(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Epistolae, iudicia, consilia, testimonia aliorumque ad eum epistolae quae in corpore ..."

Google 



This is a digitai copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pari of a project 

to make the world's books discoverablc online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legai copyright terni has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originai volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with librarìes to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-C ommercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commerci al purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do noi send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encouragc the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legai Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legai. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is stili in copyright varies from country to country, and we cani offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



m^}^ 







PHILIPPI MELANCHTHONIS 

EPISTOLAE, lUDICIA, CONSILIA, TESTIMONIA 

ALIORUMQUE AD EUM EPISTOLAE 



QUAE 



IN CORPORE REFORMATORUM 



DESIDBRANTUE. 



UNDIQUE EX MANUSCEIPTIS ET LIBRIS EDITIS COLLEGIT 
ET SECUNDUM SEKIEM ANNORUM DIERUMQUE 



DISPOSUIT 



HENBIGUS ERNESTUS BINDSEIL 

PHILOS. DR. PROFESSOR 
BIBLIOTHEGAE REGIAE ACADEMICAE 
PRAEFECTUS SEOUNDARIUS. 



HALIS SAXONUM 

TYPIS SUMTIBUSQUE GUSTAVI SCHWETSCHKE 

MDCCCLXXIV. 



VIRO SUMME VENERANDO 



RUDOLPHO ROEDENBECK 



THEOLOGIAE DOCTORI 

CURATORI ACADEMIAE FRIDERICIANAE HALENSTS 

CUM VITEBERGENSI CONSOCI ATAE 

SUPREMI REGIMINIS CONSILIARIO INTIMO 

AQUILAE RUBRAE IV. CL. EQUITI 



HUNC LIBRUM 



D. D. D. 



OBSERVANTISSIMUS EDITOR. 



PRAEFATIO. 



In hoc opere offero ad Corpus Reformatorum supple- 
menta, quae fere per quindecim annos collegi, at non 
omnia, quae in promptu habeo, sed ea tantum, quae ad 
priores novem tomos et principium decimi pertinent, ne 
plagularum numerus maior reddatur. Exhibentur enim 
aeque ac in illis Corporis voluminibus epistolae, iudicia, 
Consilia, testimonia et alia varia, quae illic omissa sunt. 

Libenter fateor, me tantam copiam, quanta in hoc 
opere offertur (585 nrr.), non colUgere potuisse, nisi a 
multis viris clarissimis venerandisque benevole adiutus 
essem, qui aut Codìces, in quibus epistolae ineditae inve- 
niuntur, aut apographa ineditarum epistolarum aliorumqiie 
scriptorum ad me miserunt, aut librofif indicarunt, in qui- 
bus literae exstant, quae Virum summe venerandum Bret- 
schneiderum, oditorem illorum Corporis tomorum, fu- 
gerant. • Qnapropter non possum quin publice maximas 
agam graAias hi^ a^iutoribua. 



Yin 



paAEFATlO. 



Oro denique, ut hic liber operosus. a viris doctis be- 
nevole excìpiatur. Utinam mihi septuagenario reliqua 
etìam supplementai a me coUecta edere contingat ! 

Halis SAXonum, mense Novembri 1873. 

BINDSEIL. 



' I 



■ ;■ t 



.'•.■• ■ / 



• « 



I . 



I I « 



i.' ■' ■ 



-' -1 



•.'ti- . . ■ . . ' ■ ■ 



}f,i •:!• 



' : «iill:!! 



PROLEGOMENA. 



Ratio, qua in his supplementis usus sum, eadeni esl ac in 
ipso Corpore Ref. e. e. in supplenìenlis Tomo IV. annexis inve- 
nitur, ubi numero epistolae (vel consilii etc.) supplementm'um ad- 
scriptus est numerìts epistolae Corporis, quam epistola supplemen- 
torum tempore prpxime sequitdr, addita litera J., et volnmenCor- 
poris eiusque pagina, uhi iìla legitur. 

Maxima liuius tomi pars occupatur epistoìis, multo minor iu- 
diciiSf consiliis, testimoniis aliisqne scriptis, cuiusmodi permulta 
etiam in Corpore epìstoHs ir^terposita sunt. Epistolae in tria ge- 
nera dispertiendae sunt: 

A. Epistolae, quas Melanchthon ad alios scripsit. 
Harum tres classes sunt distingueudae :, 

1. Epistolae, quas solus suoque nomine scripsit ; 

2. Epistolae, quas ipse Electoris nomine scripsit; 

3. Epistolae, quas coniunctim cum aliis vel ipse scripsit, 

vel tantum subscripsit. 

B. Epistolae, quas alii ad Melanchthonem vel solum vel 
etiam ad alios coniunctim scripserunt. 



A PROLEGOMENA. 

Ex his elucet, harum quoque duas classes distinguendas 
esse : 

1. Epistolas, quae ab aiiis ad solutn Melanchthonem 
scriptae sunt ; 

2. Epistolas, quae ab aliis non ad solum Melanchtho- 
nem, sed elìam ad alter um pìuresve cum eo con- 
iunctos scriplae sunt. 

C. Epistolae nonnuUae, quas alii non ad Melanchthonem, sed 
ad alios scripserunt. 

Epistolarum huius generis multae etiam in Corpore le- 
guntur, quippe quae aut Melanclithonis vitam aut hi- 
storiam illius temporis illustrant. 

Permultae, quae id/A,| }^ ^J^^djBliV, p'.jpeilinent, eae nempe, 
quae ad Lulherum aut a Luthero vel scriptae vel subscriptae sunt, 
non ipsae exhibentur, sed lectores delegantur ad collectiones epi- 
stolarum Liitheri, quas de Weltius, Seidemannus et Burk- 
liardtus edidcrunl.- Hae euim in multorum manibus aut facile ac- 

Vii * - • ' • ' 

quirendae sunt. Quae vero in his collectionibus de^unt, iqtegrae 

afferuntur. 

: . ■■. ^ •.,-..■■• • ' ' ■'■^■''- ■ . »■ ^^■■■ • : ■ ■ •' •i• 

Fe^e 145 epistolae aliave sccij)la in .hoc tofi^o primum edan- 

tur, eamq^je oh ca^s^m ^» J()^M<^ asterisco ^ignantur. . ,., . 

. .. iiX-'" ^ *t • ■ I . . : ■ . • ; ' . . ■ ' f . ■■■■■:' \ 



i 



' I • ■ • 



■ f 
-'•.•' > t . • ' ■ ■ . » . < 



\\\\'. oAv 'V- \\ »*• '.■ * ■ •^■. > 



: ■ l 



i lì 




'siimi»''^^ 



ANNO 1518. 



1. No. 23*. (Voi. I. p. 49.) 11. Oct. 

Martinus Lutherus ad PhiL Melanchthonem. 

Hanc epistolam Augustae scriptam legas in Lutheri epistolis a de 
Wettio editi» (©etlln 1825— 1828. 5 »be. 8») Tom. I. p. 145 sq. No. 82. 



2. No. 25^ (Voi. I. p. 51.) 23. Oct. 

Christophorus Scheurlius ad PhiL Melanchthonem. 

Haec epistola ex autographo primum divulgata est in libro: (£^rif}op(f 
®<^euTPd ^riefbud^/ ein ^ettrag j)ut ®efc^id^te ber 9leformat{cn unb t^rer 
3eit , ^fCTcm^gcgebcn t)on %xani toon <Soben unb 3. ^. S- ^naafc (^ot^bani/ 
2 iBbc. 8». I. 1867. II. 187-^). Tom. II. p. 54 sq. Nr. 173. 

Undecunque erudito ac celebre domino Philippo Melanchthoni, 
professori WiUenbergensi y umico honorando, 

S. Redeuntem me AschafFenburgo , Philippe undecunque eru- 
dite , tantum me oblectarunt litterae tuae suavissimae *) quantum 
haud facile exprimere possum; certe omnis laboris immemor summa 
perfusus sum in bis pellegendis voluptate. Quis enim non gau- 
deret tam doctum, tam humamim amicum, qui ultro sua sponte 
nullis meis mentis de se bene merendi occasionem attulit? Pro- 
fessus sum accepto doctrinae giadu apud Wittenb. quinquennio: 
quantulus sum apud Wittenbergenses facius sum, bis omnia 
accepta ferenda. Nulliuu hi in me officii genus praetermisere : 
tantum Wittenbeigae debeo quantum patriae, tantum Wittenber- 
genses amo quantum ex meo sanguine natos. Nunquam aliud 



1) Hae Melanchthonìs litterae d. 24. Sept. 1518 ad Chrph. Scheurlium 
scriptae leguntur in Corporis Rfformatorum Voi. 1. p. 48. No. 22. 

Suppiom. Melanchth. \ 



2 SUPPLEMENTA ANNI 1518. 

mihi persuadere potili nisi deiini sibi, mairi, Sanctis et Musis 

omnibus delegisse ab aelerno Wittenbergam peculiarem sedem. 

Res ipsa hoc monstrat: ut quiìsquis inler academicos addo 

etiam cives pollet, ita ilio familiariter utor; longum esset 

amicorum catalogum recensere. Quod tu quoque quae tua est 

modestia, etsi ego sperare non audebam, meam amicitiani non 

aspernaris, ago habeoque immorlales gralias. Hoc unum superest, 

ut me utaris amico: si tibi possum gerere morem, cui dare bene- 

ficium accipere est, qui Irenico, Hutteno et reliquis eruditis non 

vulgariter celebraris, qui tua virtute Witlenbergam immo Saxo- 

niam illuslras, lam faciam lubens quam qui maxime desiderai. 

Interea mittit Koberger unicum quod habel exemplum bibliae 

Graecae Lipsiensi institori suo, quod aestimat aureis oett); forsan 

cum meo nomine aliquid remittet. Fratrem Olthonem*), D. Carl- 

stadt et reliquos amicos cupio valere. De re Martiniana perscribo 

Ottboni, quicum seria et omnia communia habeo. Imprimis autem 

commendo tibi filium meum Io. Tucher gaudeoqiie tua eruditione 

rediturum qualem maxime ex pedo. Sed iam me totum tibi dedo. 

Vale, mi optime Philippe, et me mutuo ama, Datum Nurnbergae 

ad X. kalend^s Novembris anno 1518. 

C. S. d. 



3. No. 21 *». (Voi. I. p. 54.) (18. N o vembr.?) 

Mariinus Lufherus ad Phil. Melanchihonem. 

Hacc epistola "Wittebergae scrìpia legalur in do Weilii colleclione epislo- 
larum LuUieri Tom I. p. 171 sq. No. 93. 



4. No. 28 ^ (Voi. I. p. 55.) 22. Decembr. 

Christophorus Scheurlius ad Phil. Melanchihonetn. 

Haec epistola in libro supra ad No. 2. recensito Tom. 11. p. 75. Nr. 185. 
primiim edita est. 

Philippe Melunchtoni. 

Legi suavissimas litteras tuas (quae mihi tribuis, non agnosco 
praeier animum et quod video de me quoque WiHenburgenses 
Velie mereri bene) qui Witlenburgensium deliciae praedicaris, 
qui fidelissime doces, omnibus aeque charus, acceplus supra 



I) Ottonem Beckmannum, Turisconsiiltum et Cnnonicnm Willebergenseuì, 



SUPPLEMENTA ANNI 1519. S 

moduin ainaberis. £g^o tua amìcitia plurimunn gaudeo daboque ope- 
rarli, ut illa -non indignum me praestein: quare me utere ut tuo 
amicissimo, modo non utamur titulis, diligamus nos mutuo since- 
riter, ex animo, probe. Orationem tuam dudum legeram et uno 
spiritu: grata virtus, gratum quod nostro Ottoni dedicata est; eam 
Franciscus Calvus Cumensis in Italiani attulit, homo et ipse de 
litteris bene meritus qui te celebrat et tui nominis studiosissimus 
existit. Commendo tibi meum patronum duumvirum d. J. Ebner 
et illius nepotem Conradum Volchamer agoque gratias , quod filium 
Tucberum tam familiariter complecteris, qua re gratissimum mihi 
facis: confido emù tua eruditione evasurum in virum bonum qui 
libi quoque redditurus sit olim beneficimn aut certe animum gra- 
tissimum. Vale et tibi omnia de u^e persuade, mi suavissime Phi- 
lippe. 22. Decembris 18. 

C. S. d. 



ANNO 1519. 

5. No. 39 \ (Voi. I. p. 76.) 10. Aprii. 

Christophorus Scheurlius ad Phil. Melanchthonem. 

Hac quoque lltterae primum typis descriplac suiit in eodem libro Tom. 11. 
p. 84. Nr. 198. 

Philippo Melanchtoni. 

Se totum. Litteras tuas *) dedimus Franckfordium deferen- 

das, quo audio convenire tuos Tubingos, et diligenter coimnen- 

davi quatenus reddantur. Ex Otthone intelliges confoederatojf 

Stuckardiam obsedisse. — — — D. Martinum, D. WoliTgangum, 

Jeronimum, Petrum Burehardum nomine meo iubes salverò pluri- 

mum. Vale. Nurnbergae X. Aprilis anno 1519. 

C. S. d. 



6. No. 41»». (Voi. T. p. 79.) 11. Mail. 

Christophorus Scheurlius ad Phil. Melanchthonem. 

Haec epistola primum edita est in. eodem libro Tom. II. p. 91 — 93. 
Nr. 202. — Ibidem p. 88 sq. Nr. 200. exhibetnr Scheurlii epistola ad 



' 1) Haec verba spectant ad Melanchthonis litteras, quarum mentio fit in 
epistola a Melanclithone ad Scheurlium 28. Febr. (anno non adscripto) data, 
quae in Corp. Reform. Voi. I. p. 147. No. 63. falso ad annum 1520. a Foerste- 
nianuo relata, potius ad annum 1519. referenda est, conf. quae infra p. 6. 
ad epitiolam 7. secando loco annoiabo. 

\* 



4 8UPPLEMENTA ANNI 1519. 

N. N. d. 1. Mail 1510. data, quam ad Meianchtboneiu scriptani esse 
editores illi suspicantur , id quod mibi valde dubium videtur, eamque 
ob causam banc epigtolam b. 1. praetermisi. 

uid Philippum Melanchton. 

Video et g^audeo dei opt. max. beneficio pleraque mihi leciim 
esse communia, mi amicissime Melanchton. Scio paleris infima 
mediocribus commendari. Tu Willenbergam veniens quorundam 
mores non prorsus probasti, potus ad stomachum panim faciebal, 
multa molesta voluisses constitutum annum paucis mensibus diffi- 
niri, quin cum Martino ab ire decretum ne dicam slipulatum erat: 
post mutato Consilio in multis aliter sensisti. Ego quoque anno 
abbine XII. a condito gymnasio V. hebdomade paschali sub pii- 
mum aspectum ingemui, indolui Wittenbergensium vitam, qui 
hanc palriam sortitus, inter optimates educatus, Bononiae supra 
Vili annos adoleveram, interea Mediolanum, Venecias, Romam, 
iterum Neapolim et totani l'erme Italiam peragraveram, unde recens 
veneram. Cerevisiam horrui teste Ambrosio, Magdalenae patre, 
qui post nedum cyatho sed integro cantharo neque apud te ami- 
cissimum diffiteor uno haustu me invilavit. Quibusdam artistis . 
parum probabar, donec delegi Oltonem meum, Eisnacensem *), 
Udalricum de Dinsthet, delicias academiae vestrae cuique si quid 
contuleris officii, benevolentiae , humanitatis dupluui in me con- 
tulisti. Exacto triennio repetenda erat Italia. Eo trimestri itinere 
perlustratae supra xl civitates et Nurenberga quoque aliquibus 
diebus Inabitata: peream, si quaepiam me oblectavit, placuit, iu- 
cunda fuit. Retro Kembrig visa Wittenberga exilui, bene habui, 
omnis laboris immemor; eum diem signavi fuitque vigilia Pente- 
coste. Tu diligentissime legis, doces, instruis Latina, Graeca, 
Hebraica tam amabiliter, fideliter, sinc^riter, ut velis uno die 
omnis evadere doctrina tui similes, unde singuli celebres reddi 
possint. Ego prò mea parvitate iura professus praesens ne ulluin 
unqiiam diem inleimisi, quo non vellem argumentum dedisse ad 
altiora penetrandi. Tu quae tua esl ingenua bonitas bonorum 
amicitias avidissime amplecteris: prout quisque praestut ita eum 
diligis, quos ne facile quidem agnoscis eos salutas reverenter, 
omneis ad te amandum allicis, trahis miris illecebris, miro in- 
genio, thesaurum tuum in amìcis reponis. Te stipatum amicis 
quod est iudices potentem, felicem, locupletem, neque falleris: 
si me unum demes, vere beatus es, cui academici ad unum omneis. 



1) OUonem Beckinannuni ci TriilvoUeniin (baec nduotavìt Kiiaake 1. I.). 



SUPPLBMENTA ANNI 1519. 5 

cui boni omiies favenl, bene cupiunt, optanl, desiderani, omnia 
salva precantiir. Quod ad me attinet, certe mihi consciiis sum 
nulli mortalium tam inimico vel minimum malum cupere , deleclor 
autem supra modum in Philip pica amicitia. Hoc scio vos omneis 
ex animo diligo, pamm habeo lam charum quod non velim vobis 
esse commune. Saepe cogito, qui fieri possit, ut communes mei 
omnes apud vos militent: hinc mitto Gregorium Schlusselfelder, 
quem tuae eruditioni cupio esse commendatissimum quidem. Sena- 
toribus meis cogniitus et affinis super omnia me delectat illomm 
familiaris amicitia, cum paucìssimis in tota Genhania non con- 
venit, ambio autem convenire cum omnibus, inprimis cum nostro 
Capnione quem desideranter lego, cuius tempora*) desiderantius 
expecto, quamquam hoc supra vires, nisi forsan aliquando tua 
intercesserit authorilas. Si ergo similitudo conciliatrix est ami- 
citiae, merito le amo, diligo, honoro, veneror, observo, non in- 
iuria libi omnia debeo, obligor, stipulor, vitam omnem, bona 
omnia, Christofferum ipsum quantulus est, neque movet quod in 
aliquibus non prorsus convenit , quando tu inter doctos apud 
litleras sine intermissione versaris , ego inter aromata quae pluris 
veneunt quam papyrus, ut me pudeat impolitimi, incultum ad te 
scribere omnium politissimum, humanissimum. Sed quando ista 
tuam humanitatem nihil movent et meas ineptiolas hucusque non 
fastidienter pellegis et in amicorum mentionem incidimus et quo- 
nindam suspicio me agit, purgabo me apud te, abutar tua facili- 
late et de Eckio brevibus sic accipe. Anno abbine ferme quarto 
aut etiam quinto prò senatu frequenter concedendum erat Neu- 
burgum ad Danubium. Commotus hominis fama declinavi Ingoi- 
siadium, adii Eckium piane ignotum. Ipse de me pluris suspi- 
càtus quam erat in officio respondit, familiarissime tractavit, ad 
hospitium etiam prosecutus. Super coenaro et procedente tem- 
pore amicitia et litteris crebris et officiis mutuis corroborata : pla- 
cuit hominis dexteritas, gnavia, eruditio, ingenium, humanitàs, 
fides, amicitia, quam arcto vinculo constituimus, iniimus, auxi- 
nius *). Nihil prius habui quam illius virtutem nobis insinuare et 
Wittenburgensibus quoque conciliare. • Rectum institutum minus 



1) tempora] sic Cod. , fortasse scribere voluii: opera (permuUa eius- 
modì errata in Scheurlii autographis obvia ab editoribus ìllis memorantur ab 
iisque emeD4ata sunt). 

2) De hac cum Eckio amicitia et de Scheurlii moribus legantur, quae 
T^ochnerus Norimbergensis uuper scripsit in Ephemeridibus Augustanis %Vi^if 
bìxx^tx %U^mtìnt 3cituna 1872. Nr. Il (11. Jan.) ^Wao^t p. 155 sq. 



V 



6 SUPPLEMENTA ANNI 1520. 

feliciter processiti iiterque nititur suis fiindanieiitis. Meiiiit noiì 
iudicare*, si alleniin audias, difficile iudiciiiin: qiianUim in me est 
volo iilriimque servare amicum, utriqiie fidem, conslaiitiaiii , iiite- 
gritalem: puto referre novnm ainicnm adipisci et veterem relinere; 
factus amiciis do operam ut permaneam , et si deserere volo non 
rescindo sed dissuo. lurisconsiiltus nihil piitat tam certuni, quod 
per infitiationem non dubium babeat. Profuere haec Eckio am- 
pleclendi Christianam theologiam: forte gratia dei aliquando vo- 
bis quoque reconciliabitur. Iniuria ex affectu luelitur, non vohiit 
publice laedere: iam pulat se priorem lacessiluni, et magna in- 
genìa magnis quoque vitiis conlaminata. Sed tu vale et omnia 

boni consule. Nurnbergae 11. Maii 1519. 

C. S. d. 



ANNO 1;)20. 

7. No. 67»». (Voi. I. p. 152.) 1. Aprii. 

Chrisiophorus Scheurlius ad PhiL Melanchthonem. 

Haec epistola primum exhibctur in eodem libro Tom. II. p. 112 sq. 
Nr. 214. 

Ad Phil. Mclancht. 

S. Adeon' fecunda fuit Maurica epistola*), ut apud te sibi 
unica senas pepererit litteras? Alios ad scribendum provocas, 
disputationis rationem reddis, taciturnitatem accusas. Ego in le 
officiose amando neque Mauro neque Hesso concivi secundum me 
arbitror, attamen iam amplius VI menses nihil a le accipio lille- 
rarum*), non quod eam desiderem fecundilalem qui longe gravi- 
oribus distineris, sed quod nollem nostram amiciliam tam diuturno 
silentio interrumpi, et interdum bona nomina, si nunquam inter- 
pelles, mala fiunt. Tu in officina litteiaria quoltidianus es, sine 
intermissione scribis, legis, doces, disputas, abusus scholaruiii 
explodis, recta studia poslliminio reducis, aetatem nostram rhe- 
torice, Latine, Graece, sincere instituis: mea me res publica et 
familiaris etiam longe alio avocai. Non ideo tibi convenit pri- 



1) i. e. Epistola a Melanchthone ad Bernardum Maurum m. Jan. 1519. 
scripta, quae legitur in Corp. Reform. Voi. T. p. 62 — 66. No. 32. 

2) Ex his verbis consequitur, epistolam illam a Melanchihone ad Schcur- 
lium 28. Febr. (anno non adscripto) datam non cum Bretsclmeidero vel potius 
Foerstemanno (Corp. Ref. Voi. 1. p. 147. No. 63.) ad annum 1520. esse refe- 
rendam, sed ad annum 1519. Conferatur annotaiio mea p. 3. ad epistolam 3. 
praecedentem. 



SUPPLEMKNTA ANNI 1520. 7 

orem auiiciiiam disrumpere , qiiod lu prior illam qui liuis est can- 
dor provocasti: mihi in aaiino est eaoi velis nolis neque resciu- 
dere neque dissuete, puto ine in omni vita cum nemine probo, 
litterato ne ullam quidem exercuisse simultateui, tantum abest ut 
ab amicitìa semel contrada discesserim unquam. Spero in mea 
civitate omnibus me ordinibus iuxta cbarum, nemo perfìdiae in- 
simulat praeter imum vere scelestum *) , ut sua ipsius descriptione 
ular, quippe conscientia mille testes*). Sed per Hiesum, ut in- 
terim reliquas nenias omittamus, quae vestra potui secreta pre- 
dare vel quid oportuit Eckium apud nos explorare? Si tanlam 
mihi movet invidiam Eckiana praesentia, paucis accipe. Multo 
anle exorsam islam telam prò iure fraterni amoris placuit Eckio 
iioslris olim adesse liymenaeis: forte fortuna accidit, ut pridie 
iionas Sextiles a Lipsica disputatioue rediens sponsalibus quoque 
adesse potuisset. Ni suspicio imminentìs legationis nuptias matu- 
lasset, profecto Wittenburgenses gratissimos hospites iratissime 
expectassem, quos interea retulit suavissimus Udalricus de Din- 
slhet. Neuter ducinn meo accessu locupletatur, neuter mea tiro- 
cinia ambit, sed nec cupit quidem. Erasmus se integrum servai, 
odit ista sectionum nomina sicut vereodienda, quod omnes Christi 
snmus. Nostri optimates et ferme plebei quoque cives , item eliam 
docti omnes favent domino Martino. Religiosi ordine movenl, 
aliqui libellos quosdam transmittunt parum merentes, cum nihil 
minus sit suum officium, scindimur, oriuntur intestinae factiones. 
Quam ego optarim reducem islam Chrisli sinceram theologiam! 
Adferte quoque mutuam cbaritatem. Homo omnium sum quie- 
lissimus: dissidia, iurgia, maledicta, iniurias, scurrilia video ple- 
risque displicere. D. Martinum semper ex animo dilexi, Eckium 
et veterem et bene meritum amicum nulla causa non repudio. 
Audio varia capita varias sententias et in nuUius saltim cum al- 
lerius iuiuria verba iuro. Velini omnes nos unum esse in Christo 
et de quocunque •) fratre mereri pulcherrime : bine in suspicionem 
venie quibusdam, fabula fio et tragoediis miris traducor. Certe 
iiisi hucusque prohibuisset me religio Christiana, non fuisset pror- 
sus difficile scelestum scelestis et invidis suis coloribus ad unguem 
phigere et omnia haec mendacia depellere: confido tamen in d. 

1) Haec verba siae dubio spectant ad Wilibaldum Pu'kheimerum Norim- 
bergensem, conf. ea quae Lochnerus in Ephemeridlbus Augustanis loco lu- 
pra p. 5. nota 2. signato de Pirkheimero et Scheurlio scripsit. 

2) mille testes.] sic l. 1. legitur, eoruni loco legendum esse videtur: 
mihi iestis. 

3) quocanque] sic scripsi; 1. 1. legitur: quicunque. 



8 8UPPLEME1STA ANNI 1520. 

Martini et tuam virtiitem vobis haec famosa non usqiiequaque pia- 
cere, sic et senatui nostro supra modum incipiunt displicere. 
Forsan aliqnando integritas mea omnibus erit perspecla, qnippe 
ne iiUius qiiidem sinistri consciiis sum. Si qnid amplius in me 
desideres , optiine Melanchton , certior factus eiim me praestabo 
qualem maxime expectas. D. Martino et Carolostadio cupio com- 
mendari non vulgariter. Vale. Nornbergae ex aedibus nostris ca- 

lendis Aprilis 1520. 

C. S. d. 



8. No. 82»». (Voi, I. p. 207.) 26. Julii. 

Ambrosio Blaurero. 

Ex autographo in Collectione Simleriana uberrima epistolarum inprimis 
Melanchthonis, quae in Bibliotheca Tigurina asservatur, cura CI. V. 
Prof. S. Voegelini mihi descripta est. Melanchthonìs epistola inscripta 
est: Venerando Patri M» Ambrosio Blarer Albarsbachii Dn, S. 
(Albarsbacli, tìcus et tnm temporis monasterium Ord. S. Bcnedicti in 
' Wirtembergia situm.). Primum edita est, omissa tamen inscriplione et 
die, quo scripta est, a Dr. Theodoro Pressel in eius libro: 5lmbroftUfi' 
33(aurct'8 M f^nj&iifc^en JRcformatord Sc^en unb «Sc^riftcn. (Stuttgart 
1861. 8».) p. 545. nr. 1. 

Melanchton venerando Patri M. ambrosio Blaurero 

in ^Iberspach. 

Salve Vir egregie, frater amantissime. Facile quantum Te 
amem, vel e prioris vitae meae consuetudine vel ex illis novis 
quae scribuntur modo literis agnoveris. Age hodie ut primum 
accepi nuntium tuum, tov oicrTipa^ofiévov ita sum exhilaratus uti 
de amici veteris nomine debui. Et testarer copiosius id animi 
gaudium, ni Philippmu Tu scires, quibus*) velit amicis probari, 
iisqué bonis, id est Tui similibus. Qiiare Tequaeso, qualecunque 
officium nostnim habe gratum, et de isthac Epistola') primum et 
amare me intelligas si&v axonov et deinde amari Te sinas. Fiet 
iìdes rei, si responderis interdum vel brevissimis. Interim inter 
Musas in ilio deorum concilio in sacris Tuis versare. Accedent 
milites Hebraici, graeci et latini. Vide qui sis, metire ingenium 
tuum yvwd'i aavióv. Puto') Te natum esse bonis literis et hone- 
stati. Ipsa sibi fructus virtus est. Comites laudes habet. Scis 
quod senex ille lyricus *) : SfAvog tcov àyad-wv sQyfidxiav (ìaaiXev^ 
aiv Itrodaiiiova rsv^si gx^ra, Quibus curis et succenturiatos nos 

1) quibus] sic apographon meum; Pressel: quantus. 

2) qualecunque — Epistola] haec apud Pressel: desunt. 

3) Puto] Pressel: puta. 4) Pindar. Nem. 4, 83 sqq. ed. Schneidewin. 



S13PPLEMENTA ANNI 1520. 9 

habebis bonaruai literarum professores. Ulere libris nostris et 
ingeiìio. lam Herculem Lucianicum , pulo Rhetoricam praefali- 
imculam praeler grammatica, iamHomerica, Hesiodìa leguntur, et 
Magica Theocriti auspicabimur proxime, quibus praefabimur ow 
ex Ttjg sgtóòov. 

Vive, vale et rescribe. eneci yàg (rottriv dxovtov jsQnofiai. 

Ex Tubinga altera post Jacobi trvv tw frxsdidtr/Aari. (1520.) 

Philippiis Tuiis. 

9. No. 9T «. (Voi. I. p. 275.) (hoc anno.) 

Ambrosio Blaurero. 

£x Mss. S. Gali, iu Collectione Simleriana Bibliothecae Tigurinae cura 
CI. V. Voegelini apograpbon accepi. Inscripta est haec epistola: 
Ambrosio Blarer apud Albarosbacchum suo. Primum edita est, 
omissa inscriptionc, a Dr. Theodoro Pressel in eodem libro p. 545 
sq. nr. 2. 

Ph, Melanchthon ad Ambr. B laure rum apud jilberspachum. 

Qui est in Te, Ambrosi iucundissime , amor noster facit, ut 
habeam gratissima tua omnia; sed qiiam accepi hodie Epistolam 
tiiam, ea suo egit nitore, sua elegantia, atque adeo genuinam 
qiiandam autoris Venerem spirans , ut nihil omnino gratius offerri, 
eliam hoc rerum turbine, potuerit Philippo. Latina est. Erasmica 
est. Laudarem pluribus, ni agore Tecum simpliciter xa» sv^v 
fstonov mallem. Est ergo quod de illa iudicem, quando laudès 
Tu') ferro non potes de modestia tua. Magna quondam de Phi- 
lippo magnis quibusdam Viris spes fuit venturi nominis, qua ego 
nonnihil fretus bene ominavi studiis meis coepi, extra aleam co- 
nandi*). Turbavit omen, si licet hoc tam audacter de amico, unica 
Epistola tua, qua ita omnis instituti studii ratio intercepta periit, 
^t qui prius esse aliquid vel Corydon amusis poteram, abs Te 
Apolline superatus, ne quidem *) ipso mihi Babys videar, atque 
rcserpam intra penila mentis nostrae despecturus exiguam supel- 
leclilem. Non hoc dico, xaì aXXo Taìg y>Q6iTÌy quod vel vinci do- 
leain, vel tales tuas literas non plurimas velim scribi, sed ut 
^xlorqueam potius abs Te ree jotavia noXXày quibus iacentem in 
hoc medio literati studii rursum excites et quasi ab illis TQtaxatrtv 
eroortuum revoces. Vicisti atque ita ut plus gloriae nobis reliqueris 
vincendo, quam ipsi nos volebamus victuri. Oro itaque communi- 
b^s studiosorum votis, et gloriae tuae finibus ne desis, et quae- 
gg nque nos manet eam tueare,*) promoveas. Id ego factum pu- 

I) Tu] Pressel: ni. 2^ conandì.] Pressel: consedi. 

3) ne quidem] apud Pressel. desunt. 4) tueare,] Pressel : tua arte 



IO SUPPLEMENTA ANNI 1520. 

labo uiecuin, si pliirima ac, ut soles, piilchemiiia saepissinie ad 

Philippuin scripseiis. 

Vale et extemporariae Epistolae quaeso ignoscas, mi ainan> 

iissime frater. Ex Tiibinga. (1520.) 

Fhilippiis tiuis. 

10. No. 97 •*. (Voi. I. p. 275.) (eodem anno?) 

Ambrosio Blaurero. 

Apographuin ex eadem Collectione Simleriana curavit CI. V. Voegelin. 

ambrosio Blarer, ^Ibarosbachio. 

Quod agitar ab me paucioribus Teciim, Ambrosi diserte, 
qiiiim et amicitiae commiinis ratio, et desyderiiun ferat meiuu, in 
causa partim peregrini labores sunt, qiiibus mirum ut moleste 
exerceor, partim ri axaigov Tabellariorum. Tamen ila soleo, vel 
occupatissimus nonnihil scribere iitcìmque , non quo blandiar amico, 
sed quo putet is officio ab me factum satis, quanquam nisi recte 
fiat, non video cur appellem satisfactum. Fit autem recte, cum 
amico gratum fit. Id si tu non falsus inteiligis, vides in te re- 
trusam tragulam gratum esse non poteril quidyis, ni ipse tuie 
adiicias animum. Et mercenaria forsitan ratio Tibi videbitur altera, 
cur scribam. Scribo enim quo pulcherrimas tuas eliciam Literas 
5>toui-^:rVa6 aut certe illam à/*/?po<r*V «^tf^v. Rem tenes. De 
Scaphisterio vel Scapisterio dubitatur nuper et ego dubito, nisi 
quod ad rem facit quod apud Bellucem lulium *) legitur et apud 
Suidam quibus probari mihi neutrum posse videtur. Eu Tibi vel 
Scepaslerium volo legas, quod iv Toìg onXwv ovofAuciv Bellux *) 
recenset tecloriolum a cxend^cj verbo, et axénaq inler alia signi- 
ficala volubilem Macedonibus Peltum sonai , vel axa^BÌov axanavì^v^ 
ve quorum utrumque cymbam vocamus, axenaaidgi vero rudens 
ille Varvulus, quo, quae in cymbas congesta sunt, vertuiilur exer- 
centurque. Interim si quid videro melius, scribam, et Tu re- 
scribe, num probabiliora legeris. Vale, Tuus sum 

Pliilippus. 

11. No. 97 •. (Voi. I. p. 275.) (eodem anno?) 

Principi Electori Saxoniae. 

Ex vati de Velde Professoris Lovaiiiensis Apparata Melanchthoniano, 
quem Prof. Dr. Aug. Scheler edidit in CI. V. Dr. Roberti Naumanni 



1) i. e. luUum PoUucem, auctorem Onomastici. 



SUPPLEMENTA ANNI 1521. 11 

Serapeo anni 1867. Nr. 4 — 9. Autographum huius epietolac a Joh. 
Frane, van de Velde Vinariae d. ll.Julii 1802. descripiae in Tabularlo 
Vinarieusi asservatnr. Van de Velde suspicatur, eam spedare ad 
donnm nuptiale Melanchtlioni datura, eamque ob causam ad annum 1520. 
esse referendam. Conf. Serap. l. 1. Nr. 5. p. 70 sq. 

S. S. ®. ®(f>an!iing i^ab idjf ju untert^enigem J)anl angenommen^ weld^e 
ìvie tpol {te an ir fel&fl aufé grofi, alfo au^ aufs angencmfl ifi, aber benno^ 
»i( angenemcr barumb ba3 S. ®. ®» baburc^, gteic^ afó buvd^ eln berjeugmf 
ìm cinebtgcn mei^nung gcgm mir, ba^ furncmcn inctne^ leben^ gcad)t rnlrb 
i^nebigli^ ju (oOcn. ©an big tjl mdn el^nlger SBunfd^^ ì>aé S. 6^f. ®. ber 
té fl((e mctnc pubten unb ....*) fo Ì6) ber etHc^ ^ab untert^ertigttd^ unter« 
gek §l((c . . . *) meinc^ t»efen^ unb UUni ju . ♦ . *) gefatten rei(j^en mògen. 
3)er^al&en, wletool id^ l^iebor unb au^ ba^fcrn unb furtreffHd^en borWiben 
6. E. ®. gnebtg mitbe unb gutlid^feit ju mcrmalen erfarcn f^aU, fo i|l e« 
todj btefelOen btcfer 3ett ju erfnren unb bormertfen mir uff^ aKerangenemjl 
unb banrfwerjl gemefl. Der aUmed^tig guter ®ott gcbe ta^ bifer flanb metne« 
Idm^ ®. K. ®. ^od^rabdd^fleu unb a(lerabli^|len untberfltet jit frommen unb 
iiutom biene, Wh'ld}^^ td) fo ^er^Hc^ wunfd^ fl(« forgfelbigltd^ begere mit 
i(|ter (?) btc ban!6arfeit metnc^ gemuta S. K. ®. untert^entglic^ nn^ujeigen. 
6. 6. ®. ge^a&cn fid; in bcm ^crn S^rijìo feliglic^ unb ìcoL 

®. K. ®. untert^cnigfler btencr 

^^iltb^uiS 2»ckn^t^on* 



ANNO 152L 

12. No. 99 ^ (Voi. I. p. 279.) 1. Jan. 

Ambrosio Blaurero. 

Apographum ex Collectionc Simleriana Tiguriua (S. Mso. 4.) curavit 
CI. V. Voegelin. 

Suo carissimo Patri ambrosio B laverò, vere (ifilÌQO(TÌ(jà 
Priori u4.lberspa chetisi Ph. Melanchtoa. 

Salve Ambrosi iiicundissime. Ecce vero tot epistolis luis elc- 
{ranlissiiriis quod putida cliarta respondeo. Sed ea qiiaeciiiiqiie 
culpa est, fratris lui est, ih cuius aedibus temere accidit, ut ista 
scriberemus , cum deessent chartae. (sed extra iocum. Valet frater.) 
Ego uxorem duxi, aliorum consiliiun uiagis, quam voluntatem 
iTieaiu secutus. Niinc non dico, quid patiar: sed oìaréov là d-éod-ev. 
in studiis Tlieologicis , quantum per necessarias occupationes licei, 

*} Charta vetus late erat erosa. 



It SUPPLEMENTA ANNI 1521. 

sumus. Tecum optarim veì triduiim esse, coHaturiis^) de stiidiis 

commiinibus nostris, quae scio, le vehemenler desiderare. Divas 

Ponlificias hic hactenus coniempsimus ; sed utinam digni simiis 

prò nomine xQ^tnov conliimeliam pati. A Francisco longo iam 

tempore ne lileram quidem ullam video. Mattliias Stòr me per 

amicum qnendam salulavit. Utrumqiie saluto , Teque inbeo , ut 

audacter ab eis literas exigas. A Te accepi , nisi duas Epistolas. 

Rescribere non potui hactenus. Has aiitem frater curabit transmitti. 

Vale. Wittébergae Cai. Januarii 1521. 

Philippus tuus. 

13. No. 111^. (Voi. L p. 388.) 12. Mail. 

Martinus Lutherus ad PhiL Melanchthonem. 

Haec epistola in regione avium i. e. Wartbiirgi a Luthero scripta legatur 
in eius epistolis a de Wettio collectis Tom. II. p. l sq. No. 316. 



14. No. Ili «. (Voi. T. p. 388.) (m. Maio.) 

Idem ad eundem. 

Fragmentum huius epistolae vide in eadetn de WeUii coUectione Tom. II. 
p. 7 sq. No. 320. 



15. No. 111^. (Voi. I. p. 388.) 26. Maii. 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam legas in eadcm collcctione Tom. 11. p. 8 — 12. No. 321. 



16. No. 118^ (Voi. I. p. 417.) 13. Jul. 

Idem ad eundem. 

Hae litterae in eadem arce scriptae leganlur in iUa collectione Tom. II. 
p. 21— 26. No. 326. 

17. No. 124»». (Voi. I. p. 445.) 1. Aug. 

Idem ad eundem. 

Huius epistolae fragmentum exhibetur in eadem collectione Tom. II. 
p. 34—37. No. 332, ubi legatur. 

18. No. 125 ^ (Voi. I. p. 446.) (fere 6. Aug.) 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam legas in illa collectione Tom II. p. 37 — 40. No. 333. 



1) collaturus] sic apograplion prò: collocuturns: 



SUPPLEMENTA ANNI 1522. IS 

19. No. UQ\ (VoLT. p. 450.) 9. &&pL 

Idem ad eundem. 

Hai litteras invenies in illa collectione Tom. II. p. 11 — 4 9. No. 336. 



20. No. 154^ (Voi. I. p. 487.) (fere m.Nov.) 

Idem ad eundem. 

Haec epistola legatur in eadem collectione Tom. II. p. 92 sq. No. 345. 



ANNO 1522. 

21. No. 184*. (Voi. I. p. 538.) 13. Jan. 

Martinus Lutherus ad Phil. Melanchthanem. 

Hae litterae exhibentur in de Wettii collectione epistolarum Lutberi Tom. II. 
p. 124—128. No. 368. , ubi legantur. 



22. No. 217»». (Voi. I. p. 576.) 29. Jul. 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam Icgas io eadem collectione Tom. II. p. 238 — ^240. No. 424. 



23. No. 217*». (Voi. I. p. 576.) > 6. Aug. 

Amhrosius Blaurer Constantiae ad Phil. Melanchthonem. 

Ex autograpbo hanc epistolam primum edidit Car. Theod, Keim in suo 
libro: B6}Xoàhi\6)t gHeformatfonSficfd^ìc^tc bié §um 5lug8burger aieid^ètag. 
(Xùblngen 1855. 8») p. 286 sq. nr. I. 

Summo viro, Philippo Melancìuhoni, apud ìf^Utenbergam christia- 
nice docenti, domino et amico suo omnibus modis mcuvimte* 

Si unquarn alias, eruditissime Philippe, nunc certe maxime 
&d le mihi scribendum erat; quando graves casus et ìniquissima 
rerum conditio me sane quam crudeliter excarnifìcant. Coenobium 
^ei'le non adeo pridem egressus male nunc audio, quod scanda- 
jorum causas non satis abstuierim, unde etiam regrediendum mihi 
ft^l>ilrantur nonnulli*). At ego mori citius velim, quam in ista 



l) Editor ille buio loco annotavit haecce: ^m 8. 3uU fam Ci: ))on ^(pird< 
M in fetne ©aterjlabt jurutf. a)ic Olùcffc^r in'« ^ioftx «urbe i^m balb fogar 
^^^ felner gfamlUe, ècfonbcrè ber @(^»cfler aRargaret^a im ©U(f auf ble fromme 
*^en h^ au^'ftetrctenen SobneS cffcntdci^ bcfd&imvfte 3JJutter angefonncn» 



14 SUPPLEMENTA ANNI 1522. 

impietatis nassa diulìus detineri , quandoquidem nullo monachoriim 
bono et maxime meo malo id facerem. Porro carissimus meus 
frater de rebus meis omnibus deque hac praecipue causa te faciet 
certiorem. Te vero per Deum optimum maximum et per quidquid 
flecti potes obtestor, ut tuam mihi sententiam indices, quid mihi 
poiìssiinum faciendum existimes , ad me diligenter perscribas. Eril 
mihi consilium tuum oraculi loco, quippe qui sciam, te spiritum 
Christi habere, nec quidquam posse consulere, quod ab illius 
placitis dissideat. Vale, ornatissime Philippe. Plura non possum 
scribere, sed nec tu legere publicis commodis destinatus. Qi.id 
apud nos agatur et quid promoveamus in evangelico negolio, Tho- 
mas noster explicabit. Summo patri nostro Lutheroy qui rursum 
nps parturit, donec Christum in nobis formet, abs te votis omjii- 
bus commendari cupio. Nolui importunus videri interpellator, 
alioqui scripturus eram viro modis omnibus occnpatissimo. Ex 
Constantia Vili. Id. Aug. 1522. 

Ambr. Blaurer, tuissimus ab animo. 



24. No. 217«. (Voi. I. p. 576.) 14. Sept. 

Ambrogio Blauréro. 

Hanc quoque epistolam Gì. V. Keimius primum edidit cuni trìbus annoiali. 
1. 1. p. 286 sq. nr. II. 

Mclanthon ui» BlaurerOy Coièstantiensi civi. 

Incredibile est, quam avide desideraverimus integro paene anno 
Clini frater tum ego literas tuas, mi Ambrosi, quo factum est, ut 
aliquanto gratiores fuerint, quas nuper accepimus, quanquam no- 
lìm posthac eadem arte gratiam literis empturire. Scribis le 
ìpsvòttòsXtpovg deseruisse, quod quia piis rationibus adductum opinor, 
improbare non debeo *). Nunc reliquum est , ut et cònstanliam 
in eo confirmes, quod ante probasti, libet enim paulino verbo uti: 
et perdura in sententia nec permoveri te patiare, ut ad pullatos 
istos redeas. Cave putes, relaturum te pedem citra probrum et 
publicam evangelii blasphemiam. Interpretabuntur enim hostes 
Christi, coactum conscientia damnato libertatis evangelio poeni- 
tere facti. Interim te rogo, nisi quid aliud rationes tuae postu- 
lent, vestem ne miites, ut hac parte stultitiae vulgi aliquanlispev 



1> ®attj anttxi \é)xitb lUr. 3<ifiw* ««^ grreiburg 20. <Se)jtembcr: con- 
diiioTiÌ8 tuae mutatio satis contristat. — Haec si tu fecisses, in monasterìo, 
quod unum tibi, quocunque tendas, secnrn et tranquilla stallo est, re- 
mansisses. 



SUPPLEMENTA ANNI 1522. 13 

inservias, dum aliud suadebìt tempus^). Hic enim indico, debere 
optimum quemque parcissime suo iure uti velie, concedere aliis, 
cavere scandalum, quoad omnino fieri poiesi. Videmus id Chri- 
slum, item apostolos sedulo praestitisse. Et Martinvs quìdvis 
maìlet, quam vestem Augustinianam mutare aut ulla in ceremo- 
niola quanquam vili, modo per evangelium liccat, fratrem offen- 
dere. Sunt apud vos phanatici quidam spiritus, qui Christum 
edendis tantum carnibus et nescio qua gentilitate profitentur *). 
li .se pailim Lutheranos partim Evangelicos vocant , qui scis quanta 
invidia nomen evangelii onerent, ut oplandum etiam mihi videatur, 
ut pergant tandem Papistae in jHTofessores evangelii saevire , quo 
absterreatur haec castrorum nostrorum faex, arrogare sibi falso 
sanclissimum nomen. Tu memineris, le profiterì Christum adeoque 
ferendam crucem, durissima tibi omnia patienda esse, postquam 
illos ventres reliquisti. Non puto te rerum cbristianarum adeo 
esse iinperitum-, ut me monitore opus habeas aat nescias, quali- 
bus se formis cognoscendum nobis exhibeat Christus , nempe vili 
illa et a raundo damnata imagine crucis. Celerà frater. Vale. 
Willebergae die exaltatae crucis. 

Philippus tuus. 

25. No. 226 >». (Voi. I. p. 594.) (eodemanno.) 

Melanchthonis iudicium de missa et de utraque specie. 

Ex apograpbo, quod in BibliotliecA Magniducali Viuarìensi asservatur. 
Verosimiliter hoc iudicium a Melanchtlione ad Spalatinum scriptum est; 
hic enim schedulae adscripsit: Ph. Mei. 1522. 

De Missa et de lUraque specie. 

Novum testamentum nibil est nisi iustitia spiritus. Ro. 15. Malth. 24. 

Hier. 31. 
^^0 tollendum est quidquid adversatur iuslitiae spiritus. Caeiera 

libera siint. 
Missarum opinio, quod sacrificium sint, adversatur iustiliae spiritus. 
^eremoniae nihil adversantur. 
Ergo ferri poterunt 
. Lex est uti utraque specie. 
Lex erat ne quis nisi consecralus vesceretur panibus propositis. 



1) ©urbe treu gcbalten m 1520. Zi^t^U^. 3o^xh. 1855. e. 394. 

2) SWekn^t^ott meint Me auc^ gegfnuècr bein giat)en^bur(^cr ^umttbn^ gè: 
^H^t gajtenuOertretuna tn QMd), C. R. 1, 577. 



1< SUPPLEMKNTA ANNI 1524. 

Sicut David de ea lege dispensavit in casu necess. 
Ita nos de. lege de utmque specie dispensare possumus in éas 
necessitales, ut scandali. 

?h. Mei. 

26. No. 226 «. (Voi. I. p. 594.) (eod. anno.) 

Melanchihonis iudicium de statuis. 

Ex apographo eiusdem Bibliothecae. luiiio adscripta siiui verba : Me 
lanchthon Mea manu. 

De statuis. 

Et ego indico statuas idola esse. 

At idolum iuxta Paulum nihil est. 

Ergo etiam in Idolio convenire possit ecclesia. 

ludeis in Idolio non licuit convenire, quia iuslilia legis erat alli- 
gala iocis et temporibus. 

lustitia spiritus non item. 

Haec scribo non quod velina esse simulachra , quae danino, 
sed quod vellem niodestius agi. lam casus scandali cogit, 
ut aboleantur eo quod a vulgo colantur, ut scis. Idem 
sit in utraque specie , quia vulgus ignorai vim Chrislianae 
libertatis. Ideo rectius revocata lex est. 



ANNO 1524. 

27. No. 278»». (Voi. I. p. 659.) 20. Junii ( h uius anni?) 

Ioanni Oecolampadio. 

Apographum huius epistolae, quae in Collectione Simleriana Tigurina 
(S. Mac. 11.) est, a CI. V. Voegelino accepi. Simlerus iu fine haec 
annotavit: Scriptae videntur a. 1524. nam in literis (vid. infra No. 29.), 
in quibus Neseni mortem nunciat, se per Sigismundum scripsisse 
aignificat. 

lounni Oecolampadio suo carissùno Patri. 

S. Joachimus *) amplissimis verbis praedicavit mihi humani- 
tatem tuam. Ego , quanquaiii non dubitabam , quin esses eum ex- 
cepturus , quemadmodum meretur adulescentis eruditio et probitas, 
comiter, et prosecuturus omni genere offìciorum, lanien gaudeo, 
illius animo eliam satisfactum esse. Saepe illi te depinxi, verum 



I) Nota Simleri: Joachimus Camerarius, ut puLo. 



SUPPLEMENTA ANNI 1524. 17 

et opìniouem eius et mea lyxwfAia loDge les vicit. Stalìm, ubi 
audieraoi, te domi fuisse, quanquaiu teciiin colloqui cupiebaiii, 
cuin arbitrai er, te noudum domo abesse, mihi molesium erat, 
Joachimo tui copiam non fieri, malebamqùe illum tuo congressu 
frui, quam me ipsum, qui tui cupidissimus esse solco. Neque 
dubito, quia libi ètiam voluptas sit, talem adolesceiitem, quem 
ego facile amo, literariae rei priiicipibus adiiumero, innotuisse 
vobis. Commodum ubi Wittebergam redivimus, Sigemundus salu- 
tai, vixdum posito pegaso. Ex hoc intelligo, institutum esse ad 
te iter. Ego frustra retinere eum diu conatus sum. Est enim 
cum homine uon hospitium tantum mihi , sed familìaritas etiam. 
Porro cum omnino Basileam proficisci constituisset, non potui fa- 
cere, quin literas ad te darem, non quibus hominem tibi nobi- 
lissimum commendarem, sed ut scires, nobis communem amicum 
esse. Proinde si quid in eum contuleris, de me puta, te bene 
mereri. Evangelio scio patrocinari te religiose, quare nihil est, 
quod adhorter. Utinam e tuo se exemplo compararent aìii apud 
vos, qui Evangelii praetextu rvQavvida gerunt. Vale, et me 
Christo precibus tuis commenda. Wittebergae t^ ngò t^^c TQonijg 

Philippus. 
Sisgardum, et bonos viros alios apud te Evangelii vere stu- 
diosos, saluta nostro nomine reverenler. 



28. No. 307 \ (Voi. I. p. 698.) (hoc anno.) 

Thomae Blaurero. 

Apographum buius epìstolae, quae in Collectione Simleriana Tigurina 
(S. Msc. 11} asservatur, at per murcs maximam pnrtem est corrosa, 
debeo CI. V. S. Vaegelino, 

Fragmentum epìstolae Meìanchthonis ad Thomam Blaurerum, 

Leniri hic Tui desiderium non potuit, nisi ubi allatum est 
domi luae, nescio quid — [gajudebam te rediisse ad tuos, et si 
quid p[eccatum hac p]arte sit, mi Thoma, quando id Evangelii 
dignius poscit, corrigas. Fratrem autem publice postulasse a Se- 
natu, ut defendatur, meo iudicio nihil hoc oportuit. Moisi inquit 
ille: Ego tecum ero. Utinam, Thoma, demus opèram, ne per 
nos scandalizetur Evangelium. Quidam invitantur nunc ad ducen- 
dum, plausu multitudinis alii, tametsi bene coeperunt, non perse- 
verant in eodem studio, sed excoecati plausu ab Evangelio desi- 
liunt, quemadmodiun in proverbio est, ad asinos, hoc est, ad 

Supplen. Nelanchih. 2 



18 SUPPLEMENTA ANNI 1524. 

impia, aut ad nugas, quae ad publicam pacem turbandaai tantum 
faciant. Id alterum et bic accidit. Et vereor, ne idem Zwinglio 

accidat, qui totus iam — caussa esse dicitur — et ungo^ 

pwniwv. — faciunt. Atque inpiimis nos — materiam tumultus 
praebeanius. Sed nec cauti, nec Evangelica ea Christi vox est. 
Illa multiludo legibus increpanda ernL Quod si facerent nostri 
doctorati passim nae ab ipso Vulgo discerperentur citius, quam 
a sacerdotibus Baal. Simpliciter haec ad te sciipsi, non quod de 
tua fide dubitem, sed quod scio, ut transversum nonnunquam 
aestus et res incautos rapiant. Id hic mibi accidit. Libere enim 
confìteor. Mihi crede, non temere dixit ille: qui stat videat ne 
cadat. Vale. Fratrem saluta. Quid autem noster Simon? Nihil 
scripsit. Hanc mitte ad eum Epìstolam. (1524.) 

Pbilippus tuus. 
Quid quod uibil scripsisti hactenus? Avide expecto tuas. 
Quare vide ... ut ne diutius sileas. 



29. No. 307 ^ (Voi. I. p. 698.) (eodem anno.) 

Ioanni Oecolampadio. 

Ex eadem CoUectionc Simleriana (S. Msc. 11.) apographum mihi benigne 
cnrayit CL V. Voegelmus. 

(^d Ioannem Oecolampadium.) 

SubstitH hic aliquot dies hic iuvenis, ut Lutherum tum au- 
diret, tum salutaret. Mecum quoque semel atque iterum con- 
gressus, visus est mihi et perquam sludiosus literarum, et amicus 
pietatis. Porro discessurus, rogabat, ut literas sibi ad te darem. 
Id ego non illius tantum caussa perlibenter feci, sed offici! etiam 
mei ratus sum esse , neque hunc dimilterem sane meis ad te literis. 
Tametsi tu mihi nonnihil cessare videris in hoc genere officii. 
Scripsi ad te per Sigemundum. Interea nihil a vobis accepimus, 
cum utriusque ita desiderentur literae , ut nullius amicorum prae* 
ter^a. Ego autem cuoi alia in amicìtia nmtua omnia officia esse 
debere statuo, tum maxime scribendi, quando non licet aliler 
colloqui. Gravissime adflixit me hic Neseni *) optimi viri interi- 
tus, et haud scio, an in vita quidquam acerbius acciderit. Erat 
enim ille cum propter singularem probitatem dignus meliore for- 
tuna, tum mihi nemo hic fuit coniunctior. Luthero res erit cum 
Carolostadio negì sv^agitniag. Et universum negotium Evangeli- 



1) Nota Simleri: Neseims aqna periit 1524. 



SUPPLEMENTA ANNI 152^t. 19 

cum video eo in stalli et esse et futurum. esse, ul agnoscere possi- 
mus, vasa nos esse tantum huiiis thesauri oGTQd%iva^ nec posse 
nostro Consilio aut diligentia rem tantum regi ac gubernari. Tu 
Cbristum rogato, ul fortunet cursum ac studia piorum. De mea 
valetudine, deque slatu rerum omnium nostrarum certiorem hic 
labellarius [te faciet]. Vale et rescribe. Idem officii et a Sigeaiundo 
requiro. Saluta reverenter meo nomine lureconsultum *) vestrum. 

Philippus. 

30. No. 3 ai*. (Voi. I. p. 698.) (eodem anno.) 

Ioanni Oecolampadio. 

Apographam ex eadem Coilectione Simleriaua (S. Msc. 11.) ab eodem 
Viro CI. accepi. 

^d Toaunem Oecolampadium, 

S. Vix credas, quam molestum mihi sit silentium tuum, mi 
Oecolampadi, praesertim in his motibus vestrae regionis. Sum 
enim vehementer soUcitus, quid in tantis turbis consilii habeas 
an te quam gubematorem tam pericuìosis tempestatibus davo adhi • 
beant. Germaniam infelicem, quae Verbo Dei ab omni parte 
abutitur. Antilutherani ubique vim parant, illi contra nihilo mo- 
destiores sunt. Quare te per Christum adhortor, optinie Oeco- 
lampadi, quando in statione Deus te posuit, advigiles, quantum 
poles, ne laedatur gloria XQiftxov, Nunc pene debellato Ponti- 
fice, res Luthero coepit esse cum novis quibusdam fiavix^oig, 
piane Sanguinariis. Et Papisticum bdhim reno vai Erasmus, quem 
optarìm pacis potius, quam novorum motuum autorem esse. Scri- 
ptum eius nsQÌ èxovciov*) exceptum est aequissimis animis. 
Lutherus piane pollicetur, se moderatissime responsuinim esse. 
Et faciet, «isi me fallunt omnia. Quid est enim iniustius quam 
quod nnnc vulgo fit , dissentientem iugulare , quam docere malie. 
Sigemundum et Richardum revereuter salutabis. Displicent mihi 
quae audio mediiari Varellum ITagà rto Aifori/ Totg rvgawotg ad 
qnem se contulit. Vale felicissime. 

Philippus. 



1) Nota Simìeri: Amoil)acblam puto. 

2) Nota Simleri: Scripsit El'asmns de libero arbitrio adv. Lutli. 1524. 
respondlt Lutbenis 1525. 



iì 'f' 



20 SUFPLEMENTA ANNI 1525. 

AÌNNO 1525. 

31. No. 314 »>. (Voi. I. p. 713.) «. Jan. 

Thomae Blaurero. 

Hanc epistolam primum edidit Keim in libro supra p. 13. sab No. 23. 
laudato p. 287. No. IH. 

Meìanchihon Thomae Blaurero Constant iensi, 

Pelrus Suaverius *) hoc biduo nobiscuni fuit. Mitto eius literas 
libi, testes aiiioris erga te prìstini. Literae tuae varie affecerunl 
me, nam viderìs inihi non satis expendere mag-nitudinem negolii 
Carolostadiani y cum piitas neutrìus laedi conscìentiain. Vide 
qiiaeso fispiXovg libellos, in qiiibiis cum non videam ivuXoyiuv 
niatsoìgj quam Paulus requirìt, non possum assentiri. Universae 
doctrinae Lutheri auctoiitatem elevat, et tamen de uno lantum 
^€(x)Q^/jLuii dissentii nsgì svxaQiGiiug, Hoc quid est aliud, quam 
ffvxo^avTstv? Lutherì responsio edita est. Quam vellem hunc 
virum posse moderarì vim ac impetum styli. Vale felicissime. 
Fralrem meis verbis saluta. Poslrìdie Cai. Jan. 1525. 



32. No. 318^ (Voi. I. p. 722.) 23. Jan. 

Thomae Blaurero. 

Haec quoque epistola a Keimio 1. 1. p. V87 sq. No. IV. primum edita est. 
Thomae Blarero , Senatori Constantie nsi y fratri suo. 

Accepi biuas literas, nam tu, ut licuit videre, coniunxeras. 
Hae me ita perliubaruut, ut vix uUius bominis uUa unquajn. 
Neque libet hoc tempore dolori indulgere et causas recensore. 
Non agites, inquii ille, si qua coire velis. De ipso negotio pau- 
cis respondeo. Ego, mi Thoma, huius fabulae negi Bvxo^éCTia^ 
neque doctor neque actor sum. Neqtie puto movere hoc geaus 
quaeslionum uilos, uisi quorum sunt otiosae conscieutiae, uec 
domi habent, quid aganl ns^l ^aQvjsQOìv lov vó^kOv. Neque pro- 
fedo velim unquain vboìibqììjbiv de re tali sine certa un^oìcaXv^tBé, 
si sii a verbo discedendum. De Carolostadio ego desydero aya- 
Xoyiav nvsvfAUTog, cum et causam slatuarum et elevationis lam 
urget perlinaciter. Et tum de uno theoremate non a Luthero uno 
dissideat, tanta contentione fìdem atque auctorilalem universae 



1) Uuic uomini Keimius aauotavit liaecce: UeOer biefe $erf&n(i(^feit togl. 
Corp. Mei. Carnet. 3. 3ail. 1524. C. R. 1, 648. ."pler ^eigt er Suavenius. 



SUPPLEMENTA ANNI 1525. 21 

lulberanae doctrinae elevai. Moriìiìcatìoneni vxilt vìderi docere, 
eom ille antea de poenitentìa tam multa. De viviiìcatioTie nullum 
verbum Carolostadius , ut non satis vìdeatnr percipere adfectus 
illos spìrituales, de quibus tanlopere gloriatur. Millo nimc alia, 
quae me in eius scriptis varie adfìcinni, quibus tu mìhi videro 
uescio quomodo valde favore. JJsqI iv^uQiCT&ag non video, cur a 
verbis scripturae discedani nulla coactus ànoxaXvtpsi certa. Et qui 
discedunt, nihil habere certi apud conscientiam videntur. Nam 
PX^xà et rationis argumenta infìrmiora sunt, quam ut conscien- 
tiam communiant. Eadein ad Oecolampadium scripsi. Tu velerum 
eliam auctoritatem eiicis. At veteres constanter in hac sententia 
sunl, ut veruna Christi corpus ovttag ibi esse doceant. Collegi 
mei usus causa illorum sententias. Verum multi ex illis excer- 
piml id, quod commodum est. Caetera dissimulanl. Nunc te 
rogo, mi Thoma, ut communibus precibus adiuves causam publi- 
cam. Scis enim, oportere nos de coelo doceri. Et cum tu cari- 
latem iantopere a nobis exigis, par est, ut vicissim in nobis voi 
coDsolandis vel docendis voi confirmandis caritatem exerceas. 
firant literae xa^' vnBQ^oXtfv TQayMaL Quo in genere operarum 
verser, quis vitae meae tener, quae ratio sit, scis; quo magis 
te adhortor, ut amicitiam inter nos honestis auspiciis coeptam 
conserves. Richlinus ad. vos redit. Natura bona videtur et actus 
tuis consiliis regetux cupitque se tibi esse conimendatissimum. 
Vale. Fratrem et uuiversam familiam meis verbis saluta 23, Jan . 

0iXinnog» 

33. No. 325 >». (VoLI. p. 730.) 29. Mart 

Thom. Munzerus ad Melanchthonem. 

Haec epistola recuditur e libro: Unfc6u(l)t()e 9lad^ri(i^ten ì»cn ^(ten unb 
9ttìxtn Theologifd^cn ®a(^en a. 1716. p. 1248—1251. 

Ckrisiiano homini Philippo Melanchthoni , sanciarum Scriptu- 
rarum Professori ^ Thomas Munzerus nnncius Christi, 

Salve organum Christi, Theologiani vestram toto pectore am- 
plector, nam de funibus venantium, animas electorum eripuìt 
multas. Quod uxores Presbyteri vostri ducunt, commendo, ne 
larva Romana amplius vos constringat, sed in hoc reprobo, dum 
08 Domini mutum adoretis, nescientes an electi vel reprobi sint 
de ignorantia vostra propagandi, futuram Ecclesiam penitus re- 
spuitis, in qua Domini scientia orietur pienissime. Is quippe 
error , charissimi , totus sumitur ex ignorantia verbi divini. Rospi- 



28 SUPPLKMBNTA ANNI 1525. 

Cile Scrìpturas , quibus DÌtìmur nrandum deprìmeTe » manifestissime 
dicant: Non in solo pane vìtìI homo, sed in omni verbo, qnod 
procedi! de ore Dei, ridete de ore Dei et non ex libris profi- 
ciseitur. Testimonium equidem verbi veri ex voluminibus est, 
nisi enim in corde oriatur, verbum houiinis esl damnans scribas 
versipelles, qui furantur oracula banda Jer. XXIll. Nmaquam eis 
Dominus loculus est, et ipsi nsurpant verba eìns, o charissimi 
operam navate ni prophetetis , alioqui Theologia vostra non valebit 
obolum, considerate Denm vestrum e vicino et non a loDgo, ere* 
dite libentiiis Deum loqai, quam vos paratos ad percipiendmn, 
sumus pieni desideriis, hoc impedii digitnm vivenlis, ae scindere 
possit tabulas suas. Suasionibus vestris Irabitis ad coniagia ho- 
mines, cnm ìani non sii thorus immaculalos, sedSatanae la panar, 
qaod tamen vebementer Ecclesiam nocet, qnam maìedictissimi 
imguenti sacerdotinm. Nonne passiones illorom desideriorum im- 
pediunl sanctificaliouem vestram ? quomodo Spirilus potest effundi 
super camem vestram, et eloquia viva habere cum Deo potestis, 
cum ne^verilis talia? Nullum praeceptum (ni sic dicam) an- 
gustius siringit Chrislianum, quam sanclificalio mostra. Nam iila 
ex volunlate Dei animam evacuai, dum delectationes anima in- 
feriores , nequaquam in falsum possessorem sumere possit : Ulimur 
uxoribus, lanquam non habeutes. Debitum reddito non ut ^ntes, 
sed sicut scientes, Deum nobis loqui, iubere, monere, ut firmiter 
sciatis, quando trìbuendum sii prò prole elecla, ut timor Domini 
et Spirilus sapienliae iinpediat bruti concupiscenliam , ne absor- 
beamini. Phiola terlii Angeli, (limeo et scio:) effusa iam est in 
fontes aquarum, et Iota scalurigo san^inis effectaest, imo leclio 
eorum in camem et sanguinem versa est. Eiecti sunl quidam, 
sed ratio eomm aperire non potest ob causas iam relatas. Hinc 
babent opera cum reprobis communia, excepto Dei timore, qui 
eos separal^ab illis. Duo in uno ledo ìacent, unum opus dele- 
ctationis perpetrant. Talia enim in vobis opera reperio, dum 
conlentiones inter vos sint, de abroganda missa. Papistìci sacri- 
ficii abominationem, quod quidam detestati sunt, extoHo et com- 
mendo, ex Spiritu S. effecerunt; sed in hoc eiToribus involuti 
sunt, quod Aposlolicum ritmn ad amussim non sint imitati. Nam 
qui iussione dominica semen proiiciunt, melerò debeut , auditores, 
praedicantes , dum verbum finierint, et qui froctum intelligenliae 
sQae reddiderint, manifestaodi sunt hominibus , et tribnendus panis 
et potus, quod hi vermn possessorem habeant, quibus intellectus 
testimonìorum Dei largitus sit, non mortuarum ex tharti», sed vi- 



SUPPLEMENTÀ ANT^l 1525. 3S 

mum proinìssionuin . verbuu). Martìmis noster charissiinus igno- 
ranteragit, quod parvulos non veli! offendere, qui iam pannili 
SQDt sicut pueii centum annorum màledicti , imo angustia Christia- 
normn est iam in foribns, cui* esse expectandum censetis, ignoro, 
lieben Bruder last euer merheuy es ist Zeit. No lite tardare, 
aeslas est in iaima, nolile vobis conciliare reprobos, ipsi impe- 
diunt, ne virtute magna operetur verbum. Nolite adulari Princi- 
pibus vestris , videbitis alioqui siibversionem vestram , quain aver- 
lal benedictus Deus. Si negaveritis purgatorium Christianum, 
oslenditis vos ignorantes in scripluris et studiis Spiritus , sed quod 
Papisticum respuitis pbantasma, commendo. Nullus polest ingredi, 
nisi adaperianlur septem gradus rationis septem Spiritus. Abonù- 
uabilis est error de purgatorio negando, cavete. Si volueritis, 
omuia mea scripturis, ordine, experientia apertoque Dei verbo 
voborabo. Ihr zarten Schrifftgelehrten seifd nicht unwilligy ich 
im €9 nichi anders machen. Valete, quinta Annunciationis. 



34. No. 331»». (Voi. I. p. 739.) 10. Maii. 

Senatus Erfordiensis ad Luthentm et Melanchfhonem. 

flanc epistolam repeto ex Ernesti Salom. Cypriani libro: ^er Slnbete unb 
lèejtc Zi)tìl juSBUft. emjl ten^cfé, Hist. Sax. ^iflorlfcfjen Scrid^t t)om 
9nfan(} unb erflen ^^ang bet Reforroation Luther!, in ft(i^ ^altenbe: 
(1) ben Qwtì)Un iJcU nfl^Iid^et — U^rfunbcn etc, (Scipjig 1718. 8».) 
p. 343—345. No. LXXIX. sic ìnscriptum: S)er SRat^ ^vl @rffuTt6 an 
Lutherum unb Melanchthonem »egen beò 2lufru^r« ber S3auern. — Lutheri 
responsum inveuitur in de Wettu collectione a Seidemauuo continuata 
Tom. VI. p. 59—68. No. 2366. Conf. Dr. Mart. Luther^s Briefwechsel 
herausg, von C, A. H. Burkhardt, (Leipzig 1866. 8^) p. 88. 

ttnfer freànbli^ l&infie unb mad n)ir lieb^ unb gut^ ))ermo()en imox, 
Slrbigen ^e^getarten unb ad^tiaxtn gunfHgen lieBen $enu @d ^at^en fié} 
3tnmg unb gebrcd^en unt^er unfern Surgctn unb fianb»oI(f er^ben, barauff 
m etlid^c flrtitfel )u bewittigen unb aufjurid^tcn uteìge^en ^a(>en, <So toit 
kn oud %oii\6^ ®tÌ>ot unb Siebe beé ned^ften un^ fc^ulbig erfennen, au^ 
MlCig tmb geneigt fein, fo ì>itl une mugUd^, bafur ju fein, hai unt^et 
«Rfem unbert^onen unb anbern S^rifllic^en ì>o\dt fein ufrur ober uneinigfeit 
enMi^fe, fimber biefel6en jut^orfonien o^er le ufd xom^^ a^xmcnbm unb ju 
jHHen, unb bie nUx^tUn «rticfel bo^ ber fc^Wlic^eit feint, ba« biefelben 
S^rifUi^e Settad^tunge unb (Rat^fd^lagung erforbetn, unb ett)i:e SSBtrben afó 
ìl^UtnmpU $em ^cn ben unfcm i^tttju befltm^t fein; 3fl unfef freuntK(3^ 
unb bin^id^ 9it, @. SS. tùeUm ani (S^ftUd^er iìtbt, unb ju er^dtung 
ijotli^e* xoorti, fribe unb einWeit^ ft^, auf« fd^ftjl e^ fehi m^^t, an^et 
ftt^Srffurt )u un« fugen, unb fold^e SlrHtfel nebcn uni unb anbern ^elffen 



24 SUPPLEMENTÀ ANNI 1526. 

Bewegen unb terat^f^Iagen, 2)omit tt>it un^ tn ufrt^tung berfelben ttiber bic 

®tpot ®otteg nid^t vergreiffen unb ju a6bru<^ unfct Obrirfeit fre^^icit unb 

^teirfUgien :j>anbeln mogen, unb uh« blfc unfer 8it nid&t abf(^(ajen» 2>e« 

moQen wir un^ den^ltd^ )u Smer ^trben &erfe:^en, unb freuntli^ mieberumb 

ju t)erbtenen. ®et>en unt^cr unferm Secret SMUtood^en nad^ bem @ontage 

SubHate «nno ©omini M. D. XXV. 

2)er ^atì) 

ju erffort. 

ANNO 1526. 

35. No. 381 >>. (Voi. I. p. 796.) 21. Mail. 

Io. Oecolampadius ad Melanchthonem. 

Haec epìstola Oecolampadii ad Melanchthonem edita est in bocce libro: 
DD. Ioannis Oecolampadii et Huldrichi Zuinglii epistolarum libri qaaiuor, 
etc. (Baeileae 1636. Fol.) Lib. HI. fol. n5«> -U6«. 

Ioannes Oecolampadius clarissimo viro Phi lippa Melanchthoni, 

fratri suo. 

Gratia Chrisli lecum, Philippe in Christo perpetuo dilecte. 
Utar adhuc iure veteris amicitiae , etiam peripsema mundi , tuoque 
candore sancte fruar, citra praefationis apparatum libi scribens. 
Ita se habent res nostrae. Mundus quod solet, agit: et Christus, 
quem nos arbitrantur quidam negasse, suo fungitur officio, hoc 
magis erigens, quo deiectiores putamur. Hinc fil, ut cum aliorum 
insultus aequo feramus animo, nostratium etiam molestias, qua 
decet excipiamus suavilate: utut interim furibundi habeamur, ac 
novo verbo Schuermeri. Sed vide tu ex paucis illis quae subii- 
cimus, et si quidem tanta libertas istic est, estende illis prima- 
tibus, num motae a pietate, quae in Christum , mentis indicia 
sint. Gloriabimur autem in Domino, ut eximie quibusdam slulti, 
nihilominus tameu et gloriabimur, et vere in Christo: Christum 
fìlium Dei et Mariae passum, et a mortuis redivivum, idque nobis 
in novitatein vitae credimus et confitemur: opponentes nos omni- 
bus, quae illi eminenti cognitioni , eliamsi quibusdam verbum crucis 
sit, praeiudicant. Ab hac petra certi sumus, quod nullus nos 
turbo deturbaturus sit. Viderint qui nos temere damnant, quo 
tandem furor eorum ipsos deducturus sit. Non habent quare nos 
sacramentorum hostes vocent, vel Sacramentarios. Elementorum 
usum, quatenus a Christo commendata sunt, non reiicimus. Absii 
autem , ut ab illis sic pendeamus , ne ultra promoveamus , menta- 
libus oculis beneficia, ac promissionum alimenta non contuentes, 
et ab visibilibus ad invisibilia non pergentes, ob quod sic uos 



SUPPLEMENTA ANNI 1526. SS 

quidam inseclantur:. si rem speclarent, viderent nos a porlen- 
lissimis quibusdam dogmalis abhorrere: dum alius verbum vel 
panem substantiat in Deum , alius Christi corpus ubique esse fecit, 
et ita spirituale, ut ultra prò fratre illum habere non potuerimus, 
alius manifestam idololatriam docet. In hoc peccasse traducimur, 
quod panem figuram corporis Christi diximus : quod nihil aliud 
erat, quam sacramentum corporis Christi. Et sic quidam Eccle- 
siastici locuti fuerunt. quod nos Schuermeri Saxonibus sumus, 
licet Tìjg nifftswg àvaXoyia nobis suffragetur, hebraismus, actio, 
circumstantia, et nihil non: ut ausi fuerimus dicere, Hoc est 
corpus meum, sacramentum vel figura corporis mei. Atqui non 
disputabo nunc , sed admonebo te , ut videas quidnam monstrorum 
parturiat, imo quid stabilire cupiat mundus. Legi quaedam in 
confessione Lutheri, quae a mea sententia non abludunt: sed alia 
èìg olà Ttaawv. Et ille non amplius expectare vult. Nihil tamen 
oplatius foret, quam simul pure sentire, et uno ore Christum 
praedicare. Siccine nostris convitiis pascemus perpetuo sanctas 
ecclesias Christi? Affectuum reliquias literis non commendo. 
Fac sciam, an aliquid spei sit isthinc. Nobis enim adhuc integre 
Christus vivit, qui eius spiritum sapiunt, haudquaquam nos abii- 
cient: quanto minus tantas ecclesias? Nunquid verbis curiam 
Drances replebunt? Fieri potest, vel Luther© responsurus sum: 
si non ego, certe Zuinglius: equidem tardior sum. Antagonistas 
Christi amantiores vellem, ut inde ad lectores plus utilitatis quam 
convitiorum rediret. De aliis rebus meis non multum refert scire. 
Coelebs esse desii , si fortassis vel sic hypocriseos crimen exuam. 
Ncque enim me unquam prò sanctiilo venditavi, nisi sanctulum 
vocent somniculosiorem. At somnum tandem excutient. Omnia 
bona libi precor , atque etiam bis qui nos maxime damnant. Obso- 
paeus scribere voluit, quae Pyrckemerus libenter legit. Nihil 
Muntzerani spiritus sciai in Geco lam pad io. At licet hoc ei 
cum caeteris. Dominus servet libi innocentiam tuam: cui me 
commenda. Vale, Basileae, 21. Mail. Anno 1526. 



36. No. 411 ^ (Voi. I. p. 825.) (Oct.) 

Thomae Blaurero. 

Haìus epistolae fragmentum edidìt Keimius 1. 1. p. 289. Nr. V. Integra 
epistola a me exhibetur No. 37. 

Fragmentum epistolae Melanthonis ad Thomam Blaurerum. 

Non tam meum animum afficiunt privatae res, quam publica 
disseijsio eorum, qui uni patrocinantur evangelio. IJlinam ante 



SUPPLEMENTA ANNI 1526. 

privatis scriptis inter se ot nQwiaywvteTaì huius fabulae de tota 
re egissent, quam ventum est in publicum. Omnia sic placide et 
sine acerbitate ac contentione potuissent conferri. Nunc vides, 
quid ista pariant. Ego sane valde uror ac doleo, in tam crueu- 
tum certamen hanc talium virorum dissensionem exire. Praeter 
preces nibil habeo in bis malis solatii. 




37. No.411«. (Vol,I. p. 825.) 

Thomae Blaurero. 

Autographum huius epistolae in CoUectione Simleriana (S. Msc. 17 a.) 
invenìtur. Simlerus ei haec adnotavit: „ Epìstola haec sine loco et 
die scripta reddita est Blaurero per Urbanum Angelnm sub Cai. No- 
vembris XXVl. unde per errorem quidam adscripsit: XXYI Nou. 1526., 
refereixda vero ad Octobr. 1526. — Quaedam ve tastate attrita verba 
autogr, per me sunt restitnta/* Apographum debeo Ci. V. Voegeline. 

Melanchthon Thomae Blaurero Senatori ConstatUiettsi^ amico suo, 

S. D. Urbanus Angelus redit ad vos, quod illi fanstum fe- 
lixque sit ... de cuius stndiis , quia non multum mea consuetu- 
dine usus est, non possum scribere, sed lamem arbitror non re- 
dire vacuum. Modestia in eo mihi visa est esse singularis, quam 
ob virtutem adolescentem magis amavi. De nostris rebus ipse 
Te certiorem reddet, quae quidem mediocres sunt. Sed non tam 
meum animum privatae res adfìciunt, quam publica dìssensio 
eorum, qui uni patrocinantur Evangelio. Utinam ante privatis 
Scriptis inter se ot ngwtayovtffTaì huius fabulae de tota re egissent, 
quam ventum est in publicum. Omnia sic placide et sine acer- 
bitate ac contiene potuissent conferri. Nunc vides quid ista pa- 
riant. Ego sane valde uror, ac doleo in tam cruentum certamen 
hanc talium Virorum dissensionem exire. Praeter preces nihil 
habeo in bis malis solatii. Scribo brevius, quia parum tutum 
videbatur hoc tempore ea scribere, quae Tecum inprimis cupie- 
bam commentari. Tu ad nos vide ut multum, ac quoties est occasio, 
scribas. Vale ac fratrem et uxorem tuam meis verbis saluta. 
Filiae meo nomine osculum dabis. 

Philippus tuus. 

38. No. 424»». (Voi. I. p. 836.) (hoc anno.) 

Thomae Blaurero. 

Autographum in eadem CoUectione Simleriana (S. Msc. 17.) asservatum 
habet inscriptionem : Melanchthon ad^Thomam Blauremm Senatorem 
Constantiensem. Apographum accepi per CI. V. Voegelinum. 



SUPPLEMEI^TA ANNI 1527. 87 

Thomae Blaurero, senatori ConstanUensì y atnico smt, 

S. Dedi Milichio Nonni poema ut describi Tibi curarel quem- 
admodum flagilasti. Neque ego ipse gravarer describere si neminem 
haberemus alium qni id oneris tua caussa susciperet. Sed ego 
ila existiino Milichiuni gaudere sibi oblatam esse occasionem 
demerendi Tui. Nunquam mecum est; est aulem quotidie domi 
nostrae, quin de Te deque tua erga se voluntate honoriilce lo- 
qualur. Neque tamen cedit ei in Te amando Vogeliiis*). Is, 
cum haec scriberem , rogabat me , ut sui mentìonem apud Te fa- 
cerem, ac Te hortarer, ut sua studia propinquis commendares, 
Tuque susciperes eum et tuendum et iuvandum, si qua parte 
posses. Hoc ut facias Te etiam atque etiam, mi Thoma, rogo. 
Est enim humanitatis id tuae adolescentem tlagrantem optimarum 
artium studio et praeditum moribus optimis summa ope iuvare. 
Mihi nunc notior est Vogelius , quam fuit liis proximis annis, quia 
nunc non tantum aiiditor est uieus, sed etiam avfA^oiJvrfjg in Ma- 
IhematicJs discendi in quae ille omnibus viribus ingenii cogno- 
scenda incumbit. Neque facile dixerim quantum eius vel consi- 
His vel studio delecter. Nam et facile illis ipsis disciplinis et 
magnum ac utile instrumentum inde mihi videtur allaturus ad 
Medicinae scientiam, ad quam, ut scis, ille se iam olim contulit. 
Ouaeso igitur te, ut des operam, ut sentiat meam commendatio- 
nem apud Te sibi profuisse. ITsqì ev^agiffiiag non libuit scribere. 
Expeclo enim a vobis ea de re aliquid. Nostri nihil mutarunt, 
ncque tamen valde pugnant, tametsi metuam bis praeludiis tra- 
goediam tristiorem successuram esse. Lutherum nihil opinor 
responsunim esse ad fmBQa<rnÌGTfiv^ si hic desinat Erasmus •). 
Vale. Saluta meis verbis fratrem et tuos omnes. 

Philippus. 



ANNO 1527. 

^9. No. 453*. (Voi. I. p. 880.) 2. Aug. 

Martinus Lutkerus ad Phil. Melanchthonetn. 

Hanc epistolam legas in de WeUii coUectione epistolarum Lutheri Toin« 
III. p. 189. No. 887. 



1) Nota Simleri: i. e. Vogelinus, Constantiensis. 
,. ^) Nota Simleri: Erasmus edidil Hyperaspisteii adversiis Lutherum 



28 SUPPLEMENTA ANNI 1627. 

40. No. 465 J». (VoLL p. 893.) 8. Sept. 

Simon Grynaeus ad Melanchihonem. 

Haec epistola a Grynaeo ad Melanchthonem Heydelbergae VI. Id. Sept. 
scrìpta incipit: „Phiiippo MelanchthoDi Simon Grynaeus S. D. Cum 
nuper bibliotbecas eas" etc. Continet literaria praeserlim de Livìanis 
aliquot voluminibns nunquam hactenns vìsis, item iudiciam de genio 
illius aevi. Memoratur in libro inscripto: „ Index et argumentum Episto- 
larum ad D. Erasmum autographarum quae adservautur Lipsiae in 
bibliotheca J. F. Burscheri.*' Lipsiae 1784. 8. Hanc epistolam non- 
dum vidi. 



41. No. 465 ^ (Voi. I. p. 893.) 10. Sept. 

Gregorio Fontano. 

Ex autograplio Vinariensis Bibliothecae Magniducalis. 

Ampliss. viro D, Gregorio Bruk doctori luris. Cancellarlo 
Principis Sajconiae Electorisy Suo patrono, 

S. 0. Accepimus literas, ampliss. Domine Cancellarie, qui- 
biis evocamur ad visitationem Doct. Hieronymus *) et ego. Neque 
sane recusamus parere voluntati lUustriss. Principis. Sed hoc 
significandum vobis duxi, me bine sine aliquo sebo lae detrimento 
non posse discedere. Nam ego nniis sacras literas bic interpretor, 
et aliquam partem laboris etiam in propbanis literis tradendis 
sustineo. Et quidem plus oneris hoc tempore suscepi, quoniam 
pauci professores bic sunt. Huc accedunt multa alia scbolae ne- 
gotia, quae me bic alligant. Quare rogo vos, ut ab Illustriss. 
Principe petatis, ut boc tempore nos bic rclinquat. Praeterea, 
ut maxime sit ad inspectionem Ecclesiarum proficiscendum, ita 
multa sunt ecclesiastica negotia, de quibus oportuit prius vobiscum 
deliberare. Nam sine Consilio vestro pleraque eiusmodi negotia 
expediri non possunt. Et nondum scimus an Principi probentur 
ea, quae ante egimus. Quare optarim non ita praecipitari rem 
màximam et maxime variam, Inspectionem Ecclesiarum. Quid- 
quid lUustriss. PrincejTs decreverit, faciam. Opto tamen, ut de 
scbolae utilitate cogitet. Vos rogo, ut iterum mibi voluntatem 
Principis significetis. Valete et ignoscite mibi toties ad vos scri- 
benti. Datae Jenae die Martis post Nativitatem B. Mariae. 

Pbilippus. 



1) Hieronymus Schurff. 



SUPPLEMENTA ANNI 1537. 89 

42. No. 465«. (Voi. T. p. 893.) 10. Sept. 

Hieronymus Schurff ad Gregorium Pontanum. 

Ex autographo eiusdem Bibliothecae. 

©em ac^tbaren unb ^od^gelarten ®m ©regorio Bruch Kan^Ier Doctor, 
nte^cm lichen $em unb ©efattem 

)u i^onbcTU 

Wcinen tt)ifltgen freuntlic^cn J)ienfl ju^or» ll(3^tiar ^od^gelarter \\t\>tx 
^err unb ©cfattcr 3d^ ^$w^ ^ud^ guter aWe^nungc unb mit gutem Sejiem 
ju idjfen, wo^e SW^r $$lH|)|)u« i^unbt i)on banncn jeuc^t unb flc^ cln ^tìU 
lang in bte Stfitiitlon U%M, ì)(y^ icA eterne l^euffleln jurflrctcct murb unb 
f(J»erli^ »ìbbcr jurutf fuirH)t. ©icwcil id^ 3n bcnn bor ben gefc^ltfte^en 
ju blfem SSerfe, fo J>il c^ Me Sifltation unb ttnterri^htnge etc. ber $famn etc. 
Wanget, Qi6:itt unb au(^ bermaffen 6cfunben^ fo tt)age i(^ one fetn èe^wefen 
barbe^ nid|tó ftud^tbarlid6« auéjurti^ten. 3u bcm fo $a(»en mtd^ bie Beflen 
fc^ùler in Iure ju SBfttcntergt, o6 id^ au^ l^ier^cr ju jc^^en unb lefen Be* 
ba^t toere, fo tt)olten pe Rd) aud5> jcur flette J>erfùgen, anreben unb fragcn 
lafen, ìxi^ \^ gem ucrmìttcljl gotUd^cr ^ù(ff ju t^un jugefagct. Unb ^xi 
alfo mit 2Beib Jt^nbem etc. niit merg(i(^en ttnfoflen an^er fommen» SBo^e 
nu^n mein 2ecHon m6) fatten »urbc, fo wiirben biefelbig gcum grojfern teil 
unb t»a^ id^ten^ in Iure j>er|lcnbig i)on ^^nnen cjijen. Ueber biffe^ alle* 
fo Hn t(ib in ber aSifttation gar nid^t^ nu^e^ unb anfenglid^en, fo.bU tole 
H tinfomcn ber ^)farn betrifft unb loa^ i^Hd^em ^rebiger unb Kaplan t)er* 
otbenet iberben fott^ wurbt ilbetflufflgHd^en ttJol unb bcbed^tUd^cn t^on Srn 
^anfen ©bel ì)on ber $(eunij etc. unb ^«mu^ t)on $aubi^ tjerfd^aft, fo »tl 
fl^er bie aSijttation m ir feibjl belanget, \o\t unb weli^erle^ gejlaft bie SWiniflri 
Verbi gefdbftft fetn fottcn etc. borju mì^ id^ midfe ganj ungefd^itft unb un* 
ftenugfanu So bin i^ aud^ fein Il^eologu^^ ber toegen i* barbe^ nic^tó 
Mxx&jìtn fann^ bann attein toA id^ au« bett)egenbenUrfa(^en, fo i(^ aud^ ju 
fciner 3«t tool xoM anjeigen, bar »on ein bo§e geioijfen erlange. 3|l ber 
»egen mein ganj freuntli^ tjleiffig bit , 3v tvollet be^ m. ®fl. ^. bem S^urf» 
Wifen Derfùgen, b<i« ic^ toon- fol^er Sijttation entbunben toerbe, bie toetl ®ot 
W £^b «ubere barju tucbtig, a(é ber $robfl, Sicentiotué SSenebictu^ $auH 
u. 91. »or^ben feint. 2)aé \6^ mi^ unb )A\ t\x\& gròfferen )u eu^ gen^« 
%n Dfttr5^. eu^ aud^ mein^ 9Serm6gen« ju bì^ienen bin \é} aCjcit fon» 
^eriic^ wittig. ^(xt S^ene ®i^n|ìag« nad^ Watlijitatem SWarie Sirg. ©iorioflff. 
«. D. 152T. 

^t)eronimu^ ©d^ur^ff. 



so SUPPLRMENTA ANNI 1527. 

43. No. 465'». (Voli. p. 893.) 10. Sept 

PhiL Melanchthon et Hier. Schurff ad Consiliarios 

Electoris Saxon. 

Ex Melanchthouis autograpbu eiusdem Bibliothecae. 

®en ©efhrengcn S^rn^eflen unb ^p^geiarten unferé @bejl. ^rn bcé K^urf. 
|u ©• ^erorbentcn Slabten ju Torga, unnfem gwnfHgen $erm 
unb grewnbcn. 

Unnfem fnintltd^cn ©ienfk juiJor, ©ejirenge, S^rnDjeflc^ ^od^getarte 
®un{Hge $erm unb ^eunb. SBir i^aben eior \^xtXjlbtn, batinn )^^r une gu 
ber Stjltatlon, t)on unfer« gnebigjien $errn xci^m fobbert cm^fongcn. ©arauff 
fitgen xc\x eu(^ ju toijfen, bwe^I bie inei^en <S(^u(er ber ttmi^erfttet }u SBite* 
(erg aué gnebigem Bul^ffen unnfer^ gnebig^en ^errn i^ie^er )^nn 3$en gè* 
|ogen^ unb bod^ f^e^n ©octor in Iure nod^mafó funp d^le, benn td^ ©octor 
Hieronymus Schurff, au^ niemanb in Iheologia lifet, benn ic^ $^iH^)^u« 
Snelan^t^on, H^ n>tr beforgen, bad tt>ir vìé^i on fd^aben ber @^ul o^ 
fommen m5gen» S« faflen aud^ tegH(i& anbere fa^en fur be^ bifen Sungen 
leuten, barumt» »ir vXà^i fugfid[| lang »on ber Unl»erfttat fe^n fdnben, benu 
»on nSlten tjl in bifen leufften, bifc« i^euffltn mitt fonberli*em »le:^ )u 
famen ^alben. ©arumb Wtten tì)ir ^i^r »ottet fold^^ unferm gnebigjlem ^erm 
Don unfem wegen anje^gen, unb fe^ne S5urfùr|lH(^ ®nab Wtten, ì>cl^ fle 
un« gnebiglid^ ì^ìt We^ben laffe, unnb auff bi« ma( nici^t abfobbem tt>olbe> 
benn »ir ar^ten ie nottfirfftig fe^, bie Unitoerfltet , fo »}I inSglid), bei^famen 
jKiIben, unb niAt (ajfen ))on e^n [anber] lauffen» @U(^ freuntK^ ju bienen 
Pub »ir »lflig. Dal. ju 3^en, an 3in|iag post 9iatit)itati« B. Mariae 
Anno XXVll 

Hieronymus Schurpf Doctor 
Philippus Melanchthon. 



44. No. 4é'7*'. (Voli. p. 894.) 9. Oct. 

Consiliariis Electoris Saxoniae. 

Ex MelanclithoDis «ntographo eiusdem Bibliothecae. In fine hnius epi- 
stolae legitur haec annotaiio: Peter Wolfram jum Arnghang ^[p^er 
fd^ldt biefen l^ief ein, Den tx ftd^ i^rn SRelanc^t^on \j(A fc^rei^ (<kffen^ al9 
jener Vacar feiner ^norbnung ^u folgen ft^ gemetgert. 

uàmplissimis viris dominis Consti tariis Illustrissimi Principis 

Saaroniae Klectoris etc, in aula, 

S. D. Amplissimi viri. Cum inspiceremus Ecclesias vicinas 
oppido T^'eustat, mandaveriint visitatores duo lodoco Pastori in 



S13PPLEM£NTÀ ANNj 1528. 31 

Moderwitz de certa caussa, \it suam parochiam eiim Gobitsensi 

parochia mtitaret. Sic meritus erat, ut posset omnino privari 

parochìa. Nos autem tantum transferre voluimus ad alium locum, 

et non deterioiem quam Moderwìciana Parochia sit. Neque enim 

erat faciendum, ut quotidie ob oculos praefecti versaretur, qui 

quandom eius co^atam abduxit e quodam monasterio , nec postea 

diixit uxorem, sed diu vagantem ac errantem reliquit. Talis ne- 

bulo merito prorsus ex ditione Principis illustriss. eiiceretur. 

Nudo autem visitatoribus recusat obtemperare. Quaeso igitur, ut 

efficiatis, ut nostro decreto obtemperet. Neque enim ferendum 

est, ut contemnat autoritatem cuiusquam a Principe missi, vir 

talis. Et nos eius tranquillitati consuluimus , qui praefectum habet 

insta de caussa panim propitium. Valete Relic . . (?) die Mercurii 

post festum S. Francisci datae Jenae. 

Philippus Melanchtlìon. 
Habuimus praeterea alias caussas eius puniendi, quas non 
libuit scribere. 

45. Ko. 470*. (Voi. I. p. 8^6.) 27. Oct. 

Martinus Lutherus ad Phil. Meianchthonem. 

Hae Utterae inveuiuntur in iUa de Wettii collectione Tom. III. p. 214 — ^19» 
Ko. 000., ubi legantur. 



46. No. 500»». (Voi. T. p. 933.) (exeunte anno 1527. vèl 

^""""^ ^^ ineunte anno 1 528.) 

Idem ad eundem. 

Haec epistola, culus Melanchthon in liUeris d. 7. Jan. 1528. ad Joach. 
Camerarium scriptis in fine (Corp. Ref. 1. p. 936.) sic mentionem fecit: 
„MiUo tibi Luther! epistolam proxime mihi missam^S periisse videtur, 
Conf. de WeUil coUectio epistolarum Luiheri a Job. Car. Scidemanno 
continuata Tom. VI. (Berlin 1856. S^.) p. 89. No. 2381. 



ANNO 1528. 

41. No. 504 »». (Voi. I. p. 938.) (m. Jannario.) 

Geor^ius Spalatimi ad Mari. Lutìkerum et PhiL 

Meianchthonem. 

Haec epistola quaestiones continens, quas Luthero et Melanehtboni a SpA- 
latino proponuntur, invenitur in libro: So^onii @rHrt ^aV)>end oleine 



32 SUPPtEMENTA ANNI 1528. 

9taé)k\t einigeV/ ^xh^ìtnZf^dlé no^ ungebrudter/ unb fonberlt^ ^ur @r(duterung 
berReformations-Oefc^i^te ttùtjHci&crllrfunbett. L I^eU. CScipjig 1727. 8».) 
p. 159 — 162. No. XIX. sic inscripta: Gè. Spalatini ^ages@tu(fen an 
D. 2)^artln Sut^ern unb Piiilip. Melancliihonem v&tc^tn Srfejun^ ber fpfarr 
p ©nanftein, oO fotc^c bcm (Bxaftn von Seignlcf ju ftbcrfaffcn fc^. 9tu§ 
Spalafcini autographo. s. 1. et d. — C. A. H. Burkhard! in libro sao: 
Dr, Martin Luther^s Briefwechsel. Mit vielen unbekannten Brie- 
fen und unter vorzùglicher Beruchsichtigung der de Wette^schen 
Ausgabe. (Leipzig 1866. 8^) p. 131. hanc epistolam inscripsit: ,,1528. 
Jauuar.'S quem secutus sum. — Luther! responsum exhihetur in ilio 
Kappii libro I. p. 163 sq. No. XX. et in de "Wettii collectione T. IH. 
p. 278. liti. K. 

^icuor liat ber ^err D. Martinus Luther ben i)on Sinfibel geraten, 
bod jlc bie $farr jum ©nanfle^n e^n ^eitlang folten no^ vnBeflalt kjfen. 
SBte benn tefd^een. 9^u ijl §l6ra^am i)on Sinjtbel in tjergangener gaflen mit 
bem »on it\)\n^d, ató bc^ ort^ 8c^en*l^em, ju rcbe fummen, bojumd ^at 
ira ber Don 8ei)fne<f ei^n SSorfc^^Iag ^df)an, ìxi^ er ein ^farrer gegen 3nen 
i)orf^ret6en woU. ®em fo(ten bie ì>on Stnfibel haé 8e^en lel^^cn, ba jfeft l^at 
^bra^am t)on Sinfibel in bebenrfen genommenn. SBeiC bann ber »on fie^fnetf 
ein ^eitlnng in Seleni gewefl, ^at ^etnrid^ »on Sinflbel tm Dngeferli^ Dor t>ier 
woc^en antroort barauf gegeben, ì>à^ fein Sruber »nb er au« di ijrfdc^en in bie 
9e|ienung ber pfatren ni^t n>u{ien einguiajfen. Sann e« au^ iter gegef»en 
antwort bejfelben artidefó ^alben ireui ®. $. ^er^og ©eorgen k. get^an ent* 
gegen fein merbe. ^tó f>at ber »on Se^fnerf «^enrid^en t>on Sinflbel jnm fel« 
bigen mal ein anbcrn t)orfd^(ag get^an , ba^ fein Sruber ^bra^iam mì> er nad^ 
é^nem gef^idten mann trac^ten folten, ®ein @nab mit ben namm ^aben, 
atò ^ett er in gin ©nanjle^n oerorbcnt, weld^en i?orfd^(ag ^einrici^ Don Sin* 
jtbel auf ein ^inbergang an fein SJruber ^bra^am genommenn, ^u ftnb bie 
Don einfibel in bebentfen gejlanben, e« folt Dietteid(|t gut fe^n, M man ben* 
felben Dorfc^iag angenommen ^dt, bomit baé arme goW be^ ®otte3 SBort 
Meiben/ Dnb mit einem c^rljKii^en pfarrer ober ^rebiger Derfel^n fein moc^te, 
bann fle mod^ten fonjl mit ci^em Dngefdj^irften mann. Don bem jie ni^tg ben 
Derclagen^ Dnb befd^werung gemertig weren, wic ju beforgen, Dbertaben n)or* 
htn, ^aben alfo furge^abt, rat^ barinn ju gebraud^en. 5ltó tjl gicic^ aWitmod^ 
naci^ egibii Dom ®rafen }u Setfnecf ein fc^rifft an bie Don Sinftbef (ummen, 
8aut« ^iebe^ Dcrttjarter dopìtn, 

fftu i)at ber pfarrer ju ^enicf, ben ber Don 8ei§ned gu ben Don Sin* 
flbel nebfl bemelter fd)rifft gefd^icft, beric^t, hx^ fein ®nab ben ?5rlefler, fo 
er jur $farr gum ©nanfiie^n Derfc^riben, befolen, mef^ ju ^atten, Dnb ceri* 
monien nad^ ^rift(i(f)er ^9rc^en*orbnungv mìi bann fein bruber 5l0ra^am ni^t 
Dor^anben, fo i^H ^einrid^ Don Sinfibel in e^n bebencCen genommen, ni^t 
lenger ben a^t tage, fe^n gnabcn ju berid^ten, tDa^ {te ju t^wn gcf^nnt luercn, 



SUPPLEMENTA ANNI 1528. 3S 

9lu ì^ai ^tinxid) »on Sinflbel bem i)on Sdfnetf juuor Mfe anttoort gè» 
gt^n, b<i« fle fi^ nic^t ttjuflen ber ^jfarr beflcttung Ul^en etnjulaffenn, 

2)te ))on @tn{{bel ^abend e^n meil bafur gel^alten, berurtet ))orf(^la^ beé 
»on 8ci>fne<f folt 3nm anjuncmen^ ober aufé mniQ^ guuerfudften fei^n, 

©ann bie armen leutc ttjurben baburd^ mit ®otM pcbtgcr l^ùlff cin 
Ijrebiger ober ^jfarrer l)efummen, ber inen haé ^ci(i(jc xcoxt ®otU^ »crfunbigte, 

©erfelMg }p[antx mu|le aber, fo M ijmmer mit ^utem gettJtjfén juuer* 
antttortcn, ba^ ijnterlajfen, ba« ^erjog ®eorge ju ^orn be»cgcn moé)U, 

J)ie tjon ginjìbel l^ben^ andi bafur ^e^aUen , ^erjo^ ®eorg nmrbe ®otte^ 
toort beffelben otte md)t ^tnbemn. 

Db au(^ gletd^ ^er^og ® eorge benfelben ^>farrer nic^t kiben tonUn, fo 
^tten« bie Don ©inflbel auf ben t)on 8e^fnetf juf(ib^cben, al« ber in bal^in 
»erorbnet^i, • 

®oU abcr btfer t)orf(^(ag oon ben t)on Sfnfibel niét artgenommen tver* 
&en, fo mo(^te ber i)on Se^fnecf ein ffir P* ba^in orbnen, ber nid^t gebur* 
li(^ d^ripiidi^ mafj im wort »nb fonjt ^alten mod^t, 

®olt aber ^er^og ©eorge e^nen bo^in orbnen, fan man wol bencfen, 
iMé maff ber ^alten toùrbe, 2)ann bcrfelb ^farrcr moc^t bie arme leut nid^t 
aHein mit ©otte^ ttJort nid^t »erfe^en, fonber aud^ bo^in bringen, ftdb mit 
entfa^ung be« facramentg mt> anbem nad^ be« 5Babjl« mpfjbraucb ju l^alten, 
»o nt(i^t fte angeben »nb «erclagen, ta^ fie enttoeber geflrafft werben, ober 
wlberrulfen muflenn, 

®« me^nen wol etlid^e, e« foli bem »on Sc^fnetf ju antroort ju geben 
fcin, Da« bie ))fan Dor l^anben, toenn er bo^in ^erorbnet^, bem wurbe fie 
offenn feinn, ®« folt bem ^farrer audb »on ben leuten niét^ »n)}intd^« lotber* 
fflrenn, »nb fein be^em unb anber gered^tidfett folgcn k. 

Unb wirt beforgt, man ttjotte htn ì>on (Sinftbel ein jjfarrer e^nbrtngen. 

Ideo pelilur, propter Deiim et Ciìristiim eiiis, ut, depeusis 
tot eorum periculis , respoiideafis per lume tabellarhini , statini 
i'editunim. 

Primo quid piitetis faciundum. 

An permittendiim Corniti aLeysneck, ut ipse Einsidelis mittat 
parochum. 

An vero ut Einsideli ipsi suscipiant aliquem. 

Et, si vobis videtur ab Einsidelis aliquis suscipiendus, ut 
vos celibem aliquein, pium et eruditum mittatis Einsidelis, ab 
ipsis Corniti a Leysneck presentanduni. 

Nam quem tu mi D. Philippe Einsidelis commendasti tanto- 
pere, Concionatorem olim Gerensium, nequaquam voluit se ditioni 
Ducis Georgii submittere, ut aliquando tyrannidem expertus." Fuit 
enim tum apud Heinricum Einsidelnm, tum apnd me, multa mecum 

Sapplem. Hclanchlh. 3 



34 SUPPLEMENTA ANNI 1628. 

collocutus , vere egregius alioqui senecio. Consiilite igilur ob- 
secio in medium, rem gratissimam Einsidelis factiiri, presertim 
et celantes et remittentes omnia. Coguntur enim pii iuvenes 
multa timere, imo omnia habere suspecta. 



48. No. 518**. (Voi. I. p. 950.) (exeunte Martio vel Ineunte Aprili.) 

Martinus Lutherus ad Phil. Melanchthonem. 

MelàDchthon in fine epistolae fere 6. Aprii, ad Joach. Camerarinm scri- 
ptae (Corp. Ref. I. p. 952.) haec addii: „Epistolam a Luthero accepi 
bac hora, priusquam tuas literas obsignassem, liane libi misi/' Haec 
epistola nondiim inventa est. Conf. Seidemanni Tom. VI. epistplarum 
Lutheri p. 92. No. 2386. 



49. No. 536 \ (Voi. I. p. 982.) 9. Jun. 

Ioannes Pr. Elector Sax. ad Lutherum, Melanchthonem 

et centurionem Wittenbergae. 

Haec epistola legatur in Burkliardti libro snpra memorato p. 135 sq. 



50. No. 542^ (Voi. I. p. 989.) 17. Jul. 

Idem ad L/uiherwm et Melanchthonem. 

Haec quoque epistola exhibetur in Burkliardti libro recensito p. 137., 
ubi eam legas. 



51. No. 544»». (Voli. p. 993.) 25. Jul. 

Idem ad Lutherum^ Schurftum^ Melanchthonem et Pauli. 

Haec etiam epistola legatur in ilio Burkhardti libro p. 138 — 140. 



52. No. 560»». (Voi. I. p. 1010.) 30. Nov. 

Martinus Lutherus ad Phil. Melanchthonem. 

Haec epistola legatur in de Wettii coUectione Tom. III. p. 405. No. 1055. 



SUPPLEMENTA ANNI 1529. SS 

ANNO 1529. 

53. No. 586". (Voi. 1. p. 1037.) 19.Pebr. 

Visitatores circuii Pranconiae Coburgi versantes ad 

Lutherum et Melanchthonem. 

Hanc epistolam vide in Burkbardti libro supra memorato p. 156 — 158. — 
Lutheri responsum inveiiitur in de Wettii coHectioDe Tom. III. p. 425. 
No. 1075. 



5i No. 595»». (Voi. I. p. 1045.) 31. Mari. 

Io. Oecolampadius ad Melanchthonem. 

Uaec epistola ab Oecolampadio ad Melanohthonem pridie Gai. Aprii, scri- 
pta iavenitur in Sculteti annal. Decad. II. (Heidelbergae 1620. 8^.) ad 
annum 1529. p. 236 — 230. et in Epistolls Oecolampadii et Zwinglii 
lib. III. fol. 121b — 122a, ubi autem per erròrem ad a. 1528. reiecta est. 

loannes Oecolampadius ornatissimo viro Philippo Melanchihoni^ 
et erìiditione et vita e iute ^vitate darò. 

Gratia et pax a Christo *). Magis abseatem literis iolerpellare 
luam human itale m, Melanchthon ornatissime, hactenus non 
sum veritiis: sed pristinae familiaritatis necessitudinem quali- 
buscunque tandem epistolarum, certe*) amicarum, si non eru- 
dilarum, officiis conservare studui. Quanto magis mihi tempe- 
rare') non possum, quin propiorem insalutatum non relinquam: 
et profecto id coram facerem, si quidem vel pericula non pro- 
biberent, vel ab ecclesia mea commode abesse posseni. Nihil 
eniin tuo colloquio in terris gratius optatiusque evenire *posset, 
multis certe nominibus: sed hoc polissimum, ut de rebus eccle- 

• 

siae fideliter tecum agerem, si possent e medio tolli schismata 
paedam nuper, non dico a quibus, invecla. Tum sane iucun- 
^^im mihi foret ex hac vita migrare, id quod opinor ex variis 
'"fieis ad te literis ^) accepisti. Nisi forte malo infortunio nullae 
^<5 le pervenerint, quòd suspicari licei ex perpetuo silenlio tuo. 
^ondum enim ausim insimulare le, quem cuncli mansueto Christi 
spirilu praeditum testanlur, ita surrexisse supercilium, ut Xixàg 



1) Illa inscriptio et hoc initium , quae in Epistolaram coUectione memo- 
'&la legnntur, a Sculteto omissa snnt. 
1) certe] apnd Scultetnm deest. 

3) temperare] in Epistolaram coUect. legitur: temporare 

4) ad te literis] sic Epist. ; Scnlt. : literis ad te 



86 SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

familiarium inauditas sine responso dimitlas. Itaqiie satis mirari 
non possum. Optima qiiaeque de te milii polliceor, et ne verbo 
quidem spes fovetur. Merear tandem id graliae*), ut sciam te 
annicitiae renuntiasse. Et*) quo pacto id facies, nisi et Christo 
valedicas, qui et ipse mibi xs^ùtX^'^ Persuasum enim mibi, mil- 
lum ex membris iliius, qui illum verum et Deuin et bominem fa- 
tentur ac credunt, beneque erga omnes ea fide conspicuos affecti 
suut, ab aliis membris, quae idem spiritus vegetat, abiici posse. 
Neque in hoc falli poterò, utcunque fratrum imbeciìlitas officii 
sui interim parum memor. est. Non ignoramus bic, q\me o réxTtavy 
xov dvTixQ^^'^ov ov ngódgofioQ y dXXà nagóviog xìJqvI^ isthic fabricet 
Philippica (de Macedone inquam , non de te , nostro vere candido) 
fraude, ut nobis primum negotium faciat, quo deinde et vos quo- 
que invadat. Sed ante oculos pennatorum frustra proiicit retia. 
Equidem non mediocre coelestis patris benevolentiae indicium ") 
censeo, quod et tu in boc praeclaro Principum Germaniae con- 
ventu amicis et piis suggerere valeas ea quae pacis, et quae in 
gloriam Christi. Proscribi cupit nescio quis Sacramentarios. Sci- 
licet ini fidei sinceritas cordi est? et boc pacto concordiae con- 
sulet, si crassius et loqui et sentire nsgì tcùv fkvaxrjQiiBv ^ quam 
par est, inculcarit? Interim crepat niullas sycopbantias: quasi 
nobis sit figura ac pbantasma, non veritas Christus: quasi imbe- 
cillis, non omnipotens Cbristus: quasi unicum angiilum occupans, 
et*) non ubique sit ac portet omnia verbo virtutis suae. , Belle 
scilicet, si distinctius de naturis unius naturae, id est (ut quod 
2/i9)aTixcor^^cc)c dicere volui, explicem) personae*) loquimur*), id- 
circo altèram negare videamur. Et si divinitalem negemus pas- 
sam in 'sua natura, ideo cogamur negare etiam Cbnslum Deum 
passum : et si asseramus '') , corpoream Christi dimensionem et 
quantitatem non esse ubique locorum; ideo inficiemur Christum, 
qui humana, quae semel assumsit®), nunquam dereiiquit, non 
esse ubique locorum, non esse inter duos aut*) tres in suo no- 

1) Merear tandem id grati ae,] sic Epist. ; Scult.: Vereor tandem futuram, 

2) Et] sic Epist. ; Scalt. : At 

3) indicium] sic Scult.; Epist.: iudicium 

4) et] sic Epist. ; Scult. : ac 

5) unius naturae, id est — personae] sic Epist. ; Scult.: unius personae 

6) ioquimur,] sic Scult.; Epist.: loquitur, 

7) si asseramus] sic Scult. ; Epist, : si non asseramus 

8) qui humana, quae semel assumsit,] sic Scult.; Epist.: qui humaua 
semel assumpsit, 

f^) nnt] sic Epist. ; Scult. : et 



SUPPLEMENTA ANNI 1529. 87 

mine congregalos, non esse in fidelhim cordibns. Tales audio 
isthic nostrae fidei inierpreles ac calumniatores haberi. At te 
oro per Chrislum, ut maledicoium hominum effrenem lìcentiam, 
qiiatenus licet, apud pios remoreris, indicando*), non eo per- 
tingere nostros sermones: imo addere hoc tuto poteris, neuti- 
quam nos boni consulere, si quis dicat, voluti ludam et pecus 
DOS communem panem, vel solum sacranientum edere, ;^a^<v yàg 
PiY dogar ov fiera rwv trvfA^óXtùv oQarcSv òiòofiév re %al Xa(ipivo(ASv 
SgnsQ ndvrsg ot niaroì*) ysyvfivafrfxéva alad'tjri^Qia e^ovreg. Et 
piane contumeliai Apostolos affici semper diximus, si quis super 
eos solam igneam linguam et signum Spiritus consedisse dicat, 
negans interim vere participes gratiarum Spiritus sancti: quam- 
vis nequaquam sentire potuerimus , igneam linguam esse substan- 
iive Spiritum sanctum, sicut neque tlatum. Neque dubito, quin 
idem et vos catholice affirmetis. Quid igitur liic tantum contro- 
versiarum? Unde haec iterum volui tibi indicata, ut estendere 
possis quibusdam, si ponant contenliones , non deesse viam, qua 
concordia paretur ecclesiis. Atqui istis anathematismis, exsibi- 
lalionibus , ac fulminationibus nihil proficitur. Interea tamen 
Deus') suos non relinquet. 

Porro de statu ecclesiae Basiliensis, rumor cuncta nuntiat, 
lamelsi pleraque vanius. Una re gloriamur, discordem Christi 
praedicationem sublatam*), et quod Magistratus totus in hoc est, 
^Jl iuxta verbum Christi quam purissime sua plebs vivat, quie- 
tici alii niigentur. Certe non est illis integrum expectare ge- 
nerale illud Concilium, ut interim conniveant ad plurimorum im- 
Pietalem. Laborant item, ut gymnasium instaurent, literaeque 
bonae cum piotate plantentur. Vale. Basileae prid. Cai. Aprilis, 
Anno 1529*). 

55. No. 613 ^ (Voli. p. 1072.) (mense Maio.) 

lacobo Sturmio. 

Haac epistolam ex autographo, quod in Tabulano Seminarii theologici 
Argentoratensis asservabatur, primum edldit Br. theol. Car, Schmidt, 



1) indicando,] sic Scult.; Epist.: iudicando, 

2) Tfifftol] sic Epist.; ScuU. : nCcva 

3) Deus] sic Scult. ; Epist. : Dominus 

4) discordem Christi praedicationcm sublatam,] sic Epist. ; ScuU. : abla- 
tam discordem Christi praedicationem, 

5) 1529.] sic recte Scult.; Epist.: 1528. — Melanchthonis responsum 
d. 8. Aprii. 1529. datum l^gitur in Corp. Ref. Voi. I. p. 1048—1050. No. 598. 



88 SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

huiuB Seminarli Professor, in Christ. Guil, Niedneri Ephemeridibus 
inscriptis: 3eitf^rift fùr bic (>iftorifc^e X^eologic. Tom. XVI. (Upsiae 
1846. 80.) p. 433. Nr. 1. 

Clarissimo viro domino lacoho Sturmio, senatori ^rgentinensiy 

patrono suo praecipuo. 

S. D. Cuin adolescens Henricus^)^ et propter valetudinem, 
et quia literis siiorum revocatus est, domum redire constituisset, 
rogavit me maguopere, ut sibi literas adtedarem, quod speraret 
meam sibi commendationem apud te profuturam esse. Ego ita- 
que confisus humaiiitate tua summa, non gravatim gessi morem 
adolescenti, teque rogo ut prò tua prudentia ac doctrina Hen- 
ricum tueri atque adiuvare velis. Videtur ingenium ad magnarum 
rerum administrationem idoneum habere , modo ut accedat cultura 
et studium. Hac in re plurimum tu poteris efficere, ut in hoc 
curriculo studiorum, in quod magna cum spe ingressus est, re- 
tineatur. Idque ut facias, te etiam atque etiam non solum pro- 
pter adolescentem , sed etiam propter ipsas literas et rempublicam 
rogo. De me tibi promitto , quantum possum dalunim me esse 
operam, ut intelligas me rationes meas ad tuam voluntatem et 
Consilia accommodaturum esse. Perspexi enim, ea quae geris 
quaeque sustines, optimo studio suscepisse, non privato affectu 
ullo. Bene vale. Mense Maio. 

Philippus Melanchthou. 



56. No. 618^ (Voi. I. p. 1077.) 20. Jun. 

Thomae Blaurero. 

Hanc epistolam Keimius ì. I. (v. gupra p. 13.) p. 290. Nr. VII. primum 
typis describendam curavìt. 

Optimo viro^ domino Thomae Blarero, senatori Constantietisi, 

amico suo, 

Scripsi tibi nuper per quondam Memmingensem nsQÌ òsinvov 
xvQiaxov', nunc quoniam illuc mittebat nuntium Milichius*), qui, 
quod laustum felixque sit, nuper uxoremduxit, addidi meas lite- 
ras ac te mea causa etiam rogo, ut pompae nuptiali Milichii 



1) Scbmidtius haec adnotavil: $elnvic^ itopp (Copus), t)on <Stra§6ur(j, 
ftuHrtc Minata ju 2B(ttenbcrg, unb fpàtcr ba« 9ìe(^t juèourgeè-, er «urbe nad^^cr 
<Stabtabt)ocat in feiner SSaterflabt, welter cr m\tnii\6)t 2)ien|]tc (elflete aU %bs 
gefanbtcr an ben faifcrlici&cn 4>of. 

2) Nota Keimii: Safob TOIi^tuè, ©occnt ber SU^at^ematlf unb ^^bitofo^^ie 
in SBittenOcrg. C. R. 4, 1028. 



S13FPLEMENTÀ ANNI 1529. 89 

interesse velis. Soror ei collocata est uxoris docloris Augnstini. 
De controversia illa ttsqI òsinvov xvgiaxov sic crucior, ut acer- 
bius in vita nihil expertiis sim. Omnes fluclus tenlationum obru- 
anl me et tainen nihil invenio, cur discedum a sententia Lutheri. 
Cingliana factio qua conscieiitia persuadere aliis conetur, quod 
sibi non persuasit, «liror. Et maximum est periculum, incerta 
conscientia tale dogma spargere, quod universae ecclesiae ac 
loti imperio horribilem mulationem videatur aliquando allaturum 
esse. Obsecro te, quantum potes, opprime disputaliones illas 
IH-ophanas istic ea de re. Sed fortasse plura coram. Vale. Wite- 
bergae 12. Cai. Jul. 1529. 



57. No. 618^ (Voi. I. p. 1077.) 20. Jun. 

Stephano Vigilio. 

Hains epistolae, quae in CoUectione Simleriana (S. Msc. 17) invcnilur, 
apographum per CI. V. Voegelinum accepi. Primum edita est a 
Keimio 1.1. p. 291. Nr. Vili., qui eam recto ad a. 1529 refert; Sim' 
lerus vero eam a. 1520. scriptam esse putat, nam haec ei adnotavit: 
„Ha8 prò Lutheri dogmate Euch. vehementer scriptas Mclauchthonis 
literas refer ad a. 1526. v. Peucerì Narrat. historic. de Melanchthonis 
sententia ac coutroversia Coenae Domini p. 11.'^ 

Stephc^no Vigilio , ^uguslensi, 

S. D. Tuae literae fuevunt mihi gratae, mi Stephane, sed 
fuissenl gratiores, si fuissent .longiores. Si ipse bue redieris, 
dabo operam, ut aliquam conditionem consequaris, qua te sustentes. 
Et scis multis prospectum esse nostro labore; quare nec tibi de- 
^uturi sumus. IIsqI ósinvov xvQiaxov adhortor te propter Cbristum, 
"6 factioni Ciriglianae adsentiare. Ego summa diligentia scribo 
^"ui adversus Cinglii dogma ad D. Ulricum *). Et brevi prodibit 
^eum scriptum*). Nihil metuo nec invidiam, nec Helvetiorum 

• 

^loleutiam. Didici enim multis maximis tentationibus dogma 
^^^\\ì impium et falsum esse, et liane meam epistolam patiar 
Ifi estendere, quibus volueris. Magnum est periculum ab illa 
Celione. Ideo videris, ne te patiaris a veritate et simplici Scri- 
plurae sententia abstrahi. Vale foeliciter. XX. Junii a. ine. 

Philippus. 
Has literas meas quaeso te, ut Ulmam mittas ad Ulricum. 



1) Ulr. Wieland. Conf. Keimii annotat. ad h. 1. 

2) Hoc scriptam, quod Mei. a. 1530. Myconio dedicavit, d. 3. Jun. 
1«>^. nondum prodierat, vide quae Keimius liuic loco adnotavit. 



40 SUPPLEMENTA ANNI 1520. 

58. No. 618 •». (Voi. I. p. 1077.) 20. Juii, 

Ulrico Wielando. 

Haec epistola primum edita est a Keimio 1. 1. p. VOI sq. Nr. IX. 

Vcnerahili viro domino Ulrico Jf^ieìando Ulmensi Phil, 

Meìanchikon sahitem dicit. 

Saepe fltigilasti, ut sententiam meam de coeria domini ex- 
ponerem libi pluribus verbis. Ego vero nihil magis velim, quam 
in hoc officii genere libi ac tui similibus, si queam, gralum fa- 
cere. Neque enim reciiso vel meae fidei ralionem reddere, vel 
ciim bonis viris de doctrina Christiana conferre. Sed me hacleniis 
multae et varine causae remoralae simt, qnomimis volunlati tuae 
salisfacerem. Neque tamen interea spectalor huius fabulae pror- 
sus otiosus fui, ut sunt Epicuraei quidam, qui cum irrideant 
religionem, has disputationes nihil pulant ad se pertinere^ Vide- 
bani homines non solum ingeniis et doctrina praeslantes, sed et 
auctoritale magna praeditos novum dogma serere. Videbam alle- 
gari veteris ecclesiae testimonia centra receptam sententiam. 
Itaqne et studiose audivi illos et inquisivi diligenter hac de re 
veterum senlentias, ul causam cognoscerem totam. Saepe etiam 
optavi, ut de hac controversia aliquol boni viri inter se collo 
querentur. Ea res videbatur mihi magis ad ecclesiae concordiam 
profutura, quam violenlae scriptiones, quae passim sparguntur. 
Nunc autem quoniam libi bine discedenti ita promisi, niitto non 
tam dispulalionem , quam meae cDuscientiae testimonium. Nam 
in hac sententia, quam in hoc libello (loci veterum scriptoruiu 
de coena domini*)) complexus sum, re diu multumque agitata 
acquiesco. Nunquam sciens, praeserlim de religione, falsa de- 
cere in uUius gratiam aut odio cuiusquam velim. Quare de hoc 
negolio nullius neque gratiam neque odium in consilium adhibui. 
Non ignoro aulem, qualia iudicia subiturus sim. Nam illi, a 
quibus dissenlio, valde secunda studia non tantum populi, sed 
etiam eruditorum habenl. Et ila sunt instrucli doctrina et in- 
geniis, ut quemlibet odiosum reddere possint. Itaque non solum 
vehementer, sed etiam astute disputant. Multas coniecturas, mulla 
verisimilia colligunt, et in bis veterum testimonia, quae callide 
interpretanlur, ut vetus ecclesia magna ex parte videri possit 
ipsis patrocinari. Cum hoc artificio labefactant dogma publice 



1) HuDc Melanchthonis lìbellum in Corporis Reformatorum Volumine 
XXllI. p. 731 sqq. recudendum curavi. 



SUPPLEMENTA ANNI 1529. 41 

receptiim, non leviter perlurbant conscientias, sed pertiirbant tan- 
tum et ad dubitandiim adducimt. Qnare cum nihil afferant, qiiod 
conscientiae satisfaciat, aequiiin esi, ut ignoscant nobis certiora 
requirentibus. Te quoque, mi Ulrice, adhortor, ut prudenter ad- 
ministres provinciam tuam nec pioponas ecclesiae uUas incertas 
opiniones. Non potest verbis explicari, quantum sit periculi, 
dubitante conscientia novum dogma serere, praesertim tale, quod 
non tantum ecclesiis, sed etiam omnibus rebus publicis in uni- 
verso imperio horribilem mutai ionem adferre possit. Haec peri- 
cula praemetiri animo debebant isti, qui aliis persuadere conan- 
tur, quod sibi nondum persuaserunt. Dum blanditur novitas, dum 
adplaudit theatrnm, nihil dubitant animi. Sed multo aliler in 
tentatione iudicant, ubi saepe nobis extorquentur etiam illa, quae 
antea firmissima videbantur. Atque ita velim existimes Cinglii 
dogma tenta[tum] defendere neminem. Vale feliciter. 



59. No. 619 ^ (Vfl. T. p. 1077.) (mense Junio.) 

Io. Oecolampadius ad Melanchthonem. 

Ad illam Oecolampadii epistolam, d. 31. Mart. 1529. ad Melanchthonem 
scriptam, quam snpra p. 35 — 37. ex Sculteti Annalibus (addita varietale, 
quae in lib. III. epistolarum Oecolampadii et Zwinglìi invenitur,) recu- 
dendam curavimus, Mclanchtlion d. 8. Aprii, eiusdem anni respondit 
(vide Corp. Ref. I. p. 1048 sqq. No. 598.). Huic Melanchthonis epistolae 
opposuit mense lunio Io. Oecolampadius responsum, quod Melanchthoni 
in conventu Marpurgensi eodem anno bahito ipse tradidit tandemqne 
eam pubiicam fecit. Hoc legitur in Sculteti Annal. ad annuni 1529. 
Decad. II. p« 243 — 247 , in Io. Oecolampadii et Huld. Zwinglìi Epistol. 
(Basiieae 1536. Fol.) lib. III. fol. 132b>-134b, et in Io. Oecolampadii 
Dialogo de Eucharistia separatim edito (Heidelbergae 1572. 8^} p. 18 — 31.» 
ex quo libro hic rccuditur. 

Ioannes Oecolampadius Philippo Melanchthoni S. 

Igitur mi Philippe, si fieri omnino nequit, ut solitis inter 
nos certemus offìciis , id quod gratissimum esset : boni consula- 
mus, vel amicitiam illam nostram veterem in tantis temporum 
noslrorum diffìcullatibus ac periculis manere salvam, et non labe- 
factatam. Qua in re operam etiam ipse dabo , ut eam , quoad 
spiritus hos regat artus, inviolatam conservem. Porro haec ipsa, 
ut dvvTióxQtTog, sit, exigit, me vel respuantur, quae amice ad- 
monent, vel intermittantur , quae admonere possent studia. Ea 
propter amica illa et diserta tua de Coena Domiiiica Epistola 



4S SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

animo perquam placido a me suscepta est: tamelsi minus per- 
siiadeal, et intempestive a Typographo tua invulgata sit, ma- 
luissem quidem non publicii^am. Auspicatiora enim ac mag^is 
plausibilia eruditi hactenus e tua officina retulerunt. Verun- 
tamen animadvertens quae hodie seeula sint, et quod tuum con- 
silium, facile indignationem exclusi. Sunt enim amicorum etiam 
delieta, si qua inconsideratius fiant, cum infecta esse nequeant, 
vel oblivioni danda, vel aequissima interpretatione honestanda: 
id quod et de te mihi poUiceor, si quidem in hac satisfactione 
quippiam desideraveris, etiamsi in lucem prodierit , cavebo tamen 
ne prodeat, nisi de tua sententia antea certior reddar. Nune 
epistolae tuae respondebo , servans et ipse epistolarem brevitatem : 
tu iudicio, quo prae aliis singulari praeditus es, attentiorecJegas. 
Videris enim hactenus , ut libere dicam , humanum quiddam passus : 
vel certe, nisi me omnia fallant, nostram de Eucharistia senten- 
tiam nondum habuisse perspectam. Non onim abhorrere a nobis 
oportebat, quasi novum aliquod dogma adferamus: neque enim 
vel Christi verbum a nobis negligitur, vel Patrum observabiles 
termini suo moventur loco, quandoquidem a nobis accuratius, 
quam vulgo putant, simt lecti. Dabis extortae gloriatiunculae 
veniam. Sunt etiam maiore fide ac candore tractati, quam ut 
calliditas, vel yQag>0TVQavvig studium nostrum existimari debeat. 
Accipe igitur qua ratione in sacris Scripturis , et in ecclesiasticis 
scriploribus verseiuur: et opinor consilium hoc nostrum minime 
te damnaturum. Indubitatum autem habè, nos nequaquam nostri 
ingenii viribiis fisos : id quod primum a religiosa Patrum , qiian- 
t\im ad hanc rem pertinet, observantia cognosces. Nam ubi am- 
bignum et obscurum ac concisum quiddam alicubi scribunt, operae 
pretium dnximus, eorum quae scribunt certam mentem ex aper- 
tissimis ipsorummet declarationibus cog:noscere. Quid hoc, oro, 
viae compendio tulius ? Utique recium factum fateris. Ecce pas- 
sim obvium est, quod Sacramentum corporis Christi ìpiXiSg et 
sine additamenlo Corpus et sanguineni Christi appellitant. Quon- 
iam autem conlentio orta est, quid de eo Sacramento sentien- 
dum, nonne prudenter eo recurrimus, ubi dilucidius et copiosius 
de hoc tractant? quod et fecimus non sine iudicio ac delectu, 
obvia quaeque devoranles. Est inter alios applausibilis fìdei, et 
dilucidae enarralionis scriptor, Augustinus Hipponensis, quem 
super hac causa ut audiremus, dignum iudicavimus. Persuasiim 
enim est, si ille cUire nobiscum faciat, neutiquam a nobis dissen- 
suros, quotquol illuni anlecesserunl orlhodoxos Doclores, quibus- 



SUPPLEMENTA ANNI 1529. 48 

cunque tandem verbis sententiam suam expUcent. Qiiomodo enim 
ille diversum-ab ij^mbrosio, a quo initiatus est, doceret? Quo- 
modo Cypriani, Tertullianique , patriae siiae clarissimoium Scri- 
ptorum, fidem iguorasset? Quomodo Romanorum , Graecoruin, et 
Aegyptiorum confessioni , quam *) alias citare non dedigiiatur, 
contradiceret? Ille igitiir aurem vellicavit, et ab errore revo- 
cavit, cum diligentius expenderem, quid in tertio de Trinitate, 
quid in lib. 16. de doct. •) Christiana, quid in Epistolis ad Boni- 
faciuai, Euodium, et Daidaniim, quid adversus Faustum et Adi- 
mautum rescripserit. In quibus libris omnia palam et dilucide 
narrati In eandem locutionum classem coniicit, Hoc est corpus 
meum, Anima est sanguis, Petra erat Christus. Consuetudinem 
sui seculi fuisse testatur, Sacramenta rerum signalarum vocabulis 
appellari solila. Probe monet, ne sigila prò rebus accipiamus. 
Ostendii verba et sacramenta eiusdem efficaciae, atque id genus 
multa. linde non parum miror, quo pacto hoc verbum libi exci- 
derit, quod ad meam causam Doctores torqueam, qui me sibi 
tum potenter vindicant. Verum quoniam disputationem devitamus 
uterque , coniectare inde poles , quod nostrum in tractandis eccle- 
siasticis Doctoribus studium sii. llaque pluribus nuuc molestus 
esse nolim. Unum quod a te commemoratur praeterire silentio 
non licet: Veteres, ais, cum d« resurrectione disputarent, alle- 
gasse Coenam: nec inepte. Significavit enim Christus se resur- 
reclunim esse, quia corporis sui xo$v(tìviav instituit. Necesse enim 
erat, ut viveret corpus, quod nobis impartiendum erat. Quod si 
veteres sensissent, absens corpus repraesentari, quomodo inde 
probarent resurrectionem ? Haec tua argumentatio. Non ignoro, 
mi Philippe, cum Tertullianum, cum Irenaeum sic ratiocinari so- 
litosi nec miror, sunt enim haec sacramenta, ut Nicenus canon 
liabel, T^g ^fAsréQffg àvacTaaBfoq cv/ifioXa. Nonne et Paulus a Ba- 
ptismo colligit nos complautatos in similitudinem mortis Chrisli, 
ut resurrectionis quoque consortes reddamur? Verum ad decla- 
rationem exemplo magis familiari utamur. Nonne et sponsa ostenso 
urrabone coniugem sibi obtigisse probat? nec secus hic agitur. 
Elenim cum panis qui nobis Corpus Christi repraesentat , naturam 
liabeat alendi corpus, utique et coelestis panis si per fidem 
manducetur in se habet, ut vivilicet ac pascat in vilam aeternam, 
sicut apud loannem testatur ipse de se: Panis autem, quem ego 



1) qnam] in Epistolarum lib. 111. legitur: quas 

2) de doct.] Dialogiis: doct. . 



44 SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

dabo, caro mea est, qnam ego dabo prò mundi vita. lam coipxis 
Christi, qiiod manducaliir fide, ut prò nobis fractum, et in cruce 
morluuni, minime nos pasceret, nisi divinum esset , et resurrexisset, 
nobisque resurrectionis causa fuissel. Quid igitur mirum, si a 
tanti Sacramenti symbolo nostra resurrectio colligalur? Origenes, 
ut est allegoriarum dives, etiam abunde probat. Sed haec nunc 
sufficiant, maxime quia Dominus inquit: Haec est enim voluntas 
Palris, qui me misit, ut omne, quod dedit mihi, non perdam ex 
eo, sed resuscitem in novissimo die. Tu vero resurrectionem 
colligis, quia corporis sui in Coena xoivmvtav instituit? Age 
vero mi Philippe, et hanc Paulinam consideremus clausulam. 
Spectas enim arbitror ad hoc, quod ait: Panis quem frangimus, 
nonne communicatio corporis Christi est? Et quid, oro, hisce 
verbis voluit? numquid volebat carnaliter carnem Christi a nobis 
edi communiter, ut consorlium resurrectionis adsequamur? Ea- 
dem nimiruiii ratione crassius et de Baptismo raliocinari liceret. 
Sed quod bue attinet , nemo pie et sine mendacio panem frangit, 
nisi qui credit etiam prò se Christi corpus fractum, et se cura 
caetera multitudine participium tantae dignitatis habere. Quibus 
Christus suum spiritum non denogavit, et quorum in se carnem 
gestavit, ut sit sua, eamque prò illis patri in cruce obtulit: ii 
utique magnam cum Christo societatem habent, etiamsi carnalem 
illam manducationem ignorent. llli sunt certe membra corporis 
eius, de carne eius, et de ossibus eius. llli sunt pueri, qui 
communicarunt carni et sanguini eius. Haec est vera nostra com- 
munio, quam necessario sequitur resurrectio. Nam cum curo 
nostra sit eiusdem naturae cum carne Christi, et inhabitet in no-, 
bis idem spiritus, qui corpus Christi e mortuis excitavit: utique 
idem et nostra corpora excitabit, quomodo et alio in loco Paulus 
ratiocinatur: Si mortui non resurgent, nec Christus resurrexit. 
Ubi autem haec recipiuntur, et ex confesso sunt, quid facilius ei 
evidentius, quam ex symbolis tanta nobis mysteria annuntiantibus, 
probare resurrectionem ? praesertim si in verba promissionis Christi 
signis adhibita respicias, et videas ea non tam signis, quam no- 
bis miram dignitatem exhibere. Porro quod nondum tibi salis 
innotuerit nostra sententia, quomodo adesse Corpus Christi assera- 
mus, bine liquet, quod subdis haec verba: Etiamsi non resur- 
rexisset Christus, tamen absens corpus et consumptum repraesen- 
tari potuit, sicut in fabulis Hector repraesentatur. Non assen- 
timur Philippe: non enim vere panis nobis corpus Christi fi gurabit, 
si non pascamur. Non pasceremur autem, si vel destituti spiritu 



SUPPLEMENTA ANNI l&2g. 43 

Christi, vel si corpus Christi moitiium mansisset, et consumptio- 
nem esset expertum. Quae eniui nobis inde spes resurrectioiiis? 
Froinde nullo modo vere corpus per panem significari poterai, 
nisi divinum esset quod resurgere poluerit, et nobis quoque re- 
surgendi causa esset. Atqui corporalis Christi praesentia: tam non 
atiinet ad noslram resurrectionem roborandam, quam non opus 
emt Centurioni ad curandum pueruni suiim. Idcirco, mi Philippe, 
si quid voles de hac re disserere, vide et ipse quam periculosam 
provinciam accedas. Mihi certissimum est, veteres orlhodoxos prò 
nobis staile, quamvis ab hominibus non pendeamus, tametsi pro- 
phetantibus illis non minus quam viventibus, aures libentes arri- 
gamus. Omnibus tamen modis sanctius est nobis verbum Dei: 
de quo deinceps , quanta eius religione teneamur. Videmur tibi 
a proprietate verborum discedere, et conscientiis male consulere: 
sed immerito male audimus. Non enim qui genuinam verborum 
meniem servamus, proprietatem relinquimus, sed multo magis 
astruìmus. Nonne fìdeliter agimus, si intellectum nostrum in obse- 
quium Christi abducimus? Laudabis scio, lam quod est verbum 
iidei? nonne fateri Christum verum hominem esse Dominum, el 
resurrexisse a mortuis? Igitur adulterinum est, quicquid buie 
confessioni derogat. Ponere autem corpus Christi ao-j^jy^ar^o-Tov 
xaì dns^iyQimTOv, xaì atonov, xaì noXixonoVy quid aliud est, quam 
imaginarium et non verum asserere €hristum ? et si talem in pane 
iuvenimus, quomodo analogiae Mei consentaneum erit, carnem 
Christi sub pane praesentem carnaliter manducari ? Consentaneum 
ergo, nihil proprietati verborum decedere, si tropus admittatur: 
ne quippiam statuatur humanitati Christi adversum , id quod dogma 
vestrum minatur. Tropus sane custoditus, proprietatem verbi, 
quod Christus voluit, explicat: neglectus autem longe aliud, quam 
loqui oporlebat, edocet, facietque ut cum articulis fidei strenue 
pugnetur, nullaeque scripturae, imo ne iota unum astipulentur, 
sed simul contradicat, quicquid Christum pie nobis praedicat. Hic 
tu refugies, et indignam Christiano opinionem dices, Christum 
aliquam coeli partem occupasse, tanquam in carcere sedentem. 
Bene dicis: Nemo enim Christianus sic loquitur. Coeli quippe 
locum Christi corpori tribuentes, non carcerem, sed ipso dignissi- 
mum habitaculum damus: et nihilominus aliquem locum coeli 
occupat, qualiscunque tandem ille sit, propter veri corporis mo- 
dum, ut Augustinus ait. Sed et Lucas Actorum primo, et Paulus 
ad Thessaionicenses et Philippenses convincunt Christum alicubi 
localiter, ut sic dicam, contineri, idque in coelis. Et praescribit 



46 SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

hoc fidei regula, a qua qiiicquid dissidet, iure nobis abominatio 
est et anathenia. Deperiret alioqui tota nostrae resurrectionis 
asceiìsionisque spes, si veritalem humanae cainis sic prodainus. 
Videris igitur, quibus nitare, et quos sequaris. Nos enim non 
rationis fiducia, neque g^eometriae ceilitudo, sed fidei (quae veri- 
tateiTì coi-poris Chrisli asserii) religio, ne secus sentiamus, ob- 
stringit. Fides non patitur forma, specie, diinensionibus, quanti- 
tate, parlium situ, et similibus, verum et nostro consubstantiale 
corpus omnino exui: sive de bis geouietrae doceant, sive non 
doceant. Christus qui discipulis manus et digitos ostendit, hanc 
suspicionem evellit. Proinde mi Philippe, ad scripturas ipse non 
accedo , nisi fide primum armatus : nihil superstruo , nisi hoc fun- 
damentum praeiecerim, nullam voceni accipio, quae lesum negel 
vel Dei vel honiinis filium, et sic in obsequio Ctìrisli mancipium. 
Attendo non solum, quid sonent verba, sed quid pastor iUe opti- 
mus suis ovibus dicat, atque id genuinam verborum proprietatem 
et simplicilatem indico. Quod tibi quoque necesse est ut pro- 
betur. Nani alioqui non video, quid errorum scripluris non con- 
firmetnr, quomodo haeretici unquam coufutentur, quid sani pro- 
ferri queal, quandonam conscienlias consolaturi sunius? Hoc sane 
est tò sni7rsfA7¥Tov y quod in sanctissima oblatione adiiciendnm. 
Haec erit in symbolis theologia sincerior, non si panem fecerimus 
subslantive corpus Christi, vel sub pane corpus dicamus, vel cor- 
pus etiam ab impiis manducari dicamus: sed si ex sensibilibus 
insensibilia et invisibilia cognoscamus, et externis relictis, ad 
spirituaìia proficiamus. Veinim Deum et verum hominem Christmn 
fatemur: sed corpori illius alium locum assignamus, cui vos in- 
numera loca, quod veritati corporum non congruit. Aut si cor- 
pus hic localiter contineri inficias ilis, quid volunt contentiones 
vestrae, quibus absurda refellitis, et multa loca uni corpori vin- 
dicatis, tot miranda confirmalis, adorationem requìritis, mireque, 
nt nodum illmu solvatis, torquemini? Unde autem habes quod 
dicis, contendere nos coi^us Christi tanquam in Tragoedia reprae- 
sentari? Causam certe nostrani multo aliler proponimus. iudae 
et infidelibus hoc eveniat, qui veritalem non amanl Nobis autem 
et fidelibus, per spirilum Chrisli haeredibus, ampliora et pro- 
missa sunt, et exhibentur. Mullum sane inter Sacramentorum 
veritalem, et scenicam vanitalem interest. Videmus in theatris 
histriones, puellis arrabones coniugii tradere, et coniugii iura 
non constare. Videmus in nupliis sponsum, spousam annulo sub- 
arrare, et nemo separai, quos Deus coniunxit. Ridebimusne spon- 



SUPPLEMENTA ANNI 1529. 47 

sam, et eani theatricae *) saJtalriculae comparabinnis V dicenles, 
Annulum habes, signum coniugii habes, sponsum non habes: nisi 
in annulo corporaliler sponsum hat)eie*) dicas. Quas lu haberes 
gralìas ei, qui le soia aqua linclum, et ab invisibili gratia alie- 
niim diceret? licei aquam non assereres esse spiritiim sanctum, 
vel graliain eins , et negares eam , nipote ralione non praeditam, 
gratiae spiritus capacem? Possisne maiori contumelia notari? 
Sic et nobiscuni, ubi Sacramenlorum honos illaesus manel, ibi 
iictitiae repraesenlaliones non sunt: ubi in veritalis ac sincerilalis 
azymo aguntur omnia, ibi non sola iigura quaeritur, sed sanctissimì 
foederis, et indubitata') exbibendoruni proinissorum conlestatio 
fil , habet iìdes suam possessionem, habel hypostasin, habet gustum 
per spiritum. Neque enini huniililer ad panem vel vinum respi- 
ciliir, sed exaltantur interim animi per fidem. Multuni abest a 
scenica vanitale, qui ChrisUim ubique agnoscit ob imniensam eius 
maiestalem, qui illum in corde ut in tempio experitur propicium, 
qui et in coelis gloriosa carne regiiantem, magna socielatis eius 
oHm potiendae fiducia, celebrai, eaque carne vegetatur ac pasci- 
lur. Quomoào lalis maxime in Coena aj^^^oro^ repulabitur? Eliam 
nos non reiicimus promissionem, Ecce ego vobiscum smn usque 
ad consummalioneiii seculi: i'alemur non defore Christum, duobus 
in suo nomine congregalis. Gaudemus enim esse inhabitatorem 
cordium tanta felicitate, ut et conscienliae qnietae, vivaces ac 
beatae sint, et filtra nec esuriant, nec siliant. Quid igitur peri- 
culi denuntiatur? quae conscientiarum terriculamenta supersunt, 
ubi iiullus accusator audilur, nulla condemnatio timelur, omnia 
adversa manca sunt, omnis lentalio ceditV Quis mortuus Heclor 
tantum valel in Tragoedia? Augusliora igilur et diviniora sunt 
nostra. Demum in hoc potissimum haeres: quum Christus unus 
sii Deus et homo, et humanitatem à divinitate avellere neutiquam 
liceat, convinci, ut eliam in Coena corpus Christi sii praesens. 
Hic mi Philippe plus pericoli. Circumspecte enim de naturis in 
t'hrislo loquendum, ne prò una persona, unam naturam statuamus, 
et dum humanitati plus quam par est Iribuimus, divinitatem ac 
Iminanitatem foedemus, facientes ex divinitate naturam, quae in- 
creinentum recipiat, et humano corpori veram corporis subslan- 
liarn adimamus, si sii à^x^ii^dTiarov. Aliter de verbi, aliter de 



1) theatricae] in Dialogo typogr. errore legiturt Beatricae. 

