych 
skládáno ze stopnía kaplaúskiego na stopieň 4jftkona Inb subdjakona, to 
jest nie pozwalano im wykonywaó obowi^ów tego stopnia, na który 
byli wyáwi§ceni, lecz nlžszego. Karnošé ta coraz bardziej lagodniahu 
Trwalo to od VI do IX wiekn. Przestawano juž na snspensie w miejsce 
depozy^i, pozwalano dnchownym áwieckim w8t§powaé do klasztorów 
i tam pelnié obowl^zki swego stopnía, do najwyžszych godnoáci zakon« 
nych dochodzié, a nawet niekiedy, choó bardzo rzadko, ndzielano dy- 
spen8§ popadlym in irregalarítatem ex delicto. Co do ówieckicb, wzgl^ 
dem tyeh nic síq nie zmienilo: skoro popelnili wyst^pek, który pokat% 
pabliczn^ zgladzié nalézalo, jni tém samém stanowczo nie mogli byli 
dochownymi zostaé. W wiekn IX chociaž pewoli, ale zaszla ta zmiana, 
že jnž nie uwažano za irregnlamych tych, co wyst§pek dnryty popelnili, 
a przynajmniej dyspensowano ieh i przywracano na swoje stopnie, wy- 
ji|W9zy tylko skrytých m^obójców. W w. X tai sama karnoáé pozosta- 
la i ustalala síq coraz wigcej, Ale w w. XI i XII biskupi ni^przód, 
a potem i Stolica á. okázala síq wzgl^dniejsz^ dla tych, co popelnili sk^- 
ty wystfpek. Aleksander III Pap. w pólowie XII w. rozkázal, aby pra- 
gn^cy przyj^é áwi§cenia ten, kto skryty popelnil wystfpek, byl npomina- 
ny i zaklínaný, iiby sí§ cofn^l, ale že mu wzbronié przyj§cia takowyeh 
nie možná (C. Ex tetiore 4 de temp. ordinat. X l, li). Póžní^ do- 
zwolono niektórych z tej kategoiji posuwaé do áwiQceú (G. Quaerii 6 de 
Aetate et qualit. ordinand. X i, M); rozdzielono wyst^pki, na sprowa- 
dzi^^ce irregularitatem nieodwolaln^ i wieczn^, pol^czon^ z depozycj^, 
i na takie, które powodowaly czasow) irregularitatem, z suspens) pob|- 
czon) (Cap. JDe presbylero i de Corpore vitiat. X 1, 20); uznáno w kon- 
kubinacie zostig^cych za wolnych ab irregularitate (C. Saně 4 de Glerids 
conjng. X 3, s; C. Quia circa 6 de Bigamís X i, 21; C. Z>« áiacímo 
1, et C. Ex títerarum 2 Qui clerid Tel voTen. X 4, 6); a wszystkie ts 
zwolnienia, postanowione przez Aleksandra III, Innocenty in utrzymaf. 
W Xin w. juž žatém ustálila síq kamoáé, wedlng której pewne wy- 
st^pki sprowadzaly irregularitatem, od której jednak Papiež mógl dy- 
spensowaé, i te prawem okreálone zostaly, a inne wszelkie nie czynily 
nikogo irregularnym. A kamoáó ta, coraz dokladniej prawamí papiezkie- 
mi okreálana, przetrwala až do soboru trydenckiego, który na sesaji 24 
nzupelnil i ustálil przepisy o dyspensowanin, i tak až do dni naszych nie- 
zmienn^ pozostaje. b)Prawe. Dziáwi^cobo¥rí4zuj)ceprawode irregularitate 
ex delicto reguluje si§ do nástupných zásad: i^') Aby popaáé in irr^n- 
laritatem ex delicto, potrzeba popelnic grzech. Gdy grzechu nie ma, nie 
ma tež i irreg. cx delicto, a to, co od grzechu wymawia, wymawia i ab 
irregularitate. 2**) Aby zaci^gn^ó irregularitatem ex delicto, niedoió jest 
jakikolwiek grzech popelnió, ale potrzeba, aby byl ámiertelny. Irregula- 
ritas bowiem, tak dla áwieckiego jako i dla duchownego, jest zlem wiel- 
kiém, prawo zaá tylko do ci^žkich wyst^pków cigžkie nast^pstwa przy- 



Imgiltritti. 273 

xsje. sp Ale i gnach d^Ud nie katdy tprowida iiregnhntoteB, tna* 
Imi bowiem, aby wystQMk mMi%cj iiregularíUiteai skiitkowad, hjí jako 
taki wyineilionj i okrefloDj w prawie (c Is qn 18 de Seoteat axoom* 
Iq ti. 5, 11). Dia tego nie wyradxaj^ imgaluíUííbem wyst^ki podo* 
bne do tjdi, któro prawo' nymienia, a aawat i d^tsse od nich, gdji 
interpreUga tatiý ádálejaia powimia byé stosowaiia, wedtog cap. 15: 
Odia rettrmffi et fanotf eanoenH ampHari^ i cap. 4f : In poem$ bemgmior 
ea mUrpretatío fadenda. de ReguL jar. in- YI (5, 12). A^) Oraeeh d^ikí, 
diodažby pnez prawo oznacsooy, jeteli e^ynem zewn^tnaym dokonaiqr 
Ták zostal, nie može sprowadaó irregolaritateBi, gdyft msad^ ogóln^ jest, 
11 czyny ciysto wewn^trzne nie wyradagf žadnyeh natt^pstw prawnydu 
5^ Jdtdi jest wyst^pek d^žki, prawem okreálony, csynem sewn^tnnym 
spefaiiony, sprowadza on iiTQgalarítatem^ diodalby byl skryde dokona- 
ný. Wedhig istniej^cej obecnie karnoád i powasedinego kanonistów sd»- 
nia, nástupné wystó^ki s^ w prawie wymienioney jako skotkojfoe irrBgo- 
larítatem: sabójstwo, sadanie kalectwa, bere^a, odsiezepieĎstwo i apo- 
staija od wiary, nadoiyde sakramentów, a mianowide powtómnie ehnto, 
xte pnyj^ie i zle nžywanie áwi^cenia, nadniyde maltftrtstwa i hartbl%ce 
wyst^pki. Poszcz^Ie saá: l. ZabéjftWO {jrregulariUu ob ddicUm ho* 
miadn). W pocz^tkadi KoédoU wszys^ zabójcy, w jakib|dž qK»6b 
i s jakhnkolwiek samiarem iryst^pek ten qietniigfcy, cbodaiby nawet bes 
sw^ winy, byli a eanone afíem^ esyli iir^nlares. W IX w., jak to wy- 
tej powiedzidiimy, pocs^o saprowadzaé róžnicQ pomi^dzy jawnesú wy- 
stokami i skrytemi (deUeta puólka H •emUa) i do pierwssyeh tylko 
a nie do drngidi pftywi^qrwano irregnlaritatem, jednakie eo do sabój- 
stwa wyj^tek czyniono, i skryd sabójey byli iiregularni, eo indaé a ^SA 
Babana, arcyb. mognnekiego. Karnoéó t^ w koAca XI w. Urban H, 
a na pocz^tkn w. XII PasdiaUs II atwierdzili. W tymže widn Gra- 
cjan nzasadnia j^ prsywiedienieoi éwiadectw i powag, tak sobohhr jako 
i Papietów. W téfli anaesenia irregalaritas ta praetr nala do XTI w^ 
a sobor tryd. (ses. 24 eap. 6 de Ref.) diodai addelit Uskopom wladiQ 
dyspensowania m irreg. ex delieto oceulto^ jednakie wyj%tek váynil eo do 
zabójstwa skrytego i dobrowolnego, zastrzegiýfe prawo dyspensowania ab 
irregoL % niego powstalej Papiežowi. Po soborae tryd. jož ladná nowa 
zmiana wprowadzon^ im sosti^ Wystgpkiem zabójstwa nie jest každo 
pozbawienie iycia cslowieka, ale tylko niesprawiedliwe, i o takíéai jest 
mowa, gdy idzie o irregnlaritas. Niesprawiedliwie zaá zabij^lQr albo to 
czyni dobrowolnie, t. j. adradliwie, z samiarem, rozwag% i áwiadomie iy« 
da kogo posbawia, albo tež niedobrowolnie, ezyH wypadkowo, gdy nie 
zamierza nikomu émierd zadaé, ale tylko wykonywa c^n, z którego po- 
mimo woli jego i samiam ámieró c^rjaá nasupila. W obudwn saá ra- 
zacb zabójstwo može byé dokonané: albo jawnie, gdy wiadomoáé o wy- 
stfpkn rozeszla si^ i jest znan^ miejseowcj ladnoáci; albo těS skryde, 
gdy, opróez zabójcy i bardzo malej liczby osob jemn zaobnycb, nikt wi^- 
ěej o nim nie wie. Irreg. przez zabójstwo zad^ga dg zabójstwem do- 
browolném, z zamiarem sp^nioném, t. j. gdy zabójca diďal 'zabió i ámieré 
rzeezywiide nasupila. Kto wi§c przygotowige zasadzk^ i <mieró zadaje, 
czy sam przez d^, czy przez kogo innego, któremu kaziď i odwolania 
tego rozkazn przed spelnieniem zabójstwa nie dor^zyl' (can. ^i quU 
£neykL T. TIU. 18 



274 IrreguUritai. 

8 d. 50; cp. /« qtň 3 de Homiddio in YI d, 4), lub któremn radcit 
i rady nie odwolal (can. 8 cit; caa. Ptmioiose 23 dis. i de Poeniteo^ 
cap. Henricui 2 de Clerids pugn. in duel. X 5, 14; cp. Sicfa di^num 
6 §§ 2 et 7 de Homicidio X 5, 12), albo którema na zabójstwo po- 
zwolily przez co shisznie awatany jest sa nczestnika zabójstwa (citát 
cap. € de Homicidio), albo któremu nie przeszkodzit, chociai byt powinien 
z obowi^zka sprawiedliwoád, nie zaá z obowi%zku miloici (citát. cap. 6 de 
Homicid.); takže kto wprawdzie nie zamierzal émierd zadaó, ale czjnit coi 
takiego, z ezego niemo2liw% bylo rzecz%, iiby ámieró nie nast^pila; ten i ci 
wszyscy, jeieli rzeczywiácie ámieró zaazla, stig^ síq irregularni {ConciL 
TricL 808. 14 cap. 7 dé Ee/.). Innocenty III (cap. Sicut 20 de Homi- 
dd. X 5, 12) i Sykstnz V (bolla Effrenalum an. 1688) t§ irregularítatem 
rozdfgn^ do prokurijg^cych abortum; Grzegorz zaá XIY (conit. Sedis Apo- 
MtoUoae an. 1591) ácieániJt j^ do abortum foeti animati. Jest zaá to irr. 
eaik<noiUk (Malis) i dqgia (perpetua)^ t. j. že zabójcy nietylko publiczni, 
jawni i wykryci, ale i ukryd, dobrowolni, po odbycia pokaty, nie mog^ 
byč áwiQceni} a gdyby wyáwi^ceni zoBtali, albo gdyby po wyáwi^niu 
\t tQ irregolaritatem wpadli, powinni byó usuni^i od wszelkich cQrnno- 
ád koácielnych i od wszelkiego benefícjam, tak maj%cego piecz§ dosz, jak 
bez niej, tak na przyszloáó maj^cego ai^ otrzymač, jak i juž posiadanego. 
Znigdiúo si^ jeszcze jeden szczególny przepis prawa (cp. In gtdbusdam 
19 de Poenis X 5, 8), w którym Innocenty III usnwa od stanu ducho- 
wnego úetylko patronów koáciola, którzyby zabili duchownego, ale i synów 
jego do czwartego pokolenia, i nie pozwala im otrzymywaó przeloieĎstw 
zákonných, gdyby do klasztoru wst^pili. Wedlug tego prawa, któr^o sobor 
tryd. nie zmienil, synowie, wnuki, prawnnki i praprawnuki patronów, 
którzy zabili duchownego, choó mog^ zostaó zakonnikami, ale nie mog% 
byó áwi^ceni, ani na przetožeústwo zákonné posuni^ci. Co síq tyczy za- 
bójstwa niedobrowolnego, lecz przypadkowego, može ono byó wtedy, gdy 
kto spelnia ci^n dozwolony lub niedozwolony, ale albo nie ulywa žadnej 
ostrožnoád dla ucbronienia síq od zabójstwa, albo czyni co može, aby 
go nie popelnil. W pierwszym razie, t. j. gdy spelnia jaki czyn nie- 
bezpieczny, nie w zamiarze zabida, iecz z innego powodu, ale niedba- 
tym jest w przedsigwzi^cin árodków ostrožnoáci, jeáli ámieró nast^pi, po- 
winien byó uwažany za irregularnego, chociažby czynnoáó, któr^ spelnial, 
byla godziwa, a tém bardzieá, jeáli jest niegodziwa. Wyplywa to z de- 
oysgi AlekAndra III Pap. fcap. Presbyterům 7 de líomicidio X 5, 12), 
przez któr§ uzniď irregularnym duchownego, który karci^ chlopca, ude- 
rzyl go w glow§, i ten po kilku dniach uroarl; i z drugiej (cap. Conti- 
nebatur 8 eod. tit.), w której uznaným zostal jako irregularis djakon, 
nios^cy przypasan^ kos^, na któr^ pewien áwiecki wšród zabawy wpadl* 
szy, ámiertdnie si^ zranil. Ježeli zaá užyt^ zostala wszelka možliws 
ostrožnoáó, a mimo to ámieró nast^pila, skutkiem czynu niebezpiecznego, 
rozwažyó naležy, czy ten czyn byl godziwym, czy nie. Ježeli czynnoáó 
byla niedozwolona, ten kto ji| spelnial jest irregularis; ježeli zaá byla 
dobra, lub przynajmoiej godziwa, wolnym jest ab irreg., co stwierdzsj^ 
iiczne decyzje papiezkie (cp. Lator 9, Dileclua 13, Ex Uteris 15, Signu 
ficQsti 16, Exhibita 2 2, Joannes 2 3, Q!uidam 25 de Homicidio X 5, 12)- 
Wszystko to, co dot^d powiedzieliámy o zabójstwie i przywii^zanej do nic- 
go irregul., odnosi síq do wypadków pewnych, niew^tpliwych. Ježeli 