2) habere] Epist. : haberi. 

3} indubitata] Epi8t«: indubitato. 



48 SUPPLEMENTA ANNI 1529. 

corporis natura loqui convenit. Verbum proprio loco non tenelur, 
et supra omnem locum est. Si ita de corpore loquaris, corpus 
nequaquam erit. liihabitat verbum suum lemplum, et totum in- 
liabitat: sed ideo non est angustius, et niliilominus etiam totum 
est in coelo. Prodigiose in hunc moduni de corpore loqueremur. 
Quurn Lazarus*) moreretur, non erat ilii corpus vel humanitas 
Cbristi praesens, et niliilominus non erat separata a divinitaie, 
quae ubique praesens, de qua re Fulgentius ad Thrasib. lib. 2. 
copiosius: et Augustinus ad Dardanum, multisque aliis in iocis. 
Sunt autem et alia, quae me moveut certissimis plerophoriis, ila 
ut (quantum ad liane rem) coram Deo, extra periculum me esse 
confìdam, utcunque mundus abhorreat. Proinde tu, ut in aliis 
prudenter agis, in banc arenam non nisi optime instructus pro> 
gredere. Periculosiorem enim tu mea oppugnando, quam ego 
defendendo, provinciam subiturus es. Consultius item et mihi 
videretur, si brevi aliquot viri super hac re in colloquium veni- 
ant, id quod optas, et ego in votis semper habui. Sed orandus 
Deus, ut citra contendendi libidinem et factum congrediantur , ne 
indigni divina veritate , maiore dissidio laborare indipiant. In- 
feliciler certe libellis digladiatum est, qui vel innocentissimi a 
maledicis pessime excepti sunt. Quod si maior expectanda cala- 
mitas, et mutuis sic concidemus vulneribus, nibil inde futurum 
video, quam ut exarmatos Mei hostes, in nostrum excidium, 
iuvemus. Sed ut concludam, non est quod lanlopere nostra dis- 
pliceant, nulla est xaivoTOfiia, nulla vel scripturae sacrae, vel 
fide dignorum piitrum depravatio : nibil iacturae iacimus , Christum 
non divellimus. Carne eius spiritualiter pascimur, et fAvauxiSg 
manducamus: tantum elemento non plus tribuimus, quam par esL 
Habes itaque mi Philippe Oecolampadium, quamvis dogmate dissen- 
tientem ai te, semper tameu ac constanter optima tibi precantem. 
Vale. 

60. No. 620 K (Voli. p. 1079.) (ineunte Julio.) 

Philippus Landgravius Hassiae ad Lutherum et 

Melanchthonem. 

Haec epistola edita est a Ch. Gotthoid Neudeckero io libro: Urf Uttben au& 
t)cr Oleformailonéscit. (SaiTcI 1836. 8°.) p. 95 sq. No. 28. — Lutheri el 
Melanchtlionis responsum d. 8. Jul. datimi legitur in Corp. Ref. Voi. l. 
p. 1080 sq. No. 621. 



1) Lazarus] iu Dialogo deest. 



SUPPLEMENTA ANNI 1520. 49 

%[n Sut^etum unb $]^iH))^ SKeland^t^otu 

$^tli))^d ))on ^oì^ ^naben Sanbgtauen ju ^effen, @rafen }u 

Ka^cnclnbogen ac* ^ 

®nab unb S^^^^ ^on ®ot burd^ S^rìflum unfern ^errn unb et(eu^tun(| 
bc« ^idfigcn @ctflc« ju xoaaxm »crjlanbc unb toaarcr f^eflcnbtgfeit 5lmen. 

^o(3^gclarter Scfunbcr tieber. SBir i^aben cuer bcibcr infonbcr^ctt ani* 
wmrt auff unfer ne^cr f^retben, Dais »ir }u eu(3^ mit dgnen l^onben Se* 
longenb ein freuntUd^ unbif^uttrli^ um^errebe mit bem &ecotam)?abto 
unb ejlid^cr feine« «[n^ong^, ®c« jwif^dtó 3n ttnfer e^rlfKid^cn Steligion 
gCeif^ unb 9Iutó unfeteé ^emn unb feUgmad^er« 3^efu S^rlflt inalberi in 
xotié^ \x uni }u bem toetmelten tage uff Tlid^adi^ ju SAarburg! einju^ 
bmmen unb fol^ freuntUd^ ge|>ra(^ ))or)unemen unb }u fd^retben : ent^fangen 
aUté »ad in^attó nod^ ber lenge ))erle|'cn: Unb mei! SStr ber trofUid^en un* 
j»ifenll(^en 3uucrfl^t fein: ©efatte fo^ umijerrebe^ n>o ®ot barju gnabe »er* 
lei^e: ©orumb »ir 3nen ^erjUd& mit ®mfl bitten n>otten: ju einer ^nUìà^tn 
Dergleid^ung unb atten guten geraid^en: ^u^ bad Scgenteil VM )u fold^em. 
ia^t mit @ot« gnebiger »erlei^ung unbef^toert ju erfc^einen jugefd^rieben i)aìt, 
®o begeren ttrtr an euéb abcrmafó ganj gutlidft mit gemadjf, ir Wottet eu(^ 
^terin gutnHttig erjeigen, ^u fotd^em tage erf^einen unb uff ben tag! 9)>H(!^aeU^ 
bei TXnnd )u SRarburg! gen)iflid^ anfommen, Solgenbed 2)onnerftagd foU^ 
freuntli(5 unb gutltdb unblfputittid[i um^errcbe, barbei SBir^ wil ®ot, eigner 
petfon fein t^otten, im 9ìamen (BoiM anjufa^en unnb t>a^ ni^t abf^kgen 
noc^ l>er^inbem^ bamit bef^alb fein ergenti^ erflee. ^n bm t^ut 3r on 
3i«>eiffel atten fé^mad^en gemffen ju troft unb ein S^riftlid^gut SBerg!, bad 
tDir t>er^ofen )u guten und fotte gereic^en. 9?ad^bem aber n)ir in biefen 
fa^en fein fonber an ftci^ witti^e oDer ))ertregli(i^e mittei (mie 3r aU bie 
tooluer^bigen wol fonnt bebenfen) oorf^lagen fonnen^ @o ijl unfer gnebiged 
gefUmmen, 3r mottt felb^ uff rncge unb mittel bic )u ))ergleid^ung unb ì>tx* 
ei^nigung foI(^ SttHf^altd gekngen mugen, ttaà^tm, 2)ad motten tt>ir euci^ 
ni^t uxf^aiUn unb finb aud^ )u attem gnebigen mitten geneigt» 

61. No. 640»». (Voi. I. p. 1107.) 12. Oct. 

Mari. Lutherus ad Io. Agricolam cum Melanchthonis 

postscripto. 

Hauc epistolam cum postscripto legas in de Wettii collectione Tom. III. 
p. 513 sq. No. 1156. 

62. No. 642»». (Vol.I. p. 1109.) 12. Nov. 

Senatus CohurgensU ad Luiherum et Melanchthonem. 

Uaec epistola, in qua Senatus Coburg. a Luthero et Melanchthone petit, 
ut magistrum scholae idoueuiik miltunt, qui magistri Philippi Eber 

Supplem. Melaachth. 4 



60 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

bachii d. 18. Oct^ ibi inortui mnnus susuipiat, iegitur in Cbrìstiani 
Scklegelii libro: Inilia reformalionis Coburgcnsis in vita Ioannis Lan- 
gerì, primi Superinlendentis ac Pastoris huius urbis evangelici de- 
scripta. etc. (Gothae, 1717. 4®.) p. 86. — Lutheri et Melanchthonis 
respoDsum inveuitur in de Wettii coilectione Tom. XV* p. 205 sq. 
No. 1336. , nbi autem dies 25. Dee. anni 1530. (prò 1529.) adscriptuB 
est, conf. Burkhardt l. 1. p, 167. not. **). 

2)en CrTOurbigen unb $ocf)gcIa^rtcn, ^crrn Martino 8ut^er, Doctori, 
mù>. Philippo Melafwhthoni y Magistro y )U SEBIttenkrg^ uitfem 
fonberlid^en «^erren unb grcunben. 

Unfere frcunblid^e 2)icnfle, unb wag t»tr 8iebe« unb ®utcd )»ermfigenf 
attjcit iu»or, S^mflrbiger vixù> «^oc^gela^rte , g5n|llge ftet>e ^ctren wiùb 
greunbte, ber wol^Igcle^rt Magister, Philippus gber^ad^ etttan unfer 
®^ulmcifler, ^(ni ben 18. Sag Oclobr. feinen Slbfd^teb tm bicfer SBcU 
genommen, ®Dtt ber almeé^tig woU fciner @eelcn gncbig unb 6arm* 
l^erfcig fein, unb wcU bann ju Slufferjie^ung unftr Sugcnt^ ber, %oìi 2o>, 
.eine gute 3«l tfl, bie ^o^e 9iotturfft erforbert, ein anbern Sd^ulmelftec ju 
^aBeU/ Unb ^^o feinen, ber fold^en ©tanbt t)orfein moéjì, bei un^ nnffen: 
3|l ber»cgen m eu^ unfer ganj ftet^tgc Sitt, 3r woKet euc^ ùmb unfetn 
SBiKen, unb tjemelbter Sugent ju gut, fo t)iel t>emù^cn^ unb na^ cine» 
ge(e:^rten SWann, ber ju tlntertt)eifung ber Swgent gef^itft, ©ic ir gu t^un 
XùM^ì, mit glet^ trad^ten, unb une bcnfelben, [o forberlic^ cg geflrt mag, ,ju* 
fc^ltfen, Unb eu(i^ folc^e^ unfensJ ^nftnnen^, M ju ben air un^ alled guW 
tjertr5|len, nit cntgegen fe^n laffen, ì>ci^ xm eu(^ unb euer ijUd^en fonbettt(| 
njoUen »{r unfir^ Sermùgen^ ingebenc! fein: ©amit ir at»er au^ einem ^aM 
anjujeigen, tt)a« fein Sefolbung unb anberi x^, fo i^ot er fdn SBonung 
auf ber ^\x\, bt;e Kofi in ben ?5fvir§auf , obcr, d« n)tr« nennen, auf ber 
iProbfiei, unb fein Selonung ifi funffjig ©ulben; bat^on mu^ er bie ®^«l 
SBtnter« ' 3eit mit -^ol^ »erforgen; fo jtnb jroc^ ©efcllen, oXi Bacalareus 
unb Cantora fo Magister Philip feliger bet) ftd^ 0e:^at>t, »or^anbcn, mit 
bem mag cnJ eine 3eitlang »erfuc^en, ^a^en wir eu^ im t»ejlen au^ niit 
^ergen woUcn^ unb tutten ùmb gònfHge 5lntn)ort burd^ bijfen Soten. Datum 
So^urg unter unjtr ^iai Secret^ gre^tagé nad^ 9}^irttni Anno XXIX. 



ANNO 1530. 

63. No. 676 •». (Voi. n. p. 33.) 28. Mart 

Andrene Cricio. 

llaec epistola a Dr. K^trzyriski in Conimcutariis menstmis, qui a 
l)r. R. Relrkf R«»ii:iom(>iiti Pruss. oduntiir, ^^Ktpreuftifcibe SWonaté'f(Ì)nft/ 




SUPPLEMENTA ANNI 1530. . 51 

Tom. VII. fase. 8. a. 1871. primum divulgata est cuin praefatione , in 
qua de Andreae CricH (proprie Krzycki) vita scriptisque disserit. 
Autographam huius epistolae Curnicii, Posnaniae oppido, asservatur. 

PMipus Melancton Andree Cricio S. P. D, 

Exposuit mihi mandala Rme. P. tue martinus iuuenis singu- 

lari ingenij suauitate preditus. Ego vero tametsi inlelligo que 

sii ingenij et doctiine in me mediocrilas: tamen hoc tuo de me 

iìidicio magnopere deleclor. Nihil enim in omni vita accidere 

mihi potest honorifìcenlius quam talia de me honorum virorum 

testimonia, ac nemo mihi plus trihuit quam Rma. p. tua quia 

isluc inviias et consuetudine tua frui iubes. quaquidem mihi 

nihil esset optatius: Sed hoc tempore hereo hic alligatus m^ltis 

magois causis. ex quibus si quando expedire me poterò, queren- 

dus erii aliquis Mecenas qui ocium suppeditet Ad ea studia tra- 

ctanda, atque illustranda, que in hijs occupationibus non vacai 

perinde calere, ut vellem. nihil vero malira quam contingere 

talem portum mee seuecte ac sludijs meis qualem mihi oslendis. 

De alìjs rebus omnibus scribam ad te copiose alio tempore. 

!iimc enim domo aberam. cum hec scrib'ebam obrulus negocijs 

molestissimis. Quare Rma. p. tua ignoscel breuitali lileraruni 

mearum. Valeat R. p. tua poslridie dominice letare. 1530. 



«4. No. 677»». (Voi. U. p. 34.) 22. Aprii. 

Martinus Lutherus ad Philippum Melanchthonem. 

Hane epistolam vide in de Wettiì coUectione Tom. IV. p. 2 sq. No. 1200. 



65. No. 678 \ (Voi. H. p. 38.) 29. Aprii. 

Idem ad eundem. 

Haec quoque epistola legatur in eadem coUectione Tom. IV. p. 10. 
No. 1207. 



No. 687 K (Voi. II. p. 47.) 1 2. MaiL 

Idem ad eundem. 

Hane epistolam , qua Lutherus respondet Melanchthouis litteris d. 4. Maii 
Angustae scriptis (vid. Corp. Ref. II. p. 38 — 40. No. 679.), legas in 
eadem collectione Tom. IV. p. 14 — 16. No. 1211. 



52 • SUPPr.EMENTA ANNI 1530. 

67. No. 687 ^ (Voi. H. p. 47.) 15. Maii. 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam vide in eadem de Wettii collectione Tom. IV. p. 16 sq. 
No. 1212. 



68. No. 708»». (Voi. H. p. 78.) 31. Maii. 

loanniSy Electoris et Ducis Saxoniae, responsio exhihita 

Comitibus a Nassau et Nevenar {alias Nuenar), miasis 

Caesaris, ad mandata Caesareae Maiestatis Augustae. 

(Manu Phil. Melanchihonis exarata.) 

Autographum MelaDchthonis , ex quo hoc responsum h. 1. edo, moltis 
lituris (eius more) plenum, in eodem Codice Guelferbytano , qui primo 
loco priorem Apologiam Confessionis Augustanae in Corp, Ref. Voi. 
XXVII. p. 275 sqq. a me editam continet, secundo loco fol. 1*— 15k 
legitur (cui Archivarius quidam adscripsit: „Nu: XXXI."). Dav. Chy- 
traeus in sua lat. Historia Augustanae Confessionis (Francofurti ad 
M. 1578. 4*.) p. 37-42. et Georg. Coelestinus in sua Historla Comi- 
tiorum a. 1530. Au'gustae celebratorum (Francofordiae cis Viadrum 
1677. Fol.) Tom. I. fol. 50^— 53^, nonnuUis mutatis, hoc typis descri- 
bendum curarunt. Germanice legitur in Dav. Chytraei german. Historia 
t-er Slugfpurgifc^en Sonfeffton (Olcflocf 1577. 4».) fol. 32 «—SS», et in ; 
Toh. Ioach. Muelleri Historie t)on ber @t)angcllfc^en «Stdnbtc Protestatioo 
uttb Apellation (3ena 1705. 4°.) p. 506— 517., praemissa Caesari» in- 
structione (p. 502 — 506.), cui a Ioanne Electore hoc Melanchthonii 
scripto respondetur. Utrumque germanice exhibetur etiam in Car. 
Ed. Foerstemanni Urfunt)en(»uc^ gu tee ©efc^id^te be^ 9ieic^dtage$ gu Knfi<< 
6ttrft im 3. 1530. Tom. I. (4)aUe 1833. 8».) p. 220-224. et p. 224-236. 

Instrvctio prò Comitibus a Nassau et Nuenar ad Caesaream 

Maiestatem, 

lUustris et generose, propinqui carissimi, et flcleles. 

Mandata C. M. domini nostri clementissimi , quae vos inxtii 
instructionem exhibitam nobis pertulistis ad nos dei gratia, lo- 
liannem ducem Saxoniae, Electorem, accepimus cmn debita rc- 
verentia, et obedientia, quemadmodum decebat, nomine impera- 
toris et domini nostri periata accipere, et mandata illa, et qua® 
praeterea clementer nobis C. M. signiflcavit , sic intelleximusi 
quod C. M. acceperit responsum non satisfecisse animo nostro, 
quod C. M. vobis et nostro consiliario lohanni de Doltzik superi- 
oribus diebus dedit, quodque id veliementer miretur Caesarea M. 
propter certas causas, quae in Iristructione recensenlur, videlicel 
quod non pulassel C. M. moleshini nobis fore, quod Caes. M» 



SUPPLEMK^TA ANNI 1530. 53 

cuin alioqui clemeniìssime respondisset , non exposuerit mentem 
suain, sed dìstulerìt ad petìta respondere: quia si expendissemus 
respousionem , poUiisse nos ex ea colligere, qiiod ipsa etiam C. 
M. nihil unquam magis habuerit in votis, quam ut prae omnibus 
gloria dei illustretur, cognoscatur et sun>iiio honore affìcialur. 
Sed quia hoc praecìpuum negotiuni tam grave, tainque difficile 
erat, non potuerit de eo procul agi per scripta, aut legatos, quod- 
que C. M. bona in spe sit, rem deo volente coram convenire et 
componi posse , postquam obtulimus nos *) ad ea quae digna sunt 
christiano principe. 

Itaque signifìcat C. M. , si nos, aut» si nos valetudine impe- 
diremur , filius noster , aut ambo , iter susciperemus ad C. M. et 
ad Mouacum expectaremus, dum sciremus, quod C. M. fieri vellet: 
gralum C. M. adventum nostrum fore. Quodque in eo colloquio 
possit res placide componi, si venissemus ad C. M. et foedera 
nulla haberemus, et nos, quemadmodum decet Eleclorem, et filius 
noster, quemadmodum principem decet, nos gereremus. 

Quod etiam alios articulos praeterea C. M. posset audire deo 
volente, et de ipsis deliberare, atque agore. Sive autem vide- 
retur opportunum venire, sive secus videretur, petit etiam C. M. 
ut deinceps, donec C. M. veniret Augustam et de bis negotiis 
bonam ordinationem faceret, nostri concionatores taceant, ut mi- 
ims sit disputationum. 

Ad extremum addita est imperatoria petitio, ut quidquid ad 
liaec omnia et singula responsum fuerit, propere et diligenter 
rursus C. M. ut sciat, quid sit expectanduni , significetis. 

Initio agimus gralias C. M. domino nostro clementissimo, cum 
debita reverentia et obedientia propter*) significationem clemen- 
liae summae erga nos, et praecipue propterea, quod Maiestati 
suae gratum fuit, quod nos obedienter obtulimus ad ea quae 
christiano principe digna sunt, deinde quod C. M. non gravatur 
nos coram ad M. S. invitare , et singulari clementia significat suam 
M. nobiscum aut cum filio nostro de praecipuis negotiis , sed certa 
conditione, sicut instructio commemorat, per sese velie colloqui. 
Nos vero maxime cupiebamus ipsi cum filio nostro , prò nostro 
officio, quo magis conspici nostra erga C. M. reverentia atque 
obedientia posset, ad C. M. statim initio proficisci, postquam 
rescivimus C. M. venisse ad Insbruk, quemadmodum et alii qui- 



1) obtulimus nos] Chytraeus: nos obtulimus; autographum habet: nos 
obtulimus nos. 

2) propter] sic GU^traeus; in autographo deest. 



54 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

dain principes feceninl, ac mandata dedimus ea de re uostris, ut 
in aula C. M. quantum commode fieri posset , sciscitarenlur, ulram 
adventus noster C. M. futurus videretur non ingratus. Verum 
intelleximus , ob hanc causam non videri consultum, ut ilio veni- 
remus, quod hic congiessus offensurus esset alios principes ac 
populos, et suspicionem pariluros, et moram quandam C. M. pro- 
peranti ad convenlum indictum, allaturus. 

Deinde C. M. signifìcavit nobis secundo per quosdam M. suae 
consiliarios , quod M. sua petat, ut non gravatim hic Augustae 
M. suam expectaremus , quia Ma. sua decrevisset iter maturarei 
et brevi bue venire. Huic petitioni obedienter hactenus parui- 
mus, toto iam mense hic desidentes, postquam venimus bue ad 
ostendendam fidem atque obedientiam nostram*) erga C. M. evo- 
cati binis literis Imperatoriis , et severe scriptis. 

Nunc rursus significata nobis optima vohmtate cupiebamnsad 
M. suam statim proficisci cognitis illis mandatis, quae sunl in 
Instructione perscripta, ut apud C. M. nos coram purgaremus, el 
G. M. declararemus perpetuam fidem atque obedientiam nostrani 
erga M. S. et animum dignum Christiane et catholico principe. 
Sed ex Instructione intelligimus C. M. voluntatem esse, ut vos 
duo, Domini et Comites, prius statim significetis M. suae, quid 
ad omnia et singula nobis proposita responderimus. Quare, ut 
hac in re quoque C. M. et voluntati Instructionis mos gereretuv, 
duximus Caes. M. domino nostro clementiss. et vobis loco M. suae, 
cum debita reverentia et obedientia haec exponere. 

Primum de eo , quod videmur non satis aequo animo acce- 
pisse responsum C. M. scitis vos, Comes de Newenar, quod, 
postquam a reditu vestro a C. M. una cum consiliario nostro lo- 
hanne Doltzik, nobis exposuistis, et quid egeritis apud C. M., ©*- 
quid C. M. responderit, nos reverenter atque obedienter Caes. M- 
gralias egisse, propterea quod singulari clementia nostra negotia 
audivit, et respondit de collatione feudi, et negotium Ducatiii» 
Saxoniae. Et quanquam tunc commemoravimus causas, quare sp©" 
raverimus futurum, ut de aliis articulis etiam clementer et plaa^ 
responderetur, quemadmodum vos fortasse Corniti Guilelmo d^ 
Nassau ad Insbruk scripsistis, tamen hoc affirmare vere possumu^' 
eam commemorationem summa cum reverentia erga C. M. faclat*^ 
esse, ut iiilelligi possil magnitudo necessitatis nostrae, et no* 
plurimum semper spei atque praesidii collocare in bonitate ^^ 

1) ad ostendendam — nostrani] sicChytr.; in autogr. legitnr: ad oste ^^ 
dendum et fidem atque obedientiam (quae vox litura deleta est) noslraC»^' 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 55 

beiiig^nilale G. M. Esset enim acerbum riobìs, ulla in re inleai- 
pestiva coiDOiemoratione offendere voluntalem C. M. Qiiod absque 
malevolis nostris fuisset, qui snae parli magis favent, et asperius 
de nobis loquuntur, facile credimiis ac nobis certo persiiademus 
C. M. de illa nostrae necessitatis commemoratioiie beniguius respon- 
suram fuisse, quia constat, quam vetus sit couiunctio atque ami- 
citia nobilium familiarum Austriacae atque Saxonicae, queni- 
adiDodum honorifice testatur instructio. Eamque ob causam seiuper 
in omnibus nostris iustis causis phirimum confisi sumus clenientia 
C. M. et adbuc confidimus, praesertim cum C. M. saepe signi- 
ficaverit nobis clemeutiam suam erga nos. 

Quod vero malevoli nostri conati sunt commovere C. M. meii- 
lione Edicti, id accidit praeter opinionem nostram, quia malevoli 
nostri non poterunt estendere, quod sex Electores, ideoque in bis 
cariss. Frater noster Dux Fridericus B. M. Edictum illud cum aliis 
piincipibus ac populis approbaverint , et C. M. clementer meminit, 
et meminerunt alii Electores, quae fuerit voluntas, sententia et 
consilium Fratris nostri , cum de ilio Edicto faciendo deliberaretur, 
neque diffìcile esset estendere, si opus esset. 

Ad haec, Caos. M. clementer consideret et expendat baec 
uegotia, quorum in Edicto mentio est, ad religionem, et privatam 
cuinsque conscientiam pertinere, in quibus reprebendi non potest, 
quod ab aliis Electoribus , religione coacti , dissenserimus. Nam 
in aliis rebus omnibus, quae ad Imperium tuendum et ad C. M. 
colendam pertinent, confidimus et conlirmare possumus Cariss. 
Fratrem nostrum B. M. et nos, quod non dicimus gloriandi causa, 
summa voluntale, studio, opibus, opera, prò nostris viribus, ita 
serviisse utiiitatì Imperii, ut, quod dicimus non extenuantes alio- 
niin egregia merita, nulli in hoc genere officii cedere debeamus. 
Facile autem intelligi potest non licuisse Fratri nostro et no- 
Ms, deo et verbo dei, sine quo salvus fieri nemo potest, adver- 
sari. Neque ignoranl isti, qui nos laedere cupiimt, quomodo 
Edictum Wormatiense in omnibus postea couventibus visum sii 
offectumm tranquillitati Germaniae, quodque iudicatum sii omnino 
opus esse Christiana synodo, et aliquoties in hanc sententiam 
summo consensu ab omnibus Electoribus principibus et populis 
^lecreta facta sunt. Quare non oportuil malevolos nostros nunc 
Edictum exacerbare, quod antea ipsi quoque mitigaverunt. 

Quod si de hac tota causa, ex quibus iniliis atque occasioni- 
^ws orla sii, dispulandum esset, possemus, deo adiuvanle, cum 
debita reverentia vere et solide ita, ut nemo redarguere possit, 



f 



56 SUPPLEMENTA ANNI 15dO. 

recitare, quam inipios et manifestos abusiis in Ecclesiis quidam 
docuerint, quorum pertinax et violenta defensio praebuit occasio- 
nem huic dissidio. Quare nostris imputare non debebant. 

Ad baec speramus fore, deo volente, in hoc conventu, ut 
C. M. audiat, qualis sit doctrina, quae in nostra ditione docetur, 
cum non miims nobis iicebit *) nostrani opinionem , quam aiiis 
piincipibus et populis Iicebit suas opiniones proponere, iuxta 
Edicti verba, quo conventus indicitur, quemadmodum et obedire 
C. M. prò nostro officio parati sumus. 

Neque existimassemus malevolos nostros nunc Edicti meutio- 
nem facturos fuisse, etiam si quid in nostra parte erratum esset, 
quod tanien estendi non poterit, quia in literis, quibus indicitur 
conventus, C. M. significat, se in hoc conventu velie agere de 
hoc dissidio componendo , et quo id fieri melius et salubrius possit, 
petit discordias omittì, simultates deponi, praeterita errata Chrislo 
salvatori nostro condonari , et diligentiam adhiberi , ut unius cuius- 
que opinio audiatur, cognoscatur et expendatur, et componi coii- 
troversias ac redigi ad unam christianam veritatem, et emenden- 
tur omnia, quae in utraque parte falso exposita aut tmctatu sunt, 
quemadmodum C. M. clementer meminit verba literarum, et pro- 
pter has clementiss. literas Caes. M. multo minus decuit istos cau.- 
sam neque auditam, neque cognilam condemnare tanquam erro- 
neam, ut nobis apud C. M. conflarent odium. 

Quod vero apud C. M. multo infestius accusant nos malevoli, 
quod cum aliis, qui in simili causa Caesareae M. non obediari.t, 
centra Edictum C. M. societatem et foedera fecerinms , et illos aL<i- 
huc tanquam caput sustentemus. Ad haec respondere summa ^i 
inevitabili necessitate cogimur, quod nemo in tote Imperio ver€ 
hoc dicere aut estendere posset apud C. M. , quod aut Fratoi 
noster B. M. aut nos fiducia uUius foederis amplexi simus Evaii- 
gelium. Consentaneum est, et alios propter voluntatem dei aai- 
plexos esse hanc doctrinam , non propter fiduciam ullius foederit»- 

Quia tamen hoc nomine accusant nos apud C. M. malevoli» 
ut ex instructione intelligi potest, rogamus cum debita reverenti^* 
et obedieiitia, ut Caes. M. velit hic clementer audire defeusioneii^ 
nostram et eorum, qui una accusautur, si qui in praesentia accusa.- 
bunt nos*), ubi Caes. M. ad illorum accusationem , audita nostra- 

1) Iicebit] sic Chytr. ; in autogr. legitur: habet 

2) hic clementer audire — accusabunt uos,] haec Spalatinus in auto" 
grapho in margine adscripsit, deietis Melanchthouis verbis : „no8 una cors^ 
aliis qui simul accusantur praesentibus malevolis hic clementer audirc," 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 57 

defensioiie, cognoseet iios falsisùme accusari, qiiod contra M. S. 
foedera fecerìmus. 

Naiii qiiod cum quibusdaii) vicinis coniunxiinus nos, id iieque 
conila C. M. , neque in praeiudicium aliorum *) factum est , sed 
ad naiuraleiii et iusiam detensionem singulorum contra iniustani 
viin , si qua de facto inferretur contra ius his periculosis et diffì- 
cilibus temporibus absente C. M. 

Ideo non oportuit adversarios ') apud C. M. liane societatem 
aliter interpretari , quam facta est, sed causas et occasiones eius 
rei considerare, et memiuisse, quam multae atroces minae saepe 
il) Imperio audilae sint, quae non iniusle moverunt nos, ut uos 
cum amicis noslris non illicite coniungeremus , tantum ad defen- 
sionem, ne qua vis susciperetur, antequam ad C. M. res referri 
posset •). Et si protulerint apud C. M. adversarii *) nostri foedera 
yrius^) facla, quam nos societatem cum amicis nostris fecimus, 
neque nos gravabimur nostra proferre, ut C. M. intelligere possit, 
litri primum coeperint et utri praebuerint causam quaerendi socios. 

De concionibus hic omittendis deprecamur C. M. cum summa 
reverentia, ne cogat nos eas prohibere, quia bona conscientia 
prohibere non possumus. Nam concionatores nostri nihil docent, 
iiisi simplex et manifestum Evangelium, neque periiiissuri essemus 
eos alienas et inutiles disputationes admiscere. Quare difficillimum 
iiobis esset , prohibere verbum dei , et manifeslam veritatem do- 
ceri. Praeterea cum omnes homines plurima habeant pericula, 
adversus quae nmniri non possunt nisi verbo dei, periculosum 
esset et nobis praesertim in hac aetate et valetudine carere verbo 
dei. Quare si deum timemus, et verbum dei magni facimus, ro- 
gamus cum debita reverentia, ne conciones prohibeantur. 

Nostri concionatores etiam quotidie post conciones seduto 
hortantur populum ad orandum deum prò felici statu totius chri- 
slianae reipublicae et praecipue ut deus det Caes. M. tanquam 
potestati divinitus constitutae et principibus Electoribus et aliis 

1} neque in praeiudicium aliorum] sic Spalatinus in margine autograpbi 
Bcripsit, poBtquam deleverat Melanchlhonis verba: „ neque contra alios '' 

2) adversarios] tianc voeem Spalatinus scripsit, deleta Melanchtlionis 
voce: „ malevolos/^ 

3) ne qua vis — possetj Melanchthou his verbis in margine adnotavit: 
jjJùc accipe verba ex Teutonico m. k. m." 

4) adversarii] sic Spalatinus in margine scripsit; Melanchthon scri- 
pserat: „ malevoli", quae vox deleta est. 

5) prius] sic Spalatinus, deletis vocibus „vel ante", quas Melanclitlìon 
•«ripserat. 



I 



58 SUPFF.EMRNTA ANNI 1530. 

priiicipibus et populis Imperli gratiaiii liis periciilosis temporibus, 
sic tractandi omnia Ecclesiastica et civilia negotia in hoc con- 
ventu, ut gloria dei amplificetur, et pax et concordia consti- 
tuatur. 

Fideliter etiam docent populum centra enores et impia do- 
gmata in hac urbe de sacramentis sparsa. Quare grave esset et 
damnosum, probibere conciones, cum aliquos de populo appareat 
diligentius institutos in bis concionibus ad sanitatem redire. ìse-c 
plus disputationum ex bis concionibus oriri potest, quia nihii 
novi bue affertur. Multis iam annis baec doctrina bic et alias 
agitata est. 

Et diffìcile esset ideo probibere manifestum Evangelium , quia 
aliqui offendi videantur, cum illi sine culpa docentium ofTendun- 
tur, et plerumque tales ne audiunt quideni. Hactenus in duobus 
conventibus Spirensibus docuerunt publice nostri concionai ores: 
Niliil ortum est mali, nullus tumultus excitatus est, nemo visus 
est, qui factus esset deterior. Nulla vox cuiusquam concionalorìs 
audita est, vel seditiosa, vel contumeliosa, vel docens aliquid, 
quod non esset catbolicum. 

Et Caos. M. clementer velit considerare, quanto plus scandali 
allatura res esset, si conciones probiberentur. Postquam eiiitn 
Edictum de boc conventu pie et band dubie maxime Consilio scri- 
ptum ubique in totum mundum evulgatum est, quod uuiuscuiusque 
opinio et sententia bic audiri et controversiae componi et redigi 
ad unam cbristianam veritatem debeant : si autem nunc prohibean- 
tur conciones, multorum conscientiae perturbabuntur, et ita acei- 
pietur res, quasi C. M. velit hanc doctrinam neque cognitain, ne- 
que iudìcatam opprimere. Non dubitamus autem , quin C. M. nolit 
hanc suspicionem de M. S. spargi, quod barum literarum aulori- 
tatem in dubium revocet. 

Et si nos , prò nostro officio et fide , qua obligati sumus ad 
honorem C. M. amplificandum , et omnia bona promovenda, con- 
sulere deberemus Caesareae Maiestati , non possemus M. suae aliud 
consulere, quam ne pateretur mutari illa promissa, quae conti- 
nentur in literis, quibus indicitur conventus, sed ut iuxta illas 
literas adhibeatur diligenlia, ut, controversiis indicatis et compo- 
sitis, redigantur Ecclesiae in concordiam cbristianam. Quod ul 
nos reverenter admoneremus C. M. bono ci simplici animo, officio 
nostro adducti sumus, et considerata conditione horum negotionim 
et lemporum iudicamus, si quis secus consulit C. M. , id neqtie 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 59 

M. suae, neque Imperio, ncque universae christianae reipublicae 
profutunim esse, neque simplici animo quenquam secus consul- 
Uirum esse. 

Ideo C. M. dominum nostrum clementissimum cum debita re- 
verentia et obedientia rogamus, ut C. M. non inclemeuter accipiat 
hanc responsionem atque commemorationem, quae nobis necessaria 
fuit, et quod non licet nobis contra conscientiam nos oblìgare, 
ac velit C. M. noster clementissimus dominus et Imperator esse, 
quemadmodum reverenter confìdimus. 

Nos quoque, donec deus vitam nobis concedet, deo adiuvante 
praestabimus Caos. Maiestati tanquam domino nostro a deo con- 
stituto, obedientiam debitam omni officii genere, summa fide ac 
voluntate. Et in negotiis Imperli, quidquid suscipiendura ac fa- 
ciendtim erit quocunque tempore una cum aliis nostris amicis, 
Electoribus et aliis principibus, prò amplitudine et utilitate Im- 
perii conservanda, ita nos geremus, ut speremus nos et deo, et 
Caesareae Maiestati, et universo Imperio officium nostrum proba- 
turos esse. 

Postremo, quod ad reliquos artlculos attinet, speramus Caes. 
M. clementer consideraturam esse, quod nihil rogamus, de quo 
«[uisquam iure queri possit, et benigne nobis ea, quae rogamus, 
€^oncessuram esse. Nos vicissim dabimus operam omni genere 
officii, vel cum periculo fortunanim et corporis nostri, ut prò 
liis beueficiis gratitudinem nostram C. M. cum debita reverentia 
«leclaremus. 

Petimus autem a vobis comitibus, vel utroque, vel singulis, 
ut iuxta mandatum C. M. hanc nostram responsionem, quae nobis 
necessaria fuit, cum debita reverentia, et apte prò vostra pru- 
dentia, C. M. exp onere velitis. Nos efficiemus vicissim, ut in- 
telligatis, vos hoc officium honestissimum in principem gratum 
contulisse. Datae Augustae sub sigillo nostro, ultimo die Maii 
Anno M. D. XXX. 



69. No. 710*. (Voi. n. p. 82.) 2. Junii. 

Martinus Lutherus ad Philippum Melanchthonem. 

Hanc epistolam vide iu de Wettii collectione Tom. IV. p. 30 sq. No. 1219. 

70. No. in\ (Voi. IT. p. 85.) 5. Junii. 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam vide ibidem Tom. IV. p. 32 sq. No. 1221. 



60 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

71. No. 714»». (Voi. n. p. 86.) 7. Junii. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. IV. p. 35. No. 1223. 

72. No. 726»». (Voi. U. p. 110.) 17. Junii. 

ludicium Melanchthonu. 

Hoc ex Melanchthonis autographo editum est a Foerslemauno in libro: 
Utfunbenbuci^ Tom. I. p. 293. Nr. 100., ex quo h. 1. repetitur. 

M. $5tH»)») aMelan<3{ft^on'« SBebenfcn ii^er Me grage, ob Me ^reMgten 
bem Serlangen be« ftaifer« gemdf etnjujlellen fe^en. 

©we^t ^. aW. anjeijt , ba« fle beijber part ^rebigen DerMet , f o 3P* in 
f^fei^n ^reiubtdum, ba« t>n« ba^ >)rebigen »erbotten^. fonber ^ait M« anfe^en, 
afó fe^ St, 3W. 3ti 3we^fel m^t^ red^t, tjub «olle e« {u not ^om jc. 

3tem, ob f^on it. 3W. ni(^t bel^ber ^jart ^jreMgen »er6ott^ fo geburt 
))nd benno^ ni(^i d^ie ju ^rebigen^ bo n){r f^e^n vocatio )u ^aben* 

3tem ^. 3W. erbeut fic^, bic fa^, kut^ M auff(^re^ben« {u ^om, ber 
^alb conbemnirt fle bicfe fac^ ni^t, quia significat, se velie cognoscere. 

3tem. ì>ci^ scandalum fe^ tuie groé c« ttJotC, bie <)reb{g nad^ ju laflerv 
fo ijl^ »iel groffet scandalum bie ®aci^ jerruten. ©if }U »er^uten^ 3fr 
ni^t toitre^t, bie ^jrebig anpetten*)* 

Snb auff bifcr me^nung befane id^, ìxn^ i^ woKt, ba« bie furflen bie 
fa(3{f nid^t ju ijiatt »nb fd^arff furnemen^ fonber tteffen bie ^jrebig autf it. 3W. 
fud^ung ober manbat berutoen. 

SDaneben ad)t i^, e« toerbe ^. 2». nid^t entgegen fe^n, ìfCA 35^1 e^n 
futfl 3n fe^nem gemad) (affé e^n i)tebig t^on ju je^tten, tt)ie tool jte funf^ 
offt auffct^db ber nott e^n monat ober gwe^ nid)t jur vt^big f^oraen. 



73. No. 730»». (Voi. n. p. 117.) 19. Junii. 

lusto Mento. 

Apographum, ex quo haiic Melanchtlionis epistolam h. I. primum edo^ 
in Bibliotheca Regii Seminarli theologici Wittenbergensis asservatur. 

Insto Mento pastori Isenacensìs ecclesìa e suo amico* 

S. D. Sex integris hebdomadis desedimus, priusquam venit, 
Caesar. Is ingressus est urbem Augustain pridie corporis Christi*)» 



1) anfletten] 1. e. abjuftetten. 

2) i. e. 15. lunii ; festum enim Corporis Ch risii anno 1630. celebrabalur 
die lovis 16. luuii, conf. Antonii Pilgram Caleudarium chronologicum medii 
potissimum aevi monumenlis accommodatum. (Viennae 1781. 4®.) p. 113. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 61 

quod faustum foelixque sit. Statìm Initio prohibuit, ne nostri 
concionarentur : cum nostri non statim essent assensi, tenuit dis- 
piitatio per tridunm. Tandem eo decursum est, cum imperator 
flecti non posset, ut utrique parti interdicerentur conciones, im- 
perator sibi ius retinuit constituendi concionatores , sed ea lege, 
ut illi tantum legerent nudum textum. Id hodie ita servatum est. 
Haec sunt conventus principia. Praeterea nihil adhuc agitur. Ne- 
que quam spem vobis ostendam, intelligo. In aula Caesaris nihil 
est ipso lenius Caesare. Mitigavit enim et bis diebus acerbissi- 
inas sententias principum centra nos dictas. Legatus pontìlìcius 
Campegius dicitur hortari, ut armis res geratur. Fuit Caesari 
Caucellarius Campegius, vir summus. Is fuit auctor pacis, quo 
nuper mortuo, aulici, qui nobis non male volunt, palam praedi- 
canl, nihil spei se habere de cognitione. Hac ex re facile iudi- 
cari potest , quantum sit periculi : quare commendabitis vos Christo 
elrogabitis, ut det paceni vestris liberis et uxoribus. Antiochus 
adhuc tolerabilis fuit, ut fortasse futurus esset in officio, si quid 
aequi impetrare possemus. Vale foeliciter. Dominica post festum 

corporis Christi. 

0iXt7rnog. 

74. No. 145^ (Voi. IL p. 145.) 27. Junii. 

Martinus Lutherus ad Philippum Melanchihonem. 

Uanc epistolam legas hi de WeUii coUecUooe Tom. IV. p. 48 — 50. 
No. 1234. 

^'''>. No. 753 <». (Voi. TI. p. 157.) 29. Junii. 

Idem ad eundem. 

Uanc quoqae episiolam vide in eadem collectioue Tom. IV. p. 51 — 54. 
No. 1236. 

'^^- No. 755 K (Voi. n. p. 158.) 30. Junii. 

Idem ad eundem. 

Uaec etiam epistola iegatur in illa collectione Tom. IV. p. 61 — 64. 
No. 1240. 

""^ - No. 755 •. (Voi. II. p. 158.) 30. Junii. 

Martino Luthero. 

Apographum, quod h. 1. secutussum, in Bibliotheca Regii Seminarli theo- 
logici Wlttenbergensis invenitur. Primnm editiim est a R. Baxmaaao 



62 SUFPLEMENTA ANNI 15:30. 

in Niedneri Ephemeridibus „3citf*rift fùr Ì>U Wcxi^é^ Zì^olo^W, 
a. 1861., Tom. XXXI. Fase. IV. p. 601 — 642. No. VII. mseript.: 
,,J)retffig noci^ nié)i gcbrutftc S3riefe 8utl>cr«, ?WcIan(i^t^on« unb tini^txQtiU 
gcnoffen. TOt^et^^cUt tjon fR. ©ajmann." p. 20 sq. epist. V. 

/)• Martino Luthero Patri suo cariss. 

Peculiares tabellarios ad le duos ^) misimus hac hebdomade, 
per quos scripsimiis , quid hic hacteniis gestum sit, Neque postea 
aliquid accidit, quod sit memorabile. Confessio nostra exhibita 
est proximo sabbatho. Nunc deliberant adversarii , quid sit respon- 
dendum. Concurrunt, conferunt operas, concitant principes, qui 
tamen per sese satis commoti sunt. Eckius summa vi contendit 
a Moguatino, ne vocetur res in quaestionem, quia iam damnata 
sit. Nostra pars sane infirma est. nXeiovsg ot xoxo/. Sublevamur 
sententiis Moguntini et Augustani et Brunswigii. Neque tamen 
hi valde pugnant. Bavari etsi dicebantur facti , audita confessione, 
placatiores, tamen a Geòrgie et Joachimo non dissentiunt. Hi 
sunt duces et quidem acerrimi alterius partis. Imperator scripsit 
ad Erasmum, evocans emu ad conventum. Ego ne divinare qui- 
dem possum, quid sit nobis sperandum in tantis odiis inimiconun, 
in tanta inscitia aulae, cuius iudicio pendemus. NuUum ibi vi- 
nun, ne quidem mediocri doctrina praeditum invenio. Tantum 
igitur aDeo expectandum auxilium, quem tu orabis, ut et gubemel 
nostras actiones, et concedat pacem. Ferdinandus iterlim recepit 
Budam in Hungaria, quae videtur nova occasio futura belli Tur- 
aci. Nam Turci cogentur suum socium, quem ipsi Regem appel- 
larunt, restituere. Aldeburgae tempestas horribilis per Iriduum 
fuit. Fulmine tactae turres duae, altera arcis, altera templi. Tan- 
dem secuta repente magna vis aquarum. Haec me valde terrent. 

Vale feliciter. Postridie Petri et Pauli*). 

Philippus. 

78. No. 756 ^ (Voi. II. p. 160.) 3. JuKi. 

Martinus Lutherus ad PhiUppum Melanchihonem. 

Hanc epistolam vide in de Wettii collectjone Tom. IV. p. 67 sq. No. 1243< 

79. No. 759 ^ (Voi. H. p. 163.) 5. Julii^ 

Idem ad eundem. 

Haec quoque epistola legatur in eadem collectione Tom. IV. p. 68 sq 



No. 1244. 



1) duos] haec vox, quae in apographo legitur, in Baxmanni editione deesf 

2) Aunus 1530 non adscriptus ex ipsa epistola cognoscitur. 



8UPPL£1II£NTA ANNI 1530. 6S 

80. No. 780»». (Voin. p. 192.) 13.Julii. 

Idem ad eundem. 

Vide eandem coUectionem Tom, IV. p. 88 sq. No* 1254. 



81. No. 785 ^ (Voi. IL p. 199.) U.Julii. 

Idem ad lonam^ Spalatinum, Melanchthonem, Agricolam. 

Vide eandem coUectionem Tom. IV. p, 96 sq. No. 1258. 
82. No. 788 k. (Voi. II. p. 206.) 18.Julu. 

ImnniSy Electoris et Ducis Saxoniae, responsio ad postulata 
Caroli V. Imperatoris. Jugustae, 4** post divisionis 

Apostolomm, 1530. 

(Manu Phil. Melanchlhonis exarala.) 

. Haec responsio die 21. Julii Carolo V. exhibita, in qua agitar de reno- 
vatione investiturae Electoratus Saxoniae; de confirmatione pactorum 
dotaliam de Ducatibus luliacensi , Clevensi et Bergensi ; de nundinis 
in urbe Gotha instituendis, invenitur in eodem Codice Guelferbytano, 
ex quo illam cinsdem Electoris responsionem No. 68. edidi, tertio loco 
fol. 16 a — 34>. Typis descripta est, multis locis mutata, in Dav. Chytraei 
lai. Historia Augustanae Confessionis (Francof.adM. 1578. 4^.) p. 125-— 130. 
et in Georg. Coelestini Historia Comitiorum a. 1530. Augustae celebra- 
torum (Francof. cis Viadrum 1577. Fol.) Tom. II. fol. 245 •—248*., a 
quo sic inscripta est: Scriptum Ducis Electoris Saxoniae, in quo a 
C. M. Investituram l^lectoratus Saxoniae, et pactorum Dotalium cum 
luliacense confirmationem petit, cui, absoluta petitione ardens, pius 
ac verus erga verbum Dei zelus non tantum Christiano Principe : verum 
etiam omnium seculorum memoria dignissimus annectititr. — Haec re- 
sponsio aeque ac praecedens No. 68. h. 1. ex ipso Codice lituris pieno 
editur, ubi alia manus ei inscripsit: „ Auguste 1530. Quarta post 
Diuisionis Apostolorum." et in sinistro margine ab alia manu adscripta 
sunt verba: „ Responsio ad certa postulata.** 

Invictiss. Iinp. Caesar Auguste, Domine Clementiss. Ad ea, 
^^^e C. M. V. proxìmo sabbato post diem S. Margaretae per Illustres 
P^incipes, generosos Barones mihi proposuit de tribus articulis, 
^^delicet de renovatione Investiturae Electoratus Saxoniae, de 
^^Ulìrmatione pactorum dotalium, de Ducatibus scilicet luliacensi, 

^^^vensi et Bergensi, postremo de niindinis in urbe Gotha insti- 

^^^ndis, cum petivissem tempus ad deliberandum , duxi C. M. V. 

^Um debita reverentia et obedientia hoc modo respondere. 

Primuni de renovatione Investiturae Electoratus Saxoniae, ut 

^'- M. V. causas meae petitionis melius intelligat. Scit C. M. V. 



04 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

quod Bulla aurea, quam C. M. V. cleraeiiter confìrmavit et appro- 
bavit, clare de successoribus Electorum sic constituit. Si deceda! 
Elector secularis sine heredibus masculis de corpore, ut succedat 
in Electoratu frater illius maximus natu. Quam ob causam ex- 
lincio carissimo fralre meo, Duce Friderico Eleclore Saxoniae 
sine heredibus masculis de corpore, mihi competit ius in dicto 
Electoratu Saxoniae succedendi. 

Ad haec C. M. V. concessit mihi antea nominatim simul cum 
fralre meo dictum Electoratum cum Regalibus in feudum, quem- 
adiuodum oslendunt literae feudi a G. M. mandatae , ex quibus hic 
articulus descriptus est, qui signatus est litera A. quas C. M. V. 
in conventu Wormatiensi fratri meo dedit, et iuxta Bullam auream 
mihi nominatim concessit dictum Electoratum in feudum, si frater 
meus sine heredibus masculis de corpore decessisset. 

Et si opus erat, posi mortem fralris ulteriorem petere in- 
veslituram, non est ea res neglecla. 

Stalim enim post mortem fralris intra dimidium annum apud 
Regimen Imperiale C. M. V. iuxta Imperii ordinationem, sicut de- 
cebat, rursus investituram pelivi. 

Et quia res ad C. M. V. reiecta est, iuxta responsum Regi- 
minis, et ego duos consiliarios ad C. M. V. propter hanc causam 
in Hispaniam misi, C. M. V. clemenler dedil Indullum ad bienniuiu, 
in quo clemenler et sine conditione C. M. V. consensit, se mihi 
concessurum esse feudum, ubi rediissel in hnperium, iuxla literas, 
quarum exemplum hic signatum est litera ^B. 

Deinde C. M. V. simile indullum mihi concessit ad annum 
per sollicilalionem vicecancellarii C. M. V., amici mei. Episcopi 
Constantiensis et Hildeshemensis , cmn simili promissione clemen* 
lissima, fulurum, ut C. M. V., si rediissel in Imperium, feudum 
mihi conferret, iuxla literas, quarum exemplum hic signatum esl 
litera C. 

Praeterea ut magis eliam declararem meam diligentiam di- 
gnam obediente Principe, nuper misi ad Inspruk ad C. M. V. meum 
consiliarium lohannem Dollzik, profeclum cum propinquo meo, 
comile Wilelmo de Nassau et com. Wilel. de Newenar, quibus 
C. M. V. iteiiim clemenler sine omni conditione respondit in lianc- 
sententiam, quod C. M. V. essel mihi collalura dictum feudum^ 
postquam venisset Auguslam. 

Postremo nuper hic cum debita reverenlia el obedientia ideit~~i 
a C. M. V. pelivi, non existimans fulunun, ul praeserlim collali^czD 
feudi ditferretur, aul revocarelur in dnbium. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 65 

Sed quia animadverlo me apiid C. M. V. iinpediri a qiiibws- 
dam parum amicis, de quibus deus scit me nou esse male meri- 
lum, ideo duxi mihi valde necessariam esse liane commemorationem, 
quomodo C. M. V. dictuni Electoratum, si fraler meus decessisset, 
concesserit mihi in feudum datis ìiteris feudi , deinde supra illam 
coUationem concesserit [ndultum posi moriem fralris per literas 
obsignatas. Postremo uuper in Insbruk consenserit tandem, se 
mihi hic collalurum esse feudum. 

Quare iterum cum reverentia et obedientia, quantum omnino 
debeo , et praestare possum , rogo , ut C. M. V. clementer conferai 
in feudum dictum Electoratum et Regalia Ducatus Saxoniae mihi 
et meis heredibus , et agnatis hactenus simul investitis , iuxta illas 
rainime ambiguas nec disputabiles literas , et clara promissa, quo- 
rum feci mentionem. 

Et cum cariss. frater meus per hanc dignitatem Electoratus 
in Electione, quod citra iactantiam dictum volo, non inter postre- 
mos faverit C. M. Vestrae provehendae ad illud fastigium Imperii, 
non patiatur C. M. V. meam causam impediri per adversarios meos, 
ne voluptatem inde capiant adversarii , si ego nunc heres ^) fratris 
in hoc ipso Electoratu aliquid periculi et dilationis sustinere 
cogar. 

Quod vero etiam petivi, ut C. M. V. pacta dotalia, quorum 

mentionem feci, sine aliorum praeiudicio, si qui praetendant se 

ins habere , confìrmet , id factum est et nimc et antea propter illas 

causas, quas affinis mens, et affinis mea de lulich et Cleve, et 

®go per meos oratores missos in Hispaniam, iuxta nostram utro- 

rumque sigillatam Instructionem , satis copiose exposuimus C. M. 

Vestrae. Et maxime propter clementiss. promissa, quae C. M. V. 

Primum fratri meo, deinde mihi per secretarium C. M. V. lohannem 

Hanart •) iuxta litpras fidei C. M. V. et Instructionem , inter cetera 

^ hanc senlentiam fecit, videlicet quia C. M. V. ex certis causis 

*"Qc allegftlis non posset exequi sponsalia contrada inter sororem 

^' M. V. nunc Reginam Portugalliae , et filium meum Ducem 

'ohannem Fridericum , iuxta sigillatas literas illius contraclus, quas 

"ftUd dubie C. M. V. meminit. Ideo si meus frater aut') ego con- 

'"S^em iiìio meo alibi quaereremus, vellet C. M. V. clementer eam 



1) ego nane heres] sic Chytr. et Coelestin.; in Cod. inter voces si mi 
' ^^tris 4 integrae lineae et 5 breviores in margine adscriptae deletae sunt. 

2) Hanart] sic Cod.; Coelest. : Honart; Chytr.: Hauault (item in seqq.)« 

3) aul] sic Cod.; Chytr. et Coelest.: et. 

^**l»plein. Helancbth. 5 



66 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

rem Consilio, promotione, et auxilio iuvare, et magnum aliquod 
beneficium Caesareum addere fi]io meo, qiiod beneficium dictus 
Hanari, me nihil petente, ìnxta sigillatas literas, quas una cnm 
Instruclione illorum mandatoruin adhuc penes mehabeo, exposuit. 

Cuoi autem iuxta dei voluntatem filio meo contigerit uxor D. 
Sibylla , filia Ducis luliacensis et Clevensis primogenita cum huius- 
modi pactis dotalibus, quae cum debita reverentia Caes. M. V. 
declaravimns : et filius meus cum uxore sua, et ego petamus con- 
fìrmationem a C. M. V. sine aliorum praeiudicio, si qui praetOD- 
dant se ius habere, quemadmoduin antea et nuper in insbruk post 
adventum C. M. V. per consiliarium meum loannem Doltzik etiam 
in scriptis petivimus. Iterum cum summa reverentia rogo, ut 
C. M. V. clementer velit considerare illas causas recitatas , et cle- 
mentissima promissa, et multiplicia et fidelia obsequia harum fa- 
miliarum Saxoniae *)•, luliacensis et Clevensis, et de confìrmatione 
illa dolalium pactorum clementer respondere, quemadmodum antea 
spem ostendit se responsurum esse. Idem rogo et*) de nundinis 
in oppido meo Gottha confirmandis, cum nemo iure queri possit 
id cum suo praeiudicio fieri, quemadmodum in Insbruk C. M. V. 
ex scriptis intellexit causas illius Emporii instituendi. De bis 
rebus oro, ut C. M. V. tanquam dominus meus clementissimus 
benigne respondeat, quemadmodum confido C. M. V. simili erga 
me clementia atque benigniate usuram esse , sicut Clariss. Maiores 
C. M. V. semper erga me usi sunt. 

Quod autem C. M. V. difficilia quaedam postulata de religione 
mihi exponi fecit , scit C. M. V. , quod me , et quidem simili edicto, 
quod ad religionem attinet, sicut alios status vocavit, scilicet ut 
in boc conventu dissensionibus et simultatibus depositis , et prae- 
teritis erratis Christo salvatori nostro condonatiis sic ageretur, ut 
omnes uniuscuiusque ppiniones et sententiae inter nos in cari- 
tate et mansuetudine mutua audirentur, intelligerentur. et expen- 
derentur, et ad unam christianam veritatem redigerentur. 

Quare et ego et alii quidam Principes et civitates, ut obe- 
diremus illi edicto et propositioni C. M. V. factae initiò conven- 
tus, exhibuimus C. M. V. cum debita reverentia in utraque lingua, 
latina et germanica rationem et confessionem, quo modo in mea 
ditione, et illonim ditionibus doceatur, et quemadmodum con- 
veniebat, subscripsimus illi confessioni. 



1) Saxoniae,] sic Cod. et Coelest.; Chytr.: Saxonicae, 

2) et] sic Chytr. et Coelest.; Cod.: vt 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 67 

Et in praefalionc illiiis confessionis ego cum aliis subscriplis 
oblulhnus nos, quod non gravalim cuni aliis Elecloribus, Princi- 
pibiis et statibus velimus deliberare et conferre de aequis et to- 
lerabilibus modis, ut, quantum honeste fieri*) possit, convenia- 
inus, et re inter nos agitala citra odiosani contentionem , deo 
dante, discordiae diriniantur, et ad unani veram concordem reli- 
gionem reducantur *) , sicut onines sub uno Christo sumus et niili- 
lamus. 

Qua in re nihil detrectainus , quod cum Deo et bona con- 
scientia fieri potest, quod ad christianam coucordiam prodest. 

Et adhuc offero me cum debita reverentia erga C. M. V., 
quod non recuso convenire cum aliis , quantum omnino cum deo 
et bona conscientia fieri potest. Et ex supervacuo , neque chri- 
slianum concilium, in quod consensi, defugio. Ac spero de boni- 
late dei futurum , ut in hac placida collatione , aut certe in con- 
cilio nunquam convincamur per scripturas sanctas, quod per meam 
et coniunctorum meorum confessionem et rationem doctrinae sub 
scriptam, me a veritate dei et a Caes. M. V. tanquam supremo 
defensore christianorum abalienaverim. 

Et si qua in re admonitus fuero, quod vel ego aìiquid sen- 
tiam, vel doceatur aut institutum sit in raea ditione aliquid centra 
deum ac verbum et") ordinationem dei, deo dante ^ic me geram, 
luemadmodum haud dubie et alii mei coniuncti facienl, ne C. M. 
V. aut alii iudicare possint, quod per curiositatem cupiam me a 
verbo et ordinatione dei, et a catholica Ecclesia ulla in re segre- 
gare: sed multo magis quod cupiam ex tote animo iuxta verbum 
61 ordinationem dei cum catholica Ecclesia sentire. 

Praeterea opus est inprimis cognoscere, quos articulos nostros 

a^Ji oppugnare velint, ut vicissim christianam et necessariani ra- 

*ionem reddere possimus, quemadmodum in fine confessionis ex- 

"^biiae nos obtulimus, si dei beneficio articuli illi, qui contro- 

^^l'iuntur et ab aliis oppugnantur iam in hoc conventu, iuxta 

^^^ipturas sanctas ad unam veritatem reduci possent, iuxta literas, 

^^ibus conventus indicitur. 

Quanquam enim in omnibus rebus omnino , qyae cum deo et 
*^^rka conscientia fieri possunt, quaeque ad V. C. M. et Imperli 



1) fieri] sic Chytr. et Coclest. ; Cod. : ferri 

2) reducantur ,] sic Cod. et Coelcst. ; Ch3^r. : deducantur, 

3) ac verbum et] sic Cod. ; Chytr, : ac verbum aut ; Coelest. : centra 
^^**l>uni ac 

5* 



66 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

dignitalem amplifìcandani perliiieiit, paraliis sniii ciim summa re- 
verentia C. M. V. seinper obedire, ila ut, si res etV. C. M. postulet, 
neque vitae meae , iieqiie corporis mei , neqiie foriunarum , ncque 
ullius alieriiis discriminis habiturus sim ralionem, lamen cum haec 
causa religioTìis pertineai proprie ad gloriam dei, et ad meam 
conscientiam , et saluleiu animae, el cum haiic doclrinam , quae 
in mea ditione docetiir , ei quam professi sumiis ego et alii multi 
coniuncii, in scriptis latine el germanice exbibitis coram C. M. V. 
et statibus Imperii, et adbnc profiteor, eam, et quidquid illi iuxta 
scripturas sanctas consentanenm est, sentiam et credam catholi- 
cam et christianam esse et consentientem verbo dei et ordinationi- 
bus dei, neque diversum ex scripturis sanctis ostensum sit, sci- 
licet quod confessi© nostra dissentiat a scripturis sanctis, seu 
verbo et ordinationibus dei , peto , ut C. M. V. clementer prò sua 
pietate ac bonitate consideret , qnod neque ego neque alii mihi 
coniuncti possimus sine exitiaìi offensione^ conscientiae et sine 
contumelia nominis divini, coram deo, et C. M. Y- et toto mundo 
deficere ab illa doctrina et verbo et ordinatione dei, et indicare 
verbimi et ordinationem dei, quae est aeterna et nunquam peri- 
tura veritas, non esse verbum et ordinationem dei. 

Neque vero existimo C. M. V. fuisse petituram , ut hoc modo 
deficerem ab hac doctrina, nisi adversarii nimia assiduitate hoc 
apud C. M. V. obtinuissent. 

Cum igitur sentiamus, quod haec doctrina et ordinatio, quae 
apud nos docetur , sit verbum et mandatum dei , necesse est etiam 
adversarios prò me et aliis mihi coniunctis pronuntiare ac fateri, 
quod non liceat nobis in tali conscientia ab ea deficere. Et quod 
coram deo et hominibus licuerit, imo etiam oportuerit nos co- 
gnoscere, recipere ac tolerare in nostris ditionibus verbum et 
ordinationes *) dei, non obstantibus humanis traditionibus , aut 
consuetudine, quae centra mandata dei aut instituta aut re- 
cepla est. 

Nam ut in mea confessione et alioram , qui mecum coniuncti 
sunt, [saepe commemoratum est, deus severe praecipit, ut de 
verbo suo et ordinationibus suis magis obtemperemus sibi, quam 
hominibns. Idem praecipiunt sanctorum patrum sententiae, quae 
passim in Iure canonico perscriptae extant, et quarum aliquae in 
confessione nostra citatae sunt: Quod verbum et mandatum dei 
non possi! humanis traditionibus aut contraria consuetudine, quan- 
tumvis vetusta, aboleri. 

1) ordinationes] sic- Cod. ; Chylr. et Coelost. : ordinationem 



f SUPPLEMENTA ANNI 1530. 69 

Idem statiiunt et aperte conceduiit oiiuiia scriptaliua, si quid 
conlra divina et naturalia iura a quoquam mandatimi aut rescriptum 
fuerit, ut id rescriptum sive mandatum, sive ordinatio, habeatur 
irrita et inanis. 

Hinc C. M. V. iudicare potest, utrum merito accusemur ego 
el alii mihi coniuncti , quasi in hac re non praestiterimus debi- 
tam obedientiam. 

Praelerea novit C. M. V. , quomodo cariss. frater meus , Fri- 
dericus Dux Saxoniae Elector , significaverit C. M. V. , quod grava- 
relur in illud Edictum consentire. Idque postea in aliis conven- 
tibus Imperii, videlicet Noribergensi , et priore conventu Spirensi 
raitigatum et relaxatum est ex certis causis ^) , quas tunc Electores, 
principes et status in quadam Instructione communi consensi! 
complexi sunt, et una legationem ad C. M. V. in Hispaniam mit- 
lere decrevenint. 

Cum igitur Deus C. M. V. universis Christianis tanquam sum- 
mum gubernatorem ac dominum temporalem et custodem disci- 
plinae civilis praefecerit, cumque C. M. V. nuper mihi clementer 
significaverit , quod C. M. V. nunquam sciens centra scripturas 
sanclas factura sit, ex qua voce in his difficilliniis ac tristissimis 
negotiis maximam accepi consolationem : oro , ut C. M. V. non 
patiatur se eo pertrahi, ut constituat aut praecipiat aliquid cen- 
tra illa, quae Deus, cuius C. M. V. vices gerit*), tanquam su- 
perioris domini'), et aeterna sapientia, omnium hominum pni- 
^^entiam et Consilia longe superans constituit, ordinavit et prae- 
cepit, sed C. M. V. in hac re respiciat gloriamDei, et clementer 
consideret hominum salutem , aut certe in maximis rebus , propter 
^ssiduam et importùnam sollicitationem adversariorum non prae- 
^^PUet iudicium, quemadmodum l'ortassis isti optant. Verum si 
sine profectu fuerit placida collatio inter nos instituta in hoc con- 
^^^tn, ad quam intelligit C. M. V., quod me saepe obtulerim 
f^^^atum: nec defugiunt eam alii mihi coniuncti , permittat C. M. V., 
'"' ttitiores sint conscientiae , ut hae gravissimae contro versiae, 
^"^u ad gloriam dei et ad salutem animarum pertinent, quibus 
^^pvis nihil maius neque in coelo neque in terra cogitari potest, 
'^^^iciantur ad generale, liberum et Christianum concilium, quem- 
*^odum C. M. V. clementer consensit. Et Electores, principes 







1) ex certis e] sic Cod. ; Coelest. : certis de e. ; Chytr. : certis e. 

2) cuius C. M. V. vices gerìt,] sic Cod. et Chytr. ; apud Coelest. dcsunt. 

3) tanquam superioris domini,] sic Cod.; Chytr.: tanquam superior 
ìnus ; Coelest. : tanquam supremus Legumlator, 



70 SUPPLEMENTA ANNI 1S30. 

et status in multis conveulibus , \>ropter causae magnitudinem, 
siimme necessarinm et utile esse deprehenderiint et ìudìcaverunt, 
et cum debita revereulia a C. M. V. \>etiverunt, ut de concilio 
indicendo pio aucloritale Imperatoria cum Rom. Poutifìce agerel, 
ut tandem veritas patefacta illustraretur et recle instiluta dìligen- 
tius servarenUir, et abusus corrigerentur. 

Ac velit C. M. V. clementer expendere, quomodo hoc inter- 
prelaturi essent homines non solum in Germania , sed etium apud 
exteras nationes, cum tolies de generali, libero et cbristiano 
concilio deliberatum sit , et communi consensu expetitum , et toli 
Imperio spes de eo facta sit, si iam mentio concilii obrueretur, 
praeseilim si etiam collalio in boc conventu instiluta sine prò- 
fectu fuisset, cumque inevilabilis necessilas in tot abusibus Eccle- 
siarnm, de quibus ubique publicae querelae sunt, synodum cogi 
postulet. 

Quanquam nihil dubitamus C. M. V. propler gloriam dei, et 
universae Ecclesiae, maximaeque ^) Germanicae nationis salulem, 
daturam esse operam, ne frustra videalur spes concilii oslensa 
esse *). 

Haec precor accipiat C. M. V. clementer, simplici et bouo 
animo a me*) propter necessitatem meam, et aliorum, qui mihi 
coniiuicti sunt, commemorata. Nec paliatur se commoveri, ut 
concipiat aliquam indignationem adversus me, aut in simili causa*) 
adversus alios, qui mecum sentiunt, pro.pterea quia nonpossim*) 
a verbo et mandato Dei bona conscientia ad eum modum deficere, 
sicut petilur. Sed velit mibi, sic me toties ex supervacuo offerenti, 
clementissimus dominus et imperator esse, nec caesaream beue- 
volentiam atque clementiam erga me mutare®). 

1) maximaeque] sic Cod.; Chytr. et Coelesl. : maximeque 

2) Quanquam nihU dubitamus — ostensa esse.] Coelest. : Quin igitar, 
propter gloriam Dei et universae Ecclesiae , maximeque Germanicae nationis 
salutem, C. M. V. datura sit operam, ne nobis frustra videatur spes concilii 
facta esse, nullo modo dubitamus. 

3) a me] haec Chytr. omisit. 

4) causa] Chytr. : casu 

5) possim] Chytr.: possum 

6) Haec precor accipiat C. M. V. — erga me mutare.] Coelest.: 
Haec omnia ) quae mihi mìliique in religione couiunctis sociis uecessarìo 
commemoranda et recensenda fuerunt, ut C. M. V. clementer et sine auimi 
commotione accipiat intelligatque humiliter rogo, et quia non possum, a 
verbo et mandato Dei, prò ut petitur, deficere, C. M. V. propterca nuUam 
indignationem gravìorem in me, mihique coniunctos coucipiat, sed Dominus 
et Imperator noster clementissimus esse pergat et permaneal. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 71 

Quidquid auiem concedere ac facere unquarn poterò, quod 
Don fuerit contra verbuin dei et coDtra conscientìam iiieam, deo 
dante , ea in re *) cum debita reverentia praestabo , ut C. M. V. 
cognoscat me*) Electorem fidelem, obedientem, tranquillum et 
pacis cupidum esse, et usque ad uUimum spiritimi semper man- 
sunim esse, maximeque abhorrere ab impiis et perniciosis do- 
gmatibus et consiliis turbulentis. Neque quisquam deprehendet 
unquam me talibus uUa in re favere '). 

Quod autem per ista verba (alii mihi coniuncti) quibus usi 
sumus in proximo scripto propter civitates Noriberg. et Reutlingen, 
qiiae in doctrina nobiscum consentiunt *) , confoederatio quaedam 
intelligitur , non sperassero futurum, ut adversarii haec verba 
captiose") interpretarentur ad irrilandam C. M. V. contra me. 

Neque fuit causa , cur isti sic suspicarentur » aut odiosa inter- 
pretalione commoverent C. M. V. contra me. Nam ') in confessione 
res postulabat subscribere istos, qui idem seutiunt, quia facile 
iudìcari potest, me et meos amicos in tam arduis negotiis non 
exhibuisse confessionem aliorum causa, neque rationem reddituros 
esse de omnibus, quae in aliis locis docentur') non consentanea 
nostrae confessioni, cui subscripsimus. 

Ad haec novit C. M. V., quid responderim, cum de eadem 
le perferrent ad me mandata C. M. V. comes de Nassau et comes 
de Newenar ex Insbruk, quam responsionem de confoederatione 
Precor, ut«) C. M. V. et hic recordari velit»). 

Quod vero etiam de Helvetiis falsissime iusimulor, quasi aut 
fixpetiverim illorum societatem, aut cum eis foedus aliquod fece- 
rim, oro, ne patiatur C. M. V. animum suum a me abalienari ta- 
libus criminibus manifeste falsis. Sic enim respondeo, neminem 
"lortalium vivere usquam*®), qui vere dicere aut afiìrmare possit, 

1) ea ia re] sic Cod. ; Chytr. : ea re; apud Coelest. desnnt. 

2) me] apud Chytr. deest. 

3) Neque quisquam — favere.] haec apud Coelest. desunt. 

4) coDsentiunt ,] sic Cod. et Coelest. ; Chytr. : seutiunt, 

5) captiose] sic Cod. ; Coelest. : tam captiose ; Chytr. : tam copiose 

6) Nam] apud Coelest. et Chytr. deest. 

7) docentur] sic Cod. 6t Coelest. ; Chytr. : docerentur 

8) ut] apud Chytr, deest. 

9) cum de eadem re recordari velit.] Coelest.: cum de eodem 

*^^^otio C. M. V. Legati Comes Nassaensis et Comes Nevenarensis ex Oeni- 
Poote ad me mandata perferrent, cuius de confoederatione responsionis , ut 
^- M. V. et hic recordari velit, precor. ■ — (Banc responsionem vide supra 
P- 52—59. No. OS.) 

10) usquam,] Coelest.: uspiam, 



72 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

tantum abest , ut probare possit *) , quod ego unquam in omni 
vita mea expetiverim societatem Helvetioriini. Multo magis hoc 
falsum est, quod societatem cum eis fecerim. Nemo polerit di- 
cere, quod miserim ad eos, aut ulli mandata dederim aut clam 
privatim, aut publice cum Helvetiis de foedere agendi, aut quod 
me sciente unquam talis aliqua actio suscepta sit. Peto igitur, 
ut C. M. V. prò sua iustitia istos meos malevolos, qui de tali 
confoederatione me apud C. M. V. insimulant, iudicet esse va- 
nissimos, nec habeat eis iìdem, donec probent hoc crimen , quem- 
admodum fateri *) aequum est: tametsi satis scio nunquam proba- 
turos esse, ac ne leves quidem coniecturas eius rei comminisci 
posse. 

Proxima hyeme exposuit mihi agnatus meus Dux Saxoniae 
Georgius, quod similia essent delata ad fratrem C. M. V. Regem 
Hungariae ac Bohemiae, dominum ac cognatum meum. Venim 
ita respondi et Regiae Celsitudini, et meo agnato, ut sperem, 
ipsis satisfactum esse, et innocentiam meam declaratam, meque 
satis purgatum esse. Neque secus videor intellexisse vel ex Regìa 
Celsitudine, vel ex agnato meo, quin mea purgatione contenti 
sint '). 

Haec omnia, quae mihi necessario dicenda esse putavi, pre- 
cor, ut C. M. V. prò sua Caesarea et ingenita bonitate dìgnetur 
clementer accipere et intelligere. Ego vicissini offìcium boni 
principis el obedientis erga C. M. V. semper summa fide ac dili- 
genlia faclurus sum, nec recusabo ullum usquam periculum cor- 
poris aut forlunarum prò C. M. V. subire. 



83. No. 789 ^ (Voi. II. p. 208.) 19. Julii 

Martinus Lutherus ad Phih Melanchihonem. 

Haec epistola legatur in de Wettii coUectione Tom. IV. p. 99 sq. No. 1261 



84. No. 792 ^ (Voi. IL p. 217.) 20. JulL 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. IV. p. 102—101. No. 1203. 



1) tantum abest, ut probare possit,] sic Cod.j apud Chytr. et Coele^t. 
desunt. 

2) falm] sic Cod. ; Coclest. : faccre illos; Chytr.: facere hoc 
'^) sint.] Co»*lcsl. : tuerint. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 73 

>. No. 793 \ (Voi. n. p. 218.) 21. Julu. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. IV. p. 105—109. No. 1265. ^ 

[Melanchthonis et Lutheri de primatu papae iudicium, quod Bret- 
sehneiderus Corp. Ref. Voi. II. p. 318. No. 867. ad d. 28. Aug. affert, Foerste- 
manous Urfunbenbu^ Tom. II. p. 75. Nr. 118. fere 13. Julii scriptum ludicat; 
Barkhardtas 1. 1. p. 181. memorai Datum apographo Hamburgensi adscriptum : 
„ feria IV post Jacobi" (i. e. 28. Julii), Seidemannus in de Wettii collectione 
continuala Tom. VI. p. 117 sq. No. 2407. buie iudicio adscripsit: ,/3ni 3uU."] 



. No. 815 ^ (Voi. n. p. 242.) Bl. Julii. 

Idem ad eundem. 

Vide in de Wettii collectione Tom. IV. p. 115 sq. No. 1270. 



81 No. 816 ^ (Vol.n. p.243.) (l.aut2.Aug.) 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 120. No. 1273. conf. Seidemann. 1. 1. Tom. VI. 
p. 554. not. 6. 



^8. No. 817 ^ (Voi. IL p. 244.) 3. Aug. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 122—124. No. 1275. 



9. No. 817«. (Voi. II. p. 244.) (3. aut4. Aug.) 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 124—127. No. 1276. 



^' No. 844 ^ (Voi. II. p. 280.) 15. Aug. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 133 sq. No. 1281. 



No. 851 »». (Vol'n. p. 294.) 20. Aug. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 134—136. No. 1282. 



/ 



74 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

92. No. 852 h. (Voi. n. p. 295.) ( 20. Tel 21. Au g.) 

Melanchthonis iudicmm de falsa accusatione^ Nestorii 
doctrinam ah Evangelicis esse acceptam. 

Hoc iudicium b. 1. repeto ex Foerstemanni Urfunbenbu(i Tom. II. p. 271 sq. 
Nr. 155. 

Nestorius duas personas posiiil in Chrislo et posse naturam 
in Chrislo sine divina esse. 

Ita si nos poneremus tantum Christi corpus in Sacramento, 
et divinitalem non poneremus ibi esse, sequeretur, quod divi- 
deremus Christum exemplo Nestorii. Ideo respondimus, quod 
totus Christus sit in Sacramento , ne quis suspicetur, nos divellere 
naturas aut duas personas ponere. 



93. No. 858^ (Voi. II. p. 305.) 24. Aug. 

Mari. Lutherus ad Phil. Melanchthonem. 

Vide de Wettii coUectionem Tom. IV. p. 138 sq. No. 1285. 



94. No. 862 ^ (Voi. II. p. 314.) 26. Aug. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 145—147. No. 1289. 



95. No. 866^ (Voi. n. p. 317.) 28. Aug. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 155 — 157. No. 1295. 



96. No. 890 ^ (Voi. n. p. 348.) (7. Sept^ 

Phih Melanchthonis iudicium de iure Principum et prae — 



dicatorum evangelicorum suam doctrinam ampie ctendi 

et ahusus abolendi. 

Hoc iudicium Foerstemannus e Melanchtbonis autograplio Tabularii Vini 
riensis Reg. E. Fol. 37. Nr. 2. fol. 100 — 101». edidit in libro suo U"! 
funbenbuc^ Tom. li. p. 400 — 409. Nr. 182., ex quo h. I. repetitur. 
D. 7. Sept. ipse adscripsit eam ob causam, quod aliud Melancbtboi^ ^' 
scriptum de simili quaestione, quod e Kappii 9lac^(efell, 730. in Cor" 3> 
Ref. Voi. 11. p. 348 sqq. No. 890. recusum est, ilio die signatur. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 75 

M* $^tH<)^ 3MeUnd^t^on*« Scbcnfen li^cr Me gragen: ob Me e^n* 

ftdtf^en $reMger unb Secret ol^nc 3ulajfung ber Q^pi^hptn unb ^r&Iaten 

i^re 8e^re l^&tten annel^raen unb Me frii^em Tlìf^Mu^t at»f(i^affen fónnen, 

unb oì> au6) Me e^angelifc^en gurjlen baju etn SRed^t ^tì)aU i^abtn. 

©te etfle frage» 

Db mtr xt6)t ^tt^an, ha^ voìx Mfe Dnfer laf)x ge^rebiget »nb angenomen 
^abcn, ì>nì> bie mtjbreudfi fatten laffen, c^e bie Sifd^oue Dnb pxdaUn fold^ 
la^r jugekffen »nb t»ejlet%et, Dnb ob twr ber l^atben, bittid^, afó ©d^tómatici 
mogen gefc^otben tì)crben» 

5lnttt)ort 

S^a^ bem ber gegente^I Dnfer ia^x an ì^^x felb nic^t jhraffen f^an, Der» 
me^net e^r pe boc^i mit bifem fd)etn niber gutruden, nemlid^^ ba^ nid^t geburt 
^abc, ettn>a« ju leren, anjunemen, ober ju enbern, one ber Sifd^oue 
ju t^un, 

i)nb erpUii^ au^ btfer i)rfad>, bwe^l bie ^ifdjoue 3n orbenttd^em Regi* 
mcnt ft^en, fott ntentant 3n ber fird^en etttt>a3 orbnen ober anrid^ten^ benn 
aKe^n jte, afó benen folc^é alle^n beuoHem 

3um anbem, @o f^aU bie fird^ Mfe ie^ige orbnungen, otó bie meffen, 
>H)ta 2c. fo tong ge^alben, 9'i^u f^onne bie fird^ nid^t ^rren^ barumb foli man 
#e breud^ nid^t anfec^ten^ 

3um britten, fo foff man f<^ifmata )^txf)vittn, »on megen M m^tf)ox^ 
fame, benn eg jieijjct gefc^rieben, melior eP obebientta^ quam Mctima, t^nb o^ 
Won 3n ber fird^en ettlid^ mi^breud^ gewefen, foflt man bod^ biefelbigen gè* 
^ulbet ^abcn, hamit man nic^t »nge^orfam anrid^tet, 

3um »ierben, ber gleid^en foflt man »mb lieb lotflen bie fuad^en (^ripen 
fietrogen ^aben, loie ?JauIu« leret, fonberlid^ bioel^l haé lio^iip gebott ip 
»on ber Heb» 

3um funfften , bme^l follie fpaltung nid^t on frieg t)nb grò jfe em^orungen 
^%^m, folb man ber iix6)tn gebred^en gebulbet ^aben, ju oerì^utung grojfer 
^H^tnìi, bie burd^ frieg onb em^otungen f^ommen m5d^t, 

5lu3 bifen orfad^en oermc^net ber gegcnte^l ju er^alben, ha9 tt){r biflid^ 
^^^Fniatici foflen gefc^olben toerben, al« bk mx toiber ber firc^en pxtlattn ge« 
panbelt, ben gel^orfam jerrijfen, onb mtber bie lieb getl^an ^aben k. »nb 
"^^t f^e^n mage Uì) oielen e^n feer groé anfel^en ì)aUn. 

W)n ha gegen 3p 3m grunb onb 3nn ber mar^ett alfo ju anttoorten, 
*^^ toir aud^ miffen, t>a^ n?ir for got cntfc^ulbiget fmì>, ja ^aben muflen bife 
'^^^^ onucmcn k. 

erjlHd^, bie »)rebigcr belangenb, aWuf^ man bef^ennen, ba« e^n 3gHci&t'i^ 
^^^^ic^cr fd)ulbig ijl, ta^ ^euptflu! (^riflli(i&er la^r ju ^rebigen t>om glatoben 
*"■ G^rijlum, mt Dajfclbig md)t bergcn au^ c^niger orfadb, brumb fprt^t 



76 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

S^rifiud, tt>cr mtc^ Ufetmtt fot ber tedi, ben tt)itt td^ aud) bcfennm »or 
(Boti, mx mx^ »crleu!net, ben ttiO id^ aué) r>nkufntn 2c. ®o le^ret Me 
f griffi an alien orten, ba^ ber ^o^ifl gotti3 btenfl fe^, red^t ^Jtebigen, crebibi 
^ro^ter quob locutué fum, »nb ^e^fgt foId^« facrtflctura laubi^, 

©aruber muf^ man aud^ t^efennen tonb ifl ara tag, ba^ man »or btfer 
jeit nitt rec^t gelerei ì^att, ma^ Dné S^rifìu^ ermorBen, Dnb ba3 wtr ^troìp 
{{^ bmà) glawBcn an S^rtflum DergeBung ber funb ^a^en, fonber man i^att 
m^ »on S^rtflo auff Dnfer werf gewiefen. 

S8nb ì>Ux ba^ ^aUn monc^ »nb ^faffen epgne, nette, falfd^e gottó bienjl, 
mit ^|>ren orben, raeflfen, bnb ^e^Igen bienfl ertic^t, baburd^ nit aUc^n fldii 
fclfc, fonber aud) anbere, fur meld^e fold^e tt>er! ge^alben, felig ju mad^en. 

2)lfe Dnjc^eli(i^e miprcud^ »nb ì>n6)xì^lx^t l^ei^bnif^e la^r flnb Me :»>re« 
biger aud^ \^ulbì^ gettefen ju flraffen, benn a(fo ^pxid}t goti Sjed^teltó tertio, 
tt)en i6) bem gotlofen bra», e^r rauffe flerben, »nb bu ^i^m foId^« nl^t »er« 
funbigefi, ba« tf)x fld^ Befl^cre, fo e^r alfo fHrbt, miti i(i^ fcl^n blut-'»on 
beljner ^anb fobbem, 

J)mm6 flnb Me |>rebiger, bnxà) gotteé beueld^ gcbrungen, alle bife ^r* 
t^umB t)nb mi^breud& ^u flraffen* 

SSnb n)a« bebarff Mfe« langer Mf^)utatio, bife fad^ f»etrifft ba^ anber gè» 
|)ott gottc^, bag man gotteé namen nit mi^brauc^, ba noM fumcmUt^ »n» 
red^te la^r ì>nUikn, ^u geturt 3^a ben ^reblgem nit, wiber Mfe« gebott 
JU t:^on, fonber follen t>nb muflen alien mi^raud^ Qottlid^^ namcn« ^affen, 
®o ijl offentttd^, ba^ S^riflu^ name 3n alien bolgenben ^ufen, Me juuor 

1. ge^rebiget ^nb getrieben, geleflert mirt, nemltd^ t)nfer e^gnc »er! ma^en »n« 

2. from for gott, »nfer wer! m5gen gnug t^on fur bU funb, mb funb toeg* 

3. nemen, bie mejf mad^t alle Me 3entge from for gott, fur roeld^e fle gel^alben 

4. toirt, ob fle fc^on t^tì)n guten gebanfen barju t^on, Slofierleben ifl ber tauff 
5 gleid^, ntmmet atte funb meg, 3^ c^rifllic^e tjolfomen^ctt, 3fl »^er ben e^ 
6. flanb, regenten fianb, ac, man foli bie :^e^Igm anruffen, ber fie^Igen »erbienfl 

»erfonet Dnb Bejalet goti nit affe^n fur fte, fonber aud^ fur ì>n9, tote S^ri* 
|lu3 »erbienfl, 

®a« flnb offentlid^e blaf^)]^emiae , 9ta f ^an man xdù)t leugfen , bie ^|le« 
liaBen alfo gelerete 

Sber bife flnb nod^ eufferlid^ grote mi^treud^, betreffenb ba^ regiment 
»nb leben ber geifllid^en, Sa^jl i)nb SSifdf^oue ad^tcn ì)ì)x^ arttpt^ nid^t, mad^ 
fld^ JU !5ni0 »^er alle loeltlid^e !6nig »nb fe^fer, haud^en ber fird^en guter 
JU ^l^r t))xcmm\), »nb foId^« gefd^id^t alle^ mUx bem l^e^Igen namen S^rijH, 
Sold^ tt)efen ap:|)roMm, 3fl In alle^ mtber ba^ anber gebot. 

Slu^ Mfem allem IfJ >clar bewifen, ba^ »nfer prebiger for gott flnb fd^ul**^ 
big gemefen, bie mipreud^ ju flrajfen» 2)a3 aber ber gegente^I, tt>ie bro^ 
ben erjetct, ber Sifd^oue gcrvatt »nb auctoritct anjeud^t, man foitt nidfet^ 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. ^ 77 

fuT^cTUjraen ì^aUn, on ì)^x jutl^un, man foltt c(c^art ^aBcn, 9i§ fot* ta^t 
oTbtnatia autoritatc mere gugckffen, baruff ifi alfe ju antrooxtm: 

SBar ip, ba^ ben S^tfd^ouen beuotten, bic fitd^en ju Icl^ren »nb regtrn, 
»cTm ^aBen ftc abtt jc ^:^r« am^tó genwttet? bac^egen muffen fte Befennen, 
ba« Me ^rebi^er au^ orbfnariam »ocationent i^aben, »nb tric ben S^ifd^ouen, 
dfo (ni(^ ben i^rebigem beuotten. Me tìx^tn jw lel^rcn, 

®o ^aBen ijnfere ^reMger erjttid^ fSap^ »nb 23ifd^oue trett>li(^ i)nb iDnter* 
t^d^ttd^ »ermanet, mie J^^r fd^rifften bewc^fen, haé SJa^fl t^nb Sifd^oue 
ttolben c^n Snf^^^n ^«^«n 3n ber ftrd^en mt^keu^, §l6er IBa^fl »nb 35{fd^oue 
laben fol^^ nit alle^n berad^t , fonbcm aué) bie lai^r angefangen ju ^erfolgen 
mit snerl^orter t^ranncl^, 

©»e^I nu bie ^rebiger ^m pxM^ ampi gett>efen, ftnb fle f^ulbig gè* 
wefen bie war^eit ju ftcrte^Mngen, t)nb ^att fle gotte« ge^ott gcbrungen, 
3|t am^t gu t^on, 9a^|l t^nb S3if(3^oue mad^ten, n>a« fte wotben^ 

®otte« gcbott le^bet nit, ì>cl9 man t^erjii^e, M^ Me toeltt bejlettige , ober 
^u laf , 3« i>er teuffel »nb bie rotiti muff bertJolgen» ©otben S^ri^u^ »nb 
He ^ojjttl ge^art ^aben , hi$ ì>a9 ^nna^ ))nb daip^a^ ba^ @uangeHum ju 
gelofen ^etten, wurben jie langfam ge^rcbigct l^aben, 5lber K^rijlud ftrid^t, 
c^r fe^ f^ottien, ba^ e^r fe^neé ijater^ wfden auf ridate, §llfi> muffen Me pxt^ 
Wgtr atte t^on , mie aud^ bie ^^ojlel t^etten ^ctuum 5 , bo ^^n t>a^ ^reMg 
flin))t mbotten toarb, fprad^en, ftc muften goti me|ir ge^orfam fc^n, benn 
^ ttienfd^en. 

Iluff bo^ attber, ba^ fie fpred^cn, ftc fe^en Me fir^, t)nb Me tìx6} f^dnne 
ntt ^tren, tt>er ijon ^^nen abfatt, ber fafl i)on ber fird^en, baruff 3? leid^t* 
fi* }u ontworten , baé »ir nit julaffen , bag Sapfl t)nb Sifd^oue , mond^ »nb 
Wen, bie fir^ fe^en, mie tt)o( bnter i^^nen bnb be^ ^^nen leut finb. Me 
jur fir^en ge^oren, weld^e nit 3nn ì^l^re ^rt^iurab tt)illi3en, fonber e^nred^ten 
tfatoben l^Ktben, benn $aulu« (el^ret t)n^ (ip^t\. 5, ba^ !ir* fe^ affe^n bie 
3wi9e, fo ^oìtc^ tt)ort l^aben t>nb bamitt gere^niget toerben, barumb attent* 
H^, »D gotteg ttJort xeù)t (^etriben bnb »erjlanben toixt, ba ijl Me fird^ 
^^ fmt^ ninberi 

So ^latt »n« aud^ ber ^e^lig geijl ^ttoaxnd, ba^ tt)ir ttrtffen fotten, ba^ 
%? bnb Sifd^oue nit Me fir^ fe^en, benn e« fieì^et gefc^riben, ba^ ber 
*itt^ti^ gur (ejten 3cit e^n groé gcwaltig regiment 3n ber firc^en ^aben 
^bt, tt)ie $aulu« f^rid^t, ber Slntid^rifl toerbe fi^en »nb i^erfd^en 3m tem:^el 
fi'tte^, ba« ip 3nn ber fird^en, barumb ob fd^on ber gegcnte^l ben nomen 
^ «r^en ^aben toìU, fo finb jte bod^ nit bie fird^, »nb ^att bod^ bie fird^ 
^^ ^^en fo biel ^unbert ^ax muffen ble^ben »nb eri^atben werben, 

5ltfo ob n)ir fd^on be^ ^nttd^rift« ^rtljumb fhaffen , finb »ir barumb nit 
^^n ber fird^en gefatten, benn »ir ^alben eben baffelbig, xod^té bie red^ten 
^flen, fo ìjnter fc^ner tt>ranne^ ^elebet, (^efialbcn t^aben, ob fte tt>o(l 3n 



78 SUPPLEMENTA ANNI 1530. 

tttiìù^m jlutfcn fo darcn Uvié^t xdt ge^abt ì^aUn, benn ì>a^ raufi man attd^ 
julaffen, ba« rc^tc 6^xx^m mangel i)nb gebred^cn ^at»en f^onnen, »tti) betten 
mujfcn, ®t btmittc nobi^ bcHcta noflra, 

®o mì)$ man, ba« jum off ter mal imi ^ctrefcn. Me bed ^ap^ l^t* 
tl^umb an^efo^ten, melile bod^ aud^ toiiter i^^m gei»efen, »nb ifl alfo bte !ir4 
beltben, xok tool Sa^)fl Dnb Sif^oue, mon^ mb ^faffen ber me^rer te^l 3n 
offentiid^en ^rt^umben »nb fonben gelegen, 

gjnb ot) totr fd^on 3n eufferli^en btngen^ ale fle^f^ ejfen, »nb ber 
gle^en, anbere mì)^ ^hm, benn etlid^e red^ten c^nflen ^uuor ^t^aU, flnb 
toìx bamit nic^t »on ^^n gefaffen, benn fold^ eufferltd^ bing tfl nit n5tHg |u 
el^nigfett ber fird^en, 3^ tt>enn mane notttg mac^en miti, fo muff m<in ba* 
gegen mlt tt)ort ì>nb toerfen fec^ten» 

SluffS brit, »om »nge:^orfam, baju l^aben infere ^rebiger nlt t)rfa(3^ geben, 
fonber ^ap^ mb Stfd^oue l^aben bte »nfem t)erbannet tonb t^eruolget^ »nb 
f^e^n geì^orfam »on ì)ì)n l^aben wotten, fie toerleufneten bann gotte* toort, 
»nb ber frrud^ melior eft obebtentta, quam t)tctima, foli nit ba^in %tbmìtt 
toerben, gotte« ge^orfam auff ju ^eBen^ fonber fagt ba »on, ba« man gotte« 
ge^ott i^o^er aéten foli, benn o^fer^ fo wir one gotte* ge^)ott an^ el^ner 
ìoaì)l furgenomen l^aben, benn btfe wort jle^en aud^ Uì) bem fetMgen f^ru<^, 
gott toofle ^aben, ba« man fe^ner jKmme gei^ordbe, mb frage nit nadjf o^fer, 
fagt dar, ®e^ner ftimme. 

auff ba« toierb, ba9 man »mb licb tt)iflen bie mi^breud^ folt gcbulbet 
f^aUn, i)nb ber fuad^en »erf(^onet, 3|t ju antioortten, ba* $aulu* »ott fuad^en 
rebet, §lber ber ^)api|ten ^rt^umb jtnb nit fold^ ge^rcd^en, bte be^ bem già»* 
ben fte^ien m5gcn, fonber toerffen K^riftum gan^ ttjeg, 3u bem fo toitt ^csn* 
In*, bai man bennoti^ bie fua(3&en fur »nb fur leren foli, Snftruite eo*, 
^pnà^ì ti}x, 3tem S9a^>ft t)nb Sifd^oue l^aben fid^ }u miberfa^em gemad^t, bie 
lal^r nit le^ben tooHen, ba* be^ffen nit fuad^en, fonber t^rannen »nb got« 
lejlerer, gegen benen man nit fttje^gen foli ober !$ann. 

Sluffé le^t , frieg »nb etgemu* belangenb , 3|l Ici^ber alfo , bo* ber liolben 
gotte* ttjort t)on anfang ber toeltt »er:^affct, barumb bai man fagt, e* bring 
tjnfrib, benn e* fhafft alle ^dt Dnred^te la^r »nb ba* gottlo^ »efen 3n ber- 
tt>elt, »nb enbert albe breud^, bai f^onnen loe^fe leut nit le^ben, ^berg^ri^ 
pii ì^att ì>ni getr5)l, bai toh »n* nit foUen abfdbretfen lajfen t>on fetnenrm 
beueld^, ob n>ir fi^on ®m^5rung, frieg »nb anber ergermi* fei^en, benn éf^m 
^pxié^ì, 9lon »eni mtttere :|)acem, feb glabium, 5^^ binn nit f^men frlbe^n 
gu fenben, fonber bai fuert, ©er gleid^cn ^aben tt)ir ®|emj>la, 2Roife*muffc< 
fort, »nb fe^nen beueld^ au^rid^ten, loie mol el^r fal^e, bai bai aHer f^oncr-^ 
retd^ auff erben *) brob ju ^oben gei^en mu§t. ^n 3ft ber beueld^ bai dvicmr^* 

1) Spalatiniis in margine autographi Melanchthonìs annotavit: ba? fofti 
reicfe iju ^^pteit. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 79 

vettura ju ìpxthì^tn t)iel ^o^cr mh grojfcr, bcnti 2)^oife« teuc^, bctin t^x 
ktrifft bie gl^r 6^ri^, boran gott »ie( gelcgen i^, t»ctnfft ì>a^ g»ig Icbcn, 
bettifft bte gan^ »e(t, tilt attc^n e^n »o(!, tt)te aWoifcé beuel^. 

@o ttnffcn ìm 3tm ber xoax^tit, ba« attcr jìre^t ob bifcm e^ntgcn ar* 
ttfd ijl, ba« tt>tr Icrcn, ba3 tt)ir burd^ gla^ben an 6^rijlum, nit burc^ »nfer 
i^nt tt)er! t)nb Derbtcnji^ t)crgcbun0 ber funbcn erlongen, »nb ba^ man fìci^ 
getw^li^ bc« trojlen fotl, »nb baruff tocrlafen, ba^ tt)ir »mb S^riflu^ mffen, 
idt bur^ »nfer »crbienji, gnab erlangen, benn S^riflué 3^ aUtì)n gefe^t afó 
ber terfdncr, bc« gcred^tifc^t Jon^ gefd^entft toirt burd^ ben glawben. 

©tfe la^r ìM bag gegentct^i nit Ic^bcn, bwe^I nu ber l^anbel fo nnd^ttg 
unb Me el^r &)xi^ bclanget^ »nb »tcl groffcr tjl, benn 3Woifc« fad^, muffcn 
tote ou^ goti bcuel^len , ce f^omen ergemu^ , frieg , ober onber^^ 

6^>rifhi« Dnb bie ^oflel ^aben auà) gefe^en mit grojfcm fmer^n, ba« 
ber Suben rei<^ ju ^>oben ge^n murbc , »on tt>egen ber terDoIgung t>tè ^nan^ 
getti; '{(aben benno(^ mùjfen fort faren, »nb ^^r ampi aufxìd)kxu 

fiif afle« ijl ber mafen gcgrunbct, t>a^ toxx nit jt^eì^feln, ha^ voix for 
goti Qlfo ju lel^ren fc^ulbig gett)efen, e« ge^c njie gott toifl, r>nt> mogen bie 
i»nfeni bifltd^ nic^t f^ifraattci gefc^olben merben, btoe^l fie burd^ gotteé ge))ott 
Sebnragen ftnb, bie rai^brenc^ p jhaffen »nb ni^i f^ulbig getóefen^ auff 
^^ J)nb Sifd^off iu tt)arten, fonberli^ bire^t Sapfl t)nb Sif^oue fold^e la^r 
^erbommet ijnb »erfoIget i^aben *)♦ 

2)ergleid^en au^ ob angeje^gten torfac^en ip baé t)oIf an^ f^^ulbig gè* 
tocfcn, bife la^r anjunemen, bie albcn ^rt^umb »nb mt^breud^ fatten ju lajfen, 
fltó nemlid^ bie Dnrec^ten mt> ergerltc^en meffen , falfd^en ìonb gottlofen ttja^n 
iJoin clofler leben, e^elo^ leben 2C. 

©enn bifer beuelcb gotteg t)on S^rijio , Hunc audile , betrifft nit aUtì)n 
btc )jrcMger, fonber aui^ bie ju^5rer, ì>nì> bie gan^ meltt, barumb ifiS^ber* 
warm fd^ulbig, bem 6uangetio ju t)oIgen »nb nic^t ju ^arren, fo lang big 
9<U)|i i)nb Sifc^oue julajfen ober befletttgen, ®^ flc^ct nit, Papam audite, 
Episcopos audite, ®^ (le^et »on S^ri^o, Hunc audite. 3tem Si quis 
ftliud Euangelium praedicauerit , anathema sit. 

®ie anber frag. 

Ob an6) bie furflen red^t get^an, ba^ fte nit aUt\)n fur ^i^r ^erfon bie 
^^^^ angenomen, fonber l^aben aud^ gejìattet, bie mipreu^ ju cnbern, 3tem 
^^ctt 3n clojlern »nb fHfften bie alben migbreuc^ nid^t bulben tooKen. 

SlnttDort* 

«lu« ì)or angeje^gten »rfac^en 3jl dar, t>a^ bie fnrpen rec^t get^an 
^^^n, ba« fte bife la:^r fur ^^re ^erfon angenomen, 

1) b^ben.] hanc vocem in iUo auiographo Spalatiaus adscripslt. 



80 SUPPLEMENTI ANNI 1530. 

2)aiaud folget nu, ha^ fte red^t gettati ^aUn, ba^ fie ju^elaffen, baé 
Me geifltid^cn fclb ^^rc mì^bxtu^ ì^abm fallcn (affen» 

©enn n)lc ^ctte ben furflen ^eburet, Mfc laf)x gu »eiDolgcn, Me ^reMger 
ju »eriagen t)nb ermotben, fo fte bod^ bie k^r fur xt^t gel^dbetu 

3a, tt)enn f^on bie fnrpen Mfc (a^r ntt ^etten t»i(Ii(!^en tooffen, fonber 
weten 3nn jtoe^fcl gejlanben, ob fie rec^t ober ntt, ^ettcn fie bennoc^ xtét 
get^an, ba« fie 3tin fold^em Swtì)fd f^e^n t^ranne^ ^tten ttoHen futnemen 
»iber bie armen pxk^tx, t)iel toeniger ^ttk ì)^n ^tbuxt, »iber ì)lfpc e^gene 
gewiffen bie erfante tt>atf)tit ju t^erbammen »nb gu ^ertootgen, l)nb wletoot 
fei^fer »nb anbere ^otepaten gebotten, bife la^r ju t)ert)olgen, nl^t ju enbem, 
finb fie bod^ nit fc^ulbig gemefen , fold^en SMcten gu ))otgen , »ie oud^ 3ona< 
tl^an fe^nem batter mib fonig nitt gei^orfam toa^, bo el^ 3wi geibott ben 
®auib )u brtngen, fonber xoa^i fe^n e^gen le^t> X)nb leèen, ben ©aulb }u 
retten »nb nitt ju i)er»oIgen, t^nb §l&bia« erl^ieltt ^unbert ^ro^^^eten »lb«r 
fe^ne^ fSnig^ ^é^ah ì>nbott 

J)»e^l nu bie furflen fd^ulbig ge»efen, bife laf)x^) t>nt> abtl^uung ber 
mifbreu(i^ nlt ju t)er»i>Igen, f^an man fie Mìd) nit fd^ifraatlco^ fdjelben, 
btt)e^l fie ì>o^ ^ierinn anberd nit getl^an, bann baju fie au« gotte* gebott 
gebrungen finb, mh ^aUn f^e^n freueHd^ ober muttnHtttge fonbenmg fur» 
genomen» 

97. No. 898 ^ (Voi. II. p. 361.) 11. Sept. 

Mari. Lutherus ad Phih Melanchthonem. 

Vide de Wettii coUectionem Tom. IV. p. 162 sq. No. 1301. 



98. No. 902 «•. (Voi. IL p. 372.) 15. S^k_ 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 164—166. No. 1303. 



99. No. 908»». (Voi. H. p. 383.) 20. Sep^-t. 

Idem ad eundem. 

Vide ibid. Tom. IV. p. 168 sq. No. 1306. 



100. No. 928>». (Voi. II. p. 408.) 21.0 

Senatui GorlicensL 

Haec epistola ex autographo , quod in Milìchiana Bibliotheca Gorlicl ^® 
asservatur, quibusdam omissis edita est a Christ. Dan. Bruecknero "^^^ 



1) Spalatiuus buie voci in margine adscripsit: be0 ewan{te(ìj[. 



SUPPLEMENTA ANNI 1530. 81 

« 

hocce scripio: 3we9ter SSe^tvag juv ^(rd^en* unb 5Prebigergffd)ìd&te bev 
S^urffirfW. ©dc^f. ©ec^éflabt ®5rlij \)om fcc^je^enben 3«5r^wttberte 6i« auf 
gegenwattlge Qtit Wgm Sluè^ange be» 1770ft«» 3a^ted entiporfen tjon S^rip. 
)Dan. i8T&(fnem. (®5di^^ 1 plag. 4^} p. 14. (in hoc secundo fasciculo 
paginae primi continuantur.) 

©en Srtaren, furfld^tigm ì>nì> we^fcn Surgermcijlern »nb 9lat^ ber ©tabi 

®orU^, mei^nen gunfliQen $cmn» 

We^n tt)itttgeii bìtnft ju»or. Srèarc, me^fe, QunfHge ^tnn, xck e« 

S4 jugctragen, ^a^ Sr So^ann pomeranus nu^ furfaUcnber noti, et»r 

f(^tlift an l^^n*), mir jugeflcnt, wirb cttjr gefanter, jc^ger Mfcr fc^rlfften 

gnungfom I>ed(^ten, naii^bem td^ aki Dermerdt, ba$ etoer ))rcbt0er, fo 6i$ 

^b, berni ijon wegm fe^neé e^cjjlanbé, »on eudf^ «^gefe^t »itt ic^ 

eu(| nlf^t bcrgen, baé mir neben anbcrn bcfd^»erii^ gewcfen ijl, mlt icmanb 

«uff ber me^nuHij, n^ic ^Ift gefc^ricben ^aU, ju ^anbern* ♦ S« ^at 

W flU(^ Mcfer mc^n gunfllger ^eunb, Sr SBolffgang ©d^^jlel, nt^t gem 

toollen gekaud^en laffen, ju fold^er — — '^anblung . ^tt>o^ ^ab \6} 

aitó fieiflìgen an^olten ett)re« gcfanten, barju, auc^ Sr 3o^<^nn SWantefó , atler* 
IfMejferung, fo ffefaBen mò6)t btba^t »nb bctpogen, »nb infonber^dt ba« 
JU iefprgen, ba^ blejenigcn, fo an btefcr '^anblung n\é)t fd^ulb ^aben, be« 
Elwnjeltt gan^ mòd^tcn berauèt wcrben, bcr^alben ^at>en Sr 3o^ann SWantel 
'wib t^ mit geba(^tcn SEBoIffgang ge^anbelt t^nb ^^n DcrmoiS^t, ju cuc^ ju 
jieim, bod^ dfo, ba^ toir, fami t;^n, eu(i^ Httm, mb utmaf^nm, ben alben 

i^tebiger ju bc^olten, tjnb nid^t ber e^e ^dl> ju »er|loffcn l^ojfen ì>a* 

W^, ì)^x »erbct cué) gegcn l^^n, ale bie ìjerflenbigen fteunbltc^ erje^gen, 
^^ JU bienen Mn td^ loidig. 2)en gre^tag nad? Lucae Anno 1530. 

S. wittiger 
Philippus Melantho. 

^01. No. 936>». (Voi. II. p. 435.) 8. Nov. 

tust. lonas, Mari. Lutherus et Phil. Melanchthon ad 

Ioannem Ducem Sax. Electorem. 

Hanc epistolam iegas ia Burkliardti libro supra recensito p. 186 sq. 
^^2. No. 940"». (Voi. n. p. 440.) 14. Nov. 

toannes Dux Sax. Elector ad lust. lonam, Mari. 
Lutherum et Phil. Melanchthonem. 

Vide ibìd. p. 187. 

1) Hanc Senatus Gorlicensis epistolam d. 15. Oct. 1530. ad lohannem 
^«x^enhagium datam idem Bruecknerus in tertio fasciculo (®or(ft 1771. 4®.) 
P- X9. edidit. 

^«Pflem. lelraehth. 6 



88 SUPPLEMENTA ANNÌ 15^0. 

103. No. §4ft>». (Voi. 11. p. 450.) (boc anno.) 

lohanni Wehero. 

Uaec epistola h. 1. repetitur ex hoc scripto: liiclutae Academiae lenensi 
Serenissiini Saxoniae Ducis lobanuis Friderici Constaniia auspiciis con- 
ditae Seculnm terlium mense Febniario anni MDCCCLVIII prospere 
peractum diebus XV. XVI. XVll. Augusti sollemniter celebrandam 
votis prò perpetua felicitate susceptis gratulatur pristinae inter lenam 
et Vitebergam necessitudinis memor Gyniaasium Vitebergense. (Vite- 
bergae. IV4 plag. 4^.) Addito altero titulo: 0. Martini Lutberi una 
M. Pbilippi Melautbouis duae epistolae ineditae dudc primam iuris 
publici factae u Theophilo Stier Gymnasii Vltebergensis superiomm 
ordiuuni collega , etc. Accedìt epistola Lutberi a Dewettio parnm reete 
edita. — Quo anni mense haec epistola p. 8. No. II. exhibita scripta 
sit, neque ex actis causac potest acciiratius deflniri, neque aliis indi- 
ciis. Causa ipsa, nd quani epistola special, ab editore p. 5 sqq. 
illustrata osi. 

f^iro renerahi'/i 
D, lohanni ff'eber Pastori JVen siale nsi, 

S. D. Bene facis, quod coDslanter atiingis contioversias ina- 
trimoDÌales. De negotio d. georgii *) .sic senlio quod illud mairi- 
monium coutracluin, ciim inulier incerta essel de vita, ac voluu- 
tate viri prioris (qui ipsa consenlienle abiit) sit irritum. Est 
igitur liber georgins. Sed movet me scandali ratio, ne statim 
concedam ei ducere aliani nxoreui. Agendum prius est per ma- 
gistratus cum illa muliere, aut per vos cum amicis mulieris, ut 
res exploretur de vita prioris mariti cerio. Si ipsa mulier volet 
abire ad priorem maritum, non delineas eam, quia lior secun- 
dum coniugium non est iure contractum. Habes meam senten- 
tiam, quam te rogo ut ita modereris, ne plus offensionum ex 
hac re oriatur. Vale i'eliciter 1530. 

Pliilippus. 
Prohibebis etiam ne georgius et illa nuiJier, re inexplorata, 
redeant ad se mutuo. Sed si consentii vinim esse moriuum, 
scandali caussa velim georgium liane muìierem retinere. 



1) Georgius Jttngkliug, sacerdos Neustadii, quod ad Orilam situm est, 
electus initio anni 1520. Plaueuae coniugium contraxerat cum ElUabetba 
Moseria, quippc quae, quia prlor Hieronymus Ma Iter, artis balistariae scien- 
tissimus, anno 1526. cum Ludovico regc ad pugnam Mogacensem profectus 
non redierat> viduata pulabatur. Al tribus septimanis post foedus coniugale 
ab Elisabetha iterum initum ille prior maritus per literas indicai, se in 
Hungaria retineri arte sua cxercenda occupatum, atque petere, ut uxór sua 
Btidam mìtiatuT, 



SWPLSMENTA AMNI 1531. 
104. No. 949». (Voi. II. p. 450.) (hoc anno.) 

I 
I 

Roelicero. 

Hanc Melanchthonis epistolam, quam R. Zeuijie BeroUnensis in sup In- 
dice XTII. autographorum p. 13. No. 200. venalepi obtulit, nondum v,idi. 



ANNO 1531. 

1 m. No. 956 >». (Voi. II. p. 470.) 31. Jan. 

GonsUium Lutheri, Iona e, Meltmchthonis et Spalaiini 

uà lurisconsultontm Vitenbergensium de defensione 

necessaria instructionem spectans. 

Vide Burkhard! I. 1. p. 188 sq. 
1€6. No. 986»». (Voi. II. p. 504.) (circa m. Junium.) 

lohanni Wehero. 

Hanc epistolam repeto ex ilio scripto eupra No. 103. recensito, ubi p. 9 sq. 
No. IV. priraum edita est. Pertiuet non solum ad istam causani Georgii 
Jttngkling , sed etiam ad hanc alteram Johannis Nicolai , in vico Dretsch 
seufDreitzch prope Neustadium ad Orilam sito plebani. Hie enim 
vere anni 1527. lessae Saxoniae oppido sibi desponderat Evam ab 
Erbessio quodam viduam relictam Mellerstadio Franconiae oppido oriun- 
dam, ac nuptias Suinitii rite celebraverat. At d. 28. Oct. 1530. uxòr 
ista, de improviso deserto coniuge, clanculvim rediit in patriam, ut 
coniiciebatur, ad sororem Mellerstadii habitantem. Post aiiquot menses 
maritus derelictus, lohannis Weberi superintendentis Consilio usus, 
adiit Lutherum et Melanchthonem , quorum iile lanuario 1531. suasit, 
ut mulier in ius revocaretur; si non apparuisset, in contumaciam da- 
mnaretur , divortiique dieta sententia marito novi coniugìi libertas per- 
mitleretur. Similiter postea etiam Meianchthon iudicayit. — Cum ex- 
trema linea huius epistolae cum ipso auctoris nomine desit, tempus, 
quo scripta sit, nonnisi ex verbis: ^, Apologiam confessionis nostrac 
recudo^^ coniicere licet. Haec enim consentiunt cum illis, quae Me- 
ianchthon d. 7. Junii 1531. ad Brentium scripsit: „Nunc enim recu- 
ditur Apologia." 

Viro optimo d, lokannì Weber 
Pastori Neustatensi amico suo, 

S. D. Dedi consilium lohanni Nicolao, ut et privatim scribat 
^^ fugiiivam iimlierem, petens ut redeat, aut de volunlate sua 
respondeat certo, et publice per magistratus a magislratibus istic 
^^^i est mulier, p^tat eam remitti, etiamsi existimo banc petitio- 



SUPPLEMENTI ATWl 1582. 

ANNO 1^32. 

no. No. 1055». (Voi. II. p. 590.) 26. 

Lutherus et Melanchthon ad Ioannem Ducem Sawoi 

Electorem. 

Haeo epistola, in qua uterque intercedit prò Thoma Nenenbfrrr (N 
hagen) Isenacensi, desideratur, vide Barkhardt i. 1. p. 205. 





111. Nò. 1057*. (Voi. 11, p. 592.) 1 , 

Ambrosio Blaurero. 

Ex apographo collectionis Simlerianae Tigurinae (S. Msc. 32.). Ap 
phon huiiis epistolae aliena culpa periit, quapropter h. 1. omit 
èed in hUiu8 libri fine exhibebitur, si alternm eius apographon acc< 

112. No. 1063 ^ (Voi. II. p. 599.) 

Foannès Dux Saxoniae Elee f or ad Lutherum^ Bug 

hagium et Melanchthonem. 

Uaec epistola videatur apud Burkhardtum 1. 1. p. 205 sq. 

113. No. 1067 k. (Voi. IL p. 604.) 

loachimo Marchioni. 

Haeo epistola primum edita est in bocce libello: dioen Xrcfl^deu 
f(^rlèen an ben ©urc^kuc^tigen , unb ^o%ebcre«cn gurflen unb 
htnn ^ocL^im SJurfurfien uni) !Warcfgrat)ett ju Sranbenburg k. \?em 3 
jUi^e. D. «Kartin. Sut^er. ^ìjllip. 5Wcfanton. (In fine :) ®cbru(f t ju ' 
bcrg, burdfe SjJ^ann t)om S3crg, unb Ulrich 9lcu6er. Lutheri epistola, 
in de Wettii collectione Tom. IV. p. 391 — 394. No. 1468. e*bi 
data est d. 3. Aug. 1532. Melancbthonis epistola eodem fere te 
latine scripta in hoc libello in vernaculam linguam translata es 
iunctis latinis verbis, quibus auctor ipse usus est. Utraque 
hanc Melancbthonis epistolam ex ilio libello repetiit Max Tfìp^ 
libro suo: Die Grùndung der Universitat zu Kónigsberg un 
Leben ihres ersten Rectors Georg Sabinus, (^Kónigsberg 184' 
p. 304 — 307. — Inscriptionem et subscriptiònem, quae in lat. e| 
apud Toeppium desunt, ex illa d. 16. Aprii, eiusdem anni ab 
àtf feundem data, t[uae in Corp. Ref. Voi. II. p. 575 — 577. h 
ipse addidi. 

Illustri Principi ac Domino loachimo M archioni Bì 
denburgens i^[Principi Pomeraniae > Burggravio Nori 

gensi etc. Domino suo clementissinto. 

Et reipublicae gratulor Ceisitiidinem vestram mitti ad Pa 
alque bnius Imperii defensionem. Et vestrae Celsitudini gn 



SrPlT.KMENTA ANNI 1532. 87 

hanc meiitem, i[uo€l u Deo auxìlium et saluiem petit. Christus 
ail: Qnicquid petieritis Palrem in nomine meo, dabit vobis. His 
freti promìs^sis, oremus Deum, ut propter Christuih et gloriam 
sui nominis Celsitudìnem vesiram g'ubei net , tueatur , defendat, et 
vos foeliciter reducat vieto les, leieclis ac deletis imuianissimis 
hostibns. Id precari, id orare, et prò nostro Imperatore clemen- 
lissimo, atque optimo Principe, et prò Celsitudine vostra, et 
universo nostro exercilu convenit. Etenim cum omnes omnium 
geutimn historias, populorum mores, militiam, domesticam aut 
Castieuseni disciplinam, res g^estas atque Imperia colligo atque 
considero, invenio nullam extitisse nationem, in qua plus fuerit 
impietatis, crudelitatis , llagitiosarum libidinuni, denique immani- 
tatis in omni genere, qaam in Turcis. Alii Keges ac populi ita 
gesserunt bella, ut poslea Rempublicam legibus, moribus, et reli- 
gioue ornarent. At Turcae nullis iustis causis bella movent, ge- 
limi crudelissime. Postquaui vicerunt, Religiones, bonos mores, 
et lotam Civilem disciplinam tollunt, et devictas nationes ad 
misserrimam et foedam servitutem redigunt. Itaque sciat Celsi- 
tudo vostra, bellum iure, et mandato Dei, tauquapi adversus se- 
vissimos latrones gerenduni esse. Ipsi enim iam inferunt bellum 
tot seculis , et in lege sua Macliometicu id profitentur , se bostes 
esse omnium gentium. Itaque tanquam latrones depelli debent. 
Magna consolatio est tenere, quod mandato Dei cogamur eos de- 
pellere. Hac consolatioi^e confìrmel se Celsitudo vostra, et me- 
ininerit Deum adiuvare nos, quuni ea gerimus quae iussit, ut 
ail David: Revela Domino viam tuam, et ipso faciet. Sed nolo 
esse prolixior. Extant enim libelli de hac ré diligenter et accu- 
rate scripti, et lectu utiles. Christus regat, gubernet, ac defen- 
<Jal Celsitudìnem vestram. Amen. 

Cels. V. 

deditissimus 
Philippns Melanthon. 



^14. No. Ji 068 K (Voi. II. p. 604.) (ineunte Aug.) 

^otinnes Dux Saxoniae Eleclor ad Laétherum, lonam, 
Melanchthonem ei Pauli Wittenbergae. 

Hanc epistoiani primum edidit BurkUardt l. l. p. 206 — 208., ubi le- 
gatur. 



88 SUPPLEMENTI ANNI 1533. 

115. No. 1087»». (Voi. IL p. 022.) (a. 1532.) 

ludicia Lutheri, Melanchthonis et aliorum Theotogortim 
Witenbergensium de defensione licita. 

Haec iudìcia legantur in Lutlieri Operibus German. Ed. leuens. Tom. VII. 
foL280«— 283». et Ed. Erlangens. Tom. LXIV. p. 269— 276. 



116. No. 1087 «. (Voi n. p. 622.) (a. 1532?) 

Consilium Melanchthonis. 

Hoc consilium legatur in Lutheri Operibu» German. Edit. EriaugeoB. 
Tom. LXIV, p. 278. In hoc enim Tomo p. 277—280. ex Hortlederi 
opere t>om beutfci^en Sixit% Tom. II. p. 61. recuditur ,^[Hat(^f($kA Dr. ^ar^ 
tin !Sut^erd^ $MI. Tttiand)ì^onii mt 3oHnn éu^tn^a^tné 
t)Ott ber ^a^t: C5 tin gùrft fcinc Untcrt^ancn tì?ibcr M ^aifer# cbcr an» 
bcrer gfirflcn ScrfoTgung um be§ ©fauBenS witten mlt ^rleg fd^ujen m^ge.Y 
In utroque libro aeque ac in Walchiana Edit. Operum Lutheri Tom. X. 
p. 673. buie Consilio adscriptus est a. 1523.; equidcm snspicor, potiui 
annum 1532. esse adscribendum. 



ANNO 1533. 

in. No. IIOS'. (Voi. n. p. 648.) 25. Aprii. 

Io anni Cochlaeo. 

Hac litterac leguntur in loh. Balthas. Ritteri libro: @t)angenfd^eé SDen(fmal^L 
ber StaM f^rancffurtMm 5Wa^n , etc. (grancffurtlj a. 3^. 1726. 4«.) p. 181^ 
Cochlaeus enim Ubellum sic inscriptum; ,,^OXi beilt ®tì^ft[i^tn ^kitfttxm 

t^um Sèvifti «nb atter Oottglau^igen jc^cn <^lu§ » Otebcn , famemlld^ aug 
ber Spifteln jun .?)e6reern ben ^attflarrigen $fajfen, an benen wcbber 8ltt_ 
2Barnun(^ nod^ Straff ^elffen wltt, jum ga§nac^t s ^ùdjlein. ^J^I. SRei 

(In fine quarti folii:) Ex vltima Januarii, Anno MDXXV." 

r.x Moguntia accepcrat, sed ipse dubitaverat, Melanchthonem eius ess- 
auctorem. Ut de hac re certior fieret, 1533. ad eum scripserat ac 1^ 
bellum miserat (vide ibid. p. 179.). Huic Melanchthon his litteri 
respondit. 

Responsio Phtlippi Melanrhihonis ad Ioannem Cochleum. 

Saliitem dicit. Habeo libi gratiam et misso exeniplo propo- 
sitiomun, quae sub meo nomine, nescio ubi, edilae siint. Non 
enim vidi antea, tantum abesl, ut ipse scripserim. Meque non 
esse Autorem, teslaniur phrasis, Dialectus et illae obscenae ac 
scnrriles fìgnrae, a qiiibns ego natura abhorreo. Ad haec, quo- 
lies id ar^umentum tracio, discernerc solco inler Ministenuiu 



N 



SUPPLEMENTI ANNI 1633. 

Pnblicum Sacerdotum et Spirituale sacerdotium. Et constat meis 
literis praeclare ornari Ministerinm Ecclesiae. Itaque recte feceris, 
qnod me excusas, id scriptum non esse meum. Ego enim neque 
scripsi neque probo, Decrevi etiam me publico scripto purgare. 
Bene vale. Postridie Divi Georgii. 



118. No. 1118^ (Voi. n. p. 656.) 4. JuUi. 

Monachis HervordiensibtM. 

Haec epistola primum edita est a R. Baxmanno in Niednerì Epheme- 
ridibus: 3eitf(^rift fur hit f)iftoxi\d)t X^eofogie anni 1861. fase. IV. No. VII. 
,,SDrcifflg no^ ni^t %ttxudtt 53ricfe !èut^cr«, !IRelattt^on« unb elnfflcr 
Seitfienoffen " p. 621. epist. VI. 

PkiUpjms MelanchthoH piis et venerahiìibus viris fratrihus 
Collega fratrum ut vocant Hervordiae suis amicis, 

S. D. Luthero nunc non vacabat scribere, respondebit tamen 

alias, ac mihi mandavit, ut vobis signifìcarem sibi displicere 

importuuitatem istorum , qui vobis tam duriter adversantur. Quod 

est hoc novum dogma omnibus interdicere continentiam? Paulus 

aperte ait melius esse non uubere, si quis continere possit, et 

addii causam, ut expeditius servire possint ecclesiis. Itaque et 

ipse Lutherus non vult interdici continentiam omnibus, non vult 

lamen votis aut votis*) onerare vestros commilitones, aut alioqui 

ita alligare , ut se non possint commode explicare ex isto genere 

vitae. Optarim istos qui vobiscum hac de re litigant, cum velint 

perbiberi studiosi* Evangeli! , cum in aliis rebus , tum in hoc ne- 

gotio erga fratres exercere plusculum aequitatis.^ Certe dilectio 

et aequitas ad Cliristianos etiam pertineut. Bene valete, die 

iulii 4. anno 1533. 



119. Nall57k. (Voi. II. p. 696.) (a. 1533.) 

Io. RitteseL 

Hanc epistolam, quaxn nondam vidi, 0. A. Scbalz Lipsiensis in auto- 
graphorum Indice VI. p. 13. nr. 291. iterumqae VIII. p. 8. nr. 66. vena« 
lem sic offerì: „2)etttf^er S3rief t)on aXeland^t^on m 3. Dlittcfcl 1533." 
Aliae duae eiusdem ad eundem epistolae, qaibus annus non adscriptus 
est, leguntur in Corp. Ref. Voi. X. 38 sq. No. 7026 et 7027. 



1) aut votis] haec verba, quae 1.1. leguntur, delenda esse videntur. 



SnPPLKMKNTA ANNI 1531. 

ANNO 1534. 

Ito. No. 1211^ (Voi. IT. p. 780.) «7. Ang. 

Mari. Bucerus ad PhiL Meianchthonem. 

Ex apographo Simlerianae collectionis Tigurìnac (S. Msc. 36.). 

Phiìippo Meldnchthom» 

Gralia et Pax Vir doctissime et pientissime. Dici non potest, 
ut ine tuae literae exbilararint. Nain quae Tua Prudentia est, 
iiibil tale Te moliturum scio , si non deprehendisses D. Doctoris *) 
animi! m sic habere , nt a tam sancta , nec minus necessaria Con- 
cordia minime abhorreat. Porge erg"o hoc institutò, Te per Chri- 
stum obsecro: devincies hic profecto Tibi universam Christi Eccle- 
siam eo beneficio, ut band facile qiieas maiore. Annileniur 
Blaureriis, ego, et alii plerique prò summa virili, ne ab hac 
parte quicquam obstet. beatos nos, si quorum spera piane 
non dubiam facis, potiri detur. Epistolam tuam, qua nobis sen- 
tenliam vestram de officio Magistratus *) in eos , qui Ecclesiani 
pestilentibus exagitant Dogmatis, et eleganter exposuisti, et con- 
fìrmatiss. probasti, accepi, et non modo nostro, sed et vicinarum 
Ecclesiarum magno commodo. Verum baec anlehac, ni fallor, 
Tibi significavi. Responsum tuum ad pium illum Virum D. Langaeum 
legi, et subscribo Tibi in omnibus. Nara etsi perdifficilis vide- 
atur privatarum Missarum defensio, cum quod adeo cum institutò 
Christi male conveniant, tum quod aegre sic queant institui, ut 
fiduciae Operum, ex qua natae suut, non nirsitm serviant: tamen 
tidetur, non modo bis Viris hactenus concedendum, sed illas 
etiam ea praéscriptione , quam ponis, ferri posse, si reliqua, 
quae postuìas, obtineri in universum contingeret. In ceteris, ne 
tantillum quidem est, ad quod offendi posse eos putem, qui vel 
mediocriter ad Regnum Christi instituti sunt. Illa quoque nsgì 
SixatotfSvtjg moderatio proderit indubie plurimum. A cognitis sic 
facile ad incognita inducentur. Ciun itaque Dominus dedit, ut 
piene per omnia nobis tam pulchre conveniat, fac, quod facis, 
Vir optime, excinde funditns dissidii illius pestilentissimi caussas, 
et si potes , mature. Instai enim mine tanti Principatus ') Refor- 



1) Nota Sìmleri: Luther!. 

2) (Simlerus adnotavit:) Hubertus in margine: Epistola de Magistrata : 
Multi sunt etc. . . . Dominica Laetare. 

;)) Wirtembergensis. 



SUPPIJIMEN'FA ANNI 15B4. Wl 

matiOi cui quam vellemtis Te adesse — Schnepfium nosti. Adest 

iìU Blaurerns (quem virum scio Te probiitariim ubi cognovis). 

Verom ut videtur , sicut Bibulus aderat Collega Caesari. Et tamen 

praesentiam Christi in Coena illi bis ipsis verbis confessus est, 

qtiae ipsi nobis praescripsistis Marpurgi. Adesse videlicet Corpus 

et SuTìguinem Domini, et exbiberi in Coena substantialiter et essen- 

liftìHcr, non autein quantitative, qualitative et localiter. Nos malie- 

m\is Verbu Confessionis vestrae non quod non ipsum Cbristum vere 

uc solide, atque adeo substantialiter et essentialiter adesse , dari- 

que una confiteamur , sed quod praestare putemus, utrinque nos 

nti Verbis Scripturae, vel iis, quae et Vulgo queant intelligi. 

Quae eliam citius aliis persuadebimus. Sed da. Domine Jesu, 

ul colloqui copiose, cuius speni facis, de iis omnibus liceat, et 

brevi. Quia serum videbatur, rescribere per Mercatores, curavi 

has lileras Tibi per Scribas Lantgravii praesentarL Optime vale, 

et commenda me D. Doclori, et reliquis Symmystis vestris. Id 

optant') nostri omnes. Bedrotus nunc abest, alioqui scripsisset. Adiit 

salvendi animi caussa Grynaeum, quem utinam Princeps Wirtem- 

bergensis suae adhibeat Academiae. Vaia quam felicissime. 

Argentorali VI Calend. Septemb. 1534. 

T. Martinus Bucerus. 

121. No. 1217*. (Voi. n. p. 181.) 16. Sept. 

Mari. Bucero. 

Ex apo^apho eiasdem collectionis (6. Msc. 36.). 

DMissi'mo Viro M» Bucero docenti Evangeìium ^rgentinacy 

suo amico. 

S. D. Hodie cum Luthero collocutus sum de Formula Con- 
<^oitliae, de qua inter vos convenit. Respondit, se eam probare, 
»ddens: Nihil enim dissimulato apud amicum; modo ut hoc sen- 
lial. Itaque dedimus consilium Snepfìo, ut sit contentus ea 
formula concordiae ac sententia, de qua cum Luthero Tu con- 
venisti. Ac scripsimus idem Principi Hessorum. Ego si queam 
•i^eu morte redimere concordiam, libenter effunderem hanc ani- 
"Jam; sed vides, quae multorum sint ingenia. Me nemo per- 
l'cllet unquam (kdxBad^ai vfitv. Landgravium hortatus sum, ut det 
operum, ut suscipiatur negotium faciendae concordiae: fortasse 
^liquid confici poterit rebus agitatis , quanquam aditus est ad 
^ncordiam non aspernandus nec difficilis Tua Ambrosium*) non 

1) optant (?)] in apographo legiUr: oeant 

2) Nola Simleri: Blaurerum. 



92 SUPPLEMENTA ANNI 1535. 

minus amo quam Tu, et habeo forta^se necessitudini plures caussas. 
Summa mihi cum ipso familiaritas , cum Fraire*) maxima con- 
iuDctio el suavissìma. A e profecio utrumque non minus quam 
fratrem meum germanum amo, qui mihi carissimus est. De 
Gallico Scripto vides, me de Missis iiihil uisi disputatioues mo- 
visse: Quid enim adirne aliud illis proponeretur? Nos demus 
operam, ut inter nos constituamus piam ac solidam concordiam. 
Bene vale. XVI Septembris (1534.) Saluta amicos. 



ANNO 1535. 

122. No. 1244 k. (Voi. II. p. 825.) 31. Jan. 

Ioanni Duci Saxon. ElectorL 

Haec epistola, in cnius parte aversa Cancellarius D. Gregorlus Brilck 
Electorìs decrelum adscripsit, ex autographo a me descripta h. 1. pri- 
mum editar. 

SDem 2)urd^Ieu(3^tejlen ^o^gebomen furfien t)nb ^crm, ^erm 3o^«nffcn^ 

®^urfur|len, ^er^ogen ju ®ad[>fcn, 8anbgrauen ju ©oringcn, mì> 

marggrauen ju 9Weijfen, meinem gnebfgjicn $erm. 

©urd^Icud^tejler ^odjigcbomer (J^u^fwt]^ ^^^ ^^^* ® e f g fìtib mèiite 
arate ©icnfl 3n »ntcrt^ent(feit p »or. ©ncbigjlcr ^urfurp »nb ^m, na$ 
bcm S^ìger bifer fc^rifft magijler Mauricius, bmil c^r 3n S e f g lanb )U 
Olftii^ gcbom ì)nb erjogen, tebac^t an Scfg ju fu^pHclm, l^att e^r ml^ 
t)mb etn 3eugni3 »on fcincn jlubii^ »nb mcfen gemeteti, n)et^c« x6) j^m nit 
^ia6 gctDi^t*) abjufd^Iagen , ber^albcn bitt id^ »ntert§enigU^ ®.cfg woflen 
bifc meinc ((J^rifft gnebigltd^ Demcmen, Dnb fugc Scfg ju tt)ljfcn, ba« bifer 
SWauriciu^ cin fromer jud^tigcr gcfcK ifì, »nb »on natur 3um jluWo tt)oI fle» 
fd^idt, i^att au^ fecr tt)ol thibtrt, »nb bwcil e^r jt(^ nu ettfi^ 3ar i)ff Me 
fun^ ber mebicin geBen i>t\) ©octcr Slur^ad^, beé Knber el^r gelerei ^att, 
»5It cl^r gem in 3ta(ien jt^en , ha ju e§r l^utff Uì) S e f g fud^et, ©orumi 
Mtt ì6) Dntertl^eniglid^ ® e f g wollen ^^r btfen gcfetfcn , afó ein armen »nter* 
t^an, t)nb i)on megen feiner guten gefc^ttflid^eit gnebtgttd^i laffen beuo^Ien feln, 
benn ju er^altung guter funfien , ifl 3^ »on noten , t>a9 guten 3ngemi« gur« 
berung wiberfa^re , ®o ^att ji(^ aud^ bifer aWauriciu^ , o6 e^r gleid^ ju Seiptjd 
gewefen, mit ber Sfieligion t^nb fonjl nac^ ber fd^ul ju witeberg ge'^atben wb 



1) Nota Simleri: Thoma Blaurero. 

2) i. q. gewugt. 



SUPPLEMENTA ANNI 1535. 93 

t»trt fld^ oneSweifel alIeSeit 3n mttcrt^cnifcit hantbax etjeigen, ®ott tettuir 
dcfg a0e 3^{t ^nebigU^, 2>aium ju SBiteberg @ontag nad^ Sonuerfioni^ 
Votttt 1535 

e e f Q 

bicner 

philippus SWctant^on. 

In huius epistolae parte ayersa hoc responsum d. 7. Febr. 1535. ad- 
scriptum est: 

8f Mefc magijtri :|j5iU^)ffenn 3WeIancton »orf%icft, l^abt Dnnfcr flticMgjIeT 
^ergcttrtttigt, wcn ctnjo t)on QdfWd^cn ^ret^ennbcn ft(3^ etite ^orlebtgen «urbe, 
Da3 3me bie uff ein anjal^ ^i^ax fol Derliel^en toerben. ©o^ ba^ er 3u 
toittcìmberQ in ber mebtcin fhibfren fott. 2)atum »e^mar ®ontag« ®flo 
li^i 1535. 

Kanèler g D. 
123. No. 1244». (Voi. n. p. 825.) 31. Jan. 

Mari. Bucerus ad Melanchthonem. 

Hanc epistolam ex autographo ìq Epist. Buceri Voi. II. p. 6. Scrinii 
Eccl. Argent. descriptam per V. dar. Voegelinnm accepi. 

Clarissimo totius melioris et sanctioris eruditionis uàntistiti, 
M. Philippo Melanchihoni i Patrono suo singularL 

Gratia et Pax, Philippe observandissime. Quam vero me 
beat, quolies nostri coUoquii, quamlibet brevis recorder; recorder 
aulem fere perpetuo. Quid enim animum Christianum, buie 
maxime addictum ministerio , et in hoc tam perturbato rerum 
slalu, maiore perfundat voluptate atque cernere, muniri viam ad 
iuslam Ecclesiasticarum rerum constitutionem! In horas multa 
animi solicitudine expecto, quid nobis effeceris. Misi mox ex 
itinere formulam nostram *) ad ouines superioris Germaniae Eccle- 
sias, ubique gestiunt bonorum animi et nobis nihil non debere 
se profiteiilur, modo Dominus donet, ut D. Lutherus vel ferat 
nos, sed fratres in hac confessione. Capito interea Basileae fuit, 
viamque struxit, ut bona sii spes, Helvetiis quoque veram et 
exhibilionem et praesentiam Domini in Coena posse persuaderi, 

• 

impetrarique , ut eam solide confìteantur. — Brentius solus omni- 
^^s iniquior nodum quaerit in scirpo, suspicatus, perfide scripta 



1) (Nota Simleri:) Hubertus ad marginem: Puto istam esse: Negamus 
^^anssubstantiationem . 



M SUPPr.EMENTA ANKl 1585. 

a nobis, quae ad Monaslerienses liac de re scripsimus: ei hic 
turbai nobìs SchnepfiuiD , alioqui aequiorem ex tua monitione. 
Hailbronnenses nolueriinl tuo siibscribere responso in Franciam. 
Althameriis quoque exigii paliiiodiain; plus lamen videtur illi 
quain Brentio nostra confessio satisfacere. Sed miltain ei no- 
strani formulam*, ea forsan satisfaciel. Nos omnes, ne dubita (ita 
ut coavenit) bona fide praeslaviinus et ad concordiam Ecclesiarum, 
quo semel religio vel aliquo pacto queal restitui. Optime vale. 
Intra lioram rescivi hunc puenun, qua et abennduni illi fuit. 
Commenda me D. Doctori*) et recrea nos bone nuntio. Saluta 
meis verbis quam officiosissime M. Frane, et reliquos tuos. ArgenU 

pridie Calend. Febr. (1535.) 

Tuus Bucerus. 



124. No. laSl»». (Voi. U. p. 846.) 15. Fébp. 

Philippus Landgravius Hassiae ad Melanchthonem. 

Hanc epistolam nondum cditam memorat Christoph. Romoiel in libro suo 
m\^i^it t)Ott ^effcn Tom. Ili, IMI. (da^tl 1830. 8».) in Annotalt. 
p. 148 nr. 8.). Eam nondum vidi. 



125. No. 1261 ^ (Voi. IL p. 854.) 2.Mart. 

iMtherus ei Melanchthon ad Ioannem Fridericum Ducem 

Saxoniae Eleciorem. 

Hanc epistolam a Melanchthone scriptam, cui etiam Lntherus Biihscripsit, 
legas apud Burkhardtnm 1. 1. p. 230. 



126. No. 1271 ••. (Voi. II. p. 871.) (m. Aprili aut Jiaio.) 

Osiander ad Melanchthonem (et Melanchthonis responsio). 

Huius epistolae Melanchlhoii meutionem fecit in epistola ad Mart. Bu- 
cerum d. 9. Maii 1535. (in Corp. Ref. Voi. II. p. 873. No. 1274.) hU 
verbis: „Ultro ad me scripsit amantissime (de te Osiander.^^', fed 
hucusque nondum inventa esse videtur, neque Melanchthonis ad euD 
responsio. Conf. Ch. Gotthold. Neudeoker ^erti9JtrbÌ0e 9l(tenfiit(fe Ali* 
bem 3eitaltcr ber flUeformation. P. I. (9lutnèerg 1838. 8«.) p. 101. net. 6- 

127. No. 1280 ^ (Voi. II. p. 880.) 4.JflI. 

Viduae cuidam Merséburgensi. 

Haec epistola primum edita est a K. F. Th. Schneidero in hocce libello' 
Luthers Promotion zum Doctor vnd Melanthons zum Baccor 



\) Nota Simleri : Luthero. 



SUPPLEMENTA ANNI 1535. 9Ì 

laureus der Theologie. Nebst zwei bisher unyedruekten Briefen 
Melanthons . (Neuwied, 1860. 8®.) p. 35 sq. nr. 1., ex quo eam 
h. J. repeto. 

Der fetoren »nb tugentfamen ftawen, *» be« alien Samercrd nad^gelafne 

mtframen }u 2)ler«6urg, gu ^anbcn. 

®ottrt gnab i>nb ixo^ buxé) J^nfem ^rrit 3^efum S^rijlum^ Srkre 
tuflmtfamc ft(t»e. ®o e« gottrt wW gewefen, wW* ì^ me) t)iet ttebcr cin 
frofl^er tottfcS^afft jugcffl^ribcn ^atcìi, ^ter nac^ bem e« gott nlfo flefd^icft, 
^ìé} tud} bifen fall md} nit Der^dten rndflen, »nb fu^c cu^ ju ujtffen, 
btó t>ur(^ gotte^ mtten ewr Heller fon, SajUiué, fo nl^ic flnbirt ^att, am 
tag Visilalioiiis ber alIer^eiHgeflen Sungframen aHorte, éjftì^ià} geflorben 
i|l; bnb au« bifem efenben leben , in t^a^ eroica fclig leben , a(« i^ nit iweifel, 
i|cf(|ibcn, x^nb l^att flc^ alfo ju 9etra<jen, am t^etgongen 3}bntag juuor ijl 
f^ in ber nad^t fran! »orben^ an eiuer pestileutia , welc^ fo giffttg i^art 
Jftoefm, ba« f^cin ar^ne^ ^att ^elffen Dbet mirfen M^9titn, ©enn worriici^ atter 
mi^tx ì>M^, bwxd) bic 5lrjt gef^el^en ifl, tm ba« (cten ju er'^atten, ^ber 
Me franf^eit ijl ju flro^ Gewcfen/ t>a^ e^r alfo am tjicrben ta^ fein leben 
t^olenbet ^att^ )»nt> i^ nit (enger gelegen, 

SJiewol id^ nu ivcii^, baé eucf; M ber mutter bijcr m\i, gro^ letb »nb 

[(^inerjen bringen mirt, wie benn fot^j? naturlid^, »nb bidi* ifl, fo bitt i6} 

eu^ boc^ tnnb gotte^ tt>illen, t^r wollet golte^ gebott in ett>rem |(!^mer^en 

au^ bebenfen, nemlic^, ha^ man trawrcn foli, bod^ nit ju fecr, fonbem foli 

tem fi^mer^en t»iberjìe^cn »nb trojl burd^ gotica irort anncmen, benn flott 

fobbert gebult, fo wl^t ^^r t^aé flerben ì>nt Icbcn nit »nfer eigen i|t, fons 

bem ift aUein in gottc^ §anb, bwcil ce nu gotteet witt alfo gewcfen, fo 

ttSflet en>r l^er^ in gotteiS gc:^orfam ergeben, ©a ju ifi mx lieber fon Saft* 

Uu« in feincr iugent, e^e e^r bie welt crfant, tonglu! erfaren mt nod^ in 

l'einer »nfc^u(b, t)crfd^iben, t>a^ \)^x nit jtoeifeln folt, c^r ifl htì) ®oit, in 

ettiger feligfeit, mi) Hit ic|;unb fur tud) m'O feine lieben bruber tonb fé{|tì)e* 

fteni/ benn c^r ijl juc^tig, mb gott^forci^tig allejeit gen?efen, t>nt> ^M ein 

guten ^rijlUcl^en »erjlanb gc^abt, 5lc^ mie offt wunfc^ ié) mir, ì>a^ ì^ in 

fol^er Dnf^ult, mì> mit fold^cm d^rijWid^en »erflanb gejlorben «ere, J)l« »nb 

^r glei(^en Dici »rfa^ w5(lct bcbenf en , »nb eud^ , ale cim S^rijlen geburt^ 

tójlen mì> ett)r l^erj nit ju feer in trawren jlnfen lajfen, ©enn bifeé ijl ber 

iojen c^riflli^en tugent eine, bie gott fobert, ha9 mx infere l^er^ ju gebutt 

f#n, »nb »n« felbcr trojlen burd^ gotte^ ìt>oxt, K^rijlen mujfen lemen 

Uiben, mie aud^ Dnfer ^err S^rijlu^ felb ì^aìt geliben, ber tt)5ffe eud^ gne* 

btgli^ tropen »nb jlerfen, fCmen, batnm ju SBiteberg »ff fontag nad^ visi- 

tationis B. Mariae 1535. 

$^ili^^u^ 2Re(ant^on. 



96 SUPPLEMBNTA ANNI 1535. 

128. No. 1284»'. (Voi. IL p. 889.) (fere med. Jul 

Ioannes Friderictis Dux Saxoniae Elector ad Lutheru 
lonam, Bugenhagium , Melanchthonem et Chrucigerun 

Haec epistola sine dato, quae a Burkhardto 1. 1. p. 233 aq. exhibel 
eiusdem iudioio scripta est eo tempore, qno pestis Witebergae grai 
batur, sed Academia nondum inde lenam secesserat secuadum decreti 
quod d. 18. Jul. a Rectore Academiae Witebergensis studiosis indi 
batur, vid. Corp. Ref. Voi. II. p. 890. 



129. No. 1287*. (Voi. n. p. 891.) 21. J 

Concionatoribus Augustanis. 

Haec epistola a Melanchthone latine scripta hac lingua primum ed 
est a Viro Rev. Carolo Schmidt in Niedneri Ephemeridibus 3^^^f4^ 
f&r Me (iflorifd^e Zf^tolo^it anni 1846. Fascili, p. 433— 442. nr. X' 
inscripto: ^xtiitf^n ungebrutfte S3riefe Tttlan^tì^oni , p.434. epi8t.2. 
Corp. Ref. Voi. II. p. 892. germanice versa legitur, quippe qnod V 
Rev. Bretschneidero non contigerit textum latinum nancisci. 

Mimstris Ecclesiae uàugustanae Philippus Melanchthon. 

Salutem pluriniam. Reverendi et doctissimi viri, liter 

vestrae non solum pielatis, sed etiam eruditionis notas minic 

obscuras habuerunt. Quaie mihi utrainque ob causam gratìssim 

fuerunt, ac teslem huius mei iudicii ac volunlalis habetis 

doctorem Gereonem. Docloris Urbani negotium ipse expor 

vobis; Luthero excusavil se princeps literis propria manu acc 

rate scriptis. Meum animiim et iudicium de concordia nostran: 

Ecciesiarum spero perspectum esse bonis viris, nec profecto m 

veor imperitorum animorum iniquis de me iudiciis. Si qn 

possemus ut velimus , et spero aditum ad concordiam factum ess 

Christus gubernet et provehat bonorum Consilia. Vos quoque oi 

ut infirmorum moderationem tueamini, quae mihi quoque prob 

tur, et ut spero profutura est Ecclesiae Cliristi. Nescio an h 

quoque sii factum ultimae iiuius aetatis Ecclesiis, quod ver 

signifìcationes, dilectiones, et necessariae Ecclesiis inler n 

adeo negligunlur *, doctorum congressus veliit studio impediunti 

sed colloquemur per literas, si aliter non licei. Ego de voi 

amanter sentio, vosque ex animo amo. Bene valete. 21. Ja^ 

anno 1535. 

Philippus Melanthon. 



SUPPLEMENTA ANNI 1535. 97 

130. No. 1292»». (Voi. IL p. 895.) 1. Aug. 

Mari. Bucero. 

Apograpbon huius epistolae, quam Meianchthoii M. Bucero in causa 
vocationis aliquot Doctorum in Galliam ad pium de religione collo- 
quium scTÌpsit, ex Simleriana collectione Tigurina (S, Msc. 39.) per 
V. CI. Voegelinum accepi. 

Doctissimo Viro D. M, Bucero docenti Euangelintn ^rgentinae, 

amico suo, 

S. D. Assentior Tibi, mi Bucere, desperandam esse Concor- 
diain ciim Pontifìce Romano. Ego lamen,, ut istis bonis Viris 
morein gererem, qui pio studio rem tantam moliuntur, scripsi 
aliquid, quod exhibebit Tibi legendum noster XJlricus *). Si plus 
largitus videbor adversariis, cogilabis me quaedam voluisse ad 
affeclus illius gentis accommodare, non tam qui sperem nobis 
placari posse tÒv aQx^SQsa xàv Qiofiaiov^ quam ut isti boni viri 
inlelligerent , quibus de rebus praecipuae sint controversiae. Certe 
nsQÌ óixaioavvìjg mitigavi libenler, et spero eam moderationem 
doclis placituram esse. Indicavi quaedam quasi procul. Sed si 
aliqiiando conveniemus, colloquemur de omnibus articulis copiose. 
Quod scribis annitendum nobis esse, ut inter nos fiat concordia, 
hoc profecto ago , et nuper ea de re cum nostro Principe collo- 
culi smnus. Sed expecto , Landgravium brevi ad nos venturum. 
Et ut non venerit, scribam ei meas quasdam cogitationes, quas 
tecum aliquando communicabo. Profecto enim nihil magis cupio 
rerum omnium, quam ut illud ingens scandalum dissensionis inter 
nos aliquando auferatur, quod quantum impediat Evangelii cur- 
sum, non ignoras. Vides me oi fidxsff&ai vfitv. Sed spero, 
ceteros etiam futures mitiores. Cbristus respiciat Ecclesiam siiam 
et restitual sanctam et piam nobis concordiam. Scripsi ad Te 
copiose proximis Nundinis. Eas Literas an acceperis ignoro. Re- 
scribe quaeso proximis Nundinis. Bene ac feliciler vale. 

Cai. Augusti (1535). Saluta meis verbis Pedrotum a quo 
expeclo literas. 

OiXmnog. 

131. No. 1292». (Voi. IT. p. 895.) 3. Aug. 

Lutherus ad Augusianum Senaium. 

Huiu8 epistolae autographon, quod in Tabularlo Augustano asservatur, 
priiDum typis descriptum est in Equitis a Kaiser libro: S^^^^ft^^ 3^^^^ * 

l) Nota Sinìleri: Cbelins. 

^''PP'em. Melancbih. 7 



98 SUPPLEMENTA ANNI 1535. 

Sertc^t M ^iftorifd^en ^rei$«^ereind fùr ten 9{egierun()$6e^irf Dcn ^toabei 
unb («cuburg. pr t>a§ 3a&r 1846. (^lugèburg 1847. 40.) p.70. No. 2. 

©en Srkrn fùrfìdjitigen pernii Surgcrmeifler t>nb ber !a^fettt(i^en ©tabi 
Aiigspurg nteinen gonjligen Ifcben ^erren »nb grcunbetu 

®nab »nb frieb i^nn Sprillo, Srbarn furfid^tigen tteben $crrcn, ffiei 
Doclor Gè r con, fclncr Krebcn^ na^ 2Ragifier Sol^ann gor^cr ficn ^ugf 
^urg gefobbert ^at^ ^nì> »ir bod; bcnfc(6cn fc^on 3n »nfer ffirc^en ®lenf 
angenommen i^atkn, t)nb bcmnad^ gem bcl^alten ^ctten, ^ber bamit tt)ir ^ni 
fotd^er ^opd^cr cimgfcit, nid^t aSrfad^en gcben, eintger tocrba^t, ^abcn »i: 
^i^m erlcubctt, 5lufF ba^ eun^er 5* f^^^K folfcn^ ba$ tt)ir mit aHeni willei 
baju gem t^etten, bad fol^e einigfcit beflettigt, Dn ha^, l^etten wir i^i 
ni^t gelaflcn, benn et ifl cin geterter, frommer, trmer SWan, be« t»ir ^in 
furi ^etten mùjfen hxa\ià)m, Sub ob fld^« begebe, ba^ etlid^e $rebtcantei 
Difleid^t nid^t gefatten an t^m tt>urbm l^abcn, ®o n>oIIen ^^m S. g. empftd 
befottcn ^aben, benn tuie e^ ^l^m au^ felb«, gu 5lugf^urg ntd^t WbU^ )i 
bletben fein mutbe, ^aben mx ì)^n gebetcn gar freunblid^, fld^ wlbberumb ji 
j)n^ ju bcgeben, ®. g. tvoltcn ^elffen baju t{mn, ba3 man 8c»te fonberltd 
jur ^eiltgcn fc^rift erjt^e, bamit mir ^fari^cr »nb ?Jrebiger b^^fommen, benr 
Da @ott fùr fc^, tt)o ^nn furj ein ober je^en ?}erfon bei »né »erf!e(en, 
n?u|len wir Dn3 fclb^ nid^t mit ^erfonen ju Derfe^en. 35er Sarm^erjige ®ot) 
^etffe, ba« tonfer einigfeit bejlenbig bleibe, ^icmit ®ott befol^cn ^mtn, 
iij Augusti 1535 

Martinu^ Luther ©r. 



132. No. 1308^ (Voi. U. p. 917.) 29. Aug. 

hutherus ad Melanchthonem. 

Hanc epistolam quaere in Lutheri epistolis ed. de Wctte Tom IV. p.O'iOsg 
Nr. 1660. 



133. No. 1337»». (Voi. II. p. 949.) 4. Oc« 

Christophoro Cholero. 

Haec epistola primura edita est ab Aug. Schclero ex Apparata Melav 
chthoniauo Lovaniensis Professoris Van de Velde in Rob. Naumanni Ser : 
peò a. 1867. No. 7. p. 104. epist. 10. 

Clarissimo et optimo viro D. Christophoro Cholero y senatori" 

JVoribergensi , suo patrono, 

EraiTì comniendaturus vobis Erasmum Pichler, ut ab an 
piissimo seiiatu stipendium ei impelrarelis. Hoc magis aiile-J 
vobis dcbeo quod ea rés sine nieis literis confecla est. Est eni ^ 



^SUPPLEMENTA ANNI 1535. 99 

adolescens probus et sludiosus. Ago ìtaque vobis giatìas et ìpsius 
et meo nomine, quamquam scio vos tueri studia litterarum optimo 
iudicio, propter rempublicam. Videtis enim hoc tempore maxime 
opus esse studiosis publica liberalitate et benignitate. Magister 
Vilus Theodoriciis sic amat vos , propter virtutem vestram et vene- 
ratur vos tanquam parentem. Ideo me rogavit ut se vobis com- 
mendarem. Ego vero non illum tantum, sed me quoque vobis 
dilig^enlissime commendatum esse cupio. Nam et ego admiralione 
virtulis veslrae ex animo vos amo. Bene et foeliciter vai eie. 
4. Octobris 1535. 

Phitippus Melantlion. 



134. Nel 339 ^ (Volli, p. 951.) 5. Oct. 

Lutherus ad Augustanum Senaium. 

Hanc epifitolam repeto ex eodcm Raiseri libro , quem supra p. 97 sq. ad 
nr. 131. memoravi, ubi p. 70. sub nr. 3. exhibetur ex autographo Ta- 
bularti AuguBtani. 

?)en 6rtam furfld^ttgen $crren Surgcrmeiftcr unb ^<xì ber fc^ferlic^cn ^ìoiì> 
?Cu8f|)ur9 metncn gunjligcn $crrcn »nb guten gretntcn. 

®X{!XÌ> »nb fricb \^m Sprillo. Srl^aren furft^ttgen Hebm ^erm, 3c^ 

bin fumar ^odfeKd^ crfreuct i^nn S^riflo, aw^ ®. g, f^riff ten, barau^ id^ 

Dcmomcn, tt>ic S* %. »nb cmcr fird^ens^rcbigcm, Dorflel^crn »nb gniieincn, 

mcln antwort burd^ «^erm ©crcon Doctor, fo ^er^U^ gefatten »nb fo 

crnflHc^ jur einiflfcit mit »n5 gencigt. ®er Satcr aHe^ tropea »nb firiebe^ 

»oII fort gebcn ben geijl feineé Itebcn fon5 S^^fu S^riflt, ^nn Dnfcr atfer 

§er^en, me^^ren »nb grojfem ìxn^ fold^c einigfctt grùnblid^ t>nb rem forjìan 

i»nb be^enbig Metbe^ bamlt elnmal aupore H^ feuffè^n »te( fremer $erjen, 

wcl(^er geijl bur^ fol^en fpa^n befrùbt gemefen »nb ben $a^)ijìen ^'^r rad^e 

gejlcpfet werbe^ ber ft^ ^mer ger^umet ^^ai, ft^e 't>Qi, jie ftnb fclbs vxiji etn^ 

»ntemanber^ »nb trefflid^ baburd^ ^nn i^ren greweln geflercft jtnb* 3^ wi^ 

f»U i^ jui>or gefé^rieben) an mir niente laffen mangeln ob ®ott »5I, j)nb 

fo^en trojl »nb freube, fo mir mein Ucbcr ®ott, ttod^ fùr meinem Snbe, 

ffà'^^ct, ntd^t nemen nod^ ^inbem laffen, 9Snb pe:^e ^nn re^tcr gutcr $off* 

Jiung, K^rlflu^ fe^ mlt gnaben jwifd^cn unb Dnter t)n^ fomen, Dnb rrottc 

^^n \)neinigcn ©eijl auétrelben. aSnb n?ie g. g. blttet, n>il ic^ ni^t g(au« 

^^n, tt)a« au(^ anbcr^ «urbe t>on ben ewren gefagt, id^ 6abé benn jut)or aUeé 

®- %. »nb ij^nen angejcigt. SBaé id^ aud^ ewem ^rebtgern i)on eincm 6on* 

^^nt gefc^rieben, werben jte eu(^ anjetgen i)nb ©, g. rat barinn ju braud^en 

^tffen, 

g^riflu^ tjnfer" Weber $err , flercf e ©» g. mit recf^tem ®eifl , ju ferbern 

7* 



100 SUPPLEMENTA ANNI 1535.' 

feinen ^eiligcn ^amm, retc^ tonb wo^Igefatfcn «men. Viltemberg Quinl 
Octobris 1535 

SaSiUtger 
Martina^ Luther. 

135. No. 1345 ^ (Voi. IT. p. 956.) 18. Oc 

Senaiui Augustano. 

Hanc epistolam, cuius autograpliou iu Tabularlo Augustano est, ex Raise: 
libro supra p. 97 sq. ad nr. 131. recensito repeto, ubi p. 71. sub nr. ^ 
legitur. 

2)en Srtarn, weifen^ furnemcn $errn Burgermeiflem. »nb JRabt ber ^ìa\ 

Augsburg, meinen gunfligen $erm» 

©otteé ®nabe burd^ »nfern $errn Jhesum Christuin — ben Srban 
welfen, fùrnemen ©unfilge ^errn, Sn>. wei^eit <S(3^riften barin mici^ g. S 
§u furberunfl d^rijlU^cr Sintrci^tifeit »ermanen, ^ab ic^ em^fangen^ »nb Wn 
crfrewt, ba« 6. SB. d« (^rtjlU^e (iJblid^c DberWten^ fold^en grofen Sm 
»nb aS(el« ^abcn, ©otteg S^re i)nb Sintrcd^tifeit in ret^tcr le^re, manlglli 
jur feligfett, »nb ju gut alien nad^fommen »nb ju gcmeinem grtben ju fu; 
bem »nb ju ^anb^aben, wie id^ benn nit jweifel, Da« nac^ bem S. SB. b 
retne fie^r bc« ^eiUgen S^angcI^^, ®ott ju 8obe ì>xù> ^rcife angcnommen^ w 
ber^alben toerfolgung »nb anfec^tung gen)erti(j , S, SB, bebenfen na(^ Dlottur^ 
wo »nter »né feI6 3n ber Se^r f^ein concordia fetn werbc , ì>Ci^ fol^e Se 
enberung wenig fru(^t ijnb guted wirfen f 5nne , benn Wn f^ebH(i^er Srgemi) 
ijl^ benn jwifpattige Se^r, barane SSnru^e ber gewiffen, ficjlerung ®oiit\ 
»nb jenuttung ber flrd^en »nb JReglment fur »nb fflr Dolgen mujferi, w 
g. 28. ann ^o^em (^rljlUc^cm Serjlanb fe(b wiflcn, SDer^alben ijl @. S 
aSIet^, d^rijlUd^e etnlfcit anjune^men biflic^ »ttb ^oc^ ju lobcn, ®ott »erleil 
[eine gnab baju, »nb waé welter ^ierlnn furjuncmen »nb ju bebenfen, »l 
e. SaS. nad^ ©elegen^clt ber ^enbcl mì> ber 3elt tvol tolffen ju bctraci^te 
»nb teotte ®ott, ba« l(^ blefe« ^elllg »nb nii^It^ werf fùrbem tónni, w 
ic^ mld^ f^ulblg erfennc, fo(d^c« p t^un, bod^ erblete Id^ ml(^ na(^ melne 
gerlngen Sennògen, S(ei3 ju ne^men in attenta baburd^ d^rip^e 8e$r gì 
^flanjet, unb »erjicret, ®otte« 8obe tjnb cinigfelt tjnter »n5 gefdrbert m 
ben m5ge. ®ott bewar S. 2B. adejeit gnebiglld^ ju felnem 8obe^ »nb b 
^leUlgen (Stjangelii erfentnu^ auéjubreiten» Datiim ju 3{l«ncn in Toringe 

— «Wontagg Lucie*) 1535. 

g/ffl. 

wittiger ©tener 
philippus Melanthon. 

1) Lucie] hoc nomeu, quo d. 13. Dee. si^^uatur, sine dubio calai 
errore scriptum est prò: Lucae Ev., 18. Oct. has ob causas: 1) haec eni 



. X , ^ SCPPLEMENTA ANNI 1635. IW 

136. No. 1361 \ (Voi. n. p. 971.) 27. Nov. 

Mari. Schallingo. 

Haec epistola a Melanchthoae latine scripta geDiiino textu primum a 
a Gar. Schmidt in Niedneri 3eitfd^tft fùr Biflor. Ibeologie a. 1846. (conf. 
sopra p. 96 nr. 129.) p. 434. nr. 3. edito es^ In Corp. Ref. Voi. II. 
p. 977 sq. exhibetur Walchii versio germanica. 

f^enerabtli viro et egregia doctrfnu pr a edito domino Martino 
Sehallingo^ docenti Evangelion in Ecclesia ^rgentinensi, 

suo amico. 

S. D. Tuae lilerae g:ratissimae iiiihi t'ueruul; perspexi enim 
in illis non solum amorem erga le meum*), sed etiam aniaium 
optime cupientem Ecclesiae Chrisli. Quare le vicissim compleclor 
et opto, ul Christus minisleriuin luum gubernet ad salulem Eccle- 
siae. Doctor Lutherus non detrectat colloquinm; nani et ipse 
maxime optai concordiani Ecciesiarum constitui. Demus operam 
communiter ut ornelur gloria Chrisli, et in exlernis ritibus quae- 
to tantisper boni consulamus, duui tempora concedent, ut disci- 
plina severior instituatur; non enim potuit se Ecclesia subito et 
sine incommodis evolvere ex tanta caligine quanta fuit in doctrina 
fflonachorum quae oppresserat Ecclesiam. Sed orandus est ubique 
Christus ut iuvet nos et in doctrina et gubernatione Ecciesiarum. 
Ego doctorum et bonorum iudicia summa voluntate amplectar et 
sequar, et quantum poterò ero hortator ut communi animo et 
doclrinam piam ornare et concordiam tueri studeamus. Te quoque 
rogo ut quaedam boni consulas, quae ul spero, cuni conveneri- 
naus, facile poterunt emendari. Bene vale. Anno 1535. 

Philip pus Melanthon. 



137 ^^- 1383 ^ (Voi. n. p. 1032.) (m. Decembr.) 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Hanc epistolam legas in Luther! epistolis ed. de Wette Tom. IV. p. 655 sq. 
No. 1680. 



epistola illi Senatui praesentata est 25. Oct. , 2) Melanchthon mense Octobri 
Jenae yersabatur, sed fere 10. Dee. cum Principe Electore inde Schmalcal 
^i&m ad conventum profectus est, undc exeunte anno rediit Jenam. 

i) erga te meum] calami errore prò: erga me tuum. 



1©8 SUPPLEMENTA ANNI 1536. 

ANNO 1536. 

138. No. 1407»». (Voi. m. p. 45.) 25. Mart. 

loannes Fridericus Dux Saxoniae Elector ad Lutherum 
lonanty Bngenhagium et Melanchthonem. 

Uauc cpìstolam vide apud Burkhardtum l. 1. p. 247 sq. 
139. . No. 1410»». (Voi. ni. p. 53.) 4. Aprii 

JjutheruSy lonas, Bugenhagius et Melanchthon ad 
Ioannem Fridericum Ducem Saxoniae Electorem. 

Haec epistola legatur apud eundem 1. 1. p. 248 sq. 



140. No. 1410 «. (Voi. III. p. 53.) 6. Apri] 

loannes Fridericus Dux Saxoniae Elector ad Lutherum 
lonaniy Bugenhagium et Melanchthonem. 

Vide ibidem p. 250. 

141. No. 1426^ (Voi. m. p. 73.) 24. Mail 

Philippus Landgravius Hassiae ad Lutherum^ Melan- 
chthonem^ lonam, Bugenhagium ceterosque Theologos 

Vitenhergenses. 

Haec epistola invenitur in Caroli Guil. Herm. Hochhuth dissertatione si 
iuscripta: TOttbciluitgen auS ber protcftantifc^ett @ectcn s ® efc^i^te in U 
^effifc^cn ^irc^c. I. Xbcit: 3ni 3c^t«Itc^ ^«^^ 9lcfomiation. 1. 3l0t§eifung 
San^vaf $l)l(ipp unb Me 2Bict>crtdufer , quae iu Niedneri Ephemerìdibus 
3citfd&vift fuv bic ^ijlor. ideologie anni 1858. fase. 4. No. Vili. p. 538 - 
644. edita est , p. 557 sq. 

3)cm ^oiS^gcI^orn »nnb Srbam IKartfno Sutl^cro, ^^tli^j^jo SMcIandSit^oT 
3u|Jo Sona, Semerano tJimb anbcrn ben ti^coloc^ifd^en ??rofcffonbu« ju 

SBitte^erg, unfcrn lietjen gctrcwen. 

2Bir gcOcn cu(^ ju crfcnncn, bj jlc^ in fur^en tagen etttd^ tt>ibberMuf| 
in ijnfcrm fùrflont^umb creugt :^al)cn. S'^ad^bcm at>er mi Geba(^t, m(^t c^ 
fcin, fo cilcnb »bcr 't)(i^ )^{\xi ju rid^tcn »nb biefcUHc^cn »« bem lanb wctff^ 
t^nb {^c:^n lajfcn t)nb bj ftc 3tc clutter »cr!aufen, t)nb eroiglid^ t>nbcr »« 

nid^t wonen foKtcn <So l^c^em mir ^nebiglid^, 3r tt^ottct »n« barn 

cmem (^ctrcmen rat^, fflc^flnnb tjub Sebengfen mittcilen, »ic »lt Dn« boriti 
JU f;attcn l^aOcn, funbcrlic^ in bem fall, fo mir Me teuffer tjnberwelffen, obei 
fie felb^ t)« bem Imbe j« jic^en )6x(b ntt mer brin ju fommen »erfVro^ci 



SUPPLEMENTA ANNI 1536. 103 

IDatum ftaffel SBttwoc^^ nadj^ jocunditatis anno XXXVI. 



142. No. 1427»». (Voi. III. p. 73.) 25. Maii. 

Ioannes Fridericus Dux Saxon. Elector ad Lutherum et 

Melanchthonem. 

Vide apud Burkhardtum 1. 1. p. 252. 

143. No. 1444*. (Voi. DI. p. 95.) (m. Junio?) et 1. Jul. 

Henr. Bullingerus ad Melanchthonem et Melanchthon 

ad Henr. BuUingerum 1. Jul. 

Utriusque epistolae meutiouem facit Bullingerus lu epistola respousoria 
sequentis anni (vide infra epist. 160.) , sed utraque adliuc desideratur. 

144. No. 1448 \ (Voi. IH. p. 99.) 24. Jul. 

Ioannis Friderici Electoris Cansiliarii ad Lutherum ceteros- 
que Theologos et lurisconsultos Witehergenses. 

Haec epistola legatur in Burkhardti libro I. p. 256 — 258. Horum respou- 
sum (6— -12. Aug.) vide in Corp. Ref. Voi. III. p. 119—125. No. 1456. 
conf. Burkhardt 1. 1. p. 263. 



145. No. 1459»». (Voi. III. p. 131.) ( m. Aug. exeunte.) 

Melanchthon de Concilio. 

Ex Melanchihonis autographo, quod in Bibl. Ducati Guelferbytana reser- 
vatur, et in eodem Codice, qui primo loco priorem Apologiam con- 
linet, quarto loco (fol. 52 « — 60 •) invenitur. (Ea, quae secundo et 
tertio loco eiusdem Codicis leguntur, vide supra p. 52 sqq. nr. 68. et 
p.63 sqq. nr. 82.) Ea, quae in Corp. Ref. Voi. III. p. 131-134. No. 1459. 
ex apographo in cod. Galli 1. p. 118. de eodem Concilio exhibentur, ab 
hoc antograpbo Melanchthonis multis ligatnris pieno ita diflerunt, ut 
hoc etiam afferendum esse ludicem. — Alia manus iuscripsit: „ 1537. 
— 3^ ©c^matefalten t)om Concilium. — De Recusatione. — De Prote- 
statione.'* 

Ok bod Concilium gan^ )0VlÌ> dar ju recuftm fe^ , ober ob mtt ciner 
proteslatio, Me fd^irfung k» ju bemlUtgcn. 

Son ber recufation wcrben erjllic^ Mfe argumenta kbaci^t, 

■ 

tmW ni^t 3»eifel i|l, ber 9a^)jl Dnb fcin an^ang, ^aben fur, bifen 
MI )u banmtren , urte pe fi^ foI(^« auc^ Demeincn laffen 3n ^iSrrcn auffdjreibcn. 



104 SUPPLEMENTA ANNI 1536. 

bammb ijl gu tebenfen, maé bagegcn fur ju nemen, Dtib erfHid^ ©ecrct irt 
^cjfer iji, ba3 man t>cxf)uit, ha^ ftc ni*t jufamen f^omcn, fo »irt bi|>uttr 
ha^ man bifc« concilium dar rccuftrn foli, J>enn la^t man |ie Bufarne 
f^omen, fo eiien ftc 3ur conbemnatio, nu tt)cre benno$ t>iel t»cffcr, c« gien 
fein fentcn^n, bamit ber fetfar fugltd^ me^r font jut executio f^omcn. 

9ta^ bem aber He Sarbinel felb nit groffen lufl 3um Concilio l^akt 
fe^ i)ermutli^, fo unfer rccufatto furgewanbt, bai Concilium tì>erbe Dcr^lnber 

3um anbern, fo man witttgen folt 3n bai concilium, 06 man glet( 
t)om ^roce^ pxoU^ixt, fo were jitan bod^ gefangen, t)nb tourben fle proctbìxt 
mb toolten vocem decisivam attein ^aben, §llfo mit ber bett)UIigung 3 
bai concilium, toere man Suijletd^ 3ti bie flrif gefatfen, ^^rer ^jrocef ^lalfter 
2)arnmb ob fle glei^ ju famcn f§omen, fo loer mi beffer, bai tt)tr bai cor 
cilium recuftrt ^etten, bcnn bai toir mlt ^^ncn angefangen 3u bif^jutin 
mb mlUn nnadj baì>on lajfen, »nb bcnn crfì tober bie ^jrocef flagen, dh 
wnrbe mi ali benn ber fenten^ t)tel me^r ^r&grauirn Dnb befd^weren, ben 
fo tt)ir crP^ bie recufatio get^an, mb ^^r concilium gan^ Derttjorfer 
Turpius ejicilur quam non admittitur hospes, 

3um britten, wenn gleic^ gntc ^cnbler getoelet, t)nb man bie fad^e 
freuntlic^ bif^jutirn n?o(t, fo mnfft man bod^ bem Sa^jfl feinen gemali ei» 
reumcn, mb »tlleidS>t 3n etlid^cn Scrcmonicn »crglei(^ung mit ^'^m ma^er 
»nb ettnja^ 3n i?nfcrm t^un cnbcrn, ©tocil benn ba^ auc^ htì) »iclcn U 
benfen ^att, ^elt man fur beffcr, bai concilium tverbe dar recufirt, 

Stu ifl bie frage, n?ic f^ann man baju f^omen, fo wir bod^ alle je 
an bai concilium appMxt, mt> tt)urbe nu bife recufatio ein f(i^ein ^abe- 
al^ fddeioctcn toìx bai lied^t. 

^ntn?ort, ®« ifl tuar, ^i ifl nit one befmerung, bn>eil man aber ^ 
bifer gcfd^winben mb fcì^rlid^en fa^ f^ein rabt finben f^an, ba be^ nx6)t £ 
fmerung ift, fo ifl bifcé 3u n?e^lcn, bai bcnno^ fur bai Uìbiìài^ f 
ba^i xoixt 

^u ftnb i?rfad^ Qux recufatio bie au^ bc^ mcniglic^ fur billid^ mog 
angcfel^en loerben 

^x^ix6), bai ifl offcntlid^, bai ber 8aj>fl »nb fein an^ang ^)art flr 
»nb :^aben bife la^r mit »i(en praeiudiciis ocrbammet, mb »eruolgen 1 
©arumb f^ann man bife« concilium recuflrn, ali barinn ber ®a^?fl mb fc 
an^ang ric^tcr fein njoHen, 

3um anbcrn, fo mclbet bai auff^reibcn nid^t »on Dcr^or »nb cognit 
ber flreitigcn artifd, barane abjunemen, bai fte f^cin cognilio geflatt 
n?erbcn, fonbcrn tverben furgeben, di finb fad^en ju »or beterminirt, bari 
ttjcrben fte mi fc^lei^t^ »erbammen, 

3um britten, 3m auffd^reiben mirt bife vrfac^ bai concilium ju ^alb<? 
furnemlid^ angejogcn fe^ereien aufjurotten »nb meinet bamit one 3tt>Hfd fi« 



SUFPLEMENTA ANNI 1536. MS 

nenOi^ Mfcn UH, ®enn e« ip t»o! px a^Un, ha» fle fl^ nlt fefter i^ciffen, 
Uem fo ^i ber 9a^jl bife« [elB olfo gebeutet, 3n ber Bulla de refor- 
maiione curìae, tveld^e if^t nemlid^ }u SR^om, nad^ bem auff(i^ret6en be^ 
concini, l^att lofen aufgel^en, barinn bife mtt jjtt^n, hca e^r fur^be 
aufjurottcn btc fd^ebtid^ lut^crifd^e fe^crei» 

®tt?c{( bcnn aud be« Sapfl^ preiudiciis, i)er»oIflun^, Dnb ben auf* 
fc^reiben dar ijl, ba3 e^r ^art ifl, t)nb ni^t ridjter fein fronti, »nb e^r fi(]^ 
ira ouff^reiben ni^t crbeut , hai e^r Me fhrcitige ta^r , burdj ieman anber«^ 
bcnn feincn an^ang rici^ten (affen , »le e^r audf; f^ri^t , hai aMn bie Setiigcn 
follcn gcfobbert werben, miéft na^f alber gemonl^eit gcfobbert t»erben jc. fo 
f^nn man bife« coiicilium recuflm, ali hai tenlg hai nìd^t fre^ Dnb ^rijl» 
K(^, fonbem ein ©e^p^ conciliuiii fein foli, ju jlerfung allcr Maf^)^cmten 
»nb mifbreuc^, 

Sagegen loirt nkr nud^ Ma^t, hai bcjfer fein folt, man erbott fttì^ 
3u f^ifen mtt btfer proleslalio , tt)o nid^t »n|jartetfd^e rid^ter k. geioelet 
tourben, fo woii man p^ 3n f^eine ^anblung etnia jfen, ©enn man erfennet 
ben 8aj)jl ni^t fur rid^ter , k* 

^fo font ì>ni nx^t vffgeleget loerben, ali ioolben wir hai concilium 
fficjen, »nb ^ettcn mi benno^ no^ ni^t »er|lri!t. 

3tem ci i|l aud^ nìà)t 3u uermuten, ba« »nfer recufatto hai conci- 
lium »er^tnbem werbe, benn ber ^eifar bringet bru^f, 

©aju »erben pe riel totlliger ju famen etien, mi ali balb, afó contu- 
niaces ju »erbammen, 

©aruber ma(^ bife fubtilitet ^ie bff^uttrt »erben, hai njir no(3& mtt 
fugen ijnb rcd^t ba« concilium nld^t f^onnen recuflm, benn oh gleid^ ber 
9fl^)fl tai auff^reiben t^nt, fo ma^t c^r fid; boc^ bamit nl^t jn rid^ter, 

2)arurab l^aben loir ali hann erjl gnuflfam^ fug bnb recS^t, hai conci- 
lium JU recufirn^ fo air erf^inen fein^ »nb »cmeraen hai mi ber ^apjjt 
te ^ r^nb feincn onl^ang, mh ntd^t fur hai concilium*). 

2)o^ f^ann bife fubtilttet barali loiberleget wcrben^ hai man l^^ren 
^wu^, »nb j^Jjfre reci^t, Dnb me^nung weif, ba« entlici^ ni^t anberé Don 
Wncn gemeint, bcnn bod fie ri^tcr flnb, 

flber gleid^ »oI tp )u bcbenfen, 

ct|lft(]^ ber grof^ »nglim<)ff ben mir i^aben mu^tcn^ fo toir baé con 
cilium recujlrten, ali wolten n)tr nu flie^en u. fo iotr mi bocij^ alle 3cit 
^ff cin concilium beruffen, 

3um anhtxn fo ift« ben gewijfen fi^erer, t>nb for aller ttjelt e^rlici^er, 
^ nid^t wir burc^ eln contumacia, bem ffetfar ein fd^einbarlici^e r>rfa^ 
9«6en titmi ti)àtii^ fur ju nemcn, fonbem bag ju t)or ^^re t^rahntfd^e 
jg cef, mi t)rfa^ geben Dn^ »iber fìe ju fe^en jc. 

1) H. 1. a Melane hthone unum verbum omissnm est. 



IW 8UPPLEMENTA ANNI 1586. 

_ In summa Me recufatfo f(!^einet aU iwrbm »it cmfeneer ber treimun 
»nb <inbere« ^olgenben »nrabfó, bnx6) bic contumacia, iDantm^ dW mt\ 
ju wimf(!^m, »emi e« ia 3ur entHd^en trenirang t>nb Meg fommen foli, ba 
menlfilf^ m^el^en wib wiffm font, »nb ff^ beffelMjen troflen, ha^ ber or 
fang »om gegentefl l^er f^omen, 

J)ife« mr orbenttd^er tt>ei^ mel^r gerae^ , beim ble recufatio , nu ifl fweei 
flan^ aujfer ber orbenlfd^ »etó ju reben. 

ludicale, et deus facìat vt hoc eligamus 
quod est inagis pium et vtile. 

Alia manus fortasse Gancellarii aliusve consiliarii Electoris in sabsc 
quenti fol. (K)". initio adscripsit haecce: 

JWeiner mei^nung na^ gcfettt mix 2)fe le^te Mjfertatio am bc^en, St 
fac^en toil ìà) m^ SWittagc fd^itfen^ 



146. No. 1471»». (VoLIII. p. 165.) 6. Oct 

Ioach. Vadiano. 

E collectioue Simleriana Tigurina (S. Msc. 41.)* Iq fine epistolae legitar qui 
dem „VI Octobr. 1526.", Simlerus autem recte superscrìpsti: „VI Ootobi 
1536."; quo anno Melanchtlion inde a 24. Sepi. nsque ad mediun 
Octobr. Tubingae versabatur. — „ Impressa est haec epistola in XVll 
sci. Epistolis doctiss. Yirorum S. Galli apud Straubium. N. TV," Haei 
adnotavit Simlerus. 

Doctissimo Viro et egregia virtute praedito D* Ioachimo Vadiam 
Doctori Medicinae Constdi Urbis S. Galli, suo amico, 

S. D. Cum praeclara extent ingenii tui in<^umenta, quac 
ostendunt Te ad haec communia eloquentiae studia, et ad singu 
larem facultatem scribendi Carminis adiunxisse magnam interiori: 
Philosophiae scientiam, semper Te feci plurimi. Auxit etian 
studium et amorem erga Te meum, quod intelligebam, Te amar< 
puram Religionis doctrinam. Nam hanc quoque laudem in homini 
philosopho eximiam esse indico. Sed quominus ad Te scripserìa 
hactenus, nihil in caussa fuit praeter horribilis illa dissensh 
nsQÌ Tov fivcTfiQiov^ ìu qua iili qui fuerant inslauratores doctrina( 
Christianae, velut Cadmei fratres, inter sese bellum civile move 
runt. In quo certamine cum ob alias caussas silendum mihi pu 
tavi, tum vero etiam magnitudo doloris mei me impediit, qu( 
minus hoc vulnus attrectare possem. Sed quia iam me Literi: 
tuis amantissime scriptis provocasti, duxi Tibi significandum essi 
meum erga Te studium. De Controversia ipsa, cum tacuerim hac 
tenus, nolo in praesentia disputare. lUud autem gaudeo, Te noi 



SUPPLEMENTA ANNI 153«. 101 

abborrere a consiliis mìtigandae huius dissensionis. Legì quae 

Bucerus Vobis narravit in Conventu Basìliensi, ac ego quidem 

indico, eum bona fide recitasse illam ipsam sententiam quam Lu- 

tbero et caeteris, qui una fuerunt, commemoravit. Rogo ut Te 

quoque praebeas eÌQtjvonoiòv ^ ne mutuis odiis ac certaminibus 

Ecclesiae magis dissipentur. Et pium indico, illud S. Mysterium 

non duci prophanum Symbolum, sed pignus, quod testelur nobis 

adesse Christum et effìcacem in nobis esse. Sed non instituam 

hoc loco disputationein. Tuam amicitiam privatim mihi velim 

exislimes gratissimam èsse. Bene et feliciter vale. Tubinga VI 

Octobr. 1526. (potius 1536). 

Philippus Melanthon. 

147. No. 1494. (Voi. m. p. 1095.) ineunt e Dee, (potios 5. Junii.) 

De AnabaptisHs ad Philippum Landgravium Hassiae. 

Hoc iudicium a Viro Yen. Bretschneidero 1. 1. quidem exbibitum est, sed 
non integrum, extrema enim pars Luther! manu adscripta deest; 
praeterea eo errat, quod solius Melanchthonis iudicium esse putat, 
nam quatnor Theologi subscripserunt ; denique de tempore, quo scri- 
ptum esse Bretschneiderus iudicat, nempe ineunte Decembri ^ dubitan* 
dnm est, epistola enim ad hoc iudicium spectans a Luthero^ Casp, 
Crucigero et loh, Bugenhagio ad Philippum Landgravium Hassiae 
„Ttonìa^é nac^ pentecoste [ì. e. 5^ Junii] 1536.*' data est. Hochhuth, 
auctor dissertationis pnpra p. 102. sub ur. 141. laudatae, utriusque et 
epistolae et iudicii autographa in mauibus habuit ac eodcm loco 
p. 560 — 565. edidit, quem h. 1. sequor, illam epistolam a Bretschnei- 
dero omissam praemittens. (Burkhardt in suo libro 1. p. 303. huic iu- 
dicio adscripsit: ,,1538. 5. Juni.**) 

S. g. ®. f!nb unfcrc arme bicnjl 3n Untertif^cnififeit jut)or. SneMger 
ffitp tmb ^, Uff ®. 3. ®. fd^rifft Betongmb We wtberteuffcr, fenben tt)ir 
S. %. ®. unfer bebenfen. barinne xoìx dar unb beutUd^ unfer ma^nung an^ 
fi^è^i^get, ba9 mM6)tx obcrfeit gcbur, offcntlid^e unre^tc la^r ju mxm, 
Unb bic ^ol^jlarrigcn in S^ten gcbicten ju flraffcn, unb tt)iewoI ìoìx mijfen, 
^d Mfe frag »icl bi^lJutation \)aì, au<3^ btutbergiejfen am attcr Hebflcn mei)* 
^cn mUtt, fo jaciffein wir bod^ ntt, biefc unfer ma^nung fei genugfam ge« 
9tunbt unb é^xijjtiii). 2Bie aber Me flraffen na6) gelegen^e^t ber umbjlànbe 
èu majflgen ober ju fd^er^fen finb , fiellen wir ju bcnen , fo ju fold^em ejamen 
ft^èogen »erbcn. ®« finb offentHd^e ^rt^umb in ber wiberteuffem feci, baju 
fol<^c Me mUlìd} regiment belangenb. ©arumb fann ber rid^ter bej le^d^ter 
f^Hejfcn unb flirti, ba« e^n em(i Don nSten ijl. ®ott bett)ar unb erl^alt 

S- 8. ®. atteje^t gnfibiglfd^ ju fe^nem lob unb )u gut ber S^rifleni^eit» 
Db €^TtfliidJ>c fur^en fd^ulbig ^n^ mtt bem \à}mxt ber wiberteuffer un« 

^njilid)en \cct ju »eren unb fle ju jhaffen. 



198 SUPPLEMENTA ANNI 1536. 

dxjjtiié^ ifl gu merfen, bad in bifer frag nit gmbt mirti »on ber ^« 

bicanten ara^t, (ea, quae sequunlur, legas in Corp. 

Ref. Voi. 111. p. 195— 201.). ffiie audl^ cin »er^nbiger mbiger anbeie 
flmbe ì9i>n i^rcnt beruf unterri^tet, ald mie ein {^oudmutter (eret, bad finbet 
gebàren ®ott tool gcfellt u. f. m., alfo foU et auéb bie n>eU({(^ obtrfeit unter* 
rii^ten^ mie fie ju ®otted e^r bienen foQ. 

Unb na^bem unfer gnebiger ^n Sanbgraff mclbet, ba^ eitlid^e fiiiier 
unb (eter ber miberiàuffer gefangen ftnb, me^e )u Dermeifen fbtb unb ^c 
3ufag nit gc^alben ^aben, mag e. f. g. mit guttem gemiffen biefelbige ou^ 
bcrl^olben, baé fte unge^orfam morben unb ire dufage ober eib nit ge^lben, 
mit bcm-fd^mert ftraffen (ajfen. 

Sié ifi bie gemeine tegel. Sod^ mag unfer g. ^cn aOejeit gnabe neben 
ber jlrajte gc^cn laflcn md} gelegen^feit ber S^f^tte. 

Mari. Lulherus. 
J. Bngenbagius Fouierauus D. 
Caspar Creutzinger Dr. 
Philìppus Melanthon. 



148. No. 1497>». (Voi. in. p. 204.) 11. Dee. 

Ioannes Fridericus Dux Saxoniae Elector ad iMtherun» 

et ceieros Theologos Witebergenses. 

Hrdc epistolam yide aptid Burkhardtum 1. 1. p. 271 sq. 



149. No. 1500^ (Voi. HI. p. 206.) 31. Dee. 

Idem ad Lutherumy Bugenhagium et Melanchthonem. 

Vide apud enndem 1. 1. p. 272 sq. 



150. No. 1513»». (Voi. m. p. 229.) (a. 1536.) 

ludicium Lutheriy Bugenhagii et Melanchthonis. 

Hoc vide in Lutheri epistolis ed. de Wette Tom. V. p.40 — 44. No. 1753. 



151. No. 1513 ^ (Voi. m. p. 229.) (eod. anno.) 

Conrado Hereshachio. 

Phil. Melanchthonis Consilia ed. Christoph. Pezei. (Nenstadii 1600. 8*.} 
P. I. p. 237 sq. 



SUPPLEMENTA ANNI 1536. 109 

De articulis ex Consilio scripto ad Gallos excerptis et depra- 
vatis ab aliis, ad Conradum Heresbachium Anno 1536. 

Arliculi illi, qui cìrciimferuntur, non sunt yvijffioi sed muti- 
lali, et excerpti ex quodam meo longiusculo Consilio scripto ad 
Langaeum fratrem Episcopi Parisiensis. Rogaverat enim Langaeus, 
ut vationem aliquam componendai*um harum dissensionum per 
scriberem, ac simul estenderai Regem Gallorum apud Pontificem 
de pace et mitigatione lantarum rerum aclurum esse. Scripsi igi- 
liir, quid mihi videretur. Nec me valde poenitet mei iudicii. 
Scripsi de politia Ecclesiastica conservanda, deinde quid relaxari 
aequum esse censerem, quibus de rebus doctos colloqui diligen- 
lius prodesset. Inde sunt illi articuli, sed mala fide decerpti. 
Mullis dedi describendum meum consilium, sed edere nor.dum 
volili, quod in tanta perversitate iudiciorum vereor, ne magis 
irritenlur nonnulli. .Rex Galliae non obscure significavit, sibi 
iiieum consilium probari. Misit Romam, meque vocavit, ut de 
iisdem rebus me audiret, sed Dux Saxoniae noluit me dimittere. 
Nolunt privatum quènquam pacisci cum ilio de Republica. Sic 
^nim loquuntur: óoxsi óè xaivij jtg tcJv dnuiieirwv jvQuvvìq xa- 
^unufABVfj oèòèv fjLsrgioVy xal xotvwvixòv ^ xaì noX^itxòv g>Qovovvjwv. 
Cedamus igitur fatis. Nunc Anglus me vocat. Sed aliis de rebus, 
^(i fiuXXov d'ékofAui sìvai avfi^ùxoq t(Sv (FnovàulQóvxoìv xoivìjv òftó- 
yoitty noiBiv T^g ìxxX^ciag, 



152. No. 1513'». (Voi. III. p. 229.) (eod. anno.x 

Quaestio. 

loh. Georg FUsiug: UmOftdnMid^e Relation t9ie ed mit ber Reformatioue 
ber BìM 9leutt(inflen fu wo^l Dor« inn unt) nac^ beni ^cìf^x M. D. XVIL 
eigentlt^ ^lergegangett. (1717. 8».) p. 265 sq. ad a. 1536. 

Controversia exorta est Coburgi. 

Vtrum Corpus Christi sumptum in Coena, in ventriculum 

descendat? 

Nibil dubium est, adorationem Papisticam, in circumgestatione 

y^uis et repositione et oblatione, idololatricam esse, quia nihil 

^^bet ralionem Sacramenti extra usum a Deo institutum. Crea- 

^^ra enim facere Sacramentum non potest. Instituta autem est 

^^mptio, in qua cum pane et vino vere subslantialiter adest Fi- 

lius Dei, et testificatur hac externa sumptione, quod vere nos 

^aciat sibi membra, et sese et sua nobis communicet. Sicut Hi- 

Mus inquit: haec sumptu et hausta faciimt, ut Christus sii in 



no SUPPLEMENTA ANNI 1536. 

nobiSf et no% in Chrisio. Nec JU conversio subUatUiae pamm 
cum auiem facta 9umptione, pam's descendil in venirem e. 
alter atuvy estque iam cibus corporalis, desiit ratio Sacramenti 

Ideo omittatur ista absurda pbrasis, Corpus Christi, vel Christuu 
descendere in venirem. Nec Lutherus ponit conversionem sub 
slaniiae panis, sed ponit Synecdochen, videlicet, siimpto pane el 
vino vere sumi Corpus el Sanguiuem Chrisli. Ad liane Synecdochen 
congruunt el Fauli verba , quae tanlum de usu institulo loquuotar, 
pauis est xo&v(avia Corporis, esl id quo nobis coininunicalur Cor- 
pus Cbrisli. Posi hunc usum , cum panis alteratur in ventre» alias 
usus esl panis. Vitenlur sermones prophani, et doceantur hoiDÌnes 
de ipsa ralione Sacramenti vel de testifìcatione, quod simus mem- 
bra Chrisli, deinde de Consolatione vera, quae est manducatio 
spirilualis. 

Philippus Melanchton. 

Ioannes Brentius. 

lacobus Rungius. 

Ioannes Fistorius. 

lacobus Andreae. 

Quibus annexa sunt: 
Scbolastici autem Doclores docenl , ne quid fiat de Corpore 
Chrisli et de Corporali praesentia eius per sumptionem Sacra- 
menti. Christus* tccum (inquiunt) ad tempus esse voluit. Quando 
aut quamdiu necesse fuit, exhibuit libi ad tempus corporalem 
praesentiam suam, ut per illam spiritualem excitaret. Quam din 
sensus corporaliter adficitur, praesentia eius Corporalis non au- 
fertur. Postquam autem sensus corporaliter in perficiendo deficit» 
deinceps corporalis praesentia quaerenda non esl, sed spirilualis 
retinenda. Christus de ore ad Cor transit. Melius est libi, ^^ 
eat in mentem tuam, quam in venirem tuum. Cibus animae est 
non Corporis. Noli in ipso quaerere consuetudinem , ubi corpo- 
ralis venit ad te, ut comedatur, non ut consumatur. Post baec 
ergo, si corporalem praesentiam Chrisli quaeris, in Coelo quaere, 
ibi quaere, ubi et prius fuit, quam per Sacramenlum suum cor- 
poraliter tecum esse inciperet, et unde non discessit, quando ad 
te venit eie. 



SUPPLEMENTA ANM 1537. Ili 

ANNO 1537. 

153. No. 1518 >►. (Voim. p. 238.) 20. Jan. 

loachimo Camerario. 

Hanc epistolam prìmum edidit Aug. Sclieler ex Apparata Melanchthoniano 
Lovaniensia ProfeasorìB Van de Velde in Rob. Naaraanni Serapeo a. 
1867. No. 7. p. 102—104. epist. 9. 

Firo optimo loachimo Camerario, Bambergensi, amico suo 

summo, S. D. 

Chrislus facial, ut rectissime valeatis et tu, et suavissima 
coniunx tua honestissima matrona et liberi tui dulcissiini. Quod 
si libi contingit, de ceteris rebus, mi Ioachime, nolim, te valde 
angi. Meministi illud Findaricum: Sv nag^ ìtrXòv nrjfiata avvivo 
òaiovrat' figoroìg àd-avuroi. xà (lèv Uiv ov dvvavrai véfirtot xoff(A(p 
96(siv aJLX' àfad-ol rà xaXà rgéìpavreg i'^w *). Ac te quidem in- 
primis excerpere bona, et iis frui decet, cum ab illis publicis et 
horribilibus tumultibus alienus sis, in quos me meum aliquod 
faluin ll^wxsiXs, Tibi velut in portu sedenti frui licet optimis 
slndiis. Hanc felicitatem tibi gratulabere, teque optimis artibus 
in quibus pulcherrime versaris oblectabis: etsi nec te quidem de- 
ftgere certamina ac pericula prò republica velim, si quid profì- 
cere possemus. Sed, mihi crede, nihil loci est nostrae philo- 
sophiae apud eos qui tantum amant violenta Consilia. Quod mihi 
Bunc animi esse putas cogitanti de Smalcaldensi conventu, quo 
non solum foederati, sed etiam vester dux, ut audio, et aliarum 
civitatum dtjfiayfayoì venturi sint. Lutherus eo profecturus est. 
Erunt deliberationes de universa doctrina quae res dignae existi- 
mentur, quas defendant et anteferant publicae tranquillitati. Omnium 
principum ac doctorum animos iam introspicere mihi videor. Vi- 
deor praevidere ingentia certamina, ^iXovsixsCag xal aftad-siag, ai 
^ititnal BÌtri iaifjLOvwv. Nec ego video quae possit inter nos coìre 
vera societas , cum acerbitas odiorum raaior sit inter nostros quam 
adversus pontifìcianv factionem. Exspectabas a me historiam eius 
conventus. Res Gallicas et Caesarianas arbitror ab aliis etiam 

• 

isluc perferri. Nec ego plura nunc habeo quam erant in tuis 
lileris. De Turcis nimores et certi et atroces sunt. Non procul 
^ Sliria grassantur Turcica praesidia et horrendam crudelitatem 
^xercent. Aliqùot hominum millia recens ex illa ora abducta, 
w^nlieres trucidatae ac laceratae incredibili immanitate. In Trans- 



li Pindar. Pyth. 8» 81 — 83. ed. Dissen. 



IIB SUPPLEMENTI ANNI 1537. 

sylvania Ioannes, sed usus Turcicis copiis, proditione cepit 
munitissiiiiam Cassoviain et ut imponatur praesidium T 
caesi cives fere omnes. Interim rixantur Christiani princ 
liceat edere carnes die sexla et parant de rebus indigi 
intestiua bella. Àn obscurum est quantas clades orbi t< 
denuntiarint eclipses et cometae? Turcam affirmant parar» 
ditionem in Germaniam. Praesidia certe eius late \}0\ 
proxima Germaniae loca. De bis rebus omnibus scribam • 
ex conventu. Equidem do operam ne eo ducar, sed vix 
me evolvere. Tuas epistolas accepi omnes et cum illis 
xeniuro. Valetudinis meae infirmitas nimc etiam studia ii 
incipit 701 V aoy)ifftofiavovvT(ov , qui me obsentem calumnia 
ineptiae non solum consiluerunt , sed deridentur etiam 
Arcesilaus fuit academicus ac maluit ìnéxBtv quam videri 
quibusdam amicis. Amsdorfius fuit hic quem scis esse SiaX 
Coepit etiam tueri mea, quem quidem inflectere multis ii 
possemus, si nobiscum esset. Honestissimae coniugi tuac 
xenium et precor ut hic vobis et reipublicae annus fau 
foelix sit. Nunc non erat otium plura scribendi. Bene a 
cissime vale, carissime amicorum omnium. 20. Januarii li 

Philippus. 
Tòv ìajQÒv affnd^ofAai, 



154. No. 1532»». (Voi. in. p. 288.) 2 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Hanc epistolam legas ìii epistoiis Luther! ed. de Wette Tom. Y. 
No* 1762. Quid Melanclithon Luthero d. 3. Mari, respouderit, 
Corp. Ref. Voi. III. p.299 8q. No. 1540. 



155. No. 1557 ^ (Voi. m, p. 340.) 1 

Ioannes Fridericus Dux Saxoniae Elector ad Lui 
ceterosque Theologos et lurisconsulios Wiieherge\ 

Haec epistola legatur apud Burkhardtum l. 1. p. 277. 



156. No. 1570 ^ (Voi m. p. 359.) 

Senatui Augustano. 

Huius epislolae, quam Melanclithon ,,9)lontaj] ani Xa»^ ^Ijilippl t)n 
[i. e. 1. Mail] 1537." (locum non mcmorans) scripsit, menti 



SUPPLEMENTA ANNI 1537. 113 

Raiseri libro sapra p. 97 sq. ad nr. 131. indicato p. 71. nota '*'). Similis 
est argamenti ac illa, quam p. 100 sub nr. 135. exhibui. Autographon 
in Tabalario Angustano assenratur. Verba ipsa epistoiae i. 1. non 
affemntur. 



157. No. 1629»». (Voi. m. p. 448.) 16. Nov. 

Thomae Blaurero. 

Ex apographo Simlerianae collectionis Tigurinae (S. Msc. 43.). 

Viro optimo Thomae Blaurero ConstaiUiensiy amico veteri et 

carissima}* 

S. D. Et mihi et Gasparo iucimdissima est recordatio tuae 
consuetudinis atque amicitiae. Quare literae tuae amantissime 
scriptae utrique magnam attulenint voluptatem. Nemo enim in 
hac Urbe est cum quo mihi maior sit familiaritas quam cum Ga- 
sparo et Milicbio. Nec tantum nos privata officia, sed publica 
studia et negotia coniungunt. Nos studiis, voluntate, sententiis 
congi-uimus. gaudeo autem. Te veterum amicomm memoriam reti- 
nere, etsi profecto de tua voluntate, deque gravitate et constantia 
tua nunquam dubitavi. Spero etiam vicissim Tibi perspectum esse 
et animum meum, et iudicium de rebus maximis. Me hic non 
Icviier exercent indocti quidam qui insulsissime tumultuantur de 
eiusmodi . . *) materiis quas prorsus non intelligunt. Quispiani Cor 
derus, id ei nomen est, ac puto Te nosse liominem, libelluni 
uieum Locorum Gommuniuni abiectum in terram pedibus calcavit, 
credo ut Aiax prò Ulysse Hircum tlagellabat, ita ille in iibellum 
saeviii, cum in me expromere crudelitatem suam non posset. 
Alius quispiam dispulat, Decalogum prorsus non esse praedican- 
duin in N. T. ita novum genus Sophistarum nascitur, cui equi- 
dein occurrere studeo, eoque iuventutem ad rectam doctrinam ad- 
hortor, et quantum possum do operam, ut ea, quae propugno, 
proprie explicem. Voles ex fratre audire, quantum mihi cum hoc 
Svenerà Sophistarum sit certaminum. Et haec oratiuncula, quam 
^ibi initto , aliquo modo significat. Haec *) scribebam eo die quo 
P^oyonebatur typus futurae Eclipseos. Ideo versiculos, qui tunc 
^orie ad eam rem erant conditi, mittendos duxi. Scio enim Te 



1) de eiasmodi . .] Simlerus adnotavit : haec vox in autographo legi am- 
pHos non poteat; fortasse legendum est: de variis abstrusisque. 

2) Haec] Melanchtkou prìmum scripsit: ^Literas has^S deiude „has^^ 
•Hura delevit et scripsit: „Haec**, quamquam vox „Litera8** quoque de 
lenda fuisset. 



114 SUPPLEMENTA ANNI 1537. 

bis sludiis et exercitationibus favere, in qiiibus profeclo, quan- 
tum possum, iuventutem retinere cupio. Bene vale et saluta meis 
verbis fratrem. Die XVI. Novembris 1537. Salutant Te Caspar 

et Milicbius. 

Philippus. 

Blaurenis adscripsit: accepi per Raspochum Vili Dee. 1537. 



158. No. 1637 »•. (Voi. DI. p. 460.) 19. Dee 

hutherus, lonas et Melanchthon ad Ioannem Pridericum- 

Ducem Saxoniae Electorem. 

Vide apud Burkhardtum 1. 1. p. 296. 




159. No. 1637 «. (Voi. III. p. 460.) 

Ioannes Fridericus Dux Saxon. Elector ad Lutherum^ 

lonam et Melanchthonem. 

Vide apud eundem 1. 1. p. 297. 



160. No. 1637*. (VoL ni. p. 460.) (a. 15^ 

Bullingerus ad Melanchthonem. 

Huius epistolae apograplion ex copia in Epist. Voi. I. Bibl. Carol. p. 48- 
ex Bibl. Schiieberg. per V. Clar. Voegelinum accepi. 

Btillingeri Epistola responsoria ad Melanchthoms ad ipsum 

Epistoìam Cai, Julii 1536. scrtptam. 

Superiore anno scripseram ad te , Philippe doctissime , Epist 
lam, qua amicitiam petii tuam; addideram commenlarios nostr 
in aliquot Pauli epistolas, ut in iis videres sententiam nostra. m 
de communi religione , ne fortassis imbutus sinistris quorundai-»" 
rumoribus, indignimi me tua putares amicitia. Is vero conat^is 
meus band caruit siiccessu felici. Scripsisti nempe Cai. lulii pra-^- 
teriti Epistoìam multo gratissimam, qua te mihi totum, prò It-'^ 
humanitate, vinculis astrinxisti amicitiae. Gratias ago et bab^^ 
tibi maximas prò isto tuo in me aninìo promptissimo , et vicissi "^ 
de me tibi polliceaiis volo, quod fniter de fratre amanlissim-^^- 
Nunc autem, quo arctins haereat inita amicitia, mitto hic ii^^ 
eruditissimi D. Vadiani de Eucharistiae consideratione libros, M^*' 
nus literarium et inilae amicitiae pignus. ISihil enim dubito can- 
ceptam illam de nobis opinionem in Sacramentis nos nuda tuoéo 



SUPPLEMENTA ANNI i&38. 115 

agnoscere sifi^oa, multorum a nobis abalienasse animos. Videbis 

autem in bisce libris, quam sancte et religiose de Sacramentis 

loquamur. Nihil, opinor, desiderabit vel ipse de literis et pie- 

p late optime meritus Dooiiuus D. Lutberus. De sua eruditione et 

1 modestia nihil dubito. Bucenis atque Zwiccius , frati es in Domino 

I 

carissimi, multis exposuere nobis, quae sit vestra in hoc negotio 
senlentia, et quam disertis verbis excludalis localem corporis 
Christi praesentiam, omnem denique eam, quae non est salva, 
eo quod Chrislus sit in uno coeli loco circumscriptus; aut quae 
veniali bumanitatis Christi videri possit contraria. Rursus quod 
ingenue fateamini, nuUam hic unionem corporis Christi cum pane 
corporalem, sed mysticam tantunr, nullam ilem fieri vel localem 
inclusionem , vel transsubslantiationeni , vel carnalem praesentiam. 
Illa enim sunt, quae impugnavimus hactenus, illa vos tueri puta- 
vimus; veram Christi praesentiam nunquam negavimus. Verum si 
hunc legeris librum dices, opinor, nobis convenire. Nil ergo 
restai aliud, quam ut Domino agamus gratias, omnesque animi 
dotes huc conferamus, ut regnum Christi domini nostri quam la- 
tissime propagetur, ut diligenter amicitium veram colamus, car- 
riera et sanguinem vere edi et bibi a fideli mente, idque non 
modo carnali, sed spirituali (credamus) hoc est in dies magis 
atque magis conglutinemur in uno spiritu, animo et mente una 
vera etc. 



ANNO 1538. 

161. No. 1645^ (Voi. in. p. 481.) 6. Jan. 

foannes Pridericus Dux Saxoniae Elecior ad Lutherum 
ceterosque Theologos Witenhergenses. 

Haec epistola legatur apud Burkhardtum I 1. p. 209 sq. 
^62. No. 1663 ^ (Voi. III. p. 506.) 6. Aprii. 

Gabrieli Didymo. 

Haec epistola ex autographo Vitenbergensi bis edita est 1) a Baxmaiino 
in Niedneri Ephemeridibus : 3^(^f4^^f^ f^^ ^^^ biflorif^e Zf^eoloo^it anni 
1861. fase. 4, p. 621 sq. epist. 7. , 2) a Schelero ex Professoris Lova* 
nieuBÌs Van de Velde Apparata Melanchthoniano in Naumanni Sera- 
peo anni 1867. No. 7. p. 105. epist. 12. 

Kjcimia pietatc et doctrina pr aedito D, Gabrieli Pastori 

Ecclesia e ^rgelianae, 
S. D. Beri valde mihi ipsi succensui, quod in discessu adeo 
^^i negligens, et nec gratias tibi agerem prò hospitio nec cetera 

8* 



116 SUPPLEMENTI ANNI 1538. 

usitata dicerem. Sed properalio fuit in causa, quare te rogo, ul 
mihi ignoscas. Nam animus est gralus. Pollicitus sum me vobis 
missuioim iileias si quas haberem de Brunsuicensi convenlu. Milton 
igiiur scriplas a Friderico Golhauae Ecclesiae Pastore, qui comi^ 
tatus est Principem. Hae enim erant copiosiores ceteris, qua^s 
accepi. Expecto copiosiores hodie. Tu cum legeris, exhibe eas- 
viro egregio D. Praeceptori Lichlenbergensi aut doctori Tetiebeir- 
Milto tibi etiam Psalmum Exurgat. Bene vale. Sabbatho poi^ 
Laelare 1538. 

Philippus Melanthon. 



163. No. 1707»». (Voi. III. p. 563.) 8. Ai 

Hieronymo Baumgartnero. 

Hanc epistolam primum edidit Scheler e Professoris Van de Velde Ap^> j 
ratu Melanchthoniano in Naumanni Serapeo anni 1807. No. 7. p.d9i»^ 
epist. 3. 

Clarissimo viro, eruditione y sapientia et virtute praestanti D, 
Hieronymo Baumgartnero , senatori inclytae urbis Noribergae, 

amico suo carissim4} S. D. 

Elsi scio Deum attribuisse rebus condiiis suas vires et non 
contemno significationes et causas physicas: tamen et hoc fir- 
missima adsensione sentio Deum aeternum patrem domini nostri 
Jesu Clu'isti condilorem naturae liberrimum, plurima moderari el 
multos trisles eveutus impedire, idque ipse comperi. El saepe 
cogito de primis parentibus. Hi post lapsum ab omnibus secun- 
dis causis deserti, tamen divinitus recreati simt. Et possem.de 
liac seiiteiìtia multa scribere quam et versibus aliquando expressi. 
lj)sa etiam quamvis adamanti incisa feruntur, 

Cum petimus, cedunt fata severa Deo. 
Nec Deus est numen, Parcarum carcere clausum, 

Quale putabatur Stoicus esse Deus. 
Ipse potest solus currus inhibere volantes, 
Ipse velut scopulis ilumina stare iubet. 
Teneas igitur de filio hanc consolationem : generationi recto- 
rum benedicetur. Genesis, ut ipse videt, pericula denuntiat. B 
non erit segnis ut existimas. Si non voles ut in republica alict^* 
in cancellaria instituatur, vitae tutissimum et velut domiciliutD 
videretur fore philosophia. Ita minus ei periculi meluendum essel. 
Sed scribam alias plura. Lycaonis castra adhuc sunt vicina urbi 
Brunswigae et exercitus angitur. Nec deest pecunia. y;^€# ovi 



SUPPLEMENTA ANNI 1538. 117 

aViovg xoQfjyovvrag , sed Deum oremus ut nobis adsit. Bene vale. 
8. augusti (1538). 

Philippus Melanlhon. 

1«4. No. 1714^ (Vol.m. p. 571.) 31. Aug. 

Henricus Bullingerus ad Melanchthonem. 

ApographoD, quod per V. Glar. Voegelinum e Tignro accepi, signa^um est: 
Epist. T. I. p. 176. Cast. C. Arch. Eccl. Tig. ex autogr. 

Clarissimo Viro, D, Philippo Melanchihoni y amico singularL 

Gratiam et innocentiam vitae a Domino. Mirum est, quam 
luas virtutes, Philippe clarissime, tuam in instituendo se diligen- 
tiam, et ingentia tua beneficia praedicaril nobis omnibus Otto 
noster*): qui et eraditione haud vulgari et moribus sanctis civili- 
biisque, quod praedicarat; approbabat. Pro quibus omnibus omnium 
nostrum nomine, gratias, quas possum, maximas ago. — Eucha- 
risliae negotium arbitror brevi fore in tuto. Nam fratres Argen- 
toratenses testati sunt, Confessionem nostrani et quam ei appen- 
dimus explicationem Basileae de Ministerio et vi verbi ac Sacra- 
mentorum conscriptam, et D. Luthero Schmalkaldiae oblatam, a 
vobis non improbari. Suspiciones fortassis reslant. Ceterum quod 
nos attinet, ita ex animo credimus, et ita palaip docemus nobis 
commissas Ecclesias, quemadmodum Confessione et ExpUcalione 
ista apud vos sumus confessi. Interim non dubitamus oberrare 
»nali genii mancipia, quae calumniis et oblrectationibus vestrorum 
animos in nostros exacerbare non desinant. Reperimus enim apud 
lìos nonnunquam , qui frigidam suffunderent , classicumque canerent, 
si locus daretur certamini. Didicimus autem , nuUum concedendum 
esse calumniatori locum. idem haud dubie ipsi quoque didicistis. 
Exlulit nos Divina clementia in suae Ecclesiae ministerium. Be- 
spicit in nos ut gregis exemplaria et sapientia praeditos grex 
domini. At Divus lacobus, quis sapiens, inquii, et scientia prae- 
^ilns inler vos? osten^at ex bona couversatione opera sua cum 
Mansuetudine sapientiae. Quod si aemulationem amaram habetis, 
^l conlentionem in corde vestro, nolile gloriari et raendaces esse 
adversus veritatem. Non est enim ista sapientia e supernis de- 
scendens, sed terrena, animalis, daemoniaca. Ubi aulem aemu- 
teo et contentio, ibi turbae et omne opus pravum. Quae e 
supernis est sapientia , inprimis pura el syncera est , pacifica ifem, 






1) Werdmtlllenui. 



118 S13PPLEMENTA ANNI 1538. 

mansueta, tractabilis, piena misericordia et fructibus bonis, absqne 
diiudicatione et sine siniulatione. Valeant ergo suspicìones. Va- 
leant concertationes. Valeant simultates. Valeant susurri et ca- 
lumniae. Amemiis nos mutuo in vera Christi charitate. luvemus 
nos mutuo in opere Domini. Reparemus Regnum Christi. Exscin- 
damus una Regnum Antichristi. Vidistis nostram confessionem. 
Intelligitis, quae sit sentenlia nostra de Evangelio, peccato, gratis, 
et iustiiìcatione iustitiaque: quid item sentiamus de Christo et 
ministerio , ac vi verbi ac Sacramentorum. Nugentur ergo errones, 
quicquid libet: Vos autem credile, nos ita tenere, credere et de- 
cere inconlaminatae religionis capita, quemadmodum confessi su- 
mus. Quod si quid in illa desideratis, indicate, obsecro, ut se- 
mel omnes cessent suspiciones et simultates. Idem scripsi et 
D. Lulhero. Nam amamus vos et cupimus illa, quae charitatem 
synceram impediunl, amota. Sane simulachra e templis, secun- 
dum leges Dei , et ex communi Ecclesiae nostrae consensu, Sancti- 
que Magistratus edicto, modeste et citra turbas exporta vimus et 
abolevimus. Abrogavimus item Papisticam, hoc est, auricularem 
confessionem , iisque renuntiavimus , quae cum illa erant colligata. 
At haec, opinor, neminem apud vos offendunt, nam ut statuaniin 
picturaeque usum sero tandem et post annos quadringentos io 
tempia Christianprum recepta non ignoras, ita scis confessionem 
institutum esse non Apostolicum, sed Patrum. Nosti nimirum 
Nestorii celebre factum. Interim vero nihil cessamus, sed prò 
officio et vocatione nostra consolamur cognitione peccati Diviuae- 
que irae perterrefactas conscientias , easque in fìde Christi redem- 
ptoris, promissionum Dei diligenti praedicatione confìrmamus. — - 
Praeterea retinemns adirne publicam illam semper in Ecclesia 
usurpatani peccatorum confessionem. Bellum fortasse nostruuo 
nimis infeliciter gestum, abalienavil a uobis quorundam vestra 
tium animos , maxime quod felicis memoriae Zwinglius illius quas 
fax et autor fuisse creditur. Ergo ut eius rei et Zwinglianae inno 
centiae vel aliquem gustum habeas, statui bisce charlas quusdaf 
adiungere, non a me quidem compositas et adornatas, sed a 
ipso editas Magislratu. Ex iis disces utriusque belli causas, < 
quod primum bellum necessitate quadam gestum est a Magistrati 
Secundum et ullimum ab hostibus illatum, a nostris vero pt 
suorum defensione exceptum est. Hostes enim subito e montibt3 
suis erumpentes agros nostros vicinos sibi invadebant ac va&tt 
bant. Hi vero coloni auxilium postulabant ex urbe. Neque enii 
procuì abeieiììi ab urbe hostes. Cumque incredibili hostium celer 



• 



SUPPLEMENTA ANM 1^38. 119 

late prejnerentiir , optimi qiiique ex urbe primi ex officio et stu- 
dio in suos procurrebant , ut hostem retinerenl, donec iusto exer- 
cilu, qui iam iam ex omui agro contluebat, arcere posseut. At 
isti occasione sibi oblata utendum , minimeque cuuclundum arbi- 
Iranles, vi illa sua, et copiis instructissimis pauculos istos nostros 
tumultuarie coUectos, et iam iam accurrentes excipiunl, circum- 
dant, et fortissime quidem, sed nequicquam pugnantes, crude- 
lissime caedunt, denique et' caesis cadaveribus odio religionis 
nostrae illudunt. Atque inter hos in primo certamine interiit una 
et Zwinglius, quem nulla libido, sed commiseratio , amor stu- 
diumque patriae, liostium ciudelitas, Magislratus item decretum, 
denique extrema illa civium necessitas armaveral, atque in com- 
mune periculum cum suis attraxerat. Verum bis nolo nunc tibi 
esse molestus. Haec autem scribo, ut si quid horum forte obstat, 
quominus syncera sit amicitia, tollatur nunc atque dispareat, et 
ut unum simus in Christo et non sint inter nos offendicula, simul- 
lates et suspiciones. Dominus lesus diu te nobis servel incolumem. 

liguri ultima Augusti 1538. 

Henricus Bullingerus, tuus. 



165. No. 1719. (Volili, p. 577.) 1. Sept. 

Ioannes Fridericus Dux Saa^. Elector et Philippus Land- 
gravina Hassiae ad Henricum Vili. Regem Angliae. 

Quid huius epistolac scribeudae ansam dcderit, narratur breviter a Bret- 
schneìdero in Prolegomenis eì in Corp. Ref. Voi. HI. p. 577. praefixls, 
pleniusque ab Hochhuthìo in dissertatione supra p. 102. sub nr. 141. 
laudata p. 602 sqq. Epistola loanuls Friderici Electoris et Philippi 
Landgra^ii nomine ex ilUus mandato a Melanchthone d. 1. Sept. scripta 
et ab Electore ad Landgrayium missa est, ut de ea iudicaret. Hic 
d. 11. Sept. Electori rescripsit propo^uitque aliquam mutationem, quam 
etiam Elector admisit. Sic mutata demum d. 25. Sept. ad Henricnm Vili. 
Regem ÀngUae missa est. Hac ralione explicatur et dici in epistolae 
fine adscripti et verborum eius diversitas , quae intercedit inter textum 
Corporis Ref. Voi. 111. p. 578— 580. et Ephemeridum Niedneri a. 1858. 
p. 607 — 610., ubi Hochhuth eam recudendam curavit. A. Bretscbnei- 
dero enim exbibetur, qualis a Melanchthone d. 1. Sept. ex mandato 
Electoris scripta est, ab Hochhuthìo autem ita, qualis a Philippo 
Landgravio mutata et approbante Electore ad Henricum Vili. d. 25. Sept. 
missa est. Bretschneiderus 1. 1. p. 578. nota **) de mutatione epistòikt' 
a Landgravio proposita animadvertit: „scd quacnam (scil.^blaeb' mtt^ 
tatio) fuerit, ex actis non iutelligitur.'' Ut lector l^ip:^n^V^a^p[^pir 
accurate cognoscat, eandem epistolam ex Hochhuth ii disSj&rUtipne li., L 
repeto, omisso tamen initio et fine cum Bretschneideri textu fere con- 



120 SUPPLEMENTA ANNI 1538. 

Saliilem diciint phirimam — quaedam commemoranda 

sunt. (Hoc initium a pud Bretschneiderum LI, p, 578. 
legatur.) 

Passim per iiniversam Germaniam vaganlur quidam errores, 
homines fanatici et impostores, qui praecipue profitentur Ana- 
baptismum, et hanc habent notam suae sectae, quod damnalo 
infanlum bapiismo rursus baptizantur. Hoc symbolum est hnius 
factionis. Porro nusquam publice 'evomunt suum virus, sed in 
latebris, videlicet intra teda obscurorum hominum, interdum in 
sylvis, ut latere possint. Cum enim videant nihil esse efficacius 
ad fallendos animos bominum quam speciem*magnae humilitatis 
ac patientiae, gratissimam vero hominibus esse liberalitatem , do- 
cent facultates in commune conferendas esse. Et ut vindiclam 
omnem improbent, negant Christian© licere imperia tenere sive 
hereditaria sive alia legitima, negant concessum esse magistralus 
gerere, exercere iudicia^ dare iusiurandum, denique lollunt re 
ipsa poUticam ordinalionem, quam Deus et instituit et approbat. 
Et de imperiis alii alias habent seditiosas opiniones. Quidam 
docent, Anabaptistas divinitus vocalos esse, ut nova et sancta 
imperia constituant, bella aliis inferant, et inchoent illud novum 
reguum Israel in lerris , de quo citant Apocalypsim. Hoc impulsi 
furore in urbe Monasteriensi in Westphalia per seditionem eiectis 
Icgiiimis magistratibus novum regnuni horribili amentia atque au- 
dacia inchoaverant , qui quidam dederunt furoris poenas. Alii 
vero negant, se nova imperia moliri ac se praesentibus polesla- 
tibus velie subditos esse, sed addunt seditiosam opinionem, quod 
non liceat ipsis militare, etiamsi magistralus iubeàt eos arma ca- 
pere, quod elsi iam dicunt dispersi et palantes, tamen si mulli- 
ludo conveniret, statim res ostenderet seditiosas eorum voluutales. 
Nam quicunque sunt capti impiis dogmatibus. lios diabolus, qui 
est homicida, eliam ad iniustas caedes et dissipationem humanae 
socielatis inipellit. Hos errores de rebus civilibus initio seruut 
qui facile capiunt vulgi animos. Quid enim plausibilius est apud 
cgenles quam rerum communio? Nonnullos superstitiosos invitai 
illa artificiosa simulatio humilitatis et patientiae. Poslea addunt 
infinitam confusionem opinionum, quas sibi ipsi temere fingiuit 
Labefaciunt recta dogmata de divinitate, de naturis Cliristi , pror- 
sus ut Manichaei iactitant illuminationes spreto verbo Dei, tollunt 
vitium originis, et quid sit peccatum non recto docent, errant et 
de iustificatione , quam tribimnt operibus, et praecipue illi suae 
patientiae et barbaricae vitae id est rerum politicarum contem- 



SUPPLEMENTA ANNI 1538. 121 

plui. Turpissime polluunt coniugii sanctitalem, in viilgus con- 
cessa polygamìa et divortiis sine ulla lege et sine iustis causis. 
Hus absurdas et falsas opiniones aliì astutiores amplectuntur per 
malitiaoi incitati gravibiis cupiditatibus et spe licentiae maioris. 
Alii hebetes per ignorantiam in haec retia incidunt seducti ab 
impostoribns , moti siiperstitione tantum, ut in multis animad- 
versum est. Et haec barbarica confusio superstitionum et opi- 
nionum erumpit tandem ubi creverit numerus in seditiones et 
caedes, ut accidit in urbe Monasteriensi , quemadmodum supra 
dictum est, et compertum est in aliis quibusdam locis similia 
conatos esse. Sed singulari Dei benefìcio hi seditiosi conatus 
iibique magna cura ita repressi sunt, ut factio illa nullam civi- 
talem teneat, nullos habeat usquam publicos coetus, nuUas eccle- 
sias, nec ferant deprehensos ulli qui praesunt, seu addicti papae, 
seu amplexi piam et puram evangelii doctrinam , sed severe eis 
adversentur, qua quidem in re nos hanc adhibemus iustam mo- 
demtionem et quam a piis magistratibus requirit. Cum aliqui 
Anabaptistae deprehenduntur , convocamus aliquot eruditos et pios 
coDcionatores , ac iubemus ul refutatis falsis opinionibus ex verbo 
Dei rectius doceant errantes, ut sanentur. Ac multi hoc modo 
revocali in viam resipiscunt. Hi non adficiuntur poenis corporis, 
sed ad pubiicam palinodiam, qua teslentur se abiicere errorem, 
adigunlur. Si qui vero perlinaciter defundunt suae sectae impia 
doginata nec cedunt vera doceniibus , hi relinentur diutius in car- 
cere, et interdum durioribus poenis castigantur, ila ul differantur 
ultima supplicia propter spem emendationis, et quantum fieri po- 
^esl, parcatur vitae. Si vero nulla spes est emendationis, ad- 
ficiunlur perlinaces ultimis poenis. Non ignorai autem Regia di- 
gnilas vestra, prò sua sapientia et studio pielalis et doclrinae 
chrislianae, semper omnibus saeculis inde usque ab initio mundi 
^boium insidiatum esse verae ecclesiae et semper conari ut 
<^mni genere scandalorum obruat evangelium et multos delerreat 
^ vera piotate. Quis enim non perhorrescal, legens hislorias 
oniniuin temporum et considerans, quam abominandis idololatriis 
^^scurata sii vera religio, quam prodigiosis haeresibus etiam in 
primo flore ecclesia dilacerala est. Retinenl tamen pii veram 
^^^m inter tanta scandala. Qua re speramus, Regiam veslram 
^ignilalem bis terriculamenlis diaboli non delerreri a professione 
^erae doclrinae, ac meminisse quod oporteal mililiam verae eccle- 

• 

^ifte semper esse plenam laboris ac certaminum adversus spiri- 
^^lales nequitias, ul ail Paulus. Ilaque eliamsi irrepseril aliquod 



12t SUPPLEMENTA ANNI i53Ò. 

conlagiiim ab Anabaptislis isiuc, non dubitamus quin Regia di 
gnitas veslra, prò sua prudentia, pietate et iustìiia, eam adhi 
bitiira sit modera tionem in hac re, ut caveat pericula, ne qu 
errores pnllulent et taraen discernanlur ab Anabaptislis homine 
pii et recle instiluti, qui papae abusus improbant a nobis quc 
que damnatos, nec cum Anabaptislis ad supplicia capiantur. Nat 
in multis locis Germaniae, ubi non traditur pura doctrina evai 
gelii, exercetur ingens crudelitas sine discrinnine; cumque sit ne 
cessaria severitas ad sanandos aut coercendos Anabaptistas, magi 
stratus alicubi addicti legibus papae hoc praetextu interfìciur 
pios eliam alien issimos ab amentia Anabaptistica , quod est ir 
dignissiuium magislratibus, qui Christiani dici volunt. Sed Regi 
dignitas veslra in re tanta discrimen faciel, ut gloriae Christi € 
innocentum saluti consulatur, qua de re prolixioreni disputationei 
scribendam esse duximus. Usus nos érudiit, ad retineudain i 
ecclesiis tranquillitatem et cavenda mala dogmata, utilissimui 
esse consilium, si curetur ut pura evangelii doctrina recte trj 
datur populo. Magna enim vis est verilatis nec facile labefacta. 
potest, postquam recte percepta est, ac mediocriter instructi c-j 

vere et per sese refutare illas — Bene valeat R. D. ^ 

[Haec ejctrema epistolae pars cum Bretschneideri tejriu cì^é 
gruens in Corp, Ref. l, L p. 580. legatnr,) Datiim XXV. di: 
mensis septembris, anno domini M. DXXXVill. 

loannes Fridericus. 

Fhilippus. 



166. No. 1720. (Voi. III. p. 580.) 1. Sept 

Petrus Taschini ad Georgium Schnabel. 

Haec epistola a Petro Taschio anabaptista ad anabaptìstam in Anglis 
Georgium Schnabel germanicc scripta apud quosdam huius aectae a 
Philippo Landgravio Hassiae in pago Wolkersdorf captos inventa est, 
ex qua inteUigebatur, hauc sectam etiam in Anglia esse dìvulgataoi' 
Quapropter Landgravius consultum esse iudicavit, ut ab ipso et loaone 
Friderico Principe Electorc Sax. Henricus Vili. Rex Angliae de hac 
re certior fleret suisque Utteris ista epìstola adderetnr. Ut Rex eam 
legere posset, a Melanchthone ex mandato Electoris exeunte mense 
Augusto in latinam Unguam translata et sic in Corp. Ref. Voi- IH* 
p. 580 — 584. recusa est. Genuinis Taschii verbis eam Hochhuthius 
1. 1. p. 603 — 606. edidit. 



ST3PPLE1IENTA ANNI 1539. 123 

167. No. 1761*. (Vol.ni. p. 619.) (anno 1538.) 

Tidemannus Giese, Episopus Culmiensis, ad Melanchthonem. 

Hftec epistola edita 68t in Vollbreòlitiì libro: Gontinuirtes gele^rtedPreogsen. 
Trimeslr. 1. No. Vili. p. 150 — 156.; sed hnnc librum nondum in^eni. 



ANNO 153». 

168. No. 1772^ (Voi.. III. p. 635.) (31. Jan.?) 

ludicium LMtheri^ lonae^ MelanchthoniSy Spalatini aliorum- 

que de defensione. 

Hoc iudicium legatur in de Wettii coUectione epistolarum Lutheri a 
Seidemanno continuata Tom. VI. p. 225. No. 2494. 



169. No. 1773 ^ (Voi. III. p. 637.) 2. Febr. 

Luiherus ad Melanchthonem. 

Vide in Lutheri epistolis ed. de Wette Voi. V. p. 158 sq. No, 1836. — 
8eidemannu8 in continuatione de Wettianae collectionis Voi. VI. p. 225 
sq. suspicatur, Lutherain etiam post mediam Februarium ad Melan- 
chthonem scripsisse epistolam nondum inventam No. 2495. 



no. No. 1775 ^ (Voi. in. p. 638.) (mense Febr.?) 

Nicolao Bromio. 

Hanc epistolam sine dato edidit Prof. Aug. Scheler ex Apparato Melan- 
chthoniauo Professoris Van de Velde in Naumanni Serapeo anni 1867. 
No. 7. p. 101. epist. 6. — Bromius quìdem in epistola annotayit: 
„Accepì Patavia 4 januarii 1539.*'; at Melanchthon Francofordiam, ubi 
eam scripsit, demum fere medio Februario illius anni venit. 

AVco/ao Bromio Francfordcnsi in academia Patavina amico 
, suo carissimo S. D. 

Hanc epistolam scripsi in aedibus meis *) Francofordiae , Ni- 
colae carissime. Adeiam enim in comitatu ducis Saxoniae, qui 
i'uc venerai ut iudicium ferrei inter noslros et adversarios. Ea 
^6s nondum erat perfecia, cum lii Galli hinc dissiderent. Scribam 
^gitiir de conventus exitu prolixius post calastropham , elsi spero 
^eum defuturum •) esse nobis , lamen an hfiec aeslas sii futura 

1) meis] sine dubio Mei. scripsit: tuìs. 

2) defuturum] sic 1.1. legitur prò: non defuturum. 



It4 SUPPLEMENTA ANNI 1539. 

tranquilla, valde dubito. Maier le anxie desiderai, ipse sui 
horlatus ut te revocet in Germaniam. Nam forensibus exercitii 
tibi opus esse multis de causis iudico et illa consuetudine di 
cendi et scribendi senatorio more. Hanc ad rem disputatione 
illae te natis (?) ') instruent, sed de hoc meo Consilio post pauco 
dies scribam uberius. Hi*) iuvenes sunt ex gallica natione libere 
liter eruditi; quaeso ut eis tamquam recentibus hospitibus usitat 
officia praestes. Bene vale. Tui oves deo *) beneficio sint *) incc 
lumes. Te videro cupimus 4. ') 1539. 



171. No. n75«. (Voi. m. p. 638.) 2. Mar 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Vide in Lutheri epistolis ed. de Welte Voi. V. p. 170 sq. No. 1845. 



172. No. 1783 ^ (Voi. HI. p. 648.) 14. Mar 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Voi. V. p. 172 sq. No. 184(5. 

173. No.l784^ (Voi. m. p. 650.) 18. Mai 

Wolfgango Capitoni. 

Autographon huius epistolae ìd tabularlo Seminarii evangelici Argentcx* 
tensis asservatur (certe asservabatur), ex quo Vir Rev. C. Schmì 
Prof, tbeoi. Argentoratensis benigne eam mihi descripsii. — In eii 
titulo ab ipso Capitone adscripta sunt: ^Philippus de politicis sui 
ex Francfurto, anno 39." 

Egregia doclrina et pietate praedito D. ìf^olfgango Capitan 
docenti evangelium pie in ecclesia ^rgentinensi , amico carissimo 

S. D. Et rei publicae causa, et quia privatim te proptei 
tuam virtutem, pietatein et doctrinani plurimmn amo, cupio àf^n- 
ariav et oblivionem sanciri offeiisiouum , si quae unquam inci- 
derunt. Libellus politicorum scriptus est aliquantum post tumul- 
tum ut vocant agricolarum. Eo tempore incaluerant, ut scis, iniar 
uostros certamina minime utilia. Legeram autem quandam respon- 
sionem excusam typis Basileae vel Argentinae , de tribus arliculis. 
Erant in bis etiam haec quae cito; nani mei nominis ibi mentio 
fiebat. Edita illa fuisse certum est ; sed si apud nos excusus 

1) natia (?)] prò hac voce fortasse legendum est: satis 

2) Hi ] legendum esse videtur: Hic 

8) oves deo] corruptc prò: omnes dei (?) 4) sint] prò: sunt (?) 

5) 4.] buie numero praecedit litera n delcta. 



SUPPLEMENtA ANNI 1530. Ifó 

oisset meus libellns post prìmam editionem, ipse sustiilissem 
uuin et Cing^lii nomen. Nunc mihi gratissimum facies, si quis 
Stic edit, si curaveris ut deleatur tota illa sententia, ac prorsus 
ibi ius facio confodiendi illum locum tuo arbitrio. Bene vale. 
8 Martii. 

Fhilippus Melanthon. 



114. No. 1788*. (Voi. m. p. 671.) 26. Mart. 

Lutherus ad Melanchthmiem. 

Vide de Wettii coUectionem epistolarum Luther! Voi. V. p. 174. No. 1848. 



175. No. 1820»». (Voi. in. p. 720.) 22. Jun. 

Ioannes Fridericus Dux Saxon. Elector ad Lutherum^ 
lonam, Crucigerum et Melanchthonem. 

Haec epistola legaiur apud Barkhardtum 1. 1. p. 324 sq. 



1T6. No. 1821 \ (Voi. in. p. 721.) 24. Jun. 

Georgia Kargio. 

Has litteras primum edidit Scheler ex Apparata MelaDchthoniano Pro- 
fessorift Van de Velde in Naumanni Serapeo anni 1867. No. 8. p. 116. 
epist. 19. 

fregia doctrina et pietate praedUOy Magistro Georgia Karg, 

amico suo. S. D. 

Gaudeo istic illucescere et propagari evangelium et opto ex 
animo ut douìinus noster lesus Christus, qui sedet ad dextraiu 
palris ut det dona hominibus, coelestibus donis Ecclesiam suam 
instauret, ornet ac cumulet. A principe nostro impetratum est, 
<liiod voluisti. Est enim aequissimus piis ingeniis, quae videntur 
Kcclesiae usui foro. Te rogo, ut cum iam ad docendum vocatus 
^is, nostrae amicitiae memineris. Praeclare inquit Basilius: non 
^agis sinistrae opus est dextra quam Ecclesiae consensus docen- 
^i^ui. Si fueris accersitus a duce Othenrico , quaeso ut ei morein 
S^^ras, tibique in patria quaeras interim vicarium aliquem. Non 
^t enim negligenda occasio propagandi evangelii in ea parte Ba- 
^ariae. Quid est optabilius quam ut simul et Christi notitia latius 
^Pargalur et Germaniae concordia et consensus constituatur. Hae 
^uae maximae res ita efiìcientur, si Bavaria amplecteretur evaii- 



1X6 SUPPLEMENTA ANNI 1539. 

gelium. Estque offìcium pleuum pietaiis et dignum praestantibus 
ingeniis, liane tantam rem adiuvare. Generoso corniti, domino 
tuo aie coniniendabis. Bene vale, die loannis Baptislae 1539. 

Pliilippus Melaiithon. 



177. No. 1821 «. (Voi. in. p. 721.) 24. Jan. 

Wenceslaus Lincus ad Lutherum. 

In hac epistola, cuius apographoo ex Voi. MS. Thomasiano in 4^. factnio 
in Codice 58. 4^ Bibliothecae Hanìbnrgensis fol. 81^ — 82^. in manibas 
habeo , de eadem re agiiur ac in ilUs duabua Melanchthonis et Linckii, 
quae in Corp. Ref. Voi. HI. p. 718— 720. No. 1819. leguntur. 

Gratia et Pax a Deo Patre per lesuni Christum, Domimim 
nostrum. Amen. Scripsit ad me Dn. Philip, Melanihon iussu Prin- 
cipis Electoris, multis argumentis persuadens, ut Lipsiam me 
transferam ob Evangelium et gloriam Christi promulgandam. Faleor 
equidem me erubescere, si tam crebris vocationibus optimi Prin- 
cipis non obtemperem. Obstant interim in hac re quam plura 
non modici momenti. Paratus sum prò Chrislo nedum Noribergam, 
sed eliam totum mundum et hanc vitum relinquere, sed inops 
consilii sum, quidnam magis conducat. Difficile enim videlur, 
nostrani Ecclesiam relinquere, cum non sit maior virtus parare, 
quam parta tueri. Versatur ob oculos id dictum: tene certa, di- 
mitte incerta. Fratres ut maneam admonent. Nolim autem deesse 
promovendo Evangelio , videoque messem ingentem in patria mea 
imminere. Te igitur per Christum Dominum, et frateroam in 
Christo charitatem obtestor ac oro , ne graveris in hac re tum 
inihi communicare consilium, quo semper bactenus sum usus in 
bisce causis Evangelicis. Mitto coram ea, quae me attrahunt, 
ac quae retrahunt. Consulito cum Phìlippo et Iona. Quod melius 
fuerit, ei parebo, sciéns ex Christi verbis: Ubi duo vel tres in 
ipsius nomine convenerint, ipsum in eorum esse Consilio. Si 
iusseris ut migrem, fiat Domini volunlas, et poteris significare 
Principi, quatenus vocer. Si videbitur, ut maneam, ilem acquiescam.- 
Satius tamen puto, quod maneam, et locum, quem teneo, non 
deseram. At non mea, sed Christi Domini voluntas in omnibus 
praeferatur, cui soli gloria in secula. Amen. His bene vale, et 
ora Deum prò me, ut me doceat suaui vohintatem facere. Sed 
et per latorem praesentium saUem paucis responde. Dabam Nori- 
bergae die S. loannis Bapistae. An. 1539. 

Qvae ad migrandum moveant, haec sunt: 



SUPPLfiBiENTA ANNI 1539. 137 

I) Christi gloria et Evangelii promotio, cui non servire ne- 
fas censeo. Nec enim unquam saiis graiiarum agere possumus, 
quod palriam ab impiorum tyrannide liberalam Evangelio suae 
charilatis illustrare coeperit. Ad id cooperar!, caeterosque opera- 
rios iuvare fetìcitatem duco. . 

2) Movet deinde reverentia lllustriss. mihique Clementiss. 
Electoris Saxoniae, queiiì expertus sum milii semper clementissi- 
mum et faventissimum. Itaque confundar in me ipso, sì non 
debeam ei morem gerere, praesertim cum iaiu tertio vocet, aut 
Yocanduna curet, ne forsan ....cosus*) iudicer, aul non nisi quae 
mea sunt, quaerere videar. 

3) AUicit et debitum Beipublicae Christianae, potissimum 
autem patriae et illius civitatis, in qua tot pii sunl inventi, qui 
prò Christo non dubitarunt omnia relinquere, dmn persecutioneui 
paterentur, ex pulsi civitate, quibus rursura servire Christo gra- 
lissimum non dubito. 

4) Accedit et hoc, quod cum locus sit studii, summopere 
mihi conducerei aliqualis studiorum meorum renovalio. Per tot 
euim annos otio quasi vacans exercitium studiorum non habui, 
sicut carbo segregatus ab igni vel ceteris prunis ardenlibus amittit 
virtutem. 

5) Commodius etiam fìlios meos eo loci possem applicare 
^ studio, quos alioqui prò videro necessariis expensis studii non 

valeo, proque eisdem nonnihil agendum censeo. 
Retrahunt autem me ad manendum hic 
1) Quia fratres manere suadent, necessarium putantes Eccle- 
i>iae Dostrae quae non minus nunc, quam ante decennium, opus 
l^abet Evangelio. Satan enim mìris modis impedire conatur et 
abducere. Quamvis autem sint boni viri et docti, qui conser- 
vare possent, Deo fa venie, nihilominus tamen seniorum auclorilas 
nonuihil officerò videlur. Unde, cum Paulus maximam collocarit 
operam ad conservandas Ecclesias, quas plantaverat, ut per omnes 
fipistolas fere eius palei, indignam eie. {Hic desinit epistola in 
^'. Hamburgensi.) 



\ ng. No. 1821 •>. (Voi. III. p. 721.) 24. Jun. 

Wencesh Lincus ad Melanchthonem. 

Haec epistola h. 1. recuditur ex bocce libro: Epistolarum bistorico- 
ecclesiasticarum Seculo XVl. a celeberrimis viris scriptarum Semicen- 



1) Priores huius vocis duas syllabas certo iegere non potui, 



128 SUPPLEBAENTA ANNI 1530. 

turia. Ex auiographis et apographis fide dignis deBcrìpsii ac primiiDCk 
edidit Beruh. Frideric. UummeL (Halae 1778. 8*.) p. 33 aq. no. XIV. 

Lincus PhiL Melanchthoni. 

Gratiam et pacem a deo. Literas tuas , claiissime vir , accepi» 
quibus voluntaiem meam pergendi Lipsiam requiris idqiie ut fa- 
ciam multis et fìrinis argumentis adhortaris. Ego quidem prò 
Chrìsti gloria promovenda per evangeliuui non tantum illnc, sed 
ad extremos mundi terminos profìcisci non dubitarem. Scio, me 
Cbristo Jesu domino meo debere totum, quod sum et quod pos- 
sum. Accidit autem, quod non tantum pierisque viris pnidentibas 
evenire solet, ut in propriis consiliis expertes ìsint consiliorum; 
sed et divo quoque Paulo, qui ignorabat, utiiim e duobus eli- 
geret, dissolvi, et quod optabat, esse cum Cbristo, ant manere 
diutius. Ego hactenus in bis et similibus negotiis arduis D. Mar- 
tini, quem ut praesentem patrem et praeceptorem semper* colui, 
sum amplexus Consilia. Sic eius Consilio Monachis meis liber- 
tatem permisi, licet velut haereticus apud Caesarem accusatus et 
alia multa ab hypocritis fuerim passus. Eius Consilio ab Alden- 
burgo migravi Noribergam. Eius Consilio hactenus bic perstiti, 
quamvis a principe non semel alio vocatus fuissem. Eam ob rem 
et nunc ex ipsius Consilio domìni voluntatem exspecto; nec mihi 
ipsi fido. Scripsi et in summa, quae me movent ad hic manen- ^ 
dum, ne sicut avis e nido transvolem; et quae me movere pos- 
sent ad migrandum et votis principis parendum. Unde rogo per- 
pendatis trutina, quidnam sit factu magis proficuum. Ego ex 
vobis Dei exspecto miraculum, paratus, id subire, quod in Christi 
gloriam fuerit. Amo principem electorem ex corde, nec dissido, 
me ipsius votis offerre: non quod fìdam in priiicipibus; sed quod 
sciam me debitorem iis, praesertini fidelibus. Maiorem in hoc 
principe fidelitatem et humanitatem comperi, quara in vilioris 
conditionis nisticis superbis, ne dicam impiis asinis. Et cur non 
obsequerer ac ferrem prò eo, ne dicam prò Cbristo, quod feren- 
dum est ab aliis impiis? Igitur una cum Doctore consulito pre- 
cor, quod optimum et prò Christi gloria potissimum fuerit. His 
in domino vive feliciter et vale. Datum Norimbergae die Johannis 
Bapt. 1539. 

D. Wenceslaus Lincus. 



SUPPLEMENTA ANNI 1539. 129 

179. No. 182^^ (Voi in. p. 741.) 2. Jul. 

Helius Eobanus Hessus ad Melanchthoneif^. 

Hae liUerae inveniuntur in hocce libro: Helii Eobani Hessi Poetae ex- 
cellentiss. et Amicorum ipsius, Epistolarum familiarium Libri XII. etc. 
(Marpurgi, HeBBorum 1543. Foi.) p. 203 sq. epist. uUiiua libri Vili. 

Opttmo ac doctiss. viro, D. Philippo Melanthoni, amico summo 

suo, Helius Eobanus Hessus, S. 

Non desino nunc hos nunc illos libi commendare , mi Philippe, 
vel eorum qui bine ad vos migrant, vel etiam qui aliunde ad te 
proficiscunlur. Fersuadent enim sibi plurìmum apiid te posse meas 
literas, et habere multum momenti commendatìonem , quod sciant 
pìeriqne eorum 'permagni me apud te fieri: eadem igitur fiducia, 
qua nuper Danicum iuvenem tibi commendavi, commendo et hunc 
Andream Herdenium Francofortanuoì , discipulum nuper nostrum, 
te audiendi cupidissimum , quem ut in discipulorum ac auditorum 
tuonim numerum admittas precor, spero indolem tibi non displi- 
cituram. Sic certe se erga nos gessit, ut bona conscientia tibi 
eum, nisi fallunt omnia, possimus et audeamus commendare: ego 
tot preces me in eam rem urgentium , excutere nulla ratione pos- 
sum, adeo non desìstunt et instant plerunque etiam moleste, 
etìamsi ego saepe illis tuam humanitatem ita praedico, ut dicam 
non esse ipsìs opus ulla commodatione ') , solere tuapte natura id 
tacere te quod ut facìas a me se impetrare posse confidunt. Et 
ntcunque ea se habeant , hunc Herdenium rogo sic tibi sinas esse 
cominendatum , ut sentiat aliquateuus sibi meas literas profuisse. 
I)e Fastis scripsi tibi cum Danico Hermanno, quod ila facturum 
nie ut sum pollicilus , certo debes confiderò, nam est etiam sua 
sponle in eum laborem valde propensus hic animus, quem iam 
dudum parturit, utinam non nascatur ridiculus mus. Vos obsecro, 
te dico , Lutherum et lonam , et alios bonos viros , qui estis Deo 
Sratissimi et acceptissimi ministri, orate prò me, ut ad eum la- 
borem perficiendum, et vires sufficiat, animum iuspiret, et vitam 
donare et conservare dignetur: quod si facietis, ut facturos con- 
fido, spero, sicut in Psalterio feci, et in hoc me vobis esse salis- 
fecturum. De profectione ad loachimum scire pervelim quid con- 
stituas, oroque ut, si possis, rescribas. Item de Lypsica Aca- 
deinia quid speres, quid sentias, quid futurum augurerò. Ego 
'^rincipem habeo valde benevolum, et mei vere amantem, alque 



1) commodatione] sic 1. 1. legitur, sed sine dubio legendum est: com- 
^tudatiuue 
Sipploi. lelaMbUi. 9 



ISO SUPPLEMENTA ANNI 1539. 

etiam propemodiini liberalcm futumm, nisi obstaret in hoc auli- 
corum quorundaiu avarilìa et malìgnilas, atque eonim io primis, 
qui plurimiim el debebant mihi, et ego sua sponte facturos spe- 
raram, scd ego et paruin aulicus, et natura simplex, mores isios 
fero potius quaui oppugnem, nihii enim perfecero, et invidiam 
mihi haud dubie contraxero: tamen liacc apud te talem amicum 
conquéri videbatur milii habere quiddam etiam solatii. Saluta 
D. Luthcrum , unicum liuius aelatis lumen , et D. lonam et Mili- 
chium. Martiburgi ad Lanum, die Visitation. Mariae. M. D. 
XXXIX. 



180. No. 1830*. (Voi. m. p. 743.) 17. JnL 

Henningio a Holsfein. 

Haec epistola ex Simouis T^eupoldi apographo, quod in tabularlo Hegt- 
polena. Schwerini asservatnr^ edita est in 6. C. F. Lischii 3a|T(&$eT 
bed Seretnd fùr mtì{tnòìxt%\\^t (S^ef^ici^te unb HCtertbum^fniibe. Voi. V. 
(1840.) p. 237. Nr. 4. 

©em ernuc^lcn t)nb flffhrctigcn germina i)on ^tA^tn, crbfc« }inn fCntfcrt* 

^a^en, me^nem gùnfHijen 4>em. 

®ot« gnabc burc^ unfcm ^em S^^fum K^riflum juuor. Smueflcr, gè* 
fhfenBet i(ier. ®. ®mue|lc fugc 3^ ju »iffen, H^ SWagipcr 3oP, Don ttcl* 
^em td^ mxo\{^ gefd^rtcben, ftci^ crbotten, ju S. S. ju re^fcn na^ SRagba» 
Iene o^ngefc^rltc^ 14 tage. 3!)enn tt)ic»oI 3n b'a^ ?c6ri« »erfaffcn but(| 
@ottc« gnabc, fo ifl er bocff jum njanbcm no^ ni^t tool gefé^itft^ »fe foM^ 
aHe^ ber bot fclb berlci;tcn fan, ber felb bet) bcm MaQifho gctoefen, 3» 
jefe^en t)nb angcrcbt ^at. ©icipe^I benn 3n mar^c^t affo, ba« biefer 9Dla« 
gijler fur anbrc fe^r xooi {jcfc^trft, Derminffttg \)nb gelert 3fl, »ie menigfldj 
d^te bejengen trerben, ©ittc td^ g. S. trofie mit bem Deriug gebult ^fl^en, 
3^t au^ bemeltcn Magtflcr laffcn befo^Ien fc^n , 2)ann 3c5^ ^off bur^ ®ott<« 
pabe, ®r wcrbc Me 3uGfnt, fo 3^ ®. ®- Ju beue^Ien furl^at, trewli^ 
l)nb loblid^ tonbcrtoet^fen. SBo 3* «u(^ S. S. toeì^tcr ^tcr 3n ober fjun^ 
btenen fan, Mn 3* folc^e^ ju t^ucn wifltg, J)anri 3^ xot\^^, ì>^^ ti ®otó 
ttttle »nb bcfe^I ijl, ba« man bie jungen Icut, befonbcr fo ju ben SUegimenten 
etwa fotfen fomcn t)nb gcbraud^t werbèn, jur crfcntnté d^rlfllicl^er let, ju 
alien tugenben »nb rerflanb beét Sftcdjjten tjffgfe^on foU. ©arju bin 3^/ fo 
t>iel m^rSot rerlie^cn, mit allem SIet)g ju l^elfcn millig. ®ot bettni^r®. 6. 
altje^t. Datum SBItebcrg 17. 3ultt 1539. 

S. ®. tDifliger 

$^t({p)>u$ a^elant^on. 



SUPPLEMENTA ANNI 1589. ISl 

181. No. 1846 k. (Voi. III. p. 771.) 5. (?)Sept 

(Apocha.) 

Ex aatographo, quod cum alio Melanchthonis scripto jatino infra affc 
rendo Dr. Giqsburg Anglus anno 1868., quo Halis commorabatur, Llp- 
siae emit et mihi aliquamdiu tradidit, ut scripti utriusque edilionem 
prò ipso suis impensis in officina Hendelii typograpbica curarem. 

3<^ ^)^Uti)^u« mclont^on l^efenn ha^ ì^ t>on bcm ^erm K^rijloff $(anlcn 
eini)fan9en ^ab funjfjij flbrcn »ff ha^ quartal crucis 1539 

me^r f^ab I6f enu^fangen funff »nb 3»enf(i^lg jloren Sulag i)ff btfe« 

: portaL 

! Huic apochae subluncta est haecce altera Melchìoris Pendii: 

, 3^ aWelc^fer ^tnh bfen ©a^ i^ cm^fangen ì^ah XX ff. auff« quart(al) 
r cruc(is) ìoon 8u(nfften) ta^ ®ei)temt»er 1539. 



\ 182. No. 1863*. (Voi. IH. p. 789.) 12. Oct. 



I 



Ioannes Prìdericus Elector ad Lutherum, Bugenhagium^ 

lonam et Melanchthonem. 

Hanc epistolam vide apud Burkbardtum I. 1. p. 831 — 333. conf. ibid. 
notam *♦). 

183. No. 1865K (Voi. IH. p. 796.) 24. Oct 

Andr. Osiander ad Georg. Spalatinum. 

Apographon hnius epistolae, quam Andr. Osiander, Ecclesiastes ad S. 
Laurent. Norinberg. de fanatico Decano Patavieusi Ruperto a Mosham 
Bcripsit, in Codice MS. 58. Bibliothecae Hamburgensis fol. 80* — 81 ■. 
ob oculos habeo. 

S. el P. a Deo Palre, et Domino nostro J. C. Amen. Quan- 
<iuam novanim rerum nihil admodum sii, dignarum praesertim, 
<liiae tuis auribus ingeranlur, oplime Spalatine : tamen committeu- 
^flin non putavi, ut fratri tuo nuUas ad te darem literas. Nos 
Wc belle valemus , et tranquilli sumus , nisi quod D. Rupertus a 
Mosham, utriusque luris Doctor, Canonicus et Decanus Pataviensis, 
n^per etiam Consiliarius Regis Ferdinandl ob *) et fanatica 
^ogmata non tam expulsus, quam cum expelli metueret, sed 
cum*) inquisitione , sponte profugus et exul ad nos pervenit, 
scque Senatui mira improbitate insinuavit, et ingessit, quasi 



1) Hoc vacnum in MS. exstat; quaenam vox omissa sit nescio. 
?) In margine ad liaec dubia verba adscriptum est: f. (i. e. fortasse) 
scilìcet in 

9* 



ISt SUPPLEMENTI ANNI 1530. 

baberet rectam viam atque rationem resarciendae in Ecclesia con- 
còrdiae, quam illis aperire vellet, ita ut auscultaiores darentur 
Hieron. Baumgartner, Sebast. Gross, Senatores, D. Hebensiein, 
D. Christoph. Gugely ICti, Vincislaus et ego etiam interfuimus. 
Fecit legi suas nugas, quas ronscripserat , in quibus Pontifex et 
Lvtherus ex aequo iiicessebantur, et Lutherus quidem miris, 
inauditis, exquisitissimis , virulentissimis et venenatissimis con- 
viciis exagitabantur , cum ei *) et Lulberanis omnibus affìngerentor 
impudentissimi errores, quorum fuit unus, quod Lutherani doce- 
rent, reliquias peccati non debere expurgari. Qui cum legerelur, 
ego amplìus dissimulare non potui , sed palam et in faciem accu- 
savi eum impudentissimorum mendaciorum, idque cum protesta- 
tione coram omnibus auscultatoribus , ut si sibi iniuriam a me 
fieri putaret , me iudicio cum ilio acturum. Ego enim veìlem hoc 
de eo perpetuo et constanter dicere, quod impudenter mentiretur, 
nec vir bonus esset. Hanc contumeliam bonus ille vir decoxil 
Caeterum de sarcienda concordia verbum nuUum. Nam bac arte 
insinuavit in boc tantum, ut Senatus eius convicia in nos et 
fanaticas eius opiniones audiret, sperans, homo stultus, se hoc 
assecuturum, ut Senatus eum reciperet, concionandi munus com- 
mitteret, et legationem ei decemeret, primum ad Ducem Saxoniae, 
deinde ad reliquos status, quo Lutherum omnibus haeretictUD 
probaret, et sua dogmata mundo obtruderet. Snmma dogmatuin 
est, se esse Helciam Sacerdotem, qui libmm legis deperditum 
iterum invenerit, et sperat, se reperturum aliquem losiam. Duos 
esse Antichristos , carnalem et spiritualem. Carnalis Papa, spiri- 
tualis Lutherus. Papam poenitentiam acturum et emendandum 
esse, camque per ipsum Ecclesia reformetur, tum lucem Solis 
septenapliciter fore, ut Esaias ait, et novam Hierosolymam spiri- 
tualem aedificandam, cuius duodecim fundamenta essent duodecim 
articuli fidei: duodecim autem portae essent quatuor Trinitates, 
quarum prima Pater, Filius et Spiritus S. Secunda: Verbum, 
Fides, Charitas. Tertia: Intellectus, ratio, voluntas. Quarta: 
Cor, OS et opus. Et sic, ut prima Trinitas, ita etiam secimda 
prorsus sit unum. Et recte dici: Fides iustificat, dilectio iustì- 
ficat, opera iuslificant. Et Lutherum decere fidem monacham, 
eo quod esset solitaria sine operibus. Se autem decere fìdeui 
monarcham, i. e. illam secundam Trinitatein, de qua recte dice- 
retur: Sola fides iustificat. Se esse unum, qui in sacris literis 



}) eì] MS. calami errore: in ei 



SUPPLEMENTA ANNI 1539. tSS 

Kpererit , quod liceat dicere : Sola Jides ùistt/icat : nempe f^óvov 
xiffjsvs Marc. V. et Lue. Vili. Et huius generis nugas infinitas 
Senatus sprevit, neque quicquam ciim eo negotii habere voluit. 
Sed prohibuit, ne doctrinam suam cum quoquam communicaret, 
visi cum concionatoribus forte. Nobis suasit, ut quasi nostra 
sponte privatim hominem confutaremus. Quod cum faceremus, 
bomo non quievit, donec obtineret duos illos Senatores superiores, 
ut adessent. Confutavìmus hominem sic ut lapides victum cla- 
mare potuissent Solus ipse stipes nihil movebatur. Sed de 
integro postulavit stipendium prò suis quatuor equis, et quatuor 
-vel tribus insuper addendìs, ut legaretur, sicut dixi. lam dudum 
cogitas, hominem insanire. Ego vero puto eum a Satana agitari» 
sed sic, ut tamen non morbo aliquo ìaboret, sed potius sic, ut 
ludas. Est enim satis loquax et facundus, etiam Latine: Graecas 
gustavit, sed praeter linguas nihil bonarum artium tenet: et, si 
non coerceatur, posset magnum excitare incendium. Nos, quia 
diu hic haerere non poterit, ac ne volet quidem ita circumdatus, 
scribimus amicis, ut quoquo terrarum se conferat, notum sit, 
quid ab eo exspectari debeat. Et videor mihi videre Satanam 
una cum Fapistis hoc muUifariam multisque rationibus elaborare, 
ut, excitata aliqua nova et prodigiosa secta Lutherum obscurent, 
iuvésum*) faciant, eique contentum inducant, quo statim Luthe- 
ranis bellum inferatur, ut iam infinnis et studiis vulgi privatis. 
Hoc omnibus viribus caverò debemus. Sed de homine stolido ni- 
mis multa, cum tamen restent plura. Bene vale. 24. Octobr. 1539. 



184. No. 1870 ^ (Voi. IIL p. 820.) lO.Nov. 

Testimonium. 

Hoc testimonium academictiin prò M. Simone Leupold Pretinensi Vir 
dar. 6e. Chr. Frid. Llscli in lilgenii Ephemeridibus : Zeitschrift fUr 
die historische Theologie, anni 1841. (Leipzig 1841. 8^) fase. L nr. IL 
p. 55 — 62. cum largis Prolegomenis (p. 55 — 59.) ex autographo Melan- 
chthonis ita eyulgavit, cum omnibus lituris ac verbis vel mutatis vel 
tantum ex parte quadam exaratls, ut vera imago primi scripti prae- 
beatur. Hoc autem loco iterum editur, sicut ex ilio primo scripto 
nitidius exBcribendum fuìt. 

Petivit a nobis testimonium de suis moribus et studiis Ma- 
Elster Simon Lupoldus •) pretinensis. Id ei summa voluntate im- 

1) iuvésum] sic in MS. legitur^ sine dubio calami errore prò voce: 

2) Lupoldus] M. Simon Leupoldus ipse hanc nominis formam emendavit 
*■*• Leupoldus. 



134 SUPPLfiM£NTA ANNI 1530. 

perii vimus; cum in Academia nostra versalus sii amplius octennio% 
comperimus eum singulaiis dexterìtate ingenii et bonis ac bone- 
stis moribus praeditum esse. Ad has animi dotes adiunxit opti- 
marum artium studium, cumque se in lingua latina diligenter 
exercuerit, genns dicendi probabile consecutus est. Ac ne renine 
doctrinam natura copulatam a dicendi exercitatione divellerei, 
philosopbiae operam dedit et cum dialectì^en diligenter didicit, 
tum vero initia doctrinae physices et illius puicherrimae parti», 
quae ostendit rationem motuum coelestium, attigit. Et quoniana 
bonae menti praecipua esse cura debet, ut recto, agnoscai et colijii 
deum, magna pietate didicit christianam doctrinam., de qua anc^. 
plectitur ecclesiae calholicae Chrisli consensum, quem et cecie, 
sia nostra profìtetur, et abhorret ab omnibus fanaticis opinionib^s 
damnatis iudicio catholicae ecclesiae Christi. 

Itaque buie Simoni propter ipsius virtuiem et erudiiionem 
decretus est in Academia nostra gradus magisierii in pbilosophia, 
idque bis publicis litteris testatum volumus. Cum autem expediat 
reipublicae bona ingenia et instruere eruditione, tueri et prcve- 
bere, commendamus bunc Simonem omnibus bonis viris, qui qui- 
dem, ubi industriam eius perspexerint, haud dubie nostrum de 
eo iudicium comprobabunt. Etsi autem intelligimus , illustrissi- 
mum principem ac Dominum Henricum Ducem Megalburgenseoii 
qui suo iudicio, ut est ingeniorum censor prudentissimus, hunc 
Simonem in aulam accersivit, singulari cum benignitate com- 
plexum esse, tamen rogamus, ut et propter nostram commenda- 
tionem aliquid studii ad benevolentiam suam erga bunc addere 
velit, praesertim cum principes viri in ea re bene mereantur de 
tota republica, cnm bonos et industrios viros ad negotia adhibeul 
et autoritate ornant. Datae Wittebergae Die Novembris decima 
Anno 1539. 



185. No. 1815»». (Voi. m. p. 830.) 13.Not. 

Ioannes Fridericus Dux Saxon. Elector ad Lutherum 

et Melanchthonem. 

Vide apud Burkhardtum 1. l. p. 336. Hae literae spectaut ad seriptoiD 
Luthero et Melanchthoni supposltum, quod in Corp. Ref. Voi IH* 
p. 830 — 837. exhibeiur. Utriusque ad Electorem responsum deeat. 



1) octennio] a Leupoldo ipso emendatum in: decennio 







SUPPLEMENTI ANNI 1539. 
186. No. 1888»». (Voi. III. p. 849.) . 

Lutherus, Melanchihon aluque Theologi ad Philippum 

Landgravium Hassiae. 

Haee epistola latine et germanice a de Wettio in sua coUectione episto- 
laram Lutheri Tom. V. p. 2 i7 — 247. afferiur, et p. 237. in Prolegomenia 
saspicatury eam ex latino in vernaculam linguam ease trausiatam, quod 
germanica verba in editiouibus valde differant. In Seidemanni conti- 
nnatione collectionis de Wettii Tom. VI. p. 238 — 244. No. 2d06. et in 
Corp. Ref. Voi. IH. p. 856 — 863. snb litt. B. tantum germanice legitur. 
Henr. Heppius etiam in dissertatioue inscripta: UrfunMtc^e ^eitrSgepr 
©efdfric^te ber ^Doppele^e bed )iìant)grafen $6i(ip9 t»on ^effen/ quam in 
Niedneri Ephemeridibus 3ettfd^rift fur bie btflonfc^e ideologie anni 1852. 
fase. II. No. VI. p. 263 — 283. edidit, eam sola vernacula lingua ex 
autographo exbibet p. 266 — 270. inscriptam: N. II. ,,S3eici^trat ubcr 
Me wott ». **iHp^> UM^H^t ©opperete." 



187. No. 1888 •. (Voi. ni. p. 849.) 10. Dee. 

ludicium Melanchthonis de bigamia Phiiippi Landgravii 
Hassiae ad Eberhardum a Thann, Consiliarium Electoris. 

Hoc iudicium ab eodem Viro Rey. Heppio in dissertatione modo laudata 
p. 271 sq. ex autographo editum est sic inscriptum: N. ili. ^^^tpdxats 
t>0tuiit 3ReIand^i^ond. (Magistri Phiiippi Melanchthonis eigene f^antU 
f^riefp on ìftanti.)" 

Netnini ostendutur nec tradatur. 

Sor i^ ba0 tt^lìd) Me mm\6fl\é) natur alfo (jef^afft, bad nur poo 
iwfim in ber c^e fe^n folten, toie ber tejt fpri^t, enmt duo in carne 
una, e^ foOen gtto <jerfon, man )^nh mih, ein ffetfd^ fein, ba^ ifl te. nit 
m einanbcr gefci^tben werben. 2)ffc« wcr btc Regula ber natur, fo f!e 
ttit^t fua^ morben mx bm6^ hm gad ^b&e. @^ i^ttt and) niemanb mad^t 
^on bifer Regula ju »etd^en, fo eS gott nx6)t jugelaffen bnb bcflettgt, »nb 
if on il^m fclb« ein ^m^dì, SrnadJ ahr ^tt %ott im gefe^ jugelaffen »nb 
fol^« bcjletttflet, ba« ein man me^r benn ein toeib, bo^ e^elid^ ^abcn mbdjif 
arte ber tejt ^pxì6)t Deutero. 21. mnn einer j»ei e^cUd^e mibtx ^att, 

aSnb ^oben foli^d Me ^eiligen im ixau^ Qf^ì^cAt, mie ®ebeon Dnb @a« 
umefó »atter, mb ©auib Wb 3ofia« ac. »nb tfl in Summa gcwo^ntt^ gè* 
ttefen in gon^em orient, 

9hi ift bie frag^ ob ed m^ jm newen teflament ju julaffen, 

©oruif ijl We ant»ort , bad fold^e albe gewon^eit burd^ alte loMi^e rnelt* 
tt^e gefe^ »erboten t)nb im occibent ntc^t getvo^nlid^ getvefcn^ 

6o jfra^)t fl^ au(^! beffer jum erflen anfang ber natur, ba^ ein man 
iii^t tne^r benn ein weib 5al> §u einer jeit, 



136 SUPPLEMENTA ANNI 1540. 

&o\S) gefe^ foQ man er^dben mb foQ ni^t jn gemefat julaffen, rtet 
ei^eli^e toeiber )u l^aben, 

2)runt au(^ S^rifhtd t^nd erinneri bad ed jm anfnng alfo setoefen fel^* 
enint duo. 

9{u ))rebiget el^r ben 3uben tt)e((^er gemon^eit mot bad einer mel^ e^e« 
Hd^e weiber l^att, t^nb t^erbeut fol^d nid^t, t>nb ftnb one ìtveifel Mei fold^e 
glewMg! worben. barumb {{I bemelt ))erbott a(fo ju ad^ten, ba^ man in 
einem ^eiml^en fa0 ben ^etvifen rabten mag, alfo bad rin dispensatio, 
ni^t ein gefe^ fe^, fonbern ein l^eimli^e dìspensalion ben gemiffen )u gut 

))rfa^ 
jm neioen teflameni tnogen bfe re^t glewbigen t^rauc^^en, jm faCt, bem gettiffen 
)U Qut, atte weltlid^e orbnung bie gott jm atben teflament beftetigt ^att, 

9lu {^ fol^d etn euferUd^e letMi^e orbnung 

2)ammb mogen fie bie ^tewbigen affo bem gettifen }u %ut (rau^en 

Maior est vera, quìa euangelium pertìnet ad gentes et iudeos. 

(Sd ift au(i) moi^I )u ad^ten bad nod^ in orient be^ t>i(en <^riflen Ufe 
gewoni^eit fe^, 

Z^agegen af»er ifi ben weibem nid^t )u julajfen, )>iel menner ju 0le{(| 
ju :^aben ben fold^d ifl dar t^erboten Rem. 7. jùain iflé jm gefe^ mbotten, 
»nb ijl meljir wlber bie natur 

^a9 aitx Sl^riftud ben f))rud^ an^eui^t Erunt duo in carne uua, 
erderet el^r fi<i^, ba^ t^x j^n berl^alben anjil^e^ bai el^efd^eiben ju DerUeten* 
J)enn ber Suben, nic^t ber ^eilgen, toeif mare, wenn einer eine ì^atì, ^tà 
toax l^r mueb, molbe gem ein anber nemen, tmb bie xooit nì^t, ed wxt 
benn bie t^orige meg^ fo mad^ten {le alfo muttmittige el^fefd^eibung, 

2>ife e^efd^eibung auffer bem fatt bed e^ebrud^d oerbeut S^rifhid t^nb^f 
l^in beutet er ben fprud^ aud genesi 1 In carnem unain i. e. inse- 
parabiles. 



ANNO 1540. 

188. No. 1920''. (Voi. m. p. 947.) 23. Jw- 

Ioannes Fridericus Dux Saxon. Elector ad Lufherum. 

Haec epistola nondum edita, quae ansam dedit iUius ia Corp. Ref. Voi. HI. 
p. 958— 967. exbibitae, a Luther©, Iona, B|^hagio et Melancbtlione 
ad CoDcionatores Norinbergenses d. 17. Febr. scrlptae, in Cod. MSC. 
BlbUothecae Academ. Gissensis No. 651. fol. 4 sq. invenltar, cuiuf tpo- 
graphon Vir Clar. Prof. Dr. Soldau benigne mihi misit. 

aSnfem gruj ju »om. Si^mwirbiger »nb ^o^gelcrter Weber flnbe^fHger. 
Wad^ bem wir eud^, aud^ ben anbem »nfem Doctoribus ber ^elttgen Sdjriejfl, 



SUPPLEMENTÀ ANNI 1540. 187 

ìmb Magìster Philìppsen Melanchton bon be^ )^n Lunden ®4>rei6en 
>nb eriimem in ^erglcicSung »nfer K^tifKid^cn Religion , anjeige gct^fon, mi 
puH^tx beserung^ hai i^x ben \a6}m, barauff vooM mà^hmdtn, )>ermuge 
beffelben m^tté ^origen f^reibend* 2)atanff t^r mi ban iungji tonber gè* 
[((rìeben, barane xok euer atter S^rifllt(^ )ixù> ht^axli^ gemuetl^ ^txmtxii, 
wìé^i mir Don euci^ ju gnebtgem gefaOen )>erflanben ì^abcn* Bo n^otten mix 
tuéi tdt htx^m, »nb feinbt tongejmeiffelt , i^r ^abt fam^t Magister Phi- 
lipsen fonberli^ idoI Demommen, n>ie eufferUd^^ ftc^ bte Don Nurmberg ein 
3eit^iero gcgen Dn« »nb ben anbcm »nfem K(friP(i^cn religion Derwanbten 
njfì^t, 9lu^ mei^r )u Dnfem gegent^eilen, t>tn Dn^ ge^alten, 3u bem, bai 

ba« ienige^ fo Me WferHc^e ìnott wtber bie toa^xt S^rifWi^e religion Dnb 
betfelfeen beferaienbe ^enbe, befd^werlic^d ffir^aben foUte, ntt ara wenigflen 
au^ Nurmberg ì)\n »nb toibcr gefd^rieben onb aui^tbxtittt xcixhtt, fam^t 
anbem nie^r fcen erjelgungen , barum »ir if^t ju f^reiben one notl^ aé^Un, 
ì)mui wir ntt gerteng nad^bendcn fé^ò^jffcn, m^n ber Don Nurmberg gè* 
muet^e benirter Religion ^afben enbtttd^ gerid^t fej, Snb ob jle bei mi 
biefc« inette Dnb Dnfet Confession enbUd^ ju Derl^arren, ober fié^ Ditteidjt 
in ein Dergleid^ung lootten beroegen laffen, mie Dietteié^t ber feifer biefelMg 
»irtet furfci^Iagen woflen, Dnb furgeben ali »ere ti bod^ ein mcinung^ Dnb 
fie entttid^en bod^ ntd^t Don gotteé morti* 

9iun ^ieltten toir ti barfur, man folte burd^ biefen Toeg ettoa^ i^ireg 
^tmt^ in beme erlemen fonnen, @o i^r mit ben anbem Theologis Dnb 
Magister Philipsen Melanchton an bie predicanten ju Nurinberg eine 
frfilit^c fc^riefft, ali fur euc^ felbjl t^ettet, Dnb jeigtcn i^nenal^n, biefe ober 
te gWd^ meinung , bie i^r ban Joo^I werbet jubebendP en toiflen. 35t fattiti 
^«^anben, hai ber Bischoff von Lunden Dn^ ben S{iurfurflcn Dnb 8anb* 

Pfen ju ^ejfen fur^ Derrurfter 3eit gefd^rieben, (eiferli(i^er aMoTt anfunfft 
in« Rei^ beutfd^er nation juerfcnnen gegeben, Dnb Dn^ Dnb ben Sanbgrafen 
fwant ìitttt , hai toir mi fambt Dnfem mittDertoanbtcn molten Derfa^ ntadj^en, 
^fln Me fetferlid^e SKatt mere geneigt Don Dergleid^ung hti jtoief^alt^ ju ^an* 

^«h, bamit »ir auff ber feiferlid^en SWott anfunfft Dnb erfobbem Dn^ bagu 
»^ten Derfaft mad^en. 

Darouff l^etten toir eud^ befT^el get^an, jubetoegen, mie Dnb in wetd^en 

>«neten man auff feiferlid^er 3Watt b^^nbelung onb ben Se^jflttd^en t^eii mit 
fiott uno gewtffen, Dnb o^ne Derle^ung ber war^eit mit bem gegcnt^eit folt 
^^tn ju Derg(et(^ung fommcn. 9^un jlunbe euer ©ebencfen onb gemut^e 
^aujf etc. S)affe(bige bebendfen wir, foltet ir i^nen mit ber furje Dnb 
Suinmarie anjeigen, Dnb barnad^ bei i^nen fud)en Dnbbitten, bietoeilfle bi^ 
«nje^ir ber le^r b<»lben audl^ mit abt^uung ber DngottH^en papistiffdben Kere* 
^tttonim mit cud^ aiioegen etnig gemeft, ali i^r eudb aud^ nod^malé ju i^ncr 



138 S13PPLEMENTÀ ANNI 1540. 

»erfc|ict mi) feinen 3»eiffel ^tìUì, ha^ fte bej cu^ 6!ef6en imb ^et^orrm 
ttmrben, ba« man mit t>crflnflerun9 ber doclrin, mit i^ermelnten glofen ju 
lafiren fonbte, ba9 fie euc^ i^r bebcncfen fold^er i^anbefun^ t^erglei^ung imb 
Concordìen l^alben toolten ju erfennen geben. SBic i^r bdit fo((^ t^on ben 
gnaben %otM ba$ )>nb cigenttid^ na^ gefiaU bc9 l^anbefó i^nen n>etbet ju' 
f^rciben wtffen, »nb toir eu(^ fctn moj ^icrmit batfnnen woUat furgcfd^rfeben 
fyAen* @o »oUen »ir »n3 (jm^Ii(l& ijerfc^en, au« l^rcm toibetfd^rcibm^ ba« 
tljr m9 bamod^ forbcrlid^ Dberfd^ltfcn »o(Iet^ n>erbe ber 4^erm Don Nurm- 
berg gemuei^ mo^tn bn{ye(big d^^^^ i^ )>ernemen fetn, ))nb n)ed man fi(^ )u 

i^nen tvurbe ju Dcrfe^en ^aben, »nb ob fie in berurter !e{fer(i(^er SWoFt ^onbe* 
tung hti »n^ »nb »nfem mit Dcrwanbten »erben flei^cnb bleiben }»oUtn ober 
nit* €>olà}t9 ^aben toìx eud^ gnebic^cr mctnun^ nit woUen t^nangeieiget laffen, 
t^ut Dn« aud^ ^ieran cin fonberltd^en gefallen» Snb fetnbt eitd^ mit gnaben 
»nb ptem gencigt* Dalum SBciraar, greittag^ nad^ Fabiani i>nb Se- 
bastìanj. Anno. 1540. 



189. No. 1935>». (Voi. IH. p. 971.) 26. Febr. 

Lutherus ad ionam, Bugenhagium et Melanchihonem. 

Vide de Wettii collectionem epistolarum Lutheri Tom. V. p. 269 sq. 
No. 1916. 



190. No. 1935». (VoLin. p. 971.) 29.F*r. 

Responsio Theologortim Norimhergensium ad Theologi^ 

Wittemhergenses. 

Àpographon huias responsionis lat. ineditae ad illud Lutheri, lonae, Bngen* 
hagii et Melanchtbonis scriptum d. 17. Febr. datum (in de Wettii eolle' 
ctione Tom. V. p. 201—268. et in Corp. Ref. Voi. III. p. 968—967.), 
in eodem Codice MS. Gissensi No. 651. fol. 12 sq. asservatur, quod mibi 
describendum Vir Clar. Prof. Dr. Soldau benigne curavit. Haec re- 
sponsio germanice exhibetur a Burkhardto 1. 1. p. 348^*351. 