llT9f«lirHM. 275 

w^tpUwoéé ndiodítf, iiioS« ona dotyczeé albo prawa, albo fakta {dubium 
Juris €t faetí). B^dsie w^Uwoéó prawa (Juríš)^ jeáH, rozwažjwszjr wszj- 
Btkie pastanowiaBia, nie moina na pewno wiedaeó, czy do fakta, o kt6« 
ry idziOy pn7wi4!EaBa j«8t irregalaritas; zaš w%tpliwoáé fakto (facď) b^. 
cUa wtedjy gdj nie ma pewnoádi czy sí^ to stařo o co idzie, np. cxj 
xina Iryla šmierteln^ i czy ámieré z niej nast^pila lab nie. Ogóln^ jest * 
lasad^, £e ježeli kto zm^dnje si^ we wzg^^sie irregalaritatis w w^tpU- 
woáei, ezy co do prawa, czy co do faktu, nie powinien byé nwažany za 
irregiilarn^o. Leez ta ogólna zásada nie može byé stosowan^ wtedy, 
gdy idzie o irregal. z zab^stwa. Ten rodzaj irregalaritatis stanowi wy« 
j^tek od rzeezonej ogólfiej zásady, i skoro tylko Jest ecrpua deUetí^ czyli 
gdy jest pewnoáé, ie zabójstwo nast^pilo, každý w w^tpliwoád co do 
flielMe b^i|ey, czy to pod wzgl^dem prawa, czy pod wzgl^em fakta, po- 
winien sÍQ uwaiaé jako irregalarís (cp. Ad audientíam 12, cp. Signijl' 
eoiti 18, de Homicidio X 5, 12). Zt^d w klótni, do której wiela na- 
leiafo, ježeli kto pobity umrze, sk(»t) možná poznaó, kto go žyda po- 
zbawií, ten b^zie irregolaris; ježeli zaá tego dojéč nie možná, wszy- 
scy s^ irregnlares, którzy owego czlowieka bili. Zt^, ježeli zachodzi 
w^tpliwoéé, ezy ten, kto byl bity Inb raniony, nmarl, bg^y Inb ranily 
nie jest irregnlaris, bo w razie w^tpliwoáci wtedy tylko irregalaritas 
ma miQsce, gdy corpus ddieti jest pewne, t. j. gdy jest pewnoáé, iž za- 
bójstwo mialo micjsce. Jednakže irregnL ta, z w^tpliwoáci pochodz^ca, 
jest lagodniejsz^ od irr^^. pochodz%cej z wyst^pka pewnego; odnosi si^ 
bowiem tylko do sprawowania fankcji wyžszych áwi^ceň, nie pozbawia be« 
neficjtnn, ani nie zabrania ministrowaé w áwi^niach nižszych, jak si^ 
to pokaznje z ^owanych wyžej dekretów. 2. Okaleozenie {ob deU^ 
dum nuttílatíonU) pod wz0§dem irregal. jest pozbawienie kogo jednego . 
a cdonków gtównych, wlasn^ fankq^ maj^cego, np. r^ki, nogi, oka, albo 
pozbawienie siebie samego cz^ jaúego cdonka, np. palca, lab wreszde 
ewiracja siebie samego. W prawie, co do zad^gnigcía irr^nl., wyst^pek 
sadania kalectwa równa si§ zabójstwo. Zt^d to wszystko, coímy wyžej 
o zabójstwie, tak dobrowolnóm jako i wypaďkowém, mówiU, stosi^e 
síq tataj, jďí tego dowodzf delorety papiezkie. Papiež Gelazy asn- 
wa od poslagi oharza, na zawsze w klasztorze zamyká i na kom- 
mnnJQ ^wieck^ skazoje ducbownego, który dragiemu oko wylapit (cn. 
^ EwmgtUea 15 dist. 55). Aleksander III (cp. CUrieus 5 Ne clerid rel 
monachi X S, 50) skaznjv^yeh na obci^e czlonków, kate pozbawiaó 
wszelkich praw i godnoáci dachownycb. Bonifacy VIII (cp. 1$ qui s de 
Homicid. in YI 5, 4) na równi stawia zabójstwo i okaleczenie; podobniež 
Klemens Y (q;>. Si furiosuš unico de Homicid. in Clement. 5, 4). Gdy 
idzie o okaleczenie wiasnego ciala, prawo jest sarowsze, z powodu wi^ 
kszego okrocieňstwa. Dia tego, gdy do zaci§gniQcia irregnL nie wystar- 
cza pozbawienie kogo innego cz^ glównego jakiego czlonka, sti^e m% 
to dostateczném, gdy kto sobie samema takie zadige kalectwo (cn. Qui 
partem 6 dlst. 55). Równiež wpada w irregnL, kto sam na sobie do- 
konywa lab dokonaó pozwala ewiraeji, wolnym zaé jest od niej, gdy po- 
mimowolnie ennachem zostal (cn. Si quis 4, IJi qui 5, Si qui$ 7, 
Eunuehus 8, Si quis 9 dist. 55). Co sIq tyczy rodzaja irregal., w ]ak% 
kalecz^cy wpadaj), te s^: niedopaszczenie do przyj§da áwi^eú, do icli 
wykonywanla, do otrzymania benefiejam, a nawet ntrata beneficjam po- 




«i iiNífiw itfer«rúi s> ws^fer fce mjt* kmbb v boh^ i ó, 

^j kttc^ków, ofaz wjBÍCBMBjck wTlq pod 
tons i rfffffiMrw STBgwíe i wsiki po 
tfflíft 9fBi9«n*y jfieli rodace íA i 
Kfléáúb (Ákioudcr IT P«^ ^ Cff^iemi^ s § S de Hmikii m Ti 
^, 2; cp. StatmíMM li tad, ót. ia <>. WsfKj «7lq ij ■!! ■■■! ar 
á^g^ irrfgaL, fiy htrc^ kh jcs( teflaloA í wa g Uina ; kcx nij ii 
faro atcno kaids zem^trnui kenqa «wate sig a ánktla^. pnito 
w prakíjec d tjiko wolni ab izngoL, któnr *% víbaí kercqi HiffiBQ 
(A4wr« menial'4). Irregalaritaa, którq kemjvj, kk lanlfinify, ijaovii 
i wMkí «lt9ú%, jeálí fi| iwiecidmi, jtft oo&ípínto, bo nie aon docho- 
WBJK xofUé, a jefli sf dothowiijiiiiy j€SC cr,}jtibnc«, g^ji po potode 
WMit% hjé przjwróceni do f vego stopni*, ale ha wflsae aie maimk ich 
wyiid^eaé. Wrende sjsovie i wnnkowie bcrctjków votni s% ab irre- 
fvftnsate, jeids berezja kb rodzicóv bjta akrjta, a nie pnblicnie «j- 
zoawaaa. Co s^ tjczy odsczepkňstwa, jezdi ono jest czy^e («c&. i^mn), 
U y i€z doaieszania beretyckicb bl^w, nie nyradia irregHlarítatem; 
gájt karj, jakie prawo wówczas wyniiena (caa. Jm mmmt l § 7 disL 
2$; can. ScAú. %4 es. 24 q. i; ep. Qmod i de Sdíis. X 5, 8), nie ma- 
j% oatmy irregnlaríutis. Ale ježeli jest odszcxep. mm jmmm awane, 
t. J. polfezone z bere^^, wtedy irr^aJaritatem lad^gaj^ nietylko aami 
odizczepieácj, ale i idi zwolennicj, t. j. credentes, receptatores, íaatores 
i defensorei, i wizyscj d, jeieli fi| swieckimi, na awsse do iwi^ceň 
ynyti^n nie maJ4, a ješli dodioimjrmi, nie mog% na wjlszy stopieň 
bjé pofoni^ Apoftad, tak d, co weim^trznie wiarj d^ aparli, jaké 
i d, co przez bojažá zewn^trzny znak przedwnj naletnema wiary wy* 
znania okázali, chodaž wewn^trznie nie odštípili od wiary; ich zwolenni- 
cy, t. j. fauiores^ reeeptatores^ eredentes i de/ensaršt^ s§ irregolares i w ta- 
k^ž sam% jak heretycy irregalahtatém wpadaj§, t j. na zawtze od áwi^ 
ceň f^ odsaai^', ježeli s^ áwieccy, zaá dachowni nie mog% do wyiszyeh 
iwisceú byč doposzczeni (tak wszyscy na cp. Contra 1 3 de Haereticisin TI d, a). 



Irr6|«liritti. 277 

4« Powtérzente ChrztU (ob deUetum Herati<mi$ et ahuiuš haptí$m{). Irre- 
golsrítas U jest bardzo dawna: ma poes^tki w afrykáňflliim Koiciele, 
gdy powBtaly spory o chrzest Jaž oehrzczoiiyeh pnez dooatystéw. Prae« 
trwatíi ODft prawie bex xmiany, wyj^wszy tylko co do ci^košci kar, 
ai do naszyeh csasów. Obeenie podlegaj^ j^ d, którzy kogo powtóniia 
clirxes%, cbociaiby to nadiiiyde byto okryté, ježeli ieb nie wymawia 
niewiadoniošé fakta, ale nie prawa (cap. Em literanm 2 de Apostasía et 
iter. bapt. X 5, 9, argomento ad ini^s). Kto chrzd powtómie pod 
warankieiD, w rasie nzasadnionej w%4>liwoád w írregiil. nie wpada, cbo- 
ciaiby sÍQ potem pokazUo, že pierwszy chrzest byl wažny; lecz ten, kto 
lekkomyálnie, bez dostatecznycb powodów, chrzest wamnkowo powtórzyf, 
chociažby przez to nie zastal irregnlaris, winien prodč o dyspens^ ad 
cautelam. Powtómie chrzcz^ych irregnlarítas jest ezqstkcwa^ U j. nie- 
dozwala im dalszych przyjmowač áwi^eeň. Irregnlaris jest takže ten, kto 
ministnúe ndzielajfcemn chrzest powtómy, ale wttdy, gdy nadnžyde jego 
jest jawne i gdy go niewiadomoéč fakta nie wymawia (cap. JSr literarum 
2 dt.). I ta irregnl. jest takže czqMcwa. Bówniei wpada w irregol., 
kto áwiadomie i dobrowolníe pozwala si^ cbrzcié po raz dmgi (cn. Cen* 
fimumdum S5 dist. 50; cn. Eaa 118 dist. 4 de Gonsecr.), jeíli go nie 
nsprawiedliwia niewiadomošé fakto. Dia tego, jeáli kto wie, že jnž jest 
ocbrzczony, a pozwala si^ dobrowolnie chrzdé powtómie, chociažby nie 
wíedziaf, že do tego wyst^pkn przywi^zana jest irregnl., wpada w nl^ 
przedwnie zaá ten, kto zna prawo de irregnl. dostateeznie, ale nie wie 
o tém, že jnž zostat ochrzczony, wolny ab irregnl. za przyjtde chrzta 
powtóraego. IrregQl. d^žysa na powtómie chrzdé si^ pozwtlaj^eyeh 
jest caůcawita: nietylko im wzbrania przyj^da jakichkolwiek áwi^eú, ale 
i nžywania tych, które jnž otrzymali, pozbawia. Nadte, Koádól ol^^ 
prawem irregnlarítatis tyeb, kiórzy bez potrzeby, wiedz^c i cha|c, przyj^ 
chrzest od heretyków. Prawo to jnž w IV w. istnialo (Gondl. Carthagin. 
T a. 401, apnd Gratian. can. PlaeuH es. 1 q. 4); wyražnie o niém mó- 
wi Feliks ni r. 884 (can. Qm m quoUhei lo es. l q. 7), a wedhig 
niego dzied w potrzebie, niewiedz%ce o tém, przez heretyków chrzczone, 
nie 8§ irregnlame, ale wszyscy inni, skoro dobrowolnie i ze áwiadomo- 
ácl^ chrzest od nich przyj^K, nie mog% roieé wtt^pn do stann dncho- 
wnego. Wreszde, synod neocezarejski (can. Si quíM i dist* 57) zabronil 
wyéwi^caé na kap^anów ^cfa, którzy przy ámierei doplero w czasie cho- 
raby przyj^li chrzest (c/ynícť), bo nwaža? wiar^ ich za rtab%; jednak gdy- 
by póžnicsj dowiedli swej wiary, Inb tmdno byto o kaptanów, wyáwiQcaó 
takich pozwolil. Prawo to opiera sif na domniemanio brakn žywej wia- 
ry; a dwa wyj^tki, jakie czyni, U). dla tych, co wiar$ sw^ stwierdzili, 
i dla tych, których w brakn innych potrzeba do kaplaástwa powolaé, 
dotychczas w prawie istniej^ (zobacz wypadki, w których ndzielono dy- 
epens^, Inb j^ odmówiono, w Analecta JurU PofOifieH seiji 8 p. 1691 — 
1705 i 17S7). 5. Nadoiycie kaptaAttwa («r d^eU> atutut ordmatiom$ 
€t ordMš). Nadnžydem áwi^nia, abusus ordmatíonis^ nazywa si^ niepra- 
wne jego przyj§de, sprowadzaj^ce iiregnlaritatenu Gi, którzy bez wiedzj 
i zezwolenia swqjego bisknpa šwi^nia przyjmig^, nazywi^J) síq w pra- 
wie nkradkiem wyšwi^ceni, furUve ordinatí; a dzi^ si^ to wtedy, gdy 
nie b^dfc przez swego bisknpa wyprobowani, nie nu^^c od niego pozwo- 
lenia, podrobiwssy dowody, éwiadectwa i pozwolenie tegoi iMsknpa na 



2T» 

fncfífeít Mif^ tik 

ve cif od obc<9» hwk«p<j oj mam^ od i^mw^bl Ticj ni w 



uá bjé 4o p jiM*y> Iwi^mnú fwaai^ (cpu Fcbíbw i d» £• <iid finr- 
tff« X S, SO; €^ Jmaatmt 3 Má. tic). Cí, ktátxf mlífi ■ |iwi g CM Í 



fliíí^tfA, dcpoBOvucgo, iMTiljlEft í ■Jiii f M ňii L sSbo takkgo, któty 
ixfdď š^ i fodaoid i uscda bíitapicfo, wp>á ^% w incgiL, dh któ- 
rij Bít BOM wi BžoMtnwmé w pnmtte iwíQctnB, am Ij6 iiwiiulj* 

■á do dakijcb (euf . Obm ckrieú t de OrdúMtis áb wpKni|iii qvi de. 
X 1, la; enp. i2^ 1 do ahiwitifii d ordíMlis X », 8; c^. IVo- 
UndĚoii 2 cod. tít.; cu. V^mimm 18, cob. CMutfkif lil cn 1 q. l) Bi- 
fksp albo »( znec looio dobrovoUie smn^da 4jeee^ i biskapii^ t«> 
rjiájkeps albo v id wykoftjwaoia docílit nimliiiMij pnmako&f i »- 
l M M>o «B io (itprjeopw mjwddku), o w takiek mach aía mka ti^ tuaql 
Itskopí^ foda o žd, Lecs gdj majqe bjé » wjit^pki liotonys, «!»«•• 
dfa to í dobrowoliiío meká ai^ biskapatira, lob gdf niewiiuij ckee wstqpié 
do, kIal^to^^ otrijiaajq djspensq od Papieta, potnebaq do amnceia 
zwífKtai, którjai se awoún koádolea potfcnmj soetal; wted|f aietylko 
Btraea itafiájkej^^ jakq miat nad wiaajini swcj di^ee^iy ale i wykoiiy- 
waaío fukcji bídnipiego éwi^eenia, i to oazywa si^ nwreun\tm godao- 
šd i nn^a biskopiego. Ježeli kiskop znekl ú^ tfíko jmrjiájkejji M* 
ikapi<i« lob jij wjkooywaé dla nieslaiznie stawianyeh prsenkód ue mo- 
ie« laa prawo wjkonyweó fankcje biskapiego éwi^cenia, sa poiwoloniea 
tego bíUnipa, w którego djece^i f i^ znigdige; ztfd aiof e i áwi^ceiiki 
odzielaé, przj zachowania potrzebajch praepiaów, a wi^ odnetono pnei 
niego nie fprovadziuq irregalarítateiB. Lecs jeáli biskup znekl si^ ni^ 
tylko leinej joryzdykqi, ale i wykoDywania fonkqi biskopicb, do jakidi 
na moey áwi^cenia otrzýmanego mial prawo, t j. jeáli m^ zrzek! godno* 
áci i orz^n {renuntiavit loec et dignitatí)^ nie moie joi bisknpich fonkcji 
•pelniaé, a zi|d i udzielone przez niego áwi^cenia sprowadziy^ ířregiila- 
rítatem. Odnosí bíq to tjlko do éwi^ceň wjržazjcb, mntejsse bowieni 
iw^eenia mog^ byó nieldedy 1 przez Dio-bisknpów ndzielane, i dla tego 
ícb adzieleoíe przez biskupa takiego irregolarítalein nie wyradza (cap. 
Bequiiimt t de Ordinandis ab episcopo qoi. X 1, is). Zostajqcy w wi^ 
kszej ekftkommanice nie mog^ áwi^ceú przyjmowaé, a gdyby je przyj^li, 
wpadaj% w irregal., skatkiem któr^ niemog^ ani przyjt^ych áwi^ceá wy- 
konywaé, ani przyjmowaó dalszycb (cap. Quum 32 de SÓiten. exeom. X 
6| $9). Jednakže niewiadomoáé tak faktu jak i prawa wymawia od Ui 
irregnL, lecz o tyle tylko, o ile nieznajomoáó prawa dotyczy samej 
ekskommnniki i zabronienia przyjmowania w niej áwi§ceú, a nie tego, 
2e do áwígcenia przyj^tego w ekskommnnice przywi^zana jest irregoL 
Kto przyjmuje éwi§cenie wyžsze, nižszego nie przyj^wszy pierwej, np. gdy 
'lubdjakon, nie zostawszy jeszcze dtjakoneni, wyáwi^ny zostaje odrazu na 
kaplana, takie áwi§ceniem nazywa si§ áwi^cenie z przeskokiem {ordmatío 
pir talium) i wyáwi^cony w ten sposób jest irregnlarís. Nie može on 
bez dyspensy przyjí|ó opuszczonego éwi^enia, a póki go nie przyjmie, 
nie može ani w przyj^tém ministrowaó, ani do dalszego przyst^pié 
(can. iSoUiůiludo i dist. 52; cap. Tuae nnic. de Cleríco per sattnm X 
6, 20). Nadto irregol. ta dotyka i kleryków mniejszych áiriQceň, pnyj* 