Egregia pietate et eruditione praeditis D, Martino LutkerOf 

I}, Insto lonacy D. Ioanni B ugenhagio Pott^eranO 

sacrae Theologiae DoctoribuSt D, Philippo Meianthgni 

clar issimi s cum Scholae, tum Ecclesiae Wittemhergensis 

luntinibus suis in domino muioribitSm 

Salntem in domino. Sicut liactenus constanter et ex animo 
credidimus, ita nunc re ipsa verissimun) esse experimur, idqiiod 
Apostolus Paulus varie copiose et propemodum nusquam non in- 
culcai, omnes videlicet in Christo vocatos iìdeles esse unum cor-' 



SUPPLEM£NTÀ ANNI 1540. 139 

pus ac eodem spiritu siv^ servi sive liberi prolatos vivificali 
duci ac gubernari , ut et idem sentiant et eodem spiritu ambulent. 
Tanius enim ac tam exactus est animorum inter nos ac vobis cuni 
in causa pietatis defendenda consensus, tantaque providentiae 
vestrae cum rationibus nostris cougruentìa, ut acceptis de futura 
quae promittitur pacificatione literis, non tam vestrum consilium 
legere, quam nostras ipsonim cogitationes elegantissima pictura 
expressas cernere simul et agnoscere nobis videremur. Neque 
vero mirum. Quid enim simplicius, quid rectiusi quidve magis 
necessarium dici cogitarive potest, quam ut coelestis doctrinae 
sinceritatem professi nullum articulum eiusdem ab adversariis con- 
culcaudum donemus, nullum abusum cum ea pugnantem nobis ob- 
Inidi patìamur, sive hunc apud nos restituì, sive apud alios ex- 
cusari postularint. Nam utrolibet admisso, profecto Deum opti- 
mum maximum ad iram provocaremus fratribus offendiculo esse- 
mus et posteritatis iustam cum ignominia perpetua reprehensionem 
incurreremus. Quare Deo propitio et quera nobis largiri dignatus 
est animum confirmante usque adeo in hac re a vestra pietate 
dissensuri non sumus, ut si forte (quod metuendum tamen non 
fuil) non nihil hic a recto deflexissetis , verecunde et reverenter 
eliam revocandos vos esse existimaturi fuerimus, porro in adia- 
phoris, quamquam vel nihil omnino, vel certe non multum est 
periciili, tamen ita sumus animati, ut nihil quod vos recipietis 
detrectaturi , nihil quod repudiabitis simus admissuri, quantum 
mostra quidem valebit autoritas, certe sino vostro Consilio nihil 
agemus, Et hunc animum vobis non modo diligenter et fideliter 
praestabimus , verum etiam aliis, si qui forte nostro voluerint uti 
Consilio, ut idem faciant suadebimus. Caeterum quae de Ordi- 
Mlione, Digaroia, Divortio, excommunicatione et aliis nonnuUis 
vel corrigendis vel restituendis deliberavistis , Non solum vehe- 
Dìenler probamus , verum etiam per gloriam Christi vos obsecramus 
61 oblestamur/ ut in eam curam prima quaque occasione diligenter 

« 

incumbatis, ut Ecclesiae non solum sit tollerabilis , verum etiam 
houesta et deo digna facies, nec expectetis donec hi vobis con- 
luugantur, qui ut res optime cadant, nihil tamen iuvabunt, sed 
velut impedimenta exercitus moras tantum et difficultates iniicient. 
Habetis eruditionem , cognitionem rerum , autorilatem , principes 
pios, populum obsequentem vel certe non recalcitrantem. Quod 
si Dobilium quorundam morositatem veremini, certe malum illud 
Episcopis cum aularum suaruni strepitu in Ecclesiam irrumpentibus 
conduplicabitiir quo minus negotium din extraheudum videii debet, 



140 SUPPLEMENTÀ ANNI 1540. 

Nos multa videmus, aiidimus, cognoscimus et experimur quae 
efficinnt, ut vereamur, ne boni et probi exterarum nationum viri, 
quomm aequitas nobis utilissima esse poterai, magis suspectam 
habeant hac in re nostrara negligentiam , quam culpent prae- 
posteram et ut dìcere solent sine maiorum auloritate tentatam 
innovationem *). Quin etiam adversarij , quamvis coram altissime 
dissimulant, veriti ne nos ad recta pergendum (quod minime vo- 
lunt) excitent in Angulis tamen et lustris suis hoc argumentum 
virulentissime contra nos agitant; ea tantum nos incessere et abo- 
lere criminantes, quae ordinem Ecciesiasticum odio gravent, pò* 
pulum carnali libertati deliniant, et principibus viam ad diripien- 
dum bona Ecclesiastica muniant, porro ea quae propius ad rem 
spectent, quaeque inprimis restituenda et emendanda fuerant, 
quia nobis laboriosa et principibus quibus adulemur et obseqiia- 
mur, ingrata futura sint, dissimulari et obliterari. Haec Calumnia 
quia speciosa est, et apud exteranun nationum Reges et prin- 
cipes valde nos gravai, primo quoque tempore amputari debet, 
praesertim cura periculum sit, ut Ecclesiae nostrae in hac disci- 
plinae dissolutione corruptae ad recipiendam olim disciplinam fa- 
turae sint piane intractabiles. Nec ulla pacificatio tam bona, foe- 
lix ac fausta futura sit , in qua non adversariorum improbitas ali- 
quid abrasura sit, de iis quae a nobis bene constituta sunt, tan- 
tum abest, ut quae nos neglexerimus ipsi sint *) emendaturi, Certe 
meliore conscientia moreremur, ab adversariis mactati, si Eccle- 
sias recte atque ordine coiistitutas post nos relinqueremus , quod 
si fatum aliquod nos praeoccupaverit , non deerunt, qui nos ut 
Medicos Imperitos vituperent, quod vulnera Ecclesiae ab imma- 
nissimis feris dilaceratae refricuerimus , et dolorem eius renova- 
verimusi cum medelam tamen utilem et efficacem adhibere non 
potuerimus. Haec non scribimus in hoc, ut vos tanquam desides 
admoneamus, quos scimus in causa pietatis esse ferventissimos, 
sed ut aftectum cordis nostri et zelum domus Dei; qui nos urli 
levandi causa in sinum carissimorum fìdelissimorumque fratruin 
effundamus. Et vos in hoc negotio conficiendo non tantum veslra 
autoritate ac vestris armis pugnetis, verum etiam aliorum suspiria 
et lachrimas ex intimis verae et sincerae ut confìdimus pietatis 



1) ÌDDovaiionem] sic prò inuocationem, quam vocem Codex hab«t, 
legendum esse, non solum ex ipso contextu intelligitur, sed etiam yeni«ne 
germanica in Prolcgomenis memorata probatur, in qua hic locns sic trans' 
latus est: „denn dass etwas bissanher ane des bapst willen vorendert ist.*' 

2) sint] in Cod. male: sunt 



SUPPLEMENTA ANNI 1540. Ul 

enetralibus promanantes allegare possitis. Aggressis operam 
ostram qualemcunque liberaliter poUicemur fidelissimeque si quid 
ODferre poteri! praestabimus. Quod si miims tamen Deum et 
atrem domini nostri Jhesu Christi ut verbo suo praeìucere vobis 
t spirilu suo foelìcein successuin afflare diguetur, una cuin Eccle- 
ia nostra prò vobis interpellare non desinemus. Quod superest 
ngentes vestrae piotati gratias agimus, quod nostrani doctrinam 
»t Ecclesiam vestrae conformem et cum ea consentientem agnoscitis. 
Uque in communi causa tam diligenter laboralis ac vestrorum nos 
^Dsiliorum tempestive parlicipes esse voluistis quam beuevolen- 
Liam erga nos perpetuo ut retineatis etiaui atque etiam obsecra- 
mus. Bene valete et hoc tenue scriptum nostrum ab optimo animo 
profectum boni consulite. Norimbergae ultima Februarij (1540). 

Wenceslaus Lincus. 

Dominìcus Schleupner. 

Andreas Osiander. 

Vitus Theodorus. 

Thomas Venatorius. 



191. No. 1936*. (Voi. m. p. 972.) 5. Mart. 

Philippo Landgravio Hassiae. 

Hoc scriptum Melanchthonis manu exaratum, quod Christoph, a Rommel 
ia libro suo ®efd^i$tc t)Dtt 4>ejTen Tom. 111. P. 2. (gaffcl 1830. 8».) in 
annotationibus p. 2i3sq. brevius memorat, primum integre editum est 
tb Henr. Heppio in dissertatione supra p. 135. sub nr. 186 recensita 
in Niedneri Ephemeridibus ^ti\\6)xiiì fur t>\t ((fiorifere X^eo(o(){e anni 
1852. fase. II. No. VI. p. 274 sq. sic inscriptum: „N. V. (Irmabnung 
SXeUii^t^ond, nac^ erfolgter Xrauun^)^ an ^. (p^ilipp.^^ Conf. Corp. 
Ref. Voi. III. p. 972. not. ♦). 

Petitio 3 Articulorum, 

Phi. Melanthonis i)nb anbcr. 

Actuin jnn SRotenburg greitag^ na^ Oculi Anno 2C* 

)uré^leud^ter ^o^gcbomcr pebiger furjl t>nb ^tx, Sfg Mtten »ir »mb 

triflcn »nb ju gotte^ lobe, blefe bre^ ortiW »on W9 gnebiglic^ an* 

, anjunemen, ^n^ mlt d^ript^em cmfl Ul^txi^ì^tn, 

•jHid^ nac^ bem ^aulué fpri^t ber e^cjlanb fe^ ein groff [acrament 

K^rifH gegen ber iìird|^en, ì><x^ ijl, bie war^afftige e^elid^e Heb fe^ 

ber Iteb g^rifli gegen »né , fo Htten wir S f g woUen au^ babe^ 

baé fte fol^e lieb ber armen dg^rljlen^eit f<^ulblg ifl, t>nb ber^alben 

Iger i^r bie ^o^e wtc^Hge [ad^e ber 9flefligion (affen beuo^Ien fe^n. 



142 SUPPLEMENTA ANNI 1540. 

fic furbem ì>nb fd^ujcn ^elffen, a(« eìn t^mam fefne gema^el jit futbetn 
t>nb ju fc^u^en tm^ii^ gcjtnnet ifi, 

SSnb in fonbcr^ieitt tootten Sffl »Iel^ anf^crcn. Mi in Sfg tonbm 
Me ^)farrer mh fd^ulbtencr bcjfcr ^crforgct werben, bai man l^erfonen et^alben 
moge, »nb nidjft cntlid^ cin Bartarelj ju Beforgen, 

3um anbcm, ba« fl(!^ Sfg furo^in ent^atb uor tjnjud^t, c^etrud^, jc. 
»nb woHen ba« 6|eni^el Dauidis mit rcci^ter gotte^ forc^t htttad)tcn, ha* 
bur^ wir ^ermanet ìotxhtn, wlc emflHc^ gott jlraffen wottc^ »ngu^t »nb 
e!^e6rud^/ »tc ®otte« toort offt mclbct^ 

Suro brtttcn, Mttcn toir ®fg rootltn bifc fad^ ^cimfid^ IJalben, au^ 
nl^t onbre offcntHd^e cfnful^rung bcrglcic^en geflatten^ wib ^tetm »lel wfa(^ 
iebentfcn, »nb jn fonberl^cit, bai fo man offentUc^ bat)on btó^utlren wurtf/ 
tDurbe »iel befwerung furfatten, 

®ott iDottc e f g ^dffen »nb Icitcn. 



192. No. 1936 «. (Voi. in. p. 972.) 5. Mart 

Lutherus ad Melane hthonem. 

Vide de Wettii collectionem Tom. V. p. 272 sq. No. 1918. 



193. No. 1938*. (VoLm. p. 976.) 9. Mart. 

ludicium de honis ecclesiasticis. 

Hoc ìudicium ineditum d. 9. Mart, a Melanohtbone Schmalcaldiae com- 
muni consensu Theologoram, qui eo convenerant, compositom eiie 
elucei ex Gasp. Crucigeri ad Frid. Myconium epìstola d. 10. Mari 
data, quam infra No. 195. afferam. Apographon huius iudicii in Co- 
dice MS. Bibliothecae Academ. Gissensis No. 651. foL 51 — 60. affe^ 
vatur, quod Vir Ciar. Prof. Dr. Soldau mecum benevole commanicaTit. 

®cr gelertcn bcbcnden ®cr fir(^engucter ^albcn^ »ie fie 

jugebraud^en*). 

Sonn ben firc^en guetterm 

grilli^en- 3)^ nió)t 3n>eiuel^, ein 3ebe obcrtfett 3^ fd^ulbig 3»» 
3rcnn gcbtet^en Dnred^tc gotébtnfl abetjet^un, »nnb red^tc an^urldj^tenn, ©e 
p^anm mnb ©c^uclenn 3ubejleIIenn Dnnb ben ^erfonen notturfftlge wrnbei» 
l^altung guucrfd^affen. 

aSnub bai bie obcrcfeit bicfen Dinfl, t)nb biefcé wer* ®ot f^ulbig feJ)# 
3il in toielcn »nnfem fc^rieften dar »nb »nn)ibcrf^re^tt^ errotefenn* & 



1) Haec inscriptio non iudicio ipsi praefixa est, sed in eias involucri 
legitur. 



SUPPLEMEMTA ANNI 1540. l43 

@0lt gfoiad Et reges erunt nutritores vestri, et regine imtrices, 
fttf i9^, gur^cfi tmnb &tit, ©otten Me fird^en etn^ercrai mnb mhtx^aiìm. 
3^ a(fo,»crbcn Me politie, auàf ©otteé ©ienerfn, toniti) feint 3n 3tem 
fiimemb^en Vmìpt, »nb i»crtf. So fle ju ®otte« lob Menen mb Me fir^en 
nnber^Uen tmb f^u^em 

2)an tomi) biefed merde tviUenn l^ai ®ot dlegimeni k>nb Poiìticam socie- 
tatem georbenet, baé bar 3n leud^tcn folle fein n^m Ic^rc »nb fird^e» »nnb 
tt» fol^« ni(^t ijl, al« be^ ben -^alben, bo gel^enn Me Megiment nld^t in 
fe^ter orbeiumg* Snnb »en« fikic^ weife geft^cf te teut^e feinbt 5lfó «le|an« 
ter »mib feine gefefferm geioefcnn, ®o i^ bod^ nur ein ijiauff Cyclopum 
tet ane ®ot i^, ^nnì> }u e)otger toerbamBnué oerorbenet. 

aSnnb t^ in ©umma nic^t jweifel, ©er jefe^tc grunbt ^leibt ì>^t% 9iem* 
H(^ bo^ Me meltli^e o&erdeit fc^uIMg i^. Me pfarren tonnb f^uelen red^t gu^ 
ie|ltllen mb ftbgottere^ abe^ut^un, 

3iim anbern. 3Bo nu bte oberdeit in pfamn, Me tonre^ten gotó< 
Mnf abt^ut, 3fl nid^t jioeifcl bit ^)farrgueter pleibenn ber ftr^enm ©en fo 
Wne ^far gueter ba loeren, »ere bie ot>ertfeit f(!^ulbig^ neue gucter barane 
jmietorbenen. onnb alien ^jfarteuten titoaé »ffjulegen, wie 3te oorelbem gc* 
tifon ^aben , tonnb mie gefd^rieben fleet Ad Galalhas. ®cr Su^firer ijl fd^ul* 
big bem lerer }U fonen* wmb ^abt alfo bie ftrd^e Dominium berfelbigenn 
peter, §lber bie SBeltlic^e obertfcit ifl fd^u^^^r baruber, »nb fot fte er^alten, 
^ ben ptt^ontn 3te tont^er^altung bauon t^erorbenen* 2)iefe^ atte« ijl 
offenntHc^^ 

3um britten^ @o ein tontu^tiger pxtbì^tt ober vfatrer entfe^t wirbet^ 
bimb baé 5lmpt ctnem tudj^tigen beuol^enn, @o Dolget ber ©olbt bem tu(^* 
tigm, Drnib nid^t bem »origen, (aut^ ber regcH, Beneiìchim datur pro- 
pler officium, wmb 3|l Mefe« o^txmtlid) an Mei òrttcnn 3nn Ste^tenn 
«ujgebrudt ®o fi^rid^t S^rijlu^, dignus est operarius mercede. 

Snnb SHeimbt fid^ nit ^ie^er, baé ciliege furgebenn^ ®o einem ein ^xt^ 
Benbt gclic^enn, mdge man bcnfclbigen nic^t entfe^en, fein lebenlang @Iei^^ 
ató fo ^mt ein aWtterle^en fein Icbennlang «erfc^riebenn. ®iefe fird^enlc^enn 
feint gmbter^ t>nnb toolgct bad ©ti^enbium bem ^n(pt f&xmb feint ni^t 
fme donationes, tote etltd^e dt^umen, ®ie fte^en in ber ^offeffton^ Tlati 
fcnne fte xd^t entfe^enn etc. 

3utti toierten. Son pfar tonnb ©(i^uelguetemn 3!^ leid^t 3uuerfle:^enn, 
^i fol^ pìtiii^ alfo ge^altenn toirbt, SBie gefagt ijl, ^un tooUm »ir 
iDctt^ oon @tieft tmnb ^ofterguetem ®agenn. 

@o bie oberdeiten bie Dnred^tenn @ot0binfl bar 3nn abget^an, ))Ieibenn 
He gueter ber tedimi fir^enn. 3Bie 5lugujHnuè fé^eibt, S>a« ber S)ona« 
%n (trt^eimgueter ^id^ ber red^tenn fird^enn }uge)oanbt toorbenn. SSnnb 
% bie i»eltli(i!^e oberdeit f(3^u^^er baruber, ^abt ble^elW^eu ^uiit^^ti\ xt^jt 



144 SUPPLEMENTA ANNI 1540. 

anbere publica bona. 2>antm() bte gur^cn )9nnb &tì(bt biefe^ tdl^ SRei^t 
gettati, a)a« fle 3n Sten geMct^cmt 3n ©tiftenti »nnb Sloftem Me w^ 
rei^ten floWbinfl abegct^an, Snnb bit gueter in 3re ^ttmitun^ .itmmtn* 
Z)enn ganj fetn gmeifel baran, S)a^ fie baibed f^ufbig fetnbt, 2){e Dnre^tenn 
®ot«binfl abjut^un, xoU M erpe t)nnb anber gcbot Cerenn. iwinb bte txt* 
waltung ber gucter antuncmen, afó patroni »nb fd&uft^ern gemeiner gueter, 
»nnb tnfonnber^eit ber firdj^cngueter, 

@o fol aué) niemanbt ^ahm Imperia, ban bie weltli^ ottxSdt, )D(nr« 
umb n>ei( folc^e gueter, ald ®UU ))nnb 3)drffer efn^ Btoang^ Dnnb ber 
^o^en lurisdiclio bebflrffcn, geburt^ ^d) berfelbigen ni^t ben Hrd^ ptf 
fonen, ®onbern ber weltUd^enn obertfeit anjunemen. 

3um funfften. ©arbe^ ifl aber bie obcrcfefl fd^ulbig bfefelbige gueter 
ni^t ben fircbenn 3uentfrembben, ©onnbern f!e treuli<^ Suer^alten. Bnrà 
bauon ^x\ìi\d) ba^ pxchx^ Urnhi »nb ©d^uelen naà) notturfft befledenn. Qw 
?lnbem ®ot bauon $u(jf gefd^eenn ben «[rmen leut^en. »nnb fo ed gtoHe 
gueter fetnbt ijl ^iftid!>, ©a« man bauon De^r «mien Sugent gbeien wrt 
Snebeien 3n ianbm $ulf t^ut 3uni ©tubio, 

3tem ben fird^ea bienern, ®o i6)waà^ toorben Dnb Emeriti fetnbt l^mAct» 
^altung 3uuerf^affenn. 

3tem J)a« man einen Dorrai^ erl^alte, bauon man 3n teuerungen ben 
^rmen ^elffenn m6gc eie. 

3{l nu ettoaé Dberfg, ®o mdgen aud|^ bie oberdPeitenn 9Ué patroni 
bajfelbigc mitgcmjfen. ©iewcil fie foldbe gucter f^u^enn t^nb orbenen muffni^ 
Jragenn au^ groffenn toncoften ber SfteHigion ^albenn ©ofem ba9 fle juuor 
bie ^jfanen ^c^uclen Sludia 5lrmen eie. tote gefagt ifl berforgen. 

@tli(^e aber n^emcn md)i adain bie ®tieft i^nnb cfofter gueter )U fiitr 
©onbern beflùmpcln audb bie ^farren »nb ^ofpitalen, ffield^d fe^er Bubeclajn» 
»nnb ein SHaub ifl, I)cn ®ot cmfllic^ flraffenn wirbct. 

©arumb wlr fle ì>nm^ancn, 2>a« fte biefc gueter tt>ie gefagt t^ braui^mn 
i)nnb orbenen woHenn. 

&d were au(!b ^tUi^ ^^^ Oeconomi getve^Ict murbenn, bte berRriteia^ 
2>ad ifl epc^enn gcn^eltenn k)on ber lanbtfdbaft gu Seber^ett rec^nung t^eteiif 
2)a« man erfenncn fonbt, ba^ fold^e fur firc^cnn gueter ge^aftenn »nnb fur» 
nembli^ ©o^in Dcrorbenet murbenn. 

3um ©ec^flen. ©ieroeil aber bie t^umbflteft 3nn groffen ©tetri 
aigne ^erfd^afft fein woHenn, «ié ju ®tra«burg, «ugf^)urg, goflonj^, »i«« 
men, SRai^beburij et e. ober wennben fur, ®ie ®tctc ijfabenn fetne ^odM* 
»bcr fte, ^U jue grantffurt^, S^lingenn, Hamburg, SSraunfd^wetg etc. 

aSonn biefenn ®ttefften alien 3uglei^ 3jt biefed 3m grunbt ber «wr» 
^eit, 2)ad ed bcren ort^ pfarftrdienn t)nnb fd^uelenn geioefenn t^nnb fein foltai 
Sic foId)d aud; baraud 3uucrfle^en, ©ad an benfelbtgen drtten, fon|l Ww 



S13PPT.K1IIENTA ANNI 1540. 145 

rduetcr feinbt, »ie man ban ì»aì%, 2kd in e^Hd^en Steten hit ^of))itaI^ 
4>ent Stteft 3u ))n^rtflli(^em Se)>pd^en Bracai Demanbelt frinbt afó }u 
radhii^, SRemindm etc. 3tem ed fdnbt i^^o^ ade @tieft t>on ben ^« 
portrten ^fatren ge^egenn. 

2>antmb Vjt nxé^t Stotìml^, @d foQm Me p^amn @d^ue(en t>nb ^men 

©tebten fumeniKd^ i>on folc^ guctem ^erforgct tterben» jùamaè^ toon ber 

vsaa^, folte ben flw^enn »f bem (anbe »nnb bem ^Crraen «bel ^utff ^ef^een. 

Det^dbenn @o ein ))er9letd^und furgenomen wurbe , forbert fofd^et Siete 
Ile notturfft ©ad 3ncn e^li^e fird^enn Queter 3u9eftalt werben , fouil flc 
re(^tfr »nb nottutftiger befleflung 3rer fvt^nn Sd^uelen »nnb i^of^italen 
)orffenn. 

Snb n»ÙTbe afóbonn durebenn fein, SSe^e ®tieft bem abeK, ofó ber 
^ ^ulff bebarf julaffenn, »nnb wcld^e ben ©tcten ^tergeben folten merbenn. 
an ed ift ben ®teten nid^^t mogl^ 3re fird^enn 3n bie lenge 3uer^alten 
ib lente ))f|^^ie$en So fie 3ret Stieft ))nnb (e^enn gan)^ beranbt fein 
Itfiu Sic fol(3^d atter Stete bot^fci^fftenn genugfam wiffenn 3ue berld^tenn, 

ft5nnen {le aber fold^^e burd^ {^anMung nt^t erlangen, So ift ^Uid^moi 
etoat^eit^ bad fte re^t t^un. So jte Me abgotttfd^en ^)faffen »nnb t^erfolger 
éjìtx l(iar Donn f{^ )>er3agenn, Snnb fo ed 3nen muglid^ Me Kr^engueter, 
'uil )u Srer befiettung ))on ndttenn )u fi$ bringcnn. 

3)ad man aber bargegenn S|)red(ien mil @d fe^ ber faifer aHain pa- 
onus bcrfelblg fol folc^e gueter orbencn 3u Zvtm re^tenn bran^, 

jDarauf ift ein fur^e antioottl^. 2)iemeii ber faifer i^ntud^tige )>erfonen 
in bifen guetern f^ufeet onnb erteli. So borffen hit fir^enn t)f fein »er» 
tbenung aber beueli^ ^ierinn nic^t loarttenn. 

£xetnplum. J)er faifer Decius forbert toon Laurencio ber firftenn 
^. %xn f^ì>t man glei^ )oie i^o, be^ faiferd ^o^eit an^ie^enn m5gen* 
iber Laiirentius wolt 3we nid^td gebenn» 

$[lfo Ambrosìus toolt ofd faiferd gebot^ ben ®otten nid|^t bie firc^enn 
nreumen »nnb f^rac^ ob man tool fa(^te, Slfled fe^ bt^ faiferd. So fe^ 
^ Me firc^ ht^ ^errn (^^rifti. 

ttlfo pleibt ber tt>^arenn fird^enn 3te gered^tigfeit, 3te gueter, fo fle 
ime ^abt^ 3ube^altenn/ au<^ an benen ortenn ein 3unemen, bo^in fle 3u 
^^oltung ber SKtnifierien fumemlid^ gejliefftet. SSie bad ))fargut bem 
i^Un )>far^em k^olgen fol i^nnh muf. So man ben i^ntuc^tigenn entfe^t, 
le obenn angej^aic^t ift. 

8nnb ijl ben flifftiGen Sc^langenn 3m S^iamergertd^t 3^^ lift nic^t 3u* 
ilaffenn, Sidd)t bie fa^enn Don firc^enguetern nid^t fur Stelligion fad^enn 
r^^enn wollenn. 2)en aud^ Mefer artidel ein ^ax artidfell ifl^ ©ad Me 
pi^fd^en |)faffenn onnb 3Ron(^en 3n ben fir^enguetem fle^en tUd ©iebe 
[tb reufrer, 

iapplcn. ■elaaehth. IQ 



14i SUPPLEBIENTA ANNI 1540. 

Snnb baé fit^enn gueter ivte ^farr peter bem 9ted||ten 9m))t l^olgenn 
fotten, »nnb fetnt nid|^t frcic lel^enn, bie man dm fold^cn mufflgcn gotlofen 
l^auffcn getcnn foH wnu^l^ tonnb in tonjud^t 3uì)orf(3^»enbcn. Sic @. $c« 
trud wetfgefa^t, Z)aé bie firc^enn :prelatcn bie (Sicmofinenn mutmini^Ui^enn 
»orf(^lemenn t»erbenn. <So it>iffenn f!e fel^fl ©ad 3te aif^ene Canon es biefe 
fa(^ ni(^t fur ein weltlid^e fadjf ^altenn. 

©iefcnn ijnnfem Oeri^t t)onn firc^en petcm Hct^enn rvir^ »offenwmferc 
gneblgfle »nb gncbtge l^ern ì)on t)né gnebigli^cn annl^emen, ©erai tttr gaitj 
ni^t jt»eifc(n ®iefe me^nung fe^ war^afftiglic^enn (j^Qtunbet 3nn gotte* »or^ 
mmb ben aitcn canonibus »nnb faiferlid&en (^efe^enn^ @o man fte 3n 3»" 
naturlic^enn rec^ten Dcrjlanbt, one ®o^)^iflerc^ Dorfle^enn tviO, gan^ gemef. 
Darumb auc^ meniglid^ me biefem bcrtc^t fcin gewiffenn tmnt^errid^fm 
t^nnb trojlcn mag!, 

®ot iroQe alien d^riflH^en 9legenten biefe gnabe lotxM^tnn, baé fie Me 
fird^enn Smbtcr »nb Studia jiabtli^enn ^elffen er^alten t)nnb forbem. 

lustus lonas D. 
lohan Bugenhagen pomer. D. 
Caspar Creilziger D. 
Philippus Melancton. 
Nicolaus Amssdorf. 
Nicolaus Sclieubeil. 
Anlhonius Corvinns. 
lohannes Kymeus. 
Ballhazar Rhaidus. 
Martinus Butzenis. 

Erassmus Sarcerius Ego Doclor pome- 
ranus mea manu prò eo subscrìbo, 
Ita ipse me per literas rogavit, 
lohannes Amsterdamus. 



194. No. 1938 «. (Voi. m. p. 976.) lO.Mirt. 

Scriptum Criicigeri manu exaraium. 

Apograpbon huius scrlpti inediti, quod in eodem Codice MS. Oisireofi 
No. 651. fol. 17 sq. exstat, Viro Clar. Prof. Dr. Soldau debeo. 

Segleitungdfc^reiOcn ju bcm Don ben S^eologen aufbemKon* 
t)ente ju ©d^malfalbcn ùbergctenen Sebenfen*). 
®otte« o;a(kì> burd) t)nfem $erm S^efum K^rijlum g^ren D^e^e gè» 
^renge, ^oc^getarten, Srbare weife gunfKge $crrn, 

1) Hoc iudicium legitur in Corp. Ref. Voi. UT. p. 926-945. No. 19)8. 



SUPPLEMENTA ANNI 1540. 147 

9}a^bem mtd beuol^Irn ju eme^en, fo eine Ser^Iet^ung fur gmomen 
urhe, twld^e «rtffel 3u fhreftten, »nb in K»e^m tìtoa^ nad^ ju gcben, tober* 
nhvorten »ir bauon »nfer dm^cHig mì> enbli^ bebencfen, Snb »iett>o^l 
iifer »enfg ol^fc flnb, fo ^abcn toh bo(3(> toieler anbem, bic ì)ìt be^ »ei;» 
ji^ct , fd^tifftm em^jfaitflctt , »nb fem^^tlid^ beriefen , tt>dd^c burd^f ®otM (jnab 
He mtt blefem »nfem bebencfm im grunb »nb in ber mctitung gan^ Dnb 
»aT^fftigHd^ mit fHmmen, 93e((^e« mir afó ein befonber ®ottcd ^ab aditeti, 
)nb ni^t ein gerin^e anjci^un^ ift xté^té &^ri{l(id^d ))erflanb^ in ben fiird^en 
it\tx ©tenbe. SBoCfen alfo »nfer bebenrfen in tjntert^enigfett t)berantttott 
^^01 Snb etbieten i)né ))on alien ^rtifeln toeiter beri^t ju tì^um, fo man 
jo(d|« forbem »irb, 

Snb nad^ bem toir t)on rteien faci^en t^nfer Stir^m al^ic ^etebt, ifl be* 
^a(^t toorben, bad feer nu^Iid^ t^nb von noten fe^, ^u er^altuno eintrec^H^feit 
her 8a^r, t^nb fon(l ju befferung in t^iel »ege, ì>a^ bie ©tenbe Hejfen in 
einem iar, ober in imì)tn ein mal, bic ^rebicanten ein Synodum ^Iten, 
»nb barin etlid^ Visitalores orbiniren, »o fonfl nici^t Visitatores ^eorbnet 
flnb, tt)et(^c bie fir^en bie felbi^e geit erfu^ten, ob t)nri(^lig!eit in ber 8a^fr 
fut fiele , bie felbige ju fHIIen, 

fiJie fo(d^ in ber S^riflfid^en firébm ju ber ^looflel jeit ìmt> ein jeit* 
long emad) gel^atten, SSnb wxt burd^ ®otte« gnab ju l^offen, t>a9 fot^e 
Synodi »nb Visitaliones ju »ie( (jutcm biencn folten, wie »ir jum tei! 
iw »crrf befunben, bai bie Visilationes $od^ »on noten »nb nu^Ii^ finb. 
Sir bttten auci^ , man wolle fc^eblid^e mb trrige Sud^er nid^t ju brurfcn ober 
JU tjerfauffen geflatten. 

Si n'irb aud^ fur $ut an gefe^en, t>a^ man an alien orten be^'ben 
^m mit bem crjlen tì>c{j t^ue bic Ciboria ober ©acramcnt :^eui?Iin, Sludb 
Me »nnujcn ^tarn, 3tem aud^ erflerli(i;e ©ilben^ Sugen -^ijlorien , »nb anbre 
Sla^Itoertf , bamit vfaffen *nb Mondai lugcn bcflettif^t loirb, SDenn aWa^lwerdt 
h ben ftird^en (fo mani ^aben toiC) fol fein ani ber ^eiiigen ©d^rifft, Dnb 
«u« »oren ^i^orien, baraui bie 8e^en lemen fonnen, toìt au^ ha9 Decrei 
befcwiet Piclurae sunt Laìcorum scripturae etc. 

@ott beware (S (£^rnt>e{i i»nh gunft ade 3eit, 

Z)atum ©malfalben decima Martii Anno etc. xl"*. 



5. No. 1938^. (Voi. m. p. 976.) 10. Mari. 

Caspar. Cruciger ad Fridericum Myconium , Ecclesiae 

Gothanae pastorem. 

Haec epistola inedita, cuius apographon in eodem Codice MS. Gissensi 
No. 651. fol. 63*. invenitur, magni momenti est, quod ex ea praeter 
alia intelligiUir, Melanchthonem illud de bonis eoclesiasticis indicium 

10* 



148 SUPPLEMENTA ANNI IMO. 

(vide Bupra p. 142 gqq. no. 103.) d. 0. Mari. Schmaiealdiae compotnisie. 
— Hanc epiatolam alteramque Bubsequeniem ab eodem ad eaadem ibi 
16. Mari, acriptam Viro Clar. Prof. Dr. Soldau debeo. 

S. D. lussi sunt Theologi conferre sententìas et slaiuere de 
propositis antea deliberalionibus. Magua est Dei beneficio in 
omnibus rebus sententiae et voluntatis coniunctio etiam absen- 
tium, qui scripto exhibuerunt suas deliberationes. Quidam tamen 
nihil prorsus miserunt nec ipsi adsuui, videlicet Augustani, Con- 
stantienses , miror etiam de Urbano Regio. Heri compositum est 
a Philippe communi consensu scriptum de bonis Ecciesiastieis. 
Hodie deo volente nostrae sententiae offerenlur foederatis. Ac 
nihil restabat , quod nos hic retinerel , nisi quod Angle scribendae 
sunt confirmaliones aliquorum Articulorum, de coniugio Sacer> 
dotum, Missa, Votis eie. Id euim voluit dominus Canceliarius 
at exhibeatur ad convenlum Parlamenti Anglici, quod erit mense 
Aprili. Caesar magni aliquid moliri dicilur, quidquid id est. Sed 
de his rebus certius et plura habes in aula. Quaeso te ul ad 
nos scribas, si ipse venlurus non es. Spero etiam aliquid lite- 
rarum a nostris ad te perlatum iri, cum istac transituri sint biblìo- 
polae et mercatores nostrates. Bene vale. Schmalkaldiae, 10. Martii. 
Anno 1540. 

Caspar Cruciger. 

196. No. 1940K (Voi. m. p. 977.) 16.Mart. 

Idem ad eundem. 

£x hac epistola, cuius apographon in eodem Codice MS. Gissenai No. 651. 
fol. 63^. asservatar, elucet, Articuloó in Augliam missoa, qui in Corp. 
Ref. Voi. III. p. 1009-1016. No. 1951. exbibentur, non veroaimiliter, 
ut Breischneiderus in Proiegomenis eorum acripait, aed certo in coa- 
ventu Schmalcaldico ante d. 16. Mart. a Meiancbthoue exaratoa eaae. 

S. D. Gratissimum mihi fuit, quod ut petieram de meis Lipsen- 
sibus diligenter scripsisti, affatim risimus Fabulam de sepultura 
Ochsenfordii, dìgni sunt tales, qui etiam in funere fìant risus et 
fabula vulgi praestitil ille sciJicet quod non multo ante sancte 
promiserat suis, se moriturum in fide papistica. Nunc de eius 
successore in Canonicalu Inter illos certabitur. Sed spero fere, 
ut aliquis quaeratur a principe idoneus ad docendum in schola, 
qui adiungatur Nicolao nostro. Quid hic nunc agatur, quod quaeris, 
propemodum nihil est. lam absolutae sunt scriptìones mittendac 
in Angliam ad Regein. Philippus de coniugio Sacerdotum gra- 
vJter et libere admonuit Regem. Addidit etiam coronidem de 



SUPPLEUSNTA ANNI 1540. U\ 

(issa Sophistica seu Theatrica, quae tantum est Idolatricnm spe- 
laculum. Bodìe Theologi communi decreto anathematisabunt pha- 
iaticam commenium Schwenkfeldii , qui edidìt quosdam libellos, 
n quibus negat humanitatem Christi post resurrectionem. Ait 
mm humanam naturam conversam in divinitatem. Lutherus supe- 
iore septimana Wittebergae Dìsputatione publica refutàvit iJlius 
lelirium. Cras Fhilippus, ut existimo, ad vos excurret, nos for- 
lasse interim hic haerere oportebit. Sperabamus ^) fere , ut iam 
dimitteremur , sed quia expectandum est responsum a Caesare, 
fieri poterit, ut diutius hic, quam vellemus, detineamun Tu de 
rebus omnibus, qnae scire voles, ex domino Philippe audies. 
Bene vale. Datae Schmalkaldiae 16. Martii Anno 1540. 

Casparus Cruciger. 

191. No. 1945 ^ (Voi. III. p. 983.) (me nse Mart . ant Ap rii) 

iMtherus ad L ionam^ loh. Bugenhagium^ Casp. Cru- 

cigerum et Ph. Melanchthonem. 

Vide de WetUi CoUectionem epìst. Luth. Tom. V. p. 274 tq. No. 1920. 
198. No. 1947 K (Voi IH. p. 987.) 8. Aprii 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 276—277. No. 1921. 
Ì9. No. 1966k. (Voi III. p. 1031.) 19. Mail 

Senatui Hamhurgensi. 

Haec epistola Melanchihonis invenitur in Arnoldi Greue memoria ioa. 
Westphali p. 18 sq. in nota 33. , quem librum noodum iuveni. 



No. 1966 «. (Voi III. p. 1031.) 21. Maii. 

xis Friderici Principis Electoris Consiliarii ad Luthe- 
tun^ lonam, Bugenhagium et Melanchthonem. 

e epistolam iegas apud Burkhardtum 1. 1. p. 355 sq. 
3. 1974". (Voi III. p. 1045.) 18. Jon. 

Lutherus ad Melanchthonem. 

le Wettii coilectionem epist. Luth. Tom. V. p. 293—295. No. 1939. 

terabamas] sic sìne dubio legendum est prò „ Sperabimus *', quod 
t. 



Ito SUPPLEMENTÀ ANNI 1540. 

202. No. 1987»». (Voi. IH. p. 1068.) - ■ 1 

Albertus Dux Borussiae ad Lutherum et Melanchth 

Haeo epistola invenitur in hocce libro: D. SRartin lèut^eré ^ 

%ibxt^t, $evèO{( t>on ^reugen. ^raud()ege6ett t>0n Jlatl 

(jl5n{g$6erg 1811. 8^) p. 33. — Luiheri responsum quaere in d* 
collectione Tom. V. p. 308 sq. No. 1953. 



203. No. 1998»». (Voi. in. p. 1078.) 

Philippus Landgravius Hassiae ad Lutherum 

Melanch thonem. 

Ha ne epistolam legas apud Burkhard tum 1. L p. 361 sq. 

204. No. 2035^ (Voi. III. p. 1124.) ( exeunte ( 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Haec epìstola per ÀlezAndruni Alesium a ^ittenberga Wormatia 
ciscentem eo portata, cuius mentio flt in Crucigeri litteris ad L 
Wormatiae d. b. Nov. datis (in Corp. Ref. Voi. HI. p. 1136 sq. No 
nondum repérta est. Vide de Wettii coUectionem epist. Luth. 
manno continuatam Tom. VI. p. 278. No. 2523. 

205. No. 2056»». (Voi. III. p. 1158.) 2 

Idem ad eundem. 

Vide de Wettii coUectionem Tom. V. p. 315 sq. No. 1959. 



206. No. 2059^ (Voi. IH. p. 1162.) S 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 317 sq. No. 1960. 



207. No. 2075'». (Voi. III. p. 1192.) 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 321—323. No. 1963. 



ANNO 1541. 

208. No. 2152»». (Voi. IV. p. 111.) 

ÌMsto Menio. 

Hanc epistolam e Viri Rey. Augustini collectione, quae nuuc in Bit 
Semiaarii tbeol. Wittenbergensis e^t, primum edidit Baxma 
Niedneri Ephemeridibus : 3«it|%ift fw^* ^^^ ^iftorifci^e X^eologj 




SUPPLEMENTA ANNI IMI. 151 

1861. p. 601—642.: VII. SDrcifflg tto* nid^t gcbrurftc 53tiefc «ut^er^, SWe* 
(ant^onS unb clnlgcr Qtii^tno^tn , p. 622. epist. Vili. 

Firo optimo D. Insto Mento y Pastori Ecclesiae IsenacensiSy 

amico suo carissimo. 

S. D. Dei beneficio incolumes veiiimus Vitebergaui. Fainiliae 
et noslroium et ainicoruin recle valent, tantum meus minister 
aegrotat, consumptiis tabe seu maiasmo nt mihi videtur. Fran- 
cisco non dubito curae fore tuum negotium, sed tamen ad eum 
scripsi, IO iixaiov flagitans, ut laborum tuorum sanctissiinorum 
ratio habeatur. Velini te mihi significare, quid respondeai aula. 
Nam si opus erit, coram res agenda erit, cum iter ad conventum 
faciemus. Mitto tibi proximae disputationis Wormaciensis senten- 
lias et hic agiiatas, profecto eruditius quam istic explicabantur. 
Addidi et oratiunculam de architectis tricosarum conciliàtionum. 
Nam postquam bac redii, quaedam rescivi de Alcibiadeis quorun- 
daai consiliis, quae W^ormaliae nondum noram. Lutherus respon- 
dil T^ Tvgdvvif Brunsuicensi. Si proficiscar ad conventum, habebis 
a me literas. Totani Disputationem Wormaciensem Principi ger- 
manice vertimus. Bene vale. Cai. Martii 1541. 

Philippus Melanchton. 



209. No. 2166^ (Voi. IV. p. 134.) 16. Mart. 

Lutherus ad Melanchthonem. 

Vide in Lutheri epistolis ed. de Wette Tom. V. p. 332 — 334. No. 1971. 



210. No. 2175»». (Voi. IV. p. 147.) (antej. Aprii.) 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 336 sq. No. 1974. 



211. No. 2177»». (Voi. IV. p. 149.) 4. Aprii. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 337 sq. No. 1975. 



212. No. 2186^ (Voi. IV. p. 163.) 12. Aprii 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 341— 343. No. 1977. 



I5t SUPPLEMSNTA ANNI 1541. 

213. No. 2195 ^ (Voi. IV. p. 174.) 18. Aprii 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 343 fq. No. 1978. 



214. No. 2198^ (Voi. IV. p. 177.) 20. Aprii. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 345 sq. No. 1080. 

215. No. 2203 fc. (Voi. IV. p. 184.) 22. Apifl. 

Idem ad eundem. 

m 

Haec epistola inveniiur in Ioannis Calvini operum ediiionis Amstelodi- 
mensis Tomo IX. (Amsielodami 1667. Fol.), qui post InstitutionaiB , 
christianae religionis libros IV, Epistolas atque Responsa tam ipsini 
Calvini quam insignium aliorum in Ecclesia Dei viromm continet, Inter 
quas haec pag. 13. exhibetur. 

Lutherus Melanchthoni. 

Accepìinus iam ulteras vestras literas, lui Philippe. Et licei 
dextrae tuae confraclae me misereat, tamen ego neque Luis oiuui- 
bus, neque iiieis credo. Res nostrae noii casu, sed certo Con- 
silio, non qiiidem ilio nostro tam felici scilicet, imo solius Dei 
genintur. Verbuin currit, oralio fervet, spes toleral, fides vincil 
ut palpare cogimur*, et nisi caro essemus, dormire possemus 
feriarique, scilicet memores Mosaici illius, Vos quiescetis, Do- 
minus pugnat prò vobis. Nani etiamsi omnia aliter velimus coii- 
sulere, dicere, facere, vigilantissimi, si Deus non pugnarit, frustra 
vigilaverimus: ilio vero pugnante, non frustra dormierimus. El 
certum est ipsum pugnare, et paulatim et pedetentim descendere 
de throno ad iudicium illud expectatissimum. Multa sunt nirais 
signa quae id mihi persuadent. Res in domibus vestris salvae 
sunt, gralia Dei. Nolite timere. Estote fortes et laeti, nihil 
solliciti. Dominus prope adest. Aganl quicquid possunt Henrici, 
Episcopi, atque adeo Turca, el ipse Salan. Nos regni filii su- 
mus, qui illum consputum et occisum denuo ab istis Henricis, 
Salvatorem coìimus et exspeclamus. 22 Aprilis. M. D. XLl. 



216. No. 2207»». (Voi. IV. p. 100.) 29. Aprii 

Idem ad eundem. 

Vide de Wettii coUectionem epist. Luth. Tom. V. p. 35t). No. 10^4. 



SUPPLEMENTÀ ANNI 1641. 158 

217. No. 2265*. (Voi. IV.^. 394.) 9. Jun. 

Corniti Tamoviensi. 

Huius epistolae nondum editae apographou eiusdem aetatis Vir Clar. 
Dr. R. Reicke Regiomonianus in libro quodam (scil. Matthiae de Me- 
(^OTÌa Chronica Polonorum. GracoTÌae 1521.) Biblioihecae Wallen- 
rodtianae invenit et mox in Commentariis suit //9((tpTeu§if^e 31ibttat9# 
fd^rift'^ integre divulgabit. Hoc loco solum ioitium eius, et locum 
diemque, qao a Melanchtlione scripta est, indicare possam. In literiS} 
quas de hac epistola ab ilio Viro Clar. accepi, legitur quidem: Ioanni 
Corniti in Camovy sed non dubito, qnin prò Camov scribendum sit 
Tamoff^ ad quem Gomitem Melanchthon plures epistolae dedit, vide 
Corp. Ref. Voi. V. p. 372. 713. 779. 

Illustri et Magnifico Domino Ioanni Corniti in Tamov etc. 

Philip. Melanchton. • 

S. D. Pergralum mihi fedi loaniies velus araicus iiosler, quod 
in conveiìlu Ralisponensi , quo me fato forlassis aliquo, certamina 
de doclrina Christiana traxeruiil, non lenibus conflictantem curis, 
adiil. Ratisbo. 9 die Junii Anno 1541. 



218. No. 2270 k. (Voi. IV. p. 403.) 17. Jan. 

Lutherus ad Mélanchthonem. 

Vide in Lutheri epistolis ed. de Wette Tom. V. p. 369 — 371. No. 1995. 

219. No. 2275»». (Voi. IV. p. 410.) 22. Jun. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 371 sq. No. 1996. 

220. No. 2281»». (Voi. IV. p. 434.) 25. Jun. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 874. No. 1998. 

221. No. 2283 ^ (Voi. IV. p. 437.) 29. Jun. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 375. No. 1999. 

222. No. 2283». (Voi. IV. p. 437.) 29. Jun. 

Andr. Osiander ad loh. Langum. 

Hains epistolae apographon ex codice epistolarum MS. in fol. olim 
Schlegeliauo, nunc Guthano f. 238. transscrìptum, in Codice episto- 



454 SUPPLEMENTA ANNI 1541. 

larum Melanclithonis Bibliothecae Hambnrgeusis Nr. 58. epist. 131. ob 
oculos habeo. 

Optimo et doctiss. Viro ìoan. LangOy Theologiae Doclort\ 
Ecclesiastae Erphurdensiy suo in Domino chariss, fratti. 

Etsi ex eo tempore, quo Smalkaldi una fuìmus; nihil ad te 
literanim dederim, doctiss. Vir, tamen non puto, nostrani qualem- 
cunque amicitiam dissolutam esse. Qui enim in eundem Christum 
baptisati, et eodem Spiritu potati suimis, non possumus nos non 
invicem amare, Christi Spiritu caritatem Dei et proximi in cor- 
dibus nostris perfundente. Quare per eandem charitatem te rog^o, 
ut hanc muliereni, aflineni meam, ^nnam, relictam G^org-tV Dirit- 
heiUlerì, uxorem vero lohatu Keck legitimam Consilio et auxilio 
iuv^re, aut saltem eiusmodi bonos viros, qui id possint ac ve- 
liut, estendere ne graveris. Cum enim maritus eius rem fami- 
liarem non feliciter tueretiir, inopia eos disiunxit. Ipse militarem 
vitam secutus ad aliquod nomen pervenisse, et nunc apud vos 
esse, ac stipendium ab urbe vostra habere ferlur. Qua re liaec 
uxor eius variis iaciata inforluniis tandem apud fìliam suam Ur- 
sulanhy quae apud nos Christoph."^ ^nholt nupsit, constitit, apud 
quam cum inculpate vixerit et de marito nonnihil audierìt, meo 
impulsu ad vos, eum quaesitura, profecla est, quem si invenerit, 
quaeso, des operani, ut invicem reconcilientur, idque magis bonis 
suasionibus, ne. maritus traductus aut accusatus uxori infensusfiat, 
quam rigore iuris, nisi forte hac via nibil profìciatur. Quanquam 
si boni viri, cum quibus ipse consuetudinem habet, et quoniui 
authoritas aliquid apud eum valet, intercedant, non dubito, rec^ 
perfici posse, sine ullo severiori Consilio. Qua in re, ut dix.i> 
eam iuvare velis, Deo officium gratum exhibiturus, et me quo- 
que tibi nova ratione demerilurus. Nos hic iamlibrum, qui Theo- 
logis Ratisbonae propositus est, tanquam idoneus iudex, qu© 
dissidium religionis tolli possit, perlegemus, et iudicium noslmtn 
de eo conscribemus illuc mittendum. Dominus tesus te tueatvH' 
incolumem. Amen. Datae Noribergae. Petri et Pauli 1541. 

Andr. Osiander, Ecclesiast. ad S. Laurent. 



223. No. 2396 ^ (Voi. IV. p. 683.) (exeunte Octol>r.) 

loannes Fridericus Dtuv Saxon. Elector ad Lutherufn, 
Bugenhagium, Crucigerum el Melanchthonem. 

Vide apud Biirkhardtum 1. 1. p. 399 sq. 



SDPPLEMENTA ANNI 1542. 153 

224. No. 2410 K (Vd. IV. p. 707.) 7. Dee 

lustino Gohlero. 

Haec epistola ex autographo Bibliothecae Hamburgensìs a CI. Viro Prof. 
Ed. Boehmero primum edita est in HoIIenbergii Ephemeridibus : ^eutfd^e 
3citf(3^rfft fùr ^tifld^e SBiffenft^aft unb (&rifta*c5 l^et^en. 9leue gotftc. 
Tom. 111. anni 1860. 4^ No. 14. p. 110 sq. 

Cìariss, viro d, lusttno Goblero iuris doctori amico suo cariss. 

S. D. Agnosco candorem animi tui summum, quod de meo 
silentio nihil suspicaris alrocius, leque rogo ut hanc in amicitia 
constantìam perpetuo praestes. Nam et ego de tuo ingenio, de 
sludiis, et de voluntate erga me amanler et praeclare sentio, te- 
que amo et facio plurimi. Nec silentii mei tam diuturni ullà 
fnit causa alia nisi quod aut desunt nobis tabellarii aut intempe- 
stive flagitantur literae. Etsi enim frx^^h nomen habet ab otio, 
lamen nobis minimum est otii. De conventi!, cum Acta extent, 
scribere nibil opus est. Insidiis peliti sumus satis artificiose 
slnictis, quas deus dissipavit. Nos moderate et tamen constanter 
respondimus. Nec profeclo illae fucosae conciliationes, quas qui- 
dam moUebanlur, sanaturae erant discordias publicas. Ideo aga- 
inus, ut decel pios, simpliciler et piane. Pontifices Epicuri fu- 
giunt Evangelii lucem quae opibus et potentiae ipsorum videtur 
officere. Ideo cum piis ecclesiis nunquam facient fida foedera. 
Deuin oremus ut emendet ecclesias, et suo quisque loco adiuvet 
piam eniendationem. Bene vale. Die 7. Deccmb. 

Philippus Melanthon. 



ANNO 1542. 

225. No. 2472*. (Voi. IV. p. 800.) 8. Aprii. 

Philippus Landgravius Hassiae ad Lutherum et 

Melanchthonem. 

Vide apnd Burkhardtnm i. 1. p. 410 sq. 
^^6. No. 2499 ^ (Voi. IV. p. 827.) 1. Jun, 

Aonius Palearius ad Lutherum^ Melanchthonem, 

Bucerum, Calvinum. 

Haec epistola edita est in bocce libro : Io. Georgii Schelhornii Àmoeni- 
tates bistoriae ecclesiasticae et literariae. (Tom. 1. Fraucof. et Lips. 
1737. 8®.) p. 448 — 4(52. De die, quo haec epìstola scripta est, editor 
disserit 1. 1. p. 447. * 



139 SUPPLEMENTA ANNI 1542. 

Servus Fesu Christty Marihino Luthero, Phtltppo Melanchtoni 
Marihino ButzerOy Calvino y et Germanis Helvetiisque universii 

qui invocant ìesum Christum, 

Etsi, quae Romae gerunlur, perferet ad vos vel rumor ips( 
prius, vel nuQtii muUorum, qiiam meae litierae, mira est enìir 
inopia labellariorum fidelium, et mercatores, qui istuc ire con- 
sueveinint, timore perterriti sunt, quod omnibus locis excutian tur: 
tamen, vel quia serae sìgn^ificationes certissimae sunt, vel quia, 
quod ego sentio, cupio vos scire neque vanum neque abs re vi- 
sum est, si quem invenero, qui adferat, aliquid ad vos litterarum 
dare. Pontifex Romanus mirum in modum se parat atque ex- 
pedit, ut, cum primum potest, Bononiam proficiscatur , iucredi- 
bilem diligentiam adhibet, ut omnes ^ui instructissimi ad diem 
adsint: ex omni numero delecti sunt aliqui, quibus mandatum est, 
ut octavo Cai. Aprilis Tridenti sedeant, caeteri curiales sequan- 
tur, qui non sequentur, hostium loco habebuntur, ea de caus«a 
publicae litterae scriptae atque impressae typis, iussumque, ut 
per lictores in valvis templorum affigantur. Multi in urbem cou- 
venere, ut ostendant, se imperata facturos: ab his curatur dili- 
genler, ne quid desit, quod in vos possit excogilari. Ipse Foati- 
fex, qui id aetalis non satis firma est valetudine, ne nocturnum 
quidem tempus sibi ad quietem relinquit. Magnam copiam cod- 
sultorum habet, quibuscum ad multam noctem sermonem producit: 
interdum antem iurisperitos , aut usu rerum probatos, aut astutos 
lìomines , addite autem , si vullis, improbos consulit : nonnumquam 
Sophistas Theologos aut Philosophos contentionis cupidissimos 
advocal, orat atque obsecrat, ut in communem curam incumbanl, 
et in hoc Concilio de Maiestate Ecclesiae Romanae, deque for- 
tunis omnium Episcoporiim et summorum Pontificum agi putenl, 
numquam laboris et industriae pertaesum iri, si ad disserendum 
centra vos sint acuti, ad dicendum uberes ac copiosi, hos ubi 
satis accensos atque incitatos vidit, convertit sese ad augendum 
Collegium suorum: in quod beri decem et tres cooptavit, duos 
praeterea dixit esse designatos. Nolite quaerere, quam nobis, 
qui prò Christo emori possumus, stomachum fecerit? nam quid 
hoc est, nisi ambitus, nisi largilio ad Concilium corrumpenduin? 
Quid istuc in mentem venit? nisi ut aucupetur gratiam eonin" 
hominum, qui pileo accepto libertatem vendiderunt, empii ea 
caussa, ut abalienent a vobis, immo abducant a cognitione veri- 
tatis Caesarem et Reges , quos , credo , existimant truncos aut 
lapides esse, qui haec neque audianl, neque inlelligant, Episcopum 



SUPPLEMENTA AKNI 1542. 137 

Concilio indicto struere has Sycophantias , commolìri hds dolos. 
Non stulii neque insani sumus, ut huic et asseclis eius nos ìpsos 
et Christi caussam cominiserimns. Non est, non est, inquam, 
indicìum committendum cupìditati Episcoporum , qui voluti unum 
quoddam corpus conficiunt, cuius Caput est Pontifex Boiuanus: 
membra omnia capiti annexa atque alligata inserviunt, hoc si la- 
boret, omnia fulciunt atque sustinent, quod eius vita senliant, se 
quoque percommode vivere; eius regnum non est iis, ut quis 
forte putat, odiosum, quod mìnimae etiam corporis partes in id 
adspirent. Sunt in Germania Episcopi qualuor, aut ad sununum 
quinque, boni, integri viri, peritissimi remm divinarum, sunt in 
Helvetia tres, sunt fortasse in Italia duo: a quibus bona omnia 
possumus expectare. Vel quantum est, in tanta multitudine im- 
peritorum et cupidorum hominum, quorum adulteria, incesta, cor- 
ruptelae, superbiae, dominatus, saevitiae, cupititates inexplebiles, 
et maxima non Christiani animi- indicia perspectissima sunt. Ego 
quidem non video, si Fontifìcis et Episcoporum iudicio standum 
sii, alios nos habituros sanctiores*) quam res ipsas, quas illi 
semper probavenmt, ex quibus summam dignitatem, et incredi- 
bilem censum, atque adeo non modo in nos, sed in Caesares, et 
Reges, Principesque universos summum imperium, imo vero ty- 
rannidem iniquissimam sibi constituerint. Horum commune coii- 
silium est, ut prò bis, tamquam prò aris et focis, pugnent. Ve- 
terem aiunt consuetudinem conciliorum et morem antiquissimum 
non esse immulandum; neque Caesarem, neque Reges posse eos 
adslringere novis legibus. id si detur, negant, in Conciliis potè- 
stalem suffragii aliis esse, quam sibi. disserant, inquiant, quan- 
tum velintl Sunt nobis opiniosi et contentlosi homines. ubi diu 
fueril concertatum, Episcoporum iudicio standum est. His rebus 
«lati atque infìati , ita de Concilio statuunt atque decernunt, quasi 
<le parta iam explorataque Victoria, existimant enim, nos con- 
fessos praedamnatosque eorum senlentiis ad iudicium venire, in 
quo ex urbe usque, quam attulerunt, declarant in vos voluntatem. 
Quid ergo? (dicetis) in concilium non est veniendum*); modo 
*^urca quiescat, et spes pacis, in quam venimus, uos non fallati 
^^■ius tamen diligenter, prò vostra sapientia cogitare et prospicere 
^^betis, quid mali, quantumve periculi inferro possit potestas 

1) alios DOS hab. sauctiores] Schelhornius haec verba mendosa in anno- 
'^tioue 1. 1. p. 451. sic restituii: alias nos habituros sanctiones 

2) Schelhornius arbitratur, hic quaedam a librario omissa esse, forte 
'^^ Supplenda: Veniendum omnino. 



158 8UPPLEMENTA. ANNI 1M3. 

haec Episcoponim corruplist^imomin, si eorum iudicio slandiun 
sii, quoniiti cuiissa agitur. Homm lioininum aiidaciam, impuden- 
ttam, inìquilatem Liciniae ìeges anliqiiissìtnae et s&nclissimae i-e- 
tiindunt. Licinia est lex atqiie alteia Ebutia, quae non modo 
eum, qui tuleril, de uliqua curalione ac poleslale, sed eliam 
collegas eins, cognatos, atfines excepil, ne eis ea potestas cura- 
tiove mandeliir. etenlm si populo consiilis, leinove te a suspicione 
lui commodi, fae fidem, te nibil, nisi populi ulìlitatem et fru- 
ctum quaereie. Hae leges, quae aiitiquissimae et aeqmssimae 
sunt, petendae, et sumina contentione a Caesure et Begibus Prìn- 
cipibusque ctvitulum ') ut uiiseiis peiditìssimisque temporibus in 

tanta COrmptione EpisCOpOrum firipis'jiinBft hnhBnntnr Rnv^nl* 

sunt, quibus cavetur et osteuditur, 
iiequum esse. Qua in re imitar! ( 
debemus Cassianos iudices, quaert 
videmus, quam giandem iis inslitul 
quem quaestum, qiiae regna, ad sac 
sibi, meretricibus , concubinis, pro{ 
Sanctionibiis lìcentiaque Concilio! 
ergo omnia animo sunt, quibus Coi 
gniiii, incorruptum esse possit. N 
Romanum el eius asseclas, atque 
atqne agi, ut per eommmel sente 
census, el quaesliiosae liadiliones. 
in Spìritu Sanclo convenire se, atqu 
qui uihit minus iussit, quam divit: 
ibedris, proque bisce rebus suos e 
quidem voluit sollicitndine leneri: 
tres convenissenl , se attore recepii 
busdem, dum in eam cogilutionei 
veneriti volo commemorare id, et : 
silio quod superìoribus annis ad 
placet, quod dìgnitatis auctorilatisi 
tioneui babere videalur. tum quod '. 
fuerint, diligenter nobìs colendi si 
eorum dignitaiis ralìone bubita, 
fucilius assequanlur, tum ut inler a 
relinquatur. Id tale est. Si iussn ^ 
qiie civilalum, in Briiannia, GallUr 

1) Idem editor lialc loco adnnta* 
vox: orandam, Tel alia sìmilii. 



SUPPLEMENTA ANNI 1542. 159 

caeterisque provinciis, quae invocaut Nomen Domini nostri lesu 
Chrisii, deleclus habeatm* ex iis, qui rerum divinarum bene pe- 
riti quam minimae suspicìonìs ut Fontificios corruptelae affìnes 
sunt*). Primus deleclus per Civitates sanclae Dei plebis sii: 
Plebs, quos delegerit, deferat ad primarìos viros. Primarii vide- 
ant, qui hi sint, quos plebs elegerit. Duo legati, alter plebeius 
alter patricius, deferant ad Caesarem et Reges nomina electoinim. 
Quos omnes ubi Principes iusserint convenire, sex vel septem ex 
singulis provinciis parem omnino numerum hominum selectissi- 
morum statuant. Pontifex deinde atque Episcopi ex omnibus £pi- 
scopis duodecim Episcopos legant, spectatae vitae et sanctitatis, 
qui manus ìaiponant iis lectis viris, orenlque super eos, ut acci- 
piant virtutem supervenientis spiritus. Hi firmissimi iudices 
omnium contentionum statuantur a Pontifice, ab Episcopis, a Cae- 
sare, a Regibus, Principibi^sve Civitatum: qui subscribant ac reci- 
piant, sese, quidquid ii iudicaverint , statuerint, declaraverint, 
fìrmissime aeque omnes accepturos, curaturosque , ut prò indubi- 
latis habeantur. Mox decreto amplissimo facto , (quo caveatur iis, 
qui ad Convenlus peragendos, aut ad dicendum venerint, quiqui 
siinl,) Pontificis, Episcoporum, Caesaris, Regum Principumque civi- 
lalum nomine iussuque pronuntietur , ut, quoniam in Sancla Syn- 
odo libere agendum est, consultum sii, ut libere quisque, sine 
raetu, sine periculo possit dicere, et ut promissi Pontifex, Epi- 
scopi, Caesar et Reges Principesque civitatum se sponsores dent 
exsolvantque iegibus omnibus, edictis, senatusconsultis , poenis 
et ceosuris , omnes , qui aut dixerint , aut scriptum dederint. apud 
hosce lectos viros , qui in loco quid *) agendum paralo cum Ponti- 
fice, Episcopis , Caesare et Regibus Principibusque legatisve Civi- 
latum sedeant, audituros') orationes, si quae habebuntur, tam 
barum quam.illarum partium: quas postea iubeant sibi dari scri- 
ptas; primo loco dicant vel promotores Concilii, vel qui voluti 
accusatores caussam contro versiae statuant , vel petitiones adferant: 
secundo adversarii respondeant. Eorum actionibus acceptis, si 
quae dispulanda videbuntur, apud hos itidem disputentur. Post 
conflictum sempcr scribi petant cum argumenta lum responsa. 
Quae omnia ubi lectissimi sanclissimique viri viderint et legerint, 
et non modo oculis , sed animo quoque perlustraverint alque per- 

1) quam minimae — affines sunt.] Schelhornius iudicat prò his legen- 
dum esse: quam minime suspicionis et pontificiae corruptelae affines sint. 

2) quid] prò hac voce lege : ad 

3) audituros] prò eo lege: audituri 



160 SUFPLEMENTA ANNI 1542. 

penderinl, videanl, ne quid delrimenli Evangeliiim, doctrina A posto - 
lonim, et respublica Christi capiat. Quani unam ob rem decla- 
randam invocalo Spiritu Sancto libere pronuiilient, statuantqiie, 
quod gloriae Chrisli sii bonum felixque Populo Chrisliano. Hoc 
consilium cogitalumque , quale quale est, iusserunt, fratres, ut ad 
vos scrìberem. Si placebil, eius vos necesse est modemtores esse 
atque duces. Haec enim miserrima et gravissima fortuna Italorum 
est, quod neque, a quibus implorent auxilium, habent, neque, 
si habeanl, licei. Helvetii, qui abalienalo sunt animo a Baby- 
Ionia Romana, per legalos a Rege Galliac, apud quem audimus 
eos esse graliosos, potere atque impetrare possunt, atque obte- 
slari, uìsi in pelitione Rex ipsis faveat, nunquam posthac se eius 
partes sequuluros; relicluros se, si destituii, si vero adiuli fue- 
rint '} , ea de re publicum monumentum liberis posterisque eorum. 
Germani pii a Caesare nullo negolio impelrabunt, si precibus et 
oblestatione contendalur: ul, quem Tmperalorem tot annos fide- 
lìssime sequuli sint, eius ope liceat Chrisli causam misere op- 
pressam sublevare. Britanniae Regem, qui alieno animo in Pouti- 
fices Romanos esse dicilur, sollicitare lilleris possunt cum Hel- 
vetii, lum Germani, ut in hanc sententiam veniat, ut commune 
consilium non spernal. Haec omnia tam bona, tam expectata» 
fratres, lamque ulilia, imo vero necessaria Reipublicae Christianue 
vos assecutos video, si quas inimicitias habelis, Christiana pic- 
lale deponatis. Adferlur enim ad nos, nec obscuro, nec vario 
sermone magnas conlenliones dissensionesque esse inler vos: qui- 
bus discrepanles non in unam sententiam, sed ne in eundem lo- 
cum possilis convenire. Hem fratres! date hoc Christo nostro 
sallem prò tempore, ut una concurralur, ne impetum sustinere 
possinl adversarii. Si tot lantosque abusus Romanae Babylonia^ 
una reiecistis; si prò Aposlolicis inslitulis servandis , defendeii- 
doque Evangelio una mens est, idemque animi vostri sensus, quid 
unum, aut ad summum allerum caput voi lantopere distrahit ac 
disiungit? Adversarii inslruclissimi, poleutes atque imanimes in 
vos feruntur. Colligite vos per lesum Chrislum, ne, si iUi vi- 
cerint, cum poslea volueritis, non sii Chrisli respublica, quau^ 
iuvare ac lueri possilis. Defendenda sunt multa isla, quae supe- 
rioribus annis pulcre illuslralis. Reiiciendi, superandique in con- 
cilio hosles Evangelii. Si qua inlerprelaliouis varietas in aliquo 



1) si destituii, si vero adiuti iueriat,] prò his, Heuaiauno indice, legeo 
duiu est: sive destituii, sive adiuti fuerini. 



6l]fPL£M£NTA^ANMl 1542. 1(11 

est capile sci^ipiorimì.divinorum, ne confodite vob. Uausquisque 
in suo seiisu abundeU Pabìt, dabii po&tea Deus Faiei*. Domini 
N. I. C. ut in iis quoque, in quibus niJinc coiitentio esl, idem 
aliquando sentiatis. Suscipite interiiu, defendite, tuemini ea^.de 
quibus non erranlem et v^gaai» sed stabilein certamque senten- 
tiaoi habetis. Quos animos sumtuios putatis eps hoinines, quos 
in Italia, Galliis atque Hispaniis, scriptis vestris excitastis? si 
uudierint, Germanos non modo non esse dissipatos, (quod primo 
quoque verbo obiiciunl adversaiii, quod non sit dissensionis Deus) 
sed iis Britannos atque Helvetios esse coniunctos? quid Reges 
et Frincipes? au non putatis lationem babituros tantarum natio- 
num? quae si impetrarunt, ut non apud corruptos, sed sanctissi- 
mos atque aequissimos iudices omnes aeque sine metu sine peri 
culo possint dicere, non dubitare*) sacruni, solenne, integrum, 
i&corruptum concilium vos babituros. Id ut ab Imperatore, Regi- 
bus, Priucipibusque civitatuu) prece adjnoniti obiestatione petatis, 
si Respublìca Christiana loqui posset, vos vehementer etiam at- 
que etiam rogaret. Hoc consilium quoniam expendi desideramus 
a le, a Bucero, a Melanchthone, a Lutbero, obsecramus, Calvino, 
per Dominum lesum Christum , ut ad eos singulos harum littera- 
nuQ exemplum perferri diligentissime cures. ad quos si meae 
litterae prius, quam ad te, pervenerint, nibil erit mirandum| si 
ab iis quoque eat exemplum ad te et Helvetios nostros. Misimus 
enim hanc epistolam per alium tabellarium ad Bucerum, quae si 
ad hominem perferretur, oravimus, ut exemplum mitteret ad te. 
Vale, bone et fìdelis minister lesu Chrisli. Commendo tibi con- 
^vum nostrum Bernhardinum Ochinum. Quibuscunque eum rebus 
iuveris, Christum iuveris. Vale, mi fraler. 



2«. No. 2500 k. (VoL IV. p. 827.) (Ineunte Jan.) 

LutheruSj Bugenhagius et Melanchthon ad Ioannem 
Fridericum Principem Electorem. 

Haec epistola adhuu desideratur ; de eius argument^ vide Burkhardt 1. i. 
p. 41». 

228. Na2560 ^ (Voi. IV. p. 876.) 11. Oct. 

Simoni Leupoldo. 

Baue epistolam prlmam divulgavii 6. C. F. Lischlus in Aunalibus: 
3(i^^&<^er tté 93ereind fùr meflenOurgif^^e (i^ef^i^te unb 9(ltert^um«tim^e. 
Sal^rgang V. (e*werln 1840. 8».) p. 347. Nr. 11. 



1) dubitare] Schelbornii iudicio legeuduin est: dubitarem. 
Sapflen. Heltaehth. \l 



lOS SUPPLEMENTA ANNI 1542. 

Egregia virtute et ejcimia ingenii dejrteritate praediio D. Simu^ni, 
Seoretario Illusirissimi prineipis Megalburgensis , 9Uo awucom 

S. D. Carissime Simon. Venit ad vos d. doctor Autor Brunswi- 
censis, qui et Lipsiae et in Italia iurisconsultos audivit amplitis 
decennio. Et nunc vidit aulam marcbionis et in academia docnit; 
sed propter honestas cansas qnaerit aliam condilionem. Scio 
manus cancellarii in omni ^bernalione summum esse; sed iamen 
ea eruditio, integritas et gratuitas est in Autore, ut sperem enm 
reipnblicae in superiore gradu utililer serviturum esse. Quare eùm 
tibi commendo teque rogo, ut illustrissìmis principibus tuis eum 
commendes. Bene et foeliciter vale. Die XI octobris anno 42. 

Fbilippus Melanthon. 



229. No. 2570"». (Voi. IV. p. 886.) 28. Oct 

Lutherus, Crùcigerus et Melanchthon ad Foannem 
FHdericum Principem Eleciorem. 

Vide apud Burkhardtum 1. 1. p. 416 sq. 



230. No.2601>'. (Voi. IV. p. 927.) (exeunte anno.) 

Lutherus, Melanchthon et Bugenhagius ad eundem. 

Hanc epistolam Burkhard! 1. 1. p. 420. memorat quidem , sed eam ipsam 
non exhibet. 

231. No. 2603». (Voi. TV. p. 929.) (hoc anno.) 

Frederieo Reifsteck. 

Haec epistola ex Professoris Van de Velde apparata Melanchthonitno 
primum edita est ab Aug. Schelero in Naumanni Sernpeo anni 1887. 
No. 9. p. 131. epist. 32. 

durissimo viro Frederieo Reifsteck D, utriusque iuris in iudiciè 

camerae imperialis , patrono suo, 

S. D. Clarissime Domine Doctor. Arbitror fiilium yestrum 
Fridericum et Nicolaum Bromium fuisse commilìtones apiid Gry- 
wètim communem amicum nostrum : existimo et familiam Bromiam 
Francofordiensem vobis uotam esse, in qua fratres sunt aliquot 
magna integrìtate et modestia praedili. Adducit autem iam Spiram 
Nicolaus Bromius fratrem Danielem bona indole praeditum et in 
academia nostra et Heidelbergensi aliquamdiu versatum ac adhi- 
bitum ad iuris doctrinam. Nunc maluit eum ad forensem cri- 



S13PPLEMENTA ANNI 1M2. 118 

bendi formam as&uefieri. Quare tota fainilia rogai ut eum ri^cir 
piatis in aedes vestras et eius opera io describendo utaoiioì eunor 
que aissuefaciatis ad e« exercitia quae ipsius aetati yidebnntur 
uUlia. Et proinitiit se. benigne datui*um quantum paciscemini. 
Haee ijli eliam sine meis literis vobis expanere polerapt, ^f^à 
Nicolaus ut aditum ad vos haberet , has a me flagitavit , quas rpgo 
ut boni consulatis. Et si quid meum testimonium Danieli pro- 
desse potest, denegandum non fuit; probo enini adolescentis in- 
genium* voluntatem et mores; arbitror et ad forum {ftpundiam 
natura mediocriter idoneam essj. ^perp ordini vostro bonori- 
kum fuit studia iuniorum iuvare, fit Scaevola Gallum Aquiliam, 
Àquilius Severum Sulpitium erudiit. Irnerius renovator doctrinae 
iurisconsuìtorum erudiit Azonem, et hic Jabor accendi alios pro- 
dest reipublicae. Quare spero vos non gravatim talem i^dolescen- 
tem bonae spei et in familia honesta natum recepturos esse, id- 
que ut faciatis vos etiam atque etiam oro. Bene ac feliciter va- 
lete. Die 6 {nomen menata omissum) 1542. 



232. No. 2604^ (Voi. IV. p. 931.) (hoc anno ?) 

ludicium. 

Q^c iudicium (fliae anno adscriplo), quod a Burkhardto 1.1. p. 411. in 
annotationibuB ad epUtolam quandam anni 1542. memoratur, primum 
editam est a Baxmanno in Niedneri Ephemeridibus 3^ì^f^t{ft fùr bie 
(i^orif^e Zitoio^it anni 1861. fase. 4. p. 627 sq. No. XX. 

hdicìvm Phtl, Melanthonis de eoy quod parochus quidam reli- 
quum in poculo p09t cummmniomem ebiberat ipse. 

Certum est, deum non esse allìgandum ad ullam rem, ad 
<iwatt se non alligavil ipse verbo suo. Sicut peccant omnes , qui 
Deum magis ad banc statuam quam ^libi esaudire imaginantur. 
£t ex tali ima^inatione omnes idolomaniae ortae sunt. Non igitur 
^Uigandus est deus ad panem et vinum extra usum, ad quem in- 
stiittta est coena domini. £t merus furor est fìngere, quod dìctis 
^erbis a consecrante sic immigret corpus Christi in panem et ibi 
seinper maoere cogatur. Sicut infusum vinum in cantbarum manet 
uisi rursus effundatur. Sed sacra^ienta pacta sunt exbibitiouis. 
^ sumuntur illae res, simul adest Christus et est efftcax. Haep 
^cramentalis praeseptia est voluntaria nec est inclusìo geome- 
trica et ma^ca^ qua oogatur. Cbristus in panemanere. Qum b(i- 
Pti^tur homoj in ipsa actione vere adest spiritus sanctus, non 
^net in aqua extra action em. Sunt igitur abopainandae illae 
^uaestiones: an mus rodens panem comedal cprpus Cbristi; et 

11* 



164 SUPPLEM£NTA ANNI 1543. 

abominandus est mos circumferendi panis in spectacuhs Quare 
ea quae post communionem reliqua sunt de pane et ^ino, quae 
non manducantur ab ìis, quorum sit ìntentio utì coena domini, 
non sunt sacramenta, quia actio Iota est sacramentum. Sed propter 
imperitos et reverentiam consulo, ut reliquum in poculo ebibat 
ultimus communicans unus vel plures. 



233. No. 2609 K (Voi. IV. p. 936.) (hoc anno.) 

(Inscr^ipta bibliis.) 

Hi loci , quos Melancliihoii sua manu inscripsit bibliis quibutdam, inveni- 
nntur in libro Sort^^efe^te Sammlung )>on %Utn unb 9ttntn TheologifdDeR 
ead^en. l. «e^trag «uff ^aèl % 17«0. («eipai^. 8«.) p. 716. 

Anno 1542. 

Job. XV, 1. Summa. 
Lex per Moisen data est. Gratia et veritas per iesum Chri- 
stum facta est. Deum nemo vidit unquam. Unigenitus filius, qui 
est in sinu patris, ipse enarravi!. 

Job. III. 
Omnis, qui credit in fìlium, babet vitam aeternam. Qui non 
credit filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum. 

Fbilippus Melantbon. 



234. No. 2615 ^ (Voi. V. p. 8.) 4. Jan, 

lusius lonas ad Melanchihonem. 

Hanc epistolam ex autographo in Cod. Monac. 10358. primum ediditCttr. 
Vir Theod. Pressel in libro suo: Sufìué 3on«« (Sf^erfetb 1862. 8». - 
in opere: ISeben unb audgew&Mte 6d^riften ber ^itx unb Se^rùnkr ^ 
lut^rif^en ^ird^e Vili. X^eil.) p. 142. nota 99. 

G. et pacem Dei in Christo lesu filio Dei. Accepi consola- 
torias tuas piane paterna frtoQyy scriplas, mi ebarissime prae- 
ceplor Pbilippe, quibus me in bis meis profusissimis 1acbi7niis 
ac luclu gravissimo non mediocri! er recreasti. Agnosco singu- 
larem amorem erga me tuum, agnosco pectus solìdae amicitiae 
natum, in quo me oitmesque meos iam olim inclusos perpetuo 
rebus secundis iuxia atque tristibus, sii!cerissime amicns, admodum 
amanter circumfers atque complecteris. Excessit e vivis n\Miò 



SUPPLSMSNTA ANNI I54S. W 

socia, vitae meae deciis, viiae solatiuin solamenqiie singnlare, et 

ni tota vita eius comitas, pudor, suavitas et dulcis fiiìt modestia, 

ita et morte admodum placide obdormivit Inter meos multos lu- 

ctuosissimosqiie siiigultus et amarissìmas lachrymas, adhuc ver- 

leos ad me vocem plenam offìeii, plenam charitatis mirificae, 

plenam syncerissimae pietutis: 4^n Doctor, t^ htàd^t eu(^ gem ein 

gn«^ft. 3^ mif, {^ fyxht «Hnber lìth, SBfinet nid^t, t^ gefdat bem $erm 

^Afto a(fo ìoc^U 3^ ^^Tift tua) aUtx Zxtu. ^ai} id^ eud^ }u Seiten ^n^ 

prnet, oergeM mit«. T^on credis, mi Philippe, quam me exerceant 

in hoc luctu luclanlem et higentem parvi liberi. Taiitum^Sophi- 

olam et Elsulam placavi; hi rmnc sciunt casum et dicunt, matrein 

esse in coelo*, loachimulus vero et Ketlarinula persuasi sunt ma- 

Irem valetudinariam esse vectam curru ad Doctorem Martinum , ut 

ibi curetur a Medìcis. Saepe autem iiiterpellant me in mensa, 

deinde vesperi, cura somnium capto. Ecquando, inquiunt, mater 

redit cum D. doctore Martino? Sed forsan cras aderit. Video et 

io pueris animi divinationem non parum valere, loachimulus 

mihi mane surgenli acclamavit loia voce: Pater, inquii, iam hac 

bora mihi loquula est mater. Quid, inquam, dixit libi? Negai 

se, inquit, brevi ad nos rediluram, se enim esse apud dominum 

' Chrislum in coelo. Filius losl dixit, te hic*) venturmn esse, 
quod utinam, mi Philippe, fiat, ut coinites libi sint loachimus 
atque alii. Angelum mihi e coelo niissum exislimabo , si tu ad- 
veueris. Speramus fore ut diverlus vel in aedes meas vel Do- 
ctoris Milde utramque vidualem, diversorium et hospitium pro- 

• pbeticum. Boni consule has negleclas literas. Ut animus affectus 
est, sic vuUus, habitus frontis est et sermo. Carmina proveniunt 
animo deducta sereno. Amicissime et reverenler pelo salutari D. 
loachimum et Zugelium, D. Pfeffingerum, reliquos dominos et 
Junicos. Nihil rescribas, ne libi moleslus sim, modo ipse venias. 

I Expeclat le charissimuui praeceptorem ac parentem filius meus 

[ Jost, quem tecum remittam. Christus te Reipublicae et Ecclesiae 

f servet quam diulissime. 



f 
f 



235. No^264P. (VoL V. p. 40.) (ante Id.Febr,) 

Ioannes Cahinus ad Philippum MeUmchthonem. 

Hadc epistolam nancupatoriam ad Melanchthonem CaWinus praeroisit 
libro suo inscripio: „Defen8Ìo aanae et orihodoxae doctrinae de aenri- 



1) hic] prò: huc 



IM SUPPLBMKNTA ANNI 154S. 

tute et Uberatione humani arbitrii, adversus calumnias Alberti Pighii 
Campenais," ^ 4^^ ^^ ^^"^ opusculis omnibus in unum Tolnmen coi- 
lectis a Nicolao Gallasio (Genevae 1552. Fol.) p. 216— 351. et in eiua 
operum omnium theologicorum Tomo VII. (Genevae 1617. Fol.) p. 184 — 
204. exhibetur. Utramque editionem contuli. — In epistolae fine legitar: 
Mense Febrnario 1543., die mensis non addito, sed ex loco quodam subse- 
quentis epistolae d. 16. Febr. seriptae, scil. verbis: „Caeterum, qnod 
in lucubratione, quam nuper edidi, abnsus sum tuo nomine, «lc.'\ 
quae sine dubio ad hanc epistolam nuncupatoriam spectant, intelligitur, 
eam ante d. 16. Febr. esse scriptam. — Melanchthonis epistolam d. 
11. Maii datam, qua buio nuncupatorìae respondit, vide in Corp. Ref. 
Voi. V. p. 107—109. 

loannes^Calvinus clarissimo viro Philippe Melanchihoni, 

Etsi nec singulare iilud iudicii lui acumeii, quod iure miian- 
tur omnes, ignoro, et eius censuram, siculi par est, revereor: 
libellum tamen hunc si privatim libi legendum mitterem, frelus 
amoris erga le mei fide, non longa excusatione uterer*). Nuoc 
autem quia publice iriscribere libi ausus sum, non defuturos scio, 
qui lemeritalis in eo me accusent. £oriun igilur causa, quod De- 
cesse apud le non essel, unde hanc fiduciam ceperim, breviler 
exponam. Principio, eum libi librum offero, quem duplici no- 
mine libi gralum fere cerio novi: lum quod me amas auloreiD) 
lum quod pìae sanaeque doclrinae defensionem continel: cuius 
lu non modo sludiosissimus es cultor, sed eximius foilissimusque 
vindex. Accedil el lerlia commendalio, eaque non vulgaris, quod 
simplex ac sincerum esl, quo ulor, defensionis genus. Quantum 
enim a versulis obiiquisque in dispulando arlìbus, quae claris 
alioqui aperlisque rebus lenebras obducanl, ab omni denique fuco 
el sophislica abhorres: tantum libi placet nuda ingenuaque per- 
spicuilas, quae rem, sine ullis involucris, ante oculos staluai 
alque exponal. Alque haec tua virlus, sicul est rari exempli» 
ila magnam saepe mihi admirationem movit, quod cum incredibili 
perspicacia excellas, simplicitate lamen nihil hfibeas antiquius. 
Valebil igilur non parum el haec causa, scio, ad conciliandaoi 
libello graliam. Fraeterea memini, has te aliquando mihi man- 
dasse parles, ut si nos lacessere porgerei Pigliius, ad reprimeu- 
dam eiùs pvoterviam aliquid conscriberem. Quod tamen ut facete 
nunc demum incìperem, non modo lua autorilate adductus, sed 
eius qviòque Impi'Obiiale couipulsus fui. Libris bnith dl)cem de 
Ubero arbitrio el praedestinatione nuper editis, quicquid de bis 



1) De boc Calvini libro vide Henry lèc&en (£a(t)ind Tom, li. p. 284 sqq. 

2) uterer.] sic Ed, 1552.; Ed. 1617. male: utetur. 



SDPPL£M£NTA ANNI 1548. If7 

rebus prodiderai», non iudicio aut deleciii, sed mera pu^Dàndi 
libidine, conf\itaiiduin suscepit: ubi adeo insolenter, tamqiie effreni 
ferocia, adversus puram, qiiam tuemur, pietulis doctrinam se 
iactat, ut oGcurrere aliquo modo tantae hominis peiuUintiae, nisi 
siientio prodere vellem Christi gloriam , necesse habuerim. Postu- 
labat auteui iiuiui» argumentì tractatio plu8 aliquanto et otii et 
temporis. Sed quia videbam id captare adversarium, ut si diu- 
tius differrem, hac mea mora, ad occupaDdos praeiudicio quodam 
hominum animos abuteretur, malui aliquid cito dare, ve) minus 
elaboratum, quam tacendo pati, ut, cum bonae causae dispendio, 
ioani eiusmodi iactantia frueretur. Quanquam sic mihi festinasse 
videor, ut minime tamen praecipitaverim nimia celeritate. Quod 
eaim praecipuum erat, consecutum magna ex parte, spero, indi- 
cabis: ut dicerem, quantum ad repellendas adversarii calumnias 
satis esset. Et tamen haiic excusationem praetermittere non opor- 
luit : quam si tu prò insigni tua humanitate recipies , viam aliis 
monstrabis , ne mihi se iniquiores praebeunt , aut minus benignos. 
Mihi certe saepius in mentem venit, de conditione nostra queri 
quod tanta negotiorum, quae subinde nobis ingeruntur, et multi- 
tudine obruti, et assiduitate oppressi, et varietate distracti, id- 
que domi simul et foris non possimiis ad unum aliquid ageudum, 
animos diligentiamque intendere, sed huc inde perpetuo cursi- 
lare cogamur: sìcut qui variis et operosis ministeriis destinati, 
quibus simul obeundis nequaquam sint pares, dum eodem mo- 
mento undique urgentur, quorsum se vertere debeant, prae lassi- 
tudine nesciunt. Interea quicunque ex hostibus nos aggredi in- 
stituunt, ab aliis omnibus curis soluti ac vacui in alta pace, quo- 
ad libuerit , ad instruendum belli apparatum sunt intenti , et colli- 
geudas copias , quas deinde per suam opportunitatem in nos emit- 
iant. si quid fatigationis sentiunt ex uno congressu, quietem et 
inducias tane quoque prò suo arbitrio sibi sumunt, donec refectis 
animis et viribus, iterum ad nos impetendos instructi sunt ac 
parati. Huc etiam accedit, quod tantis locorum spatiis divisi, 
illa etiam, unde non parum levationis sperandum foret, couimo- 
ditate destituimur, communicandi scilicet inter nos, consiliaque 
prò rerum et temporum ratione, conf erendi. Haec, ut dixi, non 
sine gemitu sortisque nostrae deploratione reputo mecum ac per- 
pendo. Gaeterum, quo minus ista cogitatione fraugar, occurrit 
ex altera parte non minimum solatium. Primum quia statuo nos 
non sine certo Dei Consilio, et talibus obsideri premique angustiis, 
et iis, quae humanitus iuvare nos possent, subsidiis defici, ut 



198 StlPPLEMfiNTA ANNI 1543. 

melius expergefacti , respicere in ipsutn solum discamub. Deinde 
quia veius hoc esse exemplum , cimi animo recoi'dor. Refert enim 
sacra historia, Israelitas, cuin ex captivitate restituii civitatem 
exstruerent, pari difficultate laborasse. Nam cuna ipsa operis 
magnitudo ac moles, cum tempori» angustiae plus satis eos ur- 
gerent, ab hostibus aliquaiito plus negotii molestiaeque susti- 
nebant. Et tamen videmus id non obstitisse, quominus constanter 
ifìfractisque animis pergerent in opere, usque dum ad extremum 
constanti eomm assiduitate hostium improbitas et rabies frange- 
retur. Siquidem hoc non vulgare erat fortitudinis specimen, gla- 
diis accinctos caementum et laleres comportare: altera manu tenere 
gladium, tacere opus, truUamque versare altera: atque ita archi- 
tecturae dare operam , et simul ad proelium esse expeditos. Eius 
historiae recordatione excitari nos quoque decet, ut inter tot 
difficultates, quae nos ad desperationem solicitant, animum nihilo- 
minus Golligamus. Cum mirabili sua, tum potentia, tum bonitate 
Dominus ab horrenda illa Antichristi Rom. lyrannide nos liberavit, 
civìtatis suae sanctae lerusalem, ìd est, Ecclesiae instaurandae 
provinciam hodie nobis mandat. Arduum sane per se opus ac 
laboriosum: ut nihil aliunde superveniat impedimenti. Veram 
Satanae ministri et satellites, quibus id est propositum, ne Eccle- 
siae aedificationem, quoad*) in se eril, surgere patìantur, assi- 
duis certaminibus nos vexando, plus adhuc negotii facessunt. 
Itaque , cum securam ab aliis rebus vacationem ■) requirat ordi- 
narius reparandae Ecclesiae labor, cui nos, quando ita Domino 
visum est, destinati sumus, sìmul atque lapidem uutim coepimas 
tollero, isti classico ad proelium nos citant. Cum nos exigua si- 
mtis hominum manus: illi ingentem faciant exercitum: qui possi- 
mus et resistere simul illis , et manus habere semper in opere 
occupalas? nisi nobis in mentem venia!, sic nunc agore Deum, 
ut prideui solitus est , quo illustriorem manus suae potentiam rcd- 
dat: nobis sufftcere hoc debere, quod etiam si parum proficere 
nunc videamur labore nostro: de successu tamen perinde ac si 
iam extaret, simus certi, quando sub eius vexillo auspicilsqno 
militamus. Quod si hominum quorundam reprehensionem non 
effugiat nostra sedulitas (ut plerique hodie sunt nimis delicati et 
morosi) quia festinationem alicubi resipiat, haec nos conscientia 
sustineat ac conftrmet , quod Deo iudici nostro , Christo Domino 
ac duci, sanctisque Angelis eam scimus approbari. Quod ad vàt 

1) quoad] sic Ed. 1552.; Ed. 1617: quod 

2) vacationem] sic Ed. 1552.; Ed. 1017. male: vocationem 



StiPPLBfifBNTA ANNI 1548. 1S9 

ivalim attìnei, cum satis, cui serviam, noverim: iniliac fiducia 
»tus acquiesco, quod illi piacere obsequium meum qualecunque; 
Lbii dubito. Caeteruu), si hominum iudiciuni quaeritur, tuum 
nius mibi instar omnium futurum semper est » sicut merito esse 
ebet Mense Februar. M. D. XLIIL 



m. No. 2641 •. (Voi. V. p. 40.) 16. Febr. 

Idem ad eundem. 

Hanc epistolam repeto e Petr. Burmanni Sylloge epistolarum a viris 
illuBtrìbus Bcriptaram. (5 Tomi. Leidae 1727. 4®.) Tom. II. p. 229 seq. 
epist. Xni. — In anglicam linguam Tersa legitur in bocce libro : Letters 
of John CalTin compiied from tlie originai manuscripts and edited 
witb historical notes by Dr. Jules Bonnet. Voi. I. Translated from thè 
originai latin and french. (Philadelpbia. 8».) p. 373 — 37(5. No. CI. 

Vide quam pigro ventri literas tuas dederis. Eas enim vix 
quarto demum mense mibi reddidit, et quidem multo attritu iam 
disniptas ac laceras. Hoc tamen ipsum, quod vel sero ad me 
pervenerint, magno in lucro posui. Nam dum eas huc atque illuc 
circnmferl; mirum» quod non aiicubi reliquerit. Ergo, utcunque 
eius negligentia singularis gaudii fructu privatus ad tempus fue- 
rim: facile tamen veniam a me impetra vii, ubi eas recepi. Utinam 
vero, sicut dicis, saepius nobis, saltem per literas colloqui li- 
ceret. Tibi quidem nihil inde accederet: mibi autem nihil foret 
in hoc mundo optabilius, quam in literarum tuarum suavitate 
acqoiescere. Vix credas quanta hic negotiorum mole premar at- 
que urgear. Sed inter bas angustias duae res sunt, quae me 
piorimum excruciant: quod inibi legitimus operae meae fructus 
non constai: deinde quod abs te paucisque aliis tantopere dissi- 
lus, ilio, quod me in primis iuvare posset, consolationis genere 
destituor. Verum quando ne hoc quidem optionis nostrae esse 
convcnit, ut locum sibi quisque arbitrio suo deligal, ubi serviat 
Christo : in ea nobis statione manendum est , quam cuique nostrum 
^estinavit Hoc saltem nobis nulla regionum longinquitas eripiet, 
<iuin bac coniunctione , quam Christus, sanguine suo consecratam, 
Spiritu quoque suo in cordibus nostris sanxit, contenti, dum vivi- 
"•OS in terra, sustineamur beala illa spe, ad quam nos literae 
luae revocant: in coelis nos simul perpetuo victuros: ubi amore 
^fiaicitiaque noslm tVuemur. C^eleniin, quod in lucubratione , quam 
'npcr edidi, abusus sum tuo nomine, hoc vel amori erga te meo 
jVioscujj, vel luae humanitati coiìcedas, pelo. Inter mullas ra- 



170 SUPPLElfENTA ANNI 1543. 

tiones, quibus eo adductus fili, haec non postrema fuit» quod 
Sadoletum Pighius delegerat, cuins nomine suas nugas vendi- 
taret. Verum ideo subticui, ne mihi ad comparationem descen- 
dere necesse foret. Neque tamen hic ionga excusatione utar: 
cum testatus fuerìm, ideo me fecìsse, quae mihi per tuam huma- 
nitatem benevolentiamque, quam mihi defers, licere certo confi- 
derem. De rebus noslris multa sunt quae scribam , sed hoc ipsum 
est, quod me tacere cogit, quia nullum finem invenirem. Labore 
hic et fatigor mirum in modum; profìcio mediocriter. Et tamen 
mirantur omnes, me tantum proficere inter tot impedimenta, quo- 
rum magna pars est ab ipsis ministris. Haec tamen mihi magna 
est laborum levatio, quod non tantum haec Ecclesia, sed tota 
quoque vicinitas fructura aliquem sentit meae praesentiae. Adde 
quod nonnihil in Galliam usque et in Italiani redundat. Statum 
vestrae Germaniae non sine acerbissimo dolore audio. Nec leviora 
sunt mala, quae timeo, quam quae lugeo. Nani si verum est, 
quod nan'atur, Turcam maioribus rursum copiis bel lum instaurare: 
quis obstabit, quo minus longe lateque prò libidine gi-asselur? 
Et quasi parum esset, turpiter dilapso exercitu, tot impensas 
frustra profudisse, tantum accepisse dedecoris: praeterea praeci- 
puum roboris florein primum continua peste triennii, deinde hae 
postrema lue perdidisse: nunc multo gravius ab intestinis dissidiis 
laboratur. Necdum tamen tam acriter perculsi nostri principes 
expergefiunt, ut dare discant Christo gloriam. Hoc tamen me 
nonnihil recreat, quod aiunt, Coloniensem et aiios quosdam ad 
repurgandas Ecclesias animum serio adiecisse. Neque enim par- 
vam accessionem esse duco, quod Episcopi, ex quorum ordine 
nullus adhuc nomen Christo dederit, nunc sublata manu, profileri 
ab Idolo Romano defectionem incipiant. Tantum nunc advigilan- 
dum et enitendum est nobis, ut eorum cursum promoveamus, ne 
ex dimidio Christo peius monstrum renascatur. Interea Ro : Ponti- 
fex iam concilii simulachium Tridenti oslentat, ut orbem exspe- 
ctatione suspensum aliquantulum adhuc retineat ac moretur. Sed 
Deus non patietur diutius sibi illudi. Fallor, nisi hic annus maxi- 
mam rerum conversionem parturiat, quae brevi emergat. Sed iam 
nimis multa. Vale igitur, Vir modis omnibus ornatiss. mihique 
semper in Domino colende. Dominus le diu servet incolumem in 
gloriam nominis sui, et Ecclesiae suae aediiìcationem. Miror, 
quid sit causae, cur taindiu Danielem tuum domi suppressum teneas. 
Neque enim me lectionis eius fructu privuri aequo animo patior. 
Doin. Martinum reverenter meo nomine salutes, quaeso. Habemus 



8UPPLKMENTA ANNI 1543. 171 

bìo Bernardinum Sènensem, magnum et praeclaruni Virum, qui 
suo discessu non parum Italiani commovit. Is ut vobis suo no- 
mine salutem adscriberem , petiit. Vale iterum cuin tua familia» 
quam Deus semper custodiat. Genevae. 14. Calendas Martias. 1543. 



237. No. 2647 fc. (Voi. V. p. 49.) 25. Febr. 

Eherhardo Rumìangio. 

Huìas epistoUe ineditaei quae in Simlerlana coUectioue Tigurina (S. 
Mftc. 52.) asservatur, apographon per dar. Virum Voegelinum accepi. 
— Simlenis ei annotavit: Vide de hac epistola Rumlanginm ad Bul- 
lingeniin die XXIX. Martii 1543. 

Clarissimo et optimo VtrOj D, Eberhardo Rumlang, Scribae 
quaeatorio Inclj/tae Reipublicae Bernensis y amico 8uo, 

S. D. Graeco versu dicitur, Commune bonum esse, vir bonus. 
Id multo rectius dici potest de piis Magistratibus , et ceteris, qui 
sunt in consiliis rerum publicarum. Nam profecto pii gubernatores. 
magna praesidia sunt civitatum et imperiorum , ut erant losepb in 
regno Aegyptiaco, Daniel in Persico, et alii alias. Sed rarae 
sunt bae gemmae, et lameu aliquas donat Deus iis Civitatibus, 
quae praebent tranquillum bospitiuni Ecclesiis et piis studiis» ut 
uovi Argeutinae Sturmium'), et alibi alios. Gaudeo et in vestra 
Civitate similes viros esse in gubernatione, vere et ex animo 
amanles Deum, et inimicos Epicuraeis furoribus, qui iam late 
prob dolor grassantur. Legi tuam epistolam, et agnosco pectus 
sollicitum de gloria Dei et de pace Ecclesiae Christi. Nam hostes 
Evangelii blaspbemos nequaquam indico esse membra Ecclesiae 
Dei. Precor autem Deum aeternum, Patrem liberatoris nostri lesu 
Cbristi, ut lucem Evangelii in sua Ecclesia, hoc est, in nostris et 
vestris coetibus conservet, et peclora nostra accendat, ut vere 
simus, ut inquit Esaias, plantulae Dei, glorifìcantes eum. Quod 
iuterrogas de Coena Domini , quid sentiam ex hac recenti editione 
locorum communium puto intelligi posse. Certe non probo idola, 
quae defendunt sacrificuli hosles vestrarum et iiostrarum Eccle- 
sianun. Et diligentissime antiquitatem inquisivi. Quanquam autem 
apud nos alii aliis durius aut horridius loquuntur , praesertim cum 
exarserunt contentiones , tamen ei*uditiores hoc quod scripsi, sen- 
liunt et fere sic loquuntur. Deum oremus communibus votis, ut 
omnia scaodola, praesertim ex nostris Ecclesiis auferat, et.glo- 



1) N. $.: lacobum. 



172 SUPPLEMENTA ANNI 1543. 

riam Fiìii sui ornet et illtisiret. Bene vale, Vir optìme. Scrìbam 
alias, si poslulabis, copiosius. Bene et feliciter vale. Die XXV 
Febniarii 154B. 

Philippus Melanchthon. 



238. No. 2682 ^ (Voi. V. p. 90.) 12. Aprii. 

Matthiae Zeliensky [Zielinsky]. 

Autographon huius epistolae ineditae olim astervabatur a legionis duce 
de Zielinsky, apud quem eam desurìpsit M. Stergel (?), qui offtcinani 
typographicam Cracoviae administrabat, et hoc apograpLon 1761. inde 
Dresdam misit ad 0. C. N. BiischÌDg, celeberr. geographum. Hoc 
denuo describere mihi contigit. 

Praestanti et generoso viro Domino Matthiae Zeiiensi^fy egregia 

virtute praedito, Cracoviam. 

S. D. Etsi hoc tempore prudentum ac bononim animos ita 
occupatos esse cura et cogitatione de irruptione Turcica arbitror, 
•ut intempestivum sit eos de studiis, ut ornamentis civilibus, inter- 
pellare; tamen non dubitandum est, Deum grassanli Tyranno fre- 
num iniecturum esse. Non enim erit quinta Monarchia. Quare 
quod foves studia Tuorum, praeclare et pie facis, Teque rogo, 
ut facere pergas. Bartholomaeus modestissime in Academia vixit, 
mihique et caeteris praeceptoribus propter singularem ingenii 
dexterilatem ac morum moderationem admodum carus est Pro- 
fecit in latina lingua egregie, et ut antiquilates et historias pos- 
sit cognoscere dedit operam graecis litteris, meque audivit onar- 
rantem hisloriam luculentissime scriptam a Thucydide de Grae- 
ciae bellis ac mutationibus niaximis, quarum lectio certe animos 
studiosos de multis rebus aduionet, et ad moderationem ac iusti- 
tiam hortatur. Cum igitur feliciter in studiis versatus sit, et 
multum promoverit, rogo, ut eum non destituas, spero enim usui 
futurum esse reipublicae: et Tibi honestissimum est Tua pielate, 
simul et Tuis et reipublicae prodesse. Bene et feliciter vale. 
die XII. Aprilis 1543. 

Philippus Melanthon. 



239. No. 2714^. (Voi. V. p. 119.) 14. Jan. 

Ioanni Cnipio Andronico. 

Hanc epistolam primam edidit Rev. Vir Georg. Eduard. Steits in hocoe 
scripto: „ilf. Johannes Cnipius Andronicus, Schulmeister zu in 
Barfussern 15l>0 — 1562, der theologische Vertreter dea MeiitncMho- 



SUPPLEBfENTA ANNI 1543. 17B 

nimnisnuu in Frmmkfutt. (Frankfurt a. M. 1860. 4*.) p. 61. epist. II. 
Sx hoc libro benigne ab auctorc mihi donato eam h. 1. repeto. 

Epregia ermdititme et virtnie praedUù viro D. loanni Gnipio, 
ÌHerarii gjfmnasii gHÒernatori uindernaci, amico ano Pkilippus 

MeianthoH S. D. 

Legi nuper carmen tuum Christophoro mìssum. Heri etiam 

epistolam vidi, quam ad claiissimum D. Marliniim Bucemm scri- 

psisti. Ex his scriptis inteltexi te non solum lioneste sentire de 

causa publica et studio verae pietatis incensum esse, sed etiaai 

magntìa ingenii facultate atqiie ubertate praeditum esse. Hoc enim 

ex flumine orationis tnae, qiiod video esse copiosum et splendi- 

dnm, facile iudicari potest. Coepi igitur absentem diligere idque 

libi significandum esse duxi, ut amicitìam me tuam appetere in> 

telligas. Honestissìmuin est autem ac plenum liumanitatis, nos, 

qui doctrinae et virtatis studia colimus, vera bcnevolentia con- 

iunclos esse. Arbitror autem et reipublicae prodesse nostri or- 

dinis coniunctionem. Quare cum de Bucero deque caeleris amicis, 

qui literas et coelestem doctrinam colunt, cogitasi me velim ad 

eum numertlm adiungas et Inter eos colloces, qui tibi optime 

volunt. Peiiìciel etiam D. Bucerus, ut adversus eos authoritate 

principis tegaris, qui nescio cur tantopere exorientem Evangelii 

luccm formidant. Mitto tibi libellum hic subito scriptum *) , et si 

est tenue munus, tamen te velim boni consulere. Bene vale. Die 

14 lunii Bonnae 1543. 



240. No. 2719*. (Voi. V. p. 125.) 25. Jun. 

(k. Mjfconius ad Bucerum et Melanchthonem Bonnae 

agenies. 

Ex Mscr. T. X11I. (XVi.r) p. 3S8. Arch. Hotting. in fìibl. Carol. ex 
^ antogr. Myconii. Apographon huius epistolae per Clar. Virum Voege- 

liniim Tigurinum aocepi. 

S. Expectavimus te multis iam mensibus, sed nusquam appares. 

Sedavit animum ob id inquietiorem (quod timui saepe aliquid 
l ^avius accidisse, quam ob rem cessares) Farellus, qui nudius 

^^^'Ftius scripsit, detineri te a sycophantis, quorum calumniis sit 
' ^Dbinde respondendum. Quamvis enim labor hic grnvissimus sit, 

1) Hic est eiug libellua adversus Cierum Coloniensem, quo mense lunio 
^543. confutavit Eberhardi Billicii libellnm famosum, qui intcriptus est: lu- 
^cium deputatornm unlTersitatis et secundarii cleri Coloniensis de doctrlna 
et Tocatione Buceri. 



174 SUPPLEMENTA ANNI 1543. 

tamen quia in expug^nando versatiir diabolo, et adest Christus, 
equidem duco leviorem. Venim quid iìet, postquam advenerit 
impostor Ro: de quo BuUingerus ad le. Detinebii is le ninùnun 
adbuc diutius, non quidem, uti couiicio, disputando, sed insidiai, 
minìs, fulminibus adversus saoctissimum senem, quem vocas 
veslrum ^). Non enim itei: tam longum iniit sine talibus comiiibus. 
Equidem dubitare nequeo , quin in ilio Episcopo deterrere conetur 
ab Evangelica ventate reliquos totius Germauiae Episcopos omnes. 
Timere cogitur enim, si illum, quod agit, auferre sic permiserit, 
nonnullos sequuturos. Instabit igitur procul dubio macbinationibus 
ex intimo desumptis scrinio omnibus, ut negotium facessat Christo, 
Episcopo, tibi, Philippe') (nam et hunc adesse pridem intellexi- 
mus) et omnibus bonìs ac piis. Age Dominus lesus pugnabit prò 
sponsa sua, et dabit Spiritum Sanctum suum, prout pollicitus est, 
cui nemo poterit resistere. Illum et nos precamur iugiter^ au- 
geri nobis a deo, quo verbum eius propagetur longe lateque, et 
nomen eius sanctifìcetur, mali Daemonis fractis viribus una cum 
macbinamentìs omnium, qui ipsi centra Dominum militant — 
Fraeterea non libentei molestus sum tibi gravissimisque tuis la- 
boribus, sed quia D. Philippus tecum est, non possum celare vos 
ambos, ut Satan et nos tentet satis graviter: tentai enim Gella- 
rium') sustollere in calhedram Theologicam, ut praelegat sacra. 
Id quod adeo mihi dolet, ut ea de re et lugeam et conquerar 
apud meos, apud alios enim non licei. Naclus est amicos quon- 
dam de senatu salìs potentes, ob uxorem ante annum ductain. 
His se insìnuavit, ut contradicere vix audeam. Dum dico, do- 
gmatibus scalei non sanis: prolinus illi: tanto tempore iam full 
apud nos, quid dogmatum sparsit? Quaenam sunt illa? "indicen- 
lur. Et dum ego: Nuda sine Christo sacramenta lenet in Coena 
Dominica. Illi: tamen in die Penlecosles nobiscum communicavìt 
Verum est , inquio : sed quolannis non communicavìt ? si ex anioio 
sic egissel, possem ulcunque quiescere, verum quia mecum ali- 
quando contendens dixil: se posse uti mensa nostra, et nìbilO" 
minus suam retinere sententiam, equidem dubito, si ex mìsM 
accesserit. Al bene, inquiunl, sperandum est. Ego vero: spera- 
rem si dogma islud solum Coverei, sed quia libellum edidil, cai 
tìlulus est: De operibus Dei, satis propriis cogìlationibus refer- 
lum, timeo, ne quid amplius lateat, quod suo tempore profusiinis 1 

1) Archiepiscopum GolonienBem. 

2) MelaDchth^ai. 

3) alias Borrhaum. 



SDPPLEMENTA ANNI 1543. 175 

>ìl» praesertim in loco, uhi conscientiaiD arbiirabitur scrvandam: 
d ' ({uód aliquAMo in os illi dixi. Sentii quoque cum Carolo- 
slftdio , comniehtariis reiectis , scripturam solam esse legendam et 
explicandau) ex se ipsa, per coUationera : audienduin bic spiritum 
sanclum iutus docentem, et non hooiines. Inlerea glorìatur per 
campum scripturae se ioiies cucurrisse, nec nisì raro impegisse, 
sine Uim vetenim, tum recenlionim interpretalionibns iamen, ut 
salis superque sibi constet spiritum, quod in bis egerit nibil mi- 
Dus agere in quibusvis (modo ìuvocetur) absque bumano subsidio. 
Videtur homo mibi nescire» quamvis plausibiliter dicat, ut Deus 
erga nos agat fere per media, utque dona sua varie distribuat, 
quo usus eorum, velnti catena, per charitatis couimercìnm homines 
coUiget. Insuper eadem ratione, quam fingit, concionum tollero 
fìdetur consuetudinem , pariter cum multis aliis rebus, de quibus 
uon est opus, ut dicam apud vos. Verum baec dum apud quos- 
duu effero, respondei*e solent: qui fìt, ut nihil tibi placeat, quod 
tliis placet? Nos sic audivimus: Capitonem praefatum libellum 
de operibus Dei coounendasse, Lutherum quoque eundem lau- 
dasse ut sanum et pium. Nec potes negare, quin adierit ad men- 
sam Domini: adfectus igitur te divexant, non movet amor veri, 
digredientes itaque monent, ut caveam. Ego vero corani Domino 
dico: Me lam esse dogmalistarum saturum, ut quoties in) mentem 
tliquis venit, totus horream. Non est enim genus hominum, quod 
BMgis tinieam» expertus sum enim, quantum inde malorum oriatur. 
£rasmus ^) Bernensis adversus excommunicationis usum apud suos 
pognat. Senatum dicit esse ecciesiam. In Coena panem nudum 
el vinum merum esse adserit, tanta pertinacia, ut qui ipsi ad- 
baerent, viri magni, dicant: 60 miri noi} barju fommm, ba$ v»\x 
luffetib Me fd))f einonber boro^ jcrfc^la^n: et eam rem imputant reli- 
qois fratribus. Ut desinam: peto per Domìnum, \\i de Praelectore 
Consilio adsitis, si fieri potest. Noscitis hominem, (quem alioqui, 
novit Dominus, ex corde diligo, id quod nec ipse ignorat), quam 
ob rem scis, vos Consilio non deslitui.. Valete in Christo, qui 
nos deinceps, ut hactenus, defendat ac prolegat. Basileae XXIV 
Junii anno 1543. 

Os. Myconìus 

vester. 

Ad D. Philippum scripseram superioribus mensibus Witem- 
bergam gratias agens de suavissimis ad me datis literis. Sed quia 
abest, iimeo, ne pereant meae. 

1) Ritteras. 



in 

3 in ber (tp\ ttm» 
foQ man Mefe jntv 

iieffiine ìmìf \>a« «f 
nfUiHl anfangm fn 

is Zftphetitis, obtr 




in Cereinoiiieii ber 
Il (Coenae Domini) 

!nbr, fé rdn» St^rt 



jcbcr ^Jfanrct infonbtr" 

Il 14 tlfeli^ ìufammen 

? bt« $. ®t{^e. ^ 

i-tlt^m Strmonim mp 

\^ in i^iem geinfl^li^tn 

iPftn btn 3noiben Bti* 

■-' obtr fel(^f« ni*t ^ff- 

unb oì)nt eA^tT>3Boit an 

iiif «irli ju crjcigtii wiffen, 

t(i bel? ber Six^tn, Sa rrfnc 

ilfo ade 3n>ifft)(t[t aufat^often 

liilipptis flt Me Merton ^' 

al^ @olteeFuT(>)tÌge molteii ®Ctt 

ìliCiT oitl grone 3™''Iwi^* pn^' 

imrn ju talten, nemcine glnfgftit 

dffm: 



taro Hedioni et loanni Marbachio. 

n d«*erip*i «z lioci^c lo. Feohlii libro: Hlstorlap «cclola- 
. n. C. XVI. Supplunientiim 



176 SUPPLEMENTI ANNI IMJI. 

241. Kg 2735. (Voi. V. p. 153.) 7. An|g. (Francofardiae .) 

Actio Melanchthonis et Ioannis Pistorii Niddani cum 

concionatorihus Francofordianis. 

Rev. Vir BreUchneideru» iu Corp. Ref. Voi. V. p. 153 sq. refert, sefhittn 
per litteras Senatum Francofordianum rogasse, at Tei ipsam scripInB 
MelanchihoDÌs manu czaratum, postqaam cuoi concioaaioribus illiu / 
urbis inier se litigantibus d. 7. Aug. 1543. egerat, vel eios apogn- < 
phon sibi mitteretur. Equidem hoc pactum illic omissum nane repeU ] 
ex bocce libro: ^van^tii\^ti ì)en(fma|l ber Stabt ^anrffurtS am SRa^i; ' 
Dber au«fft&r(((^er ©crid^t t)Ott ber bafelbd im XVI. 3a6r»4unbert tt* j 

aangenen 5lir*en » Reformaiion , aué bewd^rten f(^tiflft(f ^e» Do- * 

cumenten unb anbern Urtunben berferti^^et 'oon 3o6ann Sa(t(»afar fRitttt. \ 
(grancffurtb a. Tt. 1726. 4».) p. 289—291. ; 

Setf)lei$uito bet ^tabtcantett all^tet: ju Srandfuttl im 3ait 41 j 

<S« ^aben ^^ tt^é^t Unorbnungen be^ iDeilen iugctragen, ftei^bngnie j 
)»im ber Xauffe unb in ber 5jfentlt(^en Desponsation » ober Srmiung, bt» 
iimb biefe« von S. S. 9lat^ ju Bfrondfurt^ beba^t, unb bur^ Me 9tU^ ' 
canten attba gemiaiget, nad^ f^e^altener Unterrebung }tvtf4en btnen ^mn 
^rdbicanten unb $crm Fistorio, Pastoni )u Nidda unb Fhilippo Mc- 
lanchlone. 

^tmiìà} • ba$ furo^in in aOer dffentlid^er 3:auff naci^ ber einigen genrisex 
Serma^nun(| eine« leben ftinbcd ^aU befonbcrd befra^^et merben foO bon ber 
gewò^nli^n Sefantnuf be^ ®(auben« unb ^agen ber Renuncialion , nb 
biefed aud biefen j^me^en UrfaAen , nmiìd^ bien^eil bidivdlen Me ^ucn H 
bringen unb Unorbnung barauf folget, ha$ fo(4^e Unorbnung abge^ellet »eibe. 

3um anbern , baf offt junge Seut^e )u (Bti^attm gebaten tverben , miiM 
}u i^rer felbfl ®rinnerung nù^H* ift, ha^ fie felbU antworten, biefer grajm, , 
bie fie }u (Blauben unb Sefferung Derma^nen, u^atuel^men. Unb nac^ben iO< 
)»or eine SBeife ge^dien, bag man nur bie erfhn Jtinber » $Ater gefraget, unb 
etltd(|e beforgen, bie Scrànberung mòd}t «Irgemuf bringen, follen affé $t&* 
tanttn, urte aud) fonjl in red^ter Se^re »on ber STauffc unb 8ufl|c eintrfi*ti(| 
fe^n, affo au^ bon biefem <Stù(! gletdftfòrmig berid&ten, ba$ bie )»onge goni 
nid^t umtà^i gemefen, no(^ aud^ bie 2:auffc ni4t unxtà}t, fonbem atte oljé 
getauffte, finb audi warii^ getaufft; Qt§ fet) aber Mefe Serdnberung umb ber 
Unorbnung millen, mie broben angcjeigt, furgcnommen, bamit jeber $&ter 
ba me^r ^c^tung auf bie SBort gcben, unb fld) jum ®tbttt enveden fon» 
biefed JtinMein unfem $@nn unb ^ei^Ianb Sfinfio Dorjutragen. 

(I« fon au* bie f[nt»ort gct^eilct werben, alfo, M% man auf Me In 
ticul Don <^Ott Sattcr antworte: ?d? glaube; unb benn auf bie flrticul bon 
Sprillo: 3* glauber Son biefen SBortcn: ®(aubefl bu an ben 4^. ®eift, unb 
alfo ju ic^t, naé ben anbern *|[rticu(n: 3* glaube. 



8UPPLEMENTA ANNI 1543. 177 

X>o^ fon Mefed gef&^rHd!^ nid^t Derflatiben mxttn, fo in ber @)^1 dtoa9 
nld^t ganl dfo genau gé^alten m^re, beitn in ber Sauff foli man biefe jwe^ 
Stfttf tjor Me fflmemflen a^teu, bic Sort, wnb bie Segiefuncj unb hai <»cj 
Ht 8« foli audb biefe gorm tnfonber^eit jufragen, er|lU(^ anfangen in 
i^ren Sod^en 4>err Peims Geltner, ober <^err Andreas Zftphelius, ober 
4>err Eberhardus Hàberkorn. 

SBetter foli fftro^in in ber K^rifin^en ?e^r, md} in Cereinonien ber 
Aduiinistration ber Sauffe unb ^benbmai^Ié befi ^Qtim (Coenae Domini) 
ìAé jle iff^unb gcto^^nlid^ fefne fonberlid^e Serdnberung burc^ bie ^dbicanten 
firgenommen toerben, t9 tt)urbe benn bur$ mel^r ®tànbe, fo reiner £e^re 
on^iengen, farabt biefer Stabt eine ^oxm, bie fflr orbentlid^er m6^t bebac^t 
«erben, ffirgenommen. 

Son ber Desponsalion foli bergletdften fiiro^in ieber $faner infonber* 
|rlt infammen gè ben, mit gan^em ©eegen: ®o ìpxìà) id} e^eli(^ jufamraen 
in 9la^men 9t>tM be^ Satterd unb be^ @o^nd, unb beé $. ®et^ed. SBo 
fttt^ )»!fAen ben ^rfibicanten in ber 8e^r ober ì>on etlid^n Keremonien SDMf * 
»er^b ober ttneinigfeit i)orficI, fo follen fte er^Ii^ in i^rem ge»d^nli(^en 
9ef^rft<^ fld^ botjon unterreben, unb fottcn ì>k anbem ben Ji^i^^nben oer* 
raa^en, fein unred^te aWe^nung fatien julnjfen, »o aber folc^ei ni^t ^ùlff» 
ii^, foOen fìe bie fheitige Baà^t o^ne Sitterfett unb o^ne Safier^Sort an 
einen etbaren fftaìf^ gelangen lajfen, ber fi(^ barauf wirb ju erjeigen wijfen, 
unb fo e« nd^tige ©ad^en ^nt, wirb 8. S. 9lat^ be^ ber ifird^en, txi reine 
8e^e ee)>rebigt wtrb, fftaì^ fud^en^ unb foffen alfo ade 3»ief^)fllt aufge^oben 
fe^n^ unb wollen »ir be^be Pistorius unb Philippiis fie bie ^erren $ra« 
Mcanten uw^ ®ottc«»i(Ien gebcttcn ^aben, fte aU ©otte^furdbtigc wolten @Ott 
}u 8ob, unb in Setrad^tung, ba§ fonfien (el^ber mei (jroffe 3n>tetraci^t finb, 
imb »lr f^ulbig jlnb unfer ^rc^en jufammen ^u balten, (\emeine ginigfeit 
in biefer i^r(^en unb Btaht aC^ier er^alten (»eIffon; 

lohannes Pistorius, T^iddaiius. 

Ptìilippus Melanchton. 
- Petrus Gellhertis. 

Matthias Limpergius. 

Melchior Ambachius. 

Ioannes Zópffelius. 

Sebastianus Ligarius, Mogunt. 

Eberhardus Haberkoru. 



242. Ko. 2^38^ (Voi. V. p. 1 56.) 12.Aug. 

Casparo Hedioni et Ioanni Marbachio. 

Hanc epistolam descripsi ex hocce lo. Feclilii libro: HUtoriae. ecclesia- 
atlcae Seculi a. n. C. XVI. Supplenientum; plurimoriim et ccieberri- 

>ap|»leni. Mclaacblh. 12 



178 SDPPLEMENTA ANNI 1643. 

moTum ex ilio aevo theologorum epistolis, ad loanoem, Erastnuin et 
Philippum Marbachios, — diviaum in Vili libros. etc. (FraDcofurti et 
Spirae 1684. 4^) Epistolarum theologicarum Parsi. 1540—1550. p. 4. 
epist. II. 

Reverendia virts, eruditiane et virtute praesUnUibus, Z). Dociari 

Casparo Hedioni et Doctori lohanni Marbachio, Kcclesiam 

^rgentoratensem yideliter docentibiiSy amicis cariss* 

S. D. Reverendi viri et amici charissimi. Dei beneficio ad- 
huc studia doctrinae mediocriter in his vicinis Academiis florent, 
et in Ecclesiis vox doctrinae est eadem, quae fuit ante bellum. 
Ate lllyrica nobis molesta est, cui tamen iam respondebo, de 
Trunco , ut ipse nominat. Dux Brunsuicensis Henricus etiam nunc 
castra urbi Brunsuigae admovit, et facta sunt aliquot parva proe- 
lia , in quibus utrinque aliqui interfecti sunt. lacobum Gloccenun 
civem vestrum vobis commendo. Praeclare autem eruditos est, 
et in Pbilosophìa; et in doctrinu Ecclesiae, et mores sunt mode- 
stissimi. Sìgismundus Kìnsìngerus iam in salinis in hac viciniai 
in scbola babet honestum locum. Bene et feliciler valete, die 
12. Augusti. 

Francisco Dryandro salutem opto, quem propter ipsius inle- 
gritatem, prudentiam et eruditionem, non dubito vos vestro iu- 
dicio multo ante complexos esse. Mitto vobis pagellas , quae ut- 
cunque studiorum indicia continent. Iterum valete. Salutem opto 
et D. lobanni Sturmio. 

Pbilippns Melantbon. 



243. No. 2745^ (Voi. V. p. 163.) 25.A^. 

Georgia Spalatino. 

Hanc cpistolam primum ex apographo, quod in VolumlDe HSS. C. fol. 61* 
Bibliothecae rcgiae Beroliaensis invenitur, Rev. Vir Christ. Gali. Spieker 
edidit ci annotationibus illustravit in Niednerl Epliemeridlbna 3<i^l^'^ 
fùr bie l^iftorifc^e ìbco^ogic anni 1846. (p. 425 — 432. No. XV. 3»fl M* j 
ungcbrutfte Sriefe SJielandfet^one : mlt ©rldutcrungen) p. 426 — 4-50.; eqal- 
dem eam li. 1. cdo ex autographo, quod ipse possideo. 

Clarissimo viro et egregia eruditione et pietate praedito B» 
Georgio Spalatino amico suo cariss, .1543*). 

S. D. Quod tam amauter mibi reditum gratularis, agnosco 
velerem et perpetnain erga me benevolentiam tuam, tibique graliam 



1) Spalatinus a sinistra adscripsit: D. phil. Mei. a redita ex Vb^s. — 
Spiekerus 1. 1. p. 42t$. refert , eam (in ilio apographo Berollnensi) ab alla 



SUPPLfiMENTA ANNI 1543. 179 

liubeo. ac opto ex animo ut deus has Ecclesìas et earum ^) do- 
ctores servet et regat. Quantas alibi videriin dissipatiories Eccle- 
sianim, non possim*) sine lachrymis recitare. Id significavi Illu- 
strìssimo principi nostro ac simili horlalus sum, ut nostri magis 
studeant fovere Ecclesìas. In Ubiis ita res actae sunt. Postquam 
D. Bucerus et ego absolvimus librum, quo forma doctrinae et 
rìtuum continetur, Episcopus adhibitis coadiutore, decano Gomito 
Stolbergio, et aliis quibusdam consiliariis doctìs et nobilibus or- 
dine legi librum iussit, et accurate disputava de singulis arti- 
culis , miratus sum et assiduitalem et in ') indicando prudentiam. 
Nam quotidie tota septimana matutinae horae quaternae ei labori 
trìbuebantur, et ipso de conlroversiis ita disseruit, ut serio ei 
cogitatasi) esse appareret. Absoluta hac deliberatione decrevit 
se librum propositurum esse in conventu suae ditionis, et peti- 
lunim ut ad banc formam emendarentur Ecclesiae , congruil aulem 
cum nostris Ecclesiis, nisi quod coUegia non abolentur, sed do- 
ctrìna in eis et viciosae ceremoniae corriguntnr '). Postea igitur 
in Conventu , re disputata a comitibus Equestri ordini ^) et legatis 
civitatum, decretum est Ecclesias ad banc normam emendandas 
esse. Et nunc aliquot oppidis praesunt pii concionatores. Huic 
decreto refragatur collegium summum Coloniense, elsi illustres 
plerique bene sentiunt, sed impediuntur pertinacia quorundam 
senum et groperi^), qui anteferunt saluti suae et populi, Ho. pouti- 
ficis ei Regum iudicia, cum quidem in illis locis in primis opus 
sii emendatioue doctrinae et rituum. mira est euim inscitia po- 
puli, et sHiakofèavéai prorsus ethnicarum similes®). Omnia autem 
Episcopo inolienti emendationem faciliora essent, si boc belluui 
in vicinis locis jion exarsisset, quod l'ortassis et Belgico et Galliae 
erit exitiale. De Crumpeo nibil audivi. Medicus adhuc vivit, et 
saepe aiuanter tui mentionem iecit. Nunc fìonnae sunt Hedio et 

mann «ic intcriptam esse: Epistola D. Philippi Melanchtonis ad D. Georgiuni 
SpalatÌDum, docens de Reformaiione Archiepiscopatus Coloniensis. 

1) earum] Spieker: harum 

2) possim] Spieker: possnmtis 

3) in] apudfSpiekenim deest. 

4) coghatas] Spieker: cognitas 

5) sed doctrina — corriguntur.] apud Spiekerum desuat. 

6) Equestri ordini] Spieker: equestris ordinis 

7) De hoc Dr. loh. Gropero, Canonico Coloniensi vide Spiekeri anno- 
Utionem 9. 1. I. p., 428. 

8) MfalofjiavCai pr. ethnicarum similes.] Spieker: tì^atXofiavia pr. eihni- 
cae simitis. 



180 SUPPLEMENTA ANNI I54.Ì 

Bucerus, et oppido Tenlonum *) qiiod e regione Coloniae Agrippi- 
nae in ripa germanica sitiim est, praeesl concionator doclus et 
pius. Bene et foeliciter vale. 25 August. 

philippus Melanthon. 



244. No. 2745«. (Voi. V. p. 163.) 25. Aug. 

Mari. Bucerus ad Melanchfhonem. 

(Cum additamento a Melanchthone d. 12. Sepl. adscripto.) 

Huius episiolae in Biblioth. Carol. Epist. T. 45. p. 115. apograpbon a8le^ 
vatur, quod mihi ex Simieri CoUectione describendum Clar. Vir Voege- 
linus Tigurinus benigne curavit. 

S. D. Qiiae cum mercatoribus agimus, mihi non solent ce- 
dere feliciter. Literae, qiias pridem Echtjis credideram, iitinam 
cum his tandem accipias. Dominus nos satis severe hic visilavit 
et adirne sub acri castigatione tenet. Mogunliae Imperatprem ad- 



m 



versarii Colonienses contra R . . . •) et nos omnes gravissime in- 
fiammare studiierunt. Tamen cum primus Dux exercitus eius, 
Vicerex Siciliae, Contgaza adveniret, (advenit antem Dominica 
post Laurentii cum aliquot millibus Italo rmn et Hispanonim); item 
cum veniret designator bospitiorum Imperatoris, promiserant hi 
magnam Imperatoris in nostrum benevoleutiam. Ipseque Contsafa 
monuit, ut nos') concionatores non committeremus nos turbae, se 
habere militem feroculum, nec posse eius audaciam semper con- 
tinere. Nihiìominus instabat, ut militi suo oppidum patefìeret. 
A qua petitione aegre admodum abduci se passus esi, admisso 
hospitio, quod ei nostri offerebant in Coenobio Dietinkirchefl. 
Cumque locum castris couimodum ultra vineas haberet, tamen in 
ipsis vineis proxime urbem castra metatus est, in quìbus lotus 
exercitus convenit, deseditque usque ad XX. huius mensis. Q^o 
die Imperator cum omni exercitu. versus Ducem movit. Sed 60 
die usque Borhem tantum ad nostrum illuni verum Israelitam prò- 
movit. Ilalorum et Hispanorum a peritis aestimato ribus creduntur 
esse octo millia, Germanorum peditum Xll millia. Equites Graeci 
celeres 1500. Germani totidem. In familia imperatoris prope 
trecenti Cataphracti fuerunt pretiosissime ornati. Ipse Imperator 
praeter morem suum praeclaro ornalu prodiit Cataphraciis , armis 

1) et oppido Teutonum] Spieker: in oppido Teutorum, 

2) revcrendissimum i. e. Episcopum Colonientem. 

3) nos] sic apographon prò: nostros? 



SUPPLEMENTA ANN] 1643. 181 

o pictis, iniecla veslis aurea eral. Pileiim habebat puipureum 

n penna alba. Aciem ipse instriixil adeove disciìrrit, ut ab 

aalo in expedìUiin eijiiuni trausilire opoiierel. Signum equestris 

3rcitus D. Io. ab Hnlchcn ipse sua maini dedit. Vis bombar- 

•um et commeatus ingens advecla erat. Nnmquam tantum Ger- 

nìci sermonis ab eo auditum est. Passim equites et pedites, 

ces et gregarium militem appellabat, increpabat et excitabat. 

icquid navium Rhenus habet a Spira usque Coloniam, hic con- 

3xisses. Impedimenta immensa secum trahunt Itali et Hispani. 

omodo vero putas nostros ab bis hospitibus tractatos esse per 

vem illos dies, quibus hic haeserunt? gratia Domino, de stu* 

is nihil auditum est. Verum exciderunt funditus supra 300 iugera 

learum, vastarunt, quae in agro reliquae fruges omnes erant, 

irimiim tritici et avenae. Doluit Duci Guolfgango Palatino, qui 

^ato Vogelspergio ducit XII vexilla, locum sibi in vineis*), cum 

Ira locus esset. Sed Duci Italo parere coactus est. Omnia 

im praecipua munera obeunt Itali et Hispani, quod nostris qui- 

m dolet, sed ferunt tamen. Exercitus prope totus convenerat 

V buìus. Imperator advenit primum XVII. Tandem apertae 

irtae militi sunt, et militaris custodia in forum collocata. Adeo 

re exederunt omnia, ut cives panes in castris emerent. Da- 

Qum, quod acceperunt, t^nti faciunt, ut dicant cives, se ma- 
rni 
isse militari centenis millibus florenorum. Vicini vero PagiR... 

milus despoliati sunt, pecora abacta, omnis suppellex cum fru- 
entis erepta. Non aliter foi*um instruxerunt suppellectilibus, 
lam si in media ditione hostili fuissenL Cum quererentur nostri 
iicibus , causarenturque haec contra promissa fieri : respondebant 
iices: AdduCantur rustici , indicenteos, qui se spoliarunt, suspen- 
5IDUS eos. Sed quid miseris et oppressis aliud quam dolere et 
Jre relinqtiebatur? Ila etiam pagum Bornenhemensem in gratiam 
)spitii Imperatorii lotum diripuerunt , arcemque *) etiam dire- 
uri aderant, cum Imperator abiisset, sed noster retinnerat ali- 
ot ex satellitibus Imperatoris, Gennanis et Hispanis, humani- 
:que tractaverat, horum iussu bombardis persuasit illis direpto- 
us, ut abirent, postquam sex ex illis cecidissent. Ita servata 
e eius est. Tamen praestantissimum lectum, in quo Magister 
ae Imperatoriae dormierat, abstulerunt et reculas aliquot ob- 
s. Propter excisas viueas damnum hic nobilis accepit maius 



1) H. 1. verbum quoddam deesse videtur, fortasse: „assignftri*'. 

2) Scil. Electoris Colon. 



182 SUPPLEMENTI ANNI 1543. 

qiiinque millibus, rustici eiiis maius octo. Sic tractanlur amici. 
Interim de nobis et religione quid? Designator iiospitiorum no- 
strum bospitium depulaverat magnis quibusdam consiliariis , Im- 
peratoribus et vix exorari potuit, ut illud relinqueret comìtibus 
a Manderscheydt. Tamen nos illud relinquere oportuit. Primum 
minaUatur, se scripturum Imperatori, Lutheranis doctoribus ser- 
var! bospitium praecipuum et excludi ipsos consiliarios. Transi- 
vimus igitur ad teloneum. Primoque biduo cum Imperator ad- 
venisset, tranquille ibi fuimus, quamquam sacrifici et eorum scorta 
nos iactarent, alii suspensos, alii confossos. Ad boc enim horta- 
bantur hospites snos Italos et Hispanos per se cupidos et lalia 
minilantes. Taiiieri nihil mali nobis illatum est. Imperator vero 
postridie statim cum advenisset, lustravit exercitum. Die Domi- 
nico, impulsus, ut creditur, ab aliquibus, Missam solenniter au- 
divit in magno tempio, in quo Episcopus Composlellaniis in die 
assumtionis sacrum fecerat, et orationeni in nos habuerat, mulla 
pollicitus sacrificuìis , mnlta minitatus nobis. Praeesse dicitut sa- 
cris Imperatoriis vir venerabilis aspectu et senex, eodeni vero 
Dominico die Imperator egit gravissime cum nosl^o sene , ut in- 
stitutum suum differret ad Concilium, vel proxima comitia, ne 
vellet esse primus Inter Episcopos renovator. Et ut temoverel 
a se tres concionatores , quos gravatim ferrei ipsi adesse, Phi- 
lippum Melanchthonem , me*), et Hedionem. Cancellarius cum 
alia negotia Principis Imperatori exposuisset, responsum de reli- 
gione exponere noluit, coactusque princeps est, uti opera Dod 
Stigperti, Imperatori admodum, quod pridem audivi, ingrati. Re- 
sponderi erga noster fecit: se nihil novi, sed talem moliri refor- 
mationem, quae cum scriptura Dei et vere Catholicae Ecclesiae 
institutis consenliat, quamque se non dubitet approbaturum Deo, 
Maiestati ipsius, et ^tatibus Imperli, eoque eam ipsius Maiestati, 
quam primum absoluta sit, exhibiturum diiudicandam. Teitio in- 
stitil Imperator, ut diiferret omnem mutationem, donec sibi refor- 
mationeni exbibuissel. Ferstitil senex, se ita in hoc negotio 
gesturum, ut speret se acliones suas approbare posse Deo, ipsius 
Maieslati, el stalibus Imperii. De nobis tecit responderi, se ca 
audivisse de nobis el deinde comperisse, ut non dubitarit, nos 
Maiestali eius non dìsplicere, quorum ipse opera usus esset. 
Tamen te') abiisse, me quoque pridem abire debuisse, sed nec 
Hedionem hic haerere posse: se igilur, quod ad nostras personas 

1) Bacerùm. 

2) MelanchthoDem. 



SUPPLEMENTA ANNI 1543. 18S 

allineata facile morem gerere Imperatori posse : taiiien conscìeutiu 
sua, et religione inuneris sui urgeri, ut aliis idoneìs Doctorìbus 
utaiur. Ita dìscessum est, spe aliqua placatìonis animi Impera- 
lorii in nostrum. Dìscedens enim palam admodum human iter se- 
cando valedixit seni in equo aperto capite, cum exceptus ab eo 
admodum frigide visus esset se habere. Sed cum rogatus quatuor 
bombardas Imperatori misisset in castra mediocres, cum perito 
homine bombardas tractandi, quidam ex Ducibus eum hominem 
daxerunt ad locum, in quo bombardae Imperatoris stabant, osten- 
denintque ordine iUi, quas donassent partim, parlim mutuo de- 
dissent celeri Electores et Frincipes. Ibi noster mire pudefactus 
est. Nam nostrae bombardae illis nullo modo conferendae erant. 
Deinde ductus est ad Imperatorem homo ille, qui ipse homini 
dixit: Reduc bombaidas in locum, e quo eas adduxisli, et e 
vestigio vide, ut bue redeas, quanti me et tuum Dominum facis, 
dabo tum tibi ad tuum Dominum literas. Ideo num allatae sint, 
sut quales sfnt, nescio. Seni adest quicquid Christi solidi est. 
Reliqui respiciunt, ut solet omnis homo, ad ea, quae in oculis 
suDt. Caro iudicat de eo, quod Simei iudicabat de Domino suo. 
Utinam idem fatum senìs sit. Foituna prope eadem aut esse, aut 
futura creditur a plurimis, quae erat ei, cui Simei benedicebat. 
Celso tamen est animo. Senatus Coloniensis impetravit Moguntiae 
literas ab Imperatore ad se, laudatrices et confìrmatrices suae 
constantiae centra novam doctrinam. Eas literas praeter morem 
publice praelegi populo fecerunt, capitaleque fecerunt, novos Do- 
ctores audire vel hospitip excipere. Pontifex scripsit Capitulo, 
quae mitto. Sacrifìci hic plurimos acceuderunt magna indignatione 
centra senem et nos , persuasos scilicet omnem calamitatem illorum 
esse propter nostram doctrinam. Hoc enim et hospites testali 
sunt Adhuc tamen pergimus, et inultus populus, quamlibet in- 
gentia damna sua profitetur aequaniiniter laturum, modo Religio- 
nem Christi retinere possit. Multi etiam subinde baptizant nos 
grandibus convitiis. Me tandem dimittit senex cum Hedione, qui 
admodum his turbis commovetur. Quamquam quis non moveatur? 
Meinertzhagio et Mathiae Ecclesia commissa erit. His aderunt 
Franciscus, Martinus, et discìpulus Meinertzhagii Altendorpius. 
Instatur impressori, ut reformatio quam primum exeat. Exercitus 
Brabanticus Duce Principe Uraniae expugnata prius arce Merniau, 
et ea ditiuncula occupata, ad Imperatorem ad ducem pervenit. 
Ferunt oppidum Duren undique cincinni esse et oppugnari du- 
rissime. Septem in oppido vexilla esse feruntur. Duce quodau). 



184 SUPPLEMENTA ANNI IMd. 

viro strenuo. Quid Frinceps lulìacensis et Rossemius facìant, 
nescimus. Cnm hic castra essent, apparebant subinde equites el 
pedites trans Rbenum , etìam cuin Imperator navi descenderet. 
Quae res eum valde commovit. Illudi enim sibi putabat. Tamen 
ea res profuit, ut traiicere Hìspani distulerint, quod iniiio conati 
erant. Sic fere hic habuemnt el habent res. NuHius in his le 
adinoneo. Ipse vides, quam severiter Dominns suum populum 
humiliet, utinam ad salutarein poenitentiacn. Vides quid nobis 
minetur. Gerardus, secretarìus Imperatoris hic fuit, sed coUo- 
quium meum petìlum respuit, dixitque apud magnum quendam, 
se noluisse, quamquam rogaium, cum nebulone, me notans, loqui. 
Religio graecae epistolae quam hic habebas, videlur regnare apud 
primores omnes. Et quid expectas aliud, ubi Itali prope admini- 
strant omnia? Precibus instemus. Si Dominus dederit, adMace- 
donem veniam , inde plura. Monasleriensis etiam saiagit rerum 
suariìm, et graviler impetitur a Capitulo Osnabruck et Monaste- 
rien. Ordo equestris adest Capitulo Osnabruckcendi. Dominus 
vos omnes servet et respiciat Ecclesiam suam. Commenda nos 
precibus vestrorum D. Doct. Pastoris et aliorum. 

XXV Augusti 1543 Bonnae 

M. Bucerus. 

Post hanc epistolam aliata est fama de capta Duren , et inter- 
fecto prnosidio, suspensisque Ducibus capilaneis, Vlaten et Moncb- 
husen. Hi multis apud nos cogniti fuerunt, ac fortissimos sese 
praestiteruiit. Dicitur autem civilas illa esse initium luliacensis 
Siotxì^<r$og j ea quuter ab Imperatore aderta et severiter expugnata, 
quinta vice capta est'), ac quicquid non fortuitu evasit, iilud 
omne occisum est, primum viri bellatores, deinde adoiescentuli, 
quibus etiam Turcus, ut ut crudelis bestia sit, parcit. Deniquc 
maior pars muiierum abaclu et foedissime stuprata est. Reliqua 
nolo hic narrare , sed rem omnem Domino committere. Vos bene 
valete. Datum Witembergae XIl Septemb. Anno 1543. 

Haec P. S. per Melaiichthonem sunt addita. 



245. No. 274Sk. (Voi. V. p. 166.) 29. Ang. 

Philippo, Cofniti a Sohns. 

Haec epistola primum edita est a K. F. Th. Schneidero ia bocce libello*. 
Luthera Promotion zum Doctor und Melanthons zum Baccalawreu» 
der Theologie, Nehst zwei bisher ungedruckten Briefen MeUm- 
thoru. (Neuwied 1860. 8^) p. 37 sq. epist. II. 



l) Dura capta d. Barth. i. e. XXIV Aug. 



8UPPLEMBNTA ANNI 1548. 185 

IDem tvolgeborneti ®Taiien t^nb^errn, f^exxn^lfìiìpp^tn 9xaìxtn 
)u 6o(iii0, )»iib ^errn )u Stint^enberg meinem (^nebigen (errn. 

9oìM gnab burd|) feinen eingeborenen ®on Sb^fum S^^m vnfem 

H^b }u HOT , Sotgebimier ®nebi(^eT ®raue vnb ^rr , )9ot meinem abrepfen 

(u anfang be« (ornerà, (fab {(^ be^ben jungen gefeden SBil^elmen i^nb 9^« 

H^n'en beuo^Ieti, fo bdb fie mibentmb auége^en wurben, bemt fie bie jeit, 

ale jtmfle leni, rtel grfnb fatteti, folten fie ba« sludium juris futnemen, 

mit anseigung welc^en fie ^oren foUten , ber ^alben id^ nad) bem ié^ n>iberumb 

{n ^uf t^omen, al( bolb gefraget, n>{e fie e^ bie 3ett ge^alben, ^abe fie 

bnt^ gotte^ gnab, geftmbt gefunben, mtb t^emomen ha9 fie fié^ )U(^tioIidb 

mib e^rlid^ ge^lben, ba0 fie aud^ mit )»U\$ in jure fhtbim. Cweil benn 

Hfeé affo i^, i>nb S ® getoiffic^ befinben, ha9 butdf^ gotte^ gnab bife sween 

imigeii gu tugent geneigt finb, ))nb gute boffnung }u ^^nen }u ^aben, bitt 

i4 6 O «oKen gncbiglid^ i^l^ncn fitro^in ju tugent i»nb )u e^rlid^en fa<!^en 

tstet^oliung geben vnb ^uiff er^eigen, }u i^offen, goti «erbe bife iitnge itnt 

0»!^ mit ber |eit, }u nu^(i(^er Regirung, ))nb ju molfort i»ie(er leut ge« 

hott^en, bo^u i^ p^n marli^ t^on (er^en, gotte^ gnab bnb fegen [untnfd^e]. 

C S ivoflen oiu^ auf erjeleten i^rfai^en, t^ein mignebig mt^faSen banm ^ben, 

M fie fié|f att ìunge feut mit ber jerung nit fo gait| enge ^Iben, bemt e# 

bo^ tie(^ f^ein mitttmifliger t^berflu^ ifi, m^m i6) in f^einen weg gefhtten 

veibe, S ® moflcn au^ gnebigli^ 9^en bie orbenlid^ 9u(^er in jnre, nem« 

H^ jwei Corpora iuris ju fauffen beuebien, benn bie feibigen muffen fie 

(oben, id^ b<^b aud^ ein f(^fft ^biii^)'^ ^i^ (t gema(i^t eingefegt, borane 

Qomien (K ® bie fo Satinifdjie f(!^rifften ridS^ten fonnen, i»ememen ba« eé 

iieilid^ gef^riben ifi, t^nb S ® ju bienen in aller ))ntert|ienifeit, binn i(^ 

oflqeit miOig , ber e»igc gott bcmar (S ® aUegeit , batum 9Bitteberg 29 Ku* 

(8fH 1543 

e ® 

i»ntertbeniger 
biener 
$bitt)n>u« aRelantbon. 



246. No. 2749 ^ (Voi. V. p. 161.) exeapte Augutto. 

Henr. Bullingerus ad Melanchthonem. 

Huius epìtlolae ex Simleri collecUone TigurÌDa (Epitt. T. I. p. .3(M5. Cast. C.) 
apographon per Clar. Virum Voegelinum accepi. 

Bmiiingeru8 CiariMìmo viro, D. Philippo Melanchihoni, Domino 

colemdissimo et fratti iuprimis charo. 

S. iuvenes nostri, qui aestate praeterita redierunt ad nos 
Wiiemberga, niimquam poluerunt nobis salis pvae(\mvvfe, \.w^v\> 



186 SUPPLEMENTA ANNI 1543. 

Philippe clarissìme, erga omnes Tigurinos benevolenliaiu et huinani- 
tatem, siinul attulere literas a te praefectis Collegii inscriptas, 
loGupletissiinos favoris et studii erga nos tui testes. Pro bis tibi 
maximas ago gratias, ac vicissim omnia nostra officia, ac nos 
ipsos tolos tibi tuisque offerioius , orantes ut in illa erga nos 
benevolentia perseveres. Amamus eninoi pietatem , eruditionem et 
huaianitatem illam, quae in te est, singnlarem: cupimusque fa- 
vorem nostrum aliquo tibi argumento declarare. Ego certe non 
alio Consilio tibi libros bosce commentariorum in loan. decem 
mitto, nisi ut studii erga te mei approbandi gratìa. Maiora ìì- 
benter, si possem, darem, nunc, quae habeo, mente oSero can- 
dida. Tu baec prò tua humanitate boni cousule. Amo enim te, 
ac cupi vi, hoc qualicunque munero animo gratificari tuo, quem 
scio sludiosorum deleclari diligentia et lucubrationibus. Laboravi 
in bis scribendis et edendis continuis mensibus novem , nec aliud 
toto spoetavi opere, quam ut Christus, verus Deus et Homo, et 
quae per hunc nobis donavit Pater coelestis, recte intélligantor 
et fide recipiantur. Ceterum abstrusa aquìlae altissime volautis^ 
mysteria ita explicui studiosis, ut nemo, opinor, conilare invi- 
diam possit, velut nova et spinosa contentiosave magis urgeam, 
quam quae sunt a primaeva ecclesia , quam omnes Gatholicam vo- 
cant, magno consensu per spiritum veritatis recepta et defensa. 
Crebrius interim novum et noxium Schuenckfeldii dognoA, quod 
multorum afiligit animos , oppugno confutoque , praesertim ubi de 
vera humanitate Chrìsli, deque veritate redivivi corporis eius ia 
cap. 1, II, 111, IX, XVI, XVll et XX dissero. Quoniam vero blas- 
phemus ille Servelus Hispanensis et Campensis quidam blatero 
ac malesani Anabaplislae pravas opinioiies de Divinitale Chrisli, 
de adoranda Trinitate, de spiritu sanclo et ineffabili utriusque 
naturae Chrisli coniunctione, nexu sive munitione sparserunl iu 
multorum pectora, summa fide, cura et diligentia, quoties per 
occasionem licuit, praelerilis interim istorum nominibus, conalus 
smn, orthodoxum asserere sanclae Ecclesiae sensum, haereticuB 
abolere. Spero aulem me piis et sludiosis rem fecisse non in- 
gratam. Sane toto animi mei desiderio, toto hoc opere meo, 
veritatem catholicam defendere, pravas sentenlias proterrere, at- 
que omnibus saiiclis inservire studui: id quod novit, qui omnium 
corda novit lesus Dominus iioster. Accipe ergo munus a pielatis 
tuique nominis studiosissimo. Commendo me tuae piotati ac tnis 
precibus, Vir clarissime, de literis et piotate optime merito. Do- 
minus lesus servet te suae Ecclesiae ac nobis omnibus dia in- 



8UPPLEMENTA ANNI 1643. 181 

ilurnem. Sahitant le D. Megander, D. Pellicanus, D. Bibliander, 
. Erasmus Fabritius, Ecclesiae liostrae Ministri: scholae item 
astrae Fi^féssores: D. Ammianus, Colliniis, Gessnerus, Werd- 
lyllcrus et celeri. Salvus sii Clarissimus Vir D. Martinus Lulhe- 
us una cum choro islo piissinioriim doctissìmonimque isthic apud 
fos virorum, quibus ine diligenter commendabis. liguri*). 



W. No. 2755. (Voi. V. p. 176.) 6. Sept. 

Vito Theodoro. 

Haec epistola in Corpore Ref. 1. 1. mauca exhibetur, quoniam ex Peuceri 

' et Pezelii libris repetita est, in qnibus eius principinm et estrema 

• pard desunt. Utramqae partem illic omissam ex Professorls Van de 

Velde apparata primum edidit Aug. Scheler in Naumanni Serapeo 

anni 1867. No. 0. p. 132 sq. nr. 34. 

Et libi et multis gravissimis viris notae sunt quereìae meae 
crebrae, dolorìs veri plenissimae, nsql xaxotjd'eiag , nXsovslèiwvy 
noXvirQayfiOirvvtjg xaì ffOfUTTix^g tcov aQxóvrtoVy ex quibus fontibus 
tace mala Germariiae, quae nunc sunt in conspectu, orla surit; 
qtiaé ut Deus aiitiget, oremus. Me non modo dolor et luctus sed 
etìam indignalio excrucial causas harum aerumnarum coUigentem 
el alle repetentem. Sed haec nunc omitto. A le expeclo res 
Pànnoniae el Belgici. Hic adfìrmant arcem Strigoniensem prodi- 
tione mililis Italici caplam esse; quid poslea gestum sii, nondum 
narralur. De Belgio tantum audimus Carolum Coloniam venisse, 
lam venie ad Ecclesiastica. Me absente exlorsisli a Luthero epi- 
slolam ad Venelos concionalores, in qua ille forlassis g>oQTixo}T6Qov 
respondit nsgl òsinvov xvgiaxov, Hunc scopulum ut vitaremus 
fueram ipse responsurus. Quare in talibus negotiis velim el 
deinceps circumspectiorem 



Ex civibus iuis alter tantum nunc gradum magisterii pelivit. 
Hieronymus propler valeludineni, meo Consilio, expatiatus est et 
rogavil, ut meis lileris apud te excusaretur. Quaeso ut hanc 
tìus peregrinalionem boni consulas. Magna utriusque erudilio et 
^irtus esl. De Hieronymo Scriba cive vostro, habeo et libi et 
D. Hieronymo Bomgailnero graliam ac spero vos beneficium collo- 
casse apud memorem et gralum. Dextra et ingenua natura est 
51 disciplinarum capax. Agamus Deo gratias quod bis miserrimis 



1) Simlerus de tempore, quo haec epistola scripta est, anuotavit: 
fine m. Angusti 1543. 



188 SUPPLElfBNTA ANNI 1548. 

temporibus et in tanta ingeniorum pelulantia et tantìs furoribi 
tamen aliqua bona ingenia excitat ad doctrinaxum defensionec 
Et vestrae civitati hoc decus gratulor. Bene vale. D. Hieronyai 
salutem opto, teque rogo, ut meis verbis ei gratias agas d 
Hieronynai Scribae negotio. Die 6. Septerobris (1543). 

Fbilippus Melanthon. 



248. No. 2765 ^ (Voi. V. p. 185.) 1. Oot 

Testimonium. 

Hoc prlmum ab Aug. Schelero ex Professoris Van de Velde apparati 
MelaDcbthouiano ediium est ìd Naumanai Serapeo anni 1867. No. 9 
p. 131. nr. 33. 

PuhUcvm testimonium Hieronymo Sckreibero datum, 

Vixit in academia nostra cum magna modestiae laude et dili- 
gentia in officio, Hyeropymus Schreiber Noriuibergensis , cumque 
eas artes quae initio traduntur adolescentiae ad latÌDam linguali 
discendam recto percepisse!, ut aditum ad philosophiae studimo 
haberet, addidit graecam linguam. Deinde, ut est ingenua naturii 
incensus amore verae doctrinae, dedidit se philosopbiae, nec 
umbram solum eius aut particulam aliquam arripuit, sed totani 
coniplecti studel et praecipue in illa dulcissima parte elaborai, 
quae doctrinam de motibus et viribus siderum continet, quae cum 
propter alias inullas in vita utilitates appetenda est, tum vero 
quod (ut Piato iiiquìt) grata de Deo fama in bis artibus sparsa 
ett. Testatur enini clarissime liunc mundum non casu ortum esse, 
sed ab aliqua aeterna mente architectonica conditum esse, et pro- 
videntia divina genus humanum gubernari. Haec autem senteulia, 
ut verissima est, ita ad virtutem et ad vitae gubernationem uti- 
lissima est. Quare et hic Hieronymus ad banc bonestissimam do- 
ctrinam optimos mores adiungit , et cum admonitus ab bac doctrim 
caelestium motuum et mirandi ordinis in natura Deum spectatoren 
esse et iudicem rerum bumanarum statuat, probare ei vitam ei 
actiones suas studet. Quare etiam de religione amplectitur con 
fessionem catholicae ecclesiae Cbristi et abhorret ab omnibus fa 
naticis opinionibus. Commendo igitur eum omnibus bouis virii 
quos quidem non dubito buie meo testimonio suffragaturos ess< 
cum studia eius et mores cognoverint. 



SrPPLEMRNTA ANNI 1543. 18§ 

24». No. 2798 K (Voi. V. p. 226.) 16. Nov. 

Vifus Theodorus ad D. Lutherum. 

Haeo de morte Eccii epistola ex Cod. MS. vet. epistólarum Ci. Godofr. 
Thomasii descripta invenitur in Cod. MS. No. 58. Bibliothecae Ham- 
bargensU fol. 76^ ar. 124, , ex quo eam h. 1. repeto. 

De Eccii morte audivìsse te puto. Decessi! IO. Febriiar. sub 
meridieni, decubuìt dies plus minus septem. Inilio febris eum 
invasìt, quam cum solito more curaret crebris cum poculis, ma- 
\\m auctimi est adeo , ut adhortarentur eum amici ad confessionem 
el eiicbaristiam. Sed frustra aiiquamdiu. Deinde etiam naQa&ijfAa 
oculis accessit (laque festinarunt et adhibuerunt mouachum, qui 
ad lectum Mìssam celebraret. Is cum solitam abominatìooem mussi- 
laret, Eccius clamare coepit: ^àtttn toir nur hk 4000 @ulbtn, X9ix 
»9ttten ber @a^e gu r:^t werben. Paulo post secuta est epilepsìa, 
quae non solum aliorum sensuum omnium, sed etiani linguae 
usum ademit. Quicquid dictum est eì, lapidi dictum est, nec pro- 
fiiit, quod monacbi ad lectum murmuramnt Psalmos .55. Tandem 
accessit etiam tertius morbus, qui etiam vinosorum et libidino- 
sonim est. Itaque una cum sanguine etiam animum evomuit. 
Haec mihi narravit We^herus, Nam eius amici alia commini- 
scuntur. Sudet enim eos, suum defensorem tam foede mori. An. 
1543. 16. Nov. 



250. No. 2807 ^ (Voi. V. p. 239.) 2. Dee. 

Ioannes Fridericus Princeps Elector ad Lutherum^ 
Bugenhagium et Melànchthonem. 

Hane epistolam vide apud Burkhardtam l. 1. p. 433 — 435. 

251. No. 2818^ (Voi. V. p. 25'4.) 20. Dee. 

Lutherus, Bugenhagiìis et Melanchthon ad loannem 
Fridericum Principem Electorem. 

Hoc theologorum respoDsnm ad epistolam praecedentem vide apud Burk- 
bardtum 1. 1. p. 435—437. 

Kt. No. 2828*. (Voi. V. p. 271.) 30. Dee. 

Ioannes Fridericus Princeps Elector ad Lutherum, 
Bugenhagium et Melanchthonem. 

Vide ibidem p. 437 sq. 



190 SUPPLEMENTÀ ANNI 1544. 

253. No. 2836 ^ (Voi. V. p. 276.) (hoe anno.) 

Io. Mathesio. 

Melanchthonis Consilia latina ed. Christopb. Pezeliut (NeattadiI 1000. 8*.) 
P. 1. p. 629 sq. 

Consiliiim de maierfarum delectu in concionando, jid Io. 

Mathesium. uànno 1543. 

Gaudeo relinqui altercatioiiein, quae inter vos fuit de iustitia 
ante lapsum huinanae naturae. Mi Maibesì , de praesentibus nostris 
aerumnìs, de praesenti benefìcio disputemus. Magnae res nobis 
cog^tandae sunt. Postquaui lapsa est humana natura, cogilemns 
seriam fuisse iram Dei, et quidem tantaoi, ut, nisi tunc Alias 
fuisset deprecator, tota natura hominum reiecta fuisset. Condi- 
derat Deus bomines, ut se patefaceret, ut celebraretur, denique 
ut delectaretur boc opere. Ab hoc se contemtum esse vere ira- 
scebatur , sed intercessit prò nobis fìlius. Rursus magnitudo miseri- 
cordiae declaretur, quae tamen, si ira non cogitetur, declararì 
non potest. Hos locos agitandos et illustrandos esse duco. Et in 
bis versari Pauluin vìdes. Omittamus disputationes , quae plus 
babent subtilitatis , quam utilitatis, ac in nostris Ecclesiis con- 
cordiam foveamus. Id autem fieri non potest , nisi nos ipsi intef- 
dam quosdain iracundorum bominuin aculeos dissi muleinus. Haoc 
Philosophiani profecto necessariam esse doctori in Ecclesia iudici, 
et opinor niea exempla aliqua in hoc genere tibi nota esse. 



ANNO 1544. 

254. No. 2849 ^ (Voi. V. p. 290.) 18. M 

Ioanni Turhidini. 

Haec epistola invenitur in bocce libro: Locorum communiam e«llfctaBM: 
a loh, Manlio per multos anuos, pleraqoe tum ex Lectiouibnp D< , 
Phil. Melancbtbonis , tum ex aliorum doctissimoram uìrornm reliti*' 
nibns excerpta, et miper in ordlnem ab eodem redacta. ([Batilete,] 
1564. 8®.) p. 98 aq. 

Venerabili viro, egregia virtute et sana doctrina praediio J)* 
I oh anni Turbidini, pastori ecclesiae Gottensià^ amico tvit 

Etsi multa sint dispulata a multis de elevatione Sacramenlit 
tamen in Ecclesiis nostris placuit eum morem imitari, quod alle- 
gata hac elevatione, aliqui confirmabant morem circumferendi el 
adorandi panem. Hanc autem circumgestationem constai extra 



6UPPLEMENTA ANNI 1544. 191 

raiionem sacrameDli esse, ut si aqua gestetui sumpta ex cere- 
moniis Baptismi Sunt enitn Sacramenta actiones a Deo institutae. 
Aqua non est sacramentnm , sed ipsa baptisatio, sonante siinol 
verbo Dei. Sic de coena Domini sentiatur. Panis et vinum or- 
dinata sunt ad sumptionem, sed si circumferantur , tanqiiam spe- 
ctaeuium, in circumgestatione nequaquam est sacramentum. Non 
enim alligatus est Deus ad aliquam creaturam sine suo expresso 
verbo.- Post haec horribilis error est, quod sacriiiculus offerat in 
boc ministerio Filium Dei prò vivis et mortuis, et quidem quod 
addunt id opus valere ex opere operato, id est (ut ipsi loquun- 
[ lur) sine bono motu utentis: ad hanc persuasionem oblationem 
relinent Cum error iste tìamnabilis sit, aboleri vinculum erroris 
utile est, et prorsus horaines de vero usu sacramenti, de confir- 
natione fidei, et gratiarum actione, docendi sunt 18 lanuarii, 
Anno 44. 

255. No. 2855*. (Voi. V. p. 295.) 29. Jan. 

Chmiianus Rex Daniae ad hutherum et Melanchthonem. 

Han^ epistolam BurkhardiuB 1. 1. p. 442. memorat quidem, sedverbaeius 
ipta non afferi, lectores ablegaus ad librum, quem nondum inveni: 
Samlìng of Kong Christian etc. ed. Wegner 232. 13. 



«8. No. 2873 K (Voi. V. p. 322.) 2. Mart. 

Albertus Dux Prussiae ad Melanchthonem. 

Hnias epistolae mentiouem fecit Max. Ti>ppen in libro suo: Die Ctrun- 
dung der Universitat zu Kónigsberg und das Leben ihres ersten 
Rectors Georg Sabinus, (Kónigsberg 1844. 8^)lp. 104. notai.; sed 
f- epistolam ipsam hucusque non vidi. 

[ 257. No. 2936»». (VoL V. p. 378.) 8. MaiL 

Idem ad eundem. 

Hnins quoque epistolae, qnam nondum vidi, mentio fit in eodem libro 
p. 105 sq. nota 1 . . 

258. No. 2954*. (Voi. V. p. 407.) 6. Jun. 

Ioanni Conrado ah Vlma. 

Ex Simleri CoUectione Tigurina (S. Msc. 55.). 
Elegia efuditioue et virtute praedito D. Io. Cunrado ab 
Uima^) Pastori EccL Laureacensis , amico suo, 

S. D. Adolescens Georgius Grim Laureacensis , etsi literis 
mediomter excultus est, et bonis inoribus praeditus est, tamen 

1) Simlerus adnotavit: alias Ulmero. 



likS SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

ad concionandum non videtui* vocandus. Nain pronunliatio Tempi 
non est idonea propter T^ai;ilÓTi7T6i, quae in me quoque reprehe 
ditur. Sed ego agnosco el deploro mea vitia, et si me abdei 
possem in specum aliquem, facerem. Aliis melius consulo, n« 
cum libera est deliberatio, vitae genera suscipiant, ad quae oi 
tura non sunt idonei. Quaeratur erga locus Georgio in Scho); 
aliqua. Mitto alium ad munus Ecclesiasticum probum et mode 
stum hominem » Petrum Eubnlum , 8igensem > quem Tibi commendo 
Spero enim fore obsequentem et Concordiae studiosum. Dean 
aeternum , Patrem Domini nostri lesu Christi oro , ut ministerioi 
tmim gubernet. Bene vale. Die VI lunii (1544). 

Philippus MelanthoD. 



259. No. 2951 V (Voi. V. p. 410.) 9. Jw. 

Fridericus Myconius ad Melanchthonem. 

Ex autogr. in £p. msc. Voi. V. p. 279. Bibl. Sang. Civicae. Apograpboi 
benigne mihi cnravii Clar. Vir Voegelinns. 

D. Philippe MelanchtJioni y viro doeiissimo piemiissii^poqui, 
Domino suo in Ckristo cum primis colendo, 

Commendavit mihi D. Bucerus hunc iuvenem *) ut doclissi- 
mum et sanctissimum, tibique carissimum: et hoc quidem noiuÌQ6 
hospitio excepi multo libentissime. Quicquid enim a te est, pi- 
tissimum est. Ulinam egissem , quod acceptum libi , el illi viro 
sii. De variis snmus colloqunli , sicut nimìrum audies ex ipso. 
Inprimis sum conqueslus , quae sinl ferenda mihi propter Eucha- 
ristiae causam. 

Audio Buceranus, Lutheranus, desertor pristinae sei)tentii6i 
contumeliis adficior, prohibenlur a convictu meo adversarioram*) 
stipendiati, quos vocant, imo et a meis concionibus, ne, ut qui- 
dam scribit, aliam de Eucharistia sententiam imbibanl. Adeo luihì 
res ea dolel, ut vix doluerim magis, dum Carolostadiuin ferre 
cogerer, quamvis fortiter Dominus mihi adsit. Quod enim td 
sententiam attinel , conceptain ex verbis Christi, non moveor. 
Moveor autem, quod inlelligere nolunt, quae maxime intelliguo*» 
excoecati adfeclu non bone contia D. M. Moveor item, quod 
video, quanto studio malus laboret, ne verbtim Christi de coeu« 
recte intelligalnr, el rectum habeat usum, postqnam Missa P«P'' 



1) loaepbum Maoarinm, Hungarum. 

2) Tigiiruiorunì. 



SUPPLEMENTA ANNI 1544. IfS 

ica e inanibus erepla est. Veruin post motus illos vehemen- 
ssìmos, dum redeo ad Verburo, quiesco et exciilere qnidem pos- 
im, qiiìcquid divexat, nisì idem subinde a qiiibusdain reno 
iretiir. 

Ne vero nescias Virorum doclissinie, qualiler ego seniinm: 
onfessìo oiea de Coena haec est: Chrislus in Panegyri hac cum 
ane nos pascit suo corpore , et cum Vino nos potai suo sangnine, 
on quidem ratione crassa et ut Capernaite poslulavit, sed ra- 
one coelesti et spirituali, interim tamen vera. Et hanc veri- 
item credendam esse , non inquirendani. 1d quod dico de modo 
aeffabìli, quo Chrislus in dexfera Dei sedens, suos in S. Coena 
orpore et sanguine suo reficit ad vitani. Ad sedandos animos 
idversus me commotos confessionem banc misi, sed frustra: nisi 
;iiiin dixero Est prò Significai poni, defendi non valeo. Haec in 
iimim tuum effnndo, nonnisi ni onere nonnilii! lever, el si quid 
srroris sii in niea sentenlia, hi per Christum, dum fuerit otium, 
edoceas. Velini et illud doceri abs le, reclene an minus sen- 
tiam, dum ludico, de carne Christi semper el cogitandnm et lo- 
quendum, ut est iuncla Divinilali: nunquam autem ut de abslracta, 
qoaliter loqui videntur qui dicnnl corpus C^hrisli in multis locis 
simili esse non posse. Quod dicunl enim facile concedo de cor- 
pore a Divinitate soluto; veruni dum solvi uequil , dubium est, 
u illi bene dicant. Video namque infallibile esse apud eos: 
Corpus non potest esse simnl multis in locis, ergo non potest 
esse in Coena et in coelo simnl, nisi contemplalione fidei. Hoc 
&rgumento physico nituntur adeo fortiler, ni pntent, se vicisse 
conlra omnes, qui non consentiunt. Tsns est Vittenbergensis qui- 
dam co argumenlo conlni me per literas, (|ui ante paucos annos 
longe aliter senserat. Neqne ego interim in hoc sum, ut sim- 
pliciter dicam: Corpus Clirisli esse ubiqne, sed credo verbis Do- 
mini lubens, dum adseril , corpus suum esse in Coena, dari et 
siimi. Scio taedio te affici , dum bis rebus divexaris , quamob- 
fcm veniam pelo. Si non urgerenl isti, ne verbo quidem earum 
fecissem mentionem. Parco igitur el in Christo vale cum D. Mar- 
lino, aliisque sanctis et doctis omnibus. Basileae IX lunii 1544. 

F. Os. Myconius. 



2«0. No. 2959»». (Voi. V. p. 411.) IO. Jun. 

loanni Conrado ab Vhna. 

^x eadcm CoUcctiono Simleriaua (S. Msc. 55.)* 
SifflM. leltaektli. \% 



IM SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

Egregia eruditione et pielaie praediio lohannt ab Ulma^ Scaphu- 
.siano, docenti Euangeìinm in Ecclesia Laureacensi, amico suo. 

S. D. Statini ubi Lorensein adolescentem audietis, dehorta- 
bitur vos TQavXoTìjg linguae ipsius , ne ei mnnus concionandi man- 
detis. Adiunxi igitur profìciscenti ad vos alium, Petrum Eubu- 
lum, Sìgensem, natum in Comitatu Nassaico, inodestum et pium 
hominefìfi, et literis bene excnltnm. Nam in Academia Marpur- 
gensi consnmpsit trienniiim. Nos iam amplius anno audii. Et 
tua consuetudine quotidie proficiet. Morigerum certe et commuuis 
Concordiae sludiosum se fore pollicelur, et ego natura placidum 
et amantein tranquillitatis esse comperi. Quare ut ei Diaconi 
munus commendes Te etiam atque etiam oro. Bene vale. Die 
X lunii anno 1544. 

Philippus Meìanthon. 



261. No. 2968»». (Voi. V. p. 421.) 22. Joa. 

Henricus BulUngerus ad Melancht/umem. 

Apographon hutus epistolae, quae invenitur iu Episi. T. I. p. 257. Ca8t.C. 
in Arch. £cci. Tig. per aman. BuUingeri , accepi per CI. V. VoegellBini- 

^d Philippvm Mclanchthonem* 

GratiaiTì et vitae innocentiam a Domino. Accepi literas tuas*)f 
Philippe doctissime, idemque mihi colendissime Domine, et fratcr 
carissime, ex quibus tuum iudicium de meis lucubrationibus, prae- 
sertim in Ioannem nuper editis , intellexi. Ac gratias ago Domino 
nostro lesu Christo, qui mea opera ad gioriam sui notùinis el 
Ecclesiae suae utilitatem ulitur, ita nostra temperans ac moderans, 
ut ea optimi ac doctissimi quique, inter quos tu non postremas 
teries, commendent atque approbent. Novit autem Christus, queo 
nihil latet rerum omnium, quid spectem in meis lucubrationibus. 
Cupio illustrare pietatis negotium el graliam illam maximano a 
Chrislo nobis praeslitam. Cupio sludium sacrarum literarum bonis 
et studiosis omnibus commendare. Putantur illae barbarae el in- 
cultae, temere ac nullo certo ordine esse scriplae. Ideo multi 
abhorrent ab eis. Proinde ostendo obiter, pulcberrimo ordine res 
praestuntissimas purissimasque inter se cohaerere et absque fuco 
tradì implicissime purissimeque. Cupio antiqua illa et pura ortho- 
doxae Christi Ecclesiae, quae Christi Spensi spirilu ei verbo re- 
gitur, dogmata, per sophislicam et pontificiam doctrinam vaWc 



i) di»' XXV Martii datafl. 



SOPPLEBIENTA ANNI 1544. ]f3 

»bscurata> prislino reddere uilori: haereses autem et opiniones 
lovas, exoiicas utque noxias, quas imperiti et audaculi quidam 
uìliquituiis piorsus ignari, noslio seculo reparantes excitaiit, coq- 
ìaiare et priusquam stabiliaiitur in simpliciuni animis, opprimere. 
Cupio in omnibus, et per omnia ChrisLo multos lucrit'acere: Ver- 
bum vitae omnibus modis ornare, ut hoc omnes ceu praestan- 
tissimum in oibe Thesaurum expetanl. — Oro autem, mi Plii- 
lippe, ut me tuis precibus iuves apud Dominum, quo posbim de 
Ecclesia, sicuti hortaiis, bene mereri, edendis piis, uli.ibus et 
modeialis lucubraliouibus. 

Facile persuades, ut a traclatione Monogamiae et Polygamiaé 
discedam, quippe cum invilus et non luì coactus ad eam de- 
sceiiderim. Imo Ioannes quidam Lenignus scriplis anno praeterito 
literis, quas ad me illu^tiissimi. Hessorum Principis cursor per- 
iulit, praediviiem materiam suppediiavit de lìoc uegoiio disse- 
rendi, dum frigidis quibusdam raiionibus digauiiam, ila enim 
appellabat Polygamiam confirmatam, nostras autem raliones fìr- 
missimas \ideii vellet confutalas. Ego tamen lune aciioris cerla- 
minis occasiones praescindendas arbitrans, brevi epistola ita 
homiiii respondi, ut iutellìgeret, me veritalis causam, si quando 
maior posceret necessitas, neutiquam deserlurum et raliones ab 
ipso prolatas nullo dissolvi posse negolio. Iccirco libenter ab 
eo certamine porro abstinebo, modo autores istius mali non per- 
mani camarinam commovere, multisque praebere occasionem mul- 
tas ducendi uxores, iidemiiue et pudicitiam coniugalem profa- 
nandi. Nosti enim quales nostrum seculum babeal homines, in- 
nuineros nimiriim leves, qui quovis vento doclrinae circumlerun- 
lur, ncque aliud niagis in Evangelio quam carnis quaerunt licen- 
tiam. Quibus sane dottrina sana ob.sistere oportet, praesertim, 
cum verbum Dei caslissimum suis immundis cogunt servire affe- 
ctibus, ne videlicet propter ipsos male audial veritalis, verae 
libertalis , puritalisque praeconium , denique ne Dei sancla insti- 
tula in n escio qiiam suspicionem incidant. Equidem condonanda 
sunl quaedam hominibus alioqui bonis et bene merenlibus *) : sed 
ita interim videnlur res attemperandae , ne illorum errata atque 
peccala infìciant corrumpantque Ecclesiam. Ncque tu aliud a me 
poscis, cum eliam libi veritalis et Ecclesiae incoiumitas unico 

:ordi sii. 

Hortaris deinde, ut si quae ex vestris ad nos regionibus 



1) Simlenis adnotavit: De Cattorum Principe loquitur. 

13* 



196 SUPPLEMENTÀ ANNI 1544. 

horridiores liteme scribiintur , mahim id obrnamus sileniio, nostra- 
que arte leniamus. Verum quid dices, mi Philippe, si literae 
huius modi sinl, ut difficile sit ad eas silere, nec ulla possint 
arte leniri. De D. Martini Lutheri literis loqiior. Noris an nescìas 
ignoramus lales Luthenmi ad Froschovenim nostrum scripsisse 
literas (quas Imud dubie nos non ignorare, minimeque latore vo- 
luit) ut non satis possint mirari, qui eas legunt viri boni et 
docti, quid Luthero e veneri!, quod tanta cura immodestia, ut ne 
quid dicam acerbius, tara diras in nos effnderit criminationes al- 
que contumelias. Et quia forte ignoras quas scripserit, paucis 
in sinum amici et fratris effundam, quicquid id est iniuriarura. 
Mox ab initio epislolae, Neqne ego, inquit, neque ullae Dei 
Ecclesiae, ullam cum vestris praedicatoribus communionem habere 
possunt. Sumiis itaque Lutheri iudicio resecti a consortio omniuin 
sanctorum, voluti impii et pertinaces haerelici. Ergo nostra do- 
ctrina corruptissima est. Ergo nostrae Ecclesiae non sunt Eccle- 
siae Christi, sed synagogae Sathanicae. Ab huius modi enim 
communione inssit sanctos abstinere Aposlolus. His autem quid, 
oro, polerat in nos atrocius vel cogitari? Imo adiungit his pro- 
tinus: Doleo illos tantopere laborare, et lamen damnatos esse 
atque perditos Caveremus itaque vera in Christmn fide. Quic- 
quid enim ex fide non est, peccatum est. Et qui non credit in 
unigenitum Dei Filium , iam iudicatns est. Rursus , satis admo- 
niti sunt, inquit, ut resipiscanl ab errore et ne secum niiscros 
homines rapiant ad inferos , sed nullas habenl aures ad sana Con- 
silia etc. Quis, oro, mi Philippe, unquam nos admonuit? quis 
de errore in doctrina convicit? Imo obtulerunt Helveticae Ec- 
clesiae confessionem fidei suae Luthero: submiserunt eidem el 
declaralionem articuloruni de ministerio verbi et vi Sacramen- 
lorum. In iis tamcn omnibus nihil damnavit Lutherus: nullins 
nos erroris convicit : nulla admonilione ab ullo falso dogmate re- 
traxit. Scripsi i»rivalim ego quoque Luthero, et obteslatus s«m, 
si quid erroris in nostra doctrina esse norit, amice el fratenic 
indicet. Scripsi denique omnium fratrum el Ministrorum, qui Ti- 
gurinae Ecclesiae ministramus , inssu et nomine. Ceterum iHf 
ne verbum qnidem respondil. Nunc sa(is admoniti, nullas ad snna 
Consilia aiires habemus, ac homines nostrae fidei creditos lìobis- 
cum ahripinìus ad tartara. — Atrocia sunt haec, verum sequiìnUu 
atrociora. Nolo, inquit, esse parliceps damnationis eorum ac 
blasphemae doclrinae: imo orabo el docebo centra illos ad finem 
usque vitae meae. En omnia nostra damnalionem nuncupat: do- 



SUFPLEMENTA ANNI 1544. 1§7 

:triiiam iioslraii) blasphemum appellai. Publicuni se hostem iioslruni 

l'ore apud Deum et liomines promittil, apiid Deinn precibiis, apiid 

liomines doclrina. Nec spes est, illuni aliquando reditiirum in 

i;ratiam nobiscum, ciiui se pugnaturum centra nos spondeat ad 

finem usque vilae. Insiiper et illud appendil: Deus adsit mise- 

laiidis Ecclesiis, ut liberentur tandem a falsis illis praedicatoribus 

et seductoribus. Quid , oro , contra nos unquam vel ipse Papa 

liorribilius intonuit? Sumus iam et Luthero pseudoprophelae 

et seductores: digni nimirum, qui obruamur lapidibus, et in quos 

auiinadvertat iustissimi cuiusque iudicis gladius: quibus interdi- 

ciilur igni et aqua. Atque bis omnibus nondum impotenter satis 

unimi sui aestum contra nos effudit, nisi sub finem literarum 

eliam illud superadderet : Ridoni haec nostra, sed plorabunt, ubi 

invenerint iudicium Zuinglii, quem sequuntur. Deus servet inno- 

cenlium corda ab eoruni veneno. Non ridemus , Philippe , imo 

dolet nobis non mediocriier, virum tantum sibi ipsi ereptum fu- 

rere sic contra immerenies, et semet ipsum dedecorare turpissime. 

Zuiuglimn beatae memoriae de pietaie et liieris optime meritum 

ad inferos delrudii: eodem nos coUigat iudicio: quorum doctri- 

uam, non aquam vitae, sed venenum et pocuhun mortis aelernae 

esse indicai. Qua iam obsecro arie possumus tantum lenire ma- 

lura, et malum quidem Lutheri iudicio incurabile? Nec est, quod 

dubites de liieris. Manum et signum Lutheri novi, cum prius 

eliam illius acceperim liieras. 

Non credimus autem, illum in piane impios et manifestos 
Verbi Dei hosies airociora effundere potuisse. Ut autem maxime 
^oiicedamus, nos errare in negotio Eucliarisliae, an ita eramus 
abiiciendi, damnandi, conculcandi? Iam vero cum syncera et 
pura sii in Ecclesiis nostris doctrina de poenitentia et gratuita 
l'emissione peccatorum in nomine lesu Christi; cum in dogmatibus 
"Oli dissideamus vel latum pilum, quod dicitur, a dogmatibus 
aposlolicae et primiiivae Ecclesiae : cum sanctus et legitimus nobis 
ttsus sii Sacrameniorum , denique cum vita nostra, Deo iuvanie, 
imo operante per nos, inculpata sii, et sanctissimae nobis Eccle- 
siae sint, nostri Ministerii sancii et iusti iestes, et vera aposio- 
lalus legitimi signacula, cur vir tanius tanlis immeriios adobruit 
convitiis atque contumeliis? Extant praeterea libri nostri, fidei 
et docirinae nosirae locupletissimi iestes. Certamus contra Epi- 
:nreos, contra impios et sceleratos, centra infìdeles et aniichri- 
.tìanos, prò orihodoxa fide et disciplina Christiana. Magnis cum 
aboribus et curis studia et Rempublicam reparamus. Multi nostro- 



198 " SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

mm propier Christum sangiiiiiem sunm etfudenmt, et animus suas 
tradideruni prò testumento Dei. Cnr ergo Lutbeitis et eos, qui 
feliciter obdormierunl in Domino, et nos , qui hodie adliuc prò 
modulo nostro, et gratia nobis a Christo data, laboramus in vinea 
Domini, taiiqnam bipedum nequissimos damnat, abiicit, atque 
conculcat? Redundat ista iniuria, qua nos affecit, in sancias 
Christi Ecclesias, quarum Ministri et legitime quidem vocali Mi- 
nistri sumus. Redundat contumelia illa et in ipsum Dominum 
lesuiu, caput, Regem, et Pontificem nostrum, cui credimus, ad- 
haeremus, atque servimus. Haec apud te, Philippe, amicum ci 
fratrem coram Domino querimur, et apud fidelem et iustitiae 
amantissimum haec deponimus , ut ex iis intelligas, quales literae 
sint, quae ex vestris regionibus ad nos perscribuntur. Possemus 
et huius generis alias quoque exhibere , quas per Christianam 
patientiam hucusque devoravimus atque concoximus. Duldlalur 
autem inler nos , et de aliorum apud vos eruditorum iudicio, ciim 
is, qui primatum apud vos obtinet, de nobis tam maligne iudicat. 
Quod si aìii quoque eruditi et Ecclesiarum praesides per Saxo- 
niam eo in nos animo fuerint , quo constat , affectum esse Lulhc- 
rum, quis non intelligat, quanto cum Ecclesiamm scandalo, quanlo 
cum honorum et simplicium hominum dolore ac detrimento, hoc 
ulcus aliquando erupturum sit? Nam si isti ita perrexerint, coge- 
mur tandem nostram et noslraruni Ecclesiarum innocentiam, veri- 
tatem, integrilatenique tueri. 

Celerum si tu humanissime piissimeque Melancbthon, vires 
ingenii et humeros admoveris rei alioqui satis periculosae, ul 
nibil non capessis alacriter, quod prò gloria Dei et Ecclesiarum 
incolumitale facit, lenire apud tuos boc malum poteris, nempesi 
prò tua autoritate, qua merito apud tuos polles plurimiim, te 
interposueris, tuosque et graviter et frequenler modestiae, aequi- 
latis ac iustitiae admonueris, ut scilicet nostra diligentius legaiit 
atque expendant, priusquam nos damnent; cogilent item, nos 
quoque vocatione sancta et legitima ad hoc ministerium sanctuo 
vocatos Ministros esse Christi Domini , qui per nostrum et eomm, 
qui obdormierunl iam dudum in Domino, ministerium, barbaros 
et indomilos, adde et Aniichristo addictissimos populos, ad se 
convertii, inque Helveliis permullas Ecclesias certe illustres con- 
sliluit, quae propier Christum multa et magna fecerunt, ac pertu- 
lerunt: quae Chrisli.m veia fide amplectuntur, el invocant, vera 
item religione, carituie vitaeque innocenlia colunt: Antichrislum 
cantra et omnem superslitionem et impietatem fugiunt. Apuduos 



SUPPLBMSNTA ANNI 1544. 199 

lullo opus est hoilatore, cum omnium animi ud pacem et sanctam 
i^oncordiam pioclives sint, leque in primis, Philippe piissime, 
deinde alios omnes Ini similes, pios, doctos et modestos, dili- 
gant ex animo. Efiiciet autem haec modorutio, et animorum con- 
iunctio inter nos mutua, ut si quae videntur in Ecclesiis nostris 
adbuc doceri et geri dispari ratione a vestris, cuiusmodi est 8a- 
crae Coeuae, Confessionis et privalae al)solutionis , denique si- 
mulachrciiim negotium, dilectione et studio giiscente mutuo, tem- 
pore ilem et cognitione verum exactiove, tum et expevientia ma- 
gistm, intercedente, singuìa et reclius ab utrisque intelligantur, 
et de iis iudicetur , sepositis alTectilnis, purius. Recle enim niones 
ex Basilio, non tam sinistrae opus esse dextra , quam Ecclesiae 
concordia docentium. Ergo quod promitlis te curaturum, ne magis 
dilabantur ac divellantur noslrae Ecclesiae , sed ut magis constrin- 
gautur, hoc ipsum et de nobis tibi tuisque polliceberis. Astrin- 
gemns enim et nos nostram coniunctionem non dissipabimus. At- 
que haec est mea et reliquarum Symmystarum voluntas, de qua 
rescribi a me volebas. Haec autem simplici et syncero animo 
coram Domino scribo. Piura de nobis referet piissimus et do 
ctissimus iuvenis D. losephus') Pannonius, convictor ille luus, 
quem tu scripto publico omnibus bonis et studiosis commendasti. 
Oro autem, ut ad autumnales nundinas recribas, et haec mea 
boni consulas. 

Salutem optat tibi D. Gassar Me^^ander, qui tecum sub D. 
6corgio Simlero beatae memoriae, docto et sancto viro, Phorcae 
bonas literas primis in annis imbibit: eo tempore, inquit, quo tu 
post paulo Tubingam migrabas. Salutant te et reliqui Ecclesiae 
Tig^urinae Ministri ac concionatores D. Rodoìphus Gualtherus, D. 
Erasmus Fabritius, Professores item sacrarum literarum D. Pelli- 
canus et D. Theodorus Bibliander, sed et reliqui linguarum et 
boD&rum literarum professores omnia fausta tibi precantur D. toan. 
bcobus Amianus, Bodolphus Collinus, D. D. Conradus Gessnerus, 
in primis vero Ecclesiae nostrae Calechista D. Otto Werdmyllerus- 
Salulabis tu nostro nomine Praesides Ecclesiarum et Professores 
boBamm artium, amicos nostros, officiosissime. Dominus lesus 
scrvet te in gloriam nominis sui , et Ecclesiae suae incolumilatem, 
colendissime, idemque mihi carissime Melanchthon. 
liguri XXII lunii 1544. 

Heinrychus Bullingerns, tuus ex animo. 



1) Macarius. 



MO SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

262. No. 2987 ^ (Voi. V. p. 440.) 9. J 

Vito Theodoro. 

In Corp. Ref. Voi. V. p. 440 sq. duae epistoiae No. 2087. et 2U88. a 
lanchtbone ad Vitum Theodorum hoc die datae exhibentur, qoai 
neutra subsequentìa continet, quae lob. Voìgt in dissertatione 
scripta: Hieronymus Baumgàrtners Gefangenschaft, Ein Beit 
zur Geschichte Niirnbergsy affert ex epistola a Melanchthone 
eundem eodeni die data , cuius apographon in tabularlo secreto Rei 
montano assèrvatur. Haec dissertatio invenitur in bocce libro: j 
zeiger fur Kunde der deutschen Vorzeit. Neue Folge, Qf] 
des germanischen Museums, I. Band, 1853 u. 1854. No. 6. J 
1854. p. 132 — 136. 

Quod in ilia prima contione denuiitiatum est, ìnsidiari d 
bolum calcaneo nostro, id fieri atrociter experinmr. Sed fili 
Dei oremus, ut caput insidialoris conculcet. Mihi vulnus fc 
ante paucos menses filìi calamitas , quod nulla liumana ope san 
polesl. Cumque in hoc tanto essem moerore, accessit alter 
vulnus, quod viri optimi et nobis amicissimi Hieronymi Bai 
gartneri calamitas nobis fecit. De quo quid vel consilii vel s 
cives vestri habeant magnopere cupio scire. Nos qua parte noi 
ei*) possumus? Deum aeternum patrem nostri lesu Christi e 
ut eum vobis et nobis restituat. Quem possumus nominare i 
in urbe civem sic meritum de republica in omni genere negol 
rum? Summa fide et prudentia administravit politica mun< 
Fovit Ecclesiam Dei, iuvit studia literarnm, texit cives paupei 
abhorrùit a factiosis consiliis, nullam sibi potentiam quaesi 
nihil oXtyaQx^a habuit. Praeterea eruditione tanta preeditus 
ut nobis qui in schola versamur longe antecellat. Et domesli 
virtutes in eo omnes sunl, quae bono viro aitribuendae s 
Postremo mihi sic est amicus, ut non ininus quam l'ratrem ( 
gendum iudicarim, et dilexi praecipue propter ipsius excel 
tem virtutem. Hunc talem viruin et amicum lain indigno ( 
venire in discrimen summum non dolerem ? Spero equidem D 
custodem eius fore, qui ait ut pupillam oculi, ita se san 
suos custodire, et ut cuslodial oro. Sed periculum quanlun 
reputo. Scribe quaeso quidquid ex plorare poteris. Bene vai 
rescribe. 

Dal. Wittenbergae IX. lulii M. D. XLllll. 

Philippus Melanchtlion. 



l) H. 1. uUquid (lesse vidotur Follasse ojtem ferve. 



SlU>PLEIfBnTA ANNI 1U4. tOl 

i6ì. No. S990'. (Voi. V. p. 442.) U. JnL 

Albertus Dux Prussiae ad Melanchihonem. 

la hac e(iÌBtola, quaoi iiondum vidi, V>ux Mel.iuuhtLoui indicat, Sabiuuin 
L'Um uxare «I liberis feliuiter veaUse RegiomoDtuiD , vide ViU. SKci 
lanrtittone Stteft .in SHfcret^t, .ètr^pii wn !)ìteu6tn. Ben 6tn Orlfliiialtn 

ini aetitiintn ^xiiiii ju Ri^nfgebtrit bnauid- w« Stari ^abti (àinif,»' 

btx,y 1817. 8*.) p. 91. et Teppen 1. 1. (coof. Bupra no. 353.) p. 106. 

264. No. 3001''. (Voi. V. p. 454.) 3. Aug. 

Testimoniwm ordinationis. 

Hoc teatimoniuni legitur iu Blliliutheca (Bremensi) liiit.-pliiloL- theo- 
logicH. ClassU IV. Fase. I. (AuBlctadami 1730. 8".) p. 80 sq. no. V. 
TeHimoMium ordinationis Theodori t'abricii D. datum a 
M. Luthero et collegi», 
Versutus est in Schola Ecclesiae nostrae Tlieodorus Fabri- 
eiiu eu modeslia el dilìgentitt in liteiis, ut proplei' boiios moies 
ti eniditioDem oioalus sii giadu Doclovum Tlieologìike. Posleu 
«un vocatus esset ad gubeiiialìoiieiii Ecclesiae Ceivesleiisis , hor- 
lalores ni fiiimus, ut illi vocutioiii obleuipeiaiet. Saepe eiiim 
eum audieramus el sciebainus, eum recte teuere suiumai» Chri- 
i>tiunae pìetatis, et amplecli puiam Evaiigelii docUiiiam, quuiu 
Ecclesia uostta uno Spiritu et una voce cuiii Catholica Ecclesia 
Cliriiti profitetur, ac a fanaticis opiuioiiibiis damiialiii iudicio Ca- 
tholìcae Ecclesiae Cluìsti abhorreie, Promìsit etiam liic D. Ilieo- 
ilorus Fabi'icius in docttina constantiain , el in officio fidem et 
<liligentiain. Qnare ei iuxla docliinam Apoijtoticam publica oi'di- 
rmtione commendatinn est ministerium docendi Evangelii et Sacia- 
iiienttt a Cbrìsto institiila admiiiislrandi iuxta vocatioiiem. Cum- 
i)uc scriptum sii de (ìlio Dei: Ascenda, dedit dona hùminibux, 
Propketas, jépostoios. Pastore» etDoctot-es, piecamur aideiilibu:^ 
rolis, ut suae Ecclesiae (ìubernatores del idoneos el salutares hc 
tflìciat , ut liuìus Fabricii ininisteriiim sit efficux el salutale, 
psnm etiain D. Theodonim Fabiicium et suam Ecclesiam hovla- 
nur, III cureiit Evaiigelium Dei pure et fideliter conservali el 
•ropagari. N»m boc officio Deus pvaecipue se coli postulai, sìlv 
t iiii|uil CliTÌstus: In hoc glorijicatiir Pater meus, nt fructim 
opiosum feruti», et /iati» mei discipuli. Et hac luce reteiila, 
laiiet Eccleniu, et aderit in ea Ecclesia Deus, dabit vitam aelei- 
lun ìnvocuniibiis ipsuin, el opilulabilui- in acrumnis liuiiis vilac. 
>i enim adest el exauditDeus, ubi ipsiub Evungelimn vere sonai. 



ttnt SUPPLBMBNTA A.NNÌ 1644. 

Sicut scriptum est loh. XV. «Si manaeritis in me, et verbm wtea 
in vobis manserint, quicquid volueritis, peìetis et Jiet vobis, 

Datae Willebergae die terlio Augusti Anno MDXLIIII. 

Pastor Ecclesiae Wiltebergensis el. ceteri 
Ministri Evangelii in eadem Ecclesia. 
Martinus Luther D. 
lohannes Bugenbagius Pom. D. 
Philippus Melanthon. 



265. No. 3002»». (VoL V. p. 455.) 4. Aug. 

Senatui Herzbergensi. 

Ex apographo. 

©cn Srfram »nb SB.ifcn ^errn Surgermcijlem , imb fftaht )u <>er§ber^ 

mctncn gùnfHgen ^ctm »nb grcunbm. 

®otte« ®nab bur^ feincn cingebomm Son Z^t^^m S^rifhim wfem 

(ixbaxt, SBeifc gflnfHgc ^errn, gwt. SBclg^cit f^ennt ojnc Storffd eia 
jungen Jhiatcn »on ^crftbcrg Martinum ctner armen SB!tfra»en gcnoimt 
Parthoiyn €on, ber fromtn »nb i>Icifffg ifl, »nb bicSBo^en nidjft mer berai 
jn>cen ®roflen f)aìt , ba»on e^r i^m ®Dei« »nb Irantf Jfauffcn muff , Su et» 
bonnct mlc^ ìocixiìd) ber groffen armut, ))nb xoìfi i^m ferbetlf(^ )u bien^nt 
(elffen. 3<^ Htt aber ))m6 ®otted n>t(Ien, @. SS. volle gcbat^ten Martino 
ein ^ulff t^un nrft etiid^en ®u(ben, auff bcm gemefnen ifaflen, baéwIrtCott 
Selo^nen, ber cud) aCfcjcit beroaren wode, gnfibigH^ Dnb i>dteri{^, ©ofara 
SBittenberg, d. 4. Aug. 1544. 

e. SB. 

miaiger 

Philippus Melanchton. 



266. No. .S022k. (Voi. V. p. 474.) 2«.Ang. 

Eberardus a Rumlang ad Melanchthonem. 

Ex autogr. in Tomo EpUt. ap. CI. Scheurerum Th. Bern. p. 41. Apo* 
g;raphon buius epistolae CI. V. Voegelinus benigne mihi curavit. 

Eberardus a Rumlang ad Philippum Melanchthonem. 

Gratia et pax a Deo Patre et Domino nostro lesu Christo, 
provehant nos in salutiferae fidei incrementum et dilectionis exube- 
rantiam. Amen. Philippe omnibus modis ^delissime et orna- 
tissime, quod dignatus sis tam amicas ad me dareliteras, omriem 
humanitatem benevolenliamque spirantes, ita sane me affecit, ut 



SUPPLSMENTA. àNMl 154Ì. tM 

id verbis expedire satis nequeam. Suni enim mihi instar maximi 

et preiiosissimi inuneris, potissimum etiam, quod tam ainice et 

suaviicr copìosius scribendi, si exposcam operam luain et diii- 

geoiiam obtuleris. Ausim dicere, te ipsam esse amicitiam, qui 

ad vota amici tam inpense et fuse te impertias, fit hoc non abs- 

que numinis summi aspiratione, quod totum te moderatur. Cuius 

scripta tua certissimi sunt testes, ex sinu pectoreque Cliristi de- 

prointa» arcana Dei expressissime tradentia, ut merito te, dona- 

qoe tua omnibus piis graluler, qui Deum in te loquentem senti- 

mi et depraedicant. Ideoque gratias agunt, laudesque decantant. 

Ubere et candide loquor, teste conscientia mea, nec adulor, modo 

precemur Dominum, ne ex nostro affectu Ecclesiam ulto pacto 

tnrburi, nedum aftligi vel scindi siiiat, quae alias immensis Sa- 

taoae iusultibus conflictatur, sed nostra pectora dncat et gubernet, 

quo in fide illuslriora reddila fruclus progerminent et protrudant 

salabriores, sublalo omni livore, detractione, amarulentia et ca- 

hiQiniis, ad qi.od te promptissimum accipio. Sludeamus itaque 

cominunioni Sanctorum, quae a nobis excolatur, foveatur et eve- 

halar, si quae minus arrident, ut niliil, quod non aliquando de- 

iciat ac clandicet apud quosque homines, benignitate obtegumus, 

itnice admonendo dissimulemus, miiir;emus et leniamus. Quod 

quia tu nusquam non facis, ideo tumen scribo, ut et me in hoc 

, propendere sentias, id summis votis expetere. Mutua defensio 

f tntissima est, quum calamitoso hoc flatu debemus ndav ijfVBvi 

\ ^iUj quod inde plurimi fructus in Ecclesiam redundarent, neque 

lu)stes nostri haberent, quod calumnientur nostro merito. 



v 

\ Quod ad Coenam attinet Dominicam , sentio ipsam promissio- 



iium Evangelicarum esse caeremoniam additam et pignus ac testi- 
[ monium Dei, quo contestetur, totum Christum cum omnibus suis 
fnictibus incarnationis , passionis et resuiTOctionis , nostrum esse, 
si fide ipsum adprehendamus , atque Dei beneficia per Christum 
nobis praestita commemoremus , sane per baptismum venimus et 
cooptamur in Cbiisti consortium et participationem cum eo mer- 
ini, et a morte suscitati per regeneralionem in vitae sanctimo- 
oiaro, et quia non nisi fide fìxas in Christo radices habemus, in- 
sili illi; sentio hunc esum panis in Coena contestationem esse 
^biblti mihi et praestiti Cbristi. Sunt enim Sacramenta nostra 
signa exhibiloium benefìcioium , quemadmodum Legis Sacramenta 
signa faturorum et in Chrislo praestandorum , fuere. Ideoque 
Coeua fiequerilatu; ad fidem nosira?» vegelandam ♦*! coiifinnan- 
dum, quod pn;eci)niun) in hoc sit Coena, quod Deus testatur, 



SM SUPPLEMENTÀ ANNI 1544. 

adopiioiieii) , quae coepit in Baplisino, evacuari alqùe irritaui fier 
iioiì posse , etiainsi in foeda villa et elimina post recoiiciliatioueni 
quae contigil per Baplismum, labamur, modo fidem retineamu 
et serio nos emendando ad Deum conveilamur. Al fides no 
aliiinde efficacius alilur, quam si raisericordiam Dei et dilectionei 
Dei erga nos, qui fìlium suum unigenilum hosliam prò nobis de 
dil, per quam Patri reconciliati sumus, contemplemur, et intimi 
animi recessibus infigamus. Formulas ilaque loculionum, quibiij 
tu uleris , agnoscimus et recipimus. Sed ab bis abborremus , qua( 
per Ministri adminislralionem corpus Domini lanquam per hoc 
medium applicari et exbiberi contendunt, cum gratia non signo 
sii alligata, alioqui et infideles ea participarent , et quia Christus 
se ipsum suis fruendum dat per Spiritual Sanclum , qui nos exci- 
tabit in novissimo die Rom. Vili. Et quum Christum in Baptisaio 
accepimus et fide in eo permanemus, minisler panem sacnim mihi 
exhibet in conlestationem Dei, quod Cbristus prò me sii passns 
et mortuus, primitiae resurgentium et quod lolus Christus meo» 
sii, ubi et vicissim ego hanc fidem universae Ecclesiae profiteor, 
ideoque panem corpus suum dixil , quia salus mihi corpore Christi, 
ad quod respiciendum semper est, parta est, peccata enim mea 
in corpore suo pertulit, super lignum, semel passus iuslus prò 
iniuslis , ut nos adduceret Deo , quo peccatis mortui Deo vivamus. 
Haec fides semel suscepla non iteralur, quod qui semel beneficia 
Christi agnoscunt , non amplius esuriunt , al incremento opus babel, 
ne assiduis tenlationibus Satanae succumbamus, qui fidem nosiram 
impugnai. Ilaque coena iteralur, quae lestelur et admoneat nos 
beneficiorum Dei, graliae et misericordiae , et quod Christus nobis 
sii exhibitus pignus noslrae salulis, quo suscilelur et foveatur 
scintilla fìdei , quam ante Coenam in pectore habeo , sine qua 
eliam non est Christus, cui in Baplismo sum insitus, et qoara 
PauJlus ante esum explorandam docet, (priscis eliam pairibus or- 
thodoxis consuevit soleniìibus verbis Xgitrtov (?) in re coeiiae 
et eo quod fides nitilur coenae aclionis mentionem habuenwl, 
quam ....*) admonet). 

Oro mi Philippe, boni consule prolixilatem meam, si erro, 
dummodo tantum errem sine periculo aliorum, corrige, obsequar 
lubens, medelam adhibelo et quicquid rescribis, luto scribis, nain 
arcana nostra nolo prodi, modo efficias, ut luto lilerae ad mB 
perferantur. Si Tigurum veniunt, mihi reddenlur. Habeto me 

1) H. l. oinisBii scriba iegerc uou potuii. 



SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

Gommendatum. Dai. XXVlll die Augusti anno ìncarnaiìonis Do- 
minicae 1544. 



ni No. 3027 ^ (Voi. V. p. 478.) 9. Sept. 

Senatui Ratishonensi. 

Hanc epistolam ex Professoris Van de Velde Apparato Melanchihoniano 
primum edidit Schelerus in Naumanni Serapeo anni 1807' No. 8. 
p. 121 sq. epist. 28. 

Xkn ertam wcifen unb fumemen ^erm Surjermeijier unb rabt )u 

9Hegcn«burg, meincn (\un|ltgcn ^crrn. 

8ottc« ®nab hnxd) fctncn ctngcBomen ®on 3cfum .E^riflum unfem 

[ fcUanb juDor. Srt>are, furneme, wctfc, gunfligc ^crrn. SrjìH^ Hit ìà^ 

\ fc 3B. ató btc tjcrflenbtgen, btc toollcn nn mcinem ®^ret6en fetn ungunfKg 

i iSfaDen ^laben, bmn ftc wijfcn ì>a^ \6) in btefcm meinem bcruff ber jungcn 

. kilt studia fo »iel mir mdglid^ ju furbcm fd?ulbtg binn; fuge bemcgen 

t ffi. ju mjfcn, ba^ 3ct(jcr bicfcr ©d^rifft Nicolaus Marius unb Wolf- 

- gangus Seitenlaler burd^ ®otte^ ®nab n>ol unb lobltd^ na(5 ircd altera 

lemugen jhibirt ^bcn, ba« ju ^offen, jic tt>crben ju (S^rtjin(S^cr regierung 

(Qt4f mit ber ^eit bienen fi^ònnen, befonber fo fle furt fa^ren unb i^r tool 

(Ogefangen siudiuni ))o(n2{ei^en n>erben. 2)arumb Hit x6) S. SB. mode i^n 

k^ fero^fin flunflige ^ulff erjcigen. S. SB. ató bie verflenbtgeu unb bie ju 

fkrberung gottttd^er (S^r genet^^t finb, baé ®ott btcfc elemosyna ben 9le* 

tfltten betool^en ^M, ha^ jic (!^ri|ìlt(^e 8c^r ^jfìan^cn unb cr^^atben unb toìU. 

' fi gnebigU^ belo^nen mie ))or ^uc^en. ^tnn @. SS. fe^en, weld^e ^knb 

job in granfreic^, ^^umjarn, 3t«Hen, ^Heberlanb, Snglanb unb Sd^ottlanb, 

k ♦rijKic^e 8e^r lamjc 3cit t>cr»o(9ct tt>orben unb no<3^ graufamlid^ gelcftert 

ìàth, J)arum \m bitttc^ ®ott banfen foUen, t>aé e^r fo gnebig Steutfd^lanb 

letf^onet umb fetneé (ieben eoangelti willen unb fotten bertt)e(^cn bajfetbig 

erteli unb trett>Ud^ furbern, ìfaé ®ott xc6)t angeruffen merbe unb ber $ei* 

hib 3efu« 6^riflu^ rcd)t ge»)reifet werbe unb t)tei 8eut ftd^ befern unb feltg 

iBerben. 2)ad gebe ®ott. @. 2B. woUen bermegen i^ren flattftnbern jum 

studio be« gutwiUiger ^dffen unb S3eIo:^nung »on ®ott marten, ber warli* 

Kefe SBoIt^at unb biefe gutmifligfeit obgleid^ t>a^ SBer! fo grof ni^t ifl^ 

teti^liA belo^nen mid. 2>er mode au4 c^ejeit dm ftrd^en unb ®tabt gne« 

H%l\dj bcttjarcn. Simon. Datum SBiteberg, 9, ®e)?tember 1544. 

g. 26. njtfliger 

Philippus Mfìlaiìllion. 



2M SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

adoptioiieni , quae coepit in Baptisino , avacuarì alqùe iriiiam fier 
non posse , eliamsi in foeda villa et elimina posi reconcilialioueni 
quae conligil per Baptisinum, labamur, modo fidem relineamu 
el serio nos emendando ad Deum convertamur. Al fides no" 
aliiinde efficacius alilur, quam si raisericordiam Dei et dileclioner 
Dei erga nos, qui filiuni suuin unigeuilum hosliam prò nobis de 
dit, per quam Patri reconciliali sumus, conlemplemur, et intimi; 
animi recessibus infigamus. Formulas ilaque loculionum, quibu« 
tu uleris, agnoscimus el recipimus. Sed ab bis abhorremus , quae 
per Ministri administrationem corpus Domini tanquam per hoc 
medium applicar! el exhiberi contendunl, cum gratia non signo 
sii alligata, alioqui el infideles ea parliciparenl , et quia Christus 
se ipsum suis fruendum dal per Spiritual Sanctum , qui nos exci- 
tabil in novissimo die Rom. Vili. El quum Cbristum in Baplismo 
accepimus el fide in eo permanemus, minisler panem sacmm mihi 
exhibel in contestationem Dei, quod Cbristus prò me sii passos 
et morluus, primiliae resurgentium el quod tolus Christus meus 
sii, ubi et vicissim ego hanc fidem universae Ecclesiae profileor, 
ideoque panem corpus suum dixit, quia salus mihi corpore Chrisli, 
ad quod respiciendum semper est, parta est, peccata enim mea 
in corpore suo pertulit, super lignum, semel passus iustus prò 
iniustis , ut nos adducerel Deo , quo peccatis mortui Deo vivamus. 
Haec fides semel suscepta non ileratur, quod qui semel beneficia 
Chrisli agnoscunl , non amplius esuriunt , al incremento opus habei, 
ne assiduis lenlatìonibus Satanae succumbamus, qui fidem nostrani 
impugnai. Ilaque coena ileratur, quae testetur el admoneat nos 
beneficiorum Dei , gratiae el inisericordiae , et quod Christus nobis 
sii exhibilus pignus nostrae salutis, quo suscitelur et foveatnr 
scintilla fidei , quam ante Coenam in pectore habeo , sine qua 
etiam non est Christus, cui in Baplismo sum insitus, et qaam 
Paullus ante esum explorandam docel, (priscis etiam patribus or- 
thodoxis consuevit solennibus verbis Xgitrtov (?) in re coenae 
et eo quod fides nitilur coenae aclionis mentionein habuenint, 
quain ....*) admonel). 

Oro mi Philippe, boni consule prolixitalem meam, si erro 
dummodo tantum errem sine periculo aliorum, corrige, obseqna 
lubens, medelam adhibelo el quicquid rescribis, luto scribis, nan 
arcana nostra nolo prodi, modo efficias, ut luto literae ad in 
perferanlur. Si Tigurum veniunl, mihi reddentur. Habeto m 

1) H. I. omiiisa scriba logerc uou potuU. 



SyPPLEMENTA ANNI 1544. VOS 

commendatum. Dai. XXVlll die Augusti anno incarnaiionìs Do- 
mìnicae 1544. 



267. No. 302T*. (Voi. V. p. 478.) 9. Sept. 

Senatui Ratisbonensi. 

Hanc epistolam ex Professoris Van de Velde Apparatu Melanchihoniano 
primum edidit Scheleras in Naumanni Serapeo anni 1867. No. 8. 
p. 121 sq. epist. 28. 

iDeu txHm »cifen unb fumemen ^etm SSurgermdjler unb rabt ju 

fRcgcn^urg, meincn c^unfltgen ^crrn. 

®ottc« ®nab burd^ fctncn cingcbomcn ®on 3?fum .K^rifhun unfem 
Manb ju»or. Srtarc, furnemc, wetfc, gunflige ^erm. Srjtlt^ bltt id^ 
I. SB, afó He tjcrflenbtgen, btc wottcn nn mcinem S^retben fein ungunfKg 

j itefaJen ^fabcn, bcnn jte wiffcn ba^ ìd) in bicfcm meinem bcruff ber jungen 
leut studia fo »icl mfr mòglid^ ju furbcm fdjulbig binn; fugc bemcgcn 
6. SB. ju wiffcn^ ba« 3^9^^ bicfcr ©griffi Nicolaus Marius unb Wolf- 
gangns Seilenlaler burd^ ®otM ®mì> n>ol unb loblid^ naci^ ire^ altera 
iKwwgen pxhixi f^Un, ha^ ju ^offen, fle ttjcrbcn %\x c^rijlH^er regierung 
ottd} mit ber jeit bicnen f^Snnen, befonber fo fle furt fa^ren unb i^r tool 
onjefangen sludiuni »o(njiei^en toerben. Darumb Hit xù) ®. SB. motte i^n 
boju fero^in ftunjlige ^ulff erjeigen. S. SB. ató bie tjerjìenbigcii unb bte ju 
furberuttft gottftd^er S^r generi fìnb, t>aé ®ott biefc elemosyna ben 9le* 
genten betool^en ^att, ba^ fte (^riflHd^e 8c^r i)ffan|ien unb cr^alben unb tì>itt 

• lìe gnebigtt^ belo^nen mie t>or ^lucjen. ©enn S. 2B. fe^en, melci^e Slenb 
jìiib in granfrei^, «èumjorn, 3t«Hen, S'Heberlanb, Snglanb unb S^ottlanb, 
ba ^tijiitc^e Se^r (an^e 3eit ìDcrDolget morben unb no<i^ graufamlid^ geleflert 
iwrb. J)arum mir bittici^ @ott banfen fotten, ba^ c^r fo ^nebig Stcutfd^Ianb 
Hrfc^onet umb feincé lieben eoan^ielii mitten unb fottcn bermegen bajfclbi^^ 
ffiren unb trewlic^ furbern, ba^ ®ott recbt angcruffen merbe unb ber $et* 
teiO 3«fu« 6^riftu« rcd)t ^epreifet merbe unb toiet 8eut ftd^ bejfern unb felig 
iMrben. 2>ad gebe @ott. @. 2B. motten bermegen i^ren |latt!tnbern jum 
studio bed ptmifliger ^elffen unb Selo^nung ì)on ®ott marten, ber marli* 
Mefe SBoIt^at unb biefe gutmifligfett o^Uìd) ba^ SBerf fo gro^ nid)t i^ 
xnàfiidi belo^nen mitt. ©er motte m6) cfitf^dt Smr fir^en unb ®tabt (^ne« 
biglie bcmaren. Simon. Dalum SBiteber(^, 9. «Se^^tember 1544. 

g. aB. mittii^er 

Plìilippus Melaiìllion. 



2*8 SUPPLEMENTA ANNI 1544. 

omnibus iniiiriis, el lioblililius libellis. Quorum omnium ille ìm- 
memor, 4)ergit suo modo agore , pacem videlicel calcare, et classi- 
cum canore. Satis ergo dissìmulalum hucusque. Salis illi da- 
tum. Satis leiitalum. lUe bellum muvull, quam pacem. Interim 
non est, quod melims, ne et nos in respondendo modestiam prae- 
tereamus. Nuniquam placuit nobis Lullierana illa omnibus male- 
dicendi rabies ci slylus saevisslmus, exemplo carens, ut non 
magnopcre nunc demum illud imitar! cupìamus. Nec quicquam 
nobis negotii cum Aiìabaptistis, cum Campano, cum Schwenk- 
feldio el aliìs sectarum autoribns. Nostrani agemus causaui. Tu 
ora Doniinum, ni omnia cedant ad Cluisii gloriam et Ecclesianun 
salulem. Copiosius auletn de bis apud te dìsserimus, quia te 
amamus el le ìn\»rin)is nostrani innocenliam scire cupimus. Dolei 
aulem vaide, te i)uoque versari in periculo non levi. £rgo si 
quid nostra poteris sublevari opera, omnia nostra tibi offerimos. 
Concede ad nos. Fatcbunt tibi onniinm nostnnn aedes. Nec in- 
gratiKs eris hospcs Magislratui nostro el Heipublìcae. Honesto 
libi stipendio providebitur. Nos interim tibi commendatos habe, 
et ora prò nobis Dominnm. Vive el vaie. Salutant te amicissime 
D. Pellicanus, Megander, Bibliander, (iuallherus, Fabritius, ac 
reliqui. Tiguri HI Decembris 1544. Commendamus tibi hunc 
studiosum invenem Scbafbusianum , qui valde praedicat tuam hu- 
manilatem , fidem et diligentiam. Dominus lesus servet te. 

Heinrychus Bullingerus, 
tuus ex animo. 

274. No. 3089»». (Voi. V. p. 546.) 13. Dee 

Luiherusy Bugenhagius, Cruciger, Camerarius et 
Melanchfhon ad Philippum Landgravium Hassiae. 

Hanc epìstolam repelo ex hocct* libro: Epistolnrum liistorico-eccleiìMM' 
carum Secnlo XVI. ol XVII. a loleberrimis viris scrìptarum SemìccO' 
liiria altera ex autographis et apographis fide dignìs descripsit, odUit 
ac nctnlis illnstravit Berilli. Frideric. Hummel. (Halae 1780. 9*)* 
p. 114— 116. no. XLTII. 

Q^oìM gnaD burd^ feincn ©tngcbornen Son S^fum Sbrifkum inferri i<** 
lanb p»or. ©urd)Icu(ftter ^oégcbomcr fux^, »nnb ^crr, »ie»ol »ìt6. (•*• 
eterne ì)erf^oncn woltten^ ató He wir mtjfen, wdée (ajl »nbt axUìt ijU B^' 
Héer fiirjlcn »nb tRe^^cntcn, tcjunb ixac^m, fo jwinf^t bo^ Me nottiirfft Mf^ 
elienben 8eben«, hafi man bie bcrrcii offtmalé anfudjen mue«, i>nb foli <^t*^ 
fein, ^afi bic l^crren bem fromincu t>nb vnfd)ulbi(^cn trofl, »nnbt ^uffi f^* 
^fftn, ;p i>tl muc^Udb tp. 



S13PPLEMENTA ANNI 1544. S09 

9lun »tflcn 6uer ?• ®. bof ber fromb S^frli^ SWann Hieronymus 

Baumgarllner »on ^ioribcrg im ned^flcn ©Jjcirtfd^cn Weid^^tag »on Aìberten 

»ofl Rosenberg gefangcn i jl , »nnbt no(^ nit lebig , tonb ncmcn f!(^ fein 

ipfnig tcut^ an, %xn ifl er »nfcr bcfonbcrer frcunbt, »nnb »on wcgen feincr 

groffm tugenb fc^t geltcbt, »nnbt ®ott tt>ei5, ba^ t^nfcr ettHd^ felb in feine 

gefengnu^ }u brettm, ju feiner fUtitun^, widlg nomn, ^ìtmìl toìv a\>tx 

fdnc «cge »ijfen, »ie Smc ju l^elffen, ^abcn wir enbtHc^ bebad^t, an Swcr 

f. ®. Dnt^ert^feniglii^ ju f^reibcn, »tib ob gleld^ gucr f. ®. fi^ ni^t gerw 

in ber S^orlberger ^enbcl cinlajfen, ^ud^ biefclMge 3eitt, ba Wofenbcrger fci* 

nen [diabeti emjjfangen, bem SJunb »er»anbt gewcfen jìnb, fo bitten tì>ir bod^ 

in »nbert^emgfeit, ®. g. ®. roottcn Dnfern ^erfoncn, bie wir geme »nfmi 

fiueten freunbt ^>elffen wotttten, bife gnab crjctgen »nb gnebiglic^ bei bem 

9tofenberger )>mb eriebigung gebad^ten 93aumgarttneré arbeiten, mntt mittl 

Me 3me »nb feiner greunbfd^afft, afó ?Jriuat ^erfoncn muglld^ furfd^kgen. 

Dann fein l)ermdgen ift ntd^t gro«, ®o ijl bem fRofenberger ni^tjJ mit feinem 

Sob gei^oiffen^ onc ba( er fid^ am Slut eined frommen gottéfùr^tigen SOtanned 

(^ulbig mad^t. 

Snfer ^a^lanb S^riflu« f^rid^t, 3^ bin im fferdfer gemefen, »nb 3t 
fdt {u mir fommen. SBarlic^ berfelbigen $erfonen etnc, tì>elc^e S^irijlué {u 
tetten beuol^en, ifl aud^ Saumgarttncr. !&ann )u bem ì>a9 er gelert toniib 
twfenbig t^, fo UH gr in red^ter ®otteéfurdbt , »nnbt bienet gur furberung 
reAtcr ®tubien, t>nnb gotllid^er le^r mit befonberem Srnjl, »nb jleié, ber* 
^albcn wir nit jmeiffien, bife ®. g. ®. «rbeit »erbe ®ott gefeflig fein. 

3u bifem fi^reiben ^nì> mx Don niemanb Don S'Joriberg, fonber attein 
^uni vnfer eigcn mittleiben ben>ogen, mnb bitten )>nbert^cnigU(^ S. f. ®. 
Mt Dmb gotted mitten fid^ bife^ @$r(id^en Wanneé annemen, »oQe au(^ 
Wnn infere ^erfonen bebendfen, ©enn mmo\ »ir felb teglidl^ gefengnu^ 
Dnnbt m5rben« »on bcnn feinben S^rifllid^er le^r geroerttig fein, »nb mueffen 
^tr eigen fel^rltgfeit gott beuel^en, fo woltten wir bodl^ geme, fo ))i( m5g« 
H, mit jimli^en frtblid^en SHitteIn, ba« bifcr 9Kann erlebigt lourbe, 6uer 
f> (B. werben ^ierinn vii gelertten leuten gugefatten ti^un, beren ettiid^ bod^ 
^dbar fein ìverben. ®o erbieten wir mi aflegeit gu t)nbert^entger bandf* 
Mdt, »nnbt hittm Qt. f. ®- »mb eine genebige «nttroortt. Dalum SBitten» 
Iwg. 13. ©ecemb. Anno 1544, 

Martinus Lulherus D. 

lohainnes Bugenliagen Pomeraniis D. 

Caspar Cruciger. 

loachimus Camerarius. 

Fhilippus Melanchtlìon. 



' 



Snpplea. Helinclith. 14 



SIO SUPPLKMENTA ANNI 1545. 

ANNO 1545. 

275. No. 3108*. (Voi. V. p. 567.) (ineunte anno.) 

Lutherusj Bugenhagius et Melanchihon ad Senatum et 
Sacerdotes urbis Cibinei Transsylvaniae. 

Hoc responsum Theologorum Witebergensium ad illam Maithiae RamiMy 
epistolam, qiiae in Corp. Ref. Voi. V. p. 552 — 554. legitur, adbuc de- 
aideratur, conf. de Wettii coUeciio epistolarum Luther! a Seid^manDO 
continuata Tura. VI. p. 308. No. 2584. 



276. No. 31 OS •^. (Voi. V. p. 567.) (ineunte anno?) 

Bugenhagius ad Lutherum et Melanchthonem. 

Haec epistola a Burkhardto 1. 1. p. 463. memoratur quidem , sed non ipM 
affertur; cxhibetur antera ex autographo in bocce libro: ^ele^rter 9Uhu 
net ©ricfc art bic Sli^nic^c in Diinnemarf, t>om ^ahx 1522 bi« 1663. ^m 
Drucf bcfDrbcrt t?on 9lnbreaé Sc^umac^cr. I. XbciI (^open^agen u. M^\% 
1758. 8^) p. 46 — 53. — De iis, quae huius epistolao ansam dederont, 
vide Carol. Ang. Deofid. Vogt: So^anneé ^ugeit^agen $omeranuè. itUA 
unD audi^ewal^lte 2c=6riften. ((SlOcrfelb 1867. 8» ) p. 405—409. 

Un ben C*.6twtrMaeii ^mn Doctorem Martìnum imb ùxi Magistnm 

Philippum. 
Pùfneraunsm 

g^rroirbii^cr wì> i^uttjlic^e ^cmt. 3* t»itt 3^r »offct (aut bUfer 1x* 

tifel ijnferm (^ncbi(^ilen $errn bem fi^urfurflcn ju ©aé^fen »nb Sutggwuen 

ju SWctbburc^ antwortcn, tonb fdb bagu t^un, »a^ 3^1^ weittcr fftr pt ^' 

ben* en ìverbt t»cffcr benn \6) , ba« i(^ »on bicfem 5ln^albcn »nb ^lagen «' 

lebi{(ft ttjerbc. 

drftltd^ baé man mein a(^ einé olben t)nb nb^eorbeiten Wt^nA )^<l^ 
n)o0e. 34 ^^n in eincm3^rf n>cl(^e« i^ bod^ intteid^t ba nit au|(e(enmo4^ 
vXi atfc« ba« ine ©ffci^of^ ®eWeten »nb 8anb 6c^ fe^^m 3<nw gefjltei 
t>nb atfo an Slegiment gelegen tonb ^erriffen ifi, wiberumb toffri^ten. 8n^ 
)>iaei(^t mdd)t in einem ^ox nit bie &vi6:^m bnb ^au^^oltung nHberumb an* 
(^eri^t tjnb bie ®c^eroe in nottigcn ®cmaé^n wiberumb ^etcjfcrt wertfli* 
3d^ xoxVi ^^r Sùd^enmcifler nit fc^n »nb fo id^ fol^e ©ing nlt f^ont anrìi' 
ten, wolten fie barnad^ rair t>ff(c(jcn, mein 3Jcrfeumni« »ere ttrfai^ »iA^ 
©d^abcn. 

J)icwci( Aclo. 6. ^efd^rie^cn, ha^ fld^ nit gcbur, ba« »ir ba^ ^PteMft 

§lmv^t fallen lafien DnD t»e(aben i>nf mit ber anbem @orfj bem Sifd^ )u bieneni 

warumb folt id^ benn mi^ mit ®orgen eincr fold^en groffen Slegiening elnet 

^errfd}afit beUt^m, bie mid) talb oi^cviv^ vow Studio »nb ^rebtg ^mt a6(fi^en 



8UPPLEMENTA ANNI 1545. 211 

»nb mt<^^ tobten wùrbe, njiber @otte^ SBort; ìDcId^e« f^Jti^t, Me ftonig in 
kx fficlt ^erfd^en, ^Ipr abtx fottt nf^t ^errfd^en. M. 

SSbcr Mfe« fo ^|at c« and) aWant^et be« ^oflen« ^alb fo jur geiflHc^en 
Wib i9eltCt(^en S^e^ferung nSttig , benn btc ^ol^eflen Praelalureii , Me jut^or 
tiff 9^ren ctgcn ftoflen ^akn mit (^ebienct in ®crt^teii , Visilalion , @^i« 
fimgen »nb tptelen anbern ®a(^en, btc |!nb jejunb in fo((ì^cr ^erfoncn $en« 
kn, bic f^cin Snfofl Dmb ber itir^en witien tragen rooUm, mb mufft ber* 
jfnig fo Sif^ojf ^et^t aflein atte 9Sn!o|l »nb arbeit tragen »nb (>eflellen in« 
Sif^off^ 8anb i^nb aujfer bemfelMgen, bur^ fo grojfe gùrflent:^um(v t»eiber 
$er^ogen }u $omem, mit Visilalion, ©^icfungen, ©erid^ten ?c. 

98nb bieweit bfl« bif^offlici^ Sinf^omen felt^eé [fclbigc^?] nit ertragen 
f^onbt, fo fiotti id^ au(^ ju ì>cn fllrd^en nit notturfftiglid^ gi^en 2C. 

SEBeitter fo mere mir nit móglie^ bie tocggerijfene ^ird^en <5Jùter, bat>on 
man ^farren t>nb ©d^ulen bcfletten ì>nb er^alben muf , Don bcncn weld^e pe 
in^ben »nb nit gem wiberc^eBen wottcn, n>ieberum!» jun ftfrc^en ju ptin^tn, 
befonbem biewcil fié^ tt\i6^ r:^ùmen, bie Sanb^fùrflen ^abcn l^^nen biefelMge 
®uter 9ef(^en<ft, nnc f!e and) burc^ bic gurften nid^t gcbrangen werben bic 
®ùter tt>ieber gugeben» 2>iefc S^Trcijfunc^ ber (Sùter wùrbc tocrl^inbern, ba^ 
ic^lben ftirc^en ì>nì> ©c^ulen ni^t l^elffcn font, »nb roùrben alfo bie fromen 
$farrer^ bie iejunb mein U^txtn Dnb grojfc ^offnung ^aben, tjergcblid^ gè* 
^oft ^aben, »nb »ùjl i^ ha^ Sludiiim t)nb ^rebigampt, mlé^t bie fur* 
nemefien SBerrf ein^ SiWoff« fcin foUen, Dnb in loeld^cn i^ ie^unb ®ott 
ì>ìtnt, taffen anfle^en, loeldS^eé mir ein ^^cr^lcib »nb 9?rfad(> gum Jobt «ere, 
ìparumb ttjolteh fie mi* »nfd^utbi(^en jum Job brtngen. Snb fo bie 8effe- 
rung in 8«nben nit Dolmen mflrbe, molte man mir bic ®d^ulb geSen, »nb 
f^eme entlid^ bie S^a^rebc »ff ba« ®»an(^cHum, bifc^ mere bie fd^5ne S»an* 
gelif<!^e Wegirung. 

3um te^ten/ fo witt i^ bicfeé er(^emi5 anà) nit ìjff mi^ labcn, bii« 
bie geinb be«^®uangclii fagen mùrben, mir ^etten bie Sif^off t)om ®tucl 
tonb »n5 baruff gefeftt, i)nb f)ttUn ì)^xt ®ùtcr mì> nit ®ottc« S^rc gcfuc^t 
in ©traffung ber Sifc!^oP(J^en Stcgirung. 

J)er^atkn mil ic^ bem ©uangelio gu S^ren, ber Sifd^off mcUU^e ®^ren 
(Sùter t>nb bra^t nit ^aben, mie id^ guuor gmc^maf fo((!)c Siflumb au^ge* 
f(^!agen ì>nb nit ^aèe annemcn moHen. 

3^ ban!^ abcr in Sntert^cnigfeit ben ©urc^lcud^tcn ^o^getomen gur* 
jlen rnib ^cnen, ben ^er^ogcn gu ?Jomem 2C. meinen (^nebi{|cn ^errcn, mì> 
bem emmùrbigcn Kaj)itl gu Samin, t^a^ fic mir bifc ®6re get^an t>nb ba^ 
Sifhimb on mein Sormiffen obcr jut^un gnebiglid^ ì>nt> frcunbtlici^ burc^ 
©d^rift »nb jlabtlid^e Sottf(!^aft angetragen Dnb mi^ bagu crmettet ^af»cn. 

6« mijfen aber bie ©efanbten, mie grojfe tmì) biflid^c Srfad^ i^ ergetet, 
barumt t^ ba« Si^umb nit angunemcn gebec^te , onnb fìnb ber^alben gmifd^en 

1 A * 



212 SUPPLEMENTÀ ANNI 1545. 

»nf etlt^e Ung fRiht t)nb ®e(^cnreb gc^elÈien, big fo lan^ ber ©urd^Ieuifeti^ 
»nb l^od^gebom prfi t>nb ^err ber K^urfurfJ ju ©ad^fen »nb SurgciraD ) 
SRcibburg, mein pebigjler $err, onl&cr f^omcn, t>ff »cl^cg Snter^anblunt 
ha man t)ff ntié^ mit biefen SBorten hxan^, ido td^é nit anneme, n>ere Jtric 
»nb SIuttt)er(jtcffcn gtt)if^en SBettcrn ju befon^en, mh ipfirbe foldi^etf mei 
S^ulbt fe^n, ^abe idb biefelbige 3eit ba« ©tftumb »ff ein jeitlang^ bo<^ nr 
einer (£onbition ))nnb 3)^a$ anpnemen gemidt^et. 

©erfelbicjcn raemcn gemegii^ten Scrotfltgung ift bfc ^omerifc^e Sottf^a 
erfreut gewefen, »nb alfo tt)tberumb ^eimbgejogcn ^ 3* ^^^^ ^iw emac^ f< 
betrùbt »nb trawrig ttjorbcn, haé ic^ micj> mit berfelbigen Scnjifligunj^ in j 
Diel ga^rlifeit t)nb bofe 8a(l gefJerfet, baju ic^ hoé) au^ gordbt bemo^en hi 
mit bifen SBorttm, baé ftrieg ju beforgcn fo i(^« nit annemc, t>nb ì^aìi 
bo^f ein SWa^ »nb Condition baran gel^eni^ct. Sma^ akr ^at rair ®oì 
bie ^ugcn toffget^an, ba« i^ Mad)t, ha^ \é) mi(^ mit btfer gord^t ni 
enfljH^en fodt, ®oiì motte meinc gnebtge gùrflen »nb $?rren, bie $frJo|^ei 
)u $omcm alfo pebiglic^ regiren mb (vwaren, ì>a^ fte nit 3n einanbei 
fatten, wì> fo jtc^^ Snruge jutruge, ba^ Qòott t)cr^ùtt, manimb folte i* ba« 
fur in fflotte^ ®eri^t antmorten, benn ob i(^ g(ei(?b ba« 9Ji|ìumb nit om 
neme, flnb fic benno^ f^ntbt(^ einen anbem tùdbticjen ju fu^en, »nb ì^akn 
no* »iel tùd)tigcr ?Jcrfoncn. §ldb ®ott, i* ^labc cine t^5n*te Semiai^ung 
get^an, ^i(f mir au6 bicfer @ad^e t)mb beineé Silamen^ mitten^ hnxéf beinen 
.6o^n »nfem ^ciianb S^cfum S^riflum, errettc mid^ »on btefem 8nfaII, 
barein 3* bod) tonnnffcn, t>mb meiner ®ùnb mitten gefatten, ^t(f mir bawui 
bur* beine ©arm^er^igfeit, mie bu gefagt ^lafl: O Sfrael /ba« SSerberben 
!^ompt.»on bir felb, aber bie grl5fung tf)ompt »on mir, mirff midb nit 
Don beinem 5lngejl(ì>t 2C. ^Ifo ^abt ià) biefe 3cit fur mt> fur gcbetten, 
in einer ^o^en ^nfed)tung, beé ijì ®ott mein 3eug, ber nu metn (Bebett 
er^òret ì^at: bem fe^ 8obe Dnb ^aniì), ì>tn i* f)ah »or bicfer 3eit gejfirct 
»nb nu mer tterer toernommen auf ^er^ogé 5}^iHp))é ®d^rifften an meinen 
gnebigjlcn ^erm ben S^urfurflen 7c. gefanbt, ba^ bie gur^en mand&erie^St* 
fa* furmcnben, barumb g)^nen gemelte Condition onb SMaf »on mir fur* 
gef^lagcn bef(ì)mer(i* t)nb nit annemli* 2c. 

SDaraué )>olget, bad i* miberumb ))on meiner gcmefigten ^Semifliguiui 
»nb 3ufag (ebig »nb fre^ bin, ba^ ifl mir feer liéb mb ifl mein $cr^ »i<' 
ber ju SRuQc t)nb greub f^omen, bandt bcrmegen ®ott, ber mir erouj ^f» 
^olffen ^att, bur* feinen ®on 3^efum S^riflum »nfern ^eilanb ^men. 

fflu miri abermd gefudbt, ob id) glei* ba^ Siftumb nit lang b(i)(Aì>tn 
wolt, fo fottt i*é benno* mit anbem Konbitton »nb aWa^ »ft ein 3ci^* ^'^^ 
nemen. Daruff antmort i* flar mb entli* , ba^ i* gan^ bc^ mir bef^lojfen, 
bai Siftumb ju Samin ni*t anjunemen, Dngca^tct atter 93er^eiffungeii/ 
Sonbition, 9Ra§ ober 93ebroungcn, ale folte i* f^ulbig baran fc)^n, fo Sm 



SUPPLEMENTA ANNI 1545. 218 

nig ohtt Wrieg «urbe jc. mdd^e Scbroungen numc^ft, ®ott ^abe 8ob, mein 
9«imit nit ^o<^ bcn>c(jen obcr erfdbredfcn, benn fold^e ber ^erjogcn Sneini* 
Wt, fo i^ nad^ ctnem Sor obev ^rnì^m mibcrumb abj&gc, wurbc »iberum 
ne» lovb )u beforgen (effti^cr benn ie^unb, mh tourbe aUbenn t)ie(me$r Ht 
Sdlmlb »f mi(f> getrfeben, wurben fac^en: 3iWu wef^, fo c^tbcfhi Srfad^ ju 
neufr Sneinigf eitt , bu loirfi bafur antivorten mujfen fur ®ott, biefen ^eg 
kben mir Don Doctor ioliauii Bugenhageii Pomerunum. 

©arumb bttt i^ (ntiià), ì>a^ man mein, nl^ etnee aUcn fwa^cn ab* 
dfarbeiteten TlaM vnb ber ie^unb ein rcc^ter ©tfd^off tonferà ^errn ft^rtfJi 
ì^, mt> nu 8inberuni3 fetner §lrbeitt, Dnb ernadff ewi^je SRuge mt> grewb 
^aben fott, »erfd^onen roode. 

J)er 3)ur^(euc^t ^od^gebonic guvjl ^er^og *l<^ili^p« f^reibet, xd) merbe 
im Sifd^offHc^en ^m^)t crforbert. ©arauf fage ìéf, ta^ bic $omerif(J(>en 
Jurflent^umb burc^ @otte« ®nab »tc( gekrter ì>nì> gottforc^tiger aWenncr in 
»ielen QUbUn f)abm, »e((i)e ba^ Sifd^offli^ ^mpt re^t furen »nb t^un. 
So Hn té) felb nu knge 3cit bnb noc^ in bem 9ifd)offlid^en Um'pì, bin 
au(b »on ben IDurc^leui^tigen ^^oc^gebornen gurflen »nb ^errn, ben ^erjogcn 
ju^omem, meinen cjnebij^en ^erren, in bie ^omerif^e gurjlentl^umb »or 
etli^en 3am jum roaren Sifd^djfli^en ^m^t t^nb SBercf, red^te 8e^r ì>nb 
tirc^^en Orbnung an^uri^ten erforbert morbcn, »nb l)ab folc^« fo »ie( mir 
Sott »erli§en burd^ S^riflum au^gerid^t, n)ie»o( i^ weniger barin benn an 
flnbcm Orten gcfd^aft. 

Sber bife« i^abe ìéf mìe) felb mib minigli^ erboten, wenn meine gne* 
% gurflen »nb ^ixxm bie $er^o(<en gu Coment, »nb ì>a^ Smipùrbig Sa* 
Diti einen SSifd^off geweact ^aben, t)nb micft ju geijllic^en, ató jur Visi- 
'Hlioii »nb aSejf^rung ber fttrcibon erforbcrn »nb cjebrau(^en wotien, ba« i^, 
^nangefc^en mein ?l(ter rnb 8(l^wa(^eit, babin repfen »nb jur fttr(]^en Orb* 
nunn rabten »nb ^clffcn mofle, mt> mag mir nit »ffgoIeget merben, ì>a^ ic^ 
»nre4t t^ue, baef id^ mare SJifd^offli^e ^rbeit nidj^t annemen wotte. 

277. No. 3110»». (Voi. V. p. 573.) 5. Jan. 

Christianus III. Rex Daniae ad Lutherum et 

Melanchthonem. 

Hanc epistolam Burkhardtus L 1. p. 463. memorai quCdem, sed eam ipsam 
non exhibens lectores delegai ad hos libro» : D&nische Biblioihek IX, 
180. ei Wagner! Samling af Kong Ghrisiian eie. 239. Nr. 18. , quo» 
libros nondum inveni. 

278. No. 3112»». (Voi. V. p. 576.) 12. Jan. 

loachimo Vadiano. 

Haec episiola, quae in Episiolis Msc. los. XI. p. 1.'). Bibl. S. Gali. Ciyicae 
asservatiir, marni amanuensis Melanchihonis scripia eai , cui hic ipso 



214 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

subscripsit ac inscriptionem addidil. Eius apographon in Simleriana 
Collectione (S. Msc. 56.) invenitur, quod mihi describenduin CI. V. 
Voegelinus benigne curavit. — Impressa est haec epistola (teste Sim- 
lero in adnotatione adscripta) in Epist. XVIII Doctiss. Virorum apud 
Straubium Sangalli. N. VI. — Vide Melanchthonis epist. ad Vadiannm 
d. 6. Juiii 1544. datam in Corp. Ref. Voi. V. p. 432 sq. 

Clarissimo VirOy eruditione et virtute praestanti D, laachimo 
VadianOy Consuli oppiai Sancii Galli y amico suo carissimo* 

S. D. Quale super feslis in gramine, inquii ille, tam mihi 

Epistola tua, amanler et graviter scripta > grata est. Nam in his 

tantis Ecclesiae miseriis interdum mihi levationem dolorum ad- 

fert cogitatio de honorum et doctorum Viromm voluntale et stu- 

diis quo in numero Te praecipue recenseo. Spero enim horum 

militiam et lahores Deo curae esse, nec frangi inutili contentione 

hoc agmen , quod doctrinam Ecclesiae restituii. Cum igilur legens 

Epistolam Tuam, et de Tuis et aliorum piorum studiis multai 

cogitarem, magnani cepi voluplatem, Tibique gratiam habeo, quo(3L 

tam amanter respondisti. Legerunt autem literas Tuas et alii. 

Pater Schurfìus lurisconsultus , Vir excellens, non tantum in ili 51 

forensi doctrina, sed etiam Philosophia et omnium Virtutum offi- 

ciis: Et lacobus Milichius, auditor Tuus, et Mathematicus Eras- 

mus, qui Tuae virtutis praedicatione magnopere delectantur. Ac 

Schurfìus pater gratias Tibi agit, non solum quod tllium amanter 

complexus es, sed eliam quod in his Tuis literis sese honorifica 

oratione a Te ornatum esse indicai. Ut autem antea misi pagellas, 

quae forte lune editae erant, ila nunc mitto Elegiam , cuius lectio- 

nem spero Tibi non insuavem fore, Teque oro, ut nobiscum Deiini 

preceris, ut Ecclesiae reliquias serve! , et studio literarum defen 

dat ac regat. Scis rursus indictam esse Synodum Tridentinam, 

in qua utinam instituatur verum Ecclesiae iudicium, nec quid- 

quam malim videre, quam verae Ecclesiae Senatum. Sed quid 

agant polentes non obscurum est. Nos igitur Ecclesiam Deo com- 

mendemus ac interea doctrinam recte et fideliter propagetnus. 

Quod si faciemus, Deus proteget Ecclesias noslras et hos honesla- 

rum Scholarnm pàrietes. Bene et feliciter vale. Die lanuarii 12. 

(1545.) 

Philippus Melanthon. 

• 

279. No. 3125»». (Voi. V. p. 664.) 21. Jw- 

lo. Calvinus ad Melanchthonem. 

Haec epistola invenitur inter Calvini epistolas atque vespousa, quae in 
Tomo IX. Editionis Amstelodamens. (1(507. Fol.) Operum CaWini pò»» 



SUPPLEMENTÀ ANNI 1545. 215 

Instilutiones christianae rcligioiiis exhibeiitur, p. 31. atque in hacce 
Editìone: Ioan. Caiviui Epistolac et Rcsponsa. Eiusilem Ioan. Calvini 
vita a Theod. Bcza dcscripla. Ed. 3. (Hanoviae 1507. 8».) p. 145—147. 
Epist. 60. — In iinguam anglicani translata legitur in bocce libro: 
Lettera of lohn Calvin compiled from the originai manuscripts and 
edited with historical notes by Dr. lulcs Bottnet. Voi. I. Trantlated 
from the originai latin and frencU. (Philadclphia s. a. 8^) p. 433 — 440. 

Calvtnus Melanchihom. 

Cm liic iiobiJis et pius adolesceiis pioreclioneni hauc, meo 
rogalu, ad vos siisceperit, paiicis cxpoiiaiii. Libellmn edideram 
lingua vulgari, quo eonini siimilalioneiu repreliendebnm , qui qiium 
Evangelii luce donati siiil, non laiiieii abslineiil ab iillis Papisla- 
nim sacrìs, quae sciuiil sacrilcgii el analhemalis piena esse. 
Malles forte me aliquid de tam praecisa severità! e remiti ere. 
Veruni quam iustam causam habuerim, re bene perpensa et co- 
giiila, iudicabis. Quum audirem mullos de meo rigore >€onqueri, 
ac praesertim ex eorum genere , qui tanto sibi plus sapere vi- 
deiitur, quanto diligentius vilae suae cavenl : excusationem com- 
l>osui, quae illis aures aliquanlo durius vellicavit quam prior li- 
bellus. Multi, quibus religio prò philosopliia est, secare hoc 
totum contemnunt. Quicunque serio Deum timent, eo saltem us- 
qiie sunt promoti, ut sibi displicere incipianl. Sed quoniam per- 
plexa illis res videtur, adirne baerent dubii , donec tua et D. Lu- 
Iheri auctoritate confirmentur. Et quidem vereor, ne ideo vos 
consulant, quod sperent vos sibi fere mitiores. Quocunque tamen 
id faciant animo , quia certo persuasus sum vos iìdele ipsis prò 
vcitia sinceritate, et prò vestra etiam singulaii prudentia salutare 
coiisilium daturos, libenter me faclurum recepì quod petebant, ut 
liominem data opera ad vos mitterem. Quoniam autem magno- 
pere referre arbitrabar, non modo sententiam meam vobis per- 
spectam esse, sed rationes etiam quibus adductus ita sentirem, 
non esse incognitas, libellos in Iinguam Latinam statini verten- 
dos curavi. Tametsi autem improbe hoc facere videri possim, 
tamen per nostrana amicitiam *) te rogo , ut legendi taedium subire 
ne recuses. Tanti iudicium tuum facio, sicuti par est, ut milii 
sii molestissimum quidquam me suscipere, quod libi minus pro- 



1) per nostrani amicitiam] inde ab his verbis. usque ad ea, quae in- 
fcriug leguntnr: ^concertationes nos abripiant, propemodum exanimor.^' 
Afferuntur in germanicam Iinguam translala a Paulo Henry in libro: IDaé ^ts 
J»en 3obann 6afDin« beS grogenJJleformatoré. iBt. 11. (.^amburc^ 1838. 8».) p. 345. 
Dota 1. 



216 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

betur. Te quidem prò eximia Ina humanitale multa aliis ìndyl- 
gere scio, quae libi non peniiilleres. Sed videndum quid iiobis 
liceat: ne relaxemus ubi Dominus adstringit. Neque vero ut mihi 
assentìaris rogo, quod nimiae impudentiae foret, vel in meain 
gratiam ullo modo a libera simplicique senteniiae iuae expositione 
deflectas: sed tantum ut legendi molestiam devorare ne graveris. 
Equìdem cupio sic penitus inter nos convenire, ut ne in verbulo 
quidem uno dissensionis uUa species appareat. Sed tuum est 
mibi potius praeire, quam spoetare quid mihi placeal. Vides 
quam lecmn agam familiariter: neque tamen vereor, ne modum 
excedam: scio enim quantum mihi apud le prò singulari tua in 
me benevolentia liceat. In D. Martino plus aliquanto difficultatis 
erit: quantum enim ex rumore et quorundam literis intelligere 
potui, vixdum bene placatus hominis animus levi de causa exul- 
cerari posset. Proinde quas ad eum literas scripsi, nuntius libi 
oslendet: ut illis inspeclis, totum negotium tuo Consilio regas. 
Ne quid ergo perperam aut inconsulte lentetur, quod infeliciter 
postea cedat, tuum erit previdero: quod te, prò summa tua dex- 
teritate, probe facturum scio. Caelerum quales istic contentiones 
vos exercuerinl , et qualis fuerit exitus , nondum certo rescire 
polui: nisi quod atrocem libellum exiisse audio, novo incendio 
excitando instar facis futurum , nisi ab alia parte Dominus animos 
retineat, alioqui plus insto feroces et inflatos, sicut nosti. Quid 
autem, ubi sic provocantur? Dum reputo quam nunc alieno tem- 
pore intestinae concertaliones nos abripiant, propemodum exuni- 
mor. Quin haclenus prae se tulerunt Tigurini nonnullam erga 
me benevolentiam, statini re audila me interposiii, ne in arenam 
ipsi quoque prodi reni. Quid mea intercessione profecerim, nescio. 
Sed cum ab eo tempore nihil inde literarum acceperim, nihii mihi 
boni animus praesagit *). Nuper mihi ostendit Nurembergensis 
mercator, huc iter faciens, apologiam quandam Osiandri: cuius 
me vehemenler eius nomine puduil. Quorsum enim attinebat, 



l) Quin hactenuB prae se tulerunt Tigurini animus praesagit.] 

buina loci in illa Epìstolarum Calvini collectioue, ex qua haec epistola h. 1. 
recuditur (etiam in eius anglica versione) omissi apographum ex Simleriana 
GoUectione (S. Msc. 5tS.) per CI. V. Voegeliuum accepi. Simlerus haec praenc 
tavit: „Fragmentuni Calvini ad Melaochth. XII Cai. Febr. 1545. [per ama- 
nuensem Hottingeri,] qnod cum epistola in Calvini literis N. LX. p. m. 145. 
contuU: ubi in impresso p. 146. post verba illa: — „ propemodum exanimor^ 
haec desunt: Quin....** His verbis allatis haec addit: „v. Calvini Epist. 
ad eundem d. XXVlll Jnnii. Confer Schedam Buceri ad Calvinum d. XXVI 
Febr. 1545.** 



SUPPLEMENTA ANNI 1545. 217 

Zuinglianos lerlio quoque versu lacessere, ac Zuingliuin ipsum 
vexarc lain inhuraaniler ? ac ne sanclo quideiii servo Oecolam- 
padio parcere? quem utinam dimidia ex parie referrel. Mihi 
certe longe maiori essel in prélio. Neque vero postulo, ut fa- 
mam suam impune traduci tacitus sinat: sed veliem ab eoriim 
virorum contumelia abstineret, quorum memoria piis omnibus in 
honore esse debet. llaque sicut mihi displicet illius petulantia, 
coius elegis se infamatum fuisse querilur, ita in ipso et modera- 
lionem, et prudentiam, vel sanilatem potius desidero. Deus bone, 
quales et quam iucundos lusus praebemus Papistisl quasi illis 
locaverimus nostram operam. Sed ego importune facio, qui malis 
istis recensendis, quibus moderi non poles, moerorem tibi frustra 
augeo. Gemamus lamen, quoniam Ecclesiae incommodis affici 
uos decet: sed hac spe interea nos sustentemus, quod utcunque 
premamur ac vexemur inter magnos iluctus, non lamen opprime- 
mur. Magna Concilii expectatione erecti sunt oumium animi in 
Gallia: nec dubium quin Rex ipse, sallem initio, spem aliquam et 
voluntalem Concilii cogendi habueril. Nani a Caesare reversus Car- 
dinalis Tomonius illi persuaseral, Caesarem id in animo habere. 
Interea consutebat Caesaris nomine , ut duos aut tres ex vobis 
Rex ad se accerseret: idque seorsum: quo a singulis aliquid per 
blanditias eliceret, vel quovis modo extorqueret, quod ab omni- 
bus non posset simul impetrari. Pollicebatur Caesar idem se 
faclurum. Hic porro finis erat, ut illis quasi praeiudiciis ob- 
slricli, eo minus posselis, quum ad seriam disceptationem ventum 
essel. Nam quia frangi nos in recla et simplici causae aclione 
desperant, nullum vident melius compendium, quam si Principes 
habeanl obnoxios, et quasi vinclam ac alligatam leneant eorum 
liberlatem. Hoc consilium quum Regi piacerei, negavit Caslella- 
nns, commìttendos vobis ad disputalionem Gallos Theologos, nisi 
bene ante instrucli essent ac comparati. Vos homines esse in 
hoc pugnae genere exercitatos : nec lam facile posse labefactari. 
Cavendum esse, ne Rex prodita suorum inscitia, totum regnum 
magno ludibrio exponeret. Ambitio Regis fecit ut praevaleret 
haec sentenlia. Duodecim sunt delecli, qui Meloduni de capiti- 
bns controversis dispulenl: et tandem ad Hegem referant quid 
censuerint. Silentium iureiurando promiserunt. Sed illis lacen- 
tibus certo scio, nihil de opprimenda verilate acturos, se qualem- 
; ennque reformalioneni quaerere utcunque simulent: certo certius 
est hoc uiìutìi agilare, (inaliler sepulta sjinae dot-lriuae luce suam 
lymnnidem stabilianl. Ego Cardinalis i urnonii co\\s\V\v\«v t\. \^^q 



218 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

fuisse discussum iiilerpretor: ne quem ex noslris iacaulum et nihil 
tale snspicaiìtem irretirenl. Memiiiisti iisdem artibus se tenlaium 
fuisse a Laiigeo. Verum si in Dominiim respexerimus, frustra 
nos adoiientnr omnibus maclìinis. • Vale, clarissime vir et amice 
mihi semper observande. Dominus tibi semper adsit, diuque 
Ecclesiae suae incolumem le sevvet. 12. Calendas Februarii. 
M. D. XLV. 

loanues Calviuus tuus. 



280. No. 3165»». (VoLV. p. 717.) 29. Mart. 

Senatui Brunsvicensi. 

Autographou huiiis epistolae, cuius apograplion Nobil. Viro G. a Btf' 
lepsch debeo, in Tabulano Senatus Briuisvic. assorvalur. 

2)®n Srbarn weifen »nb fùrncmen $errn Sùrgermcifler t)nb fRahi ber lob» 
lid^cn <S>taht 95runftt)tg meincn gùnfHgcn :^crm. 

®ottc« ®nab bmà) fetnen Singcborncn @on Sl^efum K^ripum »nfem 
^cilanb puor, (Srbarc SBeife fiirncmc gùnjilQe $erm, ®»re SBdJ^cit wlffeii, 
ba« t)nfeT ^icilanb S^riflué a{^ ^eut t)jf ben $almta{^ mó^ fctnem ^crrli^w 
JriunH)-^, gef^)rod^cn, au§ bcm munb ber ffinbcr Dnb feugllnflc »frflu Wa 
loO au^fpred^en, bamtt K^rlfhi^ Dermanet, bie Su^ent ju gotted etfentnul 
»ff iuit^en, barumb t^unn ®. 2B* lobli^ t)nb (^ripiid^, ba« fle tolctó ^tai 
ber Sugcnt ®c^u( red^t ju beflctten, bamtt re^tc ®rfentnu« »nb anrujfimi 
gotte^ er^alben «erbe , n)e(c6e« one bife ©d^ularbett »nb ©tuMcn nic^it gè* 
fcfte^en f^ann, S^^u ^att S. SB. one 3»elfel ber wolgelart aWagijIer gran* 
cifcu^ ®^(uiu« mcin guter greunb »or b^er 3ctt berid^t , ha^ e^r einem e^ 
lichen geùbten SWagifìro So^nnne ©ejolt t>on ©ueitnt^ gerebt , bai c^r ft. & 
in ber 3ug^nt ®c^u( btenen wolt, ber^alOcn ^thaà^kx SDlagiflet So^N»* 
ie^unb flc^ ju S. 9B. »erfùget ®, 2B, gemùt ju »emcmen, mh olfo »| 
®. SB» kfd^Iu§ »nb »erorbnung ben ©icnfl anjunemen, barati aber S. & 
fein gelegen^eit beé beffer mtffen, ^ab td; t^m bifc f^rifft mlt gcben, »rt 
berid^t mit war^cit, t>a^ bifcr a»agijlcr 3o^anne« ?5etoIt jid(| ebrli^ ge^foIbeUr 
»nb alle tugent erjeigt 3ti bifer »nfer 2^nl»er jttet , »nb 3n Sorge, ba à/t 
ttttolìà) »nb nu^ltc^ gebtent ^M, 6o ijl e^r im Satin ì>nb ©reflf^er fM 
alfo get)bet, baé c^r bfe 3ugent red^t t)nb lobli^ »ntertt)cifcn f^ann, »nb V 
3n d^riflU^er Ic^r Derflenbig tonb gottford^tig , barumb bitt i^ S. SB. olj 
ISblid^e tegenten, ®. SB. wolle 3]^n bifen SUiagi^m 3o]&annem fanU)t ^ 
gan^en @(^u( gùnfllgUd) kffen bcuo^Ien fein, mb n\6^t jwetfein/ gott wtà 
bife 3ftegtment (anb »nb ^tabi fd^u^en t)nb guteé erjeigen, toel^e dJrijlW 
Ic:^r trow(i(^ ^)fIan^on mt> er^atben, SBie c^r gef^>roé^en ^att, »cr mi(J effft 
bem wiU id) aucf) (^^rc gcbcn, jc. berfelbtg guetige gott wotte gwr ®^«^ 



! 



SUPPL£M£NTA ANNI I54«. tl9 

i^ Sixdftn gneMgl^ ade geit re^iten Mh f>maxtn , Z>atum SBittenberg am 
klmtag 1545 

©iener 

philippus Melanllion. 



Jl. No. 3176*. (Voi. V. p. 734.) 17. Aprii. 

Ioanni Calvino. 

Hanc epìstolam MelanchthoiiiB ex Simleriana CollectioDe (S. Msc. 56.) 
mihi describendam CI. V. Voegelinus benigne cnravit. — De die, quo 
haec epistola scripia est, Simlerus haecce aduotavit: „Diem, quo Noah 
Arcam est ingressus quidam d. XVII Octobris esse volunt, Ambrosius 
vero d. XVII. Aprilis intelligit, cuius sententiae Melanthon quoque 
accedere heic videtur.'^ Hoc Simleri indicium confirmatur extrema 
parte „iudicii*' Melanchthonis eodem die scripti, quod in Corp. Ref. 
Voi. V. p. 734— 730. exhibelur, ubi p. 739. haec leguntur: „Die 17. 
Aprilis, quo Noha ante annos 3846 arcam ingressus est.*' — Haec 
epistola primum edita est a Paulo Henry in libro: ^aé \ie6en 3o^Ann 
6a(t>tné hté grogen 9{eformatord. Sb. li. (Hamburg 1838. 8^) iBeila^en 
p. I07sq. Conf. in eodem Tomo p. 346 8q. , ubi Henry hanc epistolam 
in lingaam vemaculam transtnlit. 

krissimo viro, eruditione et virtute praestanti D, Ioanni Cai- 
^> Pastori Ecclesiae Genevensis pio etjid. amico suo carissimo 

P. Melanch. S. 

Imo vero Calviiie CI. miliì consilium de me ipso oslendas. 
«scit enim hic certamen, quod antea defugì. Cumque hacteiius 
irceodum iranqiiillitatì Ecclesìarum in hìs regionibiis feris et 
irridìs senserìtn, moderatissinieque loculus sìm, nuuc duriora 
me postulanUir. Oro aulem le ut me Deo piis votis commeii- 
s. D. Martino non exhibui luam epistolam^); multa enim su- 
iciose accipit, et non vult circumferri suas responsiones de 
ibus quaestionibus , quas proposuisti. Ego ulcunque respondi, 
e meum iudicium antefero tuae el aliorum doctorum et ') pio- 
ni virorum sententiae. Scio me avsv g)ikov€ixiag versatum esse 
negotiis Ecclesiaslicis , et mediocriter dedisse operam, utmul- 
\ res involulas evolverem et explicarem. Nunc exilia et alias 



1) Hanc Calvinì ad Lutherum epìstolam vide apud Henry 1. 1. T. 11. 
iagen. p. 106 sq. nr. 12. 

2) doctorum et] haec, quae in apographo Tiguriuo leguntur, apud 
Dry 1. 1. desunt. 



220 SUPPLEMENTI ANNI 1545. 

aeiumnas expecto *). Bene vale. Die, quo ante annos 3846 Noa 
arcani ingressns est, quo exemplo Deus teslatus est, se Ecclc- 
siam suaui, etiam cum ingentibus fìuclibus ac procellis*) quassa- 
tur, non deserere. 

282. No. 3194»». (Voi. V. p. 760.) (m. Junio.) 

Mari. Frechtus ad Ioach. Fadianum. 

Hoc fragmentum epistolae a Frechto ad Vadianum mense lunio 154ft. 
scriptao continet lociim epistolae a Meianchthone ad aniicum quendui 
(Bucerum) d. 17. Aprilis datae. Simlerus hoc descripsit, cuius apo- 
graphou (S. Msc. 57.) mihi denuo descrìbendum CI. V. Voegelimu be* 
nigne curavit. 

{Fragmentum.) 

Arbilror uiitem, T. Ci. non latere quid opt. doctiss. pacisquo 
studiosissimus D. Melanthon iiunc nnper ea de re ad noslnim ! 
Bucerum scripserit, quod bisce diebus bue transiens Pauhis Fa- j 
gius in meum sinuin reposuit, et beri Gervasius Scholasticus, 
Memmingensis Ecclesiae antistes, in baec verba ad me perscri- 
psit: „D. Ambrosius Biaurerus bisce diebus^ ad me scripsit in 
,,baec verba: Pbilippus non diu est, quod amico cuidam XVII 
„ Aprilis significavit, Tigurinos nec prudenter instituisse Respon- 
,,sionem suam, nec scripsisse moderate. Ardet autem hic nosler, 
,,xa2 àxovw Oli TTQofiovXsvfAa^) yQoltffi^ì sv (^ àno^avst ori diotfioXot 
,,cri/^^a*) èfrilv ij iwv àviióixwv yvwfArj^), xaì xsXsvtFri vfMig vno* 
„yQdg>siv xuì (TuvsniìprjfpCì^siv. Elsi semper moderate locutus suflii 
,,nec turbare liane regionem Ecclesiae volui, tamen si iìla dura 
„sententia proponetur, deliberandum mibi erit, quid faciain. B 
,,mox: opto ut labores mei prosint Ecclesiae Dei, et exiliuB 
,, expecto, t'eranique nioderate'* etc. Haec Pbilippus amico cui- 
dam, quem ex Fagii indicatione coniecto Bucerum esse. 



283. No. 3194 «. (Voi. V. p. 760.) (eod. tem^l 

Idem ad eundem. 

Hoc quoque epistolae a Frechto ad Vadianum m. lunio 1545. datae ìft 
gmenturo, Melauchthouis verba ex eius epistola ad Frechtum exhibei^ 



1) expecto.] Henry typ. errore: excepto. 

2) ac procellis] apud Henry 1. 1. desunt. 

3) TTQopovkeujua] in Simieri apographo legitur: nQO<rpovkev/ua 
'\) GVQjucc"] Siml. : (rv^tjud 

5) yj'fójMv] Siml. : yycòjua 



SUPPLEMENTA ANNI 1545. 221 

io Simleri CoUeciioiie (S. Msc. 57.) asservatur, cuius apographon 
Voegelino debeo. 

(Fragmentum, ) 
Ila autem Philippus ad me: „Tigurini nec prudenter insti- 
lueranl scripUim, nec moderate responderiinl, et infarciunt lo- 
:um absurdum, a quo omnium prorsus mentes abhorrent. Qui 
Ecclesiam Dei extruunt in eo coelu, qui nullum liabuit ministe- 
iujn Evangelii, nullam notitiam promissionis divinae, Numam, 
^ristidem et similes volunt esse membra Ecclesiae Dei. Hanc 
;onfusioneni prorsus improbo, et improbari a Te et aliis piis 
iranibus existimo, Vellem eos liaec parerga omisisse, immo 
iptarim eos prorsus non respondisse." (Haec Philippus ad 
ì eie.) ^ 

4. No. 3206 ^ (Voi. V. p. 778.) 28. Jun. 

Io. Calvinus ad Melanchthonem. 

Haec epistola legitur in Operum Galvini Ed. Amstelodam. Tomo IX. su- 
pra ad no. 277. recensito p. 33., ex quo h. 1. rccudiiur emendatis 
autem emendandis. Exstat enim MS. per amanuensem J. H. Hottingeri 
in Ep. T. XI. in Bibl. Carok p. 020. Hanc epistolam MS. Simlerus 
cum impressa „in Galvini epistolis*' (Hanovìae 1597. 8^ conf. supra 
p. 215. no. 277.) p. 152 sq. Epist. 63. contulit, et varietatcs utriusque in 
sua collectione (S. Msc. 57.) asservavit, quarum apographon Ci. V. 
Voeffelinus benigne ad me misit. — In linguam anglicam translata 
haec epistola legitur in Letters of lohn Calvin compiled — by Dr. 
lules Bonnet. Voi. I. p. 466 — 46S. In linguam vernaculam versa affer- 
iur a Paulo Henry in libro supra p. 215. nota. 1. recensito T. II. p. 353 sq. 
notai. — Conf. Calvini ad Melanchthonem epistolam 21. lanuarii 1545. 
(supra p. 214 sqq. no. 270.). 

Calvinus Melanchthoni , 

Utinani ut me angit, adeoque excruciat moeroris tui avfind- 
a, sic aliqua eius p^arte sublevare te possem. Si ita est ut 
unt Tigurini, habuerunt iustam scribendi causam. Verum aut 
er scribere oportuit, aut penitus tacere. Praeterquam e'nim 
)d totus libellus ieiunus est et puerilis cum in multis pertina- 
òv magis, quam erudite, et interea parum verecunde Zwinglium 
im excusant ac tuentur nonnullaque in Luthero immerito exagi- 
i, tum vero in praecipui capitis traclatione, i. e. in ipso cau- 

slalu, infeliciter, meo iudicio se gerunt. Et tamen non cre- 
, quam sibi in sinu placeant, perinde de suis partibus optime 
uncti. Atque bis quidem initiis Tigurum laborat *). Vester 

1) Verum aut aliter scribere Tigurum laborat.] haec, quae in 

tola MS. leguntur, in impressa desunt. 



228 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

auleiii Pericles quanta intemperie ad fiilminandum rapilur? prae- 
seitim quum eius causa nihilo sit melior. Et quid in hunc mo- 
dum tumultuando proficit, nisi ut totus mundus eum furare in- 
dicet? Me certe, qui eum ex animo veneror, vehemenler ipsius 
pudet. Sed hoc pessimum, quod nemo ad reprimendam talem 
insolentiam non modo se opponeie, sed ne mussitare quidem au- 
det?*) MuUum illi debemus omnes, fateor. Nec ego inviti» 
patiar, ut summa auctoritate polleat, modo sibi ipsi moderari 
sciat. Quanquam in Ecclesia semper videndum est, quousque 
hominibus deferamus. Actum enim est, ubi unus quispiam plus 
potest reliquis omnibus: praesertim ubi hoc ipsmn non dubiti! 
experiri, quantum possit. In tanta quidem dissipatione, quantan 
nunc cernimus , diffìcile est res turbatas componere. Verum si 
in nobìs omnibus esset is animus qui esse debet, aliquod forsao 
remedium posset inveniri. Et certe foedum exemplum tran»- 
mittimus ad posteros, dum omnem libertatem sponte maluiniu 
proiicere, quam ut hominis unius animum offensiunculà aliqaa 
pungamus. At est vehemens ingenium, et impetus habct violeu- 
tos. Quasi vero haec vehementia non magis exultet, dum omnes 
illi indulgent, atque omnia permittunt. Si inter prima renascentifi 
Ecclesiae initia iam emergit hoc tyrannidis exemplum: quid brevi, 
rebus in deterius collapsis, fiet? Defleamus ergo Eccleiiae cala- 
mitatem, neque modo taciti apud nos hunc moerorem devoremus: 
sed audeamus aliquando liberum gemitum edere. Quid si etian 
Domini permissu in has angustias sis redactus, ut*) plenior tan- 
dem de hac re confessio extorqueatur? Verissimum equidem fa- 
teor esse quod doces: et quod placido genere docendi hacteniu 
studuisti animos a contentione revocare, prudentiam moderatio- 
nemque tuam laudo. Sed dum locum hunc tanquam scopulum ali- 
quem refugis, ne in quorundam offensionem incurras, plurimos, 
qui aliquid certius in quo acquiescant, abs te requirunt, suspen- 
sos perplexosque relinquis. Est autem , ut me aliquando tibi di 
cere memini, non satis nobis honestum, eam doctrinam, qiutf 
plerique sancti proprio sanguine testatam relinquere non dnbi- 
tant, ne atramente quidem consignare. Ad hanc ergo plenani «* 
solidam mentis tuae explicalionem forte viam tibi patefacere nune 
vult Deus, ne perpetuo haereant dubii, qui ab auctoritate IM, 
pendent, quos scis esse quam plurimos. Neque hoc tam incitandi 

l) Et quid in hunc modum quidem audel?] sic epist. MS.; ^ 

impressa nbsunt. 

ut] sic epist. MS.; impressa habet: ne 



SUPPLEMENTA ANNI 1545. 228 

^ qnam consolandi tiii causa dico. Nìsi eniiii ex hac turbulenta 
concussione aliquid huiiis *) exorilurum sperareni , multo acerbiore 
fuclu conficerer. Quanquam exitum quieti expeclemus qualem 
dare Dominus voìet: interea cursum nostnim infractis animis perse- 
quamur. De responso tuo magnam tibi habeo gratiam , simul etiam 
de humanitate non vulgari, quam sibi abs te exlìibitam fuisse 
Claudius mihi lestatur. Qualis erga me futurus esses inde con- 
ìecturam facio quod meos tam benigne comiterque accipias. Deo 
antem maximas gratias agore non desino, qui dedit, ut in eius 
quaestionis summa, de quo rogati eramus sententiae nostrae con- 
gnierent. Tametsi enim pauluium est discriminis in particulis 
quibusdam, de re tamen ipsa oplime iuter nos convenit. 28 lunii 
H. D. XLV. 



285. No. 3209*. (Voi. V. p. 780.) 30. Jun. 

Àfherfus Dux Prussiae ad Melanchthmem et Camerarium. 

Hanc epistolam, quam nondum vidi, memorai Max. Toeppen in libro 
suo: Die Grundung der Universit/tt zu Kónigsberg und das Leben 
ikres ersten Ree.tors Georg Sabinus, {Kónigsb. 1844. 8**.) p. 114. 
et 115. nota 1. 



)m. No. 3209 «. (Voi. V. p. 780.) 30. Jun. 

[> Georg Sahinus ad Melanchthonem. 

}■ Haec epistola legitur in bocce libro: Poemaia Georgii Sabini Brande- 
^- burgensis V. CI. et numero librorum et aliis additis aucta, et emen- 

datitts denuo edita. Lipsiae (1563.) 8®. p. 522— 524 

Viarissimo Viro Domino Philippo Melanchthoni socero ac 

Praeceptori suo colendo, 

S. D. 
Magnum atque incredibilem dolorem accepi ex obitu D.^Sta- 
nislai Repagelani, quem Deus optimus maximus nuper rebus hu- 
Bianis exemit. Amisi enim praecipuum in Academia consiliorum 
meorum adiutorem, ac dignitatis fautorem. Extinctus est autem 
«din. Id. Maii, cum quidem paucos dies aegrotasset: nec solum 
mihi, sed etiam lUustriss. Principi magnum sui desiderium reli- 
quil. Nam et prae ceteris lectoribus eum diligebat Princeps, et 
andito eius interitu, quanquam erat extra urbem, tamea prò ea, 
qua excellit humanitate, venit ad cohonestandum funus, locumque 



■ 



1) huius] aie epiat. MS.; impreasa ezhibet: hinc 



2S4 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

sepullurue dedil iiixla siiuiu mouimenlum: ìmiUUus exeinpluni Sci- 
pionis Africani, qui Eiinium simili honore affecit. Porro, omnes 
magnopere solliciti sumus, de idoneo Theologo in lociim defuncti 
surrogando. Itaque lUustriss. Princeps iussil me scribere ad le 
diligenter, ieque rogare, ut primo quoque tempore hominem ido- 
neum nobis mitlas, re cum loachimo Camerario deliberata. Nam 
Tlieologica lectio , quae in scholis praecipua et maxime necessari! 
est , non potesl diu vacare. Cupit autem Princeps talem habere, 
primum, qui sii ingenio placido, non moroso. Nam a morosis 
et contentiosìs ìngeniis ipse abhorret ò/Awg àidao nvkìjfnv. Deinde 
qui et doctriua et facullate dicendi eam tueri autoritalem queali 
quam Stanislaus habuit. Is enim erat adeo promtus et exerci- 
tatus in dicendo, ut quando praelegebat continua oratione quasi 
declamaret: magnusque civiimi concursus fieret ad eum andien- 
dum. Postremo, qui et linguae Polonicae (si forte talis iuveniri 
queat) non sit ignarus. Nam Princeps est curatunis biblia in 
linguam Polonicam transferenda. Cogitavi equidem de Staphylo, 
cuius erudilionem ac mores saepe commendari a Stanislao audivi: 
sed nescio quae facultas illius sit in dicendo: quia mihi non est 
bene notus. Tuo igitur iudicio rem committo: tantum admoueo, 
ne quem bue mittas indisertum et morosum. Stipendium (si est 
doctus) habebit satis amplum, nempe CC aureoruin Prutenicorum, 
quae quidem pecunia conlicit aureos Marchiticos circiler CCL. 
Praetei haec, lilustrissimus Princeps a te consilium petit in rt 
sane difficili, quae nobis omnibus magnas et curas et moleslias 
affert. Hanc ex meis alteris litteris, quas iussu Principis scripsii 
cognosces. Quare et optimum Principem Consilio iuves, et noi 
molestia leves, oro. Nulla te in re existimes aeque gratun) Prin- 
cipi facere posse, quam si quod*) meis abs te verbis petit, ex- 
plices: id quod te facturum non diffido. Vale, et fìliam naea» 
ama. Datae Prid. Calend. lulii, Anno M. D. XLV. ex Regiomoute. 

Inter studiosos, quos Dux Pinissiae Vuiteberga nunc revocali 
est quidam ex oppido (ni fallor) Elbingensi Mathemuticus, buie 
Princeps permittit, ut diutius illic maneat, donec noslrae Aci- 
demiae usui esse possit. Hoc ei indicabis. Iterum vale. 

M. Marcellum et Laurent ium Croconem eius discipulum, il» 
Paulum Eberum, meis verbis amanler saluta. 

Tuus G. Sabinus. 



1) quod] sic putat Keimius 1. 1. p. 115. noia 2. liic legenduni este pn' 
noHf quod epistola impressa ezliibet. 



SUPPLEMKNTA ANNI 1545. 2S5 

187. No. 3214*. (VoLV. p. 785.) 2. JuL 

^jutherus, Bugenhagius, Crucigerus, Maior et Melanchthon 
ad Philippum Ducem Pomeraniae. 

Haec epistola legatur apud Barkhardtum 1. 1. p. 472 sq. 



88. No. 3222 \ (Voi. V. p. 793.) (med. JuUo?) 

^amimus^ Dux Pomeraniae, ad Lutherufn, Bugenhagium, 
Crucigerum, Maiorem et Melanchthonem. 

Vide Barkhardtum 1. 1. p. 473—475. 



No. 3238*. (Voi. V. p. 812.) 1. Aug. 

ludicifitn. 

Hoc iudicium, cum illa epistola, quae iu Corp. Ref. Voi. V. p. 812 sq. 
No. 3238. legitur, a Melancbthone et Camerario ad Albertum Ducem 
Prussiae missum, Toeppen 1.1. p. 307 — 309. No. 3. primum edidil. 

Filippi Melanchthonis et Ioachimè Camerarii iudicium de prò- 
motiouibus in schola Regiomontana 1545. 

Non dubium est ecclesiain dei liabenlein scholàs et auditoria 
ìu collegia docentium et discentium, posse et debere testimonia 
ire auditoribus, siciit consuetudo lestatur, de literis quae vo- 
lulur formatae, et aliquae synodi decreverimt, ne sine fonnatis 
iciperentur nlli sacerdoles. Et deus vull frequentioribus eccle- 
is adiunctas esse scholas literaruni et doctrinae, quae ecclesiae 
ìcessaria est, ut olim scholae luerunt Alexandriae, Antiochiae, 
lesareae etc. et ex bis mitlebantur doctores in omnes provincias 
im testimoniis. 

Qiiarf nunc quoque polest ecclesia habeiig adiunctaui piaiu 
holaiii dare testimonia , hoc est , rennntiare Doctores theologiae. 

Haec sententia de theologis non dubia est. Neque hic dispu- 
ndnm est de privilegiis ant iure aureoruni annulorum. Nam hi 
lum mittantur ad Evangelium docendum, sciant se aerumnas et 
•ucem adire, non opes et voluptates querere debere. Et pro- 
otiones tales theologicae fuerunt patrum, prophetarum, et apo- 
olorum temporibus. Et postea florentibus Ecciesiis Alexandrina, 
aesariensi et longe ante quam aut ìmperatores aut Romani pouti- 
ces aliquid sanxerunt de Academiis. 

De reliquis tribus facultatibus ita respondeo. Scio quae nunc 
nt usilatae opiniones, nec cupio mutare praesentem politiam, 



226 8UPPLEMENTA ANNI 1646. 

nec volo rixari cum iis , qui hanc formam politiae defendunt. Usi- 
tatum est iani amiis forlassis trecenlis confirmari scholas auclori- 
tate Pontificia el Imperator[ia] et dari privilegia. Et faveo mori- 
bus praesentibus honestis. Sed ne Parisiensem quidam Acade- 
miam arbitror confirmata[m] esse inilio aut Romanonim pontificum 
aut Imperatorum decretis. 

Sentio autem unamquanque honestam rempub. et principem 
posse constituere coUegium docentium et disce[ntium] , imo debere 
constituere eos, quorum faciiltates magnae sunt ludico, et hoc 
collegium de iure potest dare testimonìum auditoribus. Gradus 
autem nihil aliud sunt, nisi haec testimonia, et quod disputatur 
de lege generali, haec iam lata est, ut adprobati a suis collepis, 
èxerceant artes, ut lex in codice testatur de professoribus età 

Sed si lurisconsulti et Medici nollent contenti esse hac au- 
ctoritate communi collegii, nollem cum eis rixari. 

In Philosophia tamen discerni gradus possent ; si tamen prins 
essent ibi omnium artium professores , quia ridiculum esset, creare 
magistros artium liberalium ubi nec quidem praecipuae artes Ira- 
derentur. Certe schola Attica dedit testimonia etiam multo ante 
quam ab Imperatoribus confirmata fuit. 

Et iam caussa consideretur cur confirmatio Pontificia aut Im- 
peratoria denegetur. Nolunt Pontifex et Imperator propagari vera» 
et puram Evangelii doctrinam ac necessariam Ecclesiae. Ideo bis 
principibus et scholis sunt inimici. 

Et contra tamen hi principes, vere invocantes Deum, debeat 
facere officium suum, et constituere honesta CoUegia docenliuiB 
et discentium literas. Id praecipit Deus. Possunt autem collegii 
dare testimonia. 

Cum lulianus edicto prohiberet admitti Chri[sti]an|nim Ube- 
ros in scholas publicas, Christiani proprias scholas et propria» 
coetus discentium instituerunt. Nec est dicendum non licnissa 
lune Christianis dare testimonia auditoribus. Imo crescentibus 
tunc scholis et studiis Christianorum , plures homines amplexi 
sunt Evangelium invitati honestis studiis et disciplina Chrislii- 
norum. Libentius enim mittebant honesti liberos ad scholtf 
Chri[sti]a[norum] ubi mores erant honestiores. 

Philippus Melanthon. 
Ioachim. Camerarius Fab. 



StJPPLfiMENTA ANNI 1545. tfl 

290. No. 3251*. 17. Aug. 

lacobo Crellio. 

Hanc quoque epistolam Toeppen 1. 1. p. 309. No. 4. primum edidit addita 
hacce de Crellio annotatione: lacobus Crellius Mianeusis ist auf der 
KOnigsberger Universitàt als der letzte in dem Amtsjahre 1546 — 
1547 immatriculirt. Album civ. acad. Regiom. p. 184. Zwei Briefe 
von ikm lesen wir bei Hummel Epist. semicentur. n, p. 43. 

Fhilippus Melanchthon Egregia eruditione et virtute ornato 

D, lacobo Crellio i amico suo. 

S. D. Ex dulcissimis versiculis liiis intellexi te in Ilaliam 
)rofectunim esse, quod iter ut sit faustum et foelix ex animo 
)pto. Tibi etiam hunc animum gratulor, quod ad illam literarum 
ipctrinae et humanitatis arcem prolicisci decrevisti, ut fontes 
ìruditìonis, qui profecto sunt in Italia, cognoscas. Sicut olim 
summis ingeniis praediti Eudoxius , Flato, Euripides in Aegyptum 
[^rofecti sunt, ut sapientiam Aegypticam cognoscerent. Deum oro 
Qt te nobis incolumem restituat. Amari enim te a multis bonis 
viris intelligo, quia cum eruditione eximia singularem morum 
iDoderationem , in te coniunctam esse animadvertìmus. Bene vale 
15 Cai. Septemb. 1545. 



291. No. 3260»». (Voi. V. p. 843.) 6. Sept, 

Lutherus, Bugenkagius, Maior et Melanchthon ad 
Concionatorefn et Senatum Zwickaviae. 

Hanc epistolam tide apud Burkhardtum 1. 1. p. 477 sq. 



192. No. 32T8fc. (Voi. V. p. 857.) 25. SepU 

Lutherus, Bùgenhagius et Melanchthon ad Senatum 

Brunsvicensem. 

Haec epistola, quae in Tabularlo Senatus Brunsvic. asservatur, non ab 
uno trium illorutn, sed alio scripta est, cui quisque eorum manu pro- 
pria snbscripsit. Bugenhagius sigillum suum ei impressìt. Apographon 
huius -epistolae ineditae Nobil. Vir O, a Berlepsck benigne mihi 
curavit. 

J)en dibatti, »cifen »nb fomemcn ^erm Surgermeiflem Dnb Siaht ber 

(oMld^en Btabt 95run|>lfl t)nfem QÙniliQen ^crm. 

@oiM ^tt burii^ feiiien eingcbomen So^ne S^efum S^rijlum »nnfem 

Jetlanb Juuor, «i*ate, SBe^fe fùmeme, gonfHge Cerreti, Sn« ^att ber g^r* 

>ftrbi8 4>eit ftoctor Wcolaus SMebler t)or etH^en tagen jugefd^riben, ba« ffir 

15* 



228 SUPPLEMENTA ANNI 1545. 

»on ber Durd^leud^ti^jlen $o(^gcborncn K^urfiirfHn ju Sranbcnbur^ ic. »itn* 
fre gncbi^jlcn gùrflin, gcncbigc erlaubnié criaugct, aSnnb wfe»ot 6r aiij^e* 
langct ba^ Sr Ju granffort 3n ber Uniuerfitct etn Segennt «erben foUt, ®0 
»ere Sr bod^ mer gcnetgt Sur ffird^cn ^ubienen , ©cr^dfeen bebec^t 6r alfjfe 
^u SBtttenberg ju^arren »nnb fein gemùt, aOermafó 6. SB. ftutufc^reiben, 
J)aruff SBir Jl^m geantwortet, ba« SBir »on cine Srbarn 3labtó flefonWea 
»crnomen ^cltcn ftin Srbar ^at\) tooitt no^ cttU* ^eitl^ «Kirten, ob e«®ott 
alfo f^icfcn n?oUc, baé Gr gen Srunfc^mcf gic^cn woUte, Snnb fo pd^ foIiW 
alfo ^utrugc, iroltcn S. S. 3^ncn gem anncmcn. ©arumb ac^ten »ir, 
ber aScrJug nic^t nottig mere, ©onbem c« ivùrbe cinem SrIJam IRat^ 
cin, fo Sr felb« al«t)albe anfeme. Sff bife« »nfcr Siebcnfen, hai »tr3<lin« 
»on eto Srbarn 9flat^« gefanbten reben angejeigt, l^at gebad^tcr ©octot 
2«ebler kfc^toffcn, fùrberlic^ ^u ©. 9B. ju ^ie^en, ì>nì> i^ «iaig ®urc JWr(^m 
burc^ ©otte* gnab ju bienen, J)tfc i)nnfere anjeig mottcn S. 98- »on t>nn« 
nit anber« »erpe^en, benn ba* @ie cutter metnuncj Dnnb au« gutcr 3uuer« 
jld?t JU S. 2B. gefd^i^et, benn bieweit mni gebadl^ter ©octor Mebler wol 
l>e!ant if! , Dimb mx miffen , ba« fein 8e^r »nb Mm t)nflrcfli^ ijl , »nttb boi 
Sr nu^n fo long S^rfflltc^, Dnb o^ne gr(jemu« bte ^rd^en jur !Ra»mkr3 
regirt Ì>M, ^^^iff^n au(S) ì>i\9 @. SB. »mO 3^n fo offt angefu^t, ^akn ffllr, 
wte gemelt ifl, 3^nte gerabten, SSnnb ^offen S^r loerbe bur^ ®otte« nentó, 
JU ®otte« \ob »nnb ju Diler feltgf eit , mnb ju ctmgfeit ber Sei^r t)nnb friben 
3n eure Sir^en, feligfelt Dtcnen, SBeltc^« »ir au^ t)on ®ott mit 5eri|li(^eii 
Seglrbe bit^en, SBoCIen alfo gcmelten $erm ©octor afó einen gelerten SJtijl» I 
lichen/ treucn ©tener becJ ^ciligen Suangelii g. SB, freuntlic^ bcuol^en ^H , 
ajnnb wiewol ijunb aderle^ aSnrug »nnb fa^rligfeit »or augen, ®o wijfen 
fld) bo* e. SB. »nnb ©ure S^rifllici^c aWitbùrger feib mit @otte« wort (U 
tròjien unnb ju jlercfen, S'ìemlid^ wie »nnfer b^ilanb K^rifhid fprlcbt, ^ 
$orten ber ^ettcn foflen feine Sird^e nit tjberwelbigen^ ®o njottcn wtr au(J 
mit emjl ®ott anruffen M ®^r »mb feine^ ®o^n« 3^efu d^rifti wittffl» 
ì>nnt> feincm i)^amen ju lob , @ure Jhrd^en , ))nnb Sur @tatt gnbe Dnnb gutle 
JRegirung aU^eit gnebigWic^ geben motte, ^nnb mdfle ben geinben M ^i* 
ligen Suangelii bife Sejlcrung nic^t gejlatten, ba« Sic triump^iren »im^ 
r^ùmen wolten^ wiber Dnnfem ^eilanb ben So^n ®otte^, SSnnb »o^r nrfr 
Sum itir^en »nnb Sur (Stati bicnen fònnen, finb wir hai^u tolUig, J)atui 
am j|t) Jagc Septembrié, ^nno ©omini 
3m iiu^. 



S. 2S. 



ffliaige 

SDiarttnug Sut^et D. 
So^anne^ Sugen^gen 

$omer D. 
Philippus MelanthoD. 