ImgiltrilM. S79 

mai^BJéh Je bes irfenmcj tontory (DD. mi ctp. Qmm ii d« Aetete et 
qnilitate X i, 14). Ktoby w dwóeh po sobto nast^pajfejrch dniadi, 
mlbo w tjmže samým dnin odsielil dws áwi^oenim irytue, jeit sanispeii- 
dowuij od ndnélaiiSa obydwó^, a pnyjm^jfcy jest irregiilaria i me- 
mote wykonywač ostatniego áwi^cenia, ani do dalsxyeh pnystQpowač 
(asp. Uteroš is de Temporíb. ordinatio. X l, ii). Tot samo ma miej* 
see, jeteli kto w jednym dnin prxyjmige áwi^ceoia mniejsxe i sab^jako- 
nat (eap. Qaum 2 de Eo qni fortive X 5, 80). Nadntydem k^iliá- 
stwa, almtus ordmiš^ nazywa síq tle wykonywanie ówi^ceň, csyli ni^rawe 
spehiianie fankcji koádeloyeb. W skutek te|^ nadažyda wpadiij% 
w irregnL ei, któny nie otraŤmawszy jessese áwi^ceniat jnž spefaiis|% jego 
fankeje aroczyšde i jakby s obowi^xku i on^dn (eap. iSť giM 1 de 
Qerico non ordinat. X 5, 28; cap. Em fíteris 2 eod. tit.). Popadá 
w tQ irregaLy kto iwiadomie, nie saá pnez niewiadomoáó wykoQywa obo- 
wi%zki jessese nieprzyj^tego áwi^eenia, a wtedy irregoL jestr es^emoa 
i nie dopnszeza do prsyjQda áwi^Geň dalsiycb; nadto, tak prsekraeadl^ 
xasnspensowany jest od íwi^nia najwyiszego, jakie pedada, ale nie od 
niissycb. dwieecy, wykonywajfcy fimkge iwi^ň mniigszyelif skntkiem 
smienionej prsez swycziý karnoM. w irregnl. nie wpadig%, a jakkc^wiek 
z tekstów prawa nie mo£na na pewno wnooié, 2e saei^giú^ irregalaiitatem 
za spehiianie fdokcji áwi^ceú wylszyeh, jednak to jest bessprieenióm, 
2e powinni byó za to ci^o káraní. Nadniyciem • takte pod^gajteém 
la 8oh| irr^^nlaritstem jest pogwateenie cenzur; albowiem ktoby zosta- 
j%c w ěkěkammuniee wi^kszej, nroezyáde i z nrz^dn, šwiadomie i z win% 
swqj4 spelnial fnnkcje koédelne, do áwi^eeň prsywi^zane, wpada w irregnl. 
i moie byó jeszcze wi^kssemi kárami dotkni^ty. Jednak irregnL ta nie 
pozbawia ani benefii^jnm posiadanego, ani ol^^da nowego w posladaníe, 
byleby tylko zwolniony byt z ekskommnniki. Dotyka ona nietylko ka- 
I^nów i wyžsze áwi^ccóiia posiadajfpycb, ale i kleryków mniejssych áwi^ 
ceň (can« Si qms 7 es. 1 1 q. 8; cp. Si eeMrat nit. de Glerioo ezcom* 
mnnicato X 5, S7; declaratío Benedicti XIV an. 1741 de derids minor. 
ord.). Zostaj^y w mupenM^ jeteli celebraj^ lab jakiekolwlek inne 
fnnkcje do áwi^ceú przywifzane spelniaj^, wpadaj% w tdí%2 sam^ irregnl., 
jak i gwalc]|cy ekakommunik^ (cap. Qfum 1 de Sentent. et re jodic. 
in YI 2, 11). W ifiterdyhcie osobowym zostiú%cy w t§ž sam% Wj^idig^ 
irregnl. za sprawowanie fankcji koídelnycb, co i nie szannj%cy dnkommn- 
niki i vasgensf (cap. /« cui 20 de Sentent. excomm. in Ví 5^ 11). 
Poniewaž depozy<^a obejm^je w sobie sospens^, przeto deponowani, qira- 
wnij%cy obowi^zki stopniowi swojego áwi^nia wlaádwe, staj^ d^ irre* 
gnlard. Žadn^ niezwi^zany cenzury dnchowny, ježeli wykonywa fnnkeje 
koécielne w miejscn, nad którém d^ty wyrok interdykto, wpada w t^ 
sanui irregnl., cbyba že go zasloni niewiadomoáó, gdy rzecqrwiicie nie 
wieddal, že miejsce to pod interdyktem zostaje; albo wi^^óenie jakie 
Inb przywilej, do osoby mn ndzidony (cap. /« qm 18 de 8ent. excom. 
in VI 5, 11). Wolni s^ ab irregnl. za pogw^cenie cenznr d, ktárzy 
w chwili ámierd b^^cym administruj^ sakramenta, d, którzy dla ani« 
knienia d^ftkiej infanqi i wieUd^^ zgorszenla WykonywaJ% jak^ fnnkejQ 
swego áwi^eeoia; lecz d ostatni zaraz powinni d^ o dyspens^ starad. 
Wreszde, gdy wyrok z prawa niewažny {9ůntšniia ip$o jurš mmlla)^ nie 
može byó za žáden wyrok nwaža^y, nie przechodd w powagig rzee^ 



280 Imotttiritat. 

nidxonej {ru judieata) i skutków prawnych iadnjch nie wywiera (Clement. 
jPúiiaraUi 3 de Senteat. et re jndic. 2, li), pneto i wyrokiem taldm 
wyneciOD^ cenzury gwalcfcy irregolarís nie jest. e. Ntdužyoíe matžen- 
•twa {es dětíeto abunu mairimomi). Malžeústwo w mistyosném zoacze- 
nia wyrata po}%cseDÍe Cfarystosa z Koáciolem. Grdy zaá Chrystos jest 
jeden i Koidól jeden, áwiety i niepokalany, jak mówi á. Pawel (epist. 
ad Ephesios c. 5 v. 27), matžeňstwo przeto, aby dokladnie wyratato 
pot^czenie GhryBtnsa z Koádotem, powinno byé jedoego z jedo^ i to 
s dziewicf. MQiowie, których malžeástwo nie wyražato w ten sposób 
podobieňstwa zwi^zkn Ghrystosa z Koácio^em, byli, pocz^wazy zwíaaacia 
od oaaaów, w których Augnstyn áw. glQbiejj wnikal w to mistyczne po- 
dobieústwo, niedopnszczani do služby ottarza. Do ich liezby zaliczeni 
zostali i dachowni wyžszycb áwi^ceá, którzy zwi^zani b^d^c álnbem ccy- 
atoáci i pol^cxeni nim % Boglem i Koáciotem, jakby malžeústwem dncho- 
wném i miBtyczném, zawierali potem malžeňztwo i takowe spelniali. Jak- 
kolwiek midžeústwa takiego zawarde jest wystQpkiem i z niego powsta* 
je irregoL zwana bigamiae šimUiíudinariae^ gdy jednak irregularítas bigm- 
miae w ogóle zalicza bíq do tycb, które nie ex deUcto^ ale ex ď^/edv 
pocbodz^ przeto dia jasnoád i caloáci rzeezy i o bigan^i dnchownych 
cqrli o nadužycin przez nich malžeňstwa niiej traktqjeroy. 7. Wystfpki 
Znieatawiaj^ce (ex ddictia m/amanUlmd). Jest ogólna w prawie zásada: 
InfamihuM portae non pateatU digmtatmn (Reg. jurís 87 íq YI 5 ult«). 
Inísnga zaš jest trojaka: $qdowa (juridica)^ ježeli kto aktem s^owya 
uznaným zostal winnym haúbi%cego wyst^pkn, albo haňbi^c^ kar^ oka* 
raný; prawna {legalit)^ ježeli kto popelnit wyst^pek, do którego prawo 
infan^ przywi^zalo; i pospolitá (popiUaris)^ ježeli kto uczynil coé, ezego 
ani s%dowy wyrok, ani prawo nie uznaly za baábi%ce, ale co jest takióm 
w powszecbném mniemaniu ludu. Chociaž iafamja s^dowa i prawna po- 
ehodzi z wystQpku, gdy jednak iníámja populama jest tylko brakien, 
albowiem pochodzi z czynnoáci w sobie goďziwych, a tylko w oczach 
pospólstwa za haúbi^ce nwažanych, i o niej mowa byó winna nižej w dzia- 
le irregularítatis ex defectu^ przeto dla }%czQoáci przedmiotu ob. tam takte 
o infanti s^dowej i prawnej. lY. Ivregularitates ex de/ectu, S^ pewne 
braki i niedostatki przez Koációl wskazane,' którym ulegaj^y usuwani 
bywflg^ od áwi^eú, od wykonywania funkcji koécielnych i od benefícjów. 
Niedostatki te, zagradzig%ce wejécie do stanu duchownego, s^ uraysřowe, 
cielesne, dotycz%ce urodzenia, zdolnoáai i slawy. Š. Tomasz (In IV 
Senten. dist. 25 q. s ar. 2) wykazoje zásady takiej karnoáci, mówi^c, 
že wyáwÍQceni podniesieni zostaj% do pewnej godnoáci, dla tego wyma* 
gan^ jest w nich odpowiednia éwietnoáó osobista, t. j. dobra slawa, do- 
bre obyezaje, pochodzenie uczciwe, i dia tego z nieprawego loža zrodze- 
ni nie i% do áwÍQceú dopuszczani i dyspensa dla nich o tyle trudniejsza, 
o ile pochodzenie ich sromotniejsze. l) Dla braków umyslowyok (Ex de» 
ftctu animi) od stanu duchownego usuwani bywaj) ci, którym nie dostaje 
rozumu, nauki i wiary utwierdzonej i wyprobowanej. Od pocz^tku Ko- 
áciola nie przypusžczano do éwiQceá oblákaných, op§tanych i epileptyków; 
nieprzyzwoit^ bowiem jest rzeezy dla stanu duchownego i niebezpiecsn% 
dla poszanowania sakramentom naležnego, aby ulegaj%cy takim wadom 
byli nauczycielami ludu i ministrami sakramentów. Karnoáó ta do dzi« 
siejszego doia przetrwala i dla tego stanowczo oddáleni od áwi^ceá by« 



Irrtgriirilu. 281 

wa|% i vlesaj) calkowitcj inegilaritatí Indů šwi0ecy, któRjr d«rpif 
oblikanie rosama, esy to jako naleňatwo, cqr tet jako i^pot^ i id||o« 
tysiB; klány 8% od caaota op^nl cijli eDtrgamem^ Bawel po awolnienni 
á^ od tágo ilego; którsj alegali epilepsii; dodiowoi ná dopótj tjlko t% 
imgslarao, dopóki w tjm sUnie nmjrsla zoftiu^ (čau* Qmmtmker s, 
čau. CUríei 4, ca. Usqmg 5 dist 8S; ol In ttšis 1 ca. 7 q. 3). W pra* 
ktjet pnedewssjrstkiéai abadaé naleiy, c^r istotnie sachodxí oU^kanie, 
opfjtanie, lab epilepqa, co cs^sto tradoo rospomaé: 8% bowieai chorobj 
do ^ch podoboe, a takich niebeqiieczeástw nie pnedstairiaj^ee. Obl%- 
kaoíe totjg rozomie aí^ tak tydí, któnj w azaleástwo, w gwaltownoáé 
i gniew wpadaJ4, jako tet i tjeh, co wprawdde 8% apokojni i lagodni, 
ale aie m^ rommii. d. Koogr^. Bialnpów dekretem z d. lO Líatopada 
1645 r. w/nekta, ie soakí, po ktoryeh možná energiimenów rozpoznaé, 
8%: jeftdi lekané lapnysi^gi^ te lekantwa wcale nie pomagaj^; jeteli 
ra6wi j^Bjrkami, którjdi 8ÍQ nigdy nie ncqrt; jeteli watr^t ma do necsy 
áirífi^ch; jeteli na jakiq' csQód dala olaunQe ai^ nagte wid^e, które 
takte na^ nst^oje; jeteli niencMnjr nagle wydí^e ai^ ncronym; jeteli 
odpowíada na myáK nie igavnione moir^ i t. p. Obl%kanie i opgtaníe 
stanowi d4gt% irr^fol., jeteli tjlko oblikaaie nie pochodzi s pnemijajfc^ 
pnj f cayny i pnypadkowfj, jak ap. z gwaltownej gorfcaki, podczaa któ- 
rej ntjcie rozomn chory traei i w azalon^ nawet gwaltownoáé wpada, 
ale gdy gofíyukM pneminie, wraca znowa do otywaaia rozmnn; tácy nie 
ha% m§ wcale do oblákaných. Co ú^ týczy epilepiiji, atanowi ona takte 
ci^gl% irregnL, jeteli trwa; ale jeteli aig od dawnego csaan nie ponawia, 
nálety išé la zdaniem lekaný, wedhig tego, jak os%dz%, czy choroba jot 
ataaowcso nst^ila i ponawiaó d^ nie b^dzie, czy, te jeazcze iatniqe aie- 
bezpieczeástwo. Kto po pny j cc iu áwi^ceň wíiadl w obl^kanie lab 
w epilepq^ jest irregniarís oo do wykonywania przyj^ch jat éwiQceá, 
alo ta irregnlantas trwa tylko depoty, dopóki dadiowny nie odzyska zdro« 
wia, i skoro nstaoie niebezpieczeáatwo repydywy, mote by6 do wykony- 
wania obowi%zków przywróeony. W takim razie, jeteli po oplywie roka 
choroba nie wraca, bidcnp aiote adzidíč pozwolenie aa pelaienie fankgi 
koédelaych (dtat. can. Commwuíer). Takte jeteli choroba w ten sposób 
od czasn do czasa d§ pojawia, te docbowny ani za znpďnie zdrowego, 
ani za dfgle chorego aie mote byé nwátany, jeteli wyiŇulki choroby 8% 
rzadkie i jetdi okoliczooéd na io pozwalaj^, nie nálety go od sprawo- 
wania Mny i, asowaé, lees powinien mfeó pod r$k% zawaze drogiego 
kai^ana, któryby w raae wypadka mógl go w czém nálety zast^pié. 
Ale gdyby choroba cz^sto si^ objawiala, gdyby jej przypadlošd byly 
cá^ikíe, mog%ce sprowadzaé nieprsyzwoitofó, zgorszenie, lab zamieszanie 
pomi^dzy wiemymi, powinien calkowide wstnymaó d^ od oharza. Dra- 
gim brakiem nmyslowym, wywohgfqrm irregaUurítatem, jest niedostateczna 
naaka do przyj^da i wylróaywaaía áwi^eeá. Sam rozam pokazaje, te 
nieoków nie motna do grona dachowie^wa dopaszczaó, gdy jego gló- 
waym obowifskiem jest aaaczaaie. Irregalarítatis z tego tytala prawo 
najpierwsse d^a pocz^tka Y w., t j. czasów Zozyma Pap. (caa. Utiiš' 
rolM 1, ca. Qm eede$ia$tíeiš 8 dist t$)m W póiaiejs^ch czaaach Bo« 
niCscf Vin tot pnwo ponowď (cap. NvUms 4 tit. de Temporib. ordin. 
X 1, 8). Wreszde sobor tryd., tak starannie zwncajfcj awage na 
okaztaleenio dachowieástwa, w sess. 8S wakaaal, Jaki jego atopieá wy- 




UTrK^éokUí 3 i v: 

0MMrti i ^Mfir^viúf; fK/zTftfCjJi i«ue£óA. 