SDPPLSMBNTA ANNI 1546. 289 

293. No. 3314^ (Voi. V. p. 889.) 21.Nov. 

Philippus Landgravius Hassiae ad Lutherum, Bugen- 

hagium et Melanchthonem. 

Vide apnd Burkhardtum.l. 1. p. 481 sq. 



294. No. 3330*. (Voi. V. p. 903.) 12. Dee. 

iMtherus, Bugenhagius et Melanchthon ad Ioannem 
Fridericum Principetn Electoretn. 

Vide ibidem p. 483 sq. 

295. No. 3335 \ (Voi. V. p. 908.) 14. Dee. 

Ioannes Fridericus Princeps Elector ad Lutherum et 

Melanchihonem. 

Vide ibidem p. 485. 

296. No. 3335 •. (Voi. V. p. 908.) 16. Dee. 

ludicium 

Lutherij Bugenhagii, Crucigeri, Maioris et Melanchthonis 

de Matthaeo Weissmanno Zwickaviensi. 

Vide ibidem p. 485—487. 

[Ne qnis suspicetur, epistolam a Melanciiihone ad Leonhardum Fuchsium 
i. 25. Dee. datam h. 1. esse omissam, qnippe quod a Io. Georg. Schelhornio 
ia AmoeDitatum literariarum Tomo XII. (Francof. et Tiips. 17.10. 8'.) p.636— 
S30. anno 1545. adscripta est, lectorem admoneo, ut eam in Corp. Rff. V. 
p. 555 sq. qnaerat inter epistolas anni 1544. , ubi a Bretscbneidero affertur, 
coBf. ibìd. p. 556. not. *).] 



ANNO 1540. 

>97. No. 3356*. (Voi. VI. p. 15.) (post med. Jan.) 

ludicium 
'Mtheriy Bugenhagiiy Crucigeri, Maioris et Melanchìhonis 
d Argentoratensium iudiciutn de Colloquio Ratisbonensi 

spectans. 

Vide apnd Burkhardtnm 1.1. p. 487 — 489. . 



aSft SUPPL£MC;NTA anni 1646. 

298. No. 3366 »►. (Voi. VI. p. 23.) 1. Fel». 

Lutherus. ad Melanchthonem. 

Haec epistola iegatur in de WeUii ooUectione Tosi. V. p. 782 sq. 



299. No. 3372*». (Voi. VI. p. 31.) 6.Febr. 

Idem ad etmdem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 784 sq. 



300. No. 3383 fc. (Voi. VI. p. 47.) 14.Pébr. 

Idem ad eundem. 

Vide ibidem Tom. V. p. 790 sq. 



301. No. 3399«». (Voi. VI. p. W.) ( m. Febr. vel Mart.) 

Mari. Frechtio. 

Melanchthonem mense Febr. vel Mart. ad Frechtium tcripsisse ex m 
intelligitur, quod Frechtius in epistola ad Vadianum Dominioa Oeali 
i. e. 28. Mart. 1546. data locum epietolae a Melancbthone acceptae 
affert. Huius fragmenti , quod in Simleriana collectione (S. Mscr. 60.) 
invenitnr, apograpbon Viro Giar. Voegelino debeo. Simlems hnne 
locum ex Frechtii epittola, quae 8. Qaffl asservatnr, exsorlpsit. 

{Fragmentum, ) 

Oro, ut Tigurinis meam adscribas salutem, et in Domino 
obsequium, modo in negotio Eucharistiae se praebeant tales, 
quales Bernenses et Basilienses. 



302. No. 343P. (Voi. VI. p. 97.) 1. Aprii 

Henr. Bullingerus ad Melanchthonem. 

Haec epistola ex autographo edita est in bocce libro : Mnseum HelveticoB 
Ad iuvandas Literas in publicos Usus apertum. Particula III. (Tignrì 
1746. S^.) p. 494—498. Exhibetur etiam in Biblioiheca Historieo- 
Philologico-Theologica. Classis II. Fase. II. (Bremae 1718. 8«.) p. 341- 
346. et in Fuessli Epist. ab £ccl. Helvet. Reformatt. vel ad eos script. 
Centuria I. (Tiguri 1742. 8».). 

Philippo MelanchtQni suo Bullingerus^ 

Gratiam et vitae innocentiani a Domino. Abstinui sesquianno 
iam a salutandi scribendique officio, Philippe doclissime, idem- 
que colendissime Domine, et Frater charissime, non quod Te 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. ASI 

amare desierim, aut odisse coeperim: Sed quod infelix illa con- 
tentio Inter D. Lutherum b. m. et nos intercesserit , timuì valde, 
Qe si pergerem, uti coeperam, familiarius te salutare et Epistolas 
ic Libros mittere, D. Lutherum in te concitarem, magnamque 
ibi apud multos morosiores suspicionem excitarem, quasi nobis- 
ium colluderes: Neque enim ignorabam, vel ex ultimis illis ad 
ne tuis edoctus, quae passus fueras, non ita priden) a Fratribus 
[uibnsdam inquietiorìbus. lam vero quum D. Lutherus inigra- 
erit ad Dominum, nec sit ullum periculum amplius exacerbationis 
Dter te et illum, quod suggestionibus provocent, quibus Concor 
la inter Fratres tanti non fit , quanti merito fieri deberet , repeto 
cribendi oMcium, ac pergam in eo diligenter , nisi tu nobis signi- 
ces , quod tibi *) ne nunc quideni integra et grata sit mea fa- 
liliaritas. Nolo tibi, colendissime mi Philippe, oneri esse, nolo 
ibi incommodare: Si non bona cum gratia tua scribere licet, age 
Eicebo libens ; interim vero nihil minus te colam *) et amabo. 
). Lutherum Virum doctum, et de Ecclesia optime meritum, 
;audeo migrasse ad Dominum, non propter caussam, quam cum 
Uo habuimus litigandam: Dominus novit; Sed quod malis libe- 
atus maximis, futurisque ereplus calamitatibus , cursum suum fe- 
iciter absolvit, et nunc cum Domino nostro, cui servivit, laeta- 
ar in gloria: Interim non mediocriter doleo, ilio nos Viro desti- 
utos, cuius ope et Consilio in communi Religionis caussa potè- 
amus iuvari:') Tametsi enim prò carnis humanae ingenio sua 
abuerit vitia, insigne tamen Constantiae documentum*) conse- 
utus fortis et tenax fuit in retinenda Synceritate doctrinae centra 
dpistas, quibus nihil concedi voluit per compositiones et collo- 
uia. Vidit haud dubie, prò singulari sua prudentia, homines 
Jtos artibus et insyncere, immo .maligne, omnia agere. Vidit 
arum aut nihil iis reliquum esse spei: Dicit enim Salvator noster 
1 Evangelio: Quomodo potestis vos credere , qui gloriam a vobis 
wicem accipitiSy et gloriam, quae a solo Deo projiciscitur, 
9n quaeritis? Expendit ille quod Paulus electionis vas de istis 
quens hominibus dixit: Hi sunt Itomines mente corrupti, re- 
stentes veritati et reprobi circa Jidemy et hos aversare. Spera" 

1) nisi tu nobis sign., qaod tibi] Biblioth. Bremens. : nisi tu nolis, 
tibi 

2) nihil minus te colam] Bibl. Brem.: nihilominus colam te 

3) Hoc de Luihero iudicium ex hac epistola excerptum exhibet I. H. 
atingerus Hist. Eccl. Tom. VI. p. 768. 

4) documentum] Bibl. Brem. : donum 



ì 



282 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

mus autem te quoque, per Gratiam libi concessam a Domino, 
pari conslantia et robore Spiritus Doctrinae puritatem et simpli- 
citatem ad versus omnes corruptores asserturum. Quod si ad rem*) 
feliciter perficiendam quid consilii et auxilii praestare possumus, 
omnem nostrani operam et nos totos tibi et piis offerimus acpol- 
licemur. Non abhorrel a nobis, opinor, ut ìmpuris tua Pietas 
Philippe. Respondimus quidem Confessioni brevi D. Lutheri 
centra nos editae, neque enim dissimulare potuimus, quod ille 
nobis, inprimis autem Praeceptoribus p. m. •) et Ecclesiis noslris 
impegit. Simul autem Confessionem Fidei et Doctrinae noslrae 
vulgavimus, quam quum congruere cum omnium Sanctorum Con- 
fessionibus sciamus, speramus illam tuae Piotati non displicere. 
De Coen a Domini, nisi contra Mem et conscientiam nostram 
loqui voluissemus, aliter loqui non potuimus, praesertim urgen- 
tibus nos Fidei Apostolicae Articulis et negotio lustificationis: 
Nam Aiticuli Fidei quid de Corpore Christi etiam*) clariticato 
sentiamus edocent. lustificationis vero Doctrina pura et syncera 
docet, non Sacra mentis, non uUis rebus externis, sed sola 
Dei Misericordia per Christum, nos acceptos fieri Pùtri, sive 
recipi nos^) in Gratiam Dei, et ejchiberi nobis Dona coelestiu 
vitaey recipi autem per nos Fide syncera:') Ita ut ab ipso solo 
Deo gratuito conferautur et exhibeantur Dona vitae , recipiantur a 
nobis Fide duntaxat; Annuncientur autem verbo, et obsignentwt 
Sacramentis. Nosti Apostolum Paulum sic decere Rom. •) IV., ubi 
ostendit Abrahamum primo quidem '') iustificatura Fide, dein') vero 
iustificatum iam, percepisse Sacramenta, non illa quidem vana 
et inutilia, licet iustificatus esset: JLccepit enim Circumcisionem 
Sacramentum Signaculum seu obsignationem , lustitiae Fidei, 
quae fuerat in praeputio. Nosti autem parem esse Sacramen- 
torimi rationem, maxime cum Apostolus idem dicat: Probet amtem 
se ipse^) homOi et sic de pane edat et de poculo bibat. N ecesse 



1) ad rem] Bibl. Brem. : ad eam rem 

2) Praeceptoribus p. m.] Bibl. Brem. : praeceptpribns nostris piae mt- 
moriae, 

3) Christi etiam] Bibl. Brem.: etiam Christi' 

4) nos] il) Bibl. Brem. deest. 

5) Fide syncera] Bibl. Brem. : syncera Ade 

6) Rom.] Bibl. Brem.: ad Rom. 

7) primo quidem] Bibl. Brem.: quidem primo 

8) dein] Bibl. Brem.: deindo 

9) Probet autem se ipse] Bibl. Brem.: Probet seipsum 



SUPPLEUENTA ANNI 1549. 2St 

1 ergo Coena *) Domini legìtime coinmunicautes prius esse iusti- 
:atos et participes Christi factos: Participare antem Coena, ut 
cìpiaut Obsìgnationeni lustitìae Fidei, Sigìllumy inquam, et 
?9ti'wtonium visibile ab ipso Domino institutum, et testt/tcans 
ieles tradito Corpore et fuso Sanguine Christi iustifìcatos et 
OS a peccatis, membra Christi et haeredes omnium honorum 
risti iam ') esse factos. Ceterum non institui iam de Coena 
mini aut de sacramentis disserere; tantum haec ex occasione 
lì. Si aulem in Confessione ìlla nostra quaedam nondum dare 
explicate satis dieta aut expensa videbuntur')^ plenius nos 
moniti exponemus: Si vero errare videmur, libenter erudiri 
itinebimus. Agnoscimus Coenam Domini Symbolum esse Consen- 
•nis et Concordiae, vinculum denique Pacis et Unitatis, ideo- 
B dolet *) nobis valde id rapi a Satana et hominibus quibusdam 
is satis pugnacibus ad bellonim et discordiae *) materiam. Cum- 
imis autem ex animo intimisque visceribus nostris cum omni- 
s Christum in ventate invocantibus manus et copias nostras 
Qiungere") ac prò Ecclesia Christi centra Antichristianos bella 
«nini gerere suppetiasque Sanclis forre cupimus:^) Id quodtibi 
aecipuo Duci exercitus Domini fraterna mente*) indicamus, 
secrantes per Christum Regem nostrum et per Charitatem fra- 
•nam, ut huic*) unico omnia tua Consilia et vires omnes inten- 
s, quo nos, qui Christum recepimus, Antichristo contradicimus, 
positis Simultatibus compositisque bellis civiiibus et intestinis 
aoimes in^Chrislo efficiamur et simus, unique Principi Christo 
Jitcmus. Mitto tuae*") Humanitati Libellos aliquot Graecos qui- 
m, sed a nostris Latinitati") donatos, et hic praeterita hyeme 
cusos, nempe Theodoreti Libros de Providentia: Tati ani 
ationem, et Theophylacti") Antioch. Episcopi Libr, III 



1) Coena] Bibi. Brem.: coenam 

2) iam] in Bibl. Brem. deest. 

3) videbuntur,] Bibl. Brem.: yidebantury 

4) dolet] Bibl. Brem.: dolent 

5) discordiae] Bibl. Brem.: discordiarum 

6) coninngere] Bibl. Brem,: iungere 

7) Gumprimis autem .... ferre cupimus:] sic Mas. Helvet. ; Bibl. Brem.: 
ipimus autem .... ferre. 

8) fraterna mente] Bibl. Brem. : fraterno modo 

9) buie] Bibl. Brem.: bue 
10) taae] Bibl. Brem. : tuos 

IL) Latinitati] Bibl. Brem.: latinitate 

12) Theophylacti] Bibl. Brem.: Theophili 



S84 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

cùntra Gentesy et aìios quosdam Libellos ìUis coniunctos, quos 
muneris loco oro a me accipias. Vale colendissime mi Philippe 
ac fraterna mente haec mea accipe, iterumque Vale. Salutanl te 
Fratres et Symmystae omnes, Pellicanus^ Gualtherus, BiUiander, 
Buchterusi^) Frofessores item 'D, Conrad, Gessnerus, ^mmianm, 
CollinuSy Werdmì^lleruSy et reliqu-i: Salutabis tu nobis D. lonamy 
Crucigerum*)y D. Pomeranum et reliquos Dominos ac Fratres 
nostros colendissimos. Tiguri. I. Aprilis. 1546. 

BuUingerus tuus. 

303. No. 3434»». (Voi. VI. p. 100.) 5. Aprii 

lusttss Velsitis ad Melanchthonem. 

Ex autographo in Mscr. Voi. IX. p. 130. ScrÌD. Eccl. Argeut. Himi 
epistolae apographon Viro Clar. Voegelino debeo. 

Clarissùno Viro D. Philippo Melanchthoni y Theologo et 
Philosopho doctissimo, Domino suo 

Witemhergae. 

S. D. Ego vero Vir integerrime doctissimeque omnino futu- 
inim sperabam, ut Heidelbergam venires, atque ibi aliquamdiu 
eliam haereres. Verum nunc spem omnem D. Martini') morte 
deposui. Cupiebam autem id maxime, quod hac ratione facilius 
fieri posse arbitrarer, ut tecum de quibusdam conferrem, quae 
ut non satis sunt aperte, saltem apud veteres, explicata, a recen- J 
tioribus autem penitus omissa: Ita maximi esse meo iudicio mo- ] 
menti ad veram sapientiam comparandam videntur. Nam si quM j 
ego hic video, nihii esse in omni studiorum genere necessariim ; 
magis existimo, quam veram methodi et demonstrationis cogni- ^ 
tionem, cuius quaeso quantulam hodie partem habemus, non so- > 
lum studiosorum vulgus, sed etiam qui elegantiores esse ceteris- ] 
que praestare volumus. Quis enim hodie inveniatur, qui quae 
de bis Aristotelis tradita sunt praecepta ad amussim, se intelli- 
gere profiteri audeat? Nam, ut Proverbio dici solet ot«' 
tò vòfjHQ nvifu^ ri STI Qog>i^<ro/jisv ^) i si enim haec Graeci dod 
intellexerunt Enarratores, quid, quaeso, de reliquis fiat? Neque 
vero haec eo dixerim, quod intelligi haec posse penitus negem, 

1) Buchterus:] Bibl. Brem. : Bocklerus, 

2) Crucigerum,] Bibl. Brem.: Creuzingerum, 

3) Luther i. 

4) oiay — t( hi QO(fr^GOfiiv\ (i. e. cum aqua fauces premit, quid porro 
deglutiemus?)] haec spectant ad illud proverbium, quod legitur in ArìsloleMi 
Ethic. Nicomach. VII. (in cius Opp. ed. Bekker p. 1146*. Un. 35.) «ic: orW 
tÒ vóùìq nyiyfi, %C ótl ènmCvHv (var. lect. hi nCveiu); 



SUPPLEMENTA ANNI 1SÌ46. 185 

sed quod non a quovis, sed eo demum, qui primo quidem non 

infelicis ingenii recteqne ab ineunte aetate inslitutus ac instructus 

2um Ling^arum cognitione, tum primis illis disciplinis omnia 

7erilatis inventioni posthabeat, deinde et Laborum patientissimus 

5Ìt, ut et autorum varia de bis conferre scripta, et ad usum 

9mnia haec explorare non gravetur. Nam et diversorum locorum 

tum in eodem, tum in diversis autorìbus collatione saepius eruitur» 

ìb quo frustra alioqui multorum se cura torqueat interpretum. Et 

norma certissima inventae hic veritatis est usus ipse, ad quem 

perpetuo huius modi examinanda praecepta censemus. Et quan- 

quam baec ipsa iam annis aliquot nonnullo successu tentaveri- 

mus, tamen est, quod in bis etiam nunc desiderem, eamque 

maxime ob causam tuum avide expectabam adventum. Nam qui 

mihi in bis et similibus velut Oedipus quidam esse solebat Symon 

Grynaeus noster quondam Doctor , eum nobis fata eripuerunt irata 

credo propter ingratitudinem nostram, quod tam rara et eximia 

Dei dona in eo^non magis suspiceremus ac veneraremur. Erat 

enim is, si recto perpendere volumus, in hoc a Deo Germaniae 

datus, in quod Atheniensibus olim Socrates, ut de se ipse in 

Apologia apud Platonem praedicat, vereorque, ne in quibusdam 

nimium verus vates extiterit, sed haec quidem, ut Deo visum 

fuerit, evenient. Illud interim maxime doleo vix offici posse, ut 

aliqui saltem ad haec solida transferantur studia, quae a veteri- 

bus quidem exorta, a Grynaeo nostro revocari sunt coopta, ob 

quod quidem te plurimum oro, ut et altera Epistola feci, ut bue 

conalum tuum conferas. Neque enim alius quisquam id hodie 

commodius effecerit. Vale studiorum et disciplinarum ingenuarum 

anlisles et Velsium inter amicos tuos aliquem locum habere sinito. 

Argentorati Nonis Aprilis 1546. 

Tui observantissimus 

lustus Velsius. 

304. No. 3436 »►. (Voi. VI. p. 101.) 7. Aprii. 

Carolus de Magnis ad Melanchthonem. 

Ex autographo in Mscr. Voi. VI. p. 3. Scrinii £ccl. Argent. Apographon 
huiuB epistolae per Viruin Clar. Voegelinum accepi. 

Magnifico et Ejccellenti Theologo Philippo Melantom, Domino 

suo plurimum observando. 

Magnifico et excellens Domine mi plurimum observande. Ex 
tuis scriptis tria ad me delata fuerunt volumina: Loci communes: 
i4nnotationes in diebus Dominicis , et visio Danielis , quae libenter 



236 SUPPLIBIENTÀ ANNI 1546. 

l)er me lecta et perlecta sunt. Tnm allectus gravitate sennonis 
et maturitate Latinitatis , tiim etiam quia in eis divina tractantur, 
in quibus summe delector. Et eo magis, quia peropto veritatem 
Evangelii attingere, cuius, stanlibus tot contrarietatibus et con- 
tradictionibus , veritas facile denigratur. Et ut video (licet fatear 
me insipientem) inter Christianos duo subsistunt ac vigent ex- 
trema, quibus partes adversantes adhaerent. Et illud causalur a 
sapientia humana, quae apud Deum stultitia est; Puritas enim 
Evangelii hoc non compatitur. Quam plures abusus in tuis scri- 
ptis taxantur, et maxime in Danielis Visione, qui si vere abusus 
sint, essent annihilandi et lollendi. Verum non ita in genere, 
sed distincte et particulariter deberent adduci et taxarì. In ali- 
quibus locis in dieta Danielis visione video acerbe calumnialam 
Missam tanquam ethnicam, quod summe afficit mentem meam, 
cum sit, quid divinum Institutum et sua *) natura et qualitate bo- 
num et per quam Deus laudatur. Leguntur enim Pauli Epistolae \ 
et Apostolorum , aut Prophetiae Prophetarum et Testamenti anli- j 
qui lectionis, legitur Evangelium, succedit demandata per Chri- ì 
stum in ultima Coena commemoratio de Carne et Sanguine Christi 1 
nostri Redemptoris. Et in Missa, si bene, recto et pie volumus - 
considerare, nihil ethnici reperitur. Et a sanctis Patribus primi- j 
tivae Ecclesiae instituta fuit. Ideo dicendum est et eius cele- 
brationem esse laudandam etDeo gratam et conformem Evangelio, ., 
cum in Missa deprecatur venia delictorum et confugiatur ad Chri- 
stum, tanquam Mediatorem, Salvatorem et Redemptorem nostrum, , 
prò impetranda et obtinenda peccatorum nostrorum remissioue. 
Et si ex adverso arguatur Missam tollendain, quia multi causanlur \ 
et proveniunt abusus et multa subsequuntur mala, dico, etiam ex j 
Evangelio multi causantur abusus, sicut incantationes, sortilegia, 
maleficia et alia saeva et enormia perpetrantur, prout notorium 
est omnibus. Non tamen propter hoc abolendum et tollenduna 
est Evangelium, sed summe extollendum. Ita de Missa dicen- 
dum est : Amoveantur abusus , et Missa prout fuit ab antiquis Pa* 
tribus instituta celebretur et in Ecclesia dicatur. Dico enim (di 
fallor) in Politia Christiana esse necessarios aliquos Ritus, sive 
Actiis exteriores, vel seciindum communem usum loquendi, C«ri- 
monias, non ul in iis homo se confidai, sed ut facilius ad Dei 
sui cognitionem deveniat et animus hominis, qui continue vagul 
et non qniescil imo insiabiìis per illos Actus exteriores inducalur 
ad Dei sui considerationem el conlemplationem et beneficia a 

1) sua] in apographo legitur: sui 



SUPPL£M£NTA ANNI 1546. 237 

Deo collala recognoscat, et gratias agat, de Dei misericordia se con- 
fidai, et melila passionis Clirisli conlemplat. Et sine Cerìmoniis im- 
possibile est vivere ac procedere in Vita Christiana. Tollere modo in 
totum antiquas Cerimonias el novas instituere non laudo, nec animus 
acquiescit, ralione» addas a le ipso. Et primitiva Ecclesia et S. Pa- 
tres, qui (ut credendum esl) a Spiritu sanclo conducebantur, videnles 
sine aclibus exlerioribus *) non Evangelium conservari (universaliter 
loquendo) non instiluissenl Missam, ut vanam Cerimoniam. Ideo 
uoD esl tollenda, el in lolum abolenda Missa, sed expurganda. 
Et si qui abusus inlroducti sunt arte luunana et diabolica sug- 
gestione , illi sunt abradendi , et ut toUanlur exclamandum el super 
talis Zizaniae extirpatione elaborandum est. Si enim in totum 
deuigraretur Missa et alii Rilus et Cerimoniae de novo inlrodu- 
cereutur brevi tempore, imo slatim facta publicatione seminaretur 
Zizania, quia islud est oTficium inimici in terra puro Irilico semi- 
nata eliam Zizaniam proiìcere el seminare. Et hoc praemonel 
Christus in Evangelio el Paterfamilias prohibuit Zizaniae exlir- 
pationem , ne et frumentum cuin ipsa Zizania exlirparetur. Ita 
pariter respectu Rituum introductorum in primitiva Ecclesia el 
qui sua*) natura boni sunt et conveniunt Politiae Chrisliauae, pro- 
pler abusus introduclos ab inimicis Crucis Christi (quorum Deus 
venter est, el avarilia mundana et cupiditas rerum et honorum 
lerrenorum,) contra Christi institutum et inlenlum, qui dixit Pi- 
lato, fateudo se Regem, quod Regnum suum non eral de hoc 
mundo, eos obcoecavit, non sunt in totum abradendi et tollendi, 
sed bene expurgandi et reducendi ad veram Politiam Christianam 
et ad purilatem Evangelii. 

Ideo chare et amate in Christo frater et Domine mi obser- 
vandissime rogo te, ac in visceribus lesu Christi nostri Redem- 
ploris, et qui peccala nostra suo sanguine lavit et morte sua 
cum Patre aeterno nos reconciliavit , el de inimicis amicos el 
filios reddidit, obsecro et dèprecor, ut a tali provincia annihi- 
landi Missam desistas (summe enim Deo displicet) nec unquam 
futurum eril, ut Missae celebralio sii in totum sublata el amota. 
Et sicut mare oblurari non polesl, et terra reddi plana, ut non 
^it montuosa: ila in Politia Christiana impossibile est amovere 
Missam, et in totum tollero. Abusus nunc si qui inlroducti sunt 
^t reperiuntur (quod negari non polest) extirpandi, abolendi, tol- 
lendi et denigrandi sunt. Et super hoc et in hoc ìnsudandum, 

1) Bine aciibns exlerioribus] in apograptio legitur: siui*. actus ttxtcriores 

2) tua] apograpliuu liabct : sui 



288 SUPPLEMENTA ANNI 1646. 

et! favorem suum circa hoc Deus praestabil. Nam sicut bona 
opera grata sunt et Deo accepta: ita et mala opera Deo displi- 
cent et ipsiim offendunt. Et ista erit Corona tua, praeserva^se 
Missam et tollero abusus, et reducere ad veritatem Evangelii, et 
apud deum et homines. 

Idem dico de Coena Domini , quam asseris commemorationea 
Sed utcunque sit, est quaestio super verbis reddens homines con- 
fusos et deum offendunt , vestemque Christi inconsutilem scindimi 
et nihil utilitatis afferunt. Est tamen Coena Domini et mandalum 
Christi, qui cum esset Deus et homo sine mendacio reperilor, ; 
cum pater mendacii sit diabolus, immo est ipsum mendacium, et 
Christus est ipsa Veritas et Pater Veritatis. Ipso nunc Chrislus ; 
dixit in Evangelio, quod ille, qui non manducat carnem suam et ^ 
bibit eius sanguinem, non habebit vitam aeternam. Postea ìb ! 
ultima Coena dixit discipulis suis, accepto pane, gratias agcns, j 
hoc est Corpus meum. Si hoc dixit Veritas ipsa mandans islud i 
in futurum fieri in eius commemorationem, ad quid excìlanduffl ' 
est super hoc, ex quo Veritas affirmat. Quod autem possili* \ 
efiìcere, ut ibi sit eius Corpus, Divinitas et humanitas, et quic- j 
quid velit, erroneum est dubitare, quaerere modo quomodo, qua- j 
liter ac modura , et an in totum , an in parte , et si a mure come- \ 
datur quid dicendum , est quaerere nodum in scirpo. Et sapienlia j 
humana suo ingenio attingere non potest, quia Pater reservavil ; 
in sua potestate. Pie enim credendum est, et prò indubitato te- 
nendum, quod ab ipsa Veritate prolatum et affirmatum reperitur, 
quia mendacium non profert; nam ipso dixit et facta sunt, et 
ulterius curiose non quaerere, quia insipida fatuitas est. Bx 
istis enim curiositatibus , quae possunt dici diabolicae , cum siot 
impertinentes, causantur infinitae contrarietates in fide Evange- 
lica, quia tot reperiuntur sententiae et opiniones, quot sunt ca- 
pita, unusquisque enim abundat in sensu suo ad verae Mei 
Evangelicae destructionem et dilaceratìonem. Dicerem bene et 
laudarem abusus tollendos et enervandos et idem in reliquis Ccri- 
moniis, quae tendunt ad Politiam Christianam. Et Paulus bob 
amovit Coenam Domini iam ab ipso institutam et quam celebraa- 
dam mandaverat. Sed bene conatus est tollero abusus pener- 
tentes modum verum sumendi ipsam Coejiam. 

Et licet peccator sim et indignus Christianus exoro toto corde 
summum Deum et Dominum nostrum , ut animam luam et aliorum 
Christianoram , sublatis verbalibus quaestionibus , et sapienlia 
humana amota illuminet ad veram reformationem Politiae Chrì- 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

stiaDae, et sedationem tantarum coniradictionum, ut resecatis 
superfluis tota Christi Ecclesia reducatur ad cognìtìonem et pro- 
palalionem veritatis Evangelicae, et ea, quae sunt exirema inter 
contradicentes reducantur ad concordiani Evangelii , et venis Evan- 
gelii effectus reducatur in lucem, et bonitas ac perfectio Evan- 
gelii efficiatur notoria, et omnibus Christianis manifesta, et in 
fulurum non detineatur in abscondito, sed super candelabrum, ut 
omnibus Christianis prosit et luceat. 

Hoc unum per Christum communem Redemptorem nostrum te 
exoratum velim, ut non mireris de praesenti scriptura , sive inepti 
epistola, aut insipida dictatura, quae processit non a docta per- 
sona, quae caret Philosophia, Theologia et argutiis sophisticis, 
sed tantum pura grammatica imbuta, et qui in forensi exercitio 
et clamosa *) advocatione, sive in dictando causas in foro conten- 
tioso se exercet. Ideo incompte Las meas scripsi, confisus in 
Dei bonìtate. Aut si quid scandali aut ofFensionis, incurristi ex 
istis meis, digneris parcere ignorantiae meae, et solum meum 
considerare animum. Te enim summe veneror et diligo, et ani- 
mam tuam sicut meam propriam in coelis vivere peropto. Scio 
enim et plane"fateor me non esse dignum solvere fimbrias calcea- 
meuti tui, est tamen et Catelli comedunt de micis, quae cadunt 
de mensa Domini. Et aliquando Deus revelat secreta sua parvu- 
lis, quae sapientibus abscondita esse voluit. Et si liceret, desi- 
derarem te videro, tecum alìoqui, et multa ex tuis operibus le- 
gere peropto, exorans tuam Humanitatem, ut me participem fa- 
cere digneris et maxime scripta super Epistolas Pauli, ut fertur 
apud aliquos extare. Deus Optimus Maximus tuam illuminet ani- 
ffiain ad cognoscendam et propalandam Veritatem Evangelicam, et 
Politiam Christianam purgandam et reformandam. Et te felicem 
reddat, quoad ipsum Deum et homines. Vale et Deum prò me 
exora, ut reciproco procedamus. Et me tibi commendo. 

Mantuae VII Aprilis 1546. 

D. tuae Mag. "• et Ex. » 

Servitor 

Carolus de magnis. 

305. No. 3479*. (Voi. VI. p. 170.) (fere mense ApriU.) 

Recmatio Synodi Tridentinae. 

Poftqnam d. T.Iannario 1546. Concilium Tridentinum erat inchoaium, 
Melaachthoni a Principe Electore paulo post mandatum est, ut scribat 



1) clamota] aie scripsi; in apographo levitar: clamorasa 



240 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

recusatioaem huiiis coacìlii. Nam d. 23. lan. soripsit lusto lonae (Co -i« 
Ref. Voi. VI. p. 19 8q.): „De republica scilo Romanum Pontiftcem de- 
crevisse, Synodum Tridentinam non abrumpendamesse, sed suscipieji- 
das cognitiones, et liane Synodum legitimum Ecclesiae iudicium es^^ 
cai parere omnes reges oporieat. Nunc igitur iussi sumus adornare 
scriptum :.RecusationÌ8 Tridentinae Synodi.^^ Hoc primum germanica * 
adumbratnm est, ut Electori iudicandum proponeretur, et deinde ai- 
tine a Melanchthone exaratum est. Ex Georgii Pontani epistola ad 
Electorem fere med. Mart. data (Corp. Ref. Voi. VI. p. 85sq.) intelli- 
gitur, recusationcm latinam eo tempore nondum flnitam esse; d. 3. lanii 
demum uuctor Georgio Principi Anhaltino indicat scriptum flnitum bii 
verbis: ,,Fui aliquamdiu occupatus scribenda recusatione synodi Tri- 
dentinae" (vide Corp. Ref. Voi. VI. p. 170.). 
Hoc scriptum latinum Melanchthonis prodiit: 

1) primum seiunctim sic inscriptum: 

Causae , quare et amplexae sint, et retinendam ducant doctri' 
nanty quam profitentur ^ Ecclesiae^ quae confessionem Augustae 
exhibitam Imperatori sequuntur, et quare iniquis iudicibus^ col" 
lectis in Synodo Tridentina, ut rocant, non sit nuisentienthm. 
Witebergae A. M, D. XLVI. 

2) deinde in hac Sylloge: 

Acta Concila Tridentini M, D. XLVI celebrati: Vna cum Antah 
tationibus pijs, et lectu dignissimis . *) Item, RatiOy cur qui Conr 
fessionem Augustanam profitentur, non esse assentiendum imr 
iquis Concilij Tridentini sententijs iudicarunt: per Philippum 
Melanchthonem. M, D. XLVI, ^«. l. [Basileae apud Oporinumf] - 
19 plagg. S^.). 

3) in Melanchthonis Operum editionis A^ittenbergensis Parte IV. (Witto- 
bergae M.D.LXIUI. Fol.) p. 772 — 788. 

4) in Viti Ludov. a Seckendorf Commentario historico et apologetico de 
Lutheranismo. Ed. 2. (Lipsiae 1604. Fol.) Lib. III. p. 602— 610. 

Germanica eius versio prodiit: 
1) seiunctim sic inscripta: 

95rfac^, warum^ bie «Stente, fo ter Slugfpurgìfi^ett ^onfefflon ;an(K»ttftflV 
t)ttnb enbttic^ ba6e^ ju t^er^arren gebencfett. 9tiid6 roarumb bad ì>timMt 
Irientlfc^e Soncdtum weber §u befuc^en, tto^ barein ju wittigen \fl^i 
OefleHet aué ©SurfurftUdèem S3efel*, ì)ux^ *. qS^iUppum 2RefantiMi. 
^ugd^uti)/ gebr. 6e^ S3a(ent. Ottmar 1546. ìtem 9{ùrn^erg gebr. Wi 
3o6. t)om «erg \)nb mxid) «Reuèer 1546. 



1) De anonymo auctore huius prioris libri viri docti difiTerunt. Alìi pu- 
lant, Car. Molinaeum aut Io. Calvinum aut Petr, Paul, Vergerium eini 
esse auctorem, vid. Odor. Raynaldus Annal. Eccles. T. XXI. P. II. (Coloai 
A^ripp. 1727. Fol.) p. 532. ad anu. 1564. n. 13., et Christ. Aug. Salig M« 
ftanbii^c Jpiftorie be« irlbenttnlf*en eondliumé Gi^attc 1741. 4^) p. 432. not.c; 
alii, quibus assenlior, trancisc, Dryandrum Hispanum, vide Gè. Theod. 
Strobel 9leuc 53e^trdge jur !iiitteratur befonber^ beè \td)^ti^nUn 3tt^tiunb<tt« 
V.Sbd. 2. Stucf (9lurn6. u. 5irtborf 1794. 8^) p. 231— 244., qui hunc libmm 
BasiUae in officina Oporini impressum esse indicat. 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. 241 

2) Ex Edit. Norimbergpnsi repetita est in Frid. Hortlederi opere: 

Son ^en aSrfaci&en tejj Xcutféen 5lricfté. ^àifer Sart be§ V. 51. 1546 t)nb 
47. (®cta 1645. Fol.) Tom. I. Lib. I. e. 44. p. 622 — 635. 
De hi8 aliisque scriptis similis nrgumenti vide Io. Gè. Schelhorn Amoeni- 
latt. historiae eccL et liler. Tom. II. (Francof. et Lips. 17.?8. 8^) p. 381— 888. 
— Latiuum illud MelaDchthonis scriptum li. K recuditur ex Illa Sylloge sub 
sr. 2. receusila, quam cum edilioue Wittenbergensi anni 1564. in eius Operum 
Parte IV. (nr. 3.) atque Seckendorfii Commentario (nr. 4.) contuli. Ch. Gottli. 
Neodeiker editionem Willenbergensera anni 1546. (nr. 1.) cum Seckendorfii 
texta (or. 4.) contulit, et graviorcm utriusque varietatem in libro suo: ^erf* 
wMtìit ^ftenfìùcfe aué ì>m 3cita(tcT ^cr dteformatton. li. ^btB. (!Rùrnberg 1838. 
^•.) p. 748 — 750. uot. 22. proposuit. 

Causae, quare et amplexae sint, et retiiiendam ducant doctrinam, 
qnam profileRiiiv Ecclesiae, quae confessionem Auguslae exìnbitani 
Imperatori sequiinlur: el qiiare iniquis iudicibus, collectis in 
Synodo Tridentina, ut vocant, non sit adsentiendum: 
per Philippnm Melanchthonem. 

Etsi ex magnitudine pericnlorum nostrorum, sumptuum et 
labomm, satis inlelligi potest, nos nec ciiriosilale , nec prava ali- 
qna cupiditate, nec coeca pertinacia, genus doctrinae, Dei bene- 
ficio instauratnin in Ecclesiis nostris , in quo iain consenescimus *), 
reiinere et propagare: tatnen de Consilio et volunlate nostra hic 
rursus quaedain dicenda sunt, non modo ut honestis hominibus 
huius aetatis nos purgemus, sed eliam ut universam posleritatem 
Chrislianam praemoneamus, ne ex criminationibus et condemna- 
Uonibus adversariorum de nobis iudicel, sed et caussae fontes, 
el nostras voluntates vere considerel. 

Reddenl enim Deo omnes homines ubique lerrarum rationem 
sui iudicii de nobis, quia non agimus privatam aliquam caussam, 
sed Evangeli i doctrinam de vera invocatione, de vera agnitione 
Domini nostri lesu Christi , el de omnibus parlibus vitae Chri- 
slianae necessariis profilemur , quam *) Deus exaudiri vult a toto 
genere humano, ut colligatur aeterna Ecclesia ex omnibus gentibus. 

Quare iterum et vere affìrmamus exaudienle universa Ecclesia 

• " 

In coelo et in terris'), et testem voluntatis noslrae facimus Deum, 
^os praecipue moveri severissimis el immulabilibus Dei praeceplis, 
^l hanc ipsam doclrinam Evangelii puram , quam Ecclesiae nostrae 
'Sonant, amplectamur, nec abiiciendam esse censeamus, quae iubenl 
J*ecle invocare Deum iuxta Evangelium, el vetanl idola coli, el 



1) consenescimus,] Opp.. Mei.: non consenescimus, 

2) quam] Seckendorf: quod 
.3) terris,] Seckend. : terra, 

Supplem. leiuebUi. |() 



242 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

religioni Cbristianae Ethnicos furores misceri. Sic enim inquii 
primuni uiandaliim: Non habebis deos alienos. el *) sccundum: 
Non assumes nomen Dei *) lui vane. Et pater aeternus iiiquit de 
filio: Hunc aiidite. Et Paulus ait: Si quis aliud Evangelium docel, 
anathema sii. Uem, Fugite idola. 

Haec fulmina coeleslia et') coégerunt nos assentiri prolalae 
verae doctrinae, et adhuc cogunt nos, ne eam abiiciamus. Non 
opes, non voluplates, non imperia, denique nullae res bumanae , 
movent animos noslros, ut cum summis periculis et laboribus tot ^ 
iam annos ab aliis dissentiamus, quorum bcnevolentiam et con- 1 
iunbtionem omni officio in aliis rebus tueri cupimus. Sed doctri- 
nam coeleslem anteferre nos necesse est, ut praecipitur: Oportet 
Deo magis obedire quam hominibus. Nec ignoramus, ab homi- 
nibus profanis hunc piam voluntalem nostram terribili oratione 
vituperali. 

Primum, multi sunt athei, qui, cum omnes religiones pariter 
commenlitias et fabulosas esse arbitrentur, inllectendam esse*) 
Ecclesiae doctrinam ad tempora, et ad potentum sensus atque 
opiniones dicunt, ac fremunt inanibus verbi*, ut ipsi dicunt, mul- 
larum gentium Iranquillitatem et imperia turbari, voluutque ouiui- 
bus religionibus concordiam anteferri '). 

Quanquam autem valde dolemus tantis contumeliis Deum el 
filium eius Dominuin nostrum lesum Christum et Ecclesiain Dei 
affici, ut religio dicatur fabulosa esse, et postponenda otio el 
tranquillitati imperiorum: tamen nunc breviter respondemus, nos 
abhorrere ab illis opinionibus Epicureis, easque execrari. Dele- 
clentur®) illa sapienlia oralores adversaiiorum, qui eam ex ran- 
cidis Ei)icureorum libellis excerptam passim nunc edunt'), et hoc 
velut Sirenum canlu mullorum aures deliniunt, et meutes eonio 
a Deo averlunt. 

Nos affirmamus doctrinam de Deo commendatam Ecclesiifl 
illustribus teslimoniis, in quibus se Deus patefecit ®) humano g^ 
neri, verani el salutareuì esse, el^j Paulus inquit, Potentiam Dw 

1) prhiìum miind.: Non hab. d. al. et] lia(»c apud Scckend. desuni 

2) Dei] Sockt'iid. : Domini 
l\) el] a Seckend. Icxtu abest. 
•1) osse] Srckcnd.: ctinm 
5) antcforvi.] Srckend. : anteferre. 
()) Dclectentur] Seckend.: Deleetanlnr 

7) edunl,] Opp. M«l. : eduounl, 

8) patefecil] Seckend.: palefacit 

9) et] Seckend.: et ut 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. S43 

esse ad saliitem omni credenti. Ac Deo gralias agiimis, quod 
ifflinensa misericordia ex arcana sede sua prodiens se patefecil 
generi humano, et filiiim iiiisil, ut prò nobis victima fìeret. Et 
sentìmus praecipue hoc offìcium ab omnibus hominibus tlagitari, 
ut liaec beneficia Dei agnoscanl et celebrent. ut loan. 14. dicitur: 
Si quis diligit me , sermonem meum servabil , et pater meus di- 
liget eum, el ad eum veniemus, el mansionem apud eum facie- 
mus: Qui non diligit me, sermones meos non servat. Sit igitur 
prima cura tuendae puritatis*) Evangelii, nec sumant sibi ulli 
homines aut angeli tanlam audaciam, ut aeterna decreta Dei*) 
corrumpant, aut mulent'), sicut initio fecit diabolus, Hevam a 
decreto divino abducens, et postea omnibus seculis fecerunt ido- 
lorum et impiorum dogmatum architecti. 

Nec sumus adeo rudes vilae communis, eum quidem et nos 
difficilibus tempestatibus, Deo iuvante, regamus nostras politias *), 
ut non intelligamus , quantum bonum" sit ordo politicus, et con- 
cordia in singulis regnis, et quanta virtus sit cavere, ne temere, 
ne errore, ne causis non vaìde necessariis eius ordinis harmonia 
lurbetur. 

Ament omnes et venerentur imperia, sed propter Deum, qui 
se in imperiis recto coli iussit, non amemus imperia extruso Deo 
autore, nec putemus hanc hominum societatem tantum ideo coiisse, 
ntcoUatis operis quaerant voluptates, et earum instrumenta, quales 
fiienint civitates Sodoma, Sybaris, Thebae, et similes. Sed sint 
imperia tempia Dei, et ad hoc offìcium praecipue conditos esse 
bomines . agnoscamus , ut Dei notitia in eis luceat, et congregatos 
esse divinitus, et societatem mirandis vinculis generationis, edu- 
cationis, officiorum, contractuum, gubernationis, defensionis copu- 
lalain esse, ut veram Dei notitiam docendo el confitendo, alii 
aliis tradamus'). Sit igitur hoc praecipuuui offìcium in vita, longe 
anteferendum otio et tranquillitati imperiorum, veram de Deo 
doctrinam discere et tueri. 

Secundo, alii nos vituperant callidiores, qui -eum dissimu- 
lent') se esse atheos, studium religionis prae se ferunt, et arro- 



1) puritatis] Seckend.: ventali» 

2) decreta Dei] Seckend.: Dei decreta 

3) aut motent,] apud Seckend. desunt. 

4) n. politias,] Seckend.: n. ccclesias el polilias, 

5) tradamus.] Seckend.: Iradanl. 

iS) dissimulent] Seckend.: dissimulant 



244 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

gant sìbi tiiulum ^) Ecciesiae Dei. In liac aiunt semper manere 
veram doctrinam, necessariam ad salutem. Quare cum nulla iiudc 
sint idola, nulli errores pugnantes cum articulis iìdei in ilio 
coelu, qui iam aìiquol seculis*) regil Ecclesiam, vociferantor, 
aut falso quaedam in doclrina usitata et usilatis ritibus repre- 
bendi, aut seditiose res parvas exagitari, quas condonali com- 
muni tranquillitati melius esset. 

Cum auteni saepe alias refulata sit liaec iactuntia adver- 
sarionim, qui magnos et veleres Ecciesiae morbos occullanl: 
nuuc tantum orabimus omnes bonestos homines, non fascinalos 
stulta superstitione , ut circunispiciant loto orlie terraium collegii 
sacerdotum piena inscitiae et spurciliae'), et videant in templU 
populiim ad diversas statuas prostratum , ab aiiis alia dona potere: 
et non modo singularum gentiiun , sed pene singulomm oppidorum 
alia numina esse, quorum invocatione mentes a vera Dei invo- 
cnlione abduci tam manìfestum est, quam manifestum est in bruma 
nobis diem breviorera esse quam in aeslivo soìstilio. 

Deinde considerent et*) profanationem coena Domini, quae 
partim in Ihealricum spectaculum con^'ersa est, partim in quac- 
stum collata , el multis modis contaminatuv. 

Haec cum considerant prudentes, nihilne mali pulant esse 
tetras libidiniim confusiones? statuarum invocationes? et varias 
coenae Dominicae piofanationes? Quae cum ante haec tem- 
pora pii eruditione et prudentìa antecellentes semper deploi*arint, 
nunc homines astuti defendere praestigiis verborum conantur. At 
res loquitur ipsa , haec exempla Ethnicorum similia in Ecclesianif 
diaboli artificiis invecta esse, et paulatim conlirmata. 

At non errat, inquiunt. Ecclesìa. Quae est ista impudentia? 
Cum in conspeclu sint tam tetra mala, noUe tamen fateri errala?') 

Non dubium est'), et fuisse semper, et esse homines pios 
in Ecclesia, qui plerosque errores. et deplorarunt, et reprchea- 
derunt, alii magis, alii niinus perspicue. Ita manet in Ecclesia 
veritas. Interim tamen, ut praedictum est, dominati sunt i» 
Ecclesia Pontifices profani , qui imperia et lyrannides pluris fé- 
cerunt quam doctrinam, et indocti sacerdotes el avari monachi 



i) «irrogaiil sìbi tituluin] Heckend.: iaclitant nomeu 

2) aìiquol seculis] Seckinid.: aunos sexcentos continuus 

3) iusciliue et spureitiae,] Seckend. : inscitia et spurcitie, 

4) el] Seckend. : etiam 

5) errata?] Seckend.: errare. 

6) eit] apud Seckend. deest. 



SiUPPLEMENTA ANNI 1546. t43 

maltos errores sparseruni. Et coeca mullitudo facile capitur plau- 
sibili doctrioa, quae stultìs adfeclibus blanditur. 

Honim iudicia el exempla non tribuantur Ecclesiae Dei. Nam 
et praedixit vox divina, non solum multos extra Ecclesiam Dei 
Evangelium oppugnaturos esse, qimles sunt Ethnici^), Mahome- 
tislae, sed eliain in hoc ipso coetu, qui titulum habet Ecclesiae 
Dei, magnam foie multitudineni fascinatami) pravis opinionibus, 
el a vera invocatione aberrantem. 

Ac Petrus nos ad exemplum Israelitai^m deducit: Fuerunt et 
pseudoprophetae in populo, sic inter vos erunt. Quanta multi- 
tQdo fere omnibus temporibus in Israel idola coluit. Et sacer- 
dotes ipsi, qui (ut nunc loquuntur homines) ordinariam guberna- 
lionem tenebant, vera sacrifìcia depravabant, et prò iustitia fìdei 
extemam hypocrisin ceremoniarum docebant , quam cum Prophetae 
laxarent, saevitia, ut nunc quoque fìt, exarsit. 

Et post Macabaeos, cum sectae duae siimmam potentiam te- 
nerent, Pharisaei et Sadducaei, fateri necesse est, non solum 
paucos in vulgo, sed magnam turbam sacerdotum, interpvelum 
legis, iudicum, tetris erroribus inquinatam fuissc. 

Haec cum accideriut in iila parva politia, quae nervos disci- 
plinae plures habuit, quam Ecclesia dispersa nunc in barbaricis 
imperiis, cogitemus et hanc postremam mundi senectam multis 
morbis et deliriis obnoxiam esse, et Prophetae querelam ad haec 
secala quoque pertinere, qui ait: Nisi Domiuus reliquisset nobis 
semen, sicut Sodoma facti essemus. Imo quid tam simile est, 
quam Sadducaeorum agmini. Epicurei Pontiiices et Cardinales, et 
Pharisaeis, sacrificuli et monachi, qui suos rilus in quaestu ha- 
bent? nisi quod aliquanto plus pudoris in illa politia ludaica*) 
fiiisse consentaneum est, quam nunc est in coUegiis Pontificiis, 
ci monasteriis. . Erant enim mariti , et domesticam dìsciplinam *) 
ntcunque tuebantur, et minus erant oliosi. 

At parvjos naevos, inquiunt nonnulli, et aliquas anicularum 
ineptias reprehenditis , quas, nisi essetis nimis morosi et fisfiìffi" 
ìtoiQoi, dissimuiarelis piopter communem concordiam. Plus enim 
locet orbi Christiane tara atrox dissidium, quam illae leves inepliae, 
uae taxantur. Nec fuit unquam ulla aetas, nec erit in hac homi- 
um infirmitate, sine multis morbis et hallucinatìonibus. 



1) Ethnici,] Seckend.: ethnlci , ludaei, 

2) fascinatam] Seckend.: faHcinatorum 

3) politia iadaica] Seckend.: ludaica politia 

4) dometticam dìscipliuam] Seckend.: discipUnam domesticam 



246 SI3PPLEMENTA ANNI 1540. 

Hac oralioiie homines, qui perhibcri volimi politici, exle- 
liuaiit erraUi, quod eo *) fit, quia levitar curant gloriam Dei, el 
suae iitiiitati aut tranqiiillitati malunt consulere. Qnare verborum 
praestigiis aut teguut, aut excusaut multa horrenda mala. Non 
enim de parvis tantum rebus aut paucis dissensio est, nec taii- 
lum aniculaium superslitiones laxainus. 

Exlaiit scripta doctorum velerà el recenlia, quae defeiidunt 
haec porlenta. Negaiit in scriptura Prophetica et Apostolica Imnc 
Meni, qua accipienda est remissio peccalomm, contineri, cum 
Petrus hunc esse universae Ecclesiae consensum affìitnet, inquiens: 
Huic omnes Prophelae testimonium perbibent, remissionem pecca- 
loruui accipere per nomen eius, omnes qui credunt in euin. 

Nec obscuruni est, quam letrain senlentiam propugneul ad- ■ 
versarii, cum iubenl uniuscuiusque menteni in perpetua dubila- 
tione nianere, an liabeal remissionem peccatormn. Postea fin^nl 
dari remissionem propter cuiusque merita, imo etiam propler 
vota monastica, propter venales missas, qnas scribunt etiam ex 
opere operato mereri remissionem facieiìti et aliis. Deinde eoe- 
nam Domini et ad mortuos perverse Iransferunt. 

Doctrina de vera poenitentia, caligine opinionum, de enume- 
ratione, et de salisfaclione, prorsus obscurata fuit. 

Quales fere loto orbe lerrarum in templis idolomaniae con- 
spiciuntur, ubi ad cerlas slatuas fmnt concursus, et honiinibns 
tribuitur honos proprie debilns Deo aeterno patri, et filio eius 
Domino nostro lesuChristo, et Spirilui sanclo, scilicet Invocali©. 

Quae eloquentia seu hominum, seu angelorum, satis deplo- 
rare potesl animarum exilia, quae perenni propler legem, quae 
coniugia prohibet? Ac mnlla concurrunt mala in immundo coeli* 
batu. Primum, vere Deus irascilur vagis libidinibus. Deinde 
mentes poUutae non possunt invocare Deum: ruunt igitur ex aìii» 
sceleribus in alia, tanquam vasa irae. 

Ad haec mala accednnt inscitia et negleclio minislerii Evan- 
gelici tanta, ut passim aut nullae conciones, aut futiles audiantar, 
et disciplinae ])rorsus nulla*) sii cura. 

Non igilur pauci tantum in vulgo peccant, nec leves tantum 
ineptiae a nostris laxanlur. Magni errores, contumeliosi adversus 
filium Dei, el perniciosi mentibus, el atrocia scolerà defendunltir 
magna autoritale ab adversariis, qui se iactitant ordinariam pote- 



1) t'o] apud Scckcnd. det'sl. 

2) disciplina^ prorsus nulla] Seikcnd.: discipHiiarum nulla prorsus 



SUPPLKMENTA ANNI 1546. 347 

• 

>talein in Ecclesia tenere. £l additili* saevitia ad slabiliendos 
ìrrores, et confirinanda multa vitia, qiialern antea nunquam exer- 
uemnt guberuatores , qui non fuerunt Etlinici. 

Cum igitur in conspectu sint tunla mala Ecclesiae, errores, 
dola, libidines, neglectio ministerii evangelici, suevitia, non so- 
m agnoscenda sunt, sed omnes liomines ubique terraium ex-. 
avescere eorum conspectu, et cogilatione irae Dei debebant. 
lon enim de nihilo dictum est, sonante Dei voce certissimis testi- 
loniis in monte Sinai, inter fragores horrendos, et fulmina aetei- 
as poenas denuntiantia idolorum cultoribus: Non habebis Deos 
lienos coram me. Ego sum Douiinus Deus tuus , visitans iniqui- 
itein patrum in filios, eie. 

Hanc vocem cum oderei Deus, tremuerunt longa montium 
iga, saxa, scopuli: et verani esse, poenae mundi quolidianae 
slendunt. Si qui igilur banc concionem ridenl, el praesentibus 
Dluptatibus fruendum censent, et inanem curiositatem ducunt, 
Qxie inqiiirere veram de Deo et de vera invocatione doclrinani, 
lis ipsis scopulis et saxis rupis Sinai duriores sunt. 

Sed non dubiiun est tristissimas poenas conlemptae *) vocis 
ivinae, vagari*) omnibus temporibus per tolum genus hunianum, 
l sequuturas esse post hanc vitam, cum fìlius Dei se iterum 
mndo ostendet, ut suam Ecclesiam ornet aeterna gloria, el hostes 
orribili et non desituro incendio puniat. 

De hoc ipso iudicio interea commonefieri nos ') slatuamus, 
um hicendia orbis terrarum, ruinas regnorum, confusiones reli- 
iomjm, domesticas calamitates infmitas, magno dolore*) spectamus. 

Sed aliqui non omnino ferrei fatentur aliquos Ecclesiae mor- 
os, et ul ipsi molli vocabulo nominanl, abusus esse. Nobis 
unen iuste irasci ordinariam polestatem, id est, summos orbis 
ìrranun principes inquiunt, quia sine ipsoruni iudicio el autori- 
ite quasdam opiniones, aliquot seculoruni consensu confìrmatas, 
quosdam ritus aboleverimus. ' 

Negant privatis et paucis concedendum esse , ut sibi iudi- 
im sumant de re comnmni, de statu Ecclesiae. Et videtur se- 
otura infinita dissipatio, si cuilibet in vulgo sententias el rilus 
) arbitrio mutare licebit. Quid enim manifestius est, quani in 



1) conlempta»*] aputl Seckeiid. decsl. 

2) vagari] Seckend.: el vagari 

:^) e il ni 111 Oli e fieri nos] St'ckeud. : nos i-.oniinont'fieri 

4) m. dolore] Seekeud.: ni. cum dolore 



248 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

popiilo maximam esse *) mulliliidinem iiiimicam religioni et Icfi- 
bus, ciipidam infinitae licentiae, invidentem alienae polenliae, 
seditiosatn, incoiistantem, lapaceni, denique audacia et furore 
praecipilemV Hanc armare hac persiuisione, ut putel sibi licere 
dogmata et leges mutare aul deiere sine snperiorum iudìeìo, surama 
amentia, et atrocissimum scelus videtur. 

Nec velerà tantum exempla commemorant, sed etìam recenliu. 
Ut cum Ulyssis socii ventos ex utre, in quem inclusos Aeolus 
Ulyssi dederal, emiserunt, passim in diversas aéris regiones eriim- 
pentes contrariis flatibus mare agitarunt, ut ingentes procellae 
navim undique quassarent: Ita nunc postquam semel proposituai 
est exemplum ab ordinaria potestate discedendi, mullis locis 
bomines fanatici, palam furiosi tragicos tumultus in Ecclesiis ex- 
citarunl. Hos igitur iudicant nervos atque artus esse*) sapientiae 
in viris politicis, acerrime propugnare ordinariam autoritaleiu, 
receptos mores, et communem consensum. 

Hanc terribilem oialionem , tanquam caput Gorgonis , omuibus 
aetalibus ecclesiae obvertunl*) potentes, quae ad intlammandam 
regum iracundiam valde accommodata est. 

Nec vero nihil movemur nos hac atroci oratione. Nam ci 
nos pacem, concoidiam principum, et*) imperiorum tranquilli- 
tatem optamus. Nec ab ordinaria potestate sine perspicuo man- 
dato divino dissentiendum esse censemus. Nec laxamus frenos 
multitudini, sed hoc sentimus et probamus, quod Apostoli con- 
sentienles dicunt: Oportet Deo magis obedire quau) hotninibus. 
Semper ita omnes sani iudicarunt, divinam autoritatem humanae 
anteferendam esse. 

Sed praecedat, inquiunt, cognitio. Ulinum quidem esselw 
gubernatorum Ecclesiae pietas, ut gloriam Dei, et salulein ani- 
marum anteferrent suis cupiditatibus, et doctrinam emeiidarenl 
ipsi, et disciplinam pie regerenl. Sed Deus Ecclesiam suain iU 
gubernat, nt tradiderit nobis Evangelium, quod est aeternuoi el 
immutabile decretum divinae voluntalis, certo comprehensum in 
scriptis Propheticis et Apostolicis. 

Ab hac regula vetat discedere, etiamsi superiores, aul plu- 
rimi eam negligant et abiiciant. Et quia ipse immensa miseri- 
cordia coUigit, et subinde instaurat Ecclesiam, excitat doctoreb 



1) maximam cstìe] Sectieiid. : esse maximam 

2) nervos atque artus esse] Seckeud. : uervos esse alque artus 
J3) obvertuat] Seckend.: obverterunt 

4) et] apud Seckend. deest. 



SUPPLEBiENTA ANNI 1540. 249 

et Incem doctrìnae resliluit, qua agnita, neminem vxill expectare 
humanas cognitiones aut hominum iudicia. 

Clamai aeteinus pater de lllio: Hìc esl iìlius meus dilectus, 
flunc audite. Si vere slatuimus esse Deum conditorem et iudi- 
ceoi, ac patefactum esse, et vero amore nostri misisse fìlium, ut 
aeternam Ecclesiam *) colìigat: huic eius mandato etiam parendum 
esse slatuumus*), ut filium salutis nostrae causa nnissum , et 
illusliibus testimoniis, resuscilatione mortuonim, et aliis mira- 
calis commendatum loti generi humano , audiamus , eique summa 
reverentia obediamus. 

Hoc aelernum et immutabile mandatum: Hunc audite, ante- 
ferendum esl non solum universae humanae aulorilali, sed eliam 
aliis rebus*) omnibus, quas homines suo ordine recte*) expetunt, 
vilae nostrae, facullatibus, imperiorum tranquillitati, paci. 

Non feri, non Sffjogyoi homines erant Apostoli: sed patriam, 
ni cives in optimis familiis nati, maxime') amabant, veneraban- 
tuv lemplum, in quo se Deus toties patefecerat, lolumque ordi- 
nem politiae ludaicae, qua sciebant in loto genere humano nuUam 
esse pulchriorem politiam, magis quam vilam suam diligebant. 
Denique norant utrumque a Deo praecipi, ut res obscurae ad 
collegium sacerdotum, quod minislerio ad templum fungebatur, 
referrentur, et iudicatum iìerel, ut Deuteron. 17. •) scriptum est. 
Hi lamen nec referunt de Evangelio ad id consilium ^) , nec ob- 
leinperant prohibentibus spargi novum doclrinae genus, quia iam 
anlea audieranl vocem aeterni patris de filio: Hunc audite. Imo 
norant, in omnium prophetaium concionibus praecipi de audiendo 
Messia, eliamsi Ponlifìces, Reges, et Principes ei adversaturi 
essenti ut in Psalmis dicilur: Osculamini fìlium. Item, Tu es 
sacerdos in aelernum. 

Nec tantum illa vox coelcbtis aeterni patris, aut illa dieta in 
Prophetis, ad Aposlolos, aut Aposlolorum tempora perlincbant, 
sed ad omnes homines omnibus aetalibus pertinent. Audita voce 
filii Dei in Evangelio, necesse esl omnes obedire. Et qui non 
ludieril, inquii Deus, ego ultor ero. 



1) ueteruam £cctesium] Seckeud. : Ecclesiam aeternam 

2) etiam par. esse statuamus,] Seckeud.: parendum etiam esse statuimns, 

3) aliis rebus] Seckend.: rebus aUis 
l) recte] apud Seckeud. dt-est. 

ò) maxime] apud Seckeud. deest. 

0) Deulerou. 17.] Seckend.: Deut. U. 

7) eoDsilium,] Seckend.: Coucilium, 



250 SUPPLEMENTI ANNI 1546. 

Sed reclamarli adversarii: Multa sunt obscura, quorum decla- 
ratio prius ab ordinaria poleslate pelatur. Scimus haec*) pluusi- 
biliter dici ab adversariis, qui si hoc serio dicuiit Evangelium 
esse ambiguum et incerlam doctrìnam, quid aliud esse cogitani, 
quam Sphingos aeiiigmata? ut nuper quidam ex adversariis nostra- 
rum Ecclesiarum scripsit, nuUuui esse verbum in scriptis Prophe- 
ticis et Apostolicis, quod non varie intelligi possit. 

Profecto horrenda contumelia Deum affìciuut, qui sic de ipsius 
sermone iudicant. Etiam sicubi in parte aliqua non statim se 
rudibus offert sententia, lamen summa doctrinae perspicua est 
Nulla in Decalogo est ambiguitas. Vult enim exlare *) et exaii- 
diri Deus suam sententiam ab uni^rso genere humano , sine ulla 
ambiguitate, adversus peccatum. Deinde loti -generi humano no- 
tam vult esse hanc consolalionem , prolatam ex arcano sinu: Re- 
mitti nobis peccata, et fieri nos haeredes vilae aeternae propter 
filiuni'), non propter nostras virtutes. Et hoc ingens beneficium 
fide accipiendum esse , statuendiunque singulis in poenitentia vere 
se recipi propter lilium Dei*), ac oportere in nobis, postquam 
recepii') sumus, lucere hanc fidera, et existere iusliliam bonae 
conscientiae. 

Haec doctrinae capita nec obscure, nec ambigue tradita sunt. 
Et si quid est in uUo articulo obscuritatis , addidit Deus scriptis 
perpetuam vocem ministerii Evangelici, qua imperili erudiuutur 
de vera inlerpretatione. Id ministerium docendi Evangelii et fuisse, 
et esse in nostris Ecclesiis negari non potest. Et sunt et i'uerunt 
studia doctrinae Evangelii apud nos, ut fìlius Dei praecipit*): 
Si quis diligit me, sermonem nieum servabil. 

Quare non temere sententias inexploratas aul sparsevunl nostri 
doctores, aul nos recepimus. Sed et doctores et nos, propter 
gloriam Dei et salutem nostram, consideravimus fontes doctrinae, 
contulimus Ecclesiae testimonia''), quaesivimus antiquilalis sin- 
cerae tempora ®) , ne novas aul ambiguas sententias amplectereniur. 

Atque ita servai Deus semper in Ecclesia veritatem, non in 
ilio coetu, qui prophetica et apostolica scripla negligit, et prae- 

1) haec] Seekcnd. : hoc 

2) extare] Seckend. : exponere 

3) pr. filium,] Seckeud. : pr. Filium Modiatorem, 

4) Dei] apud Seckend. deest. 

5) recopti] Seckend.: renati 
'i) praecipil :] Seckend.: praecepit, 
7) testimonia,] Seckend.: tempora, 
H) t'-'mpora,] Seckend.: testimonia, 



,* *Sl5Ì^ SOPPLEMENTA ANNI 1546, 851 

seutes religiones propter tranquilJilalem boni consulendas esse 
ducil, qualescunque sunt, ut dicunt multi perverse pliilosopliantes : 
nec in *) iis qui curiositate aut ainbitione quaerunt novas opi- 
nioues, aut iil poteutum adfectibus serviant , applaudunt erroribus ; 
sed in aliis, qui legunt, discunt, et ainplectuntur Prophetica et 
Apostolica scripta, veritatem aniant, testimonia veteris Ecclesiae 
probata inquirunt, et humanis opinionibus Dei voluntatem ante- 
feiuut: quales non solum apud nos et sunt, et fuerunt*), sed 
sunt passim in toto orbe terrarum multi docti et pii, quorum 
aliqui profitentur, quod sentiunt, aliqui metu impediuntur, quo 
miniis paiam ostendant suam sententiam, hi tamen assiduo gemìtu 
Ecclesiae emendalionem optant. 

Ut igitur ne nos quidem concedendum petulantibus ingeniis 
indicamus •) , ut rectas et vera autoritate traditas sententias mu- 
lent, ut fecerunt Anabaptistae : ita econtra ubi perspicua est vo- 
luiilas Dei, obediendum Deo esse*) affìrmamus, nec expectandam 
esse cognitionem humanam. Certe illorum cognitio non expectanda 
est, qui palam sunt hostes veritatis. 

Deinde, etiamsi qua esset obscuritas, cur rebus non iudi- 
calis damnantur nostrae sententiae, et multi honesti homines 
propter solam purioris doctrinae confessionem interficiuntur? Ea 
in re certe hoc nostri iudicii est, nec trucidare insontes, nec 
adiuvare aut approbare alienam saeviliam'). 

Exarserat iniusto odio Saul adversus Davidem. Interea filius 
lonathas, etsi erat in eo *) pietas erga patrem, et reverentia erga 
regem praecipua: tamen minister esse iniustae crudelitatis noluit. 
Multi vero alii praesentem potentiam pluris quam caussam fa- 
<iiebaHt. 

Quam multis locis sacerdotes docti et sancti ') tantum pro- 
plerea necati sunt, quod manifesta errata invocationis mortuorum 
Uxariiut, quae in ipso iudicum consessu aliqui in animis suis®) 
bacile improbabant, ut postea eos fateri audivimus. 

Cum igitur verissimum sit, ad proprium uniuscuiusque iudi- 

1) in] apud Seckend. deest. 

2) fuerunt,] Seckend.: fuenint aliqui, 

3) coacedcndum pct. ing. ìudicamu8,] Seckend.: petulantibus iugeniis 
i>»U'i'(iena,iin iudicavimus, 

4) Deo esse] Seckend.: esse Deo 

5) saevitiam.] Seckend.: sententiani. 
<i) erat in eo] Seckend.': in eo erat 

7) docti et sancti] Seckend.: sancti et docti 

8) suis] :.'pnd Seckend. deest. 



252 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

cium pertinere, ne in re vel sibi probaia, vel dubia, saevitiam 
exeiceat, aut adiuvel, nemo nobis iuste succensere polest, quod 
saevitiae, qnae quidem a monacliorutn furore et Pontificum super- 
bia orla est, socii esse noluimus: sed ut lonathas, hominesinno 
cenles, pios, doctos, Deum invocanles prò nobis, utiliter ser- 
vienles Ecclesiae leximus, praesertim cum nos eliam, ut*) re 
iudicata, causam probaremus. 

^'am cum Ponlifìces iiullam legitimam cognilionem instilue- 
reni, et manifestam verilatem damnarent, et magna asperilale 
idoìornanias slabilirent, assentire*) iniuslis iudiciis non potiiimus. 

Quare diu disputala re et deliberata ciun eruditis et piis, 
hoc') doclrinae genus, quod unum diiigenter consideratis fonti- 
bus, id est, sciiptis Propheticis et Aposlolicis, et collata omni 
antiquitate, videmns esse perpetuum consensum catholìcae Eccle- 
siae Dei, hoc est, omnium eruditonim et piorum, qui fuerunl 
omnibus seculis in Ecclesia Dei: quod quidem in Symbolis, Apo- 
stolico, Niceno et "Athanasiano breviter comprchensum est, et 
probatissimorum scriplorum post Apostolos testimonia habel, pro- 
pter gloriam Dei et salutem nostram amplexi sumus. Scimus non 
esse^^gignendas novas opiniones de Deo, ut audacissime feceninl 
cultores idolorum, et Philosophi, et multi fanatici homines: sed 
reverenter tuenda est unica doclrina, in qua Deus ipse illustribus 
teslimoniis se patefecil. 

Ideo nullam novam opinionem proponi in Ecclesiis iioslris 
passi sumus. Sed veterem, veram, et unicam Ecclesiae Dei do- 
ctrinum incorruptam proiitemur. Ac ut sciri possit, quaenamilla 
sii, exlat confessio nostra Augustae exhibita, quae su mmam bre- 
viter continet: quam quidem congruere ad symbola, Apostolicum, 
Nicenum, et Athanasiauum, et ad perpetuam sententiam proba- 
tissimorum scriplorum, qui in Ecclesia post Apostolos fueruul, 
non dubium est, si modo dextre et non caliunniose de scripto- 
ribus illis iudicetur. 

Et quicunque erunt evenlus , Deo aelerno patri Domini nostri 
[esu Christi gratias agimus prò hac Evangelii luce*), quae mon- 
slrat veram invocationem Dei, et firmam cousolationem animorum, 
et normam vilae, quae res omnibus inter summa bona ducen- 
dae sunt. 



l) ul] apud Seckend. deest. 

■-?) assentire] Seckend.: assentir! 

'.\) hoc] Opp. Mei.: et hot 

4) Evau{jelii luce,] Seckend.: luce evangelii, 



SUPPLEMENTA ANNI 1^46. 233 

Neque enim Epiciireonim iiidiciis movemur, qui alios bono- 
rum fines, alias oielas rerum expeteudaruni propouuut: sed con- 
dìtuoi esse genus bumaiium scimus, ut in eo notitia Dei luceat, 
etili de Deo vera testimonia dicat, eiusque consuetudine in vita 
aeterna fruatur. ^ec maius praesidium esse in hac vita homini, 
in omni genere periculorum, quam scire veram invocationem Dei, 
ut scriptum est: Turris fortissima nomen Domini. Quare vera 
agnilione Dei nibil optabilius est. 

Et qiianquam eventus in liac vita varii sunt, ut omnium tem- 
porum exeiijpla ostendunt veritatem non sine magnis periculis 
retineri: lameu Deus eam non prorsus deieri sinit. Et nos qui- 
dem speramus Deum huius oificii nostri*) memorem fore, quod 
saevitiam in sacerdoles pios et innocenles noluimus exercere, 
sicul dictum est: Beatus qui inlelligit super egenum et pauperem, 
ìd die mala liberabit eum Dominus. 

Nec sumus adeo feri, aut rudes vilae communis, ut terribili 
clamore de ordinaria potestate prorsus nihil moveamur, cum voci- 
feraiìtur multi, non fuisse mutandam doctrinam aut ritus, sine 
ordinariae poteslatis iudicio et compi obatione, quia et ordo Eccle- 
siae lurbetur, et exemplum sit periculosum. 

Haec tragico exaggerata multos adversus nos incitant, nec 
nihil movent animos noslros. Nam et nos ordineni et gubernatio- 
nis vincula intelligimus et magnifacimus. Sed buie nostro dolori 
opponimus multa perspicua mandata Dei, quibus severissimae con- 
ciones*) additae sunt. Filius Dei inquit, Neque in hac vita, ne- 
qne postea remitti blasphemiam, quae centra Spiritum sanctum 
dicilur. Hac moniti voce bomines ubicunque sunt , posteaquam 
audierunt veras sententias, et re cognita eas intelligunt, seve- 
rissima lege cogi se agnoscunt, ne veritati divinitus monstratae 
adversentur. 

Quid igitur faceremus in articulis mullis, quorum perspicuitas 
omnes sanos adsentiri convincit ? ut de indulgentiis , de sacer- 
dotnm coniugio, de manifesta profanatione coenae Dominicae, 
qiiam sacrificuli indocti, ignorantes quid agant, el quid sii sacri- 
icium, tote orbe terrarum venlris causa in theatricum spectaculum 
raiisferuntV Num adversaremur Spiritui sancto manifesta scolerà 
axanti? el rei horrendae blasphemiae fìngerenms nobis hanc ex- 
usationem, quam scribunt Oratores adversariorum, quia plus mali 



1) huius offloii nostri] Scukend.: nostri huius offtcii 

2) couciones] Seckcnd.: comminaiionei 



254 SUPPLRMENTA ANNI I54($. 

sii in scìiismate , hos crrores *; dissimiilandos esse. Imo vero 
anlet'erntur maiidatuni diviniim, quod prohibet*) blaspheroiam di- 
cere in Spirilum sancUim omnibus episcopis et reg^ibus. 

Metae snnl servitutis, qnas Deus ipse generi humano circum- 
dedil, quae ostendunt quae mala dìssimulanda et ferenda sinl, 
quae non sint ferenda. Alque ila Deus saepe collegil, et emen- 
davil Ecclesiam conlra iudicia ordinariae potestatis. leremias, 
Amos, et alii Proplietae palam dissenliebant a summis sacerdoti- 
bus «e regibus, et maiore parte sacerdotumac populi: sic poslea ' 
Zacharias , Baplista, Chrislus, Apostoli dissenserunt ab ordinaria 
poleslale. 

Hi si viros politicos consuluissent similes oratorum, qui no- 
bis adversanlur, audivissent idem consilium, quod apud Platonem 
scriptum est: ut parentes deliros forre decet, ita tolerandos esse 
potestatis ordinariae errores, nec excitanda dissidia in patria, 
quia in avagxif^^ et sedilionibus nihil mali non insit. 

Haec oratio etiamsi alicubi locum babet, lameu in Ecclesia 
non usurpetur^) ad stabilìenda idola, et coniirmandas blasphemias. 
Viderant Apostoli Christum revocatiuu ex morte in vilam. Noraul 
sibi mandatum esse, ut Evangelium docerent, quo quidem et illius 
pulcherrimae politiae vincula et nervi laxabantur: qua ex re, in 
patria dissipalionem fieri *) videbanl. Hic si assensissent ordi- 
nariae pótestati neganti revixisse Christum, et damnanti doctri- 
nam, horrendae blaspliemiae rei fuissent, Deum contumelia affe- 
cissenl, et sibi et aliis aeternum exilium accersivissent. 

Ut igitur Aposlolos ipsos necesse fuit decere Evangelium*), : 
etiamji polestas ordinaria dissentiebat : ita omnes homines eoruin j 
doctrinae, cum videreiit eam divinitus confirmari, assentiri ne- ^ 
cesse fuit, quanquam in loto orbe terrarum omnes summi guber- 
natores refragabanliir: ita semper Evangelii voci omnes obedire 
debent. et qui cum eam audierint agnoscunt Dei voluntatem, el ' 
tamen obsequi nolani, imo eliam dolere eam') conantur, seu vi, 
seu fraudo, ut nane multi praestigias ad labefactandam veritatem 
comminiscuhtiu', metuant sententiam, quam de blasphemis Filius 



1) errores] Seckend. : naevos 

2) probibet] Sx^ckend. : velat 

3) usurpclur] Seckend. : usurpatur 

4) fieri] Seckend. : sequi 

5) ueccsse fuit doc. Evanjj^oUum,] Seckend.: decere evangelium ne- 
cesse fuit, 

6) eam] apud Seckend. deesl. 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. 3S5 

Dei pronuntiavit/ nec cogitent haruin rerum maximaruuu» et ad 
gloriam Dei pertinentium explicationeiii inanes ludos esse, de 
quibus ut in Arcesilae schola concessum sìt quamcunque velini 
partem tueri. 

Haec praefati sumus, ut coram universa Ecclesia buius aetatis 
et posteritatis , publice exponamus, quae nos causae moverint et 
ad amplectendum et ad retinendum doctrinae genus, quod in 
Ecclesiis nostris sonat. Non curiosìtate, non cupidìtate ulla, non 
errore a caeteris dissentimus : sed de Deo lestimonium dìcimus. 
Sentimus veram esse de Deo doctrinam in libris propbeticis et 
apostolicis traditam , et fìlium Dei iudicalurum esse omnes bomines, 
et daturum aelernam salutem iis qui Evangelio obediunt, et ab- 
ieclumm in aeternas poenas illos qui contemnunl, aut oderunt 
Evangelium. Sentimus praecipue Deo hoc officium a loto genere 
humano, et a singulis hominibus deberi, ut hanc ipsam doctri- 
nam per Prophetas, Christum, et Apostolos traditam servari et 
illustrari curent, et propagationem adiuvent, sicut scriptum est: 
Qui non coUigit mecuin, dissipat. 

Sentimus vi^ssira vere diligi a Deo , exaudiri , et servari ') 
hanc Ecclesiam, quae Evangelium incorrupte sonat. Sentimus 
etiam, banc ipsam doctrinam, quae in Ecclesiis nostris propo- 
nilur, vere esse sententiam scriptorum Propheticorum et Aposto- 
licorum, de qua symbolorum et probatorum scriptonun testi- 
monia extant. 

Manet enim in Ecclesia in ali quibus vera sententia de Dei 
volnntate, alias illustrior, alias obscurior, etiamsi ordinaria po- 
testas saepe prorsus profana*) est, et tetros errores defendit, sic- 
ut in Zacharia, Simeone, Maria, Elizabeth fulsit lumen Evange- 
lii'), etiamsi Annas et Caiphas erant alhei. Nec alligatae sunt 
promissiones de veritate mànsura in Ecclesia ad eos, qui titulum 
habent ordinariae potestalis, nec legunt, nec didicerunt, nec 
amant scripta prophetica et Apostolica: et*) cum sumpserint inde 
suae potentiae titulum, deinde novas leges condunt accommoda- 
tas*) ad suam utilitatem, et pugnantes cum coelesti doctrina, et 
excogitant strophas, quibus eam ad suas opiniones inflectant. 

Sed manet veritas in aliis , qui cum discunt coelestem do- 



1) exaudiri , ot servari] Seckend. : servari et exaudiri 

2) profana] Seckend. : profana et Epicurea 

3) Evangelii,] Seckend.: coeleste, 

4) et] Seckend.: Immo 

5) accommodatas] apud Serkend. deesl. 



256 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

ctrinanOj.jno pectore se Deo siibiiciuiil, expavescunt agnitione 
peccalorum, el rursus criguutur fiducia niisericordiae propler filìum 
Dei mediatorem protiiissae, et ardeutibus volis orant se guber- 
nari a Deo, obteinpeiaiit ei, et regi volunt non tantum humanis 
iiidiciis, sed voce Dei. Ideo Esaias videns seqiiuturas in Ecclesia 
sui populi, et postea tristes tenebras, precatur Deuin ne lucem 
doctrinae prorsus extingui sinat. dunque ait: Obsigna legein in 
discipulis meis, siguificat mansuram esse doctrinam, velut ob- 
signatam divino Spiritu in mentibus non omnium, sed discipu- 
ìorum, id est, eonim qui propheticam doctrinam discunt, amaot, 
et amplectuntur , et non corrumpunt eam, sicut et nunc liiduei, 
et olira Pbarisaei corruplelas excogitarnnt, quorum exerapla ad- 
versarii nostri in muìtis gravissimis controversiis imitantur. 

Cum Paulus toties clamilet: Fide iustificamur, Impossibile 
est lege iustificari , eie. isti contrarias sentenlias proponunt, imo 
inquiunt: homo legi Dei satisfacere potesl, et bis actionibus me- 
retui remissionem peccatorum. Sed cum nunquam sciat, quando 
salisfecerit, semper dubitet, an placcai Deo. Ita oslendunt se 
non auditores esse Pauli , sed mordicus teneie persuasionem ha- 
manam, qua») anleferunt Paulo diserte diversum docenti. El cum 
scriptum Pauli non ausint prorsus delere, audaci er fi ngunt cavilla- 
tiones ad eludendam Evangelii vocem*), quam prolatam ex sina 
aeterni palris Deus per Propbetas, Christum, et Apostolos generi 
humano Iradidit , ut de remissione peccatorum certo nobis vo- 
iuntas Dei nota esset. 

Omittimus exempla alia. Nam si plura commemorare velie- 
mus, quam longa futura esset oratio? Num Propbetanim et Aposlo- 
lorum discipuli sunt , qui sacerdotem , honestum maritum, inler- 
fici iubent? Haec iniusta crudelitas ex Pbalaridis disciplina est, 
non ex Propbetica et Apostolica. 

Postquam aulem ostendimus^ et quid senliamus, el quae sii 
voluntas nostra in caussa tanta: nunc reliquum est, ut revereulcr 
omnes Reges, Principes, et omnium nationum viros bonos oremos» 
ut propler gloriam lìlii Dei, et salulem Ecclesiae, auloritalctn 
suam ad hoc ofiicium Deo a loto genere humano debitum con- 
ferant, videlicet ne adsentianlur *) iis, qui delere sinceram Evan- 
gelii doctrinam, seu Synodi praetexlu, seu aliis modis conanlur. 

Nobis quidem nulla res humana gratior conlingere possel, 
quam videre synodum dignam Ecclesia Dei, in qua, libera el pia 

1) vocem] Sockond.: verilateni, 

2) adsentiantur] Seckend. : adsentiamuv 



SUPPLEMENTA ANNI 1546. S97 

)]Iatione sententiarum de rebus maximìs, explicata veritas' inter 
nnes gentes communi conseusu propagaretur. Taìem synodum, 
xlesiae necessariam et sahUarem, et nos^) a Dee ardentibus 
itis petimus , et aliquoties ab invìctissimo Imperatore Carolo 
igusto, Domino nostro clementissimo , omnes ordines in hoc 
iperio petivemnt, in qua synodo vere, ut Psalrous dicit, con- 
inirent populì et Reges ut servirent Deo : hoc est, in qua veris 
odis restituerent veram Dei invocationem, et saluti animarum 
iQsulerent, non stabilirent idola et pravas opiniones, oppressa 
tritate partim vi, partim sophismatum praestigiis. 

Sed huius Tridentinae synodi, quam indixit Paulus tertius, 
idicium sequuturos nos esse, nequaquam polliceri possumus. 
osque perspicuae et verae caussae excusant: Persona iudicis, 
ai est inimicissimus nostrae causae *) ; et forma iudicii , in quo 
alla libertas est dicendae sententiae, et in suffragiuiii ibunt plures 
idocli et inimici nostrae doctrinae, et si qui alii ■) meliores ade- 
int, deterriti saevitia malorum, non audebunt dicere quod son- 
ante): postrèmo et locus periculum nostris minatur. 

Ac primum iustas esse causas, cur Romanum Pontificem non 
ossimus facere iudicem nostrarum controversiarum manifestum 
si. Nota est enim vox naturae et scripti iuris, quae vetat ei') 
idicium permittet^, qui reus est ipse et inimicus, et hostilem 
nimum perpetuis praeiudiciis declaravit. 

Hoc tantum*) dissidium orbis terrarum initio ortum est a 
ìprehensione erroriun pontificiorum , quos monachi circumferentes 
2na]es indulgentias cum auxissent, postea Pontifex Leo X. edita 
alla confirmavit, et cumulavit errores, quonim refulatio maius 
ìrtameu accendit. Ac sole meridiano clarius est, defendi in 
Illa Leonis errores pugnantes cum vera Ecclesiae doctrina. Con- 
at autem, Pontificem errantem non faciendum esse iudicem. 
imque reus sit, insuper hostilem animum perpetuis praeiudiciis 
jclarat^). Quotannis repetit condemnationem nostrae doctrinae, 

magnam cnidelitatem exercet in omnes qui amplectunfur nostras 
iilentias, et inllammat reges et principes loto orbe terrarum 

exerce ndam similem saeviliam. 

I) nos] Seckend. : nos quotidie 

"2) nostrae causae,] Seckend.: causae nostrae, 

3) aUì] apud Seckend. deest. 

4) quod sentiunt:] Seckend.: quid sentiant. 

5) ei] Opp. Mei. et Seckend.: Uli 

6) tantum] Seckend. : totum 

7) declarat.] Seckend.: dcclarel. 

ufif\tm, ■cliBcliih. l'I 



358 SUrPLEMENTA ANNI 154d. 

Quid alìud nunc quoque iiidicaturum esse speremus, quatti 
ut hanc crudelitatem coniìrmet, quam necessariam esse ìudicat 
ad retiueiidaiìi potentìani et eius nervos. Suntque potentiae ipsius 
nervi idola et falsae opiniones, quas taxamus. Scimus hanc laui 
trislein repraehcnsioneni muUis magnis viris politicis ing^ratam 
esse , et nos non sine magno dolore lios Ecclesìae ^) movbos comme- 
uioranms. Sed nhnis*) vera est^) haec coiumemoratio , el mine 
quidem necessaria, quìa aliquos esse de Deo lestes^) oportel. 

Deinde qualis erit iudìcii foima? Initia iam vidimus: habitae 
sunt orationes, in quibus Amphictyones *) , qui sunt Tridenti, iacli- 
tant Ronianum Ponlificein et ei addictos nullis doctrinae erroribus 
contaminatos esse, et queruntur ab aliis sparsas esse haereses, 
nec dubium est eos id crìmen in nos conferre. Tales quid iudi- 
caturi sint, iam ostendnnt. Et accedunt alii multi 'j Episcopi, 
quibus solis suiiragatio conceditur, ignari doctrinae de Deo, et 
opiniones de Ecclesia peregrinas et ethnicas circumferentes, de- 
diti voluptatibus, et ardentes odio nostri, quia aliquid diminai 
de dignitate sua nostris clamoribus arbitrantur. Hi habenl ad- 
iunctos monachos indoctos, partim fa.scinatos stulta superstitioue, 
partim agnitam veritatem ceu iiiriis agitati dolere conantes. 

Haec loia turba iudicum, etsi per sese abhorret a veritate, 
tamen sicubi^). in rebus manifesiis luce veritatis convicta mularc 
aliquid®) in ponlificiis sententiis vellet, non auderel. Tota eniffl 
unius arbitrium inluetur. Id non esse iudicium Ecclesiae, nec 
sentenlìarum coJlationem, res ipsa loquitur. Etsi enim et pauci 
aliqui Nicodemi similes aderunt, hi lamen vix gemitu senlentiain 
suam significare audebunl. Et ut maxime aliquid recte monerenl> 
maior pars vincerei. 

Haec cum sinl manifesta, iniuste faceremus, si illius multi- 
tudinis , quam veritati inimicam esse scimus, audaciam confirma- 
remus: quod fieret, si islam Synodum iudicem faceremus. Nec 
dubium est, nihilo nos iustiores aut liberiores iudices habiuiros 
esse, ([uam habuil Theramenes Crilìam et caeteros collegas. 



1) Kr(!r*8Ì:io] apud Scikend. «Icest. 

2) iiimis] sic (^pp. M<^l. et Sc'ckeml.; in Sylloge Illa It'gUur: iiimius 
'\) <'8t] Spckeiul, typ. errore : et 

4) (le Deo teste»] Serkeml. : testes de Deo 

5) Ampliirlyoues,] Seckeiul.: iUi Amphiityoiies, 
Vi) alii inulti] Seekeud. : multi alii 

7) sicnbi] apud Seekeiid. deest. 

S) unitali- illiquidi Se«k«Mid.: etiaiusi quid mutare 



SUPPI^fiME^TA ANNI 1546. 8&> 

Fraeterea ad iiudiciì forinum pertiiiet, cerio coustiliii, an ex 
ure divino, ex symbolis et certis testiinoniis doclrinae Aposto- 
Drum pronuntianduiu sii, an vero ex recenti consuetudine sex- 
enlorum annorum, et Decretis, quae aul ex siiperstitione *) nata 
iint, aut condita sunt, ut munirent potentiam, et ex diluta theo- 
)gia Thomae, Scoti, et similium. 

Imo *) vero in ') tertia sessione synodi Tridentinae decretuui 
si, non dissentiendum *) esse ab iis traditionibus et inlerpreta- 
onibus, quae sunt ipsis usitatae. Haec si erit norma iudicii, 
aid pronuntiaturi sint dje nostiis sententiis ') , iam liquet. Pamna- 
ttnt hanc propositionem : Fide iiistificamur, quia non sequitur*) 
homae interpretationem , quae est corruptela pugnans cum ipso 
aule, et cum vetustis et sanioribus enarrationibus. Damnabunt 
oc dictum: Una oblatione consummavit omnes qui sanclificantur, 
uod affìrmat, unicum fuisse sacrifìcium propitiatorium , mortem 
Iti Dei. Nunc ^) constai •) coenae Domini adniinistrationem non 
^e sacriiicium, quale ipsi docent/ applicandum prò aliis, ut 
jereatur remissionem peccatorum. Habent enim contrariam per- 
uasionem, quae multis seculis laie vagala est. 

Si ex his receutibus opinionibus pugnantibus cum Apostolica 
octrina pronuntiabitur, nihil opus est syiiodo. Nola enim sunt 
aec recentia, et ob hanc ipsam caussam a nostris repreUensa, 
[uiu cum ab Apostolica doctrina dissentiant, quae est immotum 
I immutabile decretum Dei, necesse fnit ad apostolicam doctri- 
am mentes hominum revocari. 

At dicent, cum pleraeque sinl scripli et sententiae contro- 
ersiae, qijtov xal òiavoia^^ cur magis vestrae interpretationi, quam 
ostrae, quae consensu aliquot seculorum comprobala est, crede- 
JmusV Etsi haec obiectio plausibilis est , tamen omnes pii, do- 
nna mediocriter exculli , vident quid respondendum sit. 

Primum*), non sunt omnia obscura in sermone divino et in 
mbolis. Nulla igilur interpretatio cum fontibus pugnans, reci- 
enda est. Non enim gignenda est nova de Deo doctrina, ut 

1) t*x supcrslitione] sicOpp. Mei. elSeckend. ; Sylloif:ti liabel: ttupersliii«ue 

2) Imo] Seckend. : Iam 

l^) in] in Opp. Mei. deegl. 

4) dìssentitMìdum] Seckond.: disctMleuduni * 

5) d(' nostris senteutiis] apud Seokcnd. di'siint. 
0) sequitur] Seckend.: sequimur 

7) Nnnc] Seckend.: ol nunc 

8) constai] in Opp. Mei. et apud Seckend. dccat. 

9) Primum,] Srckt'ud. : Primo 

17* 



S60 SUPPLEMENTA ANNI 1640. 

fecerulìt ethnìci, Orphens, Hesiodus. Ostendimus autem mullas 
adversariorum iriterpretatioiies pugnare curn foiitibus, et genus 
doctrinae novum esse, non traditum a Deo. Ethnicum est enini, 
quod fingunt prodesse sacrìfìcimn ex opere operato sine bono 
motu utentis. 

Deinde constai et hoc, recentia secula, quorum consensnm 
sequuntur adversarii, discessisse a veterum scriptorum *) sanionim 
interpretatione. Videnduin est igitur, utra interpretati©, nostra 
an contraria, pugnet") cum fontibus, hoc est, cum scriptis pro- 
pheticis, et apostolicìs symbolis, et certis testimoniis Apostolica^ 
sententiae. 

Hanc esse norinam iudicii oportebat. Nec nos ignoramuSf 
multos praestigiatores , ut stabiiiant idola et pravas opiniones, ; 
praetexere anliquitatem, et inilectere integras conciones Christi ; 
et Apostolorum ad*) humanas opiniones contra nativam seaten- 
tiaui, et illustria priiuae Ecclesiae testimonia. Ac magnxun de- 
cus sapientiae multi in collegiis pontificiis et in àulis*) Regnm 
esse putant, artificiose pingere idola, et concinna*), aliqua inter- 
pretatione falsas opiniones lenire. l 

Hi ludi, cum multis modis Ecclesiae perniciosi sint, profecto j 
exemplum non est confirmandum. Nam si bis fucosis interpreta- ,] 
tionibus excusare licet errores, qui nunc taxati sunt, aliquanlo ] 
post etiam ethnicis religionibus , ut diabolus instigat levia ingenìa | 
ad deridendum Deuui, affingentur bellae excusationes. 

Esset auteui impietas, lalibus sophistis*) permiltere cogni- 
tionem, qui non liabenl sludium verilatis: sed cum videanl hoc 
plausibilius esse '), taiiluni quaerunt piaetexliis, ut quoque modo*) 
praesenles ritiis tueanliir •). Oraiuus aiilem omnes graves viros 
amantes Ecclesiam Dei, ne audiant tales agyrtas, corrumpeiiles 
doctrinam de invocalione, quani purissiuiam esse oportet. 

Cum mens in invocalione quaerit quem alloqualur, et an el 
cur audiantur nostrae preces, necesse est sciri hunc esse verum 



1) scriptorum] apud Seckeud. deest. 

2) pagnet] Seckend.: congruat 

3) ad] Seckend.: et 

4) pontificiis et la aulis] Seckend. : Pontificum et aulis 

5) concinna] Seckend.: continua 

6) sophistis] sic Opp. Mei. et Seckend.; Sylloge: sophisticis 

7) cum videant hoc plausibilius esse ,] haec h. 1. apud Seckend. desunt. 

8) ut quoquo modo] Seckend.: quomodo 

9) tueantur.] Seckond.: tueantur, quia id videut rogibus gratum et 
plausibile esse. 



suppleubntà anni i646. mi 

Deam» creatorem coeli et ierrae, et conditorem Ecclesiae suae, 
lui se nominat patrem Domini nostri lesu Christi , et certo exau- 
lire propter fìlium, quem voluit prò nobis victimam fieri, et 
lonstituit fMffitijv xaì txéttiv ìtal agxiSQsa. 

Hic si oculis obiicit ìlle praestigiator Georgium, Martem, 
unonem, Annam, et dicet^) congruere has invocationes , iam re 
'era Deus borribili *) contumelia afficitur. 

Artaxerxes votum fecerat, aegrotante incesta coniuge, se 
UDonem solam velie colere, si sanaret mulierculam» et velie 
otam viam ab arce Babylonica ad templum auro tegere, quod 
psi donaturus esset. 

Haec si -ttìis aliquis sopbìsta leget, quaeret speciosam inter- 
iretationem. Dicet lunonem significare unicam aeternam men- 
firn, seu ngóvoiav rectricem, et Deo gratam esse munificentiam '), 
[ua tempia ornantur, ut sacerdotes ali, studia iuvari, pauperum 
nopia sublevari possit. 

Tales fuci semper et fuerunt *) , et erunt perniciosae corrupte- 
ae invocationis verae , de qua conciouatur Evangelium. Quare ad- 
'Crsari talibus, quamlibet speciosis interpretationibus, necesse est. 

In bistoria passionis filli Dei, ìnsignis imago proponitur, 
um oculi filli Dei teguntur fasciis, et undique facies caeditur 
«laphis, et adduntur virulenti sarcasmi: Vaticinare quis te per- 
usserit. Irrident velatum: quasi aut non videat a quo contu- 
melia afficiebatur ') , cum velit perhiberi vates : aut etiam si vi- 
eat, dissimulare tamen, et accipere ìniuriam cogatur. 

Quid tam simile est buie imagini, quam illae fucosae erra- 
)niin interpretationes •) ? Veritatem tanquam captivam isti pro- 
ucunt, ac primum oculos eius velant, boc est, nudam cerni 
)luDt. Deinde alii aliunde colapbos infiigunt, boc est, corru- 
elis novis eam lacerant. Et sibi ipsis'') plaudunt, et') tan* 
lam re bene gesta triumpbos agunt Inter suos, et Epicurea au- 
cia sibi persuadent non cerni bas fraudes a Deo: nec verentur 
dicia hominum, freti potentum favore. 



1) dìcet] Seckend.: dicit 

2) horribili] Seckend.: horribiliter 

3} muniflcentiam,] Seckend.: magnificentiam, 

4) et fuerunt,] Seckend.: et fuerunt, et sunt, 

5) afficiebatur,] Seckend.: affìciatur, 

6) erratorum interpretationes?] Seckend.: errorum excasationes ? 

7) ipsis] Seckend.: ipsi 

8) et] in Opp. Mei. et apud Seckend. deest. 



208 SUPPLEMBNTA ANNI 154t$. 

Advevsus tules sopliistas , in tantis periculis extremae s^ 
iiectae miiiìdi, pioteeto diligeiitia et circiimspectione opus est, 
ne et linee quae iam restituta sunl, novis praestigiis obruuntur, 
et ne*) hoc exemplo confirmenlur petiilantia ingenia, quae libenter 
omnes religiones niiscenl. 

Omnium vìrtutum longe maxima est, maximeque necessaria, 
vera Dei invocalio: quae est rectrix omnium periculorum vitae, 
et radix caelerarum virtutum , et praesidium in bue miseria hu- 
muna praecipuum. Huius virtutis doctrinaui vult Deus omnibus 
lìominihns nolissimam esse*), et servari incorruptam. Facile au- 
tem deerrant humanae meiites a Deo: et in quum tetros furores 1 
ruant, postquam semel impulsae diaboli laqueis tenentur, osten- ^ 
dunt idola , et perniciosi errores omnium seculomm atque aetutum. 

Ideo non concedendum est, ut bomines Epicurei, aut iguari 
doclrinae coelestis, et non amantes veritatem, et studiosi sophi- 
slices, de bis controversiis pronunlienl. \ 

At dicel aliquis: Nullane patiemini iudicia, nullam cogni- i 
iionem? Imo non dubilamus, membra verae Ecclesiae Dei pas- ' 
sim in loto orbe lerrarum, quo perferri doctrina potuit, quolidic 
iudieium facere') de doctrina, el multi suam sententiam deck- ■■ 
rant, qui ut lestentur se probare liane doctrinam, confessiouem ^ 
eius vitae suae*) anteponunt. 

Non igitur desunt iudices et testes nostrae sententiae. At- 
que utinam de liis tanlis rebus, quas universo generi humano 
nolissimas esse opoilebat, in iudicio vere ecclesiastico posseums 
nostras sentenlias cum viris doctis, timentibus Deum, et aiimii- 
tibus veritatem, conferre. Cur aulem eius synodi cognitionem 
expeteremus, in qua non solum nos non audiemur, sed etiaitf 
aliis recto sentienlibus libertas dicendae sententiae nulla coucedetur? 

Postremo et loci periculo iuste movemur, ubi cum nostri 
tuto versali, praesertim emissa aliqua libera voce, non possent, 
satis excusati sumus, quo minus ad eum Jocum accedamus. 

Exlant et velerà et probata exempla sanctorum patnun, qui 
Synodos defugerunt, quanquaui aulorilate suinma indictas, cum 
suspicabanlur non hoc agi ul veritas patetieret, sed ut stabili- 
retur aul lyraunis, aut impiuni aliquod dogma. 

hnperator Constanlinus édicto luculenter et severe scripto 



1) et ne] Seckeiul. : nei: 

2) notissimam osse,] Seckend.: esse nutissimam 

3) l'acero] Seckend.: forre 

'ij vitae 8UiH'] Seckend.: 8v\ac vW^e 



SÙPPLBMENTA ANNI 1546. 2ÌS 

praecepit giibematoribiis Ecclesiaruiii , ul in Tyro conveiiirenl. 
Ksi alìqui eo viri boni, et Deum recte colenles accesseruni, ul 
Potamon niarlyr, taiueii piures Episcopi colhidebani ciim Ario. 
Dom igitur Atbanasius videret se habiturimi esse iniqiios iudices» 
loclu discessit: cumque ad linpeiaioreni , qui non procul erai, 
ifenisset, corani Imperatore, quanquani irato, se excusavit. 

Deinde Constantiiis *) syiìoduni Antiochiae coègit freqwenlissi- 
naiii •). Ad banc noUiit accedere •) Maxinnis Hierosolymoruni epi- 
icopiis, cuiu quidem loci vicinitas euni invitare posset. Sed 
lorat*) quo voluntas Conslantii •) propendebat, vel potius quid 
nachinarenlur illi iinpostores, qui niiriiìcis teclinis depravabant 
linperatorìs aniimun. 

Postea cum Photinus liorribilem lumultuni in Pannonia exci- 
asset,' renovans vetereni Ebionis blaspheniiunì, ar negans in Christo 
hias esse naturas, Imperator, ni in re magna, synodnm convocai 
Syrmium. Ad hanc magnitudo negolii invitare debebat omnes, 
)Tacsertim qui non longe aberant. Venil aulem eo magna fre- 
lueiilia Arianormn, quae cum suspecta essel piis Ei>iscopis in 
)ccidente, plurimi eo accedere nohiemnt. Ex praecipuis vero 
'Ciiil eo Hispanus quispiam*), Osius Cordubensis episcopus, quem 
mperator propter nominis celebritalem pecnliariter evocarat. Cum- 
[ne ibi astute depravatum essel Nicenum symbohnn , Osius ambi- 
uilatem verbi, quod insertum erat, stulta opinione tranqnillitatis 
pprobavit. 

Postea cum eius autoritatem liaeretici allegarent, Ecclesiae 
I multis regionibus perturbatae ^) sunt. Ideo Hilarius aspere que- 
lur de Osio, eique non solum imprudentiam , sed etiam levi- 
lem tribuit. Quare multo satius fuisset, Osium non venire in 
nodum. 

Cyrillus episcopus Hierosolymorum , qui defendit ofàoovinovj 
cum Gregorio Nazianzeno tandem consensil*), aliquoties citatus 
Synodis, non accessit ad eas, ac primus dicilur usus scripta 
pellatione. 



1) Coustantius] sic recte Seckend.; SyUoge et Opp. Mei.: Consianlimis 

2) frequentissimam.] Opp, Mei. lyp. errore: frequentÌBsimuni. 

3) nolait accedere] Seckend. : venire uoluit 

4) norat] Opp. Mei.: noraut 

5) Conatautii] sk- recte Opp. Mei. et Seckend.; 8yllo{je: Constanthn 
0) quispiam,] Seckend.: quidam, 

7) perturbatae] Seckend.: magia perlurbatae 

8) conseusit,] Opp. Mei.: consentìt, 



2M SUPPL£M£NTA ANNI 1546. 

Imperaior iiidixerat, ut Mediolani conveuirent Episcopi ex 
oriente et occidente. Ibi cum Paulinus episcopus Trevirensis, et 
pauci quidam alii aniinadverterent Auxentium favere Arianis, sta^ 
tim initio discesseiunt, ac fueiunt caeteris* autores discedendi. 
Non enim volebant pvaetextu synodorum deieri veritatem. 

Cum igitur similes causas habeamus, ne Tridentinam Syno- 
dum piobemus, quales illi habuerunt in fugiendis aut relinquen- 
dis impiis Synodis, satis nos et hae caussae et haec exempla 
excusant. 

Precanmr autem Deum aeternum patrem Domini nostri lesu 
Chiisti, ut sicut se*) immensa bonitate generi humano patefecit, 
ita servet inter homines lucem Evangelii, nec sinat eam deieri 
humanis furoribus quibuscunque. Precamur etiam, ut voce Evan- 
gelii colligat sibi in multis gentibus aeternam Ecclesiam ') ,• a <l^ 
vere invocetur et celebretur, et ubique terrarum idola evertat. 
Oramus etiam') propler gloviam Dei*) et salutem Ecclesiae in- 
victissimum Imperatorem Carolum Augustum, Dominum nostrum 
clementissimum , et omnes reges et principes, ne praetextu syn- 
odi sinant damnari manifestam veritatem, et confìrmari idola, et 
iniustam saevitiam passim grassantem: ac sibi ipsis comtnina- 
tiones divinas proponant, in quibus dicitur: Blasphemia Spirilus 
non remittetur hominibus. Item , Veniet super vos sanguis iuslus 
eifusus inde usque a nece Abel insti, etc. Non assentiantur hypo- 
critis, qui agnitam veritatem obruere conantur. Non sint ministri 
alienae crudelitatis : sed quaerant salutaria Consilia ad fovendam 
Ecclesiam Dei , quae profecto in hac mundi ') senecta fit angiistior 
et aerumnosior. Haec reverenter, ut in Ecclesia Dei, sine uUis 
privatis cupiditatibus petimus. Non enim delectamur dissidio, 
nec ignoramus nostra pericula et nostras aerumnas: sed assentin 
non possnmus, ut Evangelii lux, et doctrina necessaria Ecclesiae 
Dei aboleatur, nec socielate crudelitatis poUuere mentes nostras, 
et universam posteritatem nostrani volumus. 

Haec est plana ') consilii ratio : quam cum iustissimaro esse 
constet, ab ea non discedendum est, et exitus Deo commendandi*) 



1) se] apud Scckend. deost. 

2) aeternam Ecciosiam,] Seckeud.: ecilesiam aeternam, 

3) etiam] Scckend.: autem 

4) Dei] Seckend. : Christi 

5) mundi] apud Seckend. deest. 

6) plana] Opp. Mei.: piena 

7) lonnncndandi'' Secken»!.: committcndi 



SUPPL£M£NTÀ ANNI 1546. 

suDt. Sicut saepe docet vox coelestis, ut in Fsalmo 36. Sub- 
diius esto Deo, et ora eum. Item, Expecta Deum, et custodi 
viam eius. Et hunc ipsum aeternum patrem Domini nostri lesu 
Christi, eonditorem omnium rerum et Ecclesiae suae oramus, ut 
DOS g^bernet et defendat, Amen. 






306. No. 3514*. (Voi. VI. p. 200.) n. JuL 

Vitus Theodorus ad Melanchthonem. 

Bernh. Frid. Hummel Epistolamm historico - ecclesiaBiicamm SeculoXVt. 
a celeberrimis virit scrìptamm Semioentnrla (I.) (Haiae 1779. S®.) 
p. 63 sq. No. XXXII. 

Phil. Melanchthoni, 

S. in Domino. Tandem Consilia Caesaris patefacta sunt, cur 
coUoquium instituerit Ratìsbonae. Nam in Replica, quae nostris 
bisce diebus oblata est, ostendit, se ad componendas religionìs 
coDtroversias curasse concilium fieri, ac se nunc monere, ut nostri 
eo suos mittant et concilii summam amplectantur. Qui Tridenti 
snnt, ut audio, nunc in loco iustifìcationis explicando occupantur. 
Ibi audiemus Malvendae sapientiam. Au^stanorum consilium 
frustra fuil. Nam, ut proxime quoque scripsi, duces et milites 
praemonìti diffugere. XJlmensium praefectus pylas, qua ad Ger- 
maniam ex Italia transitus est, occupavit; Augustanus autem di- 
cilur subsecutus Caesarianos et assecutus quoque nonnullos. Ex 
Vienna Ratisbonam missae sunt bombardae ad disiiciendos muros 
factae 18, pulveris bombardici mille et ducenti centenaria Additi 
sunt bis ceu custodes Hispani circiter 1400, quorum immanitas 
plus quam Turcica esse fertur. Warrant hanc historiam nostri 
mercatores, qui recens venerunt Vienna. ,,Decem Hispanos occu- 
passe molam, hospitem statim ad trabem ligatum et raptas tum 
uxorem tum filias ad stupra, postea solutum vinculis hospitem 
coaclum, ut vinum et alia necessaria curarci. Id fecit, dissimu- 
lalo dolore et ira, liberaliter. Postquam autem vino sopiti mi- 
lites sunt, ipse, occlusa stuba, convocai paucos vicinos, eos ad 
fenestras siubae collocat armatos et fornacem igne compiei. Exci- 
lali fumo et aestu Hispani frustra occlusam ianuam tenlani; deinde 
per fenestras conati elabi , occiduuiur ad unum omnes.** Utinam 
horum exemplo reliqui quoque onines pereanl! Legi tuum scri- 
ptum Pomerani nomine editum alque hic recudi curamus. Con- 
linel enim exbortalionem saluberrimam ac bis VetuponW^ \w^\\\m^ 



tM SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

ncccssarittin. Bene vale in Domino , carissime Philippe , et scribe 

saepius. Opus enim nobis est , ut a le confirmemur. Datae Nori- 

bergae XVII. Julii 1546. 

Vitus. 

307. No. 3519 ^ (Voi. VI. p. 204.) 25. M 

Ambrosio Moihano. 

Huiug epistolae ex Simleri coUectioue Tiguriiia (S. Msc. 61.) apographoa 
per CI. Virum Voegeliaum accepi. 

Reperendo viro, eruditione et v evitate praestanti D, Jlwhmi» 
Moihano i Doctori Theologiae, gubernanti Ecclesiam Dei in 
inclyta Urbe Vratislavia, fratri uno carisa, 

S. D. Reverende vir et amice carissime. Servabit Filius Dei, 
Dominus noster lesus Christus, Ecclesiam suam, et in ea pias | 
famiiias, et earum hospitia, etiamsi tatalibus causis luuut Im- ' 
perla. Diu iam a loh. Filio nihil accepi literarum, quai*um iter 
beliis impediri existimo. Quare te oro, ut, si quid habes, de 
eo miiìi scribas. Zachariae fìlii tui convictor in Academia lenensi 
fuit hic magister Adamus Cureus, Freistadiensis , doctus et ho- 
nestus vir, qui isthuc profìciscitur , quia in patria servire Ecclesiae 
mavult, quam alibi. Et commendatus est Viro honestissimo, Do- 
mino Morenberger. Vir modeslus et recte eruditus est, et more» 
sunt honesti, et scio studiosum fore communis concordiae. Quare 
te oro , ut eum complectaris , et tua auloritate adiuves. De bello 
germanico non libet scribere. Vestrae urbi et libi tranquillitaleni 
gratulor, et Deum oro, ut nos protegat. 

Mitto tibi orationem D. Capnionis , cuius lectionem spero tibi 
non insuavem fore. Bene vaie. Die lacobi Apostoli , iìlii Salomes. 

Philippus Melanchton. 

308. No. 3521 ^ (Voi. VI. p. 206.) 29. M 

N. N. 

loseplì. Chmel iu libro suo : Die Handschriften der k, k, Hofbibliotkék 
in Wien, 2 Bde. {Wien 1840. 1841. 8».) Tom. 1. p. 240. in dewri- 
piione Codicis MS. Nro. 7580*. Codd. 199—203. oomplcctentis memorat, 
ìd Cod. 199. Miscellauea quaedam historica coutinentc Fol. 12. exbl- 
beri cpistolam 4. Cai. Sextil. 1546. a Melanchthone Witebergae ad 
A.iìonymuin seriptam, quae sic incipiat: ,, Romae vi gesima prima huini 
mensis publicc indictum est belliim Nomine caesaris et papae, non 
adversus iuobedientes imperi! tantum, ut volebat Cacsar, se.d advenu 
protestautes . . .** (1 pag.) Uanc epistolam intcgram hucusque uonVuU. 



SUPPLÈMKNTA AWft 1646. fit 

309. No. 3576»». (Voi. VI. p. 248.) 12. Oct. 

Vito Théódaro. 

Inter Godices MSS., qui in Bibiiotheca Seminarìi theol. Witenbergengis 
asseryantar, exstat No. 4.: Index aliqnot epistolarum Melanchihonis, 
qnanim apographa I. S. Vatèr clini possidebat et ineditas iudicabat. 
In hoc Indice memoratur quinto loco Mei. epistola ad Vitum Theodo- 
rum 12. Oct. 1546. scripta, quae Incipit a verbis: Apud Enrìpidem 
Theseos non vult secum proficisci Adra«tam, Hanc epistolam ipfam 
non inveni. 



310. No. 3586^ (VoL VI. p. 255.) 30. Oct. 

Georgia Sabino. 

Haec epistola primum edita est a Baxmanno in Niedneri Ephemeridibns 
3eitf*rift fur Me Jlflotif^c Xfteologic anni 1861. No. VII. ©reifftfl nod^ 
ttid^t gebrucfte Srtefe Sut^eré, 3Rc(antt»oitd unt etntger 3fitgenoffen. (p.601-— 
fi42.) p. 622. epist. 9. ; postea iterum a Frid. Koldewey in iisdem Ephe- 
meridibus anni 1872. fase. I. No. I. 9leun bUì)ti nìéjt ^ttxìxdtt Griffe 
2Re(ant^cnd uber unb an 3J{artin ^emni^. (p. 3—23.) p. 10. epist. 1. 
Hic alter editor autographon Melancbthonis , qnod nunc in Bibiiotheca 
ducali Guelferbytana asserratur, prior autem editor Grameri, Pastoris 
Gcclesiae Quedlinbnrgensis , apographon, quod in Bibiiotheca 8eminarU 
theologici 'Witenbergensis exstat, ob oculos habuit. De anno, quo 
scripta est, vide Baxinann 1. 1. p. 613. et Koldewey 1. 1. p. 5. 

Clarmimo viro eriiditione et virtute praestanti D» Georgia 
Sabino j consiliario Inclyti Ducis Borussorum, genero suo 

carissimo. 

S. D. Egregia est eruditio et virtus Martini*) cognati tui, 
el liabiturus eral in bis regionibiis honesliim locum, si tran- 
quilliora essenl tempora. Nam et princeps Ascanius*) iam ei 
spem estenderai. Nec bellum in ripa Danubii studia harum re- 
gionum turbasset. Sed Erinnyes aliud maluin propiiis excitamnt, 
quod Deus avertal. Nunc igitur ad le Marlinus proficiscitur , nec 
consilium tantum sed eliaiii auxilium a te petit. Gerle usui esse 
poterli in docendo eliam in Acadeniia frequenti. Bene et feli- 
'iler vale, die 30. Octobris. (1546.) 

Philippus^ Melanlbon. 



l) Maritni Chemnitii, quocuni Sabinus ex linea materna in tertio grtdu 
isaogniiiitatis in linea inaequali cugnatus erut, vide Koldewey 1.1. p. 16. noi. 1. 

2) Georgius III. Princeps Anhaltiuus, Episcopus Merseburgensis, conf. 
tiewey 1. 1. p. 17. noi. 2. 



2t8 SUPPLEMENTA MUNÌ 1546. 

311. No. 3678^ (Voi. VI. p. 334.) 25. Dea 

Sigistnundus Gelaus ad Melanchthonem. 

, Haeo epiitola exhibetur in Io. Fecbtii libro : Historiae eccleBiastiote S^ 
culi a. n. C. XVI. Supplementum ; plurìmorum et celeberrimorum ex 
ilio aevo Theologorum epistolis, ad Ioannem, Erasmum et Phillppnm, 
Marbaobios, — constana. Divianm in Vili libroa. (Francofurti et Spine 
1684. 4».) P. Vili. p. 879—883. 

Clari88imo, Doctissimo et omnibus virtutibuè ejrceìlefUi Vin, 
D, Philippo Melanchihoni banarum artium et caeleatis doctrinae 
assertori y Praeceptori et tanquam patri suo longe carissimo ae 

perpetue colendo* 

S. F. D. Quod me dignum habes, mi Praeceptor, quem literis 
tuisO ornes, habeo libi gratiam, quibus ego ita delecior, ut illìs 
in hac vita gratiiis ac iucundius nihil habeam. Hae sunt opes 
meae, hi thesaurì, hae summae deiiciae. Aliorum quamvis con- 
iunctissimorum homìnum 'literas , semel perlectas , repono , harum 
lectione satiari nullo modo possum. Vicies eas in die promoi ac 
quoties sumsi in manus, sive cum aperio, sive cum convolutas 
claudo, iterum atque iterum deosculor, et de ardentissimo cordis 
affectu complector, cuius mihi vivam quasi imaginem hae referre 
videntur. Te ipsum mihi propono, cogito tuam in congressibus 
f estivitatem , summani gravitatem, singularem prudentiam, incre- 
dibilem pene lenitatem ac mansuetudinem. [sta cogitatione pie- 
rumque et solitudinis taedium vito, et doloris, quem ex commo- 
nìbus aerumnis capio, acerbitatem Ionio. lam tertiam abs te 
epistolam^) uccepi. £go nullam occasionem neglexi, quin ali- 
quid ad te literarum dederim. Te vehemenler rogo atque oro, 
ut deinceps quoque ad me scribas, devincies me tibi aeterno el 
immortali benefìcio. Et quanquam omnia summa officia tibi debeo, 
tamen si hoc quoque beneficiim) prioribus tuis meritis adieceris, 
magna et insigni accessione luum erga me amorem confirmaris, 
nec erit quicquam, quod ad arctissimum perfectissimae obligatioois 
vinculum requìri amplius possit. Humanum est, ut noster Cicero 
inquit , cui multum debeas , ei plurimum velie debere. Quod me 
hortaris, ut dolorem, quem conspectus calamìtatum et servilulis 
Pannonicae mihi adfert, moderem , equidem id sedulo facere slu- 
deo, sed aerumnae, quae quotidie nuiitiantur, rationein et consi- 
lium superanl. Turci indies ulterius procedunt atque impeiii 



1) Hae tres epietolae uondum repertae sunt. In Corpore Ref. iavenitur 
nonnisi serhis, d. 20. Maii 1559. a Melauchtbone ad Sig. Geloum «cripta. 



SUPPLEMKNTA ANNI 1540. ÌM9 

sui limites proinovent, et quod simplicium animos valde movet, 
Tidelur Chrìstus professionem suam Mabometo cedere, qua cogi- 
latione dementati non pauci fìdeui abnegant, et se incìdi patiun- 
lur. Toties vidimus Pannonicos cainpos Chrisliuno sanguine sta- 
gnare, nunc quoque etsi oratores Regis de pace coinponenda^ad 
Caesarem Turcarum Conslantinopòlini missi sunt, hostes tainen 
DÌhilo minus loca omnia, quae nondum subacta sunt, ferro ac 
fiamma vastant, et ut illa apud Homerum') Meleagro quaeritur: 

^Avigag fièv xieivovaiy nóXiv òé te nvg dfAa&vvsij 
téxva ié 1 aXXoi ayovtrt^ fiad'vl^wyovg js ywainag, 

Ademtae sunt nobis hoc mense Novembris, in Somogio arces 
munilissìmae, Dombo, Debregest, Turris Simonis, Tamasi, Ozora. 
fuit in Simonis turri coilocatum praesidium trecentorum vetera- 
norum militum, hos Turci quotidie ad faciendam deditionem solli- 
cilabanty ac interposita sui imperatoris fìde , faciebant eis potestà- 
tem abeundi cum rebus suìs, et cum impedimentis omnibus, ac 
luocunque vellenl commigrandi. Tribunus militum ubi vidit mu- 
nìlionem teneri amplius non posse, suos cohortatus dixit multa 
graviter de perfìdia bostium, exempla couoimemoravit. Dixit, quid 
Christiana fìdes postulet, praestare prò gloria Christi boneste 
mortem appetere, quam arce dedita, aut in perpetua ignominia 
vivere, aut pecudum instar ineruies obtruncari. Quos ubi salis 
auimatos vidit, paucis secum retenlis, in hostes emisit, sperabat 
60.S Turcorum castra disiecluros esse aut conslernalis subito pa- 
vere illorum animis arcem oblivione liberaturos. Dimicarunt illi 
fuitibsime tamdiu, donec lassali continue hoslium caede a circum- 
fuba nuiltitudine ad unum omues obtruncali sunt. Qua Victoria 
elali Turci sine mora munitionem invaduul. Tribunus de prae- 
!»idio desperans palei'ucla porla erumpit, laiilo impetu, ut eum 
»ou bccus ac*) fuhnen quoddam, hosles quoquo se converleral, 
devilurint: ila obvios quosque caedeudo per mediaiu Turcorum 
aciem perrupit atque iucolumis abiit. Nostros Principes interim. 
Deus bone, quantus velernus habetV sed nimis vigilanl ad effun- 
deudum innocentem sanguiuein, ad expilandos subditos ótifA6(ioQoi 
fiftad^eg. Non possum interiluin palriae siccis oculis spedare ^ 
sed cum medeii exilialibus malis nequeam, funera tantum eius 
^nibri lamentatione prosequor. In tanto dolore unicum est per- 
fugium, quod hisloriae et sacri libri praestant. Uuc confugio, in 



1) Uom. 11. IX, 59a aq. 

2) ac] Feuhtius iyp. eir, : ad 



270 SUPPr^MENTA ANNI 1M6. 

hoc portii Uìndem conquiesco. Video faiales esse imperioiiiiD 
periodos. Scio promissam esse ecclesiae perpetuitatem , non sic 
lamen, ut. ouinino marcescainus , ut afiUiamus delìciis, ut auream 
aetatem speremus. Servabalur et propugnabatur ecclesia etiam, 
cum captiva serviret in Babyìone. Scio regna mundana fliixa esse 
et caduca, solius Christi regnum in aeternuin permansuruni. Haec 
cogito, bis me soler, sicut tu quoque sapienter mones. Video 
Christum potenter dominari in medio inimicorum suonim. Nani 
quod scribis, te putare, non ininorem esse servitutem Christia- 
norum in Belgio, quam sub Turcis, scito in iurisdictione Tur- 
comm ubique libere praedicari evangelium, ut summum bene- 
ficium Dei esse dicas, quod has terras a barbaris subiugari per- 
miserit. Etsi enim corpora serviunt, certe evangelii magna lux j 
affulsit et est amplissima libertas spiritus, quam nostri reges, si i 
remm potirentur, armis et castris impedirent. Benedictus Abaude, , 
homo integerrimus et egregie doctus , qui ante annum isthic or- 
dinatus est in Zeged, quae civitas est opulentissima et maxima, 
ad Tiscam sita, et in schola et in tempio magno cum favore - 
Bassae docet, adeo ut nuper in quadam dìsputatione ipse Bassa 
Monachis siientium indixerit, quos non secus ac moriones habel 
ac minatus est, brevi se eos ex urbe eiecturum, quod ego d ] 
fama praenuntiante et non ita multo post ex ipsius Benedicti li- 
teris certo cognovi. Stephanus Zegedinus , qui aliquandiu Wile- 
bergae bonis artibus operam navavit, concionatur in oppido Ziglet, 
quod octo milliariis infra Budam Turcae tenent. Emericus, qui 
nuper isthic rediit, recla se Tolnam contulit, quae iacet in nl- 
teriori ripa Danubii et Turcico praesidio onerata est. Deniqne 
licet unicuique Doctori, scholaslico, concionatori transire in ilio- 
rum partes et decere, ubicunque velit, sive in ludis sive in lem- 
plis, nec praemium consuetmn docentibus diminuitur. Verum ego 
nonnihil subvereor, ne hostes eo tantam libertatem concedant, ul 
populum ad se alliciant, qui quia verbi divini est cupidissimus, 
eo confluit, ubi illud pure ac sincere doceri audit. Nec illi tam 
dementes sunt, ut sylvis et deserlis imperare velint, ut ea loca, 
quae armis subegerint et sanguine suo pepererint, deseri a co- 
ionis patiantur. Hominum frequentia gaudent, àkXà TQigfUYtffto; 
ixctvog llavkog x^^Q^^j ^^^^ nQog>aff€i, sire àXt^&s&tfy XgiCti^ 
xaTayyéXXerai. Hanc tamen suspicìonem illud iniirmat , quod in 
ipsa Turcia multi Christum annuntiant. Franciscus Picus, Hungarns, 
Zegedinus, nunc Galatae, nunc Constantinopoli in magna andi- 
torum frequentia docel , alitur a (iallico oratore et ab uliis Cliri- | 



SUPPLKMENTA ANNI 1646. HI 

ianis, qui ibi vel serviunt vel negotiaiUur. Stephanus Mailalas 
aida Transsylvauus , ceu alter Manasses, compedìbus vìnctus in 
ircere Cooslantinopolitano , cum Valentino Tereo concaptivo suo 
snetur , audii quotidie bonus evangelicas conciones , nuper scripsit 
d uxorem Christianissimam confessionem et eam causa gloriae 
'hristi orat , ut permittat , veformari ecclesias in sua iurisdictione. 

Transsylvania bue aestate Dei benefìcio tranquilla fuit, et 
(inanquam aliquot annis est afflicta bellis, tanien iam reviviscit 
et nirsus ilorere incipit. Construuntur passim ubique inulta nova 
ledilicia, magna fuit frugnm et omnium fructuum fertilitas. Vina 
nobilissima copiosissime provenerunt. Sed quod Demades dìxe- 
nt, regnum Alexandri ipso mortuo simile forecyclopi, cui Ulysses 
oculum eruisset, nos quoque oculo et capite caremus. Monachus 
cnm Turcis colludit, intersunt omnibus conventibus Turcici Legati, 
nec quidquam decerni potest » quin id hosti continuo palam fìat, 
i|uia etiam in aula Beginae et Monachi, novi subinde oratores 
sunt, qui quoque vadunt, eos sequuntur et magnis muneribus 
honorari se cupiunt , qnae etiam invitis sua importunitate extor- 
quent. Regina cum suo comitaiu Polonico dies et noctes helluatur, 
et lempus omne, quod ab epulis superest, saltationibus dat. Nunc 
ex puerperio laborat, etsi id ipsa sedulo tegit ac dissimulai. 
Qflod mihi magnam consolationem aflert. In tota Transsylvania 
Christus agnosciiur et celebraivr et coelestis doctrina promulgatur, 
excepta non magna Ceculiae portione, atque Alba lulia, ubi Ca- 
nonicoruni Collegium est, inter quos Regina agit. Commendatus 
Aihi est a parentibus et consanguineis suis Daniel Coperger, ado- 
Icscens honesto loco natus, Cibinii, cuius pater Wolffgangus Co- 
pergensis prìmus omnium evangeliuni amplexus est ac defendit. 
Te inagnopere oro, carissinte Praeceptor, ut prò tua bonitate, 
tm rationeuì habeas. Praefìce ei aliquem privatum Praeceptorem, 
toius opera Praecepia Grammaiìces et primarum artium funda- 
mcnta addiscat, apud quem et pecuniam omnem, quam in sum- 
plus accepit, coram te deponat. Habet LXXIII aureos tlorenos 
Hangaricos, quibus ad triennium se isthic in studiis honestarum 
artium sustentare poterit. Conunendo tibi et losephum Mexnerum, 
ini est uxori clarissimi viri, Georgii Verneri, ex fratre nepos^ 
aique ut ei itidem privatum Praeceptorem adiungas, et ut eius 
curam babeas, te prò tua erga me benevolentia valde rogo. 

Ego, sicut antea decreveram, ad vos hoc tempore reverti, 
uanivis miro vestri desiderio tenear, non possum. Recepi in- 
itiieiidos in Italia liberos Knnicisci Revvae, Propalalini Uunga- 



S72 SUPPLEMENTA ANNI 1546. 

rici, his condìtionibus , ut ultra bienuium in Italia me exirabj 
non patiar, quod in arbitrio meo relinquilur, ut detur victus et 
amictus honestus , ut numerentur quotannis sexaginta floreni nostrae 
iiQonetae. Ubi Dei beneficio ex Italia reversus fuero, constituende 
mihì vita stataria est, nani motoriam, ut nimis tragicam, iain 
pertaesus sum. Qua in re obsecro, ne mihi Consilio tuo desis. 
Si quid habes, quod in rem meam consulere possis, id mature 
ad me perscribe. Ero Viennae ud mensem Aprilem. Interim, iu- 
cundissime Praeceptor, quaeso aliquid ad me literarum des , quaii- 
cunque dederis, Vitus Theodoricus ad me commodissime perferri 
curabit. Statui Medicinae operam dare, cuius discendae si tu 
mihi brevem rationem praescribas, rem mihi longe gratissimam 
facturus es. Imperator Turcorum sine dubio appetente aestate, 
cum exercitu egressurus est. Hic annus de Hungaria statueL 
Vale. Tuae coniugi, Dominae mihi omni honore colendae, meis 
verbis plurimam salutem dicito. Eperiess. ipso die natali Christi 
M D XLVI. 

Lycurgi orationem expecto. 

Sigimundus Gelous. 



312. No. 3685*. (Voi. VI. p. 338.) (anno 1546?) 

Martino Bucero. 

Haec epistola et tres subseqaentes primum editae sunt a Rev. Viro Ci- 
rolo Schmidt in Clir. Guii. Niedneri Ephemeridibus deitfd^rift fflr tie 
^iftorifc^e Xl^toio^it anni 1846. fase. III. p. 433— 442. No. XVI. ,fiw 
^e^n ungebrucfte ^riefe Titianà^iifoné ; aué bem '2lrd^it> tee proteftontiilttt 
Geminare p 3tra§bur().'^ Epistolae 4. (p. 435 sq.) Editor liaec adno- 
tavit: „2)iefcr Srief, fo wie Die brel fclflenbcn [Episl. 5— 7. (p. 438»q.)]» 
finb in ber alien 5lbfc^rift [aué beni 16. ^alfxf).) o^ne SDatum. «u* be» Ji* 
i^ltt f^eint m(r aber ^erDoriuge^cn , ba§ fte jur Qtit hté tegen*burgct tk* 
fpr&d^9, ^u ^nfan() 1546/ gefd^rieben ftnb/' Conf. autem quae epistolie 
314. annotabo. 

f^iro optimo D. Martino Bue ero y amico charissimo, 

S. D. Sum equidem magno in dolore, ac lachrymae mibiiwn 
aliquoties ubertim lluxerunt. Nec meas actiones reprehendo, quae 
et moderatae et ingenuae cum alias , tum etiam hic fuerunt. Prin- 
cipum mihi Consilia displicent, in quibus omnibus profeclo desi- 
dero eam magnitudinem animi quam causa postulabat. Quid est 
enim, ut infinita omittam, quod iam denegant auxilia contraTur- 
cos? Deinde hoc quam est ubsurdum, quod cum hoc modo tÒ( 
itaXXayàg vellent instituere, res non est deliberala inter plures 



SDPPLEMENTA ANNI 1540. 878 

principes, et adhibitis ìis quorum erat valituva autorìtas? Non 
vidi antea Marchionis literas, ac scio Lutherum non consulto 
celasse. Sed quadam despeiatione tantae rei neglig^^ntius et de 
libro et de bis literis cogitavil. Sed tamen iam legalis modera- 
tissime respondit, pollicitus etiam ut audio se scriptuium nQÒq 
%Ò¥ avToxQaroQa. Deum oro ut et principum mentes et nostras 
cabernet ad communem salutem. Privatam amicitiam nostram 
vera benevolentia ac perpetua tuebor, cupio et publicam tueri, 
et Deum oro ut haec negotia regat. Non possum hic recensore 
qiiam multa mihi in mentem veniant cogitanti omnium temporum 
Ecclesiae historiam , et inclinationes veterum imperiorum, et signi- 
&eationes horum animorum quibus etiam moveor. Bene vale. 
Salutem opto domino lacobo ^). 

?hilippus Melanthon. 



M3. No. 3685 «. (Voi. VI. p. 338.) (anno 1546?) 

Eidem. 

Vide Prolegomena praecedentis epistolae 312. 

Firo optimo D. Martino Bucero, amico suo, 

S. D. Etsi sum in luctu, tamen ad vos, ut petis, veniam. 

Nam cum exercear curis publicis, nunc etiam auxit molestiam 

mibi interitus Philippi, qui me adolescens coluit, et vicissim 

Qiihì tunc propter indolem charus fuit. Fostea cum cognovissem 

eius in Republica fìdem, admodum eum dilexi. Sed fortassis ille 

sua quadam foelicitate ereptus est t^ Tvgavviòi. Veniam autem 

adAustriacos eo libeutius, quod gentis misericordia adfìcior; cui 

metuo fatale periculum esse a Turcicis armis, et domi gypaeetus 

satis inclementer imperat, qui ut adcersat publicas poeiias, cum 

Evangelio bellum gerit rem iudignam xaì fiòeXvxz^v, dum Turci 

Pannooias vastant, hic in vicina urbe Nerica sedent nostri heroes, 

ac disputant an mures Deum vorent, rodentes panem consecra- 

tum. Haec vix credei posteritas, si leget. Ego enim curabo, ut 

baec tnqaxfjftipaTa nostrorum exteut. Bene vale. Haec scripsi 

commotiore animo, quod quaedam audivi de hodierna delibera- 

tioiie adversariorum. 

Philippiis Melanthon. 



1) lacobo Siììrmìo, 

Smpflem. Melamekik. Y% 



n4 SUFPLKMENTA ANNI 1540. 

314. No. 3685*. (Voi. VI. p. 338.) ( anno 1546 [1541 ?]) 

Eidem. 

Vide eacTem Prolegoniena epistolae 312. 

Tff evcsfist dvÓQÌ MaQxivtù Bovxégif- 

S. D. Bepelivi ab Hessiacis explicalionem quae responsioni 
fuit adiecta. Hi polliciti sunl se intra duas horas ad vos missuros 
esse eas pageilas. Ab bis igiiur pelilo, si cessaverint Spero 
me bodie exempluiu responsionis Eccianoruin visumin esse, llle 
ikioTitìQ Eccius^) lieri equo vectus est per civitatem, ac passim 
Episcopos adiil ut eoa confìrraarel , ul non de ìaxandis iniasUs 
legibus, sed de nobis oppriinendis ac inlerficiendis cogitenL 
Deus dissipel consìliii illius. Bene v»ie. 

315. No. 3685«. (Voi. VI. p. 33S.) (anno^l546?) 

Eidem. 

Vide eadem Prolegoniena epistolae 312. 
riro opttmo D. Ala r lino Buctiréf in hoapicio uérgentinensi'ym J 

Ratisbonae, 

S. D. Etsi circunifero animo cogilationes et curas alienas 
illis prooeniiis bilarioribus quae postulai Hervagitfs *) , tamen ì 
hodie institui praefationem, qiiam libi mittam; erit enim longi- i 
uscula, proptevea quod mibi non de uno genere studiorum, ncc \ 
de scriptis tantum dicendum est, sed etiam de mea vohinlate et i 
Consilio quo metbodica illa in controversiis tbeologicis cdidl 
Mitlam autem Noribergrtm, ul f^itus ♦ransmiltat Argentinam. Quaeso 
ut significes mibi aliquid de catastrophe conventus et de tuo l 
itinere. Quisquis erit exilus, quem Deo commendare debemns, -; 
tamen adhuc ita sentio, nossatis moderate respondisse, necfuissc ; 
confirmanda illa quae quadam subtilitate involvere et tegere £. : 
Geìlius^) voluit. Fuit consilium non impnidenter excogitattun; . 
sed videmus bumaiìam sapientiam saepe ballucinari in gubematione ; 
religionum. Kogo ut mibi scribas istic. Bene vale. Salutem 
opto zio ^laniifiw. Ex Lengefeld. 



1) Cnm Eccius d. IO. Febr. 1543. morluus sii (vide supra p. 189. no. 249. 
Viti Theodori ad Luthonim epistolam), haec epiatola non cum Schmidtio ad 
anmim 1516.., sed aliquem priorem, fortasse 1541. (quo anno aliud Collo- 
quium Ratisbonae habebatur,) rofercnda est. 

2) Hervagius] Schmidt I. 1. p. 437. typ. err. : Hernagius 

S) L. Genius!] Schmidl adwolaVvl'. ,Aw wv^\%\\\c •. Fore^ P. ChtUus{^y\ 



SUPPLEMfiNTA ANNI 1547. 815 

ANNO 1547. 

316. No. 3710*. (Voi. VI. p. 366.) 20. Jan. 

Georgia Sabino. 

Hoc fragmeotam literarum, quas Melanchthon ad Georgìiim Sabinuin, 
geDQrum Buum , 20. Jan. 1547. Servegtae dedit, primum typis divnl- 
gatnm est in Gaaphei Antilogia extemporali Lii. C. 3., delude in 
Toeppen libro supra p. 86. sub no. 113. recensito p. 310. no. 5. 

(Fragmentum. ) 

In Gnapheis (?) senientiis de discrimine coeleslis docirinae 
et Plìilosophiae, ego quideni nihil vidi, quod reprehensurus 
fuissem. Scribam ad Staphylum eumque hortabor ad studium 
Iranquillitatis luendae in Academia, quae debet esse decus Eccle- 
siae. Certe si existimassem naluram eius tam iracundam , non 
fuissem horlator, ut in Academiam vestrani proficisceretnr. 



317. No. 3726^ (Voi. VI. p. 378.) l.Febr. 

Henrico Duci Megapolitano. 

Hiinc epistolam ex antographo, quod in secreto tabulario Megapolitano 
Suerini asservatur, primum typis describendam curavit G. €. F. Liscli 
in Annalibus ab ipso editis: S^t^i'^uc^^t t)ed ^Ureiné fui meflen^urgifd^e 
Oefcfeicftte uni) 3l(tcrt^um«funbc. V. Sa^anj^. (Sci^wcrin 1840. 8».) 
p. 247 sq. Nr. 12. 

©em burc^Ieuc^tcn , ^od)9c(iornen furflcn Dnb ^crrn, ^erm $enn^ ^cr^ogen 
}u Meggelburg, furflen gu menbcn, fflraucn ju ©uertn, Oìo^of tonb ®tar« 
garden k. ber tante ^erm, mcincm gncbtgen furflen t?nb f»enn. 

®otte« gnab burc^ feinen Singetornen ®on S^efum S^rijlum Dnfcm 

Wonb guuor. ©urd^Ieu^ter, ÉoAget^omer, gnebtger furfl Dnb Borr. 2Bte 

»oI }u wunfcfeen werc, ìxx^ Me jungen d^ur ììxù> furflen t)or anfang be« 

Weg« 6. f. g. cX% einen alben, wetfen, ^o(^IotJU4en furflen Dnb toettem au* 

§u rabt gejoQen ^etten, »nb nu eOcn f ^at i fi, nacì^ bem fd^aben rabt ju 

fud^en, glei^ xotA ifl noc^ ju Derfu^en, of» burd) (jotteé gnab frib 

ju ma(3^en «ere, mie auci^ ber burt^IeutS^tefl ^od^n^t^orn furfl »nb |ierr^ 

Jerr SoadSiim ntarggraue ju SrctnbenOurg ^urfurfl k., mein ^nebicufler :^err, 

to ^anblung etn anfan(i{ gemaé^t, S^ xoxtì otjer Don Dteien Maiji, ì>Ci^ 

fcer nùjlic^ «ere, ìxy^ @. f. (^. etcìner i>erfon 3" 3Wet)ffen ju 

Sefben S^ten toettern Silenb anf^emen, ì>a S. f. g. atler fad^en 

gekgett^eit felb »crnemen moc^ten. ^erjoij STOort^ kp ft^ tocmcmen, S^r 

f^onne fi* one feiferlld^er t?nb fomgltéer maieflcten bewitttgung 3n fucine 

18* 



276 SUPPLEMENTI ANNI 1547. 

^anMun(5 etnia jfen; barumb »on n5tcn fein ìDÌxt, fciferttc^ SKaieflei miter 
t^eniglid^ anjufud^en. ^6) ad)t and}, ber Sanbgraue ju ^effen, ber jun 
friben gencigt i(l, roijfe am bequemflen mxtUi anjujetgcn, mie bife fat^cn on 
ft» 3)1. ju gclangen flnb. Darumb woKen S. f* g. »mb gotte^ »iHen 
3n bifcm S^rem alter, (Soft ju S|fren »nb bem »aterlanb »nb ben lettera 
)u gutem, bife« gottgefeUig toerf furncmcn. ©ed UH taf mbtn 
rieien anbern 3n »ntert^eni!eit. J)a« man je^unb t>iel disputirn 
tt)iU, wad »or bifen ^axn biette foHen »er^fltet werben, ìf 
»lc( JU i>at. 3jl« moglid^, bur^ gotte« gnabcn furo^in friben ju raa^inv 
baruff i|l nu gu gebcnfen. ®aju wotte ber Sroige goti, batter »nfert Jci^ 
lanbd Ihesu Christi , pab »nb §ulff »er(ei^en. ©atum gu 3emefl 1 Fé- 
bruurii 1547. 

e. f. g. 

vntcrt^eniger 

blener 

Fhilippus Melaiithon. 

318. No. 3986"». (Voi. VI. p. 646.) 28.Aag. 

Martino Bucero. 

Haec epistola invenitur Inter illas , quat Rev. Vir Car. Schmidt in NiedDeri 
Ephemeridibus supra p. 272. ad no. 312. sig^niflcatit a. 1846. primom 
edidit, vide illic p. 437. epiat. 8. 