»;i^vtt.^. //«tt«ub, ymitwBt v eauíe |swflado«ú vida a vym 
A;M Vj*f7 £^A^4lo ^ňzpibeozft:k ^rRz pogma. przeto ich Uiziij, jako 
w^/ M^js^iuiitwa, CMié wzbadzalj wíenijcfa* a aazcacnai aieBi 
lifftí yrzy$momMuí v jx/czet dacbovieL^va. Zt^ kacoo apoitoliki 
vj, jte pt,ífi^Mi 01* iaketwo eiala plaaí czlowieka, ate skaa daa^, 
Ktt4// m/tMM luúawefo na fáskiiiMi pona^é, a kaaon 77 dod^ tenic- 
Mrr« Kltt^ i <Í4for oi« iDog% bfé bisk«iMnii, sie dla kaleciwa dala, ala 
4lM uUmfám4á ^ehiianía obowi^zkúw l»édelojcb. Po pRcjšcin jednak 
pn^tíěáwĚú MJtaiono tf karaoió i uiuii^ od iwi^eá dotknig^ck 



283 

sMtcsa% mpétikaíti^t fliog%c« númiaLé wstr^ faA Ameck (etp. Frakfi^ 
mm 1, et^ TWi 4 tít. de Oerko aegrot. X s, 7). Db t€«o iiie aosf 
bjé do iwi^eeň dofmwcaw: glosiv álepi* ktArjiB brak jednego oks, mo- 
eso koliwi, t j. nie mogfcj bei kuli chodzi6, podMmieiii non tub war- 
gf, garbftd, tr^wad i t. p. Wszjitkle te wyptdki kalectwm pmio wj- 
xníMiia, ftle me dim tego, itbj nie vEUwato innych niedostttkéw i ntomao* 
ád dalft sa in^gnlarítitem, lecx tylko jtko przykladj. Zt^d udeij tt 
rognt^ prsyjmowté, le kuždy^ kto dla jakjegokolwkií bnko i kalectwm 
albo nie mole natofcjde i wedhig przqpisów pehiič obowi^zków prsjwiv 
zanjdi do firi^eeň^ albo obndzalbjr piv ^ pdaienin igonEenie, watrQi 
Inb ámiedi w wiernydí, nie mole mieč wsfcgpa do stanu doebownego, 
jak np. posbawiony palea, potnebnego do tr^niaoia i lamania bostji, 
Bujfcj wpnwdaíe otiadwa oczj, ale lewe {peéMM cmwmeuš) pozbawione 
wzrokn potnebnego do czjtania msntn, miú^cy r^ nie eal^, epanlizo- 
wan jy nie mog^ej wina znosió i t. p. Poniewaž aaá braki ze stroo j dala 
nie «| w prawíe wymienione ssezegMowo, ale racaej ogóln% wikasane 
regal%, pneto latwo zdárné d^ moie w^pliwoáó, ezf w danjm wypadka 
jest inregnL W takim razie InskiqMi prodé naležjr o objaáňienie, ale nie 

dyspens^ gdjri takow^ addeiíé nie moie, jako pnedw prawn powaze- 
ebneno; ježeli biskup vzna, te zachodd irregoL^ wtedy o dyspens^ naie* 
ty ndaé si^ do Stoli^ Apost.; jeteli zaé adaniem jego wypadek danj 
nie poeitga ra sob^ irragalaritatem, wtedjr djspensa nie jest potrzebnf . 
W ocemanin wszakže Wjrpedków, o ile one podchodzf Inb nie pod prawo 
irr^nlaiitatis, zwraraé nálety nwag^ na okolicznoéd miejsea i czaso; bo; 
skvtkieni odmiennjrdi obycsiíjów, moie w jedoém núqseii nlomnoáó jakaá 
za bardz% szpetnf nchodzié, gdjr ^Tmczasem w innjrm knún owagí na ni% 
nikl nie zwnea. Nálety tež mieé na wzgl^dde i przymioty osoby nleghj 
oIoBnotfd dala, bo jeteli szpetaoáč zewactrzna jest wynagrodzon^ wiel* 
kisad przyndotami wewagtrznenii, onz jetdi osoba laka utyt^ byó moie 
z wielkiai dla Koédola potytkiem do pelnienia obowifzków, którym jej 
sqMtnoáó nie prseszkadza, wtedy dc^oszczenie jej do grona dndiowieň* 
stwa nie b^zie przedstawialo nieprzelamanej przeszkody; nakty d^ je« 
dnak w takini razie, dla samcj nawet spokojnoád somienia, odnieéó po 
dyspens^ do Stolicy á. W katdym zaá razie, gdy idzie o djrspens^ od 
tcj irregnLy nddelon^ byč mote tylko przez Papieta. s) Z wufy poek^ 
dzema (£r defůdu natdthtm), Praez dzied^ pierwszycb wieków prawie 
nieznan^ byla la ineguL, bo nie tyle na pochodzenie, ile raezej na cno- 
tfy zaahigi i zdolnoád kandydatów do stann dndiownego nwag^ zwracano. 
Ale gdy w XI w. znaezna ez(áé klem na Zacbodzie popadla w nalotni- 
etvo i gdy kaplani, podobnie jak magnad, synów swydí nieprawydí sta- 
rali d^ nmieádó w stade dnebownym, pienrszy synod w Poitien (1078) 
wyst^pit przedwko temn nadotydo (cap. Ut fiUi \ de Filiis prasbyteror. 
X 1, 17), poezém poszly prawa, szczególniej papiežkie dekraty, które 
nietylko ksi^žych synów, ale wszystkich nieprawego nrodzenia od <^tana 
odsány. Jednakte i pned XI w. motna dostrzedz, te to i owdde nie- 
prawyeb nie cbdano w poczet dachowieástwa prayjaúmaé (ca. Táli 1 7 es. 

1 q. 7), Inbo ogólne pnaedwko nim prawo pochodd dopiero z w. XL 
WeÁag prawa kanonicznego nwatani s^ jako niepnwego pocbodzenia: 
1) zrodzeni bez aaiteástwa i po za niém; s) arodzeni wprawdzie w nat- 
ieňstwie zawartém ale niewatném, jeteli obiedwie střeny, onltedstwo to 



284 Imiriirilu. 



sawierajice, wiedxialy o a^odz%cej mi^itj ntemi pnesskodiie, 
ecj niewažooió BialžeAstwt; S) nrodxéni w mitiedstine niewatném s pnj- 
ezynj pnesikodj oni ewažiíiiý%eej, która wpniwdsle obydwom stronom iďe 
bylft wiadoBia, lecz nni^žeĎstwo samo stwirte sostalo niejawnie (ob. Clau' 
destiniuu)^ lab z opaszeseniem popnedzié wissych HuďiSeúštwo fornudnoédt 
jak np. zapowiedsi; 4) nrodzeni % maHeňstwa wprawdzie prawego i wa- 
tnego, ale wtedj, gdjr rodzice byli zwi^zani álnbeni czjrstoéd. Pnodimie 
zaá nieprawymi nie s^: i) synowie kaplanów, srodzeni pned kaplaňstwem 
s matžeňstwa wainego; 2) syDOwie srodzeni z malžeústwa wprawdzie Die« 
wažnego, z powoda zacbodz%cej przeszkody QiiiewaAaiid%e4« 9\e Diewia* 
domej albo obndwa ztroooin, aibo przyiugmiii^ jednej, jeteM formalnoád 
poprzednie zostaly dopehdone, a mianowide, ježeli zapowiedzie <^loszoiie 
byly; 3) synowie niewiernych rodziców, zrodzenl z malieástwa zawartego 
w ztopniadi przez Koéeiól zakázaných, byleby tylko zachodzil natarainy 
zwi^zek malžeústwa i nie by) niewažnym z zamego prawa nátury. Go tí^ 
tyezy podrzntków, Grzegórz XIV Pap. przez koostyt. (Xreumtpšeta z r. 
1591 ndzieli) przywilej azpitalom i bractwom, zijmnj^ym si^ ich wycho- 
waniem, že wszystkie dzieci ntrzymywane przez nie i wychowywane nwa- 
žaj% 8ÍQ za prawe. Dia takich wíqc, ježeH chc^ wej^ó do stanu dacho* 
wnego, žadnej nie potrzeba dyspensy. Lecz o innych podrzntkach prawo 
kanoniczne nic nie mówi i dla tego potrzebnj% dyspensy ad cmOdawt^ 
gdyž nie wiadomo, czy s% prawego lab nieprawego pochodzenia. Jak nsn- 
wa 8ÍQ brak prawego pochodzenia ob. tej Enc IV 446. Pomi^zy le- 
gitymacJ4, czjb' uznaniem potomstwa za prawe, a dyspensy zachodzi ró- 
žnica i nie možná obojga brač za jedno. Legitymacja bowiem jest aktem 
najwyžszego zwierzchnika Koáciola, t. j. Papieža, i skntki jej 8% prawie 
težsame, co i legitymacji przez nástupné malžeústwo dokonanq. Dlega 
ona bowiem interpretacji najobszemiejszej, do wszystkich wypadków može 
byó rozci^ni§t4, wyj^wszy tycb, jakie prawo wyražnie wyjmnje. Dyspensa 
zaá jako laská tlumaczy síq áciále, t. j. w ni^šciálejszém znaczenin wyra- 
zów, gdyž ona uszczerbek prawu prsynosi. Jednak i legitymacja nieznosi 
irregularitatem, szczególoiej w niektórych wypadkach, t. j. w wymienio* 
nych w prawie, lub gdy w fandacji benefícjum zastrzežono, aby si§ ono 
tylko prawym synom dostawalo. Legitymacja bowiem nie czyni prawym, 
ale tylko uprawnionym, jest ona tylko fíkcj^ prawa, U8nwaj%c^ od nie- 
prawego potomstwa skntki jego pochodzenia i nwažaj^c^ je za prawe. 
Wypadki prawem obj§te i wyl^czone, o jakich wspomnieliámy, s^: godnoéé 
kardynalska i poslngiwanie w koáciele, w którym ojciec mial beneficiinm. 
Go do tego dmgiego wyj^tkn, Siolica áw. niezmiernie jest tmdn% w dy- 
spensowanin, a dowodem tego mog^ byó przyklady przedstawione w ca- 
lyro tytnle 1 7 ksi§gi i dekretaljów de FíUíb preabyterorum. Sobor tryd. 
(ses. 26 cap. \b de Ref.) potwierdzaji|c co do tego punkta kamoéó istnie- 
j%c4, wyraža síq, že legitymowanemu ducbownemu nie wolno jest w jaki 
bi|dž sposób (quoquomodo) ministrowač w koáciele, w którym kiedyi ojciec 
jego posiadal benefícjum. Skutkiem w^tpliwoáci, jakie wyraženie quoqwh 
módo mtniatrarš wywotalo, á. Kongregacja Soboru objasnila, jak poáwiad* 
cza Benedykt XIV (de Synod. n. 14), že legitymowany w takins ko- 
áciele nawet spowiedzi sluchaó nie može. Co síq tyczy dyspensy, tQ 
može biskup udzielaó tylko do přzyj§cia éwi^ceú mniejszych i do be« 
neficjów prostých w ácislém znaczeniu; do áwi^ceú zaá wyžszych, 



IrrifaliritM. 285 

do beneficjów s piecs^ dnaz i inojeh wí^ks^ch potneba iM^uesldej dy^wn- 
sy (cftp. Iš qm i; cp* iVnm 18 de Filiis presbjt. X i, 17). Po- 
niewai xaá djspensa édále á^ ttamacsy, pneto dyspenaoiraDy do bene- 
ficjnm moio otrzymaé tylko jedoo (c cit. Js gm), djrspMsowany do 
otnymanim godaoiei moie na Uk% tjlko byó posnni^m, do której eura 
cmimarum nie jest przyin^zana. 4) Z braku triěku (Eg dé/eeiu oětatíš), 
BátDyin zmianom ulepila karnoió koádelna pod vsglQdem wieka tycb, 
któny do áwi^ceň mieli bjé poaavaoi. W pierwsqreh wiekacb Koádola 
wymagaao wieka dojnsalizego niž dxiúig. Co do toiuiiry i mniejanrcb 
áwi^ceá Die bylo éciále ognaczon^io wieka; dopiero fioni&cy Yllixa- 
bronit dziedom tonsor^ adzieUó. Za esasów Jastyi^jana tob4jakoBi po 
18 latách žyda byli áwi^ceni, tož samo sobor wienneáski postanowil, ale 
trydeneki podniósl do lat 22. Djakoni w I? w. powinni byli mieé lat 
30, w TI 25, w XIV 20, a od sobora tryd. rok žyeia 23cL Do kapUá* 
stwa wymagano w w. lY lat so, ale na koňco jnž tegož wieka tneba 
liylo mieé lat 85, zaá w YII w. jož soowo wystarcsato tylko lat sOy 
a okolo w« XII w 25 roka bywali wyiwigcani i ta karooáó nieimienioD% 
po dziá daiaá sostala. Do biskapstwa w w. IV ponotywMno niQžów 45 
lat žyda mi^i^ch, w w. YI lat 35 wyoiagano, a od w. Vn stale otrzy- 
m^je si^ karooáó lat 80 wynui^fca. Dsi obowi^mjfce prawo eo do 
wieka opiera si^ oa pnepisach sobora tryd. Nie ozoacsyl on lat, w któ- 
rych nože byó mlodziež do tonsory i mniciiszycb áwigceň przyposzczan^, 
že jednak ž%da, aby nu^cy pr^J4^ tonsory csytaó i pisaó amieli (ses. 
28 cap. 4 de £^.)t aby do mni^ifi^eh áwi^ceá posawani sňali j^zyk 
ladáski ^bid. cap. 1 1); wssyscy saá aby dawali nadacií^, že dlsT tego tea 
rodxi^ žyda wybrali, aby monfi wiemie Boga slažyd; dla tego tak w ma- 
j%cych toosor^ jako i mnic(j8tt éwi^cenia pr^mowaé, powinien byó wy- 
magany wiek taki, któryby powyžs^ym warankom odpowiadal. líimo to' 
kanonMd s^ds^i že 7 lat žyda wystarcsa do prxyj^da tonsory i mniej- 
ssych iwi^oeň. W ses. 28 ros. 12 sobor tryd. do sobdjakonata wymaga 
22go, do 4ÍAkonato 28go, do presbiterato 25go roka žyda, kt^ przy- 
nijiBoicij jednym dniem roqK>cxgta byó winny. Do biskopstwa potrseba 
skoňeawnydí lat 80 (c. Quantum i de Electiono X i, 6). Praed doj- 
édem do wieka prx^isaoego wyiwi^ceoi byli dawniej w sospensie, až 
do dojáda lat wlaádwych (c Vel rum 14 de Tempor. ordin. X i, il), 
ale Pios II rossser:^^ to prawo konstytacj^ Cumexsaerorum (17 NoTem. 
1460) i ostaoowil wieczystf sospeos^ w której gdyby sospendowany 
fookcje koádelne spelnial, sti^ si^ irr^golaris. Ale sospensa ta ipeo jure 
dotyka Ijch, którzyby ze d§ wiar^ t. j. wiedz%c, iž lat prsepisanych nie 
mi^f, áwigcenia przyjmowali; zreszt^ stosoje rq ona Uik do áwieckicbt 
jak i sskonnycb docbownyeh. Zt^wyplywa: že w dobrcj wierse, t j. nie- 
wiedzfo o tém wyáwi^cony przed csasem, poznawssy U^d, powinien sig 
od pelnienia obowi^ów koédelnycb wstrzymaó i czekaó na dojáde lat 
przepisanych; a w zlej wierze wyáwigcony, gdy do wieko potrzebnego 
dojdzie, powinien o dyspens^ prosió. Ale i wyáwi^cióf^ nie niaj%cycb wie- 
ko prawem wymagan^o, wpada w sospens^ od odzielania áwi^á, z t% 
tylko róžnicf, že za odzielenie tonsory wpada w sospens^ na rok jeden 
od odzielania tonsory (c. Nullue 4 de Tempor. ordio. io YI i, 9); za 
mnicjsze áwi^cenia kára ma byó prsez przeložonego okreálona; za každé 
zaá wyžsze áwigcenie oznacza prawo sospensg od odzielania ws^stkich 



286 InragnitrKai. 

twi^ceň, ale Jest ona ferendae nie ktkté Hnientiae (c. eit. Vd n&n 14 de 
Temp. ord. X l, ll). 5) Z braht mobocfy (Et: defectu Ubertatís). Gi, któ- 
ny w skatek stana i zig§cia swojego tak 9% obowi^zkom oddáni i wnie 
sawiklani, že nie mog^ síq calkowide oddaó dnchownej ^loishidze, nie 
maj% tež prsyst^pu do stanu dnchownego i s^ irregnlares. Takimi s^ 
niewolnicy w^aáciwie zwani, zwi^kiem matžeňskim pol^cseni, i obowi^- 
sani do zdawania rachanków. Od samego pocz%tkn Koádól nie dopnszcsa! 
do áwi^ň niewolników bez zezwolenia na to ich panów, chyba <e wol- 
no^ pozyskali (manumisii). Kanóny apost. zabrani2^% niewolników wyáwi^- 
caé, a nawet t^dig^, aby obdarowani wolnoácí^, jeáli cbc^ dachownymi 
zostaé, nie pozostawali w domach panów swoich. S. Leon Papiet (can. 
NuUus 1, Admxtíuntur 21 dist. 54) objaánia przyczynQ tej irregal., mia- 
nowide pochodzenie niskie, obyczaje po wi^kszej czQád grabe, którydí 
stan poniženia i wzgardy, w jakim niewolnicy zostawali, nie dozwalat pod- 
nieáó i nszlachetnió, wreszcie wi^zy niewoli, które ich z panami tyňyty 
i w calkowitej trzymaly zaležnoáci. Ta karnoáé zawsze istnii^ co do 
niewolników w écislém znaczenin, którzy czy to przez nrodzenie, czy 
w inny sposób zostali wlasnoáci% swych panów; takže do poddaných, prsy- 
wi^zanych do ziemi tak, že^emi przez siebie nprawianej bez leswole- 
nia pana opuáció nie mogli, ocaz co do ich potomstwa, podobniež calko- 
wicie od panów zaležnego, ale nie do služ^cych, którzy na mocy ngody 
{ex contractu H quasi tontraetu) i za zaplatQ panom prae^ rw% oddawili. 
Odpowiednio bowiem do ówezesnych wymagaú i wamnków žyei<^ apole- 
cznego, pótrz^ba bylo wzgl§dem niewolników, chc^cych przyjmowač áwi(- 
cenia, pewne postanowié prawa, któreby nie byly w sprzecznoád ani s pra- 
wem cywilném, ani z nank^ i dobrem Koáciola. Wprowadzona wi^c se- 
stála irregnl., dla której niewolnicy do áwi^ceú nie mogli byó prsypms- 
czani; a jakkolwiek mógl Papiež dyspensowaó od takiej irregol., jednak 
dyspensa tego rodzaju, jak poáwiadczi^) kanoniáci, nigdy nie byla ndsle- 
lona. Pozostawal wi§c tylko jeden érodek przeciwko tej irregal., t j. 
przemiana stana niewoli na stan wolny. Lecz Koációl chdal, aby pozy- 
skuj^cy wolnoáé niewolnicy dopóty nie otrzymywall áwi§ceň,*dopóki t pe- 
wnoáci) nie b§dzie wiadomo, že ich panowie zgodzili síq na to i že ich 
z pod swej wladzy awolnili. Ježeli zaá który biskap pominul to wyma- 
ganie prawa i poáwiQcil áwiadoroie niewolnika, jeszcze wolnoáci% nieobda- 
rzonego, synod orleaňski z r. 5ii wyrzekl na niego karQ zaplacenia 
pana w dwójnasób ceny niewolnika (c. Si servus 19 dist. 54). Niewol- 
nicy zaá, którzy od biskupa nie wiedz^cego o ich stanie przýj^li Awi^ce- 
nia, byli káraní w ten sposób: ci, co otrzymali áwi^cenia mniejsze, odda- 
wani bywali swym panom (c. De servorum 2 de Serris n, ord. X l, 18); 
subdjakonom i djakonom nakazywaoo, aby 8i§ podwójn% cen% z niewoli 
wyknpili (cit. can. 19 dist. 54). Ale á. Gelazy (e. Ex anUquis dist 54) 
zmienil to prawo i nakázal, aby djakoni albo sig pojedyňcz% cen% wyku- 
pili, albo dali w zamian za siebie panu niewolaika, inaczej bowiem na- 
lézalo ich deponowaó i panu zwróció. Kaplana zaá, dla honoru jego sto- 
pnia, nakázal wáród duchowieňstwa pozostawió, ale wlasnoáé jego t^\t 
na zaspokojenie pana. Udarowani wolnoáci^, pod warunkiom wykonywa- 
Hia dla pana jakiej roboty, takže nio bywali áwi§ceni jako irregulares 
(c. Quicunque 6 dist. 5 4); ale mogli duchownyrai zostawaé ci, którvch 
z niewoli uwolniono, pod warunkiom spelniania duchownej poslugi, lecz 



l i Ti í Ml a ritat, 287 

d w takíoi nsie, jeáli jej spetniaó nie elidetl« byli deponowani (e. NuUm 
4^ C Eo Ubetitíuš 6 tit dd Servis n. ordia.X l» 18). Niewolai^ krom 
irregalariutífl i do průfěuji xahoMěj Die bjrli dopnwcaini bei paňsldego 
zesweleiiit. Ježeli klMstor niowiedfiat o sUme iiiewoliiieiym tego« któ- 
Tůgo do profasaji prsyj^* w d^ga tnech lat po prtyj^a m6gl byó na 
^^daaie pana terant wydany, ila po trzeoh latách jii2 pan nie m^ si^ 
ze^swemi prawami odzywaó (c i^ qm$ s ct. 17 q. 2). Ježeli zaá kla- 
sstor hib jego pneloiony wiediíat o tém, £e przyjmiýe lob pnyj%l nie- 
wolnika, powinien byl pana saspokoié, a niewolnik mógl wykonaé pro- 
fes^Q i wyáwiQeonym xostaó. Jeieli pan wie, fte niewolnik jego wst^piúe 
do klaeitoni lab pnyjmi^e áwi^cenia, a milczy, nie pneszkadsa i nie re- 
klamnje, prawo poczyti^e go jako teswalaj^cego i niewolnik ttaje sig wol- 
nym (e. Si šermu 20 diet 1^4). Do drogiego rodujn $ydi, którzy dla 
brakn wolnoíci 8% irregnlaret, nalež% maj%ey žony, prawym midÉeáskini 
iwifxkiem z sob^ pol%caone. Irregal. ta wj}%cza tylko od samydí áwi§- 
eeň tak niteyeh jak wyiszyeh, ale nie od tonsary. Opiera si^ ona na 
prawie powáei^gliwoici, obowiiiziófcéni pnyjmaj%cych áwi^cenia wyžsze, 
4o którydí przygotowaniem i WBt^p«n 8$ mniejaie šwi^eenia. Choeiaž 8% 
kanoniád, jedni atrzyniiýi|cy, ie irregoL ta nie wyhicsa od áwi^eeú mniej- 
ezydí i od tonsnry, a dnidsy twierdz%(7, te wyl^qca, jednak poniewaž 
Bonifaey YIII (c. NuUuš 4 de Temporíb. ordin. X i, ii) sabronil 
migyTm iony udzielaé tonsnr^, a sobor tryd. (tess. ss cap. 17 de Ref.) 
poawoli} addelaó takow% áonatym, w braku beziennyeh, dla poslng ko- 
ádeloycb, przeto nie ma jnl w^tfďiwoód, ie žonad mog^ przyjmowač 
tensory ale co do áwi^ceá mniej^ch s^ irregnlares. 2onad tak co do 
wi^ka^frch jako i maiejssKych áwi^oeň s% irregnlami nawet i wtedy, gdy mal- 
leňstwo ieh jest tylko rotesi, ale jeszcie nieconsuMmafími, a jeáliby je przyj^li, 
a% 8Qq>eBdow8ai od ich wykonywania, od inrsyj^a dalssych i od otrzyna- 
nia beneficgnm (c Antíquum nnieo de Yoto et voti redempt. Extravsg. 
Joan. XXII). Jedynym irodkiem pnedwke tej irregnl. jest zezwolenie 
tony, pol^ccone z jej strony ze élnbem csystoád, które može dopnádó 
m^ do klem iwíeckiego prsed spelnieniem malieústwa {ante eontummor 
tíomem sia<rái.), albo do tyda i klem zakonnego po spdnienin malteá- 
stwa. Aby zezwolenie tony skntkowalo przyj§de przes m^ áwi^ceň, 
prawo stanowi dla niej pewne wamnki. Jeieli jest mlod^, albo chodaž 
dojrzidtv a nawet star^, lecz podejjrzan^ o niepowáci^liwoáé, nie moie 
pozottaé w domu rázem z m^iem, który áwi^cenia przyj%l, ale powinna 
do klasztora wst%pi6 i wykonaé professjQ (DD. in c. Epitcapta 6 dist. 
7 7; et in c. Uxcratus s de Conyeř. coigng. X s, 82). Jeieli zaé žona 
jest w wiekn póžniejsaym i nlepodejrzaea o niepowéd^Hwoáé, dosyó b^ 
dzie gdy élab czystoéd w obec biskupa zloiy (c. Omm 4, c. Ad apoHo- 
lieam is de Gonvers. conjag. X. s,- 82). Wylv^% jednak od tego dwa 
wypadki, w których žona koniecaníe do klasztora wst^pié powinna, cho- 
dažby byla stará i niepodejrzana o niepowki^giiwoáé, a mianowide: je- 
zeli m%ž jej zostal na bislnipa wybrany i zatwierdzony (c. Saně 6 de 
Conver. coiyag. X 8, 82), a to dla oslonienía powagi biskapiej odwszel- 
kich podejrzeú, jakieby powstaó mogly, nietylko z powodn iony, ale i ko- 
biet przy niej b^d%cycb; dragi zaá wyj^tek, ježeli m^t wst^piije do kla- 
aztom, wówczas i žona tož samo nczynič powinna. Žona tego, kto áwi^ 