Clarisstmo viro, eruditione et virttUe praestantt D. Martina 
Bue ero y docenti Kvangelium Jideliter in Ecclesia ^rgentinemi) 

amico suo, 

S. D. Scripsi alias lohanni Sturmio meo in lilore Baltico 
inler maris fremilus celebrali docloruni sermoiiibus ipsius elo- 
quentiam. Nuiic ad euiii audiendum proliciscitur hic noster audi- 
tor, Polonus, iiatus faiiiilìa nobili, el lileris bene excullus. Apud 
nos modestissime vixil. Haec ut significarem vobis petivit, ol 
ad vos aditimi haberet; niliil nisi sermonum et doctrinae com- 
municationem pelei. Quare eum libi el lohanni Sturmio com- 
mendo. Scripsi libi per Milichium de nostro Pericle*) qui rur- 
sus tonare coepit veliemenlissiinc jtbqì deinvov xvgtaxov y et seri- 
psil airocem librnm, qui noiidnm ediUis esl, in quo eg^o el Itt 
sugillamnr. Fuil bis diebiis liane ipsam ob caiisam apud Awth 
dorjiumy quem unum ad hnìus consilii sociotalem adhìbel, liabel- 
que unum laudalorem liuius impelus. Me el Crucigerutn, ni uu- 



l) Schmidt liuic nomini adnotavit: j^laciud/ ber bama(d ben Strett §e(|ei 
^eland^t(^on begann. 



SUPPLEMENTA ANNI 1547. 277 

, cras vocabit. Deum oro ut dei catasiropben nobis et Eccle- 
e saluiarem. Fortassis divinìius fit, ut rursus moveatur haec 
, quam necesse est aliquando explìcarì. Ego sum tranquillo 
imo nec ìnvitus ex boc ergastulo discedum, si infestius me 
[;ebit. Brevi scies reliquam historiam. Bene vale , die Augustine 

Philippus Melantbon. 



19. No. 4027 ^ (Voi. VI. p. 690.) (ferem. Sept.) 

Testimonium Wemhero datum. 

Ex autographo Melanchthonìs, quod cum Ula apocha supra p. 131. no. 181. 
edita Dr. Ginaburg Angina anno 1868. , quo Halia commorabatur, Lipaiae 
emit et mihi aliquamdin tradidit, ut scripti utriuaque editionem prò 
ipso in officina Hendelii typographica curarcm, germanica interpre- 
tallone huins latini testimoni! a me addita, cui Dr. Ginsburg anglicam 
adiunxit. Lituras auctoris more frcquenter obyias, quas in Illa edi- 
tione ex voluntate possessorìs autographi retinui, nunc omitto. — 
Antographon, quamquam duo folia formae maximae complectitur, non 
integrum testimonium exhibet, sed extrema parte caret. Ex aliis enim 
testimoniis, e. e. iliis riasdem anni, qnae in Corp. Ref. VI. p. 446. 
494 — 408., 635 sq. 735 — 737. leguntur, elucet, in fine plerumque vo- 
tum vel commendationem, et semper annum diemque adscriptos esse, 
qui in boc desunt. Nihilominus erui potest, id auctumno anni 1547. 
scriptum esse. Nam Album ^cademiac Witenbergensis ab a. Chr. 
MDII nsqne ad a. MDLX., qnod ex autographo Car. Ed. Foerstemannus 
edidit (Lipsiae 1841. 4^), p. 224. testatur, lohannem Wernerum 
Rottcnburgium ad Tuberim d. 19. Mail 1545. Witenbergae Rectore 
Udalrico Mordeisen 1. U. D. esse inter cives academicos inscriptum. 
Et ex testimonii verbis: „cnm in Academia nostra amplius biennio 
commoratus sit'* intelligitnr, fere mense Septembri anni 1547. hoc 
testimonium esse datum. 

ecani^ collega philosophici in academia witebergensi Phi- 
lippus Melanthon S. D, omnibus lecturis has literas, 

Petivit a nobis testimonium de suis moribus, studiis, et 
iidu adolescens bonestus Tohannes Wernherus natus in oppido 
inciae Roteburgo ad Tubemm. Id ei summa voluntate imper- 
imus, Nam cum in Academia nostra amplius biennio commo- 
us sit, comperimus eum honestis moribus praeditum esse, et 
uram omnium artium capaceni esse. Quare non solum gram- 
ticen et dialecticen didicil , sed etiara inilia philosophiae per- 
lit. Aritbmetjcen probe callet, et se praeparavil ad doctrinam 
uratiorem de motibus celestibus, cognitione elemenlonim quae 
circulis celestibus , de orlibus el occasibus stellarum , et de 
i ac mensium ratione tradii n tur. quarum rerum doctrinam eo 



278 SDPPLEMENTA ANNI 1548. 

magis amat , quia mirifìcus ille ordo nioluum celestium accoiiimo- 
datus ad utililalein aiiimaiitium, et varias iDutatioiies inferiorum 
corporuin tuoi sìgnifìcans , tum efiìcieiis, illustre testiinonium est 
hunc mundum non casu extitìsse, sed ab aeterna mente archi- 
tectatrice condituni esse. Et quia domestica disciplina ad agni- 
tionem Dei adsuefactus est, et doctrina ita confìrmatus est, ul 
vere statuat, et esse deum, et hanc unam de deo doclrinam ve- 
ram esse, quani ìpse patefecit in Ecclesia, per Filium, propheta^ 
et Apostolos : Hanc doctrinam toto pectore amplectitur et abhorret 
ab omnibus fanaticis opinionibus pugnantibus cum consensu catho- 
licae Ecclesiae domini *) nostri lesu Christi , et pietatem praeslal 
in vera Invocatione et diligentia regeiidorum monim iuxta inan- 
data, llaque propter bonos mores, et propter eruditionem testi- 
monio nostro hunc lohannem Wernlierum ornandum esse duxiinus, 
et ei attribuimus 



J 



ANNO 1548. 

320. No.4148'». (Voi. VI. p. 807.) 7. Febr. 

Testimonium Etiandro datum. 

Melaaclìthou eodem die, quo Marco Leinholto Hamelburgeusi, Georgia 
Thymio Cygnaeo et losepho testimonia dedit (vide Corp. Ref. VI. 
p. 804 — 808.) etiam quartum Christophoro Euandro Wonsidelensi 
scripBÌt, quod incipit a verbis: Petivit a uobis testini oninm. Hoc legi- 
tur in loh. Ad. Flessae fasciculo commentationum (Àltonae et Flens- 
burg. 8®.) p. 186., quem librum uoudum inveni. 



321. No. 4157»». (Voi. VI. p. 815.) 22.Febr. 

Nordhusano Senatui. 

Haec epistola ex Fromanni apographo primum typis exscripta est U 
hoc libro : 5l(clnc «Sc^riften jur ©efc^ic^te ber Stabt Storb^aufcn Don 6nit 
©unt^cr g&rflcmann. l. (9lorb^aufcn 1855. 8».) p. 28 sq. 

t)en 8tbam wetfen unb fùme^men $em SSurgermeiller unb ^atì^ }u St«t« 

^aufen nteinen gùnjligen «^em. 
®otte« (jnab burd^ feinen eingebomcn @on jesum Christum unfetn 
4>d(anb unb ttjar^afttgen ^clffer ju»or* ©rbarc, »ctfc,. fftmcì^me gunfB|e 
4^etn, tDtewo^l in biefct (e^ten 3eit »iel me^r anfe^tungm furfatten, ^ 



1) domini] antographon habet calami errore: domniui 



SUPPLEMENTA ANNI 1548. 879 

yr iti %mein ^t\i^tì^m, fo ifi bod^ ^oiM btrxìdf, ba$ bie fo He iajjt ber 
ienmg tragen, ni^t f(etnmutig »erben, fonbem »fjfen, baj Kl^r fetne 
d^, bie ted^ie Se^re ^{laniet, loer i^n em^li4 onruffet, gn&bigUd^ et» 
:eit ìbìU. )Dtefer ^Uebmaf finb t>iel fromme gotteéfùrd^ttge leute in !)^ort« 
:fetu 2>abe9 abet ifi btefe furfid^tigfeit ju gebraud^en^ ba$ man Uì^ tùd» 
ber S^^rlid^feit^ tote einem Setter fugli^ eittmet^e; 9lu ivdU i^ geme, 
ber tDurbige Mag^ister Aiitonius Otto, mein guter ^eunb, biefe fo((^e 
r, bie er fonfl trewli^ fùrtregt unb ))rebigct o^ne f^eltmort etUd^er ^er« 
en furgetragen i)tìtt, mie ià) ì^n loUimai Tottmaf^mt, @é ifi aber leiber in 
fer Unru^igen 3eit alfo, ì>a^ guter ^ati^ oft nid^t gcad^t mtrb, ic^ ^aU 
t geba^tcm Magistvo Antonio gefd^friebcn unb ìf^n gebetcn, eine 3eit« 
ig ft(^ anl^r ju mil^r )u ))crfùgen, ben fo Si, 2K»^) ^ierin kt)d^ t^un 
rb, a^t i6f mé^t, haj^ fold^ be^eld^ toeiter mitbrmgen wtrb, ben ha^ btefe 
rfon M ^rebigambté entfc^et wcrbe, me tt)ol fi". TI. an anbem orten' in 
iéjm gatten angefu^t, unb ^at bennod^. bie ^)rcbiger gnabigttd^ Meiben 
N/ 3^ <>d^te aber bicfe« tt)ere jum gltnH)flidSiflen, ba^ Magister Antonius 
te 3eitlang annero reifet, ®ott bctoa^re e»re ^r(](|en unb &aU gnàbiglid^, 
^i SBitteberg 22. gebr. 1548. 

widigcr 
riiilippus Melanthon. 



12. No. 417P. (Voi. VI. p. 825.) die verni aequiuoctii. 

Testimonium Eyrero {Ayrero) datum. 

Hoc testimoniam , quo Melauchthon , Oecanus CoHegii philosophici, Mel- 
chiori Eyrero (^Ayrero) , NorimbergeDsi Medico , gradum Magistri phl- 
iosophiae Witebergae die verni aeqninoctii 1548. testatnr, nondum 
qaidem ipso vidi, sed a. 1861. in Indice scriptorum Francofurti ad 
Moenum inde a d. 11. Nov. eiusdem anni in auctione venalium p. 22. 
no. 133. offerebatur et in eo sic describitur: @9 ifi Heé ein Melati- 
chthonisches Autograph erflen Stanged^ auf $ergament, 18 3^11 breit unb 
13 QcU b»>4/ treffltc^ er^Uen, mlt bem ebenfattét ìxt^ii^ erbattenen, an 
rotben 3$nitTen b<ingenben gro§en ®iege( in rotbem SEBa^fe unb mit Me- 
lanchthons Itnterfd^rift in etwaS fUinerer ^rift aU bad IDiplom felbfit. 
Z)ad ^ieget fubrt bie 3abred$ab( 1502. 



J. No. 4263»». (Voi. VI. p. 944.) ante d. 20. Jun. 

Erhardo Schnepfio. 

Haec epistola integra nondum reperta est. Quapropter h. 1. tantummodo 
cius fragmentum exhiberi puiesi ex epistola Erh. Schnepfli ad Ambr. 



1) ^. aR. significare vidctur: Auvfùrft SRcriJ t)on Sac^fen. 



280 SUPPL£M£NTA ANNI 1548. 

Blaarerum d. 20. lunii 1548. data, a Simlero (S. Msc. 67*) exBcripiam, 
CUÌU8 apograpbon Clar. V. Voegelino debeo. 

{Fragmentum*) 

De libro isto Caesareaiio ') iani lecens ista verba ad me scri- 
psit D. Ph. Melanchthon : „£tiain'S inquit, „accedit nova a^og/à^ 
^magnarum Confusionum aut etiam beliorum, publicatio Libri Ini- 
«,peratorii de doctrina. In quo parlim Sophisinata continentur, 
„parliin manifesta confirmatio pravorum cultuum. Scias", inquiti 
„Dei beneficio, in Ecclesia nostra adhuc sonare vocem Evangelii: 
„et nos de Libro ilio sententiam nostram, Deo iuvante, modeste 
„ et graviter edituros esse. Idque fiet a bonis et doctis Viris aliis, 
„etiamsi ego interceplus aut oppressus fuero." Adiecit in Epi- 
stola hoc de Magdeburgo. „Partbenope nondum impetravit pacem." 
Hactenus D. Philippus. 

324. No. 4319 ^ (Voi. VII. p. 97.) 10.Ai«. 

Francis cus Dry under ad Melanchthonetn. 

Haec epistola primum edita est a Rev. Viro Dr. Day. Schulsio in Chr. 
Fr. lUgenii Ephemeridibus Zeitschrift fiir die historische Theoloifie 
anni 1832. Partic. II. No. Vili. Beitràge zur ReformationsgeschickU 
des i^ten Jahrhunderts (p. 221 — 242.) p. 240 sq. epist. IX. 

Clarissimo virOy Domino Philippo Melanthoni, patri canss, 

S. D. Erramus, ut ille ') ait, acti fatis maria omnia circum. 
Certe nos integris iam quatuor mensibus terra et mari peregri- 
namur, neque adhuc portum aliquem securum aut tranquillum 
prospicimus. Excepit quidem nos reverendiss. Cantuariensis') 
perhumane, cuius in aedibus modo habitamus, sed rebus omnibus 
piane incerlis. Quotidie crescit mihi tui desiderium, meque per- 
beatum putarem, si quod reliquum est vitae in hoc exilio cala- 
mitoso tecum vivere possem, communi ut consuetudine veteri 
more nostro communes miserias leniremus. Archiepiscopus fecil 
mihi certam spem tui advenlus ad nos, ac promittit libi stipen- 
dium ceiitum librarum, ut tua opera religionis doctrina in lioc 
regno ad poslerilatem instaurata transmitti possit. De huius viri 
voluntate tantum tibi promittere possum, quantum a praesule 
Christiane et frugali expectari posse videatur. Tenetur suiiimo 

1) Hic liber a Carolo Imperatore In Gomitiis Augustanis ordiuibui Im- 
perii d. 15. Maìi 1518. proposi tus dicitur Interim AugustanwHy conf. Corp. 
Ref. VI. p. 924. 

2) Virgil. Aeu. I, ;V>. 

3) Thomas Cranmcr, Archiepiscopus Cantiiuricnsis. 



SUPPLEMENTA ANNI 1548. S81 

siderio bene constituendi ecclesias et refonnandi omnem do- 

inam, cuius votis> si relìquorum volunlates ac praesidia suffra- 

rentur, non dubitarem bonam aliquam reformationem institui 

»sse, eainque pene perfectam mihi promitterem , si tuo iudicio 

s permitteretur. Ego vero neque dehortari te audeo, neque 

irsus ut venias cohortari. Tu prò tua prudentia sagacius prò- 

^icies, quae in omnes partes considerari possunt, et prò tua 

ietate id statues, quod magis in ecclesiae reique pubi, utilitatem 

Dre iudicabis. Illud aflìrmò, si in hanc regionem veneris, per- 

eram omnia incommoda, quae bomini evenire possunt, ut tua 

^Dsuetudine uti possioi; sin vero vel in Germania manendum, 

fel in alium locum migrandum putabis, peto abs te, ut tuam mihi 

voluntateìn signifìces, quaui ubi cognovero, quomodo ad te ve- 

Diie possem, cogitabo. Reliqua intelliges a Maenio, cui non 

fait locus in hoc regno. Bene vale, praeceptor cariss. , et brevi 

ineas literas expecta, quas mittaui Amburgam. Lendini 10. Au- 
gusti 1548. 

Tuus tolus F. Dryander. 



325. No. 4348»». (Voi. VH. p. 135.) 8. Sept. 

Maurilio^ Principi Electori. 

Hanc epistolam exhibei Frid. Alb. a Langeun in libro suo: !Keri^/ ^tx* 
jog unb 6&urfurji ju Sa^fen. 2Xi}k, (Seipèifl 1841. 8».) Zì)UU, JBcilagen. 

p. 312 sq. 

^n $er}og SKort^en, S^urfùrfien )u @ad^fen. 

2C, ^ad)ì)tm S. S^urf. gn» mir »on iwgcn cfn« gcbrudten bcbenfeitó 
^rpii^ ))nter meinem ^af)mm boxnad) 3n ^a^mtn ber S^cologen, }u SSite* 
<rg citi fut^altung tf)un lajfcn, ^it i^ — ®. S^urf. ®n. mUtn borouf 
Jtine entf^ulbigung — t)orncmen. 

8nb erjlU^ ijl gen>ifli^ n>a:^r, ba« t>aé gcmelt bebcnfen nic^t ju SBlte* 
ftg obcr fon^ Siut ©♦ S^urf . gn. fianbcn gebrudP t ifl , ®o ijl c« aud|^ o^nc 
letnem Um^iìd^ »nb o^nc mein toorwijfen 3n trurf fommcn 

Snb wietpol ^ bc^ jlcllung cin^ bebcnfen^ neben anbcm gcwcfm, ®o 
t toà) bifcr Jrutf bcm Sjcm^Iar an ctlic^en ortcn t)ng(cic^ »nb t>bel t>nb 
ffc^ nad^gcbrutft 

SSnb i|l bic gemette fd^rift nur cin bemuticjc (Srinnerung, boritine au^ 
(ic^c ^rtirfel nad^geben, Don wet^c anberc juuor -g^art gcflrliten ^aben, 
cnn mcin gcmiit ijl in feincu rocc^ Sftwnt obcr juuor gewefcn bie tjorbitte» 
rtj] mit ^fjlgen fdl^nfftm ì>nì> fc^crffcn »nb nad)bcm ì^ nu^e 30 3^ar bei 
:n (hcittigcn facf;cn gen?efcn, ift offentlicb, bins ié ganj fcine none opinion 



28t SUPPLEMENTA ANNI 1548. 

ìmaU ttxt%t i)aht, ©onbcm na^bem t)on anbem Me fhreiHgc fad^eti erfHi^ 
mtii, mb n)tc»oI ttWé^t fhirf feet nottg ^ettjefen, @o flnbt aUx »iel tt>rf^ 
leuftiger tunrfler rebcn mit ctngcmcngt wotben, J)orau« me^r m^ltìdji^tìt mit 
ber 3«it eruolgct »ere, J)a ^abe i* mit gtoffer arkit »nb farttgfait gemehte 
S^rtfUic^e nettile Se^rc jufammengc§o(jen »nb »iel fheittige fad^en 3n dnig* 
fait gekad^t t>nb ))leté gei^an , t>aé He rebcn 3n eigentlié^e formen eingejogen 
fbtbt meld^d ju dnigfaii nottig ifi onb f)at burd^ gotted gmbe 3n fM^m 
bifcr Sanbt ju erWerunge »nb gld(3^>Iauttenben reben 3n ber Se^re gebtnett 

Snb tt)ie»o( toiett be^ mir an^olten, bà« 3^ 3^wnt ^efftiger f^rettei 
))nb fd^elben foQte onb ic^ etn>o f^u^ befommen mod^te, @o mid i^ bw) 
fol^d nit t^un, @onbem mi fo lange i(^ le^c, t>on notigen fa(!^en fliigl^ 
reben mtb anbere t>ormanen aud^ ftiti^ Don nottigen fad|^en }u reben t>nb vU^ 
t^nnottige bif^^utationed ju ermedPen^ @ud^e aud^ borinnen feinen nu(f oto 
^rren gnabe fonbem ^alt ba^ té ®otM ìoìUt fe^ , bad tt>ir noHg la^r fittig' 
U^ pflanjten. 3d^ wit mid^ auc^ burd^ @oiieé ^nabe nit an freuele tot 
^engen bie i^nruge ober i^frul^r ober bergleid^en ^racticiren, 

SSnb foJ>iet i(^ mit guten gen)iflren ju ainigfeit arbeiten !ann , bai wH 
id^ t^un »nangefe:^en 3«ttianb« gunfl ober tongunft, benn »or atten bingen »f 
erben bife jludf fumcmlidf^ ju fud^en flnbt, ®otte« er!entni« Dnb redjte «« 
ruffung tJnb borinne gemaine ainigfeit »nb friebe. ©orumb id^ ané^ Me j^ 
biger fouil mir mugUd^ »Jeifflg »orma^nen »nb Mtten miti, baé |le ju friebm 
i)nb gc^orfam iprebigen »nb »on ber Obrigfaitt nid^t tongeburlid^ reben mUtn, , 
©onbem Dilme^r baé »oldP ju war^aftigcr reuerentia »nb gum ^tUt ffir Me 
DWgfaitt getroi^nen, borju fann biefe^ leid^ttid^ werl^utet tt>erben, bai m 
manbt ^n S. K^urf. ®n. Sanben ttroaé fd^reibe baé Sai), Ttat Sbicten ju* 
gegen fe)^, 3^ wott aud^, baé nit ju neuen fhreitten burc^ onberer \à)xt\Jtti 
3n ber nad^krfc^afft »rfad^ gcgetien wurbe 

©iefe meine entf^ulbigung bitte ic^ — tpollen 6. S^urf. @n» pcMf 
lid^ »ome]^men »nb erbiet^e mid^ — ju aCfem geburlid^en gel^orfam. Jiats» 
aaSiteberg 8 ©e^tembri^ 48. 

^(liU^^ué 9ReIant^on. 
326. No. 4394 k. (Voi. VU. p. 185.) 31. (Xij 

Mauritius Princeps Eie et or ad Carolum V. Imperatoretkì 

Haec epistola ad Melanchthoncm spectans in eodem libro Tom. D* 
p* 313 8q. exhibetur. 

S^urfùrfl 2Rori^ an ben Saifer. 

K. S^ad^bem g. !a^. 9»at. mir »orfd^>iener 3eit »on Sptìtx au« m 
3nterim« :^alben fdj^reiben ^aben la jfen , 3ff e« an bem ba9 id^ bem »i)ii il 



l 



SUFPLfiMBNTA ANNI 1548. S8S 

!a9« 9Rat. genomenen abfc^i^c naéf btó^eto fehten »lcid ^(^ì^tt, cititi ^a0 
S^ltnige »a« }u ®otte« cl^re »nb ®. !a^. 2»at. ge^iorfam biffala binpli* be^ 
ben mdnen gu befurbern, tt>{c ic^ au^ no(i^ tei^Kd^ bcromcgen 3n cmbftger 
atbait ^(e k. 

?U« aber ®. fa^. 3Wat boncben mìttx tjomelbcn, mie ftc angdangt ba« 
$f^(ip))ud SRelant^on aCIerl^anbt miber l^a^ interim bnb toa^ d. fa^. Tlat 
fonjl ju »tbet fcin mag fume^men [ode bnb mtr bcroìvc(jen cmfllf^ bcue^ilcn 
lajfen 3nwi in meinen lanbcn lengcr nit jucnt^altcn nod) in bulbm, fonber 
liraertveifen/ Sol^d atteé ^abe id^ gemelté ^s^ili^H balbcn mtt ^an^ be« 
fd^i9ertfn gemut t>cmi)men, Snb mag @. fa^. Stat. mit marl^cit berid^ten, 
boi na(^ e. fa^. SMat. mtt meinen Settem i^f^erid^ter Kajjttulation (botlnne 
boi ode feiner Wbben gcwefene biner t^nb imbcrt^anen fo ni^t nam^aftig (xu9* 
fle|ogen feinbt begriffen) er p^ meinen wijfen^ in alien ^anblungen S. hi), 
fiat, betreffenbe mb ©onberltc^ M Sntcrtm^ ^alben ni(^t alfein t>or fl^ 
\tìbft \dfiblì^ ge^dten, ®imber aud^ onbere gleic^ergeflalt bor^u )>ormant tmb 
bei9egt, auéf fc^on )9iel artidel, tt)e((^e anbere )um ^oé)^m gefhitten }u bor< 
glei<!^ung bringen i^ai ^elfen, SJnb »eil meine tjnbert^anen fonberli^ Me fo 
muli^ an mt^ gcfommcn nu bei 30 ^axtn in biefer ^leltgion gewefl »nb 
imn m^erem t^eil borinne i^ebom »nb erjogen feinbt, S)crr»egen aud^ bie 
f«^e be^ 3nen %ax trtl f^werer ban be^ onbcrn ju er^eben fein ìtìU, @o 
wu^e id; furwor biffató »enig bci^ 3nen gu erl^alben, wonn e^ a^ne ben gè» 

• 

ttdten ^Ifili^pum «ere, ffiie ban folc^^ audi ané bem erft^eint, ba« 3ncn 
<tli(^ in anbern lanben burcft offentltd»e Suéer borumb angreiffen, ba^ er 
N Snt^ini* ^alben juuiet ctnrcumen fotte, ?oIbe td> nu ^oruber 3n^n »ie 
e. fa^. 9Rat mir ij^o befeien rnein^ lanbéi i»or»eifen, Bo i)dtt g. fai). SWat. 
ftlbjt gu ermeffen, gu wa^ merfltéer toor^inberung be^ fur^abenben SBerW, 
<iu$ boneben ju tca^ trefelid^en »nglimbf« bnb »or^ajfung fold^« mir ni*t 
alleine be^ meinen eignen i^nbert^anen, fonber auc^ be^ frembben geraic^en 
»urbe, ©orau^ ìd} rtdé) leJHc^ weitcrungc gu beforf^en ^aben mufle, 

SBeil bemc olfo »nb burd) 3nen t>iel gut« ^irin gefc^iét, @o bit ic^ 
6. fat^» SWat. woflc in anfc^ung bcjfclben tic gefafte »ngnabe gegen 3'ne 
fttflen »nb 3r nid^t entgegcn fein lajfen, J)a^ icb 3nen fo tange 3n meinem 
8anbe gebulbe, So knge \d) tformertfe, bad er ^otteé e^rc K^ri^Itt^e tjor* 
glei^ung t>nb 6. Stat). fDlaì. ge^orfam befurbem ^ilft. 

S8a« aber taé jugef*itfte Su*, fo in meinen Uni»er|tteten getiét »nb 
<m«jangen fein foli, belangt, J^ouon 5^b ber 015. !6. Sl^^at. i* ^ieuom bc« 
tttt einen berid^t get^an ?c. 

IDatum ben (e^ten Octobri« 48. 

SWori^ 



284 SUPPLEMENTA ANNI 154B. 

327. No. 4425 ^ (Voi. VII. p. 234.) 16. Dee. 

Ratisbonensi Senatui. 

Hanc epistolam e Professoris Van de Velde Apparato Melanchihoniano 
prìmum edidit Aug. Scheler iu Naumanni Serapeo anni 1867. No. 8. 
p. 122. epist. 29. 

Sen crbatn iveifen unb fumemen $erm Sutgermaifter unb tabi )u 

Wegen^burg, meinen gùnfHgen $enm. 

®otU9 ®nab butd^ feinen eingebomen @on 3]^efum S^ri^m unfem 
l^eilanb unb tvarl^afttgen ^elffer {ut^or. Srbare, mctfe, fumeme, flunpigt 
$erretu Sur 9Bei^^eit afó (oblid^e d^riflUd^e IReoenten wtffen, ba^ unf^ 
^cilanb 3cfw^ K^rtjhté f^rié^t : Saflct bic Sinbcr ju mir fomraen^ beim Wtt 
ifl baé $immelrei(^. 2>arum ifi Sr^altung 6)x\\tiìd)tx ®d^u(en l^o^ndt^ig inb 
»irt ber ®o^n ®otM felb g. SB. $ù(f baju tun unb Surc Hcbe Sugent 
f^ùjen unb feinen ^etttgen @eijl »ertei$cn , ì>a^ recate ^nruffun^ ®otte« ta 
euren ^nbem ge^flanjt merbe. ©arumb id) ^^fn mlt eu(^ fel6 ^erjlidj on» 
ruff unb bitt; unb na^bem @. 3B. begeret, ein tud^tigen SRann )ur @4hI> 
rcgierung unb ttntertoeifung ber Sugent anju jeigen , noolt i^ mit 9labt W 
l^o^gelerten ^errn Ioachimi Camerarii unb Magislri Nicolai Galli, ber 
in eur Stix6)tn prebiger geirefen unb ^e^unb bei) un« ì^, unb anberer8.8. 
einen tu^tigen 2Rann burd^ ©otteé ®nab »ff Junfftigen Sci^^ifer ne»en 3<n* 
mar! jufd^itfen unb woKen ®. 2B. an melnem furjen <Sé^reiben ni^t Slif*» 
fallen ^aben, benn i(i^ biefe (lunb ^ab abreifen muffen uff cinen Sag barimi 
ber g^urffirjl »on Sranbenburg cttU^ ^njeige ber SHeli^on ^aV> wifl tjw 
lajfen. Unfer ^etlanb 3^efu« S^ri(lu« molle g. 2B. unb feine arme 6^ 
jlen^eit gnebi^H^ an alien Drten regieren unb bemaren unb 6* SB. )u bie* 
nen bin ic^ midig. SDatum SBiteberg 16. 2)ecemb. (an. 1548). 

gto. wittlger ©tener 

Philippus Melanthou. 



328. No. 4434*. (Voi. VII. p. 264.) 27.Dec 

Ioanni Cunrado Ulmensi. 



Huius epistolac ineditae, quae in CoHectione Simleriana (S. Mac* 
ìnvenitur, apographou a Clar. V. Voegelino accepi. Conferatnr infri 
epistola ad eundem d. 9. f'ebr. 1549. data in eandem piane sententian. 

Venerando f^irOy eruditionc et virtute praestanti , Dominio /•. 
Cunrado Ulmensi, Pastori Ecclesiae Dei in Comitatu Rienecensi, 

amico suo. 

S. D. Vel maxime lioc tristi lempore saepe colloqui iios per 
literas prodest, ut vel Consilia conferamus, vel mutua consola- 



SUPPLBMENTA ANNI 1548. 285 

one nobls dolores leniumus. Quare gratum mihi fecisti, quod 
opiose de vestra Ecclesia scripsistì. Nondum in his regionibus 
illa facia est in Ecclesiis mulalio ac spero (eas) reteninras esse 
ucorruptain Evangelii vocem, et usum rov isinvov xvgiaxovy 
iiualis hactenus fuit, in his regionibus. Deliberant autem nunc 
vicini Principes Elector Saxonicus et Marchio de Adiaphoris ut 
vocantur. De his in neutram partem valde pugnandum esse du- 
cimus, etsi ego quidem Ecciesias in hac moestitia, ne parvaruin 
quidem rerum mutatione turbare optarim. Sed semper Ecclesia 
in servituie fuit, alias duriore alias mitiore. lUud modo con- 
slauter faciamus: Fundamentum» id est, necessariam doctrinam 
teneamus et verum usum Sacrameutorum. In aliis rebus, quae 
simt adiaphorae» servitutem sapienter feramus^ sìcut et Israelitae 
exilia tulerunt, et varias conversiones sui Regni, quae etiam ad- 
flixerunt Ecclesiam. Oro autem Deum, aeternum Patrem Domini 
nostri lesu Christi, ut propter Filium servet aliquos coetus in 
quibus luceat vera invocutio. Oro etiam, ut Viros praestantes 
Nobilitate, ingeniis et vìrtute Comites Erpachenses servet. Bene 
vale. Lipsiae die lohannis Evangelistae 1548. 

Philippus Melanchton. 



329. Na4450V (Voi. VII. p. 286.) (a. 1548.) 

Ioachimo Mollerò. 

Mclanchthonìs Consilia (latina) coUecta et edita studio ft opera Christo- 
phori Pezelii. (Nenstadii 1000. 8».) P. 11. p. 74. 

De consultationibus tempore Interim, ad />. Ioachimum 

Moller um, uànno 1548. 

In Ecclesiis nostris , Dei benefìcio , nondum ulla mutatio facta 
*st. Nec quisquam assensit, ut aliquid recipiatur, quod pugnet 
'um Evangelio. Putant quidam, posse retineri pacem, si qua 
tdiaphora, ut vestitus, aut feriarum et concionum ordo recipian- 
Ur. De his non pugnavimus unquam. Sed adversarii postulabunt 
ODge alia, avròg avtoxQdjfav ìXsìés jtbqì XenovQyiag, Canonem 
•rincipale punclum esse, quod postulet. In Convenlu Lipsico 
lobilitas dixit pias et graves sententias, dXXà ot iv avXìi vofàtuoì 
(fogifjuiav Tiva coipicfkata ^ quae res quomodo acta sit, id» ut 
rislot eles dicebat, oln ieriv ènitnoXixòv ^<^/7/*a, sed ut spero, 
} Ti»gdi6é T^v ixnXticiav. Heri a Bucero literas accepi, quae nar- 
nt » nondum factam esse mululionem Ecclesiae Argentoratensis, 



286 SUPP CEMENTA AKNI 1548. 

sed dubitai, quid fulurum sii, etsi populi piani volunCaiem esse 
scribiU Misit eruditairi refutationem sphingis Augustanae, scri- 
ptam a Calvino. 

330. No. 4451 ^ (VoL VII. p. 288.) (eodem anno?) 

Anonymus Oldenhurgensis ad Melanchthonem. 

Edita in gort(^efc|te aammlung r>en SHten unb 9Uutn Hieolo^jif^n 6a4fii 
ee^fter ^tì^txa^ %uf ta« 3a&r 1739. («eipjffl. 8».) p. 645— 049. 

^nonymi Oldenburgensia Epistola memorabilis ad P, Melata 
chthonem, circiter A., 1548. missa: Ear MSCto. 

Si tam essent tuta itinera, quam haec tempora piena reruffl 
novarum: haberemus quolidie, quod ultro dtroque scriberenras, 
mi amice. Sed, quod omnia sint piena periculis et periidiis, co- 
gimur et amicis et nuntiis, et nobis ipsis silentio consalere, do- 
nec tandem per Dei graliam Halcyonia nobis redeant, quod irt 
non videlur primis mensibus futuruin, ila lamen spes certa est, 
brevi fulurum, quod luam pietalem recle constituere iubeo. Nam 
sunl omnia piena mulationum et renun novarum , quas spero me 
brevi ad le scriplunim: Nunc non aliud, quam quod LegaM 
uàngltae liic mecum fuit, qui miranda bona promisil: quonim si 
non omnia, alicpia saltem vera erunt, id dicium existima. Do- 
minus a Lasco illic est, cum aliis doctis viris, qui te quoque 
expeclanl , si istliic non licebit tiaerere. Natio illa tota iam in 
Evangelium Dei consentii: tantum disputalur leviter de Eucka- 
ristia, quae lamen controversia speratur propilio Deo nunc quo- 
que ani finita, ani paulum mox definieuda iuxta Verbum Dei. 
Ego hodie ad illos scribo , qui ad me paulo ante , quorum unus 
est Dominus a Lasco, De Bonis Episcoporum litigantur non 
nihil. Legatus cum Dano agit de perseverando: Habet et Oa/Zw 
illic suos nunlios, et alii. Gallus edixil , ne quis punial aliquco 
propter religionem, nisi ab ipsa Maieslate audilum. BnrdejrMtif 
sedata est sedi! io, exorla propter graviorem exaclionem: plexi 
sunt aliquol et alii alio morlis genere pereinti. Gallus affeclissi- 
mns dicitur ad uos. Stnrmium novisti, is ad me bona. Reliqoa 
aHas, quae liabeo, certa, sed quae tacila oporleat. Nisi ut lui* 
honanffi spem facies in Deo aelerno Patre, et Domino lesu, qui 
dispersionem suam brevi vecolliget. Moriun^ur qui puoruin qtiae- 
nmt, et aperiuntur uliiqne Evangelio portae principum et rcgn- 
lorum. De Pólano ad me certa Dominus Lascins, \o& qneqw^ 
)ion incerla. Exulal inde Fapismns: ravelur verbo: vocnlur 1*«- 



8UPPLEMENTA ANNI 1648. 887 

cius^ sed jingìi iliuin non diinittunt, ut neque Frisiti ad q\ios 

id ver redibit. Utinam libi contigisset audire Legatum AngU- 

irwffi optimum Virum, qui de multis multa, quae tuis cogitationi- 

bus permitto. BurenUs certo mortuus ut et Scoelìus, qui unus 

lotam istam Tragoediam ludebat, sigillator et praeses Bruxellensis 

aulae. Sed quod doleo, nos hodie sepelimus fortissimum virum 

Tkeodoricum Vasniarum Consulem: reddat nobis Deus aliquem 

ilio meliorem ac coustantiorem : reliquit apud nos mullas Christianas 

voces plenas Christianae constantiae et pietatis. Huius mortem 

Iota civitas iure plorat; et alii aliter interpretantur. Ego non 

alio fine, quam quod Deus ipse vuJt bella nostra depugnare sine 

humanis praesidiis. Ita enim malo hoc interpretari, quam punire 

nos velit ablatis bonis viris: mirum tamen, quod hoc sesquianno, 

quo hic ago, nobis s€fitem.S^na£sr€0y trai prudentissimi consules 

mortai sunt, in quibus vere suinma rerum stabat. Dominus nos 

respiciat misericorditer , Amen. Nastri CmmtUs fc^rtes viri sunt, 

«l bona spe sustentantur. Alter hic est , alter in vicinia ad sex- 

lum miliare, sed interim ad nos excurrit. Uterque mihi est cha 

rissimus; et qui de rebus niagnis non dubitenl mecuni colloqui. 

utinam tecum coram videam, quam te plenum facerem pieni 

gaudii, id tu tamen paulo max, quale sit, videbis: In silenti© et 

spe fortitudo nostra. Vivil ille absconditus Deus. Id die omnibus 

Praeceploribus et Patribus nostris. Bucerus beri ad me multa, 

^eà varia ea , ut tempora sunt , et illius Urbis perplexitas , tamen 

bene speratur. Mira de Caesare, Gallo, Angla^ Damo, Paiamo 

Bl aliis, quae qualiu sint docebil tempus. Nos interim oremus. 

Mi Pater , obsecro , scribe ad nos , quid constitutum , quid obten- 

tum aut permissum in vestris Synodis et Conventibus. Hic multi 

^emunt, quod rumores spargantur de, nescio qua, conniventia ad 

fmierim» Sed ego stutuo a vobis nihil permissum, quod non 

)oua conscientia denari possit. Ea mihi de omnibus vobis certa 

spes est, quam scio vos non t'alsuros. Nos pergimus unanimes 

st constanles in ministerio nostro nomine prohibente, acclaman- 

ibus omnibus: nam omnium una vox. Pugnemus, aut certe mo- 

iemur prò lego et grege: moriatur anima nostra morte iustorum. 

'uperem Mmmbvrgemes Patres cessare a rixa de Descensw 

Thristi ad infera» y de quo tuam expecto sententiam, ut de eo, 

iiod nuper rogavi, ex obiectioue adversariorum , qui scilicet fiat, 

t qimm haberemus non tantum imputativam ab Adamo et labem 

t dainnationem , quomodo non in Chrislo etiam praeler imputa- 

vain liabeamus talein iustiliani inhaeroiìteni, et personalem ad 



288 SUPPLEMENTA ANNI 1540. 

vitam, qiialem ad mortem. Inteliigit pietas tua argumentum, quod 
ego solvo, sed non expedite et categorice iuxta regulas. Id mi 
amice, qiiaeso, ut mihi simpliciter exponas, non quod dubitein. 
sed quod ars me destituat. Calaniensis novus perturbavit omnia, 
nemo illic mansìt in fidei confessione, praeter unum nobilem Do 
minum de Hiils. Frisiis Orientaiibus minatur Caesar : Habent Le 
galos in aula propter Interim, sed nihil impetrant. De alio lo 
ditur cerio. Sed cadunt multa inter os et offam. Vale. 



ANNO 154». 

331. No. 4470»». (Voi. VII. p. 315.) 24. Jan. 

Ioanniy Marchiani Brandenhurgico. 

Hanc epistolam ex antographo Tabularìi secreti Berolinensls primaiB 
edidit Rev. Vir Chr. Guil. Spieker in Niedueri Epbemeridibas 3Ht< 
fc^rift fur bic &iftorff*c X^icoloflic anni 1846. Fascili, No. XV. 3»ef 
no4 unaebrucfte ^riefe ^elant^ttiond mit (£r(&uterun()en. (p. 425— 432.) 
p. 430—432. epist. 2. 

3>em bur^Iau^tigen ^od^ge^iornen gurfien t)nb «^erm 3o^and SRarggroven {i 
8ranbcnburg , %u ©tettin , $omcm tonb gu ©leften ju Srojfcn ^er^oge, »nb 

Surggratoen ju 9'iomBerg, meinem gnebtgen ^txxn. 

®otte« jnab burc^ fetnen gtngebontcn ©on 3^efum 65ri|hira wifmi 
4>ei(anb t)nb mal^r^aftii^en ^elfcr ju »or, ©urélauc^ter ^o^gebomcr peMgff 
gur^ )>nb ^err @. f. g. mcrben t>on ben fad^en, bem a^tbarm tonb ^it* 
gelarteli ^erm Doclor Adriano*) èeuo^Ien, wa^r^aftigen »nb grunttiia 
bert^t »on i^m Dernemcn, benn el^r bie i^anblung nit allein t>on mfr, \m 
ì>tm JU Dor Don loachimo Camerario, bem Dici ju glauben ì% ongcJW, 

ajnb wie wol ic^ wolt, bie ^nblung mere florer geiDcfen, fo if M 
hwxéi gotted gnab, in f^einer Dercnberung in nottigen {Ht^en gemittiget, vrt 
^at fi(!^ bie atitterf^aft fonberlid!^ tool Dnb ^ri^d^ gel^alten'), tA ami 
ffaif. 3R. mit biefem erblten gefettiget fein toerbc, tfl grojer 3»eifel, imb fi 
man loeiter grubeln wirt, ifi mein gemut entfd^loffen, burctf @oite« ®nab, 
gan^ ni^t« weitcr na4 ju geben, Dnb ber DerDolgung ju geUKirten"). 

9$nb loie lool ^od^ ger^ùmet lotrt ìxi^ interim fod eine neioe e»i|te 
felice Reformatio fein, fo ad^t \é^ bo(6 ed loerbe in jwel^en Saren loieberui^ 
oerlif(i^en wì> ì>Oi^ e« ju gro^er Dnnig Dnb gerruttung bienet, ifl i»Dt au(jtn*). 

1) Adriano Albino, Dr. iur., Priucipis Cancellano, vide l. 1. p. 431. noi. l. 

2) Vide ibld. noi. 2. 
8) Conf. ibid. noi. 8. 
4) Vide ibid. noi. 5. 



« BUPPLKMENTA ANNI 1540. t88 

tÀmìl mài an Dtkn orten értflltd^c ^rebicanten ^ttìa^t wtxbtn, Hit 

)»ntett^iiH|Ii(^ tmb )>m(» Qotted tvidcn @. f. @» »otten baruff gebenfon^ ob 

va etti ^ofkr bagu gu t>en>rbnen, ^a in ber (Sii arme belante i^erlogte 

ie^er ein ^ìtan^ ^erberg ^aben mod^ten ^). Z^er ®on ®otte^ 3efu)S (S^ti« 

i« t>nfer ^eUanb milc g. f. (^» atteseli felt(^lt(^ regtren t>nb bewa^en, 

2>atum SBittenbetf) am tag Ximot^ei, ber im funf^el^enben 3ar nad^ 
im el^r mit S. Paulo erflU^ audgcjo^en, i^elo^ft i^ wotben gu S^^efo 
nb i^ nid^t alt worben, aber Tilus ifl bei ^cben blieben, vnb vbet a^tgig 
{at alt worben '), 

e. U (<♦ 

t)ntert(ieniger 

biener 
philippus Melanthon. 



332. No. 4477»». (Voi. VII. p. 326.) (m. Januario.) 

Concionatorihus Francicis.. 

Melanchihonis Consilia latina ed. Chrph. Pezel P. II. p. 80 sq. Legitur 
etiam in Codice Monacensi. 

De libro Interim^ ad Conctonatores Francicos. Philip, JUelanth, 

1549. 
Scio magnaiu esse iudiciorum diveisitatem , et variae sani 
aussae, qiias videre priidentes possimi. Sed si in hac tristi 
erturbatione praecipuus finis est consilionim nostronim, ut non 
eserantur Ecclesiae nostrae, nec prorsus opprimaiur vox verae 
Dctrinae , censeo toleraudam esse quandam ') servitulem , si ab- 
t impietas, ut scripsi prolixius in aliis pagellis, quarum exeuipla 
ittere Francicis Pastoribus polestis. l.egi auteni Francicos arti- 
ilos, in quibus quaedani generaliter et ambigue dieta, video et 
^riculosa et odiosa esse: sed tamen niliil nominatim praecipitur, 
lod pugnel cuni doclrina Ecclesiarum nostrarum. Toiluntur un- 
iones et Canon, ideo potius velini esse suasor, ut illi arliculi 
icipiantur sine aiiqua longiore conientione, quam ut deseiuntur 
3clesiae. Unius articuli emendalionem peti velim*), videlicel 
verba institulionis •) legantur lingua intellecta populo, quia 
»gitaiio et fides populi intueri illa verba debet in ipsa concione. 
. credo, si fuerint admoniti Consiliarii Principis, non gravatim 

1) Vide I. 1. p. 432. net. 6. 

2) Conf. ibid. not. 7. 

8) qaandam] Cod. Monac. : quandam duram 

4) Telim,] Cod. Monac: vellem, 

5) institutionis] Cod. Monac: cousecrationis 

ivpplca. Helasehtli. 19 



aUPPLEMENTA ANNI 1640. • 

mutaturos esse hanc particulani. Ipsi etiam Pastores doceant 
populum , ut se exuscitet ^) ad cogitationem verborum Christi in 
ipsa conclone , et recte enidiant populum , dari remissionem pecca- 
torum non propter hanc manducationem , sed propter filìum Dei 
passum el resuscìtatum. 

Hanc vero naanducationen) pignus esse, teslificans vere nobis 
dari beneficia*) filii Dei. De bis rebus cum docendus sii popu- 
lus, opus est pronuntiarì verba in lingua populo intellecta. Haec 
eruditi copiosius declarare possunt. JLccedat verbum ad eìemen* 
tum et Jit Sacramentnm. Sint igitur verba et populo nota, ui 
sint occasio cogìtandi de ratione Sacramenti. Mense lanuario 
1549'). 

333. No. 4485»». (Voi. VII. p. 334.) 9. Febr. 

Io. Cunrado Ulmensi. 

Huius epistoiae, quae in Simleriana CoUectione Tigurina (S. Msc. 
est, apographon a CI. V. Voegeiino accepi. 

Venerando VirOy eruditione et Virtute praestauti, D. lok. 

Cunrado Ulmensi, amico suo. 

S. D. Semper Ecclesia Dei in hac confusione generis humoni, 
in servitute est , alias mitiore , alias duriore. Et sapientia piis 
necessaria est recte ferre servitutem , ne impias opiniones el im- 
pios cullus adprobemus. Sperant autem Aulici , se placaturos esse 
Imperatorem, si ritus adiapboros recipiant. Etsi exìstimo bis 
non fore contentum Imperatorem: tamen cum isti petant, non 
velim deseri Ecclesias propter talia, quae per sese nihii impie- 
tatis continent. Adhuc nulla, Dei benefìcio, in Ecclesiis harum 
regionum facta est mutalio, et fieret magna vastitas, si disce- 
derent Pastores, et nulla in re gratificari Potentibus vellent. Hac 
de re multae piae deliberationes fuerunt. Et scripsi ad Inclylum 
Comiteni *) quaedam de Actis in Conventa *). Statues autem, Deo 
iuvante, nos nequaquam mutaturos esse doctrinam aut xijv Xenot^ 
yiav. Erit semper eadem Vox Evangeli! in Ecclesiis et Scholis 
nostris. Bene vale. Die IX Febr. a. ine. (1549.) 

Philippus Melanthon. •) 

1] exuscitet] Cod. Moiiac. : exuscitent 

2) beneficia] Cod. Moiiac. : beneficium 

3) Mense Jan. 1549.] haec desunt in Cod. Mouac. 

4) Nota Simleri: Rienecensem. 

5) Simlerus adnotavit: Lip^ieuii. 

6) Confer eiusdem ad eundem Epi^al^in di^ J^Q^nu^. 9va^^ ìfi'^ ^^ 
ptam supra p. 284 sq. no. 328. 



StJPPLfilfllNtA AKNI 1540. Wl 

\A. No.44a5*. (Voi. VII. p. 334.) lO.Febr, 

Cranmerus ad Melanchthonem. 

Haec episiola, quam oondum TÌdi, invenitur in Tbe Remaìnt of Thom. 
Cranmer. Coli, and arrang. by H. lenkyus. Voi. I. p. 337. 



3J5. No. 4488*. (Voi. VH. p. 336.) 18. Febr, 

Senatui Ratisbonensi. 

Hanc epìaiolam ex Profeaaoris Van de Velde Apparatu Melanehihoulano 
Aug. Scheler primum edidlt in Naumanni Serapeo anni 1M7.. No. 9. 
p. 129 sq. epiat. 30. 

Jkn nhaxn n)cifen uiU> fumemen ^mt S3urgcnnai^er unb tabi ^u 

ncdcndbitrg, uieinen gitn^igen ^wnu 

®otte« ®nflb li. f. ». 3* Utt g. ». nwllc Dm 8erjui^ ber fur^efoUen 
i|l in e^itf ung mtx perfori jur ®(^«(rcgietunc\ tné^ti^ , nid^t unfreunHid^ 
J^er^en, bfim i* clnem gefd^deben, Don »e(<^em \^ nit jeitH<!^ «ntwrt 
tflommen. 3d^ ^bc aber cntH^ mit 9labt anbmr 8e<^mten ba^et uff ebien 
^^c^ ttw^efotten 9Rann, Mag. Hermannunì Vulpiuni '^^n Se^mut, 
>er J>il 3« jutoor bic 3u<^ent nntcwtefen ^wt bei ben jiingen SBelfern |u 
Ì0»m unb in granfrei* unb nemlid^ etti^ 3ot ju aWelffm, unb i^ ie^ 
<eqig 3a^rm, i^er^cnWg unib gottford^ttg unb fjl tm gljeflonb. lW«f<r 
lagister Hermannus l^dtt fid^ erboten S. 9B. treuHd^ }u btenen unb ))en 
Icfem 18 gebr. uuae»etH<(f in 14 lagen felne »c^)fc futguncmen, unb alfo 
lit (Botted $ulf fitrbetliA gu 9legen#burg angufommen. Siefe^ ift alfo ab» 
emtrat im Se^fe^n bed iràrbtgen $erm Magisth Nicolai, ber in mr 
Kr^ $rebifler gen)efen. Z)er attmed^tig ®ott, Sater unfet^ ^e^Imb^ 
[|efu (S^ri^ «otte gnebidlid^ (Sure Jtir^en , ^ Stabt , dudb unb Me Surni 
euMirem 

Qtw. SS. minger 

Philippus Melanthon. 



136. No. 4572^ (Voi. VII. p. 443.) 12. Ang. 

foan. Baptistae Egnatio. 

Haec epistola ex eodem Apparatu Melancìithoniano a Scbelero primum 
edita est in Naumanni Serapeo anni 1867. No. 7. p. 104 sq. epiat. 11. 

Phfì» Melanthon foan, Baptistae Egnatio S. D. 

Gratiam libi et debeo et babeo, vii clarissime, qui et me- 
torlain uostrae aiuicitiae retines et benevolentiam erg9. me tuani 
teris amantissime scriptis toties declarasti: quibus quod non 

19* 



aiKK SUPPLEMENTÀ ANNI 1540. 

respondi fateov ine, hominem natum in bac nostra barbarla minus 
fnisse officiosum. Sed prò tua summa humanitate veniam dabis 
occupationibns meis qiiae saepe miìii non solnm haec officia aroi- 
cis Iribuenda, sed' etiam studia pliilosophiae nostrae, quae scis 
a me mirifìce amari , de nianibus exciUiunt. Interim tamen multi 
sunl de te inter nostros amicos, viros bonos, honorifici sermones 
qui benevolentiae erga te nostrae signifìcationem non obscuram 
conlinent, ut testari hic noster amiciis Andreas Aurifaber, Vralis- 
laviensis, potest, de quo ad te hoc tempore, ut scriberem, gravi 
offìcii ratione adductus sum. Colit hic Andreas cmn universae 
philosophiae tum vero medicae artis docirinam. Cumque din pro- 
fessores in Germania audiverit el diligenter ipsum Galenuin le- i 
gerit, naturas rennn et remedionim inquisiverit : nunc in Italia, 
ubi fonles sunl doctrinae, eraditissimos et peritissimos homiiies 
audire decrevit. A me aulem peti vii ut aditum sibi ad te palc- 
f^qerem, quod sperat tuam consuetudinem plurimum profuturam 
e^se. NuUum aulem offìcium peto, quod cum tuo aliquo incmn- 
ix\o^o coniunctum sit. Sed si quando de urbe aliquid sciscitabilur 
hic Andreas studia eius adiuves, ul solebas apud nos summo 
candore et disserere de natura corporis humani et multa mon- 
slrare aliis ignpla. Hanc doctrinae communicationem , cura 6* 
maxime dignam esse homine philosopho et convenientem taae 
bumanitati existimem,, spero le buie viro bono honesto non denc- 
gfiturum esse. Ubi ingenium eius, studia et mores cognoveris, 
er.it tibi cum eo iucunda consuetudo. Nani et omnes philosophiae 
partes magna dexteritate traclat, et iustitia, fide et candore exi- 
mio praeditus est; nam mihi longo iam tempore non solum noti»» 
sed etiam amicus est et propter has virtutes a duce Prussiae dili- 
gilur. Erit igitur hnmanilJilis tuae hospitem plnlosopbiae causa 
in Ilaliam venienlem complecli ut credibile est Timaeum el Ar- 
cìiilam qui in illa ultima llaliae ora pbilosopbiam docuerunl com- 
plexos esse el Plalonem el alios qui ex Graecia ad vos discendi 
causa navigarunl. Bene vale. Die XII. augusti 1549. 



337. No. 4600»». (Voi. VII. p. 470.) ^5^8^ 

Antonius Corvinus ad Melanchthonem. 

Hauc epistolam primum edidit Dav. Schulz iu lligeuii Ephemcrìbui 
Zeitschrift fiir die histurische Theologie anni 1832. fase. II. No. Vili. 
Iteitrtiye zur Reforniationsgeschichte des l^ten JahrhunderU t^^MX 
— 242.) epist. IH. (p. 226 — 233.). 



SDPPLEM£NTA ANNI 1549. 

)iari89imoy docHssim» et humantssimo viro, Pkllippo Melanthanì^ 
doimino praeceptori et fratri longe omnium carièsimo ano^ 

Zu eigen Handeft. 

Gratia iecum et pax per Christum. Qiiod libi iarn, colen- 
dissime pvaeceptor et frater, in tot curis, solicitudìnibus, molestìis 
et laborìbus constituto , negoliurn facesse , id ut ne aegre féras, 
amanter rogo. Quicquid enim huiiis facio, non meo tantum, sed 
muUonim etìam fratmm in hoc ducatu^), qui ex animo tibi bene 
vohmt, nomine facio. Quare etiam haud dubie bis meis literis 
liato aequior eris, quanto tibi iam inde ab initio animi nostri 
erga te propensio perspectior fuit. Et quis Philippum, prae- 
ceptorem de literis, de pietate et repub. Christiana optime meri- 
Irnn, non reverenter suspiciat, amet, revereatur? Urget autem 
gliscentis schismatis inler fratres malum, ut te hac epistola inter- 
pellemus, adeoque responsum tuum in tanto bue illuc sparso ru- 
more prò defensione tui audiamus. Vere enim et ex animo nobis 
dolel, te ac plerosque alios fama ac aestimatione pereclitari, 
quorum nomina hactenus propter udserlam candide veritatem in 
tote orbe celeberrima fuerunt. Nani quanta ex praesentibus fira- 
tnim certaminibus et ad nostros offendicula , et ad evangelii hostes 
ivbila redeant, res ipsa loquitur. Et qui propitio Christo centra 
oomes cum Sathanae tum mundi furias invicti hactenus stetimus, 
mine et mutuis vulneribus cadimus et iucundissimum hostibus 
spectaculum praebemus, sive vostra sive aliorum culpa id fiat. 
Ae quidem principio rumor de vobis sparsus est, novum Interim*), 
ìb quo nescio conventu, a vobis receptum esse, quod a prioris 
eorroptela , praesertim in Ceremonialibus caussis , non parum absit. 
H circumferebantur eius scrìpll exempla, quae Mem aliquam 
Ì8ti rumori faciebant. Sed nos de vostra in pietatis negotio coii- 
itantia nìhil tum addubitantes » neque scriptum istud aiiquid mo- 
nti sumus, neque fidem vestram in dubium vocare voluimus. 
Interim tamen huc certum nuntium allatum est, et ritus alicubi 
in vestra ditione a Lutero, piae memoriae viro, institutos inno- 
fatos, et duos concionatores forsan novationem hanc improbantes 
in carcerem coniectos esse. Hic quoniam dextre ac sincere de 
vobis sentientes, nihil sinistri de vobis vel suspicari vel pronun- 
tiare taniisper voluimus, dum ipsos vos facti vostri rationem 
reddentes audiremus. Sperabamus enim, publica aliqua purga- 
ione vos omnes nobis scrupos adempturos. Sed crescit magis 



1) Luneburgeusi. 2) Lipsieuse. 



IM 813PPLBMENTA ANNI 154». 

ac uìagis, dum id non fit, malus de vobis rumor, videlicel Vite- 
bergae quidem in ritibus nihil mutalum esse , sed tamen in veteres 
et eliminatos, qui alibi de novo instaurentur , vos consensisse; 
donasse praeterea, ne qiiid in sacrilegun) Papam uni illius so- 
cios fures Episcopos a Pastoribus e suggestu alrocius dicatur. 
Percnlit hoc anìmos noslros nonnihil, perpendentes , quod niliil 
te dignum in Confessione ina centra Interim scripta ...a {ìUmì 
Mal) de re dicas. Sed niliilo miuus in spem, priora vestra 
cert — u (certamina*ì) considerantes , erecti sumus, fore ut tesi- 
pus isti vestrae in)b---litati (iJiti^nV/i/a^e?) mederetur. Si 
tamen anxios , solicitos , uioeslos , gementes ac moerentes nos in- 
terim t'uisse negem, quam recle id faciani, viderint alii» certe 
mentiar. Atque dum ad liunc modum excruciamur , et prae tri- 
stitia propemodum conlabescimus , ecce, evolant libelli aliquot, 
pessimarum contentionum lestes. Perfertur ad nos Amsdorfii 
scriptum centra orationem '/igieri ') Lipsiae babitam. Adfenmtur 
item Luteri epistolae, olim in Comitiis Augustanis ad te soi- 
ptae, ac in tui ignuminiam liaud dubie nunc editae. Mox Expli* 
catio sequitur M. loachimi V est p ha li, qua vulgatum illud: 
Inteì* duo mala minus eìigendum est, quod forsan prò tentatae 
novationis defensione cilalur, confulatuni est. Postremo Hambur- 
gensium ad te scripta de rebus Adiaphoris epistola prodit una 
cym tuo responso'), et ex insigiìiler ukoestis ac lurbatis loDge 
omnium moestissimos ac turbatissimos nos reddit. Quis eninii si 
possibile sit, non protinus emoriatur, ista tam indigna inter eos 
fratres , qui columnae inter nos esse debebanl , certamina audieub, 
ubi maxime Syncretisnio opus eralV Peruiciosas esse iu omnibus 
vitae actionibus dissensiones esse') scimus. In pietatis autem 
negotio tanto nocentiores esse, ([uanto de causis magis ardais 
hic agitur, quis neget? Ac quidem comuiodiorem viam ad extin- 
guendam Evangelii lucem Satan invenire haud potuisset, atque 
id genus inter Vos quirilaliones , Velitationes et de rebus Adia- 
phoris certamina. Quod enim antehac nuUis bellorum tumultibus, 
nuUis caedibus, nulla sevitia, nulla ty rannido effìci potuit, id 
nunc mutuis nostris vulneribus magno adversariorum noslroruffi 
adplausu perficitui. Atque bis Fatis malis praetexuntui' modera- 
tiones, conciliationes , condonationes, quae temporis huius ralioi 



1) Bernhardi Ziegler, SuperÌDtendeutÌ8 Electoratus Saxonici, qui Ii- 
terim Lipsiense inducere studebat. (a. 1552. mortaus est). 

2) Vide Corp. Ref. VII. p. 366— 386. No. 4516. 

3) Hoc alterum esse, calami errore repetitum, delendum e«l. 



SUPPLfiMSMTA ANNI 1549. tiS 

servilus et pericula alioqui imminenlia existant. Quasi vero Chrì- 
stianum et bonum vinim non potius forliludo uc constantia dece- 
ant, atque illa tot secuni offendicula vehens inoderatio. Cum 
iC^itur hae inter vos digladiationes et turbae nostrus quoque eccle- 
sias miruni in niodum turbeni, couìuiitlere huud potuimus, quin 
vos perinde atque dominos, praeceptores , fratres, aniìcos nobis 
ex animo carìssimos, per Ciiristum, per omnia sacra, per com- 
munia nobis vobiscum studia» per muluam dilectionem» qua de- 
vinctos Chrìstianos praesertim concioiiatores esse decet, rogare- 
mosy quo rationem ineatis, qua gliscenti malo et crescenti sebi- 
amati mederi queatis. In vos omnes ecclesiae intentae sunt et 
omnium pionim coniecti oculi, et consolationis imbrem, in tanta 
aaimonim varietate, a vostra sententia ex sacris literis depromta 
sitiunt: boc est, diseilum, claram, dilucidam, nihii dissimulan- 
tem, sed omnia necessaria complectenteni de rebus Adiaphoris 
explicationem a vobis expetimus, quam ecclesiae nostrae tuto 
vobiscum recipere, sequi, amplecti queant. Nam quicquid salva 
scripturae autoritate et conscientiis nostris iilaesis recipere possu- 
muB, id uos propter ecclesiae unitatem cum confirmaudam tum 
couservandam ultro suscepturos pollicemur. Neque enim iocularis 
vox est: F'ae mundo a scandalis/ Item: Fae homint, per quem 
9emt$daium venitl Quodsi hanc a vobis explicationem impetra- 
bimus» magna profecto commoditate ecclesiam Christi adficietis, 
omnium piorum aninios de novo vobis conciliabitis , et nos, qui 
ad gubernacula ecclesiasticae doctrinae vobiscum sedemus, in- 
genti moerore, tristitia et luctu liberabitis. Ut enim ingenue, mi 
Philippe, fatear, ac pace tua dicam, niniis brevis est tua ad 
Hamburgenses concionatores responsio, neque eam constantiam 
redole!, quae in quadam ad Nurembergeuses fratres epistola, eadem 
de re olìm scripta, et iam cum Luteri epistolis aliquot edita, 
conspicitur. Multa etiam hic dissimulas, quae modis omnibus 
esplicata oportuit. Sin vero lacere hoc dedignaberis , id quod 
Christus avertat, iam et ecclesiae nostrae periclitabuntur, et tua 
aestimatio in summum discrimen deducetur. Nam cmn ista tua 
ad Hamburgenses fratres responsio neque ipsis neque nobis neque 
iliis cordatis viris satisiaciat, aut explicatione dexteriori opui 
erit, aut aulicis Centauris data ubique occasio est, qui externae 
pacis studio quidvis recipiendum putaiit , ut nos , si veteres ritus, 
qui promiscue et indiscrìminutim ipsis prò Adiaphoris habentur, 
non recipiamus, et autoritate vostra premant, et in exilium agant, 
ne dicam : trucident ac mactent. Neque euim HvitivYìWEge^wsvww s«vi- 



296 SUPPLEMENTA ANNI 1540. 

tentiam improbaie, nisi solidioribus ai giiinentis , atque ìpsi uiun- 
tiir, convÌDcauiiir , possìmDs: quemadmodum econtra eani mode- 
raiioiiem, quae omnium ecclesiarum turbationem secum vehil et 
cum tot ac tantis offeDdìciilis coniuncta est, aeque probare non 
possumus. Maior est, qui in nobis est, quam qui in uiundo est, 
Christum et illius doctrinaui damnante. £t potens est deus con- 
servare suam ecclesiaui, et Abrahae fìlios ex lapidibus suscitare, 
etiamsi totus mundus furore ac insanire centra nos pergat. Prae- 
terea moderalione huiusmodi id praestare velie, quod uni sibi 
reservavit deus, non video, quoutodo divinae bonitati vel gratua 
esse vel piacere possit. rranquillitalem vobis ac extemam pacem 
vobis lidc ratione polliceinini, sed videie, ne periuittente domino, 
cuius vox est: in mumlo pressuram hahebitiSy in me vero /mi* 
cemy praesenliu mala conduplicetis. Haec omnia, mi suavissime 
Philippe, prò tua prudentia perpende solicitius, et istam petitam 
abs te claram ac dilucidam de rebus Adiaphoris explicationem 
uobis tam syncere te amantibus importi. £a profecto id apud 
nos erit, quod apud veteres t'uit Jtòg tp^^og, praesertim si ex 
scripturis, quibus omnia tua egregia hactenus communivisti , de- 
promatur. Illud pra eterea, quod bue illuc Islebius iactabundns 
scribit, Saxonicos ac Mìsnicos Iheologos Augustanum librum et 
adprobusse et recepisse, palani pernega. Alioqui suspicioneiD, 
qua iam Vitenbergenses laboratis, et ipso tacendo confìrmabis, 
et eandeni de vobis cogitandi occasionem , quam haud dubie Ham- 
burgensibus dedisti, nobis quoque praebebis. Islebii enim iacta- 
bundas literas bac in re non confut — (canfmtare) quid uliud est, 
atque tacendo pondus iisdem adderò, adeo ... (que) multonim 
aoimos abs te alienare? Certe nostri animi non facile abs te 
alienabuntur , nisi ipse nobis (id qnod te nunquam facturum spe- 
ramus) necessitatem imponas, ul lacere hoc ipsum, velimus, no- 
limus, cogamur. Cogeremur autem, si a nobis minime fucatis 
fratrìbus ac aniicis animum averteres, et ad islebium ac quos 
nescio aulicos adiicores, conutus illorum, quibus veram doctrìnam 
cum philosophica et impios cultus cmn veris conciliare nituntnr, 
adprobando. Iam quod ad alierum (aliennm? aherumì) nimorem 
adtinet, quo sparsura hic est, hoc vos donasse, ut ne quid a 
concionaloribus in Papam ac episcopos e suggestu atrocius dica- 
tur, et calami etiam ca in re (emperontur, speramus ab adver- 
sariis hoc de vobis confictum esse. Nam eos reprehendere non 
debere, qui omnis t'alsae doctrinae et impionnn cultuum autores 
in occlesia hactenus fucrint , et summa cnidelitate omnis generis 



SUPPLEMfiNTA ANNI IMO. M7 

ìolomanias adhuc vigeani, quid aliud essel, ulqiie abominanda 
>evversitate malum bonuin, et bonum inalnm dicere? Rogamiis 
gilur, ut, quid factum Imiui» sit, iiobis iiidices. Nam ad hunc 
rumor em' al iquid etiam de concessa iterum episcopis lurisdictione 
adiicitur, quod aeque falsum esse, nisi de christianis episcopis 
verba fiant» speramus. Quod bonorum enim et vere episcoporum 
autoritas mereatur, scimus. Et si tales. essent, qui tanta severi- 
Ute hanc ipsam lurisdictionem reposcunt, facile pareremus et nos 
iifidem subiiceremus. Quia vero impii sunt, ab ei*uditione et epi- 
scopis digna adfectione quam loogissime absunt , veram doctrinain 
persequuntor , impios cultus ac idolomanias urgent: satius esse 
dttcimus, ut ad honestum moilis genus parati, quam in tali casu 
dicto audieules simus. Et qua conscientìa parcere illis non resi- 
piscentibus vel ìu scriptis nostris vel e. suggestu possumus? Quis 
dd manifeste impiam doctrinam et impios cultus conni vere queat? 
E)e Zi glori oratione nibil pronuntio, utpote ncque visa niihi 
^que leda. Quantum tamen ex responsione Amsdorfii sub- 
Mlorari possum, novatione rituum Zigelerus autoritate Basilii 
^ppalliare et excusare conatur: id quod tamen ex vere piis facile 
ftovebit neminem. Si enim Basii ius suam novationem sensisset» 
um tot ac tantis offendiculis coniunctam esse, et tantam eccle- 
iarum tui'bationem hinc oriri, haud dubie ab ea abstinuisset. 
'erte ex ista in ecclesiis aliquot vestris novatione tanta offeu- 
icula, quibus tollendis nullius Basilii autoritas sufficiens satis 
Tit Testantur hoc multorum piorum singultus, suspiria, lachry- 
nae» querelae, ìndignationes. Nam ab imperiti» omnia haec eo 
•ccipiuDtur, quasi i^aesentes nostrae ceremoniae, quas a vobis 
ccepimus et pias esse scimus, impiae sint, et propter impie- 
ftlem nunc abrogentur. Et ut maxime ^) novatio ista vostra ab 
aipietate absit, tamen et imperiti hoc non intelligunt, et sae- 
ilia in eos, qui mutatione rituum ecclesiae ncque utili ncque 
ecessaria auditoioun animos turbare nolunt, adhibenda non erat. 
hio pacto enim adiaphoron esse potest, ad quod carceribus co- 
Uniur concionatores V Ah, coeat rursus inter nos concordia l 
on sic sinite Vitebergenses , quibus tam multa debemus, turbari 
iorum animos. Quatenus enim alius alium vicissini mordemus 
[^ devoramus, eatenus alius ab alio vicissim consumimur. 0» mi 
hilippe, O, inquam, Philippe noster, redi per immortalem Chrì- 
um fld pristinuni candorem, ad pristinani synceritatem, ad pri- 



1) maxime] auiographou calami erroin; rtxhibet: maximae • 



t98 SUPPLBMBNTA ANNI 1548. 

stìnam constantiam! Ne languescito ista tua fonnidine ac fm- 
sillanimitate nostrorum animos iantopere! Non aperito hac non 
lUiH iDoderatione ad papatus recurrenletn impietatem ac idolo- 
manias fenestram ac ìanuain! Non sia tantorum in ecclesia offen- 
diculonim autor! Ne sinas, tua tam egregia scripta, dieta, fàctt, 
quìbus inirifice bactenus de ecclesia ac scholis meritus es, isto 
condonationis , novutionis, moderationis nevo, ad eum modom de- 
formari! Cogita, quantum animi ista vostra Consilia et adver- 
sariis addant, et nostris adimant. Perpende, quam placari etin 
istis moderationibus adversariorum animi non queant, qui (otius 
papatus doctrinam et omnes ex aequo iiupios cultus reposcant, 
et ex nostra pusillanimitate spem concipiunt, facile se voli eoai- 
potes futures hac in re, si sic vacillantes urgere pergant. De- 
testatur dominus apud ieremiam eos , quod scis , qui manus pesa- 
morum confortant, ut non convertatur unusquisque a malitìa sua. 
Cur igitur in tam ardua caussa nos tales non geiimus, ut hniiu- 
modi detestatio competere in nos haud possit? Qua perversitito 
arundo bue iiluc ventis agitata dici, quam Ioannis baptistai 
constantiam imitari malumus? Scimus, reipubl. tranquillitateo, 
quae ratione hac quaeritur, rem modis omnibus expetendam essa^ 
Scimus, pace, quam expetitis, nihil ncque iucundius neque opU- 
bilius esse. Sed pacem ac tranquillitatem cum tot ac tantis aceto' 
siarum ìncommodis , offendiculis ac turbationibus quaerere, id vero 
an deo placeat, ipsi positis adfeciibus indicate. Annon enim di- 
versum Chris tus docet: Non veni pacem mittere, sed gkditmi 
Item : Ignem veni miUere in terram, et quid volo niei ni ardewiì 
Flaccus^) de politico bone viro inquit: .Si fractus iUmk&tet 
orhis 9 f evieni ruinae impmvidum. Quanto magis nos, qui chri- 
stiani et ecclesiarum gubernatores sumus, functione nostra niU 
indignum vel dicere vel facere ve) recipere vitandorum perki' 
lorum gratia debemus. Fateor, crucem temere accersendam nti 
esse. Interim autem hoc quoque verum est, si propter veritit* 
negotium iiigruat et vitari non queat, fortiter ferendam enti 
Proinde te , o noster Philippe , iterum atque iterum per ChrisUA 
redemptorem nostrum et brevi futurum iudicem, rogamus, A 
professionis tuae memor, talem te cum Viteubergenaibus tuis in 
geras, qualem te ab initio huius caussae gessisti, hoc est, ulti 
sentias, dicas, scribas, agas, quae Philippum, doctorem Ghristii- 
num, non aulicum philosophum decent. Nam qui tibi iam b 



1) Horatìua Fiaecut Od. Ili, 3, 7 sq. 



SUPPLfiMENTA ilNNl 1M9. 

iHs tale8 fumos vendunt, nmt ìUi posthac, si in omiiis geueris 
npietates consentire recuses, capìtaliter inimici futuri sunt. Sine, 
urissiine Philippe, hoc nos ab& te impetrare, quod Hamburgen. 
atres impetrare non potuerunt, videlicet diserta»! ac numerìs 
mnib. constantem Adiaphororum explicationem , quae et nos 
loerore ac metu et vos suspicione, ecclesiis vehennienter noxia, 
iberet. Quodsi impetrare hanc abs te, tot f rat rum precibus pe- 
Uam, non siveris, iam nullas profecto àsvjifa^ ^^ovriómi habe- 
ns, quae gliscenti schismati ac offendiculo moderi queant. Et 
a nos in moerorem coniicies , in hac mortali vita nunquam finien- 
Iam. Attamen meliora sperantes hunc Ubellarium nostris sum* 
plibus ad te ablegavimus, revereuter et amanter responsum tuum 
pMceutes. Bene, mi Philippe, vale, et nos ama redamantes te 
■irifice. Datae Patlensenii 25. Septembiis 1549. 

T. ex animo Antonius Corvimis. 



138. No. 4629 ^ (Voi. VII. p. 505.) 19. Not. 

Paulus Eberus ad Melanchihonem. 

Hanc quoque epittolam Dav. Schuls in eodem libro ad No, 3ii7. indicato 
1. 1. p. 284 sq. primum edidit. 

hrmmtissiwM viro, ptclate, eruditione et virtute e.vcellenUy domino 
M. I%Hippo Melanihoniy prueceptori 9uo et patH venerando 

et cariss. 

S. D. Magiiis nos curis liberavit brevis epistola tua, quam 
er tabellarium Gotthanum huc misisti, venerande et carissime 
raeceptor, emù te abeuntem videremus quaedam metuere, quae 
raebuisse causam istis vereburìs, ut te hoc tam incommodo tem- 
ere bine avociirent. Teirebat etiam nos omen, ut magis metue- 
Mnus, ne quid Iristis nuntii lecum huc reportares. Nani die Sa- 
lmi, quo te Lipsia commovisse ratiocinabamur , paulo ante 
oram diei duodecimam, saevissìma subito exorta est tempestas, 
eferente vehemeiìtissimo tlalu largissimum imbrem permixtum 
randine tam violenter ab occasu, ut maceriam, quae hortum 
economi in area coUegii nostri munit , everteril , et ante por- 
im arcis arborem radicilus evulsani in pauperculae mulieris ex 
rbe nostra alteram vaccam abieceril, qua mina pecus oppressa 
Kstincta est. Haec sane parva nos, hoc tempore timidiusculos 
: quidvis etiam horrenles , ,tum territabant magis , donec sequenti 
e tuum scriptum nos confirmavit, ut, excussis illis, quae nobis 
iiius metus et suspiciones nostrae dictaverant, meiiora spera- 



300 SUPPLEMENTA ANNI 1649. 

remus. Itaque iam Dei ^ratia, tuoque beneficio, tranquillo suinus 
animo, tibique gratiam prò officio tuo habemus omnes, et Deum 
sedulo prò tuo et comìtum incolumi et laeto reditu precamar. 
Eisi autem nunc nihìl habebam, quod scrìberem, cum et publice 
et domi tuae Dei beneficio omnia sint tranquilla, tamen, cum bue 
essent allalae lìterae ex Salinis de Corvino, quae moram tantam, 
dum huc redires, quantam ex uuntii sermonibus poteramus colli- 
gere, forre non videbantur, visum est eas prima quaque occa- 
sione ad te mittere. Narrabat auiem tabellarius, Corvi numab 
Erico ^) captum esse, et piam dominam, matrem ducis*), sdì- 
mam agore , et alia addebat congruentia iilis , quae scripsisti de 
egregiis pugnis hominis niilìtarìs editis in Gynaeceo, expugoato 
scrinio librario. Euclidis nobis editio valde placuit, et iudicamns 
iitilem et gratum eum laborem Bheticì scholasticis foro. Salutem 
optamus omnes tibi et domino D. Malori, tuisque comitibus et 
hospitibus. Omnino autem reverenter salutari peto patrem meam 
et dominum Danielem Ambrosìum, et liospitem nostrum, aosoa 
anteferre mustum Mysnicum meo Franco, centra optimam toao 
demonstratiorìem. Bene vale et redi salvus et laetus, mi prae* 
ceplor. Die Elisabethae 1549. 

P. Eberus. 

339. No^4646K (Voi. VH. p. 519.) (anno 15M.) 

Marchiacis EcclesUs. 

Haec epistola invenitur in Conradl SehltiMelburgii Catalogi haereticonui 
libro Xlll. et ultimo (Francoforti 1599. 8*.) p. 616— 023. 

Consilium D, Philippi Melanchthonis scriptum ad Marchiaca» 
EcclesiaSj in qua eacpanitury quos ritusy salva tamen doctritn^ 

ecclesiae recipere et servare passini. 

In tanta Ecclesiarum moestitia et dissipatione optarim, quan 
minimum fieri mutationum: semper enim tranquillis temporibus 
aliquid est in mutalione iucommodi. 

Nunc mullo magis dolore adficiuntur bonae mentess cuoi v'v 
dent tales mutationes institui, quae significant inclinationem ad 
inimicos nostros, quos certum est defendere vitiosos cultus, prò- 
pter hanc inclinationis opinìonem triumphant et confirmantur ini- 



1) Erico, Duce Luueburgensi, conf. Dav. Schulsii Prolegomena ad ilU* 
Àut. Corvini epiitolam d. 25. Sept. 1549. Melanclitboni icriptam (no. 8S7.) 
in Illgenii Ephenieridibua anni 1832. fase. II. p. 226. 

2) Elifabetbam, prioria dacia vidaam. 



3Ì_^ SUPPLEMENTA ANNI 1540. 9èl 

liei, et inier nos multi pii languescuni, et in dubita tionein addu- 
aniur: Quare suasores mutaiiomim graviter accusantur, et iudi- 
aniur scandalorum insignium auciores esse, videlicet langue- 
aclionis in ea parte, quae recte sentii, el coniiniialionis erran- 
ium , deniqne et obscurationis veritalìs et gloriae Dei. Haec non 
nini exigua mala, de quibns postea rursus dicendum eril, cmn 
»»llatio fiet scandalorum, quae ex durioribus et moHioribus sen- 
lentiis sequuntur. 

Frius autem discernenda est confessio privata a Consilio, 
faod aliis infirmis et dissimilibus datur. Laurentius recte fecit, 
quod mortem praetulit edicto Decii de pecunia: Fuit enim in ea 
occasione confessio eius illustrior, et talis celsitudo animi singu- 
lari molu Spiritus sancti iuvabatur. Alius timidior censuisset, y 
pecuniam potius amittendam esse, quam vitaui, et fuisset liuius 
infirmitas excusabilis. 

Nihil igitur hic praescribam fortibus, qui etiam levi occa- 
sione confessionem illustrem suo periculo edere volunt. Sed vi- 
leant, an veras sententias profiteantur , et earum fontes norint, 
et non sint d-QwrvisiXoé ^ id est, audaces ante pugnam, et postea 
in pugna trepidare et deficere incipiant: quales vidimus multos 
isque ad ancillae vocem fortes, ut in Petri historia exemplum 
iiositum est. 

Non autem de privata confessione disputo: sed de Consilio 
landò aliis dissimilibus et infirmis: ut hoc tempore multi guber- 
lalores petunt, ut pastores restituant aliquos rìtus Adiaphoros, 
^mque moderationem sperant profuturam, ut plus non postulelur, 
ke turbentur Ecclesiae, propter alias res maiores. 

Hic tamen jsentio, petentibus talem moderationem gratifican- 
lum esse. Nec ignoro, multa horride et Stoico dici, quam hanc 
ententiam seu iimidiorem , seu aequiorem , cum initia mutatioiiis 
lonfirment adversarios, ne quidem parva ducenda esse Adiaphora. 
ianc duriorem opinìonem si qui amplectuntur , suo,, non alieno, 
»ericulo amplectantur. Cum- Petrus dicit, paliendum esse ubi 
»pus est: praecipit, ut confessio sii de rebus seriis et necessariis, 
t occasio sii honesta, adeundi periculum: ut cum magistratus 
aterrogarit de doctrina, vel praecipit , ut facto ipso abiiciamus 
octrinam : sicut Etbnici praecipiebant , ut miliies idolis sacri- 
carent. 

Itaque non solum docti et fortes, sed etiam populus ante- 
ire debet veritatis confessionem, vilae et paci in rebus veris, 
lainjm cognitio omnibus necessaria est: ut cum praecipitur de 



302 SUPPLSMENTA ANNI 1540. 

coiTupielìs docirinae recipiendis aiU de manifesto abusu Missarum, 
aui de invocatione moi-hiorum, est enidiendus popuhis, et dis- 
crimen intelligat inter necessaria et non necessaria : Sed cum 
petitur, ut servetnr ordo veteruni cantiomim, feriaram et vestitns, 
hic non indico, popùlum onerandnm esse periculis: cum Patri 
regula dicat: PaUentes ubi epwff est, 

Meminimns in vicino loco Basileae crematum esse quendam 
propter esum carnium. Et si crudelilatem iudicum iustissìioe 
execramur, et constantiam boni hominis in confessione Inudamiis: 
tamen et ipse neqnaqnani male fecissel , si hoc periculum vitasset, 
et certe alios onerare nemo debet, ni tali occasione sibi peri- 
culum accersant. 

Secundo, non tantum metu moveor, ut pias-, elegantes et si- 
miles ceremonias optem in Ecclesiis nostris esse. 

Saepe ante multos annos non ego tantum, sed eliam alii 
multi gubenìatores Ecclesiarum, liortalores fuerunt, ut in Ecclesia 
pia et similis forma rituum inslitueretur. Nec propterea doctri- 
nam de liberiate Evangelica abolemus, quae de rebus multo gra- 
vioribus condonatur. 

Sed omnes saTii intelligunt , naturae hominum convenire o^ 
dinis elegantiam in publicis congressibus : sicut et Paulus didt, 
Omnia Jiant decere et bono ordine. Ac dolemus in multis loeis 
etiam utiles ceremonias, ut absolutionis et canlìonum, aboliti» 
esse. Sed scandalum est , conlìnnare adversarios hac spe indir 
nationis. 

Ad hoc respondeo. Si constantia erit confessionis in rebv 
necessariis , ut esse debet , non poterit defedi© nobis obiicì. VoW . 
enim et deinceps semper eandem vocem doctrinae, et nullos r^ 
cipi impios abusus. In caeteris autem rebus ostendamus modestiaa 
et tolerantiam nostrani in servitute. Haec ipsa submissio cut 
fieret retinendi Evangelii causa, honestior esset, quam supeibior 
in deserendis Ecclesiis pertinacia. 

Propterea maius est scandalum, deserere Ecclesias propl* 
causas non maximas, aut praebere causam iudiciis populi, fl* 
diceret , nos propter parvas res pertinacia nostra attrahere belhi 1 
quam praebere adversariis qualenicunque occasionem caluinnianfi I 
nostram moderationem. Kt cogita, nter male faciat, an ille dantf ■ 
el horridus, qui ni lelineal iaudeni constantiae, mavult Ecclesia* 
deserere, quam vestem mutare: aut vero hic patientior serviluliSi 
qui ut prosit Ecclesiae , sustinet onera quamvis ingrata, sed siae 
impiotate, ut interea maneat in priitcipalibus in eodem stata, * 



SUfPLSMENTA ANNI 1540. 

on iollatur ministerìum Evangelii, et non turbelur invocalio in 

ofmlo. 

Saepe iìt etiam, ut illi ipsi duri et vehementes negligant, 
mo etiam impediant, et interea de rebus minutis tumultueutur : 
iicui dicium est de colantibus ciilicem et devorantìbus camelos. 

Fugn^ant aliqui de veste, et interea prorsus lacent de disci* 
I^Una, imo magis eam laxant , de excominunicatione et aliis ner- 
vis viiiosorum cuiluum. 

Sed confìrmas, inquiuut, adversarios? Non, sed declaramus 
aodestiam nostram et studium iuvandae Ecclesiae , quod videlicet 
lervitutem duriorem toleramus: et quidem ideo toleramus, ne 
Kcclesiae deserantur. Item, ut omnes intelìigant, nos non de 
i«stra libeilate, ^d de necessariis articulis dimicare: ac servi- 
tatem eo modestius feramus, quia praetextu libertatis nos abusi 
smnus omnes. 

Fatendum est, non vulgarem petuluntiam multorum fuisse, in 
conturbanda doctrina: nec populus tantum, sed etiam gubernatores 
et seniores nimium neglexerunt exercitia iemperantiae, utilia in- 
^ocationi. 

Magna fuit in discendo, in inquisitione et explicatione veri- 
•Ulis, negligentìa: nemo curavit inspici £cclesias, et rudiores 
Htstores erudiri. Multi doctores adfectibus suis nimium indùl- 
(erunt: aliqui etiam intempestive miscuerunt causam Ecclesiae, et 
dia negotia. 

Haec nostra peccata et alia.vrvnUai commonefacti iam prae- 
lentibus aeinimnis deploremus: et ita feramus servitutem, ut, do- 
kec possumus prodesse Ecclesiis, non discedamus. Nec proptei*ea 
imittitur Christiana libertas, si recte docebimus, nam cordatiores 
•cienl tales ritus non esse 'cultus Dei: sed alia maiora opera, 
Mem, veram invocationem , dilectionem, spem, patientiam, veri. 
alem, confessionem , castitatem, iustitìam erga proximos, et 
Llias virtutes veros cultus Dei esse. Sine hac doctrina et sine 
lis virtutibus, doctrina esterna in cibo, vestitu, et similibus 
kdiaphoris, non est Christiana libertas: sed nova politia, for- 
assis gratior populo, quia patentiora vincala habet. 

Obiiciunt autem aliqui dicium Pauli: Si quae destrujriy ea 
esiittiO, pra^varìimliùr Jin. Non «rravit ^nlus in destruendo. 
kl in hac nostra inftrmitate, cum primum veteres ritus aboliti 
luit» magna fuit et docentium et opinionum et locorum dissimi- 
iudo. AlUquì priivatam absolutionem pro^rsus aboleverunt: quad 
^m i^ou sii r^ct^ factum, etiam t^nte hoc tempus eam restiiui 



304 8U1TLBMENTA ANNI 1550. 

optavi. Futeamnr iios homines esse , et potiiisse «iuaedain temere 
et circumspecle dicere el facere: talia, si quae sunt, non gtu- 
vatim emendemus. 

Nec restitutio aliorum rituum meliorum praevaricatio est, 
culli doctrinae puritas retinetur. Nam qui Paulo obiiciebant resli- 
tutionem illam, volebaiit eum doctrinae genus mutare, et aliis ' 
praeponere icgem Mosaicaiii , tanquam necessariam. Alibi iu ust 
attemperai se ad mores eorum, cum quibus conversatur, et propter 
Ecclesiae utililatem sua liberiate non utitur. 

Etsi nunc scio, multos de hac quaestione durìorem seiilen- 
tiam magis probare: tamen si profuturu est servitus ad boe, M 
amittant Ecclesiae voceni verae doctrinae, nec onerentur viliosii 
cultibus: più et gravis causa est , rur servitutem, quamvis dura* 
anteferamus aliis consiliìs, in qua Uimen ]iec conscientiae vuln^ 
rentur, nec invocali© pioruni lurbetur. 

Et quia non leviler antea dissidiu nostra nobis nocueruut, 
non moveunuis nnnc inter nos ipsos certamina non necessaria: 
sed singuli in uliis quaedani boni consulamus, et communi Inio- 
quillitali condonennis: et leniamus Ecclesiis moestitiain nostri 
aequitute, quantum possunius: et Filium Dei, Dominum noslrua 
lesum Clìristum oremus, ne sinat extingui lucem verae doctrinie, 
et véram invocationem, Anno 1549. 



ANNO 1530. 

340. No. 4667 V (Voi. vn. p. 543.) 9. F«li. 

Caspar Medio ad Melanchthonem. 

ìhnuB epistolae apographon coaevum in BibUotheca Carolina fip. T. ft 
p. 498. invenitur, quod mihi describendum Clar. V. Voegelinuf bealp' 
curavit. — Hanc epiatolam ad Mclanchihonem scriptam Hedio of 
Pellicano ineunte mense lulio 1550. communicavit additii eis, %^ 
Tragoediam hanc Argeutinenaem poatea exceperont. — A tergo quaedui 
marni Pellii-aui adscripta sunt, quibus LuUieri selum excusai, eunfC 
hominem se in multis praebuiise, sed tamen defendendum et tfci" 
sandum, docet. 

Epistola HedionfH ad Meianchihanem. 

S. D. Ornalissime Philippe. De slatu Ecclesiae Ai-gentinensi 
paucis te volo cevliorem facere. Post eam actiouem, quae sub 
duobns arbitris D. Barone a Fleckenstein , et Geòrgie a Vinrkers- 
heim praeposito Ecclesiae, quam vocanl Sellz, iiiler Episcopiui 



8UPPLEMENTA ANNI 1550. SOS 

et Senaium Argentinensem habìta full mense Novembr. 1549, et 
conventum, ut Spiscopiis haberet tria Collegia, Catliedrulem Eccle- 
Siam et duas Fetrinas, sub natalem Christi vocatus fui ter a Ca- 
pitalo illustri et Episcopalibus. Ibi D. Christ. Vuelsingerus Epi- 
scopi nomine petiit, ut ordinationi Interimicae et novae, quam 
vellent auspicali, nomen darem, religioni, indueremque vestem 
iineam, ac in aliis externis, quae vocabat adiaphora, me con- 
formem exhiberem. Adiunctis mihis, si non obsequerer,. Episco- 
pum Caes. Maiestati meam inobedientium significaturum. Accepi 
(non sine Consilio) deliberationem Vili diebus, et respondi Chri- 
stiana modestiu me servaturum fundationem pruedicalurae,. quam 
scirem Cbristianam, quam iurassem A. 23 et servassem bactenus. 
Ncque 26 annis illustre capitulum unquam in me desiderasset 
aliquid, me velie posthac docere, ut antea, favore Dei, et sem- 
per paratus fuerim, et sim hodie, rationem reddere meae do- 
ctrinae omni petenti, omnibus Chrislianis Magistratibus et piis 
liominibus, rogavique humililer, ne meam conscientiam grava- 
rent , non enim possem corruptelas ullas doctrinae Filiì Dei appro- 
bare. De veste quidem, quod me attineret, respondi, me tion 
anxium esse, sed populuni Argent. ita aversari, ut sine gravi 
offendiculo non possim indaere. Auditores enim essent interpre- 
laturi me aut recantare priorem doctrinam, aut prorsus Papisticis 
abusibus me velie subscribere. Maxime, si ego qui postremo 
hanc vestem et invitus deposui, primus sim et solus, qui inter 
XVIII Ministros Verbi resumerem. Hoc responso non contenti, 
voluerunt, ut amplius deliberarem. Respondi, fìrmam stare sen- 
tentiam meam, et idem posthac etiain actnrum me. Res delata 
est ad Episcopum et dilata ad quindenam. Interea ex Capitu- 
laribus ordinati, inteimisso priori articulo de doctrina, de veste 
solummodo egemnt, ut ita iniicerent laqueum, et meis con- 
cionibus in primo tempio frequentioribus, populus sensim ad 
eorum sacra adduceretur. Sed sensi latentem imposturam, quam 
tandem etiam depreliendi. Et constanter confessus fui, non ue- 
l^avi et confessus sum. Non sum ego Interimista. Senatus li- 
benter lumen doctrinae in primo tempio propter cives et pere- 
grinos conservasset , egeruntque quam diligentissime apud Capi- 
tulum, quod, ut verum dicam, gravatim mihi dedit licentiam, 
ut vocant. Sed Episcopus liaud dubie per Vuelsingerum perni - 
pit, ita ut XXV d. lanuarii audirem: 2)u fott tjrlanb ^labcn. Habui 
honc^stissimum stipendium supra tlor. 250 nec alios labores, quam 
ut ex officio docerem singulis Dominicis, et tempore quadragesi- 



SM SUPPLEBIENTA ANNI 1550. 

mali quotidie, et quos sponte mea volui suscipere docendi die^^. 
Aitameli malui servare co'nscieDtìae tranquillitatem, quam ad- 
versus hanc aliquid coinmittere. Vigilia purificatae virginìs in-, 
ceperunt vesperas, sìne strepitìi, nisi quod multus populus ex 
curiosiate accurrit. 

Die Vii-ginis mane institueiiint parochum, qui docuit, sed 
paucis. Et post concionem hubueruut Missum. Hic aliquis str«- 
pitus factus est per adolescentes , qui Pfaffum Gallicum e tempio 
eiecerunt puerilibus, ut audio, de causis. Beditum est a choro 
in locum capilularem, ubi cecinerunt: Te deum ìaudamus, metu 
territi, ne illud in choro canerent. 

A prandio consueta bora docui ego in tempio D. Thomae 
frequentissima corona audientium. Tunc successor meus (si Diis 
placet) bomo impudens et scoriator, quem vocant M. Keinbardom, 
qui aliquando fuit nostrarum partium, adsceudit meum vetus sng- 
gestum primi templi, iegit epistolam eius diei ex Malachia cap. HI, 
sed valde meticulose. Ibi sibìlus et murmur omnis generis ado- 
lescentum terruerunt novum scil. doctorem, ut recta sine vale 
aut benedictione fere in probemio concionis se festinabundus e 
cancellis in locum Capilularem reciperel. Hinc commoti Episco* 
pales et Canonici ad Palalium festinant, Magistralui indicunt» quasi 
non sit servata fides et laesa securilas Cleri. Et quamquam opti- 
mus senatus adderet animos» ut, sì vellent, pergerent, se probe 
curaluros, ut a neinine vel riderenlur vel laederentur, tamen illi 
forte (nit x>U (ufi on bad i^atju ^aben) eo die intermìserunt vesperasi 
et dum baec scribo, nil amplius in tribus templis fecerunt, us- 
que ud Fenlecosten. Epìscopus indìgnissime fert bunc casum vere 
cusum, et significul, se Mai. Caos, omnia velie indicare. Omneiu 
culpam concionatoribus imputai^ et, si velim verum fateri, cogor 
io quìbusdam modestiam desiderare. Et salis moueo et monttii 
sed fertur equis auriga, nec audit currus habenas. Mea sententi! 
est, ut causa superiores sumus, ita simus et modestia. Àc ma- 
gnum est, agore pacifìcum el prudenlem Ecclesiae fìlium, eise 
fidelem et prudenlem dispensatorem mysteriomm Dei. Senatm 
in eo tolus est, ut vel aliquot tempia conservet, in quibus InmeD 
ponatur super candelabrum, sit lux doctrinae et laetitia sacra- 
mentorum. Quod si Carolus calumniis adversariorum credat, peri- 
culum sane immiuet, ne omnibus nobis inhibeatur ministeriuoi 
docendi, unde iu dies male habitura est Ecclesia» et peius schola. 
Hodie in tempio praedicatorum amplissimo, ubi et schoia est, 
docui Sustinebo Dominum, quid de me velit fieri, et quamdiu 



SUPPLEMENTI ANNI IftM). Wl 

velit me esse in functione dòcendi. Sensi! , obrepit senium et 
magnis clamoribus satis fatigavi caput, ut ex animo cnpiam ab- 
breviali illos dies, et cum Simeone in pace dìmitti. Oro autem 
ut haec boni consulas ceu historiolam calamitatis nostrae. Deus 
aspiciat et misereatur nostri, Amen. Bene veAe. IX Febriiarii 1550. 



341. No. 4676 K (Voi. VII. p. 550.) 24.Febr. 

Sennini Rostochiensi. 

Hae literae ex Melanchthonis auiographo, qaod in tabularlo Senatus 
Rostoch. asaervatur, primam typis divulgatae sunt ab Ottone Krabbe 
in libro: ©ie Itnbcrfitdt IRcfìtccf im funfjc^nten unb feciftjebnten Sft^tjunbeit. 
2Zf^U. (IRoM u. ©c^wcrin 1854. 8".) P. II. p. 489. not*). 

Dcn erbaren wcifcn Wì> frommen •^crm SSorgermeiflercn »nb 9labt ber 
lobU^en ®tabt ^o^od, mcinen gùnIHgen $encn* 

@otted ^nob bur^ fettien Sin^ebomen ®on 3^efum g^riflum imfeni 
fftilanb ))nb toar^aftigen ^elffer in^ox, ISrbare «eife fromme gùnflige ^enen, 
Cucr grborfeitcn bltt t^ crfWi^ bicfc mcinc fd^rifft gut»iaigl{(^ anjunemen 
in bctracbtung ba^ i4 in biefer Soeation ber ^ìi^tni flubia, fo )>iel mtr 
n5gltd^, )u forbern f(^ulbig btnn. ^n ^at roic^ ein }ùd^tiger tooi^zlaxttx 
jimget gefeU mtt namen $etnt^ Sggerbe^, eined Surger^ fon gu Stoflod, 
Dm6 deu^nié )>nb t^orfc^rifft ^) , ber «egen {(!^ i^m Mcfe f(^rift geben ^a6e, 
»nb beri^te mtt war^ett, hai er mit natùrli^en gaben Sn^enij bur(^ gotte^ 
gnab mol ge^tert t|l, ))nb ijl ftttig k>nb gottfùr^tii^. 2>te»ei( nun @uer (lr« 
badett feine^ Daterà t>nt)ermo9en n>ei^; bttt xd^ @uer (Srbarfett iDoUen i^m 
jum ftubto eine c^ùnfHge ^ùlff t^un , benn mteiool i^ getegen^eit fol^er fa^n 
In Suer DUegierung nit meif, fo ^ab id^ bo(!^ nit 3n>eifet, Suer Srkrfeit 
de toer^enbige (i^rtflUdt^c Kegenten, finb geneigt }u er^attung nù^Ud^er )»nb 
(^ri^lid^ le^r, n)i{fen auc^, ba^ ber @on ®otteé S^efué K^riflué Dnfer 
(leHanb gefm^en dai, «er bem gertng^en mUx ben metnen k)mb ber le^r 
MriOcn (Stnen trun! SSaffer giebt, bem foli e^ belo^nt merben. 2)er felbig 
»ar^afftigcr ®on ®otted 3^efué S^dflud tcoUt Sure Jtird^en mt> BtaH^ 
(Eu(^ ))nb Me Suren gnebigU(!^ beu^aren. 2)atum SBlteberg, 24. gebruar 
Anno 1550. 

342. No. 4717»». (Voi. VII. p. 594.) IO. Mail. 

Albertus Hardenhergus ad Melanchthonem. 

Hanc eplstolam Simlerus ex autographo , quod in Msc. Voi. V. p. 1.. 
Scrinii Eccl. Argent. exstat, exscripait. Apographon Clar. Viro Voege- 
1ÌA0 deb 60. 



1) H. 1. deeat: gfbeten 

20 



308 SUPPLEMENTA ANNI 1550. 

^d Melunchthanem. 

S. D. Hodie primuin accipio tuas lileras. Domine. Ilaque 
dabis mihi veniam; iiam tempore excludor. Deinde et materia, 
non quidem, quod nuUam liane Ciiristìani habeant, qui nunquam 
uberiorem babuerunt, sed quod tutum non sit alìquid serii literis 
concredere. Spero iamen tuam Fietalem meas et postremas et 
penultimas nunc accepìsse. Nam qui adferre debebat, pius esl 
et bonus adolescens. £xistimo te quoque Literas Domini Lascii 
accepìsse, quas bic ad tuam Pietatem scripsit. Nunc solvil in 
Angliam. Nam vocatus est a Rege et Cantuariensi, qui et tuaui 
Humanitatem libenter iilic viderent. Hoc ego et omnia tuae sa- 
pientiae permitto. Spero Deum aeternum Patrem , propter Media- 
torem Doniinum concessurum, ut aul. nìhìl unquam istic, aut 
oamia in melius umtentur, si qua tatnen mulatione Istic opus erit. 
Quod meae lidei adhuc concredas intimos recessus pectoris tui, 
id nullo tuo periculo facies, Domine; nani ut aìiis omnibus offi- 
ciis (libenter cedo reliquis amicis tuis), ita voluntale et studio, 
fide et amore nemini unquam cedam. Hic etiam mutatio nulla, 
pericula magna, constantia maxima, quam oro Deum, ut perpe- 
tuam esse velit, ita tamen temperatam, ut non in securitatem 6l 
socordiam exeat. Id ne fiat, tuae aliorumque piae i)reces apud 
Deum obtinebunt. Certe bactenus hic est pium hospitium ouniium 
miserorum, quorum nunc non tam copia magna, quam turba iu- 
gens quotidie ad nos accurrit. Video hoc portendere aliquid 
certi, quod scribere non audeo. Homines non deerunt, non desil 
modo pietas. Ulinani licere^ inipetrare a Domino harum calami- 
tatum finem, sailem earum, quae inter fratres nunc sunt contro- 
versiarum. Non opus liabeo te monere. Domine, ut, si quid sis 
responsurus, tale id omnino sit, quale semper ex tua sanctissinia 
officina prodiit, quale a te postulat tristis Ecclesia Christi. Sed 
desino, mi anime, mi Pater, gubernet te et omnia tua Deus aeler- 
nus Pater per lesum Christum. 

Sunt duo viri* conterranei Mag. Henrici nostri, ii, me autore, 
istuc veiiiunt, ut discaut et meliores fiant. Vix elapsi sunt per 
graliam Dei ex manibus adversariorum. Si quid potes, mi Do- 
mine, iuva illos, ut vivere et discere possint, sed nunc dodi 
quoque sunt, sed putant, quod res est, non debere se ministe- 
riunì in Ecclesia suscipere, nisi piius tuum et aliorum Prae- 
ceptorum calculum adiunctum babeant. Sum saepe molestus, Do- 
mine, sed quid faciam V Urgeor et bene consultum cupio bonis 
boniinibus, quin et vestrae Rcclesiae ac scholae cupio integruin 



9UPPLEMENTA ANNI 1550. SM 

constare honorem. Dabis ergo veniam vel fiduciae, vel temeritati 
meae, omnia audiam, omnia patiar abs te, modo ne vicissim 
ludias. 

De rebus Germaniae non scribam quicquam, nisì quod tota 
)arturiat. Utinam enm enitatur filinm, propter qnem et angeli 
[andent, quod natus sit in mundo. Memini ego dolores tuos, 
)omine, memini gemitus, memini collationes, sed qaam est mi- 
enim res nimc ita habere, ut minima eorum pars, quae bine 
;emitus nobis excutiebat, vel curetur vel transigatur. Quis non 
loleat tot nunc inundasse mala, ut de voleri illa dissensione et 
alamitate ne cogitari quidem in Ecclesiis possit? — Comitem 
uis verbis libenter salutabo; velim autem ipse ad eum scriberes. 
Oe Te ipso, deque statu et rebus £cc1esiae vestrae scis esse de- 
laliones varias: scis alios alias suae vehementiae habere vel ra- 
liones vel imaginationes. Deus milii lestis est, quod perpetuo 
dolore cordis tantum non conficiar, cum audiam Uim varia de 
l»oms viris iudicia. Sed tempero mihi, nolo enim obtundere, sed 
Ums esse volo, dum vivam. si, o sì liceret colloqui coram 
mi Pater. Da veniam. Lachrymae me impediunt. lesus Christus 
filius Dei aeternus servet te mihi et nobis ad maximum emolu- 
mentum Ecclesiae suae. Amen. 

firemae X Maii 1550. 

Tuus ex aiiiiuo Albertus Hardenhergus. 



M3. No.4736^ (Voi. Vn. p. 608.) 14. Jan. 

Oswaldus Mjfconius ad Melanchthonem. 

Haiufl epistolae autographon in Ep. T. 25. p. 361. in Bibl. Carol. exstat. 
ApographoD Viro Clar. Voegelino debeo. 

^d D. Philippum Melanchthonem. 

Salutem et conslantiam in Domino. Futant multi boni et 
locti viri nonnifail esse me apud te, quod iniror: Ideo toties ve- 
liant, rogantque, ut ipsos libi conunendem. An id inde forsitan 
^t, quod norunt, te diligi a me: quoties enim est occasio, de 
e loquor quam honestissime : An quidpiani .sii aliud, ignoro: 
Ihd certum: scribo non invitus, vel ni opinionem in illis de te 
neam retineam, tametsi fortassis aberro. 

Precatus est hic Laelius llahis ex Tiguro me , per Fetrum 
luendam librarium, pariler ftalum, ut se lìteris quamvis brevibus, 
tibi commendare non detrectem. Equidem mox promsi, aequo 
ìgitur animo tu, quae sum dicturus, perlegito. Filius esl nvc\ v^ 



810 SUPPLSMENTA AJiNl 1500. 

Italia doctissimi , et aulorilalis luagiiae. Favet Evangelio Cliristi, 
ut qui maxime: et eum ob cuusam fere exulat: ita tamen, ut non 
sine patris permissu. Cepit impelum visendi te , nec id soluoi, 
sed etiam commorundi ud mensem unum atuue aiterum apud te, 
si ita tibi commodum. Quaeso itaque H. T. ut quod is tantopere 
cupit haud velis denegare: modo non sit moiestum. Fuit satis 
iamdiu et Tiguii et Basìleae, ut moies eius sint uobis non le- 
viter perspecti. Novit multa, ut etiam hac ratione possit esse 
iucundus. Imprimis nariabit de profectu Evangelii apud Italos, 
tantum essent , qui sibi udessent. Traducunt libellos ex lingua a 
Latina in Italicam, et scribunt proprios: sed dum exeunt ad nos, < 

i 

nomo describere audet: Hinc non parum damni piotati initiatis 
pervenire solet. Timent Magistratus omnia praeter Deum (sic 
ego apud te), si nemo tentabit eos, fortes manebunt: sin alittt, 
vereor periimus etc. 

Reliqua sunt: Bucerus dicitur contractus esse, sic favet illi 
coelum Anglicum. Dryander nescio quid ugat. Totus est io m- 
primendis libris, Plutarcho, Livio, et Lexico, ubi lingua Hispa- 
nica praecedit Latinam. Exivìt Angliam propterea: quid inde 
lucri sit futurum, nescio, ipso sperat nonnihil. Tentarat quideo 
aliud, sed nihil adsecutus est. 

Comitia si procedant, periit in terris, quicquid est Christi, 
ne quid dicam de coelo. Animus est enim impietatis, et coelum 
obpugnare. Quamvis Comes Vuirtenberg. hodie mihi dixeril du- 
plex damnum accepisse Hispaniam a rege quodam Aphricano, 
qui et mìnatus est, se ne statuam quidem in Hispania dimissu- 
rum : quod si veruni , tractabitur in Comitiis (si futura sunt) aliud, 
quam putavimns. Age vero, si Dominus volueril, ut pcreamus, 
nemo liberabit: si non volueril, fnistranea sunt adversarionim Con- 
silia. Dominus aderit Ecclesiae suae , verum cum adflictione mulia. 
Vale cum tua, tuisque in Domino, et fortis esto cuin fratribus 
tuis : non potes scire , quam id ex re totius sit Ecclesiae Christi. 

Basileae XIV hmii 1550. 

Tuus Oswaldus Myconius. 

344. No. 4739*. (Voi. VH. p. 610.) 1».J«»- 

Io. Cahinus ad Melanchlhonem. 

Calvini epistola in?enituT in eiuB Operum Amstelodami editorum Tofto 
IX. (Itt77. Fol.), qui in priori parte Inslitutiones chrialianae religioni», 
et in altera Epistolas atque Responsa continet, p. 54 sq. et in elu 
Epistolarum et Responsornm Editione 3., quae Hanovlae 1597. 8*. pro- 
diil, p. 237— 240. ep\Bl. Wl. «i\^ue in Conr. Sohlttaselbnrgii Ostale^ 



SUPPLEMSNTA ANNI 1550. SU 

Haerelioorum, libro Xlll. (Francofoni 1509. 8^.) p. 635^640. -- In 
anglicani linguam translata legitur in bocce libro: Lettera of lohn 
Calvin compiled from tbe originai manuscripts and edited with histo- 
rìcal notea by Dr. Inles Bunnet. Voi. II. (Pbiladelphia. 8^) p. 270—275. 
epìst. 263. adscripto dato: „[l8tb lune 1550.]*' Alii hanc epist. ad a. 
1551. referunty vide quae infra p. 320. in fine anni 1551. annotabo. 

Calvinus Meìanchihoni. 

Dicebal olim Satyricus ille*), Si natum negai, facii indignatio 
irsum. Mihi mine longe secus accidit. Adeo enìm me disertum 
n facit praesens dolor, ut fere elinguem potius reddat. Praeter- 
ain enìm quod me verborum facultas ad exprimendum animi 
èctum deficit, sola rei de qua scripturus sum cogitatione fractus 
)pe obmutesco. Me itaque gemere potius quam loqui existimes 
lim. Quantopere Christi liobtes exhilarent vestra cum Magde- 
rgensibus certamina, ex illoruni ludibriis ac sannis plus satis 
tum est. Foedum certe ac detestabile, Deo primum et Angelis, 
inde toti Ecclesiae spectaculum praebent. Hìc, mi Philippe, 
am si nulla in te culpa haereret, prudentiae tamen atque aequi- 
is tuae foret, vel sanando malo reinedium, ve! mitigando le- 
nen sallem aliquod excogìtare. Sed ignosce, si ego non omni 

prorsus culpa libero. Atque bine coniecturam facere potes, 
am gravia sint aliorum de te ìudicia, et quam sinistri odiosi- 
e sermones. Patere inlerea, mi Philippe, ut in libera admo- 
ìone veri amici officio fungar: ac si paulo acrius tecum agam, 

quìdquam ideo ex veteri mea in te benevolentia atque obser- 
atia imminutum putes. Etsi istud libi novum vel insolens non 
l, me rustica potius simplicitate offendere, quam adulatorie 
ullius hominis gratiam loqui. Ego etiam, quia vicissim ex- 
rtus sum, tibi nihil esse ingenuitate gratius, minus anxie la- 
ro, ne moleste feras a me reprehendi, si quid iure displicet. 
pio equidem tua omnia sine exceplione et mihi probare, et 
is. Sed ego tè mine apud teipsiim accuso, ne iis qui absen- 
n damnant, cogar subscribere. Haec tuae deiensionis summa 

: mòdo retineatur doctrinae puritas, de rebus externis non 
;e pertinaciter dimicandum. Atqui si verum est, quod prò 
lo passim asseritur, tu res medias et indifferentes nimis longe 
endis. Cultum Dei mille modis apud Papistas adulteratum non 
loras. Corruptelas quae minime tolerubiles erant, sustulinius. 
ne impii, ut de subacto Evangelio triumphum agant, easdem 
ent restituere. Si quis recusare non dubitel, boccine perti- 



1) luTenal. aat. 1, 79. 



312. SUFPLEMENTA ANNI 1550. 

iiaciae adsoiibes? Id vero a tua modestia quani alìenutn sit, 
novit. Tu si ad cedendnni fuisti moUior, id libi vilio a mullis 
verti, non esl qiiod luireris. Adde, quod eoium quae tu inedia 
facis, quaedaui cum Dei verbo manifesle yugnant. ^Nimis prae- 
cise fortassis quaedam aliì urgeni, atque ut in contentionibus 
iìeri solel, odiose quaedam exagitanl, quibus non inest tantum 
mali. Verum si quid iu rebus diviuis intelligo, tam multa Pa- 
pistis abs te concedi non oportuit: partim quia laxasti quae verbo 
suo Dominus adstringit, partim quia proterve Evangelio iusul- 
taridi materiam dedisli. Quum circunìcisio adhuc licita esset, an- 
non videsPaulum, quia versuti ac malitiosi aucupes insidias pio- 
rum libertati tendebaìit, illis profectam a Deo ceremoniam perli- 
naciler negare? Itaque ne ad inomentum quidem se illis cessissc 
gloriatur*), quo Evangelii veritas integra maneret apud Gentes. 
Hodie vero non de circumcisione nobis molesti sunt hostes: sed 
ne quid sincerum nobis relinquant , putidis suis fermentis et do- 
ctrinam et omnia pietatis exercitia inficiunt. Quod Mugdeburgenses 
dicis tantum de linea veste rixas movere, quorsum pertineat» iioii 
video. Liiieae enim vestis usuni cum multis ineptiis, tam apud 
vos quam apud illos liactenus retentum fuisse arbitror. Sed pro- 
fecto crassioribus te corruptelis manum dedisse, quae aperte ad 
vitiandam tolius doclrinae puritatem, et labefactandum Ecclesiae 
stalum tendunl, passim fremunt boni et religiosi homines. Si 
forte quod tibi aliquando dixi , oblitus es , nunc in memoriam re- 
voco : nimis caruni esse nobis atramentum , si ea literis teslari 
dubitemus, quae tot ex medio grege martyres quotidie sanguine 
suQ obsignant. Atque ita quidem loquebar, quo tempore longiiis 
a telòrum iactu abesse videbamur. Nunc quum nos in arenam 
Dominus protraxerit, eo virilius nos eniti decebat. Alia, ut nosti, 
tua est quam multorum conditio. Plus enim ignominiae ducis vel 
antesignani trepidatio, quam gregariorum militum fuga sustineL 
Ergo ut aliorum timiditati parcatur, nisi aequabile invictae coii- 
staritiae éxempUnn ostendas, vacillalionem in tanto viro non fé 
rendam esse omnes dicenl. Itaque plures tu unus paululum ce- 
dendo, querimonias et gemitus excitasti, quam centum mediocies 
aperta defectionc. Quanquam autem certo persuasus sum, le 
mortis formidine nunquam compulsum fuisse, ut a recta linea vel 
uainimum unquam delìecteres: fieri (amen potuisse suspicor, ul 
ànimum tuum alia timoris species percelleret. Scio enim, quanto- 

1) Gal. 2, 5. 



SUPPLEMSNTA ANNI 1550. 319 

petB ìnhumani rigoris crimen borreas. Sed memineris oportet, 
non maiorem Christi servis famae quam vitae rationem esse habeii- 
lam. Neque enim Paulo meliores sumus, qui per infamiam et 
robra secure perrexil *). Kos censeri praetVactos ac tumultuosos 
omiDes , quibus magìs libeat in totìus orbis exitium mere, quam 
1 moderationeiD alìquain descendere « acerbuui id quidero et du- 
m est Sed ìampridem ad voces illas occalluisse aures tuae 
ìbuerant. Nec vero vel mibi tu ita male notus es» vel ego tibi 
leo sum iniquus, ut te ub aura populari, ambitiosorum more 
mdere arbitrer. Sed non dubito, quìn te ìUae iaterdum puu- 
ioiies debilitent. Quid? an prudentis et considerati hominis est, 
xlesiani scindere ob res minutas et prope frivolas ? Annon tole- 
bili alìquo incommodo pax redimendaV Cuius dementiae est, 
z ad extremum tueri omnia, ut totius Evangelii summa negli- 
itur? Olim quum baec et similia ab astutis hominibus sparge- 
niur, te plus iusto moveri solitum, animadvertisse mibi videor» 
; ingenue libi aperio, ne quid vere divinam animi tui magni- 
dinem impediat, qua te alioqui abunde instructum esse scio. 
qìus meae vehementiae non obscura tibi ratio est, quod tecum 
ori centies malim, quam traditae abs te doctrinae videro te 
iperstitem. Néque hoc dico, quasi vel periculum sit, ne un- 
iiaui tuo miuisterio patefacta Dei veritas intereat, vel tuae per- 
ìverantiac uUo modo diffidami sed quia nunquam satis sollicitc 
ivebis, ne quam captaul impii cavillandi occasionem, ex tua 
tcilitale arripiant. Dabis veniam quod miserabiles ìstos quam- 
is irrilos gemitus in sinum tuum exonero. Vale clarissime vir 
l mihi semper ex animo observande. Dominus te Spiritu suo 
ìgere pergat , virtule Spiritus sui sustentet , praesidio suo tueatur, 
men. Saluta quaeso meo nomine amicos, si qui istic erunt. 
io plurimi sunt qui te reverenter salutanl. Multi enim vitandae 
lololatriae causa ad nos in voluntarium exilium ex Gallìa prò- 
igiunt. 

15. No. 4771*. (Voi. VII. p. 643.) 12.Aug. 

Scholarchis Argentoratensibus. 

Hanc epistolam ex autographo primum odidit Ruv. Vir Carol. Schipidt 

>ÌB Niedneri Ephemcridibus 3^iM^^^f^ ^^^ ^i^ ^iftortfc^e Xi^ei>(ogie anni 

1840. fascili. No. XVI. ,^2)reiic^n ungebrucfte ^riefc SReUnd^^ond ; auf 

Hm %x6^iio beè proteftantifitìjen ^emlnar^ ju 5tra§bur(j" (p. 4:33—442.) 

p. 438. epist. 9. 



1) 2. Cor. 6, 8. 



314 SUPPLEMBNTA ANNI 1550. 

NobiliUite generisy sdpientia et vèrtute praestautibus viris, eia- 

ri9simi9 senataribfts incl^ae ReipubUcae ^rgentaraiensù, 

quibua commendata est scholae inspectio, patronis suis, 

S. D. Honestissimi viri. Non dubito vos et inieiligere et 
saepe multumque considerare , quomodo Ecclesiam aeternam sibi 
Deus ex genere humano colligat, inter magna certamina et yarìa 
pericula, nec frangi animos vestros, etiamsi nunc saeva tempestas 
orta est. Conservali ìgitur Ecclesiam ad posteritatem , lìteras et 
doctrinam vitae necessariam, velie vos non dubito. Cum ergo 
lacobua Gloccerus^) et in linguis latina, graeca, ebrea, et in 
doctrina Ecclesiae, et in philosopbia praeclare eruditus sit , spero 
eum magno usui et ornamento fore universis Ecclesìis Dei ae 
patriae. Nam et in eius moribus modestia et ceterae virtntes 
bono viro dignae sunt eximiae. Quare beneficia quae in em 
confertis, bene collocantur. A nobis etiam publico testimonio et 
gradu magisteri! iam ornatus est, in quo et ipse eum aiidivi 
accurate, et comperì eum recto didicisse et Ecclesiae doctrìBao 
et in philosopbia eas artes , quae magnum vitae decus sunt. Ideo 
vos oro ut liberalitate publica eum iuvetis, et declaretis vobii" 
haec iudicia de studiis quae fiunt in graduum renuntiatione, non 
displicere. Bene valete. Die 12. Augusti. 

Philippus Melanthon. 

346. No. 4775 ^ (Voi. VII. p. 646.) (anno 1550.) 

Coelio Secundo Curioni. 

Hoc fragmentum epistolae Melanohthonia ad C. 8. Curìoiieni sine loeo tt 
die indicato (Simlerus adnotavit: ,y8ed A. 1550 seriptae, quo Laeliv 
SocìnuB Wittebergae TÌxit") Simlerus exscripsit ex XVIII Epiilolii 
selectia doctisa. Vìrorum S. Galli per Straubiam impresa. No. XI., es 
caius Colleciione (S. Msc. 73.) CI. V. Voegelinus apographon benigne 
ad me misit. 

(Fragmentum. ) 

Eius eruditionem, eloquentìam, pietatem et animi fideiqv^ 

constantiam in perferendis ob Veritatem aerumnis maxime d^ 

praedicat, amicitiamque suam syncere offert. Laelius Socinas 

Curionem facit maximi. 

347. No. 4834»». (Voi. VII. p. 713.) (anno 1550.) 

P. H. (Peter Hegemon seu Herzog?) ad Melanchlhone^^ 

Hanc episiolam ex autographo CollectiooiB epistolamm Landeihntiua* 
Voi. I. Fol. 211. primnm edidii Dav. Schuls in Chr. Fr. Illgenii Eplie»e- 

l) Inde ab a. 1557. Tlieologiae Professor Argentoratensis. 



/ 



BUPPLEMSNTA ANNI 1551. 811 

ridibus Z0it8€hnft fùr die historische TheologUt anni 1832. fate. 11. 
No. Vili. Beitrmge zur Beformationsgesckichte de$ Xùten Jahrkwi^ 
derts, (p. 221 — 242.) p. 235 sq. epist. V. Siglae P. H., quibus auctor 
subscripsit, signìflcant, ut Schulzius in Prolegoineoii suspicatur, Pe- 
irnm Hegemonem (seu Hersog), unum adversariornm Osiandri Regio- 
moni}. Conf. Hariknoch Preuss, Kirchengeschichte p. 401 sqq. 

empiissimo viro, domino Philippo Melanthoniy praeceptori suo 
ohservandissimo y ad proprias manus Witenherg. 

S. Quo in statu nostrae res et ecclesiae iam sint, ex hoc 
icile coUiges, quod Osiaiider libere et impune facit, quidquid 
bei, et nostrum iam nuUus auditur. Laborat princeps ^) , ut nos 
ìconciliet cum Osiandro, hoc est, ut omnes suas opiniones ap- 
robemus: sed, quid effecturus sit, ignoro. Reliqua ex aliis habe- 
s, ncque tutum est nobis omnia scribere. Mitto tibi libellum, 
lem Osiander edidit'), quo probare conatur, nos et tuos disci- 
ilos non recto de articulo iustifìcationis docuisse, cum tamen 
}ellus magis prò nobis est, quam centra nos, ex quo inteliiges 
rorem eius melancolicum. lactitat se defendere doctrinam Lu- 
cri, cum tamen eius opiniones pugnent cum doctrina Lutheri. 
1 nobiscum ora, ut Deus suam ecclesiam conservet et defendat. 
ecessitas instat, ut oremus. Bene vale. 1550. 

P. H. 



ANNO 1551 

18. No. 4862*. (Voi. VII. p. 752.) 10. Mart. 

Georg. Sahinus ad Melanchth&nem. 

Haec epistola in eadem Colleciione epistolarum Landeshntiana Voi. IL 
f ol. 272. a Da¥. Sehulaio repella ab eo ilio loco snb no. 847. signi- 
ficato p. 237. epist. VI. primnm edita est. Conf. eius Prolegomena 
1. 1. p. 23(5. 

mrissimo viro, domino Philippo Melanihoni, socero et prae^ 

cepiori suo colendo, 

S. Non dubito, te iam pridem legisse maledicum istum li- 
llum Osìandri, quo et fama tua crudelissime laceratur, et 
mes , qui prodierunt e schola Vitebergensi , traducuntur heretici 



i) Albertus Dux Prussiae. 

2} Scholzius haec adnotavit: t^ nutg die Disputation Oaiandera: 
lustificatione, vom 24. Octhr. 1550 geivesen seyn: woraus sich dann 
fà'be, dass der Brief in den letzten Monaten desselben Jahres gt» 
vrieéen segn mOsste. 



816 SUPPLEMENTA ANNI 1551. 

ac blasphemi. Ad himc si iiihil responderìs , niìror. Ego vero 

làchrymans dolco, le apiid iios tam indigne tractari, de quibus 

tu oplime meritus es. Nec satis mirari possiim , quid istum Ther- 

siten impulerit , ut atrocius in te debaccharetur , a quo tamen ho- 

norifìce laudatus est, quam in illum acerrimum iDÌmicuin suum 

olim scripsit, a quo Norimbergae fuit parricidii et inultoruni sce- 

lerum accnsatus, nempe, quod uxorem suam venenato fumo snstu- 

lisset etc. Ac quoniam ignominia tua me quoque altingit, ut qui 

arctissimo necessitudinis vinculo tibì devinctus sim, hortor et oro 

te, ne silentio rem dissìmules, sed ut famam tuam, cuius bere- 

ditas ad liberos meos pertinet, vindices a gravissimo crimine 

hereseos tibì obiecto. Id enim ipse vel legitima accusatione vel 

publico scripto hic facerein , si mihi permitteretur. Ante dnos 

menses misi Domino Frìderico Livoniensi literas, quibus 

demum revocatur a patre. Has si forte non accepit , tu admone- 

bis eum, ut statini ingrediatur iter, ac properet; nam pater redi- 

tum eius anxie expectat. Vale. X. Martii, festinanter. Anno 

M.D.LI. ex Regio monte. 

Tuus G. Sabinus. 

Per filium Camerarii scribam de caeteris rebus nostris. 

Literas discerpe. 

349. No! 4864»». (Voi. VII. p. 753.) d. aequinoctii verni 

Henrico Duci Megapolitano. 

Hanc epistoiam ex autograplio, quod in Tabularlo Magniducali Suerioi 
asservatur, primum divulgavit G. C. F. Liscb in Annalibus ab ipio 
editis : ,, ^abibùc^er be$ Serein^ f ùr mecf (enSurgtfd^e (&t\é^iéìt nnb «(ter* 
thumèfunbe. Tom. V. (©ci^crin 1840. 8».) p. 248 8q. Nr. 13. 

!&em bur^Ieu^ten^ ^od^gebomcn furflen mì> l^erm, ^crm ^cvxddfm, (citogett 
|u SWcfelnburg, furflen ber SBenben, ®rauen ju ©uerhi, ber ianb 

©targatt »nb !Roflo! i^erm jc. 
metnem gnebigcn ^errn. 
®otte« c^mh bnx^ feinen Slngebomen @on S^iefum S^rtflum wtjfii 
^cilanb Dnb war^affttgen l^elffer juuor. ©utd^Ieud^ter, ^od^gebomcr, flitebig» 
furfl »nb ^crr. 6. f. g. bitt ìé^ 3n »ntertr;ent!eit, meinc fdjrifften gneMjM 
atiiunemen, ))nb \)aii mtc^ iej^unb ^mh ))orf(^rifft gebeten )ei$er bifer @(^ 
Fridericus Winkler »on Pretin, ber ©• f. g. Secretarlo Magistro 
Simoni Lupolt Derwant i|l; bcnn biwcil c!^r 3n blefer betrubtèn ^iì 3» 
anbem (anben btenfl ju [ud^cn fur^att, trofte e^r bo(3& ara Hebflen w^ 
©• f. g. »nb be^ fetncm metter Magistro Simoni Meiben. Sitt ber «egei 
3n bntertl^enifeit t)mb bic ©d^ulregicrung ju ©u^rott). 9ht t|l btfer 
Fridericus ci^oìimà)t{(^ mh (^uter fitten bnb tfi in grammatica imb (aH< 



SUPPLEMENTA ANNI 1551. S17 

tàfàfn &pxad^ affo ^tx^Ut, ba^ e^r 3n etner folc^n @d^u(en nu^td^ bienm 
t^onn, onb etbeut fid^ »(etó ju t^un. Z)arumb Mtt ìd) 3n ))ntett^enifeit, 
S. f. Q. tootten 3^1^ 3$n gnebigUd^ (ajfen beuo^len fcin. 

Son Beitungen ifi ie^unb Me fumemefien reben )>om betruUi^en 
frieg i^or Weibeburg. SRarggraue $an^ ^att ^anblung furge^abt, aber 
e« ip i^er^hibrung barein gefadm. 

g[ran!rei(^ toifligt 3n bad Couciiium, t>od^ aifo ba^ ber 9(q)fi 
fetale auioritet bem Concilio ))ntern>erfen fott; aber fold^e reben finb nur 
eirtegelfe^t— • 

2)cr 2urfif(i^ feffer Solimanii 3fl iu Adrianopoli »nb rufl jlc^^ 
{u dnem grofien Bug in ^ungam. 

Sifwol nu grojfe )>nru^ t^or augen i^, fo «ert boci^ gewiffli^ ber @on 
gotte^ Jhesus Chrislus bifc^ fein ^euffiein er^alten, bartnn feine (e^r re^t 
fte^ffebiget n>ert, tote e^r ^pxi6)t: Nemo rapiet oues ineas ex manibus 
meis. 2)er felMge ivar^affttge ®otM @on Jhesus Chrislus n>otte S. f. g. 
{Men )>nb ben armen S^rtfien ju gutem nod^ 3n bifem leben (enger er^alben 
»nb txna^ e»igc fretrb gcben. ©atum SBtteberg die aequinoctii verni 1551. 

untert^eniger 

biener 

Philippus Melanthon. 

350. No. 4864 «. (Voi. VU. p. 753.) (d. aequinoctii verni.) 

Hieronymo Besoìt. 

Rane epistolam ex Professoris Van de Velde Apparata Melanchthuniano 
prlmum edidit Schelerus io Naumanni Serapeo anni 1867. No. 7. p. 100. 
epift. 4. 

Reverendo viro, eruditione et virtute praestanti D. Hieronymo 

Besolt evangelium docenti pie et Jideliter in Ecclesia Dei y. in 

inclyta Noriberga , fratri suo charissimo, S. D. 

Venerande vir et charissime frater. Non potui multum seri- 
bere in hoc concursu occupationum , sed pagellas mitto et buie 
epistolae inclusi interrogationes uieas quas inanuscriplas Lulhero 
ante luultos annos exhibui, quibus ipse responsiones suas maim 
sua scriptas subiecil *). Nibil fìngo et Paulus habet exempUim ex 
Lutheri autograpbo descriptum. Etsi autem non omnia allingit, 
de quibus nunc disputai D. Osiander, tamen quae fuerit Lutheri 
sententia certo bine inlelligi polesl. Significa quaeso un acce- 
peris. Bene et feliciler vale. Die aequinoctii verni 1551. 

Philippus Melunlhon. - 



1) Vid<* infra Frole{j[g. ad no. 36^. 



St8 SUPPLEMKNTA ANNI 1551. 

351. No. 4878*. (Voi. VII. p. 765.) 14. Aprii 

Senatui Rostochiensi. 

Haec epistola ex autographo, quod in Tabularlo Senatus Rostochiensis 
est, primum publici iuris facta est ab Ottone Kràbbe in libro: 2)fe 
Unit)erf!tat 9toflo(f im 15. unb 16. 3a^r^unbert. Parte II. (9loM ». 
S^wcrin 1854. 8».) p. 470 sq. nota ***). 

t)en drtarcn wctfcn »nb frommcn ^erm ©urgcrmeiflem »nb Kabe ber 
lobfié^en ^ìM Woflo*, mcinen gfinflté^cn ^enen. 

®ottc^ gnab burc^ fcinen Singeborencn ®on S^fum K^rl^m wifen 
^dlanb »nb war^afftigen ^elffer ju»or , Srbarc weifc frommc gunfhQe ^fxm, 
Sucr Srbarfeit bttt ic^ »leif jtg , jte rooUcn an bicfcr meiner f(^rifft f§rfn w 
flfiniHg mi^fafleti ^>abcn, bcnn fo Suer grbarfeit 3cigcm bicfer fc^rlfft ben 
^o^gekrten $errn Doctor Autonìum Freudemann ))on Hall erteimm 
tt)etben, toirb (S. firbatfeit felb beftnben^ baf \éj i^n guter meinung (Euer 
Srbarfeit angejeigt ^abe, benn et ifl etn gelarter, DerflSnbiger, tvor^aP^ 
»nb e^tlic^cr SMann, ber toegcn ®. grbarfeit }u «iffcn, btcmdl geba^ter 
Z)ocior S^eubemann in anbem @ad^en ein re)^^ in SRed^elburg vor^abe, ifi 
i^m burc^ mid^ )>nb anbete ^eraben, bie (oblid^e UntDerfttAt ju Stofiod au4 
ju befud[^en, ba}u er aud^ fetb geneige, Dnb looUe am Uebflen in Suer \sk* 
lichen ®tabt )>nb Uni)>er{ttet bienen, ba ein Z)octor Dratziher nidjft me^r in 
durem ©ienjl fein wirb, erbietet fld^ ®. Srbarfcit §u bienen, biefer Doctor 
Antonius Freudemann , t)nb ma^ i(^ (S. @rbar!eit mit toar^eit beri^tn^ 
ba$ er ferr ein e^rli^er n)ar^affti()er treuer 9Rann ifl, fo n)erben aud^ il 
Srbarfeit feinen Ser^anb dd weife Stegenten felb merfen. 2)arumb bitt ii) 
(£• 6rbar!eit tt)ot[e i^nen biefen doctor Antoniuun FreudemaDii ^piglM 
laffen beuo^Ien fein, ber allma(^ttge enoi^^e ®ott SSater )>nferé {^eilonb^ 3^ 
S^ri^ iDoUe @, Srbocfeit »nb bie Suren atte deit (^nebi^^Ud^ beiooren* ^ 
ium Witeberg 14 Aprilis 1551. 

Suer Srbarfeit 

loiUifier 

$^Ut))^u« aXelonttion. 

352. No. 4881 y (Voi. VII. p. 767.) 24. ApA 

Francisco Dryandro. 

£x autographo, quod in tabularlo Semioarii theologici ArgentortteMii 
assenrabatur , liane epistolacn Rev. Vir Car. Schmidi, Prof. ArgesLi 
benigne mihi descripsit. 

(In8Ct*iptio deest.) 

S. D. Carissime frater. Existimo te scire dictuin Naziauzenii 
qui alt se nullìus synodi exitum vidisse tranquillum. Itaque, eiiain 



SUPPLBMENTA ANNI 1551. Slt 

li procedat Tridentina synodus , tamen inaiores confusiones parie!. 
)reinas autem iilium Dei dominum nostrum lesuni Christum cruci- 
ixom prò nobis et resuscitalum et sedentein ad dextram aeterni 
latris, ut det dona hominibus, ut ipse regat pectora et servet 
icclesias suas. Opinor magnas causas synodum impedituras esse, 
e spero me de bis ipsis rebus coram iecuro locuturum esse, 
.elius Socinus Bononiensis saepe de te amanter et bonorifice lo- 
[nìtur et libi fausta omnia precatur. Mìnus ...,*) est ecclesia, 
lonec mediocre agmen . . . . ^) consensum in sententia vera et .... ') 

lenevolentia tuetur. Huc V ^^ animonim coniunctionem ubi 

»ossumus tneanrar, propter communem ecclesiae salutem. libi 
nei dolores noti sunt, et nota est voluntas quam et Deo probari 
lon dubito, et oro Deum ut nos regat. Bene et foeliciter vale. 
Die 24 Aprilis 1551. 

Fhilippus Melanthon. 



853. No^4«88^ (Voi. VII. p. 781.) 1. Maii. 

Celio Secundo Curioni. 

Haec epistola, quam nondam vidi, exhibetur in libro: C. S. Curionia 
epistolarum libri duo. (Basileae, ap. Oporinum 1553. 8*.). 

354. No. 4900 K (Voi. VII. p. 791.) 28. Maii. 

Oswaldus Myconius ad Melanchthonem. 

Haec epiatola in Bibl. Carol. Epiat. Tom. 46. p. 407. aaservator. Eiaa 
apognraphoD Clar* V. Voegelino debeo. 

D, Philippe Melanchthani, 

Salutem et pacem in Domino. Non me latent occupationes 
tiae , Vironim praestantissime , et quibus obruaris calumniis quo- 
idie, atque haec est causa, ut scribam, nonnisi ut hunc, qui 
as reddit, commendem. Idque breviter. Veterem vides disci- 
nlum, Faedioneum*) vocant: credo, quod nondum memoria tìbi 
zciderit Laudat et extollit tuam beneficentiam , ut qui maxime, 
uam ob rem voluit te revidere. Quaeso igitur F. T., si in bis 
irbis, in quibus versaris, valeas, eundem te ilii praestare digne- 
or. Abfuit ab ìsta regione iam biennio, sed nobis videtur, hoc 
emporis haud male collocasse. Audimus bona studia adhuc apud 

1) Hia locia autograpbon erat diaciaaum. 

2) Nota Simleri: Au hic ille Pedionaeua, qui de Bello germ. acripait? 
14. Epiat. Co. Fincli ad Hobertnm XVIII Oct. 1551. 



320 



SUPPLEMENTA ANNI 1551. 



vos fiorerò. Facìai Fraest. tua , quantum valebit , ut hic eum fro- 
cium capiat, quo Palriae et Ecclesiae queat aliquando prodesse. 
Valeat illa cum familia et Academia, cumque reliquis Basilieiisi- 
bus, quob commendo, ut magis nequeam. Basileae XXVHI MaiiU&t. 

T. P. 

Oswaldus Myconius 

piane devotus. 

355. y 0^4 904 ^ (Voi. Vn. p. 794.) 2. Jn. 

Senatui Nordhtisano. 

Has literas ex ProfesBoris Vau de Velde Apparatu MelanchthoniaDo pri* 
mum edidit Aug. Scheler in Naumanni Serapeo anni 1867. No. 8. p. 119 
sq, epist. 25. « 

J)en nham we^fcn unb fume^mcn $erm Surgermai^er unb rat^ ber I* 

l^cn fiat 9iort^aufen, metnen pnfKgcn ^erm. 

®otM ®naì> burd^ ®. e. ®. 3- 6. U. <&, ^cilanbt unb war^ftljti 

^djfer jut)or. S. SB. g. ^, Sic ewfge gottli^c roe^é^eit tyitt felW MW 

)>er!iinbtdet ba^ bife le^te 3eit grdfer mù^e ^aben tt)erbe barai )u»or getbeffli 

unb ba^ gIetd^n)ol ein d^rìfllid^e fir^e ju ett)iger fettgfeti er^aiten loet^* 

©er^atben follcn »ir in gebult bife groffe lafl unb betrubniS tragen unb gleU» 

n>ol ®ott bttten unb ^offen et toòUt bie fird^e unb regiment er^atten» Soqi 

foUen xoìx cin i^cber nadi feinen bcruff bicnen unb niii^t nad^Iajfcn obgleU rf 

Der^inberung unb ergermi furf alien. Unb bietoci^I bid no^ etforbert, ^ 

eirt "'ét^arf eit in etrren f ird^en unb fiat , c^rifllid^e ciniflfeit un^ fribcn er^KtlH 

^aben wir c^ri^lic^er unb tretoer iDoImcinung ein bebenfen ge^elt , taé vir 

6. S. }ufenben unb bitten ben @on ®otM % S. unfem (e^lanbt, M 

geroi^Hd^ etnc ett)ige fird^e im menf^Iid^en gef(^Ied^t fammlet unb er^often M, 

er wode aud^ euro fird^en unb flabt unb eu(^ unb bie euren gnebig Oevoiei. 

datura ben 2. jun^ im 1551 iar* 

$^ili|)))u« 9Dlelant{ion* 

356. No. 4927»». 19. Ji 

Michaeli Celio. 

Hauc epistolam ex duabua apographis XVI. Secalo factis Tabultrii Se- 
minarii Argentoraiensis primum edidit Rev. V. Car. Scbmidt in Nie^ 
neri Ephemeridibus 3eitfd^rift f&r bie ^iftorifc^e Xffeologie anni 1848. 
fase. 111. p. 438 sq. epiat. 10. 

Reverendo viro pietate et eruditone praestanii D. Mttiutelì 
Celio y pastori in ecclesia Dei in oppido Mansfeld, arnica 9m 

charissimo, 

S, D. Reverende vir et amico cbarissime. Ipsa vox divini 
praedixìl in liac sonecla mundi foro inaiores dissiputiones generit 



SUPPLmiENTA ANNI 1551. tlt 

liumaiii, quali) fuerinl auiea: sed lamen Filium Dei servaturum 
esse Ecclesiam suam, qui ibi servabii eam, ubi vox doctrinae 
Evaogelii incori*upta sonat. Etsi auieni inulta tentautur ad Eccle- 
sias harum regionum deleudas, lamen nuuquam dubitavi Filium 
Dei eas servaturum esse. Synodus Tridentina astutissime ab ipso 
Romano Fontilice impeditur. Sed tamen utile est nos tueri con- 
^ensum Ecclesiarum. Scriptum nostrum *) vos ipsos et alios le- 
cere et indicare voluimus; congruit cuni Confessione Augustana. 
et bistoria addita est de initiis mulationis. Scriptum a Brentio*) 
quoque compositum esse intelligo, quod legerunt et approbave- 
mot Argentinenses ; ideo nondum quicquam edere voluimus» sed 
collatis sententiis, Deo iuvante, unam confessionem exhibebimus, 
quia pium et salutare est veram doctrinam una voce a multis 
proponi, nec iieri distinctioues. Deus scit nos maxime cupere 
et velie, ut harum Ecclesiarum in bis regionibus consensus sit 
aelernus, ac dolemus quod aliqui ut Osiander dissidia moliuntur, 
quos ut Deus compescat oramus, Bene et feliciter vale. Die 
19. hilu 1551. 