288 Irragiilftritas. 

cenia wjžsse pnjjV, po jegd ámierd nie može sa fl^ž wyehodsié, i to 
jest zupefaiie zgodne z dawn% karnoáci^ w której tony kaptaíiakie nigdy 
w inne zwi^sid malieňskie nie wchodzďy (kanoAy róžne w 28 el 82 di* 
Btinct.). Wszystkie powylsie pnsepiqr odnoas^ a§ do wjáwi^comch la 
zezwoleniem žonj. Lecz gdyby síq trafílo, iž kto bez tego ^zezwoleaia wy- 
éwi§coDy zosti^ jest nietylko irregularís, "ale i ilabem c^toád zwiizany, 
a zt%d debitum eonjugale winien oddawaó, cbocíaž go i%daó nie može; po 
ámierci zaá iony, ani w nowe malžeúskie zwi^ki wchodzló nie moiOi am 
fonkcji swego áwi^cenia wykonywaé, cbyba že ab irregnl. dyspens^ otrzy- 
ma. Inny rodzig irregnl. z braku wolnoáci jest tycb, któiqr 8% obowi%* 
zani do xdowania rcushunków i 8% zwi^zani obowi^zkami tak pabticsnenď, 
jak pryvatnemi. Pocz^tek tej irreguL wywodz^ od kurjalnych. Za czasów 
eesarstwa rzymskiego irur^aZiai arz^dnicy bylí tak paástwu oddáni i obowi%sani, 
že w znaczenin zaszczytniejszém mogli byó niewolnikami paústwa naiwani, 
tak, iž oni sami, równie jak ich rodzina i potomstwo i oi^ ich mig%tdí 
w pewien sposób do paústwa nalézal. Dia tego, ježeli weszli do atann 
duchownegOy cesarze ich odbierali i do knqi powracali. Feliks L Pap. 
chc%c unikn^é takicb niewlaáciwoáci, zabronit wyáwiQcaó kwýab^A (c. 
JDeňgnaia 2 dist. 6i). Ale byla i dmga przyczyna usuniQda ioh od 
áwi^ceú: kurjolni bowiem za czasów pogaňskich nrz^dzali igr^yska lodowe, 
na nich prezydowali, a przynigmniej byli obecnými, a nawet wieácaono 
ich obyczajem pogaúskim (c. JPraetšrea a dist. 61). W czasach póini^- 
szych, gdy ú% forma rz^dn w cesarstwie zmienila, kuijalnych prvyjnio- 
wano do kléru, skoro ich kurja uwolnila, bo jnž takie jak dawni^ obo* 
wi%zki na nich nie ci^yly. Po kurjalnych pozostata irregol., kt6ra doty^ 
kala wszystkich urxfdników^ tak pnblicznyoh jak prywatnych, oboirif^* 
nych do zdawania rachunków.' Do ich rz^n zaliczano i dotychczas aali- 
czani 8) prokuratorowie, pelnomocnicy, opiekunowie i knratorowie, kt6« 
rzy dopóki rachunków od nich nálezných nie zlož), nie mog% byč wy- 
áwiQcani (c. Magnua unie. de Obligatis ad ration. X l, 19). Próca 
tych irregnlares s^ jeszcze zajmig%cy síq kierowaniem i zarz%d0m apraw 
i interesów tak prywatnych jak i publicznych, oprócz tylko takich apraw, 
któremi zigmowaó si$ prawo duchownym pozwala. Taldemi zaá s^ aprawy 
i interesa wlasne, Koáciola, osob bliskich, ubogich i nieszczQÓliwych (c. 
Clerici 1, c. Qiuum aacerdoiia 3 de Postulando X 1, 87). Z prawa zwy- 
cziyowego w wielu miejscach wolni byli od irregnl. m^žowie, pablicme 
sprawy przy monarchach prowadz^cy, azostawszy duchownymi, mogli te 
urzQdy zatrzymaó. Jednakže w ácislém znaczeniu nie powinni byč nwa- 
žani za irregularnych publiczne luh prywatne interesa prowadz%cy, ale 
tylko za suspendovaných od przyjmowania éwÍQceň. Pottzebig^ dyapen^ 
papiezkiej, lecz jeáli bez niej przyjm% áwJQcenia, mog% byó, wedle uzna- 
nia biskupa, ukarani, ale ani depozycji ani suspensy ipzo jure nie ma 
w prawie na nich wyrzeczonej. W w^tpliwoáci, czy jaki obowi%zek ná- 
lezy do tych, któremi síq nie wolno duchownym zajmowaó, biskup mole 
orzec. W ostatnich latách XYI w. (1587 — 1602) istnialo prawo, nietyl- 
ko odsuwaj%ce od professji zakonnej, ale j% uniewažniaj^ce, ježeli j% ucsy* 
nili ci, co 8^ obowi^zani do skiadania rachunków. Albowiem Sykstns T 
(const. Cum de omnibus 2 6 Novem. 168 7 et constit. Ád Romanům 21 
Octobr. 1588) rozkázal, aby co do žycia i obyczajów wstQpuj^ych do 
klasztorów ácisle badanie bylo przeprowadzone, i aby ani do habitu za* 



Irrigoltrttat. 288 

konnego ani do protezi niebjli pr^puncztni mMÍ%ef dkogí i obowi^-* 
zini do dožeoia xtchuaków; ježelibj zná dopnsscxeoi zoetali, ich profe^ja 
ma byč owaiaoa sa žadn^ i mai% bjé s klasztoin wydaieni, zaé xakon« 
nicj, kiAnjhj Ukich bez badania pnyj^ pozbawieni zotUwali swycb 
Btqnii, iirz^w, godnoád, giosa biern^o i czjimego, oraz do t^o wssy- 
Btidcgo na pnysdošó sa níezdolnjcb lostali oglossenL Lbat KknieBS Tin 
(eoostít In mtprema t ApríL 1602) pozostawil badanie nahiMne przes 
^katosa Y, ale kary tjlko do samjeh pnetožonjch, pzawa tego nieza- 
ebowiú%cj^ ogrank^t. 6. Z hraku siawif (Ex defeetu/amoé) ob. wyžej 
art. In&mja. IrregiiL powsUla z inCanýi tg^ŽMff^yzaczjman^zanizzcbwi- 
If, w której s^dzia odj^ winnema dobr^ gíawg. Powródó do dobrcj sla- 
wj, ntraeoiiQ w skutek tej íoIadjí, nie možná nawet przez popraw§, ^j* 
ba 2e sprawa na qow% b^dzíe podniesion^ (ratítutío in M^mn), a znie- 
dawionj oczyádwazj ai^, nzyska wyrok s^iego, onekiý%cy» ^ j^ lúe- 
winnym, co zreszt% bardzo rzadko moie síq zdar^d. Darovanie kary 
przez monarchy takte dawj nie wraca, bo nie znosi wys^pkOi który 
inían\j§ sprowadzď. Papiež tylko može od tej irregoL dyspensowaó, i to 
wykazoje, ie ona jest wieczyst^. Prawna inCaoga powstaje bez ndziahi sq- 
dzi^o, samjm tylko fiiktem^ t. j. popetnieniem wyst^^kn, do któr^o pra^ 
wo przywi4za}o niestawQ. Dopóki jednak w Indzki^ opinji nžywa kto 
dobrcg alawy i 8%downie pozbawionym jej nie byt, dopóty, pomimo popel« 
nienia wyst^kn, nie jest infiunis. Jawnošó przeto £tl^ odejmig^cego 
dobr§ sbiw^ w opii^i ludzkiej, stanowi infunij§ praumq. Zreszt%i poniewai 
nam ta idzie o inían^ we wtglcdzíe irr^aiarítatis, a ta powsti^ nie 
tyle z wyst^ko, jak raczej z brakn dobrej slawy, i^zeto nie idzie o to, 
esy kto popdnit Inb nie wy8t^[>ek, ale o to, czy dobrej dawy pozbawio- 
nym zostat, co jaéniQ' jeszeze wykaznje si^ na infsmji zwjfczainej i zgo- 
dném jest z kanonaml (c £r ímare 4, c. Q^ioeiitum 1 7 de Tempor. or« 
din* X 1, 11). Wreszcie, gdy mowa jest o infamji prawnq', trzeba do- 
brze nwažaó w praktyce, ciy do wyst^pkn rzeczywišde prawo, czy ^1- 
ko opiflja pnblipzna przywi^ziúe iníisnij§; bo skntki w jedoym i dmgim 
razie nie 8% tež samé pod wzgl^em irregQlantatis* Prawna bowiem in£a- 
mja wiecsyst^ irr^goL sprowadza, gdyi prawo nie oznacaiyto, kiedy ona 
nstaje, i ta nie moie - byó nsnni^ta popraw% wyst^pnego, ale tylko dy- 
spens^ Do in&nji poqK>litij i powstajfoej z niej irregnL wystarcza 
shiazne czy nieshiszne mniemanie Indu. Sprowadzaj^ j% nietylko wyst^ki^ 
ale i inne czyny, zajQcia i zatmdnienia moie i dobré w sobie, kt6ro 
przez žadne ^rawo nie zostaly za ohydne nznane, a które jednak w mnie- 
manin Indn za takie adiodz%. Powstania tej irr^oL odpowiadig% skntki. 
Jeleli bowiem kto awatany za znieslawion^io przez wyst^Mk Inb podle 
zatrndnioiie w opinji poq^lstwa, poprawi síq i dobr% slaw^ odzyska, 
irregnL nstije, a do bisknpa naleiy wydaó tylko deklaracj^, ie pc^rawa 
i od^kanie slawy joi jest dostateczne, iiby mógl przjj^č íwi^eenia. Dia 
t^o tei ta irregnL jest czasowa. Poniewai rozd^gloéč irr^nL z bratra 
slawy <^iarta jest na Begvl.jur. 87 in VI: Lt/amuhu portat mn pateíoU 
dignUatum^ a godnoád nazw% objíte s^ tntig wszystkie beneficja i nrz^y 
koádelne, przeto, stosownie do rodzajn infamji, i irregnL, o ile beneficjów 
i urz^ów koádelnych dotyczy, jest róina. IrregnL z sqdawej infanti 
powstala pozbawia beneficjów posiadanych i zdolnoád do otrsymania in- 
Bncykl. T. Vin. 19 



290 hTegniarttat. 

nyeb; powstals 2ai z infafiaji praumej nie pozwaUt na otrzymánie benefi- 
i^iUD, ale Die pozbawia posiadanego; a chociaž kollacjQ i elekcjQ czyni 
uiewažo^, ale tylko na benefícja wi^ksze i ouram anmarum majíce, a nie 
na mniejsze i proste (simpUcia), Co do áwi^ceú, irregul. powstaU z in- 
famji s^dowej i prawnej jest caUcowita^ t. j. nie dozwala pelnió obowi^* 
ków áwi^ceň jož przjj^tycb, ani przystQpowaó do dahzjcb. Usti^e zaš 
przez papiezk) dyspen8§, udzielan^ po pokncie i poprawie žycia. Mniej- 
sze wystQpki popelDiaj%cy i cudzolóztwo mog% by6 przez biskupa dyspen- 
sowani (c. At ei cleríci 4 de Jadiciis X 2, í). Irregul. z infaroji po- 
ipoUtej powstala ustaje sama, jak wspomnieliámy, przez naprawQ stawy, 
a skoro deklaracja biskupa oasti|pi, možná i áwi§cenia przyjmowaó i be- 
neficja otrzymaó. 7) Z braku sakramentu (Ex defectu aacrameníi), W po- 
cz^tkach Koáciola, gdy ani n žydów ani u pogan nie bylo tv obyczajach 
sachowywanie panieňstwa i celibátu, trudno bylo znaleáó bezžennych, 
którycbby powolaó možná bylo do kaplaňstwa; przyjmowano ženatých 
pod tym warunkiem, aby síq zrzekli žon i calkowicíe poáwiQcili síq Obry- 
Btuso^vi i Koáciolowi. Ale i po tych, którycb z malžeústwa bráno, á. Pa- 
wel Apost. w>'magal, aby jak najlepiej przedstawiali zwi^zek Chrystusa 
z Koáciolem. Zt^d nie áwi§cono maj%cych dwie žony, jedna po drugiej, 
lub tycb, którzy pojali w malžeňstwo nie panng. Tym sposobem wskazy- 
wano ludom pierwsze jakoby pocz^tki prawa powáci^liwoéci, i cnoty tej 
opowiadanie powierzano m§žom, którzy, o ile ówczesne okolicznoáci po- 
zwalaly, wi§cej od innych byli powáci^gliwi i czyáciejsi. I to s) pierwsze 
élady irregularitatis bigamji^ cz}*ii z liraku sakramentu^ t. j. že w sakra* 
mencie malžeústwa brakowalo wyobraženia i podobieústwa zwii|zku Chry- 
stusa z Koáciolem. Z czasem do bigamów doliczono i tych, którzy, dla 
álubu czystoáci wprzód wykonanego, zawarli potem niewažne malžeústwo. 
2eby zaci)gn%ó rzeczywistq bigamj§ (ob.), potrzeba byč dwa rázy žonatym 
i obadwa malžeústwa spelnió fízycznie, przed cbrztem lub po chrzde. Ta- 
kich dwužennych zawsze nsuwano od áwi^ceú, wedlng zalecenia Apoštola: 
Oportet episeopum ease uniua uxorťs virům (I Timoth. Sf 2); Diaconi sint 
unhis uxaris viri (ibid. v. 12). Rozkaz ten apostolskf stosowano w Ko- 
éeiele nietyiko do biskupów i djakonów, ale i do powstalych z djakoú- 
skiej poslugi innych nižszych stopni, oraz do kaplanów, juž to dla tož- 
samoáci przyczyny, juž tež dla tego, že pod nazw% biskapów i. Pawel 
i kaplanów obejmowal. Jak pomniki koácielne po'áwiadczig%, oddawna 
zachowywano t^ irregul. (c. Qmounque s dist. 7 7; c. Cognoacamus 14 
dist. 84), a póžniejszemi dekretami papiezkierai zostala ona wzmocDion^ 
i wyjaánion^ (c. De bigamta 8, c. Quia circa 6 de Bigamis n. ord. X 
1, 21). Bigaroj) rzeczywistq nie jest, ježeli kto zawarl dwa malžeústwa, 
niewažne dla jakiejá przeszkody uniewažniaj^cej, albo tež jedno wažue 
a drugie niewažne; w tym wypadku bylaby bigamja prawna {interpretatíwa). 
Takže bigamus nie jest, kto dwa malžeústwa wprawdzie zawarl, ale ža- 
dnego fízycznie nie spelnil, albo tylko jedno (c. Dubium 5 de Bigamis X 
1, 21). Spelnienie fízyczne malžeústwa, nie wyražaj^cego w sposób dosko- 
naly pol^czenia Chrystusa z Koáciolem, nazywa síq przez fíkcj§ prawn% 
óigamjq prawnq. Ten zaá rodzaj bígamji zachodzi w trojaki sposób: przez 
spelnienie malžeústwa z nie pann^, z žon% cudzoložn%, i przez zawarcie 
i spelnienie drugiego malžeústwa, ale niewažnego. Bigarai wi^c s% ci, 
co zawarli malžeústwo prawdziwe i takowe spelnili, ale z wdow%, ro2- 



291 

^6dk«, nie pamt^. I ten rodxaj Ugamji nanj bjl w davajfdi caatcb 
KoácM^ (c Si qm$ l, e. MarUwm 9, e. Cwrambm 9, c fVinrrijťwi 
10 dát ss), « póžniejtte kanonj rodiig ten uknjmáty (c I>e bigmmU 
J» e. Dehitum b de Bigtmia X i, 2i). Žebj t^ bigamj^ praumq lepicd 
iroznmieé, nwataó taeba, £e ten nie jest liíganiM^ kto odebrat pannie 
-dziewictwo, a potem j^ w milieáatwo poj^l, pneównie aaá bjlbjr bigar 
men?, gdyby kto inny pozbawit j^daewietinL Ani ten' níe jest Ingunen, 
•kto wprawdxie poj^l žonQ wdow^, rozw6dk§, proa^rtotk^ alowen nie dáe- 
wie§, ale malžeáatwa z ni^ fizyesnie nie spetnil; ani ten, kto ion^ wdowQ 
poj%t, lecz takf; która w pierwazéni maižeústine zacbowela dziewictwo 
.(cit. e. Debilům). Nie przeazkadza xaé to do sostania bigamon, ie m%i 
nie wiedzia}, li ta, któr^ pojmowal za ion^ nie jest pann^, gdyi irr^goL 
ta nie jest z winy, ale z brakn. Drngi rodzaj bigamji prúwmj jest, je- 
ieli kto z žon) 8woj% po sp^nieaia przez ni% cndzolóztwa iyt i nuiíleá- 
8two spelnial (c Si cu/um ii, c Si laici iz dist S4); wtedy nawet 
jsad^a 8i§ t^ bíganij^, ježeli tona 8il% tylko kb w inny sposób bez 
wlasnej winy zostala cndzotoin^, bo wszeikie obcowanie cieleane z innym 
m^iem niweczy doskonale znaezenie sakramentn. Trzed rodzig bigaaiji 
í^wontj jest, gdy kto dwa malžeástwa zawart, obadwa z dziewicami, ale 
X tych jedno bylo watne, a drngie niewažne, obadwa zaš jako m^t apef- 
nil. fiigamja ta nie dla brakn sakramentn, ale dla zamiam bigamji, 
czyli, jak 8ͧ wyraža Innocenty lil (c. Nuper 4 de Bigamie X i, 21), 
propier ofectum inUntíomB cum opmre suhtecuto powatige. Tu takie nale* 
iy bigamja tego, którý poj^t žon^ dziewice i, spetniwszy z ni% malieá- 
stwo, przyj%l éwi^cenia wyiszt, a potem knsit si^ o zawarde maHeástva 
i takowe, niewažnie zawariszy, spefaiil (c. dt. Nuptr). Bigan^ przez po^ 
dMeázíwo (timilitudinaría) zacbedzi, gdy dndiowni i zakonniqr po prsy- 
j^dn éwi^eenia wylszego, Inb wykonanin protop zakonncj, malžeástwo 
-diodaiby jedno i z dziewic% nsilowali zawrse6 i takowe ap^nlL Dla te- 
^ zaš ta bigamja nazywa si^ similitndinaria, že flnb cqrstoád i pro- 
lesflija l%cz% wyšwi^con^o i professa z Keédolem i zákonem, jakoby dn- 
chowném maUeástwem, do którego przyby wa drngie, ddesae, i s^ jakoby 
dwa matžeňstwa: jedno de jure^ nie dopnssežig%ee eielesnego obeowania, 
a drngie de facto^ od pierwszego odst^poj^ee. Kanoniid bigasij^ przej: 
podohieAAwo zaliczaj) do braków wywc^^cjcb irregnl., na zasadzie c. 
Quotqugt 24 i e. Mmaeko 32 ca. 27 q. 1. lani se wzgl^dn, že kanóny 
te nie maj^ powagi caly Koédót obowi%znj%cej, jako wzi^ z synodów 
prowincjonalnydí: aneyraáskiege (S14 r.) i z orleaáskiego, powotuj) síq 
na e. De diaeono i Qoi derid v. tot. X (4, •), oraz na c. £» UUriaimi 
Sic. Saně sacerdotee 4 de Cleríds conjng. X (S, S), i twierdz^, teta 
Bie jest irregol. we wiaádwém znaczenin, ale tylko sespensa, w kt6r% 
wpadaj% dacbowni wyžszycb áwi^ceú i zakonnicy profesm, nsilaj%ey za- 
wrzeč malžeňstwo. Co síq tyczy samej irregnL z trzeeh tjcb rodi^iów 
bigamji, jest ona ciUkowitf i wieczyst^ pozbawia bowiem wykonywania 
wszelkich fonkcji koéddnych i przyjmowania wssystkidi <wi^^ (c i&- 
per 2, c. De bigamie s de Bigamie X i, 21), nawet mniejssydí (Gon. 
Trid. ses. 2S cap. 17 de Bef.) i pierwszej tonsnry (S. CG. 28 Jaanar. 
1587). Oprócz irregnl. 8% i kary przez prawo wyrzecaone, tak na bíga- 
mów, jakotei i na ndzielaj%cych im áwi^cenia. Bisknp, powatig%cy d^ 
bez dyspensy áwi^ bigamów, karany jest snspens% feremdae saUemtíam 



292 Inrajil ariiM, 

od Bdiiduiia áwiQcei (a NuOug t éitt. 59; c Super m 9 dt dt Bi* 
famif). Bigami, któny w bigtn^ prMez podMeúsůwQ wpadH, ipso j«m 
gotpendowani 8% od wTkoDywania Arnkcji koáeielnyeh i do dalnjeh áwi^ 
ceň Bíe iDOg^ bjó pRypntaeseni; biskup wssakie moie ich dyspensoirad, 
ikort pokuty odprawif. Daebowoi mniejssjQh áwi^ceá skoro Mgan^fi 
popelní^ i bez dyspen^r apoftoiskiej pnyjmig% á1^9eeniJ^ ntraci^^ pny* 
irile{e stanu duchbwoego, nie mog^ nosič ani szatjr duchoimej, ani ton- 
sury (c. AlUreattams unk. de Bigamis in VI i, 18). Od bigamii tak nso- 
csjwistej jak i prawnej tjlko Papiež mole dyspensowaé (Con. Tríd. ses* 
38 cap. 17 d$ Bef. 8. C. O. 80 Januar. 1687). 8) Z braku lagoánoid 
{Ex defeetu Unitatía). Koáeiót sawsze miat wstrfit do pnelewania knri 
ludzkiej i chdal, aby duehowni pnedewssystkiém lagodnoéci^ síq odzna* 
czali, jako mig^ey naprsód prsed innymi w8t§powad w élady Mistrza ni^-^ 
lagodni^szego. Zt^d to nie uwaii^ Koíciól za zdolnych do shižby oltarsa 
tyeh, którzy przelatvszy krew braci swoich, mieliby potem bezkrwair% 
ofiarQ sprawowaó w obec ludu temiž řekami, które juž pierwej knn% 
ludzk% byly 8plamione. Dia tego irregularitatem naložyt Koádól nietylko 
na tycb, którzy niesprawiedliwie i z WÍ14 sw% kogo zabili i nabawili ka- 
lectwa, ale i na tych, którzy bez winy stali si^ przyczyn% ámierci lub oka- 
leczenia. Z pocz^tku prawo irregul. z braku lagodnoád bylo áciálc^Jsze 
i snrowsze. Ulegáli bowiem irregularítati i cí, którzy w obronie žycia 
wtasnego zabili kogo lub kalectwo zadali, oraz wszysqr, którzy sprawy 
kryminalne przeprowadzali, albo w jakikolwiek sposób choéby zdaleka na> 
ámieró G^rj% wplywali (c. ^1 quU 8 dist 50). Ale z postupem caasu Ur 
godniala ta kamoáč i chociaS Koádól, tymže samým duchem síq rz%da|e, 
pnign^l, aby duchowni byli jak nig^loj od tego, coby <ydu ludzkiemu 
zagratač moglo, irregularitatem jednak tylko w^l^em tycb utrzymi^, 
którzy z bliska na ámieré czyj% wpljrwali. Jakoi uznal za wolnych ab 
irregul. szalonych, dzieci i spi^ych, którzy kalectwo komu zadali lub 
go zabili, oraz tycb, którzy broni^c žycia wlasnego, drugiego zabili (Cie- 
men. ^S^' /urioiui unie. de Homidd. 6, 4). Dzisiig wi^ ta irregul. dotyka 
tycb, co czlowieka zabili lub zadali mu kalectwo bez winy swoj^, t. j* 
w wypadkach, których wlaáciwie nie moina zwaó zabójstwem, a miano- 
wicie zaá na wojnie, przy wyrokach émierci i w obronie od napaád na 
žycie i mienie. Stan wqjskowy, sam w sobie zaszczytny, nie sprowadza 
irregul., która dotyka nie stan, iríe miano žolnierza, ale jego czyny na 
wojnie. Jednakže poniewaž tjde žc^nierskie wystawione jest na wide 
niebezpieozeústw dla cnoty i zbawienia, a žyde i obyczaje wojskowych 
bardzo s^ róžne od post§powania i sposobu žyda duchownycb, Koádól 
wi^ w prawach swoich upomina, aby tylko z ostroinoáci% najwi§k8z%, 
przyjmowano rycerzy áwiata do Chrystnsowych szeregów. Co 8i§ tyc^ 
duchownycb, d w jakiejkolwiek wojnie ježeli zabili kogo lub kalectwo 
zadali, juž tóm samém s^ irregulares. A irregul. ta b§džie e« detíeu^^ 
ježeli stanuli w wojnie niesprawiedliwej, m defectu zaá, jeáli w sprawie- 
dliwej walczyli. Ale i sprawiedliwa wojna mete byó zaczepn^ lub odporný, 
tak w przygotowaniu jako w wypowiedzeniu, rozpoez^iu i wykonaniu. 
Ježeli wojna jest zaczepna, duchownym calkowicie nie wolne broni nodč, 
nikogo zabijač, ani zabicia doradzač (S. C. Cd. 13 Januarii 1708). 
Ale ježeli wojna jest odporná, kanoniáci rozróžniaj^ wypadki konieczno* 
áci od wypadkóWi w których jej nie ma. Ježeli nie ma žadnej konieci- 



IrTinHiriHf, 292 

noidy t > j«ftdi Ucriit áwíMkieh wjitirca do obfooj kniu i sab«« 
piecttott praw objnriteU, dndiowBi mog% tjlkú na wojnk alowo Bole 
opowiadaé i laknunenU miminitírowML Ale jeUli jeat potneba gwatto- 
wna i nie ma dotuteemej Uíobj áwieckich do piowadieiiía wojabi, ta- 
fthyania go, do ndriitlania rad, doeliowBi mogf ai^ do wojflka pnjl%' 
eijdy bjle tylko aiecaTiiili tego, co prowadá do sdbijaiiia niepnjjadól, 
a nawet sacb^ i cadj ndiieligic iotnienom i odwiigf idi o^rwmfe, 
vttnjfmjwaé bíq wiam od roskaijwania i radaenía w danjoi vjpadtaiy 
ižbj mepnyjadela xahyali, a poprzMtač na josinaíe i radianio sehwy- 
tania go (c Parvemi 2 do Immimit Eeclaa X a, 4f). ImgoL dotjka- 
jfca áwieckicli oa tagodoiajaiéiii o|iiera li^ prawíe. Walcai^ w frójnia 

wprawdae maywcj h irrtgalaraa cir detícío^ bo jeteli 
jedeo se itronjr prxeeiwn^ b^dsíe aabity lab o kalectwo pny 
prawionj, a nie wiadomo kto ladal eíoa iaiierteliqr, wiqra^, ndsia} na- 
j%c7 w zabójstwie lab okaiecienín, w irr^gaL wpadiú%, jak to wyiig mka* 
saliámy. Lecs w wojnie ^rawiedliwcij tneba rovážnié, cty j^ zacM< 
po^v exy odpornf. Jeáli MCM^ppa, ei s% tjlko in^gularet, któny kogo 
xabÓi lub kalectwo adali, a to <ur defyeUí lemtatU (c ÁUquoMtoš 1 diet. 
51). Dia tego dowód^, którqr do valld roikax iotoienom wjdali, 
wssjBCf dosUrcxajfcj broai, ndj ndxieli^iigr, donositpj wojakn o sa« 
núaracb i podat^pach oieprq^íaeielav og61em wt^scy, jakíjDb|di ^oeobem 
mig^jr ndziat w wojnie, a nawet sami iotnierae, któnj nie sabili niko- 
go, ani nie zranili, nie s% irrogalaret (Gommonis G. G.). W odpormú wojnie 
walcz^cj w9Mj9cy iohiiene i dowódqr, ndseliúi^ pomoc, wydívfqr roz- 
kazj, rad^ nioi§qr i w jakikolwiek podobny iposób mi^i^cif oddat, wol- 
ni 8^ ab irr^gal. (Commnnia DD.)- Innj rodzijtycii, któiym prawo kaaoni- 
csne brak iagodnoád pnorpiuge, ttanowi% d wsqric7» kftfosj 8|dem, ra- 
d^, oskarženiem, dimmganiem alt, a jak niektár^ ntnymiy^ i iwiade- 
ctwem na wyrok ámierGí, sfdownie wydanjr, wplpriý^, i ci, którsy takowj 
wykonjwig^. S^owie i rad^ 8%dowi, jeiU wydsj^ wyroki kary ámierci 
na xlocqráców, b% irregnlares bez žadniii w%4»Uwoácí, i dla tego dncho- 
wni nie mog| bjó ffftflilMnl kryndnalnjmi. Bówniež otkar^dele i ich 
obroápj, oraz prowadz|cj winowjýc^ na ztraeenie, wreBcie kad ámier6 
^adigi^ w irr^oL wpadiýv Stwierdz%j% to wyražne kanonj, sdaaie 
powazechne kanonistów i praktyka Koidela, bQdfca najl^azjrm prawa 
tínmaczem (c AU^mmUš 1, Demgnata t dist. 6i; c ifi# a qmbui SO 
€8. 28 q. 8; c. OerieU 5 Ne clerid Yel monaehi X 8, 50). Docbowi^, 
bórybj spelniat orz%d z^dzicgo kiyminalnego i wydat wyrok ánderel 
aietylko jest irregnlaris, ale powinien byé nl^raaj depozjcj^ i degrada- 
cj^ (Com. 1>D.). Oskar^dele z nrzgdn dziaUjicj, w aprawie kai^ 
émierd iv>d%giúi^j« oskarlenie takie popieng%^ adwokad, obnKáígr, 
notaijo8ze, pisarze i inni oragdniqr w 8|dadi kryminalnjek, przyezjraia- 
jfcy 8i§ db kary ámierd lab kaleptwa, 8% irrcgolarez (Com. CG. ia c. 
SaUedUam 9 Ne derid t. moaacU X a, 50). Šwiadkowie, jeieU na 
rozkaz s^dziego sUw^ i zezazjf, byle t^ dodali protestacfe, U 
nia ebe^ n^ do ámierd edowieka pr^c^yniač, cbodaiby wiedsieli, la 
taká ich proteste^ b^dsie bez zaacaenia i bea ikatka, nie 8% inegalar 
re^ ale <wiadkowie z wtaanió voli i cb^d pny^yw]ij%^ i zeaaajiqr nie 
to, co do awdnienia, ale eo do pot^pieaia wiaowi^cy poatngiúe, wpada- 
J% w můg^L (Gommanior SD.). Kad, ich pomocai^t opiawQr i wav- 



2M 

ttěf wjkoBjfWJe wjfofai inierti. Mi w WAi 9096b do jcgo 
jjoBUfiJf^, bc f fti >iCTÍ» s% úregilareL W yiaUj ce co do t^ irrogiL 
podjJ—5 BJHlfpM «wigi. Zobójstvo lA adanio fcdeelva w obroaio 
wtttoQfo if dft vtesdo pcmwB inegoL do nboni wieaoeésfciego. Kleaeiir 
Y (cit e. Si fitriamm u. de Hoflúdd. ia denest.) miósl to prairo. 
Wf^volé jedaak povilrii stfd, ie Papiet astmgi, feby aUmt^ 
ioMM!} áBierd oaikiitč nío mógf, jmk pnei aliieit pnKiwiiika. 0C6r 
zntemie t^go vmnmka jeti talde, ie kto bt^ napednS^ Bógi oetKé- 
swe pfá^ wáeaik^ krsjkiem, sá|, t. j. eefawTteidefli upoilQfta, ode* 
ítnmfm mn brooi Kib znuiienlefli, a iwietiel go alrif, hib tet abit ga 
uteiy, gdjT wkhapieadkňmo jet mUto, jest nr^gahris; pnedwine, jeidi- 
me poxocUwat ma iadea Injr irodek obrooj gig rolo nc go tjda, jak «iy« 
de broni i 14 nie pna semst^, ale tjlko w dbrooie wlasoej aUj^ abO* 
oapaeliiiks, woloj jeat ab imgúL (Gom. DD.). Nidrtónj nlrajmi^ f, 
ie tegOf kto w 110C7 napadá, moiiia xabié, nie wpadij%e w irregn]., bo la^ 
miar noenego zloÚ^ nie jest znanf i nMiie on bjé gotów do nbój- 
ftwa. Lecs gdy oob6r tryd. (wn. 1 4 e. 7 de Ret) tych tjlko z pod 
irregnl. wjj^ kt6nj broni^e wlatmego iycia^ z zacbowaniera nmiarkowa- 
nía, abili przeeiiniika, pneto ani zlodzicja w nocj nacbods|cego, które- 
go samiar sabójatwa nie jest pewny, ani tei nikogo w obronie lycla 
awoieh krewnjch abió nie noina bez popadni^da w irregnl. W nudě 
xaš nbójstwa w obronie wlasnego iyda popetnionego, tak jak w innyeh 
wypadkowyeh sabójstwadi, naleif otrzymad, wedtog pnepisa soborn tij* 
denckiego fdt. e. 7), djspens^ ad cautdom od bisknpa. Tak^ dy^ensg- 
ndziela i d. K. 8. abijaj%c7ni w obl^kanin Inb w ddedňstwie. Nie 
wpadf w irregol. dodtowny, oskaržaj^ejr rioezjňe^ pned SQdri^ nie w a< 
níiane dopomagania do wyrokn imierd, ale dla dobra krajn i bliinicb, 
ehodai wie, že za tém oskarženiem pójdzie wyrok ámierd; powinien tylka 
wyražnie oáwiadczyč, ie akarg^ wnod nie dla nzyskania na winnego ka* 
Tj ámierd (c. Praelatít z de Homiddio ia YI 6, 4). Nie jest równiei 
hregnlarit s^dzia koádelny, którj, w mec prawa kanonicznego dzialaj%e 
przedw dacbownemo deponowaoemn i degradowanemn, oddaje go dla 
nkarania z^dziemn áwiedíienia, wiedz^, iž kára ámierd na niego wyrze* 
ezon^ zoztanie, byleby tylko wjražnie zaprotestowal, ie go nie dla zem- 
itj i dla karj ámierd wydaje i prosí) s^ddego áwieddego, aby go ámier- 
d% nie káral (DD. in c. Novimus 27 de Verbomm signif. X 5, 40). 
Honarehowíe i inni prawodawcy, nstanawiaj^y kar^ ámierd w prawie 
na pewne wyst^pki, nie b% irregnlares, nie zamierzaj^ bowiem ámierd 
niezyjej, ale tylko zaradzaj^ dobm krajn vstanoFieniem prawa, którego 
bojaždpowttrzymywalaby ztoezyl&ców(Gommuni8DD.). Docbowni, posiadaj^cy 
jnryzdykcje w demiadi koádelnycb, nie staj^ si^ irregnlares, ježeli nsta< 
nawiaj^ nrz^oików do wymiam sprawiedliwoád karnej i do karania 
ámíerd% zbrodniarzy (c. £pi$copi nltim. Ne clerid t. monachi in yi St 
i 4). Zreezt^ wszysey d, którzy jakirob^dž sposobem wplywaj^ na wy- 
lok ámierd, staj^ d^ nie inaczej irregolami, jak po wykonaniu wyro* 
ku, ^ t. j. gdy ámieré Inb kalectwo nast^pi (Rážné wypadki, w którydí 
Stoliea Apost ndddiia lob odmówila dyspensy in irregnL ex def. lenit, 
možná znaleáé w Anakcta Juris Poncifieii seija 8 pag. 1852 — 1886, 
2997 — 2000, 1963 — 1980). V. Thitnocztiňe praica irregtdaritatís. Po- 

JU'eirai do XII w. nie niywano wyrazn irregularňas^ ztfd, aby oznaczyé 



IrrijglarHt, 295 



pneteiot tjm wjraicni objftj, kanomenie prawo róinjch nasw ntpnr 
to, jak SQspeiMa, depot/eja, aíewatnoéč áwi^eeú i i. p. wyraieú cíemi^di 
i wi4iliw7ch, które 8Unowi% trndiioáé niemaLi. Thimacae pneto pra- 
ná podají pewne r^^j, celém jaáoiejez^o ronimienia t^o pnedmiotn, 
a mianoincie: i) Poniewai iiregoL jest prawem powsxechiiéin Koádola 
i opiera síq na godnoáei i áwi^toéd stanii dochowiiego, pneto wsi^dáe 
jeit jej prawo jednakowe i iaden biskup imienié go oie moie, t. j. nie 
ma wladsjr now^ irregnl. nstanowié. 2) Ze ehociaž pierwej w objezajo 
Koádoia pojawiatj si^ róine rodzaje irregoL, a dopiero prawem pisaném 
póžniej okreálooe sostaty, jednak swyczig prawa tego xnieáó nie može, 
ale tylko sama abrogaeja nijwyisaej wladzy koicielncj, która, w miar^ 
nowyeh Koáciola potrseb i stosnnków, mocD% jest nowy rodzaj irr^goL 
wprowadáé, jeáli to s dobrem Koéciola zgodném nana. S) W dotjrcbcza- 
sowém zaá prawie, ilekroó znigdiye si^ postanowiona niezdolnoéč (iobabi- 
litas) albo sospensa, albo w innjcb wjraženiack zabronienie prsyjmowa- 
nia áwi^ceú, wtedy mowa jest o irregol., gdyž najpierwszy, glówny sku- 
tek irregoiaritatis jest satamowanie drogi do przyj^cia éwi^eeíL 4) W na- 
tnrxe irregoiaritatis lezy to, íq jest ona postanowiona rpto jure^ to tel 
i žadnego wyroka nie potrzeba, aby obowí^zywida; wystarcsa na to sam 
fakt, sla24cy jej za podstawQ. Ilekroó przeto zákaz prawa nazwany pro^ 
hibitío^ tuspenno^ lob w innj sposób nsnwa od wykonywania fonkcji przy- 
stngBJfcycb dncbownemn, na mocy otrzymanych áwi^ceá, a prawo mówi, 
ie t^ kart dopiero naleiy wymierzyd, wyraieniem np. prokibeabar^ m- 
tpendísUir^ mterdicendus ett i t. p., tylekroó nie b^dzie to irregnl., ale 
sospensa lob interdykt. 5) Dekroé prawodawca sospeas^ wyrzeka na ezas 
ograniczony, b^izie to sospensa, a jeleli j^ wyrzeka na zawsze, b^zie 
irregul. Albowiem sospensa jest poena medicinatít^ a wi^ doczasowa, 
irregoL zaá, jako niesdolnoáé, z natory swej jest wieczysta. 6) Ilekroó 
zachodzi w%tpliwoáó {dubium juris atU facU)^ irregoL nie ma mi^sca, 
wyj^wszy tylko zabójstwo, o którém prawo wyrainie mówi, že nawet 
w%tpliwe stanowi irregolaritatem. Dubium jwrU jest wtedy, gdy zdania 
aotorów nie zgadzaj§ síq co do tego, csj w daným wypadko zachodzi lob 
nie zachodzi irregolarítas, i na iadn% stron^ bardziej si^ nie przechyltj^. 
A chodaiby w takim szczegótowym wypadko rozom wskazywat, že trže* 
ba s%dzió za istnieniem irregoiaritatis, to okolicznosó ta jeszcze tego 
prawidla nie oslabia dla tego, že každý wypadek može od wlaádwych 
sobie okolicznoáci zaležeó, a prawo nie opiera si^ na domniemanio fakta 
szczegóínego, lecz na zasadzie jednakowej dla wszystkich wypadków, a t| 
jest niezgodnoáó zdania aotorów. Jak dubium juris wymawia od irregol., 
tak 1 dubium /octi, i na to jest zgoda nietylko szkoty, ale i praktyki s^- 
dowej: žáden bowiem trybonal nie oznaje winoym i nie karze t^o, 
o którym w^tpi, czy wyst^pek popelnit. Róžnica pomi^y těmi w)tpli« 
woádami w tém tylko zachodzi, že dul>htm juris poznaje si^ z niezgo- 
dnych i pneciwnych sobie zdaň aotorów, a dubium facU z rostropnego 
ocenienia pojedyúczego wypadko. YL SlaOki irregulariiatis s% trzy, mia- 
aowicie: zabrania ona i) przyjmowaó ówi^cenia, 3) wykonywaó obowi%zki 
iwi^ceá przyj^jcb, i s) otrzymywaó beneficýa i orz^y koádelne i ta- 
kowe posiadaó. Co do i). Koóciót nie maj%c mocy nad istot% sakramen* 
to, nie mógl jej nciewažnió, a mógt tylko zabronió przyjmowania áwicceá 
tym, których nie chdal mieó dochownjmi. f omimo tefo aakan jednak 



296 iiTt§«larít». 

inrzyj^ twi^cema s% waine, Jeieti tylko bjt minlster, fiNru i mataijt. 
Dia tego irregal. zabranla pnyjmowaó áwi^ceBia, ale me moie przjjQtjci 
niewažnemi acsjnié; kto je w stanie inegnlantatis b^d^e pnjjmníůf gm- 
Btj wprawdzie, leci áwi^cenia 8% watoe. I tém rtftni ifo irrefvL ai 
pnesskód do malieástwa, które dzialig^ na kontrakt malieáski, ctftí% 
go niewainym; a gdj sakrament nalieúBtwa opiera tí^ na kontrak6ie» 
preeto skoro tego nie ma, nie ma i sakramentn, a tt|d nalteástvo Jest 
mewaine. Go do 2). Poniewai Koádc^owi oto Idsie, abf ci, kSůrféb n. 
niegodnych i niesdoloych do wykonTwania kaplaiakich obowi^skéir swar 
ia, do nich prxjposxczani nie byli, przeto irregol. przedewsfyatkíte fln 
na eeln wstrsymanie od pehdenia fnnkcji duchownjeh. Lecs gdjbj pe- 
mimo sakazn przyjmowania éwíQceň, jaki wyplywa z prawa irregiiL, ta- 
kowe kto przyj^, sam ten zákaz nie bylby dostatecsnym do om^gidmák 
celo, i dla tego naleíato jeszcze zabronič wyražnie wykonywania ftmkqii 
koécielnyeh. Zt^d tež irregalamym mgmocniej jest wzbronione waidkis 
wykonywanie obowivków, Tpltjn^cjcii ze éwi^ň. Jeden ta tylka jest 
wyj%tek, mianowide, te irregolaris može daó absolncj^ sakramentďni 
amieng%cemQ, skoro nie ma innego kajAana. Wyj^tA ten oj^erm slg 
na ostatecznym celu Koácioia, jakim jest dnsz sbawienie, a któreaii 
wszystkie podržené cele w potrzebie nst^powaé powinny. Ghoeiai tea 
skutek, t. j. zabronienie wykonywania fnnkcji koáclelnych, nietylko dotyka 
tych, ktérzy sostajys w irregal. przyj^li áwi^cenia, sie i tych, któn^ f% 
zaci4gn§li jaž po przyj^cin éwi^á, jednak KoádM co do tycli ostatBiflk 
dopušcil tQ róžnic^: že ci, którzy pe iwi^niach z nie swojej winy po* 
padli w irregal. em dš/eetu earparii^ tylko tych fankeji wjiíonywaé nis 
mog%, do których 6w brak im przeszkadza i wykonywanie niemotebnési 
cz3mi. Bisknp wi§c ociemnialy nie može ani íwi^oeň kaptaňskich ani 
bierzmowania udzieUó, kaplan ociemnialy nie može Bfszy á. odprawiači 
a gluchy spowiedzi shichaó. Go do 8). Irregolaris nie može mieó adste- 
lonego benefícjam; bo, wedhig teražniejszej karnoád, sama koUacJa jest 
niewažna, i dla tego benificjom, choéby je otrzymal, oputfció winien, nie 
czekig%c na to žadnego wyroka; dochodów žádných z taki^go beneficjam nis 
powinien pobieraó, a jeáli pobra}, obowi^zany jestnasomieniadorestytncjl 
Do opnszczenia beneficjów otrzymanych i posiadanycli prsed wpadnigciem 
w irregal. nie jest tpso jure irregolaris obowi|zany, chyba že prawo te- 
go wyražnie wymaga, jak w razie zabójstwa z zamiarem spelnionego, ale 
powinien by6 z nich prywowany. Wyj^tok stanowif ci, co popadli 
w irregol. ejc dejectu corporis^ i irregolarni z powodo oU^kania. Taktn 
dodaný byó winien kooperator; lecz ježeli irregal. po trzech latách nis 
osUipi, inny beneficjat powinien byé wprowadzony. Go síq tyczy jn- 
ryzdykcji, poniewaž juryzd. ordynaryjna (orcUnaria) nie može byó udzie- 
lon^i tylko rázem z benefícjam lob orz^dero, a že takowych irregalarif 
otrzymač nie može, wi^c i joryzdykcja ordynaryjna dla niego jest tiie- 
przy8t§pna. O joryzdykcji delegowanej prawo nic nie mówi, s zasa4y 
wi^ lagodniejszego tlomaczenia praw m odioiis, kanoniád otrzymoj^ že 
irregolaris wažnie može sprawowaó joryzdykcJQ delegowan^. YII. UHam 
irre^tUariíQiú. W czworaki sposób mog% byó osaoiQte róžne rodzi^e 
irregolarítatis: i® przez ostanie przyczyny, 2^ przez profes^^ zákonný, 
a^ przez vprawnienie, 4^ przez dyspens^. Go do l^. Oinntr ret per 
^guascunque cautas nascitur^ per ecudem dieeolvitur (c. 1 de Reg. jar in 



297 

YI fc« 41) jeti iasid% pmim%, ons, U s mUiiitm pajaifwf^ ottijo 
i ilnitek. Zt%d, ikkroé irrwd. jast C^go rodo^ 49 notě nstaó pnqr- 
tspíMj któn J4 spowodowata, to i auna iirogoL lume. Ustió^ wi^ 
wtijiíkie doecasofwe imgaiarítatís, skoro prqre^jiui idi jvi níe ktoiaio. 
Co do 2. Z mqmwych rodsieów orodseoi, po wjkonoiiia profesifii »• 
kowi^f , mog% bjé wyáwi^eeiii; leei dobrodiíitís^wo to ndseknia na konjií 
xtkonów nie aloij téma, kto ti^ tekolaKTnjo prsed ^nfJVs^iBOk áwi^eeú. 
Ale ten, Jrto loetawaif nlEpnnikieoi pnex nroe^jrst^ profei^e, áwi^cenin 
potem jni prqrjfl i dopiero ú^ wtíaúaijwaj^ nie wpede na nowo 
w irregoL, bo ona beswarankowo soetala mleslon^ (c Dt JUtí i de 
FUiis presbjt. X i, 17). Poniewai sai, pomimo dopnsaeienia do évi^- 
oeá, prawo takim nie poawala post^ňé na žadne pnetoieástiro i g odnoié 
xakonnf, pnete ténr bardstiij seknlaryiewany nie mole otnjmaó w <wie- 
eldém dueliowieáiiine godaoáei i beoefic^w, chyba ikntkieffl dyspensj. 
Co do s«o. Pnei aprawnieaie, tkatUem naat^ínonego malieáttwa ro« 
dsíe6w inb djrqiensf papieski^, ni^rawego orodaenia ^jnowie pne8tig% 
bjé irregalares. Lecs pneš nast^pione malteástwo tjéh tylko dsied 
mog% byó ajMrairnione, któny moglil^ maltertitwo prsjmiýniaicj sa dy* 
spen8% sawneó wtedj, gdy dsied si^ poesfiy lab nrodsily. Dia tego 
nie mofte byó nprawnione potomstwo eadsotoine, t. j. tyeb, którydí mal* 
žeAstvn na pnesskodsie stal inny swi^sek «a>*eáski, jakim ehoó jedno 
z nich p<diexone bylo; potomstwo zaé kasirodne, to Jest nrodsone s ro« 
dsíców s 8ob4 w pekrewieňstwie sostiýicych, byle nie w Iíiqí prostij 
sst^pnycfa i wst^pnydí, albo s osob polf