Misit bue bonestos et doctos viros Marchio lohannes, ut 
legerent et iudicarent scriptum. Misit et princeps Anbaltinus 
Wolfgangum, et expectamus alios; et mandatum habemus ut 
legendum et iudicandum aliis exhibeamus; ideo ut et te bue 
mittant inclito corniti scripsimus. 

Philip. Melantbon. 



357. No. 4932 ^ (Voi. VII. p. 814.) 26. Jul. 

Albertus Hardenhergua ad Melanchthonem. 

Hulus epistoUe apographon ex autographo in Mao. Voi. V. p. 2a. Scrinii 
£ccleaiae Àrgeni. factum Ciar. V. Voegelinua benigne ad me mialt. 

Piisèimo et eidem doctìssimo Viro Mag. Philippe Melanchthoni, 
Professori in Academia Vitebergensi , Praeceptori meritissimo. 

S. D. Scripsi libi ad luas responsum per Petrum Nuntium, 
quem existiuio ad vos necdum mine esse reversum. Scripsi et 



1} Schmidt bia yerbia adnotayit baecce: ^ie, auf Sefe^I bed ftutfftrflen 
aXinril^ , Don SReland^t^on t)erfa§te unb f ur ba« tribenter dondl ujtimmtt Repetitio 
confeMionia Anguatanae, §tt itipj^i^ t)on ben f&c^fif^fn %Jitolo^tn an(|enonunen. 
CmnerarhLSy vita Mei. §. 90. 

2) Schmidt in margine inferiore adacripait: 2>ie t>on Sren)/ aiif Sefe^f 
U^ ^er^oftd (£tri^0V^ , t>erfagte Confeaaio piae doctrinae , t>on ben «ftittem^erder 
uab ^§buTder %Jbt9{t^tn angenommen unb ben 24. 3an. 1552 bem Sondi ilbenei^t. 

21 



Ètn SUPPLEMENTA ANNI 1561. 

ÀHeras per eundem adolescenlem, qui has meas libi dabit, vel 
ut illud de novo libi commendem , vel ut illntn studiosissimi in- 
venis Ioannis Vuincelii Bremensis inopiae quoquo pacto apud le 
succurram, quem exisiimo tuo subsìdio esse dignissimum. Certe 
indigentissimus est, et Patrem habet iuxta doctum et pìum, qui 
in nostrae scholae ornamentum sese tolmn effundil, cui oroneni 
operatn suam perdius et pernox impendit, eoque familiae mino- 
rem <5uram adderò potest. Sed de eo iibi nuper multa sciiysi, 
quare mine satis hubebo loannem libi simplicissimis verbis com- 
mendasse, quod videlicet optimus Palei- in tuo patrocinio omnia 
constituat, quae ad filii sui studia pertinent. Nova non imnc 
nulla hic habemus , sed tristissima , et quae nomo honorum sine 
periculo proferat. Brevi nimium multa lugebit impia nostra io- 
gratitudo. Oro aulem Deum, ut propler Chrislum Filium imiui- 
nentes calamilates leniat. Vehementer aveo videro scriptum tuum, 
quod Eepetitionem Confessionis inscribis. Ut véro ipso illud ad- 
feras, id nimium esset molestum. Tantum describatur meìs sum- 
ptìbus, et miltatur pio voleri fide nostra. Ioannes a Lasco te 
salutai in TDomino. Aegrotavit, sed convaìuit. Lendini grassalur 
horribilis morbus, qualis erat sudorius ante annos XX. Perenni 
plurimi, pauci convalescunt. Grassantur et alii morbi inauditi in 
Gailia et Belgico. Deus miserealur Ecclesiae suae. Amen. Ex 
Brema XXVI lulii 1551. 

Albertus Hardenbergus. 



358. No. 4965»». (Voi. VIL p. 845.) 10. Od 

Sigisnmnéus Tarda ad Melanehihonem. 

HuiuB quoque epistolae apographon Clar. V. Voegelino debeo. DcBcripta 
est éz copia in Msc. Tom. V. p. 544. Arcta. Bottin^. in BiM. Garol. 
lasotiptio oopiap haec est: „NoTa quae seqvuntur a Viro ftd* cU^m 
«cvipta suni ad Ph. Melanchthonem, quibus Philippus ipse fidem ba- 
bai; communicata Domino meo doctori Medlero transscripsi. Novi et 
ego eum, qui ea scripsit.** 

^d Philippum Melanchthonenu 

S. D. De Ecclesiis in Pannonia , quae Turcico Imperio sub- 
ieclae sunt, haec certo scribere licei. Tuicae neminem cogunl 
ad Machometismum , sed si quis spente aut impulsione diaboli 
illorum sectae accedit, eum circumcidunt. Adulescenlulos , quod 
maxime dotendum est, blandimenlis ad se pelliciunt. In templU 



lieituiUunt doceri Verbiun Dei et couceduui usuin piaruui Cere- 
moniaruiD. Quin etiam plerique noslram piofessionem amplectun- 
tur. Magna ubiqwe silis esl Verbi Dei. — Clamainus hac aetale 
uoii edi miracula, ecquod maiub aut evideulius potesi esse mira- 
cuhiiiì , quam quod Deus in mille periculis Ecclesiam non solum 
servai» veruni etiani late propagai, ac duni vinci u mupdo vi- 
dettir, lune maxime potentiam suam oslendit et dectarat. Nostri 
Principes armis est castris en^nt òppugnatiiri gloriam Ghoriiìfi, pro- 
plerea Deus adduxil Turcas, qui concedimi libere doctrina^ ^coe- 
lesUs Confessionem. Quo fit, ul popuhis ad veri Dei agBilionem 
"veiiiat, ad quam a calamitatibus extemis quasi marni ducltur, o 
ineffabilem Dei misericordiam. Adfligit nos propler peccata nostra, 
quia iustus est et aerumnis, quasi ilagris, admonet nos sui, ac 
vocat ad poeniteulìam. Deinde in mediis angustiis aperii inex- 
haustos suae gratiae fontes ac Ihesauros, quibus nos cònsolatur, 
ita ul facial opus suum, alienorum est opus suum. — ?opuius 
nihìl magis optai, quam concionatorers bonos. Nuper Bassa Bu- 
deusis misi! occulte literas in Ducatum Dòbracensem, quibus 
Doctoribus ac Ministris non solum securitatem, sed etiam prae- 
mift promitiebat volentibus in sui Imperatoria lurisdictionem com- 
Hiigrare. Scripserunt et pastores Ecclesiarum sub Turcis ad nostros 
Concioiiatores , qui Dòbrelii convenerant, in hanc ferme senten- 
tiam: „Dilectissimi Fratres, agimus Deo immortales gratias prò 
immensa bonitate sua, qua nos in hac capti vitate visitavil, lu- 
eem Evangelii sui nobis patefaciens. Scitote nostras Ecclesias 
amplecti coelestem doctrinam de Filio Dei, et populum ardea- 
tibus votis petere quotidie a Deo copiam bonorum Concionatorum. 
Quare vos tiortamur, ut primo quoque tempore ad nos veuiatis, 
quod et facere secure poteslis, et praemia hic lemporalia» et in 
vita futura aeterna a Deo Patre Domini nostri lesu Christi perei- , 
pietis. Intelligimus vos et eruditìone nobis antecellere, et gratia 
Spiritu8 donis praelucere. Nec mediocris est spes Turcas ad 
uostrae fidei confessionem accessuros. Vos Deum vocantem se- 
qiiimÌDÌ.'' Is, cui datum erat negotium a Bassa, perquisivit in 
eivitate omnes Pastores, Concionatores et Scholasticos , et convo- 
catis in unam domum proposuit tam Bassae quam Pastorum li- 
teras. Illi agnoscenles tantum Dei benefìcium gratias egerunt, ac 
post paucos dies magna pars eorum in ditionem Turcarum pro- 
fecta est. Haec vera esse nihil dubiles. Est hic ncgotiator qui- 
dam, et idem Eques, qui mmdinis Dobrecensibus interfuil et vi- 
dit ista gerì. Non desunt alìi quoque testes fìde digni. Haec ad 

1\* 



9M 8UPPLSÌIENTA ANNI 1551. 

te quamvis lumultuarie perscripsi, quia cupiduin existimabam 
cognosc6ndi, quinam essel status Ecclesiarum sub Turcis etc. 

Sigismundus Torda Ungarus, 
ex Sela Transylvaniae. 



359. No. 4977*. (Voi. VII. p. 853.) 28. Od 

Leoni Schiirstabio et Woìffgango Harsddrffero. 

Haec epistola primum edita est in hocce libro : Diptycha Eceleslae 8e- 
baldinae He ifl: Ser^ei^nig unb Sebendbefc^rei^unoen bei ^etren ^lebign 
Cerreti 6d^afer unb ^erren IDiaconoritm, toefc^e feit ber ftefegneten f^m» 
mation bi§ ^ie(ier, an ber $aupt« unb $farr<5tir(^e bei) ®t. ®ebalb fai 
9{umber() gebienet baben. 9(n()efangen t)on Haxl dbxiitiàn ^Irfd^en, 
fortflefc^t unb t)oaenbet t>on Slnbreaé fflùrfet (9lurnberg 1756. 4*.) 
p. 92 sq., ubi p. 02 — 94. Tlta M. Nicolai Silberbornii , Diaconi ad sedei 
S. Laurentii inde a 2. Mart. 1555. usque ad 13. Aprii. 1572. cnm eisi 
iviagine exbibetur. 

©en e^rbam mclfen unb fùme^imen ^erm Leo Schiirstah *) unb Wolf- 
gang. Harsdòrffer, Sanbpflegern unb SRat^^erren ber Idbli^^ @tabt 

9lflmberg, Kctnen Qfln^flen ^erren* 

®otte« ®nab burd^ feinen etngebornen ®o^n 3efum g^ri^m unfftn 
^eifanb unb tt)a^r{>affHQen ^elfer, jutJor, garbare, ffane^me, wetfe, flltejHac 
^erren Sure S^rbarfciten, ató Derflfinblge KH^Hd^c Segenten, wiffen, boj 
Me fldttHd^e fBt\^i)cit felbjl Mbe^ berfùnbtflet W, nemH^ ba^ te Mefen 
lejten Qdttn c^rftfere 3etruttungen fepn tverbcn, bann jubor gewefen ftob, 
boj abet gWc^troI ber ©o^n ®otte« 3cfit« 6&tlM fflr unb ffir i^ra etec 
enrfge iKrd^en famlcn unb er^alten woH^ unb eben belj Mefen Me tetee 8eh 
be« 8»angelU Ic^rcn; ^5ren, urùf mit (SWauben anne^men »olI, aucb bei» 
Jolben, baf eln teber na^ fetnem 35eruf ju fold^er dxì^altnno^ Mene, ©ani» 
t^un au(^ @ure ®^rbarfeiten (dbiid) unb S^ri^l^, ba$ fie, 0bglei(^ ^rofe 
Untume »or5lugen (fi, bannod^ tteuli^ fùr bieiffr^e forgen, unb wlrbSott 
flettrf^^ gu fol^en JRei^iment ®nab t^crfetl^en , l>a^ ntd^t Scrwùfhingen werben. 
9lad}htm nun bcm wob((^e(a^rtm Magistro Nicoìao Silberhorn angejef^et 
ìft, baf etn c^rbarcr ^aìi} ^u ^HùmUt^ cin ^rebiger gen {Hl^oltflefai m» 
orbnen »offc, unb er f!^ féulMg erfmnet fetnem Sattertonb )u Menen^ M 
et nrf(3^ um 3ennnt« an (4. S^rborf. angefu^t ©erwegen beric^t i* wtt 
ffio^r^elt, bag gebnt^ter ©«bcr^iom ju^tig unb gottóffirc^tig ffl, unb ffaì in 
fòblid^en ffftnflen wo( flubirt, unb ^at cin re^tcn Serpanb Cìiripd^er 8e^. 
9tun a^t !é^ ingcmein nù^It(^cr , baf man nic^t frembe $erfone^ brauc^, bi^ 

1) In Codice Biblioihecae Seminarli theologici Wittenbergensis, in quo 
fol. 35k — 36* apographon huius cpistolae invenitur, prò Schiirstah fortasic 
rectins legitur Schurstab, 



StJPPLEMBNTA ANNI.155U 3Sf( 

)0ttf btm geba(^ter &if>ttì)oxn f{(^ untertl^SnigHA im ^atnrlanb (U^ Menen 
tiAmi, Miti*, guer ffi^rtarfelt tppUcn il^r biefen ìyxn^tn xoof/litUfftttn, 
unb gott«fur$t{()m SRànn (^flnfHgHd^ iafm befo^feh fepiu ttnfer ^eilanb, ber 
So^n ®otted , 3efu« S^riftud , tvoUe bte lòMI^e S>taì>t Dtfitnberg , 0. S^rb. 
Dtat( utib bie (Euren adegeit gndbigH^ beival^rcn unb regleren. Datum am 
tag ^(r llpo^cbi eimontó unb 3ub& 1551« 

euer S^rbarfeit 

tDlOiget 

Fhilippus Melanchthon. 

360. No. 4989*. <VoL VIL p, 862.) 4- Dea 

Senafui Rati^bonensL 

Haec epistola ex Pr^fesBoris Van de Veide Apparatu Melancbilioniaiio 
primum typis descripta est cura Aug. Scbeleri in Naamanni Serapeo 
aDni 1867. No. 9. p. 180. epist. 31. 

©m etbam »dfen unb fiimcmen ^erm Sut^ennaifler unb rabt gu Slegené* 

burg, meincn gùn^gen $crm. 

Votiti ®nab bur* fclnen etngebomen ®on 3ffum K^ripum unfem 

^d(anb unb war^afiigen ^elffer ^u^or. Stbate, koeife, ^meme, gunjHge 

^errn. ©ut 6rbarfdt nfó dbnflHc^c i)crjlcnbtgc IRegenten wiffen ba« blc got* 

H^ SBefJbeit feI6 beibe« i)erttnbtgt ì^att, nemli(^ baé In bifer Icjten 3rft 

grbfere 3etruttung unb Unrugc fe^n »crbc benn jui)or gemefcn unb btt« 

glcid|^vo( ber @on ®otte^ ibm ein emige Sixdit au4 in biefer iamerlid^en 

3Ht fSr unb fùr famlen »erbc. SBietrol nu bifc iejige 3«te fcer unru»tg 

pub, fo ì)abi i* to* nit 3»cifel, ®ott mirt gnebtgli^ fcinc Sc^r cr^albcn 

unb babur^ an Dilcn Orten ffir unb fflr ì)ì)m ein cwige ftir^e famlen. ©te» 

tpeil benn Smr Srbarfcit bagu genetgt i^, ba^ bie 3ugent red^t untermiefen 

wer^c unb ein iunger fnab »on 9tegen«burg 8aurentiu^ ffelner in btfef Uni» 

twfptdt loblid^ ^birt Mtt ìé} neben ^^m S. g^rbarfeit bie feine g(tem un* 

Dermogen ivijfen, woden i^m jum studio etlid^e ^a^x gun^iglic^ unb bdter* 

lìé^ 4Hlff t^un. ebr ifl mtt natùrli^en ®aben iiigenii burc^ ®otted ®nab 

m0l gejiret unb ifl gottfur^ftig unb gu^tig unb ^att ein loblié^en 9nfang 

in loteini^er unb grclifdbcr ^rac^en unb in nujlic^en itunflen. Me ju Scr» 

ftanb ^rijllid^er 8ebr biencn, barumb gute ^offnung ju ^Kiben ba« bife Sur 

S^rbarfeit Sioitì^aì an ^bm wol angen^ant werbe. 2)er @on ®otteé 3b^fu^ 

Cbti^ué unfer ^eilanb n>oae gnebigUci^ Sur (èxhaxìdt unb bie Suren be« 

warcn unb regiren. ©atum fflttebcrg, 4. ©ecemb. 1551. 

(Sur (Srbarfeit 

midiger 

Fhilippus Melanthon. 



3(Ì6 SUPPLEMENTA ANNI 1562. 

361. iTo. 5001»». 'Voi. VII. p. 872.) 18. Dee 

Georg. Sahinas ad Melanchihonem. 

Hano epUtolam primum edidit Rev. V. Dav. Schuis ia Illgeiiii Epbe- 
meridibus Zeitschrift fur die historische Theologie anni 1832. fase. II. 
p. :&38. No. VII. 

Phil. Mei. Sabinus S. D. 
Etsi in voluntate Dei acquiesco, qui mihi fìliuni meum Al- 
bert uni ademit, tamen cuiii cognito, quantum spei ac suavitatis in 
ilio amiserim, incredibili dolore afficior. Mirifice enim eiim dili- 
gebam propler eg^regiam indolem, quae in eo elucebal, eramque 
in spe magna, foie ut per illum familiae- meae notnen illustre 
redderetur. Ut vero et dolorem meum consoler, et niemoriaiii 
dulcissimi filli ac nepotis tui*conservem, summo studio a te peto, 
ut. alicubi in praefatione libri honorificam illias mentionem facias. 
Erit hoc pietate tua non indignum mihique ad mitigandum do 
lorem unicum solatium. Vale. 18. Decemb. Ao. M. D. Li. ex monle 
Regio. Raptim. 

[Calvini ad Melanchihonem epìstolam incipientem a verbis: „Dicebat 
oli.m Satyricus ille *\ quae in Tomo IX. Editionis Amstelod. Operum Calvini 
•ine die! anniqne indìcio legltur, in Edit. Hanov. tertià Epistolamm et Kf- 
•ponsornin CaMni et in PauU Henry libro: lùaé ^tbtn Sobotin (Ìa(mnd ^tt 
f^ti^en {Rffbrmatord Tomi 111., Parte I. p. 14 (ubi nota 2. locus qìus affertur) 
ad annom 1551. refertur, supra 310 sqq. sub nr. 344. ad annum 1550. retali, 
quippe quod in anglicana eius translatione ei adscriptum est: „[l8th lune 
1560.] ", ubi legalur ab eo , qui ad hunc annum eam deslderat.] 



ANNO 1552. 

8«2. No. 5018*. (Voi. Vn. p. 902.) 6. Jm. 

Ioanni Pistorio. 

Haec epistola primum edita est a Clar. V. Prof. Aug. Nebe in disser- 
tatione : Qnx ®efd^ic^te ber tvan^tU\6)en ^irc^c in 9laffau. 1. SlBt^eWunct/ 
quae primo loco exhibetur in Guil. Ottonis Programmale: !Denff(^f) 
bti ^rgo^lid^ 9{affauif(^en ei9an(^(if^ f t^eo(o^if((en ^eminard )u ^er^om fftr 
haé Sa^r 1853. (iperborn 1B63. 4^} p. 3— 56., ubi p. 48. nota 3. auctor 
duas affert cpislolas MelanchtUonis noudum editas : 1) fragmentum episto- 
lae ad Goltwurmium d. 3. Febr. 1552. datae, quod infra p. 328 sq. no. 364. 
sequetur, 2) hanc ad Io. Pistorinm die Baptìsmi fllii Dei seriptam. 
De hoc die, qui in Calendario frustra quaerttur, oonsnlui Rev. V. Pro- 
fessorem tbeol. Dr. lacobi, qui me edocuit, hanc eundem esse, qui 
Epiphania appelletur (6. lan.), quippe quod in oriente, partim etiam 
in occidente hoc die baptisma Christi celebretur. Hieronymus enim 
in Ssech. 1. dicit: „Haec dies significat baptisma, in quo aperti sunt 
CbrÌ9to coeli.** conf. Augusti Denkw. a. d. christi. Archaeol. l. p. 330 sq. 



SUPPLEMENTA ANNI 1559» M7 

Philippuh Mei. loanni Pistorio 6'. D. 

Venerande vìr et amice charissime, longam dispntation«(n d« 
iu quaeslione institueram , sed praetexere non potai. scio.diiirUQr 
quosdaiu conteudere , uuUos rilus adiaphóros restituendos esse, et 
aiiquid in commutatione incommodi est et scandali: et ego tum 
loag^s velina homiaum infìrinitati me attemperare. Tollero servi- 
lutem in adiaphoris, ne popnlus amittat vocem Evangelii.: sad 
lalsa dogmata et impios cultus nec recipiam nec approbabo. 
Magnus i'uit abusus libertatis , ideo nuoc dura servitute premimur, 
quam sapienter forre dìscamus. Apud nos noqdum uUa mntatio 
rituum facta est: et vox doctrinae Dei benefìcio sonat incorrupta 
in ecclesiis et scolls. Fuerunt in conventi! Lipsico deliberationed, 
sed tamen de adiaplioris et uuthoritate Episcoporum in hac re- 
gione-, €[ui ostendunt se non abhorrere a vera doctrina. nondum 
autem finis est earuin deliberatiouum » vale. In die Baptismi filli 
Dei, in quo illustri patefactione dìvinitas testata est se adesse 
Ecclesiae suae. vale. 

363. No. 5037*. (Voi. VII. p. 928.) 30. Jan. 

lustus lonas ad Melanchthonem. 

Haec epistola legitur io Theopb. Sinceri 9{eueT Sammlung t)0n (autet altett 
u. ratfn 53uc^ern u. ©d^dfften. V. Stùdf. (grancff. «. Mp^. 1734. S«.) 
p. 437— 430. et iu Tbeod. Presseiii libro: 3u{ìud 3ottad. ((Kderfelb 1802. 
8^) p. 138. Dott 02. ex Ms. Tliomeuiiano. 

Reverendo et Clarissimo Viro D. Pkilippo Melanchthoni parenti 
in Christo et Praeceptori ear animo ckarissimo aetemum colemdo. 

G. et ?. In Christo reverende et clarissime vir, praeceptor 
diarissime. 3dS> bfn nun ein alter Mann, nc^me ab unb ein alter ®cfell» 
Rogo boni consulas , si lilerae nieae non habent nitorem , te tanto 
viro, tanta virtute dignum. Per doctissimum lureconsultum D. Doct. 
Stcph. Kloton tamelsi properanleni vaide diixi tibi mittendas lite- 
ras, cum ipse sit adiunctus Epistolae*) homo disertus yivum et enl- 
ditum epistolium. Optarem longa et exquisitissima oratione respon- 
dere proximae Epistolae mihi dissuavìandae et longe gratissimae, 
iucundìssimae sincerissimfieque , quae adeo undique respersa est 
insignibus iiolis lime ei-ga me et meos paternae «rro^?^, quae 
adéo agit udeoque undique ai-del, adeo spirat, ut inde a morte 
Rev. DD. Lutheri ab aiiuo 46 nihil audierìm, viderim, légerìm, 
aspexerim, quod mihi fuerit cpgnitu suavius aut iucundius. mi 

1) Epistolae] apud Pressel. deest. 



8t8 8UPPLEMENTA A.NNI 1552. 

Reverende et diarissime F. et ^ik. Per Imnc annum totum valde 
et varie conturbatus fui , consoletiir te vicìssim Dominus iv rjf 
Ij/àiQijf ìnsivri. Rogo ex Norimberga crebras ad me literas dare 
non graveris. lllustr. Princeps miriiìce est laetatus tua promissione, 
te Coburgum esse transiturum. - De delirìis qnibusdam et erralis 
meis vere deliris, quod te inconsulto et DD. Georgio Principe 
Ascaniò huc ad tempus discessi e Salinis, coram loquar. Quoties 
x^v afqafda et annulum meum intueor, adinoneor de praedul- 
cibus ac suavissimis caudidissimis offìciis xfjg fptXlag ^fAwv, tane 
eum una esses in. inclyta Norimberga anno Dni. 1520, et pictura 
Magni A. Durerii eluctantis e coelo admonet me de multis, quae 
Rev. F. amicissime et sapientissime ad me de Rep. et Ecclesia 
et de affectibus twv xQaroivtwv scripsisti. De Fraesentìa divini- 
tatis in renatis, hubitaculo Dei Ioli. 14. et similibus memor ero 
tuae paiernae admonilionis et merito boni consulo; det Dominus, 
ut coram coUoquamm. Si in Synodo Trid. non contendent retexi, 
reassumi articulos falsos et pergent coruscationibus et fulminibus: 
anatbema est eie, recla domum redire reclissimum erit et sa- 
pientissimum. @r Tlìd^ad 3RetIec}f f)at mix ^or wentgen So^en gefdlfrìeben 
in baec verba: Cupio Doct. Iona eoiam loqui vobis de immanibus 
et maximis mutationibus , quae impendent. Tà d'av/iarà audies, 
quae literis committi non possunt commode. Haec tua vox pa- 
tema: Nostram amicitiam volo esse aeternam, me senem sub- 
moestum subinde quasi e gravi sonino (ut ille inquii) excilavil. 
In omnem eventum babe rogo commendatos liberos meos, maxime 
filias et infantulos, Martinum et Fbilippum dulcissimos. Feto 
salutari reverenler Clariss. D. Sarcerium, D. Facovium charissi- 
mum amicum et veterem, D. Hieronymum Besoldum, reliquos 
Dominos et amicos, inprimis D. Friderichum abbalem S. Egidii- 
Cbristus FiliusDei le, mi charissime Fraeceptor, servet Ecclesiac 
Dei quam diutissime incolumem. Dal. Coburgae 6. p. Convers. 
Fauli 1552. 

364. No. 5044 ^ (Voi. VII. p. 936.) 3. Febr. 

Caspari Goltwurmio. 

De loco., ubi hoc fragmentum epistolae Melanohthoais ad Gasp. GoUwnnD 
d. 3. Febr. datae, quod hic loco quodam affert, iaveuitur, iam in Pro- 
lejg^omenis praecedentis no. 362. p. 326. dixi. 

(^Fragmentum.) 

Die 111. Febr. (1552), [scribit GoUwurm p. 91. Indicìs sui] 
rescripsit D. Fbilippus Melanlhon ad meas litteras de rebus Adia- 



0UPPLEMENTA ÀNIiI 1552. 

phoris in hanc sententiam: Revereiide vir et amice charissìnir, 
longam disputationem instiUieram de tua qiiaestione, sed absol- 
vere non potui: scio quidem duriter quosdam contendere, nullos 
rìliis Adiaphoros reslituendos esse. Est quidem aliquid in immu- 
tatione incommodi et scandali: e^o tamen magis yelim me tiomi- 
num iniirmitati attemperare. 

M5. No. 5129 V (Voi. Vn. p. 1009.) 2. Jon. 

Nordhusano Senaiuù 

In epUtolamm quarandaro MelancbthonU , qaaa priui' poaaeaaor (I. S. 
Valer) ìueditas iudicavit. Indice, qui nunc in Codice Bibliothecae 8e- 
minarii theol. Witenbergensis fol. 28 — 20. continetur, memoratar 
no. 2: «n ISurgermeiPer unb 9lat ber ®taM Wurbjaufen, 2. 3uni 15f>2, 
qnae incipit a verbit: ,^1ùit twi^t ()Mt({(^e Sei^beit ^t felbd^' adiunrto 
coDtillo: ^^(t9 finb ie^unb in vielen ^ùrf^entumen unb (bbliétn ^rcffen unb 
neinetl €>t&bten etc.** Epiatolam ipsam nondum inyeni. 



»66. No. 5136V (Voi. VIL p. 1014.) 27. Jan. 

Georg. Sabinus ad Melanchthonetn. 

Uauc epiatolam primum edidit Dav. Schulz in lllgcnii Epliemeridibus: 
Zeitschrift fur die hintorische Theolopie anni 1832. fa8( . 2. p. 238 
aq. De morte fili! Sabini, Alberti, ad quem duo epitapliiu adiuncia 
•pectant, vide eiua epiatolam 18. Dee. 1551. ad Melanchthonem acri- 
ptam (anpra p. 320. no. .361.). 

Ciarisétmo viro, domino Philippo Melanthoni , fiorerò et prue-* 

ceptori suo colendo, 

8. Si vera sunl ea, quae ruinoribus bue perleruiitur, vereor 
r^e istud bellum, alienissinio tempore nunc excilatum, praebeat 
c^ccasionem Turcis occupandae Germaniue. Aiunt enim, impera- 
^«rem Turcamm adducere copias muliiliidine inmunerabiles , a 
^uibus haud scio quomodo se Germania tuebitur, intestino bello 
'io distracla. Dncem vero Saxoniae [onnnem Fridericum 
isso lìberatum, ma^nopere gaudeo: nam spero Uberationem eius 
àUaturam Germaniae paccm et concordiam. Nos adhuc in nostro 
Matu cum Norica Gorgone^) hic acerrime dimiramus: sed iìuslra. 
diuturno enim silentio vostro sic* confirmata est saxiiica illius 
luctoritas, ut nullis scripturae leslimoniis, nuUis ecclesiae indi- 
-iis labefactari iam queat! Utinam tu (quemadmodum promittis) 



1) Hoc nomine h. 1. aigniflcatur Andreas Osiandcr. conf. Sabini episto* 
im ad Melaucbihoncm d. 10. Mart. 1551. datam (aupra p. 315 aq. no. 348.). 



SUPPLEM^NTA ANNI 1563. 

illad roonstrum, non Orci scd Chrisli galea teclus, aggrediarU, 
eo quo decet animo, eumque viai in scribendo adbibeas, quam 
et rei magnitudo el personae tuae dìgnitas requirit. Ego hic \ 
veritatem ac. famam tuain, prò eo ac debeo, Uberrime propugvOi 
tametsi non sine pericnlo. Nani in hoc rerum statu difficile est, -■ 
veritatem simul et gratiani tueri. Mitto libi epitaphium dulcissimi ^^ 
fiiii mei Alberti, quod iiic inscribendum curavi magnifico et epe- | 
roso monimento: id duodecim pedes longuai» qualuor coIuidbìs 
et variis imu^unculìs arlifìciose scnlptis ornatum, totxraìqtie inau- 
ratunì est. Addìdi et epitaphium tnù nomine factum, quo mùiU- 
mentum redderetur Ulustrius. Eo ne offendaris, eiiam atquf 
etiam oro» Miror, louchimuni Camerarium iam a feriis na- 
talitiis nihil literarum ad me dedisse, cum ego bis illi scripserim. 
De fìiiu mea Caiberina sollicilus sum, propLer pestilentiam , quam 
apud vos grassari audio. Velini igitur illam mittas Brandeburgam 
ad meum fratrem, cui prò victu et aliis sumptibus omnibus luben- 
tissime salisfaciam. Saiuta ineis verbis Vesliugum et Vale- 
rium Fidleruni, quìbus hoc tempore non potui scribeiie, pn^ 
pter dolorem oculorum, quo afficiebar. Bene vale cum luis omni- 
bus. Datae 27. lunii Anno M. D. \A\. ex Regio monte Borussomm. 
Festinanter. 

Tuus G. Sabinus. 

Sequuntur haev duo Epitaphia, quorum in praecedenii epi$tolé 

menilo fit: 

Philip. Mei: 

Unica Christi salus hominum, qui tristia nobis 

Mortis ademisti vincula morte tua. 
Ossa mei custos aniinamque tuere nepotis, 

Hic tegitur cuius pulre cadaver humo. 

G. Sab: 

Alberti gelida cousumpti morte Sabini 

Filioii sunt hic ossa sepulta mei, 
De quo pi^igua quidem sed iuanis facta parenti 

Spes milii, detraxit quam fera parca, fuit. 
Corpore robusUis, teiieris animosior annis, 

IngeuJo praestaus, ore venuslus erat. 
Indicat iuielix operosi cura sepulchri. 

Quanta uiihi misero spes sit ademta patri. 

.. I 



SOPPLEMENTA ANNI 1S53. S8t 

l«7. Na523(l». (Voi. VH. p. 1102.) 10. Oet. 

lohanni Bosoni. 

Hane epUioIam ex Professoris Van de Velde Apparatu MelaDcbthoniano 
primum edidit Ang. Seheler in Naumanni Serapeo anni 1867. No. 7. 
p. 100 sq. epiat. 5. 

H^nesiisùfmQ viro, erudiUone et vìrtute praestanii, lohanni 
Bosomii Man»feld€nsi y arnica svo JVoribergae, S. D. 

Et reipublicae causa el propter filios optarim patri Geudero 
Agius vitae spatium concessuuì esse; ac vero etiam ipsius causa 
)tarìiii diutìu8 eum fnii potuisse fìliorum coospectu quorum ei 
genia el studia voluptati erant. Doles et adolescentem fìlium 

matura morte extinctum esse. Sed cum sciamus hos eveutus 
\n decidere casu, obtemperemus voluutati Dei et hac vera con- 
iatione dolorem leniamus quae divinitus tradita est et quam fir- 
issima adseusione ampiectì debemus : Beati mortui qui in Do- 
tno moriuutur. Cum autem hi filium Dei vera pietate coluerunt 

ei se ardentibus votis coinmeudaverunt gratulamur eis caelestis 
:clesiae cousuetudirie. Exemplo eorum etiam confìrmemur, ut 
;ceiidatur in nobis ipsis maius desiderium illius dulcissimi con- 
ressus, in quo cursus eos in ilio sapientissimo coetu compie- 
eiuur. Haec cum tibi nota sìnt, scrìbo brevius ac filium Dei 
ro, ut reliquam familiam superstitem servet incohunem el gu- 
ernet. Cumque tibi paler in ilio postremo agone, cuius vox 
lurimum habel aucloritatis, fìlios commendaverit , scio te summa 
ura et constantia peri'ecturum esse et tua fìdes in re tanta omni- 
us probetur. De republica scias , comitis Volradi ^) tumultus 
lagna pericula et tuae patriae et viciniae denuntiare quae Deus 
eprimat. Inter hos tumultus nos Ecclesiae serviamus. Bene vale. 
lie X. Octobris 1552. 



«8. No. 5275*. (VoL VII. p. 1144.) 28. Nov. 

lo. Calvinus ad Melanchthonem. 

Haec epistola iuvenitur in Edìt. Amstclodaro. Operum Calvini Tom. IX. 
inter eius epistolas et responsa p. ft(5 sq. et in eius Epistularum et 
rfBpoDBoniin Ed. 3., qnae HanoYÌae 1597. 8*. prodiit, p. 272 — 276. 
epist. 141. — In auglicam liogaam iransluta legitur in Lettera of lohn 
Calvin compiled from the originai naanuscripts and edited witli bisto- 
rical notes by Dr. lules Bonuet. Voi. II. (PhUadelphia 8®.) p. 375—381. 



1) Hulc nomini 1. !. additur annotalio: Soltab t>on ^afl*felb, So^n be« 
Irafin Wbert, im ^rie^e ge^en Dea Sifc^of Don Wagbeburg. 



98t 8UPPLEMENTA ANNI 1551. 

— Germanice versa ezhiì)elur a Paulo Heary In eiiis libro: S)ft9 MH 
SoBann @a(t>{nd U9 ^rogen (Heformatord / Tom. III. P. 1. (^omhtrd 1844 
K^) p.40— 43. uota l. , ubi prò 28. N(rv. adscriptus est dies: 20.Nof. 
(in eodem Tomo p. 82. nota 1. haec epistola fortasse typogr. erron 
refertur ad 10. Nov.). — Dav. Schulzins. hanc epistolam illarum dnarui 
Editionum cum autographo, quod in Landeshutiana Collectioue epifts- 
larum Voi. I. Fol. 323 sq. asservatur, contulit et yarietatem lectioiii 
cnm epistolae inscriptione in illis Editt. omissa propoìinit in lUfMB 
Ephemeridibus Zeitschrift fur die historische Theologit inni 1811 
Fase. 2. p. 224. No. I. 

Clarissimo viro, et praestantissimo ecclesiae doctori, jD« JPiéi 
lippo Melancthonif fratri mihi plurimum observand: " 

S. D. Lileris luis, quas altero postquam datae fiierant memb 
accepi, nihil poliiit accidere hoc tempore giatius. Nam ad iiii 
gentes niolestias, qiiibus satis diiriter conficior, millus fere eit 
dies, quo non aliqiiid novi doìoris vel curae accedat. Itaque sAj 
qua premor malonim congerie brevi tabescerem, nisi eo^]macc^ 
bitatem Doininus suis remediis lenirei: in quibus hoc mihi ME 
leve fuit, quod et te mediocriter valere cognovi, ul saltem fnl; 
aetas, et tenera corpusculi tui valeludo: et de amore in me tvj 
nihil prorsus esse mutatum, ipsis literis facius sum certior. W\ 
latum mihi fuerat, sic re mea quadani nimis libera admonitioDflÉ( 
quae lumen longe aliter affìcere le debueral, fuisse offensum,«K! 
epistolam coram uliquot testibus consciuderes. Etsi autem panni] 
credibilis eral nuntius, ex quo tamen longo temporis suc( 
variis signis coniìrmatus est, aliquid tandem suspicari coacMj 
sum. Quo nunc libentius cognovi, salvam adirne inter nos tà^\ 
nere coniunctionem : quam certe, ut ex concordi pietatis affi 
coaluit, sanctam perpetuo, et inviolabilem esse decet. 
autem magnopere nostra ìnlersit, quam Deus nominis sui ai 
ciis sacravit amicitiam, bona fide constanterque ad exlremum 
lere: tolius etiam Ecclesiae magna hic agitur vel utililas, 
iactura. Vides enim quam multorum in nos coniecti sinl ocalsj 
ut improbi malediceudi ausam ex dissidiib uostris capient: 
obscuris tantum simultatibus infirmi turbenlur. Nec vero 
refert ne qua ad posleros exeai ullius inter nos exortae disc<fr1 
diae suspicio. Flusquam enim ubsurdum est, postquam discessio-j 
nem a loto mundo facere coacti sumus, inter ìpsa principia 
ab aliis dissilire. Fono etsi me procul abs te distare agn< 
libenterque fateor: quìa tamen non ignoro, in quem iheatri 
gradum me Deus exlulerit; non est cur dissimulem, sine 
Ecclesiae iniuria non posse amicitiam nostram violari. Atqaa 



SUPPLKBIKNTA ANNI IMS. 83S 

la sit uobis aliorum ratio: ex tuo ii»sius sensu aestima, quaih 
li acerbum foret, ab eo honiine alienali, quetii et iniice amo 
revereor^ et Deus ut toti suae Ecclesiae conspicuuiu redderet, 
i modo singnilaribus douis magniiice ornavil, sed adhibuit ad 
summas gerendas pninarium ministrum. Et ceite mirus hìc 
prodigiosus est stupor, quod Inter nos tam facile contemnitur 
er ille consensus, quo cuelestes Angeles referre in mundo 
ebal. Interea non desinit Salan discordiurum semina passim 
rgere: et fil nostra socordia, ut multani niateriam <joacervet. 
idem excitandis ignibus reperii sua Habella. Het'eram quid 
is in hac Ecclesia summo piorum omnium cruciuln acciderit. 
iam anuus integer eiapsus est, ex quo inter lias pugnas iacla- 
r. Quidam nebulones, quum nobis de gratuita Dei eìectione, 
mìsera Immani arbitrii servitute iitem moverent, et publice 
lulluarentur , nihil ad nos gravandos liabuerunl niagis plausi- 
ì nominis tui praetextu. Quum experli essenl, quam nobis 
mptum esset quaecunque ingerebaul commenta refeliere ,■ hoc 
ice! artiftcio nos obruere lentabant , nisi vellenms palam abs 
discedere. Et ea quideia servata fuit a nobis moderatio, ut 
lime extorserint , quod astute captabant. Professi ergo sumus 
I et coltegae omnes mei, eundeni, qno tendis, in doclrina sco- 
B nobis esse proposituni. Nec vei*hum in tota (iisceptalione 
jidit, vel in te minus honorificum quam pai eial, vel quod 
L fidem detraheret. Nec tamen fieri potest , quin me interea 
lementer urat tacita ista cogitatio: improbis posi mortem 
»tram, vexandae Ecclesiae occasioneni, quoties libuerit, relin- 
i, duui pugnantes eorum sententias in cerlamen committente 
OS velut uno ore unum idemque loqui decnerat. Quod se Osi- 
ier nobis subdnxit, imo non sine violento impetu se proripuit, 
a roirum, nec tantopere dolendum. Tu enim expertus pridem 
, ex eo esse feraruni genere, quae nunquani cicurantur: et ego 
mper inter nostra dedecora eum numeravi. Qno certe die mihi 
btnum visus est, profanum bominis ingenium, et t'oedos mores 
n detestatus. Quoties suave ac generosnm vinuni laudare vellet, 
8 in ore habebat voces, Ego sum qui sum: item, Hic est Fi- 
s Dei vivi: quae manifesta Dei ludibria proderent. Quo magis 
jpe miratus sum vestra omnium indulgenlia talera belluam fo- 
i. Praecipue vero, quum iocum iiì praefalione quadam tua 
:erem (ubi post Wormaliense insaniae specimen plusquam libe- 
iter abs te laudatur) obstupui. Sed facessat ille, quem alie- 
simum a nobis esse expedll. Quosdam alios retentos mallem. 



SUPPUUAEKTA ANNI 1M2. 

Ut taineu tios quoque ouiittam: me non ievìter puugil, quae ii 
iioslia docendi rulione niuiis palam conspicilur repugmautia. Equir 
deui non ignoro, si quid detur hominum auciorilati, loiige m 
quius esse» ut libi sul)sciibauì, qnain ut tu in seutentiam nie«a 
descendas. Veruni id non ugitur: neque etiam a piis Christi ni- 
nistris oplanduu) esl. Hoc scilicel quaeri uLrinique decet, ut coo- 
sentianius in puium Dei veritaleuì. Me aulem, ut iàigenue faietr, ; 
veligio impedii, ne tibi in hac doctrinue parte accedani: quali 
nimis pbilosophice de libero arbitrio disputare videris: in eleclioffl 
tractanda nihil aliud lìabere proposituni, nisi ut te ad comniunenj 
hominuni sensum uccommodes. Neque enim hallucinationi triiNÙ 
lioc polest, quod lionìo aculus, et prudens, et in Scriptura prol^e' 
exercitatus, electioneni Dei cuni promissionibus coiifuudis, qu|9* 
sunt universae. Nihil enim niagis noUun est, quam verbi prae-' 
dicalionem omnibus promiscue esse communem, sed ildei Spip' 
lum solis electis singulari privilegio donari. Universae sunt pnh; 
missiones. Qui fit igitur ut non peraeque apud omnes vigant; 
earum efficacia? Nempe quia non omnibus brachium suuql Deu 
patefacit. Nec vero apud homines mediocriter in Scriptura vai- 
satos ea res disputatione indiget: quum pariter omnibus Christi 
gratìauì ofl'eranl promissiones : et extermi voce invitet Deus qii09- 
libet in salutem : peculiare esse fìdei donum. £t mìhi videor to- 
tam liane quaestioneni , «[uumvis impedita sit ac spinosii, proximei 
edito libello^) dilucidc explicasse. Quum res adeo plana sii, M 
ex animi sensu prorsus diversuni tradere, nemo erit sani iudiciil 
cui persuadeas. Curam simul et dolorem mihi auget, quod tal 
video hac in re propemodum esse tui dissimilem. Audio eniii^ 
quum tota oblata esset formula nostrae cuui Tigurina Ecciesjl 
consensionis , protimis arrepto calamo seutentiam unam, quaeD(|^ 
eleclos a reprobis parco et sobrie discernit, abs le fuisse cath 
fossam. Quod certe ab ingenii tui mansuetudiue , ut alia iàcem» 
valde abhorret. Itaque ut meum libellum legere, vel salteai gA* 
stare sustineas, non rogo: quia id frustra mihi facturus vidMT. 
Utinam his de rebus corani aliquando colloqui liceret. Notus 9$ 
mihi tuus candor, perspec.ta ingenuitas et moderatio: pietas veni ^ 






1} Hic Ubcllns, quem Calvinus omnhini Cìenevengium pastorum Donivflj 
Senatui Genoveusi «1. 1. Tnnuarii 1552. <ledicaTÌt, inscriptas est: De aeteril 
Dei praedestinatione, qua in salutem alios ex hominibus elegit , 
suo exitio reliquit; item de providentia, qua res humanas iT^^^-— *■• 
Consensus pastorum Genevensis ecolesiae, a Io. Calvino '^ 
poMitu», vide Henry 1. 1. Tom. UV. P. 1. p. 82. 



SUPPLEMENTA ANin 155^ 

'.s <^ * loti itiundo testata est. Ergo facile , trt spero , loia 
iiit. 4er iios expediretur. Quare si iinquam se darei oppor- 
w m^ihil magis oplarem, quam ad le accurrere: sin vero 
rit- quod limes, eril hoc inihi in rebus miseris et lucluosis 
solatiuni, videre le prius^ el amplecti, quam ex hoc 
^ ^randum ' sii. Hic minime fruimur ea quiele, quam exi- 
:^fc.tus mullura negolii, molestiarum alqiie eliam lurbarum. 
<:^u sunt hosles, a quibus nova siibinde pericola cervi- 
-ris imminenl. A Burgundia quinque horarum itinei^ 
A ditione Gallica intra unius horae spatinm ad portas 
mitur. Sed quia nihi) bealius est, quam militare sub 
^ :xillo , non est cur le ista ìncommoda a nobis visendis 
t^ ^ Inlerea graUnn oificium praeslabis, tmim el commu^ 
^isiae slalnm indicando. Vale clarissime vir, et mihi ex 
' '^ ^Tierande *) fraler. ^ Dominus le praesidio suo lueatur, 
O^ ^^^t, et benedicat sanctos tuos labores. Amen*). Collegae 
^ ^^ multi pii cordalique homii>es le reverenter salutaut. Ge- 
^^«* *. Calend. Decemb. 1552*). 

loannes Calvinus vere *) tuus. 

169. 'Ko.5295'». (Voi. VII. p. 1165.) (anno 1552.) 

'ffisponsio ad Andrene Osiandri de iusiiftcatione Hbrum. 

Haec Melauchthonis RespoDsio, ad qaam scribendam plures, inprimis 
Gè. Sabinus (vide supra p. 315. no. S48. hortabantur, seiunctim pro- 
f, diit sic inscripta: 3lntwort auff Da^ S3u^ «ècrren ^nbreac Dpanbrt Don 
htr ret^tfertiguttfl Uè menf^en. W^p. ^UUmìl). WttemfKrg. TI. )D. LIl. 
(in fine:) ImpreiBnm apud Ioannem Moutanum, et Vlrìcum Neuberum. 
Anno M. D. Till. (4 piagg. 4^). — Recnsa est iu Melanchthonis ^l^rt^* 
li^e Serat^fc^tagungett t)nnb fòtUndtn, k. jufammen ^tbra^ì bur(^ Chri- 
stoph. Peaelium («Rewftabt a. D. .&arbt 1000. 8».) p. 349 — 365., omissa 
tamen Disputatione Philippi Melanchthonis cuoi Doctore Martino Lu- 
thero Anno 1536., qnae illic fol. C4a. — D3b. Responsioni adiuncta 
est. — H. 1. repeto integram Responsionem ex illa Ed. anni 1552. 
cnm adiancta Disputatione anni 1535., non solum eam ob causam, 
qnod illic annexa est, sed etiam, ut Melanchthonis ad Uierou. Besol- 
tnm epistola, quam supra p. 317. no. 350. exhibui, nielius intelligatur, 
cuius verha: „pagellas mitto et buie epistolae incitisi, interrogationes 
mets qnas mannscrìptas Luthero ante multos annos exhibui, quibus 

1) venerande] sic autographon teste Schulzio 1. 1. p. 224. (vide Pro- 
^g.); Editt.: honorande 

3) tuos lahores. Amen.] sic autogr., eodem teste; Editt.: labores tuos. 

4) 1552.] sic autogr.; Editt.: M. D. LII. 
5} vere] sic autogr.; in Editt. deeit. 



336 SUPPL£MENTA ANNI 1652. 

ipte respoutiones tu»! manu sua acripias, aubiecit'*, ad haDc Diapn- 
tationexn apectant. — De lo. Foratoro, cuiua teatimonium Meiauehthonift 
Reaponaioni addltam eat, conf. Gè. Theod, Strobelii oermifc^te SeitrAgf 
jur ®cf*i*te 1>tx ^itteratur. (mmUr^ 1775. 8») No. IV. (p. 129— 100) 
inprimia p. 152 aq. 

3fiefum S^rijlum )>nfeten et^nf(^en mitter Dnnb ^eblanb. 

3^ f)abc fe^t ^eme )>emommeit, hai be^ k)ilen red^ten ftirdyen, Hàm 
Dur4 (^otted gnabe on i^weiffel k»ii $tcMfanten, i>nb anbere ^etfonen IM» 
f^afftii^c gUbmofi &^rifH ftnb, a^fu^t miri, H^ fie ir bebencfen von OfioiM 
bu4 an^eigeii mdUetu Denn biemeil teff in fonberfieit voti im mit naMCit 
Dnb Hf^^^i^ angrijfen bin, ìfi mir lieb, (o^ anbere S^riflU^c verfteiMgc 
aRenner, ^Uì)6) al$ ri^ter finb, mie ié najeit, mi^, ))nb alle meine f4n# 
tm ben war^afftl^cn ^rd^en bifcr fianben , i)nnb ©tcbten , ^a re^ne le^ W 
(iuonocUt ^e^^reb^et ivitbt, t>ntenDorffen ^abc, Dnb no^ alfo wid Dntemorjlfli 
fcin, (abc bemoc[en bi^ an^et fHOe ^ticdUn, mt (Boti (^cbettm, t»nb Wk 
nod^ tegttd^ , et wdOe t^mb fetner c^r mitten , feinc mar^e^t erHmn , mib ei» 
balten, ba« nnr in rcd»t annifffn )»nt ^rc^fm, »nb m6fle im i^ntn intf fir 
wib fiir pebmi* etnc eroiche fir<^e famlen. 

9^a* bem td) aber nu befel^ ftobe, au* bajn )u rebcn, t>nb »on iHHfli 
^o^en wnb anbom *Pcrfonon anc^i^fudit wflrbc, ^lab i* bife« Hate wib ri» 
feittge bebcncfen, nit ianc^ mt n\d}i jentfifdSf i^fttM, fonbcm gur (inle»ttmf| 
»tder, btc bur* bicfen ttre^t in bt[.»r bod»h)i*H(^en fa*e, in ^roifc betrfhdl 
»nb j»eiifel f ommcn , ^<\^ Po nierrfen , n»o ^on ber fhrctot fe^ , i^nb »a9 io« 
ju iter feeien trop nòti^ fe^. 

SBitb fprt* abermal, bo« mctn i^cmùt ìdc ^cwefen ift, in meinen fdWfr 
ten, »nb fonberiidi in bifem ìfoéti^ìd^H^tn ^vMei, anber* gu leren, bennW 
Srntotrbi(^en '&crm ©octori^ SWartini Sut^ert mctming, wmb ber jeirf» 
t)frjlanbt be^ ben t^orflenbigen inn bffen Xtìxécn ìft, ^abe au* nWt )i9e9iM 
biefe (cl^rc ijl bte cintile war^niftic^c Icrc burdi ben Son ®ottc«, j^colftnbaiit 
»nb in ber $rovl;eten »nnb ^loofieln Wrijften auf(^cbru(fet. 

©a* aber Oftanber mi* mit bo*bof(brpcrCi(6en reben fAme^et, baro» « 
mir wire^t t^ut, ha^ wil ìé} idioti befe^ien, ber aller menf^ |fer|^ f|ct 
»nnb rtd^ter ifl. 3* ?>«^o in alljcl^t iìclicbct, »nb gce^ret^ »ie mtiiflUi 
mtfi, »nnb wunbcrt mie?;, wo bon bifc (^rojfo Htterfeft l^erfleuffet, 3^ ita 
}u bifcn ^roffen fn^en »ibcr meinen midcn ^ifoim »orben« »nnb eitnv 
micfe biel §n a'^tiniu ^«^ *ìJf«> ^^^ je^t, ba mei bngereumbtcr o))tnione4 jnf 
i)cIoifen, pet^ i^et^au, bie fumma re^toi rnb ndti^cr lere )ufamen iUfji^ 
vnh fo bil mir mùc^iìà ^cwefcn, et^gentlid) bauon )u reben, ba« (afte tt 
tretvlid) ^emeint, ber armen iuo^mt )u gute, mib toe^f n^ol, bo^ aOe «d* 
f*rifften bit )n gertng bnb ju fd^»a^ jinb, barumb i^ fle aué^ Mferer iKi*» 



SUPPLEMINTA ANNI 1552. S9f7 

r%9l oUsc^t ))ntcrtt)orffcn, )»nb ìperc tauon ))icl )u rebeit, ba« iA ^e^utib 
ttrrìaffen mil, )mb toitt im namm 9ottt^ Dim bifem fhreit reben. 

6* $auhiéi ]>rìét, 0tom. 5. !Cte ®nabe ®otte«, Dnnb bfe gabe bure 
t iìtht oe^en el^nem menfc^en 3efu S^riflo, ifi (^e^^en melen medbtiger gf 
fen, bmn bie fùnbc. ^k fajfet (g. $aulu^ jwe)^ btng, 2)ie @enabe, boi 
, pebi(^e «er^ebung ber fùnbon, ))nb aratemung ^nfer $erfon, brt) (Boti, 
ib gu gle^^^ xoitbt mìt (\cgebcn bie @kibi\ t>a^ ìfk, bie @5ttl{d^e i^e^em^er^ 
|!el^t inn tm^, babur^ toir ^emewet toerben, k^nb fùtcn trofl rnib anfoitg 
!( etDÌ(^en lebend. 

Snnb bife beDbc Babcn wtr bur^ bad ))crbtenji 3^cfu Si^nflt, mie bifer 
St oifentHA fa(^et, ha^ toit fot(!^d ^aben Don m^m ber (iebe. Me ber 
Ì0e Saitcr gu bifem ®0n i^at , mcl^en S. $au(u^ ^te nennet ben menfc^en 
lefum K^rifrtm, wì> »irt fo((^e« ni*t burdf» infero mere! »erbienet, fonbem 
fin burd^ glauben an ben l^erren 3efum S^rt^m erloni^et, toeldiier gloube 
Dnd in redbter befcrung an^^eiimbet mrbt, fo »ir Ho guongelium ^dreii, 
mit ber ^rr S^rìfiué )t{H xoìxiti, Z)enn ®ott mirbt burdft fein ett)i(te« 
rrt, ^ì> ben ^fe^ttgen (?5e9^ geoffenbaret. 

^nb bifer glaube mu^ ffir tonb fur beibcé anncmen , ^nh be^alten, Gra- 
im et donum mb bcé initicrd StirifH toiUen, auA tvcnn (^leié Me tt)iber« 
buri ani^efangen ifi* 

(Sie^^ a(fo rebet So^anne^ aud^, bie ^enabe tmnb bie n>ar^e)^t i^ mot» 
n bur4 ben ^erm 3efum &^riflum« ®nabe ^e^ffet (;cmifU(^ ^eneMge )m* 
bung ber fùnben, tonb gnebifle anncmung ber ^)erfon, on i)nfer »erMenfl 
ib 3Mw <^W^ »iflcn, «ber ttnir^feit ^eiffet <>ema* bie ®5ttlid>e gcgen» 
nrtigfe^t, gwiged lebcn, ©ttige ^je^li^fe^t, ftUgfe^t tonb freube in i>tt«, oli 
>It er frre^en, bo« ftuanf^elium bringet m*t fc^aben, mib fhrbliée ùfibtn. 
nber ttor^ffH(^c ^nuergenfllic^ (^ùter. 

aJnb bife« mu^ mit (\Iaubcn angenommen werbcn, »ie juuor cjefagt i^, 
Dib t)ertra»et bifer (^laube fur wib fur auff ben (^an^ ^erm (S^flum, 
ott rnib menf^en , me au(^ ber felbt(^ berr (ì^ri^ud ($ot onb menfdb mitler 
ib erlbfer ifi nadb be^ben naturen. 

2>enn ob $(e^$ aflein bie menfc^Iid^ natur , munben Dnnb le^ben gefù^let 
\ì, f ifi bo* ber <^an|e ®^rifiu«, SWtler Dnb erWfer, ©enn Mfe^ le^ben 
nre niAt bie be^olun^ gemefen, menu ber firldfer nic^t )u ^\t)^6^ au(^ (Boti 
nre, «Cu* foli bifer mitler, Icben »nb fettgfe^t »iber ^eben, »nb ber ®<l{ilangen 
n fo^ff }u ixtiìtn, barumb ifi er au^ ®ott k. 

Slfo befennen mir fior, ))nb ^oben bifed atte ^eit gelerei, wie atte Aird^ 
ugen m00en, ba^ mar ifi, H^ inn toné Derenberun() (^efi^e^en muffe, Dmib 
10 gemi^H^ (&oiì Satter, @on, bnb ^el^liger ®e^9, ben trofi »nb (eben 
n ber beferung in t^n^ mircfen, ))nb alfo in Dn^ ftnb, Dnb wonen, fo bad 
uotigettum mit. gbmben am^enommen miri, boburé ììcA emi^e mori, ber 

Siipiiicm. McUacbIh. 22 



SS8 SUPPLEMENTA ANNI 1552. 

©Otte (SotM tofrdPet, mh jm ehie ^ird^en famlct, aU ha txftìià^ hn Swi 
®ottt9 ha9 (Euan^etium im ^arabif erdffnct ^at t)nnb gef^od^en : 2)e« mi^Be^ 
fame wirbt ber ©(^kngen ben !o))f jutretten, ^at er }U gle^d^ inn cibarne 
t>nnbJ&eua ^ferjen tro^ »nb leben gctoirtfet, »nb ben »ater incn geoffenbaret, 
ffiie 3o](fanneé fprtt^t: 2)er @on ber in bed Satterd fd^of ifi, bft f^at H 
anfgef^ro^en, 3tem, 3n Im umr bad leben, ))nb ha^ Uhm toar bad lte(|t 
ber raenft^en, fttfo fftr »nnb fur famlet bifer ®on S^cfw^ £^ri^« el>m 
e»i0e fird^en, erl^elt t>a9 ^rebigampt, Dnb n>ir(Iet babur^, tonnb gibet ben 
^e^Iigen ®e^fl, ber trofl, anrùffung »nb jlertfe brlnget, ttrfe l.3o^- 1 gè» 
f^rieben ifl, ®abe^ erfennen wir, ba^ »ir in im bleì^Oen, »nnb er in »n«, 
benn er gibet ì>n^ ))on feinem ge^^, Stem, Fsalm. 18. Soli posuit iaber- 
naculum in eis. ®r ijl bie fonnc in feiner fird^en, Dnb gibet Ued^t mU 
leben aQen bie in red^ter be!erung §u{lud^t ju j^m ^aben mit glauben. Sten» 
g^l^* iij. a>a3 6^rifiw« burci^ ben glauben in emem i^erjen wwie, 3ie«, 
Sr ifi war^ajftig Emmanuel, b) ifi, got mit t>n^. 

Son blfcr gegenwertigfelt faget Dflanber, bauon jtrtfd^n t>n« feinflrell 
ijl, »nnb bef^weret tonfere fird^en gleit^, aì^ reben jie nidf^tó i^on ber gegem 
«ertigfe^t ®otte« in m^, baran er tond offentlid^ mn^t t^ut. 

SBiewoI nu »ar \^, ì>a^ ®ot in ben befcrten wonet, n>ie 3o^an. 14. 
gef(!^riben ifi , Veiiiemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus, 
mib bad enHge leben, wel(^ed ber ^rr S^rifiu^ n>irdet, mie er f^^i: '3A 
gebe inen emig^ (eben, in bifem ie^gen leben anfa^en muf , fo ift hmxA 
imterf^eib jnjifd^en ben ^e^Iigen nad^ ber auffer^e^ung , t)nb ^e^Iigen inn M- 
fem iejigen leben, bauon ®. $au(u« rebet, ®ol. 5. JDurdJ ben ©e^ji cai 
glauben, warten n^ir auff bie ^offnung ber gereti^tigfe^t Die gerec^tigfeyt 
bie toir no^ ^offen , t)nnb barouff n>ir marten , ifi nid^t t>ergebung ber fimba^ ' 
fonbem ifi, bo« ®ott aUti in alien fein wirt, DnD wie !• 3o. 3, gefAtitoi 
ifl, SBir merbcn i^m gle^djifòrmig fein. 

Kber inn bifem t>e^igen leben, ob gle^d^ @ott inn ben t^e)^ligen tMiet, 
fo ift benno^ tonfer aHer natur no(^ boi groffer Dnre^nigfe^t, tonb fAnbH<tff 
gebred^en t>nb ne^gungcn, mie ber $falm f^rid^t: Sor bir ijl fein lelienHger 
gered^t. 

$ie mùffen nu auA bie ^eiligen trofi |iaben, iraib uriffen irie fìe va* 
gebung ber fùnben Dnb gnabe ^ben, ba^ ifi, mie fie ®ott gefeHig finb. 

SMfen ifi bifer trofi furgefieit, ba^ fie aud^ nad|f bermibergeburt fUr Mi 
fur ))ergebung ber fùnben , bnb gnabe empfa^en t^nb be^alten K>mb M SHtHerf 
3efu S^rifii milieu, burd^ ))erbienfi feineé gel^orfam^, barinn er ein o))ffer fur 
109IÌ morben i^, Don wtiàfem ge^orfam bife mori reben im lU $falm: 3i 
bué^ ifi gefd^rieben )>on mir, 2)einen miOen, mein ®ott, t^ue i^ gem. 

IBnb ge^òrt bifer f^anpi^pxué) 9lom. 3. auff alle menfd|^ in ber beh* 
rung i>nb ^emad^, SBir merben gereAt one i^nfere i)erbien|l, i^mb feiner gattai 



8UPPLBMENTA ANNI 1553. 339 

Mtn bwr^ Me erlfifwn^ Me ha ìfi hnxd^ €^ri|htm Sefiim, tt>e(*m (Sott jum 
wrfùnft fftrgefletlet f^aì, bur* ^lauben in fcinem Wut. 

9^un i? 5ffentH* ha^ ber teit ^ie rcbet t>om ge^orfam tjitb ijerbienfl 
C^^ in menf<4(id^er natur, toU auà) ba^ toort bcjalung ànolvTQfaaig ^ie 
|kH^ ^a^ offt er^olet mirbt. 

8nb fan im toort, fBìx tocrben ^md^t, nidbt afletn bifer »(Tflanbt fdn, 
«rfr werben ^ereét burd^ bie ivefentUdftc (^ercc^tigfet^t bcé i^aterd, fond, mh 
iriHgen ®e^^d, ©onber »tr mùffen tjcrgebung ber funb, »nb ^cnab mit 
fajien, wb ben i>crblettfl M fon«, ber ba ifl gum erldfer t^cPaU, »nterfdjie^ben 
»om t)atter tnb l^el^Iigen ®e^^« 

9$nb bfeweil etli^e anà^ ^on bifer rebe, merito S^rifH bì^putim, Dnb 
fajen e« fe^ nit in ber Wrifft, ©arauff gebc idfe antn>ort, ba« M ein flcrrfer 
iBort in ber (griffi offt cr^olet toirt, Xvtqovj àvjiXvzQov^ ànoXvxQfaaig^ 
»eld|K^ eigenbtlidft ffe^ffet etne beialung, ha man etn>a« ^\hd }u tocmanbtd 
erU^fung* 

Snb bie e^re K^fri^i )u »er^eljen, mu6 man beibc^ ttjiffcn, feinen i>er« 
bienfi, Dnb feine loirtfung, Sr ifi [e(i^ma(^er merito et communicatione sui. 

Som tietbieitt teben btfe fptud^e dfentltd^. 

Wom. 5* SBtr flnb (^ereét worben burd^ [etn b(ut* 

3tem, burd^ eine^ gel^orfam toerben »iel gcre^t. 3Blc mol nu Oflanber 
Mfen ì>nb bergleicjen )>ru^, Dici anberi? \>t\xìd, Si^emlté bur* eineèt gel^orfam, 
M maéii tx, burdjf bie (&ott6cpt, bie in ^lat ge^orfam gema*t, wcrben an« 
bere au4 ^e^orfam, ®o ifI bo* fiffcntlidi, ba« bie »om toerbienfl i^reb ifl, 
unb mag ein ^ber t^erjlenbi^er felb^ bebencfen, fo bife frembbe beuttimo( red»t 
•ere, MU ?aulu« nid^té Don ber menf*^eit Sbrifli (jerebt, fo er au^trucf» 
H4 finrf^t: ®ur(J ge^orfam eine« menfd^en. 

1. 3o^. 1. ©a« Mut 3^fu Kbrifli rc^ni(^et tjni? t)on atten fùnben. 

(Sbr. j. aaSir finb gel^e^li^et bur* ba« opffer be« Ieib« 3efii SbrifH auff 
ein mal. 

®fa. ttij. ©ur^ feine hjuuben flnb trir i^e^et>let. 

SBel^e* alle« muj alfo terjlanben werben, ba« mir toeri^ebuni^ ber fùnben 
^ben, wb angenem flnb t)or ®ott, bur* ben tjerbienfl S^rifli, fo »ir mit 
•or^afftiflem glauben ben 4>erm g^rifhim annemen, »nb ^^elaiiben, ha^ t>nn« 
9oìì r>rab bife« 9Wttler« wiffen, ffinb »erc(eben, »nb CiS^thxci, fein «fitte, 93nb 
it gugle^* war, ba« a(« benn ®ott in »n« wobnet, fo wir bur* bifen trofl 
«uj redifter ongfi ttttì n>erben. 

IHfe le^r tmb bifer trofi, xoxt bie ^iet)linen auA X{a6> ber wiberi^eburt, 
fia^tn tber bie »origen funb t)nb an^eborne Dnre^ni^^fe^t , t)nb trofi fu*en 
in bem mittler bur* ^lauben, ifl t)on anfana fur »nnb fur bur* bie ^ro^ 
idfltìm ge^jreWget, in atten f^rft*en, barinne jte jufiu*t jur barm^fer^i^fei^t 

22* 



340 SUPPLEMENTA ANNI 1552. 

Uì}xm, 2)enn bte ham^txj^ìcftit ifl toerl^eiffen ^mh be^ mittlet^ ioiQen'> »nb 
t)on megcn fcincr ))erMcnfi, tonnb )>ertran>en alfo Me ^xop^tUn ouff ben m* 
fiuier, ®ott t)nb [amen ^bra^e. 

f[Ifo f)>ri^t Z)aniel, (Sr^òre tond ni^t t^on toegen Dttfei gere^tigteii, 
fonber bur(^ beine grò (fé barra^er^tgfeit , t>mb be« ^enen willen. 3tem feflg 
flnb bie, toel^en Me fùnbe ^thidtt flnb. 

9hi f^ri^t Djtanber offt alfo, 3^ ^^^ffe ^ered^ttgfe^t Mfe«, boi motf 
madjft re(3^t t^un. 3nn Mfen worten ifl nic^t^ gereb »im ^cr^ebung ber fto 
ben, bagegen fagen air affo, 2Bir nennen flered^ttgWt, ben $(Erm (E|fri^ 
babur^ wir i^aben »crgebung ber fùnben, t>nb einen gneMgen ®i>it, mmb 
bagu in t)n« ©dtlic^^e (^egenwcrttgfel^t, wel^ed atteg ©♦ $aulu« faffet in feù 
nem ^aubtf^jruc^, fWom. 3. fustificainur gratis per gratìam Christi, 
quem posuit propicialorem fide per sanguinem. etc. Snb Sfa. 53. 
aJnb raein fneftt ber gered&te wirt burd^ feinc erfanbnuf Mei Qeredjft maó^tn, 
^ie fajfet er one jweiffeJ beibe«, graliam et donum, SBie broben gefaget if , 

gSnnb betracì^te ein ^eber ben grojfen emfl t>nb Me ang? fdb. Si 
^emanb im tobt ifl, ì>nt^ ®otM jom fulet, bifer ifl jum ^erren S^riflo )8 
tte^fen, ber fftr »nb fùr, axi6} nadjf ber wiber(^eburt, SRittler^ $oBen>rie^, 
tonb furbitter bleibet, t>nb ifl ha^ nmbraciilnin barunter mir genab Mn^ 
trofi finben. 

mio teret t)nn« ber ^QclRlR felb, ^a er f^ridjt, Stommtt ju mir, ade 
Me jr in cn(^flen fe^b, 

'aifo Jeren »n« beten atte ^ro^:^eten. JBaulb fdj^reiet: Domine ne in 
furore tuo arguas me. Salvum me fac propter misericordiam. 
aJnb »iett)oI auc^ Me jeit ®ott in jm ifl, fo leuc^tet bo(^ Me ®5ttti$e fifewJ 
nid^t alljeit geleid^. ®a er toeriac^et wirt, »nb fulet ®otte« jom, miberfelw 
»orige fùnb, mh bie ^c^tge ergemu^, ha 5lbfoton bie auffrur erteget W 
»nD f^enbet im feine fìramen, beren one jnje^ffel etlid^ ^c^Iige ^erfimei 
n>aren k. Scbarff er trofI bnrd^ ben toerl^e^^en ^e^Ianb, ba^er muj fU 
ha^ :^erj wenben. 

^(fo toir ade in teglic^em @ebet, fo wir anfa^en {u httUn, mufjén vir 
ben SIRittler 3efum S^riflum ®ot mh menfd^ anfe^en , t^nb Dnd glei4 old a 
feine ttunben (egen, ))nb Mfen loar^afftigen trofI faffen, loir l^aben toetgetail 
ber fùnben, »nb werbcn erl^òrt, t>mb bife« aWittlerg wiHen. 

93nnb mietool aU benn in foldbem trofI (Sot Ut mi ift Dnb «iflffb 
SBie ber f))ru^ au(^ fagt, Spiritus interpellai prò nobis gemitibus 
inenarrabilìbus, ®o ifl benno^ ber glaube gegrunbet auff btn ^^tmtìfi^ 
^um ®ott »nnb menfcì^en, Dnnb auff feinen Derbienfl imnb f&Mtte, SSMe te ■ 
f)>ru(^ fagt: SS3a^ jr ben Datcr bitkt in me^nem namen, bad nrftbl er eat 
ii0ebe, m^o leren t>n^ bctten, ber $@9{9i (Sdri^ué felb^, ì>nnb Me $ro)r(iciai 



SUPPLEMENTA ANNI 1552. 841 

Sod nuti foiget, fo man bifen ttofl auf ben augen t^ut, ì^nnb me^fet 
W(J jur toefcntli^n ^eredlfttgfe^t in bir, bfl« trMIe cin ^eber fclb« betrad^ten. 

©ife rcben, jcrcc^tfgfeit ijl bife«, b<i« ^n9 mifyt redS^ttl^un^ »nb No vi- 
ale sumus iusti, flnbt reben bic nid^t fem »on elnanber flnb, tonb ijl 
fn iDec^fel cansae et effectus. 

2)a« aier Dflanber fagt^ ©ife (e^re tnad^e fld^cre UnU, fo man frti^t, 
Kr ffatb gered^i, bo^ ifl, @ott angeneme, aUein mb bed $crm S^rifU 
lllen^ burd^ glauten^ ©arauff i^ bife antwort, SWan foli rcdj^t Icljren, ®ot 
ine el^r gebcn , »nb fùnbc jlraffcn , »nb bagcgcn ben erf(^rotfnen ^er^en tt>ar» 
ftfgcn trop fSr^atten^ ob gle^d^ Me ju^drer nid^t atte gle^d^ finb, feine 
i^rer flnbt aud^ rd^t affé gle^d^. ©er f(!^5nc f^rud^ Sere. 23^ rebet »om 
B^en ^erm S^riflo, »nb i)on ber gan^cn trolt^at^ ba er \pxì6)t: 3^ »i^ 
ottfb ein gered^t ge»ed^3 erwetfen te, Snb bife« toirbt fein name fetn, Ì>a9 
m ftn nennen »trbt, ^t^oua i)nfer gercd^tigfe^t, Sr fagt t)on einer ^)er* 
a, bic »om geMùt ©auib« ^er fombt, »nb ijl ju gleit^ mar^afftiger ®ott, 
fe^erfon, f^rid^t er, ijl »nfer gered^ti^feit , $ie foffen toir ia nit wergebung 
r fùnbc ^ Dnnb ben »erbienjl K^rijH aujfd^liejfen, fonbem gered^tigfe^t alfo 
r^^n, ì>a^ wir burd^ jn ^aben gratiam et donum, 3Bie broben gefagt 
, bai ijl bife« affe«, toergebung ber fùnben, ^eiligung, emlged leben, »nb 
rtge feligfeit, toie ®. favini bife« alleé iufammen fajfet, ba er f»)rid^t 
.dorint. 1. S^ri^u^ ijl t)n« geboren »on ®ott, bai er fe^ »nfer xotìf^^tì)t, 
te^tigfe^t, l^c^Iigung, »nnb erldfung, tì)e((^e toort aud^ »on ber gan^en 
•erfon reben ^ Dnb fajfen ben werbienjl, t)nb Dergebung ber fùnben, benn er 
mnet in Me Sriòfung , §afo flnb bife f^jriic^e tròjlli^ , fo man Dergebung ber 
mb borinn erfennet , benn one bifen trofl f5nnen tt)ir ni^t fur ®ott tretten^ 
hr mùffen erjlCid^ bcn^rtitfel beé glaiibcn«, (Credo remissionem pecca- 
►niin) betrad^ten, »nb mit glauben faffen, »nnb fo tt)ir ì>ni alfo tr5jlen, 
i btm ijl bife« aud^ »ar, bai ®ott war^afftigHid^ inn bn« Wonet, »nb 
r $err€5rijlu« felb« inn »n« wirdPet, SBie er f^rid^t: Ego vitam aeler- 
im do eis. Ilem: Nemo rapiet eos ex manibus meis. 

«uf Mfem affem fd^liejfe id^, bai i^ ben toerbien^ S^rijH, »nb »er» 
bimg ber fùnben ni^t au^fd^liejfe , fo <Sanct panini f^rid^t: SBir »erben 
ttì^t burd^ glauben an Si^rijhim, »nnb ijalte bife form inn meinem gebet: 
med^tiger »ar:^afTtiger ®ott , eriger »nb e^niger Satter 3efu K^rijH, fd^ffer 
%^i Dnb ber erben, ®ngeln »nb menfd^en, t)nb affer Ereaturen, fam^t bei» 
K eingebomen Son 3efu K^rijlo, t)nnb ^e^ligem ®e^jl, erbarm bid^ mein, 
igttc mtr meine filnbe, mb ma^e mid^ gered^t t>mb be^ne« ®one^ S^efu 
ri^ miffen, t>nb burd^ in, mb i^c^ligc mid^ mit beinem l^e^ligen ®e^jl jc 
d^ ft^ri^t tlugujlimi^ : Totius iìduciae certitudo est in precioso 
iguine Christi. 
9W(^ nmnbert aud^, warumb Oflanber Dife erflerung t^erwirjft, ba« »ir 



34S SUPPLEBIBNTA ANNI 1553. j 

] 

in t)nferen fird^en f))red^en, ber glaub, bauon $au(u^ f^rid^t: luslificati 
fide pacem habemus, fe^ fiducia misericordiae propter mediaiorera 
proinissae. gè mu^ ia tontcrfd^icb fein jtoif^cn bem gUubcn^ bcnou^bie i 
Seuffel ^abm, ì>tù> bifcm glaubcn, ber ble tjer^e^ffung anntmet^ Dnb babint 
ha9 ^er^ tro|i i)nb freub erlanget, weld^er gewiftt^ ijl erfentnif ber bau» 
^er^tgfe^t^ Dnnb ein «ertrawen auff S^rijlum, bauon $falm. 2. gefijirifai Ì 
Ifl : ®eUg flnb ade bie auff in i)ertra»en , audji wo Me ?}rorteten i»n te ] 
barm^er^igfeit reben, forbem fie bifen glauben. 

2)a« fci^ inn bifer e^le gcnug, ju erinnerung »iler betrùbtet itnìt, bai 
fie miffen, ì>a^ man troji am ^eStgtgSl K^riflo, ®ott, »nnb menfd^en fu^ 
foQ, bur(^ ^(au^en, Dnnb baé inn folc^em tro^ ®ott gemflttd(f inn ))n< m« 
nen, »nnb »irtfen m5ffe, mer bife orbnung mertfet^ ber fan beffer Der^effCH, 
irò t)on man jlre^tet , »nt rotrbt nidjit jrre in bifen frembben disputationibus. 

3^ ^ab auci^ »il flutfe DbergangeU/ gròffer gejend juuer^iuten, ber 
$®9l0l 3efuè e^rifluè mdUe »n« gnebignic^ regiem, Umen* 

Et quia citai D. Osiaiider Lutheri dieta, sciant lectores alibi 
eum de effectione, alibi de consolatione loqui. Inspiciantur ergo 
enarrationes Psaliui Miserere, et De profundis. Item argumentum 
Psalmi: Beati quorum remissae sunt iniquitates. Itein conciones 
capitis 16. lohannis. Item propositiones coutra Antinomos. 

Et ante annos sedecim ego ipse ei quaestiones proposui, ac 
pelivi, ut diserte sua manu adscriberet responsiones. Etsi auleffl 
lune tantum erat certamen cum Papistis, tamen ex illis responsio- 
nibus intelligi potest, quid senserit Lutherus. 

Philippus Melanthon , Manu propria subscripsit. 

• 

Ego loannes Bugenhagen Pomerauus , Doctor et Faslor Eccle- 
siae Vuitebergensis, perpetuo precor patrem in nomine Filii p« 
Spiritum sanctum, cum gratiarum actione, ut serve! nos in bar 
doctrina, et confessione de Christo Mediatore et iustitia nostra, 
usque in illum diem, quando similes erimus Filio Dei, et eril 
Deus omnia in omnibus in aeternum etc. Quam docirinam et eoa- 
fessionem hic scribit, et publice fatetur venerandus Praeceplor 
nosler Philippus Melanthon, ad gloriam magni Salvaioris nostri 
lesu Christi, in salutem multorum centra novas dubitationes 
Osiandri. Hanc doctrinam certam per Spiritum sanctum post pt- 
trem Lutherum , publice haclenus docuimus in Ecclesiis et scboli» 
nostris, quae sunt in Christo, et defendimus scriplis noslris. Sii 
Christo gratia, tota Ecclesia Christi, testificatur hoc de nobis, el 
Diabolus cum loto suo mundo propter hoc nos prosequilur. Chri- 
stus Dominus per Spiritum sanctum suum, conserve! aie, el nos 



8UPPLSMENTA ANNI 1662. MS 

omnes in hac salutari doctrina , et sancta confessione in aeternum. 
Obsecro omnes sanctos, id est, vere Christianos fìlios Dei, ui 
hoc ipsum orent prò nobis. Cupimus enim per Spiritual Christi 
manere, in communione sanctorum. Christe fili Dei vivi, qui 
natus de virgine Maria, et passus prò nobis, sedes ad dexteram 
patris, et intercedis prò nobis, misererò nobis, aufer opprobrium 
nostrum. Amen. Scripsi mea manu, et corde meo, in conspectu 
Christi et angelomm eius. 

Et ego lohannes Forsterus sacrae Theologiae Doctor, et 
Hebreae linguae in Academia Vuitebergensi professor, hoc meo 
autographo tester, Clarissimi viri D. Fhilippi Melanthonis de 
iustificatione doctrinam in hoc libello compraehensam, et piam 
esse et veram. Nec tantum cum Reverendissimi patris nostri D. 
Martini Lutheri foelicissimae memoriae, sententia et scriptis, sed 
etiam cum omnium Frophetarum et Apostolorum doctrina coosen- 
tire. Quod non tam ex confessione Augustana Caesariae Maio- 
stati, et totius Imperii ordinibus exhibita, quam ex eiusdem Fhi- 
lippi Fraeceptoris nostri observandissimi Apologia manifestmn, et 
Luce meridiana clarius est. 

Nec vero nos ab ista semel agnila et recepta puriori do- 
ctrina iatum (quod aiunt) unguem in hunc usque diem, DEI bene- 
ficio, discessimus, sed frementibus etiam, et undique nos im- 
pugnantibus malevolorum hominum odiis, et calumniis unico id 
studuimus, ut patefacta et prolata per Christum ex sinu aeterni 
patris salutaris doctrina, et in scholis, et Ecclesiis nostris in- 
corrupta sonaret, et ad posteritatem propagaretur. 

Quod autem in bis turbulentissimis temporibus , quibus propter 
imminentia gravissima pericula, pii Doctores ad concordiam Chri- 
stianam accendi debebant: Osìander nostram, praecipue de iustifi- 
cationis articulo, doctrinam impugnai, et tetris praestigiis, ac 
Sophistica , quibus simplices et rudiores animos fascinai , evertere 
conatur, id non tam sinistro sacrae scripturae intellectu, et per- 
versa scriptorum D. Martini, aliorumque piorum virorum detor- 
sione facit, quam quod ostentatione ingenii, et ambitione ila- 
grans, antiquo suo obsequitur ingenio. Fraeterquam etiam quod 
plurima rabiosissimaque convicia in innocentes nos, superbe et 
contumeliose ingerii, petulanter quoque et impie multa contra 
verbi Dei effìcaciam, et contra passionis et mortis filii Dei meri- 
tum evomit. Atque adeo in articulo iustificationis, ex mera He- 
breae linguae igoorantia, cuius tamen exceUenlem \i^ìt %\\\& \vcv- 



SM SUPPLEMENTA ANNI 1552. 

pudenter sibi arrogai cogniiìonem , horrìbilìter impias suas defen- 
dere, et stabilire conatur opiniones. 

Profileor itaqiie bona fide, recte ac iuste hic repraehendi, 
et veris ac firmis argumentis , nostra etiam approbatione et cod- 
sensn refutari Osiandri errores. 

Hortor denique omnes pìos, cordatos, et tranquillitatis £ccl^ 
siae amantes, ut rabiem et t'urores Osiandri aversentur et furiant, 
et nobiscum veris et ardentibus gemitibus Deum aeterniim patreo 
Domini nostri lesu Christi tote pectore orent, ut omnium hostium 
Ecclesiae t'urores opprunat, portentosa ista, et bis similia, scen- 
dala prò sua misericordia toUat, et acceusam Evangelii Lucem 
propter Chrìstum Mediatorem in bis Ecclesiis conservel, et reli- 
quorum piorum Doctoir.m animos, in pia et salutari unitate per- 
petuo spiritu suo sancto stabilial, et confirmet, Amen. 

Dispntatio Philipp! Melanthonis^ cuin Doctore Martino Lotlien 

Anno 1536. 

Verba Philippi. 

Augustinus, ut apparet, extra disputationem commodius sen- 
sit, quam loquitur in disputationibus. Sic enim loquitur, quasi 
indicare debeamus, nos iustos esse fide, hoc est, novitate nostro. 
Quod si est veruni, insti sumus non sola fide, sed omnibus donis 
ac virtutibus , idque sane vult Augustinus. Et bine orta est sebo- 
lasticorum Gratia gratum t'aciens. Vos vero utrum sentitis homi- 
nem iustum esse illa novitate, nt Augustinus, an vero imputa- 
tiene gratuita, quae est extra nos, et fide, id est, fiducia, quac 
oritur ex verbo? 

Responsio D* Martini Luth. 

Sic sentio, et persuasiss. sum ac certus, hanc esse veraiu 
sententiam Evangelii et Apostolorum , quod sola imputatione gra- 
tuita sumus insti apud Deum. 

Oppositiones Philippi. 

An homo sola illa misericordia iustus est? 

Quod non sit sola illa misericordia iustus , videtur , quia ne- 
cessaria est iustitia nostra, hoc est , bona conscientia in operibus. 

An non vultis concedere ut dicatur, hominem esse iusluB 
principaliter fide, et niinus principaliter operibus, si tamen fides 
significet fiduciam, et ut illa fiducia maneat certa, intelligator, 



SUPPLKMSNTA ANNI 1&58. 848 

quod non requiralnr perfecUo legU, sed quod fides suppleai ea, 
quae desuot legi ? 

Vos concediiis duplicem iustitiam, et quidem coiain Deo 
necessariam esse: scilicet iidei, et illam alteram, videlicet bonae 
coDscientiae, in qua hoc quod deestlegi, supplet iides. Hoc quid 
iliud est, quam dicere, quod homo iustifìcetur non sola fide? 
'erte enim iustiiicari nou intelligitis Augustini more de princi- 
tio regenerationis. 

Augustìnus non hoc sentit, gratis salvari hominem, sed sal- 
ari propler donatas virtutes. Quid vobis de hac Augustini sen- 
mlia videtur? 

Tota ratio Augustini de merìtis alia est, quam vostra, nec 
)Hit nisi meritum impii. 

fiesponsìo D. Martini Luther! ad omnia praedicta. 

Hominem sentio fieri, esse, et munere iustum, seu iustam 
ersonam simpliciter sola misericordia. Haec est enim iustitia 
eiiecta, quae opponitur irae, morti, peccato etc. et absorbet 
amia, et reddit hominem simpliciter sanctum, et innocentem, ac 
L revera nuUum in eo esset peccatum. Quia reputatio gratuita 
lei nuUum vult ibi esse peccatum, sicut loan. dicit: Qui natus 
ist ex Deo, non peccat, Pugnai enim, esse ex Deo natum^ et 
imol esse peccatorem. Post hanc iustitiam homo est, et dicitur 
ttstus opere, seu fructibus, quos et ipsos requirit Deus, et re- 
nunerat. Hanc ego externam -et operum iustitiam voco , quae 
impliciter sancta esse non potest in hac carne , et vita etc. Ideo 
•eque tollit mortem, neque peccatum, nec illìs resistere potest, 
ed tantum cavet futura et maiora peccata. 

Verba Philippi. 

Quaero de Paulo renato, qua re Paulus, postquam renatus 
>i, iam deinceps iustus, id est, acceptus sit? 

Responsio D. Lutheri. 

Scilicet nulla re alia, sed sola illa renascentìa per fìdem, 
a iuslus l'aclus est, permanet iustus perpetuo, et acceptus. 

Obiecta Philippi, 

An tantum iustus est propter misericordiam? 
Ali vero \niucipaliter propler misericordiam, et minus prin- 
aliier proptei suas virtutes seu opera? 



846 SUPPLEIIENTA ANNI 1552. 

Responsìo D. Luth. 

Non , sed virlules et opera siinl iusta propter Paulum iustum, 
sicul opus propter peisonam placet vel displicel, ut etiam iu 
Terentio dicitur, Quia bonum opus a malo factum ne hominibus 
quideni placet. 

Verba Philippi. 

Videtur quod non sola Misericordia: Quia vos ipsi docelis, 
quod iustitia operum sit necessaria, et quidem coram Deo, Et 
Paulus credens et t'aciens placet, non faciens non placeret. Ergo 
saltem est aliqua partialis causa nostra iustitia. 

Responsio D. Luther!. 

Necessaria est, sed non necessitate legali, seu coaciionis, 
sed necessitate gratuita, seu consequentiae, seu Immutabilitatis. 
Sicut sol necessario lucet, si est sol, et tamen lucei non ex 
lege, sed ex natura, seu voluntate (ut sic dicam) immutabili, 
quia sic creatus est, ut liiceat, Sic iustus creatura nova, facil 
opera necessitate immutabili, non lege seu coactione: iusto enim 
non est lex posita. Deinde creati sumus (ait Paulus) in opera 
bona. Caeterum , cum dicis , non faciens non* placet , est impli- 
cite dictum , quia impossibile est dare credentem, et non facientem. 

PHILIPPUS. 

Ideo Sadoletus ait nos pugnantia dicere, quod dicamus sola 
fide, et tamen dicamus, iustitia operum est necessaria. 

LUTHERUS. 

Videlicet quia falsi fratres et hypocritae fingunt sese cre- 
dere, ideo exiguntur opera, ut confundantur in sua hypocrisi. 
Sicut Elias exigit opera a sacerdolibus Baal, ubi Baal fuit con- 
fusus. Sic enim et Deus necessario facit nihil nisi bonum, et 
tamen sino lege etc. 

PHILIPPUS. 

Cum dicitis, sola fide iustifìcamur, an intelligilis tantum de 
principio, scilicet de remissione peccatorum? An vero vuUis, 
quod Paulus reiìatus etiam postea placeat non propter propriam 
obedientiam seu virtutes saltem partialiter, sed tantum propter 
misericordiam ? 



8CPPLSMSNTX ANMl 1552. M7 

LUTHERUS. 

Imo óbedientia placet ptopter Paulum credentem , ahoqui non 
piacerei eius óbedientia, et quia persona insta est, insta est per- 
petuo , et tamdiu insta ex fide , quamdin fides manet. Mala ergo 
divisio est, personam dividere in principium, medium, et finem. 
Opera igitur fulgent radiis fidei, et propter fìdem placent, non 
econtra. Alioqui sequentia opera fìdem excellerent iustifìcando, 
quia diutius (ut medio et fine vitae) iustificarent , et ita fides 
tantum esset in principio iustificatrix , postea abiens vel cessans, 
operibus reìinqueret gloriam, et ita fieret inanis et praeterita. 

PHIUPPUS. 

Paulus est iustus, id est, acceptus ad vitam aeternam sola 
misericordia. Centra: Si non accederei partialis causa, scilicet 
illa óbedientia, non fieret salvus, iuxta illud: Vae mihi, si non 
Evangelizem. 

LUTHERUS. 

Nulla partialis causa accedit, quia fides est semper efficax, 
vel non est fides. Ideo quicquid opera sunt aut valent, hoc sunt 
et valent gloria et virtute fidei, quae est sol istorum radiorum 
inèvitabiliter. 

PHILIPPUS. 

Apud Augustinum sola fide, tantum excludit opera praec«- 
dentia. 

LUTHERUS. 

Sit hoc vel non: Tamen ista vox Augustini satis ostendit, 
eum nobiscum sentire, ubi dicil: Turbabor, sed non perturbabor, 
quia vulnerum Domini recordabor. Hic enim dare sentii, fidem 
valere principio, medio, fine, et perpetuo, sicut «il David: Apud 
te propitiatio est. item: Non intres in iudicium cum servo tuo. 

PHILIPPUS. 

Utrum haec propositio sii vera: iustitia operum est ne- 
cessaria ad salutem? 

LUTHERUS. 

Non quod operentur seu itnpetreiU saiulem, sed quod fidei 
impetranti piaesentes seu corani sunt, Sicut ego necessario adero 
ad salutem meam, 34 mxtt ouc^ ba be^ fein, [agi i^eiter gefei. 



848 SUPPLBMENTA ANNI' 1553. 

Imaginatio Sadoleii fort&usisfe^ -bade est, quod fìdes sii op\2s 
exactmn lege divina, sicut et cbaritas, obedientia, castitas etc. 
Ergo qui credit, implevit unam vel primam partein legis, et sic 
babet priucipium iustifìcationis seu iustitiae. Sed principio habito, 
requiruntur et alia praecepta opera post £dem. 

Hic vides 

Sadoletum nihil intelligere de ista causa. Nam si fides esset 
opus praeceptum, tunc recto omnia Sadoletus, et tunc fides sic 
renovaret initio hominem , sicut alia opera bona postea renovarenL 

At nos dicimus, fidem esse opus promissionis , seu donom ; 
Spiritus sanctì, quod quidem ad legem faciendam necessarium 
est, Sed per legem et opera non impetratur. Donatum autem hoc 
donum, facit personam novam perpetuo, quae persona tamen facit 
opera nova, non econtra opera nova faciunt personam novam. 
Ita placent opera Pauli, non quia bona sunt, sed quia Paulus 
placens ea facit, non placitura, nisi Paulus piacerei. Nulla ergo 
iustitia personalis debetur operibus coram Deo, licet acciden- 
taliter glorificabunt personam praemiis certis. Sed personam non 
iustificant, omnes enim aequaliter iusli sumus in uno Christo, 
omnes aequaliter dilecti et placentes secundum personam, tamen 
differì stella a stella per claritatem. Sed Deus non minus diligil 
stellam saturni quam solem et iunam. 

Summa. 

Credentes sunt nova creatura , nova arbor , ideo istae phrases 
legales non pertinent bue, scilicet fidelis debet opera bona facere, 
sicut non recto dicitur, sol debet lucere, arbor bona debet bonos 
fructus ferro, 3. et 7. debent esse 10. Quia Sol lucot de facto, 
arbor facit de facto, 3. et 7. sunt 10. de facto. Non sunt in Affli 
vel debere, sed in facto esse. Nisi conditionaliter et bypothetiea 
intelligas ita: Si Sol est, tunc debet lucere, si vis fidelis esse, 
oportet ut opereris. Sed hoc dicitur centra fucatum Solem et 11- 
dem, de vera fide et Sole ridicule dicuntur. 



ANNO 1553. 

370. No. 5312*. (Voi. Vm. p. 16.) 9. J». 

Francisco Dryandro. ] 

Ex frustalo autogr. Epistolae Melauchthonis ad Dryandrum (in Mss. Biblio- 
thecae CW. Tignr. T. 70.) in Collectione Simleriana (S. Mso.79.)- ^P^ 



SUPPLEMSNTA ANNI 1558. 349 

graphon Clar. V. Voegelino debeo. — Siinlerus aclnotavit: ,, Epistolam 
Dryander non accepit: inoriebatur d. XXI Dee. 1552/* Conf. Gè. 
Theod. Strobel 9ttut Sebtrage jur ^itteratur befonber» be0 16. Saftr^un» 
Uxt9. V. «b8. 2. ®t. (9lùmBeri^ u. aitborf 1794. 8».) p. 228. 

Cìariés. Viro, eruditone et vfrtute praestanti, Francisco Dry^ 
andrOy in inclyta »rh€ Argentorato, fratri suo carissimo. 

et propter ipsoruiiì faroilias dolcnduni est. Sed Deo 

DOS et ipsonim familias coinmendemus. Saxonicus exercitus ad- 
huc vagatur in ditione Ducìs Bninsvicensis. Viciiiae regiones 
nunc quidem tranquillae suot, sed metus est iiovorum moluum. 
Oro aulem Filium Dei, ut poenas leniat et saiiet ac servet Eccle- 
sias. In Austria et iu Fannonìa Turci repressi sunt saevissima 
pestilentia, quod existiino singulare benefìriiun Dei esse. Bene 
et feliciter vale, carissime frater. 

Wittebergue tX lanuarii 155H. 

Philippus. 

371. No. 5363 \ (Voi. VITI. p. 63.) 2. Aprii. 

lustìM lonas ad Melanchthonem. 

Hnina epiatolae autographon in Wallenbergii Bibliotboca asaervatur, ex 
t quo prìmum edita eat a Theod. PresBelio in libro : 3ufiud 3onQd (iilbtxs 

\ felb 1862. 8^} p. 130 sq. nota 96. 

{Inscriptio l. L de est.) 

Lachrymas coniungas cum meis. Loricatus honio superbus 
\ contra me irritavit filium. — - - Hic volens et sciens praetereo 
de bis aerumnis (exemi ex hoc epistolio integratu paginam). Deus 
r me consolabitur , Chrislus aderit mihi seni et fìliabus. Accinger 
li alia. Legi eruditam praefationem tuam et piam ad lilustriss. 
Bectorem seuiorem et qarmen. Hoc biennio, quo senex in aula 
^oiatus sum coram, lune adhuc superstite illustriss. DD. lo. 
Inasto y. saepedixi de constanti voluntate nostra erga ìpsos. 
-B. Walrod^ .amans Erudilorum in ilio arguniento saepe me ad- 
'^; iaiit; quidam alii - oialuerunt suo quodam genere t^^ aoq>iag sa- 
' pere. Equìdeffl> sub hanc ingravescentem aetatem utriusque no- 
tnim ex giavibus causis opiarem, ut habitare in vicinia rij^ Tra- 
ttoQ liceret. et. quod restat reliquum curriculum vilae, apud te 
solvere. Idque de te studii et desiderii mirifici eo nunc pie- 
na in me accensum est, quum (cum coniileni in Bavariam udlii- 
erim mitai Io. Fheselium, libi in Academìa Viltebergensi Co- 
ofum appelliiljim » pium et valde doctuni iuveneni) denuo uudi 



e 



850 8UPPLEMENTA ANNI 1559. 

veiim in curni, navi per Istrum, cuiusmodi sanctas voces in 
lectionibus edideris, cuiusmodi graves senteptias in enarratione 
Bvangeliorum protuleris. Iniquitates nostrae, inquit propbeta^), 
quam ventus abstulerunt nos. Sed haec, mi praeceptor, in sinum 
tuum effundo iv raìg Trgogsvxaìg aywvi^ójuksvog. De meae senectae 
aenimnis , de iilio M. Iona , de novo damno Erphordiae amicissime 
magno candore ad me scripsit D. Michael Merenburgk, ul est 
naius ad adiuvandos amicos. Sì Halae ut in his locis vicinis 
mihi non patuerit hospitium, ubi receptus sìm, ut tamen per 
Electorem Seniorem et principes impetrabo, Ratisponae Senatns 
se obtulit (iam auditis trimestri concionibus dominicalibus) se 
etiam buie decrepito seni charo praebituros hospitium, daturos 
salarium, adiuturos r^v ywat^a xaì rà xixva. Deus sub boc 
optimo principe fratre illustriss. Electore seniori aulas tantum per 
biennium videre voluit. Defuncto nunc meo principe haec se- 
quens nunc debilis aetas mea LX non convenit aulis. Non auJae 
ego senex, nec aulis ego. Sareptam, spero, erige! Deus et red* 
dei adhuc auctiorem donis et bonis. Id orant ecclesiae omnes, ut 
Deus det foeliciter (vel Hallam Saxonicam concordiam principum). 
Haec, mi D. Philippe pater, scripsi bone, syncero et simpli- 
c^ssimo animo, quaerens relevamen aenimnis, psal. 3. si for^n 
effundens in sinum amici eo facilius animos acquiescere posseoi' 
Tero iam in manibus tuos locos communes recentiores. Cum hic 
apud gravissimos viros, etiam quosdam ex aula lllustr. principis 
DD. Alberti Bavarici priucipis in erudito colloquio nostro fierel 
mentio Concilii Tridentini (quod proxima aestate metu armorum 
subito et celerius quam locustae avolavit) curavi hic nirsus ex- 
eudi germanicam translationem libelli tui eruditissimi, cui titulus 
Causae'j; revidi aut emendavi tua illa lima, ut arbitrer, tibi 
non displiciturum. Deinde et cum hic quotidie videamus tanta» 
varietatem Idolomanialis cultus in ista ecclesia, et audiamns, 4|iio- 
modo coBcionator in cathedrali ecclesia ebuccinet suum Canoni- 
cale coelum et omnes ei adhaerentes sub titulo tijg ayiag xa^o* 
Xix^g ÌKHXfj<rù»gj e tuis locis recentissime editis verti in genni- 
num locum de Ecclesia, quo scripto de Ecclesia in octingeutis 
niltil editum est gravins, sanctius aut eruditius. Ad hanc episio- 
lam prolixioreni rogo , mi reverende et diarissime praeceptor D- 
Philippe, per aniicitiam non graveris respondere, et mihi nunc, 



1) lei. 04, (5 

2) UuDc nbellum tupra p. 230 iqq. uo 305. denuo edidi. 



s^^f V^ SUPPLEMENTA ANNI 1563. . 851 

Uustriss. principe meo lo. Erneblo defunclo, exponere luum con- 
ilium. Spero prÌDcipum recoiicilìaiionem processuram et senio- 
em Electorem clementissime rationem babilunini meae senectutis, 
il rogo, aetatìs meae senilis si$ memor apud Academiam, ut 
osti. M. lonas filius dicitur minister facUis et consiliarius genero- 
orum et illustrium comitnm Mansfeld. In uno anno, ut coram 
ibi dicam , numeravi ei CCCC tuleros e communibus nostris bonis 
t erphord. , et nunc iuxta promissum nihil recepi adbuc. Filiae 
UDt nubiles, nec Sopbia quidem adbuc dolem accepit. Filius in 
ex mensibus nibii ad me scripsil, baud scio, an ei aliquid 
\9XwfTOQfia^\ cogitet morti viciiium esse me et expostulare iam ab 
pso %ovq avitnsXaQysig. Quod ad nova attinet. Marchio Albertus 
ccupasse dicitur . . . Bambergaui , relìqua non satis liquide scri- 
•untur, de quibus alias. Christus filius Dei conservet te Eccle- 
iae et Reipublicae diutissime incolumem. Datae Ratisponae 
i. Aprilis a. 1553. 

[Qui Melanchihonis epistolam ad Marbachium d. 2P. Maii datam, quae 
ncipit a verbis: „Fatum hoc est extremae senectae mundi**, b. 1. desiderai, 
|uippe qnod io lo. Fecbtii Historiae ecclesiasticae Seculi XVI. Supplemento, 
n Epistolarum theologicarum Parte li. p. 39 sq. inter epistolas anni 1553. 
egltur, eam in Corpore Reforni. Voi. VIU. p. 297 sq. no. 5613. inyeniet, ubi 
& Bretschneidero inter epistolas anni 1554. affertur.] 

372. No. 5405 K (Voi. Vili. p. 103.) 7. Jan. 

Thomas Cranmery Archiepiscopus Cantuariensis , ad 

Melanckthonem. 

Haec epistola primum edita est a Day. Schulsio in lllgenii Epberoeridibus: 
ZeiUchriftfùr die historische Theologie anni 1832. Fase. II. p. 241 sq. 
no. X. In Prolegomenìs (p. 240.) editor haeo refert: jyVom 7. Juni 
1553 datirtf kann es (dies Schreiben) kaum zu Melanchthons 
Hdnden pekammen sepn^ als Eduard schon mit Tode abging, 
(t 6. Juli desselhen JmkresS) Die Ver^nderungen , welche gleich 
darauf in England eintraten , machie n es Melanchthon unmòg- 
lichy dem Bufe zu folgen^ gesetzt auchy dass er wirklick dazu 
geneigt gewesen wdre.^^ 

Srudftiane et pietate praestanti vfro. Domino Phtlippo Melan- 

chihoni i amico suo singulari, 

Uueinadmodum Solomon, templuu) domino exslructurus , peri- 
Lbsinnos quosque artiflces ad boc opus consuuimanduni selegisse 
icilur: ita rex noster, Edova rdus sexius, ecclesiae ruinas 
3paraturus regnumque suum optimaruui artium gemmis ornaturus, 
ì artiiìcem doctissiuiuin et ad boc institutuiu maxime accomodum 



852 SUPPLEMENTÀ lANN 15&3. 

adesse oplat, ut, queniadmodum hacteitus in Germania, iUi etiam 

in Anglìa Evangeli ì doctrinani et, libeialinm artium cognitionem 

propagare possis. Quod quidem eìus votum ego antehac ineis ad 

le literis significavi. Niinc vero ex ipsius literis (qiias hic ta- 

bellarius tibi tradet) voluntatem ipsius cognosces *). Et ut re 

ipsa declararet, voluntatem illius ad te ornandum esse propen- 

sissimam, quadragiuta coronatos dono ad le misit. Nam si tibi 

nos iuvisere liberet, indignum iudicavit, ut viatici* penuria prò- 

fectionem tuam impedirei. Quod vero nomèn sit mercatoris, qui 

pecuniam illam libi Lipsiae numerabit , aliorum literae indìcabuDt 

Nos mercatori cuidam Londinensi, qui Abel vocalur, eam ad le 

dedimus. In omni deliberatione scio vocationem Dei praecipue 

spectandam, nihilque sine vocatione suscipiendum esse. Atqui 

ego deum non dubito te per regis nostri literas ad nos vocare, 

ut luce luae doctrinae ecclesìa nostra illuslretur. Quare te oro, 

ut buie vocationi non repugnes, sed si quae sunt, quae te ab 

hoc itinere suscipiendo remorentur . ea literis tuis mihi significes, 

egoque prò virili enitar, ut remoris et obstaculis omnibus subla- 

tis planam et facilem libi ad nos viam aperiam. Deus ecclesiam 

suam tueatur, et politiam nostram tranquill. ecclesiae suae bospi* 

tium faciat, leque hoc hospitio quiescere concedat. Vale. Lbb- 

bethi septimo lunii 1553. 

lui ad nos accessus cupidiss. 

T. Cant. •) 
373. No, 5436 k. (Voi. VIU. p. 128.) 22. JuL 

Augusto, Principi Electori Saxoniae. 

Hanc epistolam primum divuigavit J. K. Seidemann iu Niedueri Eph^ 
meridibus 3eitf(^rift flir bte ^iflorifc^e X^eologie anni 1859. No. IH. 
^, Ungebrucf te Sriefe unb ^ebenfen Tttlaniì^oné. 9lu« ben im IDreibeiet 
^au))t4laatdard6ÌT)e befinbUd^en Odginaien mitget^eKt.^' (p. 124 — 141.) p. IH. 
epitt. 1. 

Dgm burd^Ieu(^tiflen ^ocfigcborncn furflcn »nb ì)ttm, ^erm ^uiufto <ietj(ojrt 
ju ®a6)\tn, be« ^, gitomifc^cn fRdd)^ ®r^matf(!^all mb S^utfurpen, inS^ 
grauen 3n lurin^en, aMarggraucn 3u SWeiffen »nb SJurggrauen 3w W* 

^urg K mcincm gnebigjlcn ^errn 

®otte« gnab burd^ feinen etngcbomen ®on 3$cfum K^irl^um wfe» 
^eilanb »nb roar^affti^cn ^ctffer, ber ^^m gewi^Ild^ Sin Swige JHrc^en bw** 

1) Schulzius h. 1. aduotavit : Dieses Schreiben des Konigs roii £iif 
land itelbst findet nìch nicht in der rorlieyenden Briefsammhinp. 

2) f. e. Thomas Cantnarieusif. 



SUPPLEUNTA ANNI 1558. SSS 

nib 4^, Cum i^rfur^i^en fenbe t^ ba< ^retoffif^ Sudi, bntn Sei* 
|er Mfer fiffriffl Soctor «nbread Vu rifa ber*) i{l an^ I^omm, mib ^tt 
nge^ben bai i^ anhoorten foli, bem ìé) btxid^t ^ttf^n, bai t^ beueld^ 
foie, boi 8u<( 8cfs wiberumb }u iuf(^i(ten, bel moKe {4 mi^ (olbeii, 
»aniff Sr begirt, ^^^ ic^ ie^unb fertiget, d^r tpolbe el felb S e f g »ber< 
Jtto^irteii, |Uf9 fcnbe ic^ 3n Dittert^niteit <l e f g gebadiftel Su^ bai {$ 
rit )»(e{l gan| burd^Iefen ^i, onb mefn bebenten ba be^ fignirt Ku iveip 
4 boi feer fa^vH^ i^, 3n ))re»fPfd|ien fad^en tttmé jttt^un, gleid^ »oI fo 
ife eoneetU alf^ bltebe, wtfte i<^ bifel Su4 nt(^t ju tabebt, mtb moge 
rtben M el dcfg anbere terfietibige aud^ rl^ten (affen, 2)er aOme^tige 
Seti MOe (I e f g attefeit gnebigH^ an fee{ »nb fcib ^erteti, «nb bettoreni, 
Oatttp 22 3uUi 1553 

ttcfg 

bntert^ger JMetier 



314. No, 5463 > . (Voi. Vili. p. 148.) 1. Sept. 

Schoìarchis Argentoratensibus. 

Hiee epistola ex autographo prirnum typis deeeripU eet eurt Caroli 
Schmidiii in Niedaeri Ephemeridibus è^^tf^rift fflr Die (ifforif^e Zf^tos 
iogie auai 1840. Fase. III. p. 430 aq. epist. 11. 

Clarissi'mis viris sapietUia et viriate praestaniibus nenatoribus 
^mclylis urbis uérgcniorati quibus inspectio scholarum commen^ 

data est, patronis coleudis. 

S. D. Clarissimi viri. Non dubium est Deo hospitia Eccle- 
^iae curae esse» qui, quamquam vagantur poeuae per genus hu- 
cnanum» servai tamen suos coetus, el piorum studiorum domi- 
i^ilia aliqua, ut in his tot annorum incendiis Germaniae clementer 
ubem vestram protexìt, etsi, ut fìt in fatalibus mutationibus im- 
Eieriorum, partem aliquam communium calamitatum vos quoque 
.ulislis; sed misericordiae Dei est, quod non consumpti estis. Id 
iieneficium Dei celebremus vera gratitudine, et eum precemur ut 
leinceps quoque et vestram urbem et alios Ecclesiae nidulos in 
jermania protegat. Spero etiam vos hac cogitatione moveri, ut 
ibentius opem feratis pauperibus scholaslicis. Scitis autem in 



1) Halc nomini Seidemannua haecce adnotavit: Seibar^t bed ^er^ogd %U 
Tfd^t ^on $reu§eii ; geb&rtig aud Sredlau unb am 8. 9(ug«fl 1517 )« SBittenberg 
HwatTicuUtt. 



854 SUPPLEMENTA ANNI 1553. 

Academìa nostra esse filiiiin veslri cìvìs Nicolai Latomia ^ndream% 
et patris inopiam novistis. Est antem in adolescente indoles et 
doctrinae capax et intelligens ac nmans virtuttim. Et spero usui 
fnturum esse Ecclesiac Dei. Qnare vos valde oro, ul eins studia 
veslra liberali! ate invetis. Scio niodestam natnram esse ado- 
lescentis. Ideo spero vos beneficium bene collocaturos esse, el 
oro Filinm Dei ni el nrbem vestrani et vos prolegat. Bene valete, 
Calendis Septenibris 1553. 

Fhilippns Meìantlion. 



375. No. 54691». (Voi. Vili. p. 152.) 8. Sept 

(Testimonium de Matlhaeo Osterhtisen.) 

In oplstolaruni quarundam Melanclitlionis» quas prior possossor (J. S. 
Vater) inoditas iudicavit, Indice, qui mine in Codice l^ibliotliecao ^ 
mtnfiru ilieol. Witenbcrgensis fot. 28 — 20. conlinetnr, nienioratnr no.3.: 
Testimoninm Mattliaei Ostcrhuscn. Wilt. 1553. die natali Marine Vir- 
ginis. Testimonium ipsum in hoc Codice non invenitur. 



376. No. 5507»». (Voi. Vili. p. 182.) 30.Not. 

Christianus HI. Rex Daniae ad Melanchihonem. 

Ex iioc libro: 2)5uifd^c SIDfiot^cc ober Sammluni^ Con 5(lten unb 9l<urt 
&tUì}xttn 0ad)cn auS 2)5nnemar(f. 1. ^^tuct ((Cov^^^fa^en u. Mip^ì^ nss. 
8M p. 60— 52. 

SBir ^a^enn »onn btcfenn SBotten Sc^crff euer f^reièen bcnn 30. Odo- 
bris nej|l datirt fantt cuer antwort uff Stanckari errcgt (^egcntf, in* uit^ 
fdf^c Opinion »om 3RxtUx S^riflo fann>t (5Mi^ unb d)tljHi(^er flcbaétna* 
uttferé ttctcn O^mcn SBc^tanbt JJùrjl 35r8cn ju «n^alt tc^tc ^rcbìjit 
toclt^c er un5 au^ ncultd^et 3cit fetOfl ùtcrf^Het, cmpfangen, unb iniaW 
gncbffljl Derjlanbcn. <5cinb cu(^ »or bicfcitcn ju (^ncbtgflen gut^en gefallflii 
unb ip d^rijHtct» unb wol gct^an, t>a9 blc frrlge f^eblid^c unb gotte^f^n* 
ti^e Sa'^rcn, ©c^ttjcrmctc^cn unb Fantasmala mlt ben rcincn %hìì\\éiti 
unb <^rif!Hd|en ©d^tifftcn wtcbcrle^^ct unb toerfod^tm tt)erben, bau »lc JfW* 
in ber e^tiplié^en Jtfr* l^o^fd^ebHd^/ fo ijl blcfe« ^odj^ndt^ig unb foftm A 
Dbrtjfett eln fo((^ t^erfu^ttfci^e fd^cbU^ unb leflerflge gejen* unb bifputìtfli* 
ntlt nl^ten gcflatten, unb ben ^o^en unb ^ttttgen axtté)tl unfer 9lc*tfrt* 
tigunfi, ber Don ber Sl^ojìea 3eiten i^er bt« auf un« ®Dtt 2o6, unui* 

1) Sohmìdiiu» hilic nomini ndnotavit: ®cin 9?Allie MMT d((enHfd! ^Hl> 
l^rec^er; er ifì fonft wen^ tefannt. 



SUPPLRMBNTA ANNI 1554. SS5 

geftoffn xtibt unb loa^t ))im un0 gegl&uf>et unb (^ei^Uen, alfo in gefS^tfic^n 
uib Deibamli Aen S^^^iff^l iie^en taf en , f o ifl fold^ f<^red^l{d^ unb bef ^)9et« 
tt^ SU ^dreiu SDer lllmec^tige wotte biefen uitb atten anbern ttoiten, @ecten 
VMb ®d^t9eniiereien gnebigli^ toe^ten, unb und fam)^ alien re^tfd^affm 
%i^en baffir ^nebigtt^ bewa^ren; (E^ ifi un« audf^ ber d^d{IH<^ unb felig 
tebe^faU unfeté Uebcn O^en SBeUanbt ^M^ 3(rgen }u 9in^ali ]^o<^ unb 
j(toeT||U(^r benn o^n S^veiffet bie S^ri{i(1d^e ftir^e an i^me einen teuren 
Itàn T^tioxtn, ber bie reine Sel^r gòttU^e^ SSSort^ treulid^ getrieben, unb 
i»e^r gu ttfinf<^en, ba« anbeie glei^e^ @tanbed unb SBùrben dtó im 9iiM»t 
fein, i^ ttuU't aud^ affo brau^ten. 9lber e^ i^ }u beforgen, ba0 nl^ 
etM ber Wlmei^tige bie frommen unb getreuen £e^rer ^intveg nim^t, ber 
ìo^aé^, bod er ber weit unbanAbat^eit unb i^era^tunge mit falfé^en unb 
Ufen Se^iren unb $rebigcn ^affen loiH. 2)eT K0mA(i^tige iDofle fein Som 
gnebigtid^ milbem unb feine Stitd} i»or aUtm, unb be^ reiner Se^r er^alten 
unb bematen. SBir f<^^en eud^ aud^ be^ bem iSotten ^erff funf^ig taler 
cnet betagte pension iM>n biefem jare, ìooUtì bie gu gefallen l^aben, loolten 
cu<^ fofc^e^ ()tteM0fl l^inwieber ni(!^t tttiatìtn unb feint euc^ . . • • Dal. 
Qolbingen ben le^ten Sto)). 1553. 

377. No. 5515*. (Voi. VJH. p. 188.) (anno 1553.) 

Ioanni Placotomo. 

In eodem opistolarum ludice, caiu0 sopra p. 354. no. 375. mentiouem feci, 
no. 22. mcmoratur Melanchthonis epistola Ioanni Placotomo 1553. 
Si-iìpla, qoae incipit a verbis : ^^cio te in consitleratione nniversae 
nnturae.^' Epistolam ipsam nondum inveni. 



ANNO 1554 

378. No. 5)534 V (Voi. Vni. p. 218.) 29. Jan. 

Senatus Schìaggenwaldiae , urbis Bohemiae, ad 

Melanchthonem. 

Hanc epistolam primum edidit Anton Kohl, praeceptor Gymnasii Pra- 
gensis, in libro: Anzeiger fùr Kunde der deutschen VorxeiU Neue 
Fòige. ùrgan ées Germanischen Museums. VII, Bmnd, Jahrgang 
1860. (Numberg. 4«.) p. 120 sq. 

Xn :b^Ui))))um SReian^tonn )» SBiitenberg. 

Snfer freunbiwiOigen Dinfle mit SSunf^ung aUté (^ten suuort fU^t« 
b« »nbt ^od^gelettter jun^fler ^er, SBir geben 8. u. SB. blnjlBdl^en guuot* 
nt^men, ba« Up ^M in ber funi^fid^m 9er(sTfiabt S^ladncnaM, %tKX Vi^ 



356 SUPPLEIIKNTA ANNI 1554. 

ein ^obtli^e SugcttM auffemed^fl, biefeib fid^ anà) tegl^cn metet^, tHÌàft 
}um t^eil, Dnfmd etad^ten^, }u flubirm ^ot buglid^ gea^t SSir ff^itmi 
mt> fei^en aber, baf fol<i(e 3ugenbt eined )>orfienbignt, gelertten^ )»nuoTbrof|éB 
»nb vleifjigen preceptoris »nb ©djulmeiflct^ ^o^nottorftig , bamft a6«r Nh 
felb {u ©otted el^ten, Ueb, for^t lonjb txìtntm^, Sn beme aud^ in gufai 
funfini med^t auffetiogen, ))nbt buc^ )>nd nit ))orabfeumbt iverben, ®o (aagt 
an e* li. i9S* )ntfer freunbtli^cd t^nbt binfilid^eé ^ocfuiaffiged Miten, Mefcllai 
tjpoden Dn^ einen gelertten gefetten, ber eìn gut d^nflHd^ Si^ulregiment (Uf 
iuri^ten, jn) re^ieten ))nb )u er^alten wefle, bo einer in SBittenberg, aH 
))n^; nit 3ti>eiffelbt , ju bef emmen , ))mb bei e^re ®otte^ nrfEen , flunfHg Su* 
)oe^(en tfnbt befurbern. S>e^(et^en aud^ einen guten Cantoreai ber eti 
^er k^erforgen fontte* 2)argegen fol i^nen k^on m9 i^eriid^e befottl^ung gè* 
geben, baran jie, tonferei erad^ten^, benugig fein toerben. Snbt M fl^ M 
»ot Ofiem uff b.a$ 9Bir k>né mit i^nen i^orgtid^en^ 8w »n« gel^n 6^a(t(» 
wolbt mfugen, Dnbt uff Trinìlalis neg^ ì^cmad^, t^nferé Sd^ul bejitai 
kVQlten. , @. u. 993» tDotten {i(!(^ beé nit bef(i^i9eren, vorbinen mit ì»mb Me« 
felbten in aHern guten, iebcr Qtìt ganft mtKig, ®un9ige antmortt, )»]tf bar* 
nod^ l^aben jurid^ten, binjlli^ bttenbe. 
Actuni 29. jaimarij 1554. 



379. No. 5568»». (Voi. Vili. p. 243.) 20. Mtft 

Theodoro Fabricio, Superintendenti Servestano (?). 

Haec epistola, cuìus iuscriptio deest, primum cum Prolegomenis dÌTit 
gaia est a Clar. Viro Ed. Jacobs in bisce Ephemeridibus ab ipso edilii: 
3eitfd^rift be« ^arj * Sereino fur (SJefc^id^te unb Stftertjumètunbe. II. 3*» 
gang 1860. 2. *eft. (fflernlgeiobe. 1869. 8».) p. 05 sq. 

{Itisctiptio deest.) 

S. D. Reverende vir et amica colende. 

Hic Aug:ustinus filius est honesli viri Pasloris Ecclesiii 
dei in oppido Cosswìk, et ibi servit Ecclej&iae in officio Can- 
toris biennio. Nunc senex Fastor in Wertlo in vicinia urbis 
vestrae [trajdere ei ^ubernationem suae £cclesiae decrevit, sidl^ 
Illustrissimi Friucipes A nha Iti ni patroni adsentientur» etvestnlg 
accedet suffragatio. Scripsimiis ìgitur ad lUustrissimos PrincipeSi 
et oramus ut vostra suffragatio uccedat. Pater vir honestus tA 
et fìdeliter servit Ecclesiae. Et hic Augustinus homo modesttf 
est, et summam doctrinae dei quae est Ecclesiae tradita» redil^ 
didtcit, ut intelligetis « cum ipsi eum audieritis. Mam et noi |^ 
prius audire eum vohiimus, quam dedimns Uteras. 

Et est pietas Paslornm filiis opem ferro, quos vides in Bd- 1' 



SUPPLBMKNTA ANNI 1554. SS7 

ub. negligi Speremus igitnr deum fore ipsonnn hereditatem. 
l ubi possumus nostris eos ofiìciis iuveinus. Bene et foeliciter 
aleie. die 20 Martii 1554. 

Phìlìppus Melanthon. ^) 



SO. No. 5576 *. (VoL Vili. p. 262.) 30. Mwt. 

jiugusto Principi Eteetori. 

Haec epistola ex aatographo tabularii Regii Dresdensis a Seidemanno 
prìmum edita est in ilio libro , quem supra p. 352. sub do. 373. signi- 
flcavi, p. 124 sq. epist. II. 

(Fnscriptio deest.) 

@otM gnab Hxd) feinen eingeborncn @on 3^efum S^riflum t^nfem 
«ilanb »nb marl^aftigen ì)tlfin )uuor, ^uxé^Uné^ìiftn ^o(^geborner ®nebig{ler 
IwfiiTjl iwib ^, 6f ffl f^nbf ^ ^ie m\t (Sfnflef(^(ojfen mdn vntcrtjiettifl 
fib etaifalHg bebenfen, ^on ber BuftmHitenrttnfft mit beiti Smtrirbigen l^emt 
Vijmn Srentio, SiA^H i^ dfo fonberii^ gefd^ribcn, ti md<^ì Scfg 
idn ]if<inbf<l^rifft bem lDur(^eu(^tiflen ^od^gebomen furften mib (erm, ^erm 
Mtxì bem Citern SRatggrauen ju StanbenbuTg, ^et^ogen )u ^rew^fen, 
c)itfenben Mlben/) iDenn nai^ bem bur(^ gotte^ gnab, ade fir^en. Me 
1^ (^fHid^e (e^Y ì^altn, ))om Sl^ein bi^ 3n bie lobltAen fonigreic^ ^enn« 
Hrf imb 6ueben, 3it Mfem artifel i9on ber verfunung, ))nb oergebung ber 
inben, mib ^ripift^er geret^Hteit, Sintre^tig finb, ift 3n (feinen loeg )u 
iWen, ba« 3em(mb 3n Mfen tanben 3n Mfe Switra^t ju flefen fe^, ©eim 
* itì^nìéf i^nrage »nb jcrruttunj ber Sintfclt furfeUt, ifl, Wber, ber 
Hien, Z>animb biti i$ 3fi imtert^ifeit Sefg moflen btfe faé^, al$ Sin 
JtlbbHc^fr d^rlflHc^ t^wrfurfl bebenfen, @o fd^ ^offtiung ^ette, ba« Stnifeit 
1 madl^rt «ere, n»ott t^ felb onerforbert jum ^erm Sodati Sren^en wb 
*wn3i?wt, *tber wle bife »elt iejunb ip, mtb ber Sro^ bnb freuel grojfj 
, a<^t i4 bo« Qut fe^, ©a« Wfer fird^en 3n Scfg lonben, »nb funjl, 
iriffit, Cr^Iben u>erbe, 2)o4 fteOe i(^ aOe^ ju @ e f g metter bebenten 
t alImeAHge Son gotte« 3^efu« ^rijlu^ tjnfer ^cilanb, ber ijm gewi^Iii^ 
n ei9fge fhr^en 3m menf<!^ll^cn gefii^k^t famlet, ber tooUe ®cf9 »nb 



I) in inferiore margine editor haec adnotavit: S^if^^t^ ^aium unb ^d* 
i^uitterfi^rift flanbeh, wie fc^n bad 9iaumT>er^aItm§ geigt, niHi^ eiiii(te SBoite, 
beneit fi^ ^. «nter^e((^nete. IDiefe ftnb aber mit groier ^bfié^iiìàiUit withtx» 
ufierfri^elt unb 9hU\^ unerfennbar ^tmad)t. 

2) Hoc Melanchthonis iudicium ab Electore Saxoniae ad Albertum Du- 
Pmssiae missnm esse, ex Bretschneideri Prolegomenis ad No. 5576. , 
1 hoc iudicium contine!, inlelligitur. 



SS8 813PPLBMBNTA ANNI 1554. 

Qt c f gemaci ^ mb fl^c f g 3ungen (erm, gneMgll^ itmxtn, »nb fletfen, 
Z>iitttm 30 mxdi 1554 

e e f fl 

»ntert]^enifler ©iener 

[Schedula huic epistolae inclusa coniìnet haecce:] SDer S3ott ^t Vff neii 
antiMiTt flewart bi§ Df ben 31 tag Ttattìi. 3(^ ^B an^ ba« ^reuffift^ Uij^ 
n0<!^ (f^ mit/ t>nb fott tt)ol oemart merben, bad ed nid^t weiter f^omet, Senn (« 
wurbe Ó^in OTcfT§ ge^ent attd(4ten fo ci bie ^urtngif^ieii (efen wurben. 

381. No^5580K (Voi. Vm. p. 265.) 13. ÀpriL 

Eidem. 

Hanc epistolam cum iadicio adiuacto Seidemannus in eodem libro ad 
no. 373. indicato p. 125 sq. epist. III. primum edidit. 

(Inscriptio deest.) 

(Botted gnab bur^ feinen Singebomen ®on 3Hum S^riflum bnfem 

(eilanb k»nb kparljKifftigen ^elffer juuor, 2)utd^feu4ti^er l^odSfgebonier 0iieMg|to 

^urfuvfl »itb ](ien^ ® e f g gnebige fc^cifft an ben Smtvitbigen ^ernt b^dir 

^or^erum %xù> Samerarium ^aiitvlb i^ab i(^ emt)fangen, t^nb geba^id 

boctor Sorsero gukfen jugeftaQt, loiemol tt)ir nu Me fa^rUMt M Syuodi 

beira^ten, fo berfle^ett mir bo^ bad (Scfg bie felHge t)erfamlung gewiOitir 

baniff tmd gefiurt ge^orfam {u fein, fo Me ^fal^ifd^n, to{¥te6etgtf4ien Mi^ 

{^effen anl^emen^ @o(te aber ba ettioad onberd, bemi i^on bet ant»ort»f 

bem Steid^g )u gekn, furgenomen toerben, ^aften xs\x fotg e0 «urbe nk|t 

geringed ge)en( »olgen, benn Ofianbet ijfait ))iel finagea erreget, ba )U wÌk 

leut ge^oren, ^v^ì) bitten tsAx 3n bitter t^nUeit Scfg olf ein ^oNi(|8 

(^rifll^er d^urfurfi, moUe ^:^rer lanb ftr^en (Eittifeit ni^t {emittm l«ftli 

9)ec aOme^tige ®o(t batter Dttferd ^eilanbd S^efu S^riflU ber )^^m ge»ifli4 

Sin etoige fir^en 3« menf(^U^en gef^led^t famlet bur^ Suangeliim m* 

ttid^t anberé, tooHe Scfg bnb Scfg geraa^el )9nb Sungen ^erm, gHfHr 

lU^ ^erten ^rCb bemaren, Datum 13 Aprilis 1554 

Scfg 

bntert^emger 2)iener 

Fhilippus Welont^on 

2)a8 JBebenten- 

aSietool bife mfamlung ber prebicanten aud loirteberg n bifen imm 
(att, alf fott man fU^ ba »nteneben, loa» off bem atei^^iog ber 9telH|i« 
]Ja»en }u antworten fe^ , fo geben! i^ bo^ ba« Mfe i^erfamlung bur^ vtm|* 
gebrfa^t toirt, 

1) Conf. supra p. 353. epistolam no. 373., in qua iiem haint ^ 
mentio fit. 



SUPPLEMENTA ANNI 1554. 35A 

tonb ob qjitld} Mfe^ nid^t t^, fo foU man be^ )9on ber $ren)ff{f(^en 
fa(^ rcben^ bcnn Me mfrtetcrflifd^en \)(ìitn ^^ eingelaffen, 

t^nb fo man nìé}t ballon reben xcoit bringt bad fKK fweigcn aué^ Sin 
wrbadjit, »nb ijl aifo »jf alle weg ^rdfer ^ejcnf »nb trennung gu beforgen^ 
34 n»itt mi^ au^ nic^t einlafcn, bcd Dftanbri fad^ gu flifen, mt^ fo »U 
ben 9letc^pa() bclanget, ftnb n>tr cntHd^ bebac^t !^ein anbre ob^t Itnoe Som 
fefjion gu mad^en, mlé^c mi ©ncr ^Ux6)tn Konfeffion frin tooden, J)ie 
noi^tnt l^ff bem 9leid^((ag ^^r gemut angei^en, 

^udjf ijl gu befor(jen, ®o bifer ^mrtifular ®^nobu« ^c^albcn tt)urbe, e« 
tturben anbre gegen ®9nobi t^on anbem orten gel^alben tocrben^ toie i6^ ^tx* 
iwmen ^abc, ba« boctor SWorlin Sin ©^hobum 3n Srunftoij bcruffen 
mUt, wh ift offentHi^, ba« 3u bifer 3eit gu Sintred^Hfifeit 3n bifm tdnben 
nu^U(l^ ift, fol^n @9nobum niti^t gufamen bringen 

3d^ fjflnn aud^ nid^t gcbenfen wie c^r furgunemen fe^, »nb fo nid)t 
fiirpiid^c r&btc ©abc^ wercn, tt)urbcn atteric^ ^norbnung i^olgcn, 

2)0$ jjttU id^ bifc^ afleé gu S e f g bebcnf en 



382. No. 56 14 K (Voi. Vili. p. 298.) 29. Mail. 

Petra Mariyri. 

HuioA epistolae, quae in CoUcctioiie Simlcriaiia (S. M8c.'820 asservatur, 
apogrnphon Clar. Viro Voegelino debeo. — r Simlenia adnotavit: „liii- 
tinm huins epistolae extat in Hottingeri Hist. Eccl. T. IX. p. 527.'* 

Reverendo F^t'ro, erudi t ione et v ir tute praestanti, D, Petro 
Martiri f Theologiae Doctori, fratri suo carissimo* 

^rgentorati. 

S. D. Reverende Vir el carissime fraler. Quautum vulnus 
universa Ecclesìa acceperit, exlincto Rege Angliae Eduardo ^^^scio 
te virum sapienlem et inlellìgere et magno cum dolore cog^itare 
Hìc Rex el Ecclesiis et sludiis doctrinarum, si vixisset, opem 
ferre potuisset. Sed liaec fata aspera huius extremae mundio in 
^ua et propter velerà, et propter receutìa magna scelera poenae 
cumuiantur, et duriler quassautur Imperia et Ecclesiae. Sed ore- 
mus Filium Dei, ut poenas leniat, nec sinat'suam cymbam pror- 
sus opprimi fluctibus errorum, et furoribus Diabolorum, qui pror- 
sus dolere veritatem conantur. Quod ex faucibus leonum ereptus 
es, gaudeo, el Deo gratias ago, qui te^et alios clementer ser- 
vavit. Ac spero, et le el multos bonos el doctos viros habituros 
hospitium tranquillum in Arislocialica urbe ArgentoraU Inlerea 
scio dolores de Ecclesiae calamitale assiduos te circumferre. Sed 



SUPPLEMENTA ANNI 1554. 861 

mib otmiifuiiQ )u ®ot, angenommen wtrt, tm felMoen ^cr^en mutiti, )»nb 
ifi toar^ffHglHd^ gegenttertig ®ott felln Z)er eivige fon ®otted Mfl baé 
^xjf bnxifi Suansettum, mtb {eiget ben Sater, ber )»ater He6et bi^, i^nb 
iìM burd^ ben Son ben ^. (Sei^, ber bein ^er^ flerdet ì^nb treibet }ur an* 
rufFung, )»nb ju ®5tH(i^en regungen, nrfe er felb ì% Snb beworei ®ott Mfe 
fefaie loonung, )9nb loU cmaH) f{(!^t{gH(^ tn bir in en^gcr feliefeit n^onen. 
IMfeé aQeé i^ )>(eiff{o {ubetra^ten, fo $aul ^pxìé^t: Z)ie rebe be9 {^erm 
C^fK fo( in eu^ toonen, bnb ifl bifer l^o^e trofi and^ sefafet in bifem 
fprud^ 3o]^annid 14. SSSer m{d|| Hebet, ber bewaret meine rebe^ Snnb mein 
Sattet tvirt jn tteben, t^nb »ir »erben )u im tommen, I9nb wonung be^ jm 
ma^en. ^ìm, ftfi^\. 3. 2)a9 ber ^err 6.9rifhté in ewcm l^cr^en mone, 
burdj^ ben glauben. J^fe^ S^f<^i^^t burd^ betrad^tung bed eu|ferli<^en t^nb gè* 
fc^nen wortd, mmb tdé)ì anber^. Snnb fol fid^ niemanbt bur^ Stend en» 
fé li vom gef^ribncn toort abfùren (affen. 

3um britten, 3^ au^ barju gefe^t: 3n atler meif^eit. 2)ifc n^amung 
ìft ìca }u merden. 2)cnn Me ileuffel treiben ffir tnb ffir gifftige, frcuele, 
auffrfirif^e menfd^en ju )»erblenbung ber ®5t(U(S^en reboi, alf gu aden jeiten 
grobe Sjemt^el gen^efen finbt, )»nb no(^ fein, t^nb fein werben. Salb na^ 
ben f[|>oflcIn flnb t^mbgeloffen teuffel^affHge rotten: SXartion, SRani^e^, Dnb 
onbre, bie ^ben gefii^rien: SOe gilter )>nnb SSe^ber foKen gemein fein, :c. 
Snb l^aben groffcn an^ang ge^abt, SBie )u bifen }e^ten Me SBibertaujfer, 
mtb M auffnirif(^er itnt man^erlep angericif^t ^aben, Dnb nod} aiirii^ten. 
^yarunib i^ Mfe fArfi^tigfeit I;o(4n5tig, Ì>a9 mir ®oM tooxt in feinem ei> 
nigen mtb reinen terflanbt be^dten. Son bifer mì^^cìft fagt aa^ie $au(u^, 
^0 man niéf^t iSoìM tooxt {errei^f , mit fatfii^cn beutung mh gtofen, n^ie 
Q&e§eit huxdf Me Ae^er gef<^e^en i^. 

SNber fold^ i^rfurifAe glofen, gibet au^ ber ®on ®otted fur )6nì> fur 
thiàft re^te le^rer. Me 9otM wort rein ^rebigen »nnb ber ffejer rnflat 
^mt ab^^n, iMe Sanct $au(u^ fpri^t Sp^e. 4. 2)er Son ®ottcd ft^e 
gur rei^ten (anb bcd etoigen Satter^, t^nnb gebe feine gnben ber ftird^en: 
9top^ttn, Slpo^eln, Suangcliflen, ^irtcn, i9nb le^rer, ^amìt tcìt niéft in 
irrtf^umb fleden Meiben. fdfo ì^at ber @on @otte^ }u bifer ge^t, ben @fir« 
i9ÌrMgen ^ntn 2)octor SRartinum £ut^er }u bifem i^o^en toerd ertvedt. 
Me le^r ttibenimb gu rcinigen, burd^ wel^en M gu re^ter erfanbnu^ bed 
IfermC^ri^ tommen ftnbt, 2)enn ber fon ®otted famiet i^m geivI^H^ bur^^ 
Buangelion, Dnb nit anber^, ein ewige fir^en im menf(^lid^en gefc^iec^t. 
Snb tvfeiool Mfed ^eufflein gegen ber ®o(t(ofen toelt gu ac^ten, nié^t gro| 
ijl, benno^ l^ t9 ein Derfamtung »iler ^rfonm, toie ber ^en f^)ri(^t: 3n 
neinté Salerà ^au^ ftnb M( n^onungen. Snb ®ott iM( baé recate Ic^r et* 
i^ Snigen l^be wiber bie teuffel onb oerfolger, mt bie d^rifien guflertfen. 
Ufo ^t ®ott berftir(^ bur^ ben 4^errn 2)octorem SKartinum Sut^er, 



3fi3 SUPi'LEMENTA ANNI 1554. 

ctìiìó) (cine gupòrcr jum ^rebigtampt 6cruffen, SStitcr wel^en mi) ter (S^rm 
ì»lrl)ÌQ $cn: 2). Konrabud Korbatué geu)cfen i^, ber Ircull^ gelert J^it, 
i>nb ^at mit K^rifllic^en flttcn, »nb reci^tcr tcjlcnbfgfe^t in uuind^crlcv i)er* 
folfiung, (jcfentfnig, »nb anbern leibcn ber »ar^dt jeugnup flc6en, SiJ itti 
®ott aug bifem tSbtlid^cn leben, in bie «&tmelifd^e firt^en erforbert i^at JBnnt 
bamit iiieniflMid(i fein leben »nb bcfanbnu^ n?iffe, untt \6) furtlid^ fein ^L- 
jjoricn anjctgcn, tt»el^e bienet anbrc in rec^tcr le^r juflerden. 

Snb ijl bifer Konrabu^ Sorbatud in Oflcrrcit^ ^tbom, »nb Jo/ 
inn fciner inermi, in ber l5Wid()en Sniuerjttct ju SBicn flubirt^ bie jepf, 
ha ber ^odl^gelert mib ber^umbt mann &onr a bud Selti^ ein Segent k 
i3en?efen xft, ì>on mi^cm er jtd) inn Sateinifc^er fpra^ dtoaé gebeffert ^h 
@ma(^ ifl er in 3 1 alien gcjoijen, mnh ^at ein }eit(ang bie Codone ì^to* 
iogie JU gerraria ^ti)òxt, ifl auc^ in ber felMgen Sniuerfltet Doctor twr* 
ben» ^VL f)([t er nit alleine I^omam »nnb bcrgieid^en toerwirtc ©crifvnten 
gclefen^ fonber ^at an^ barnekn ©erfonem »Iei5Jti3 angefe^en, ber cllitj 
grobe irrt^umb »on inenfd^en fa^ungen gejlrafft i^at, »nnb ben Icfcr )u wr» 
nunfftigen tugentlid^en tterdCen gemifen. @oI^e le^r \)at er ^erna^ alf er 
ìmbcrumb inn Djlereid^ fommen i|i/ geprebiget 

511^ aber cxncià) ber S^rmmroig $en 2)oct 2»artinu« 8ut5eru« 
Dil ine^r, »nb grSjfere irrt^umb imSabjlumb gejlrafft ^at, »nbJ)octori 6or» 
bato bie grobcn irrt^iumb etitjo^ bctanh genjei'cn pnb, »nb im hcì) p^ tnl 
betrùbnig gemad}t tiabcn, \\t er gen SBittenberg ^nno 1523 fomniftì, 
ì>nt> i)(it h\ Dlcifjtg Lectioiies »nb preblg, be« S^rwirbigen ^erm ©octorU 
3)Urtini ge:^ort, Snb mi mit im felb »on atten articfein &^rip<^cr krjc» 
rebt 9ia^ jwe^cn iarn, ifl ©octor Korbatug in $ungern gejogcn, Sa^ 
ale er ba S^rifliid^e Icr ge^jflanj W, $«t in ein Sif^off »en5tei<i(^ fa^ 
(ajfen, »nb ein jcitlang im gefcndfnup ge^alten, 9Snb i^m SJier^Unbert ^unje* 
rifd^ gulben genommen. Snb njiewol beiS Sif^ojf^ Seuelt^^aber (fari in jn 
gebrungen ^aben, »on S^rijllid^er le^r abjufallen, »nb ber Sif^off 5lbg5tferrt| 
JU beflettigen, »nb §abcn im gebroiret ì>a^ (eben junemen, ^aì jn bo^6ott 
gejlertft, ba^ er bejienbig in ber war^cit bliebcn i(l. SSnb ató im bie ®(^an« 
gen im lum idìI angfl gemad^t ^aben, |iat in ber SBec^ter, ber foM^er fai^cn 
ein i^erflanb gel^abt ì^at, bifen rat^ geben: @r n^oUe i^m eine fa^en in ben 
t^urm ^enintcr fenben, berfeiben fclt er erjHid; gu ejfen geben ^ fo offt er ge« 
\pii\ct wùrbe^ bar nacib aucib bcnSc^kngen, @o njurbebicffia^ bic@(^Iangfli/ 
in fetnem fc^Iaff abtrepben, n?clc^cé alfo gefc^e^en ijl. ©enn fo er gef<^lojfeti 
^at, ip bie fa^ »mb in gangcn, t)nnb f)i\t gcbrommet^ »nb leine ©flange }u 
im geiajfen. ©rnac^ )^([t im ®ott biirc^ bifen SBed^ter au^ge^oljfen. 

ttlé er nu n>iberumb gen SBittenberg fommen, ifl er gur Sigitilf 
8ector Ideologie, »nb ì?rebiger gemefen, ì>a ^at er jugle^dj^ mit ^apiflen, utitó 
(Stenifelt, »nb bcjfeibigen an^ang uil flreit ge^abt, »nb bie iKrt^e »tibi* 



SUPPLKIIBNTA A.NN1 1654. 368 

«riefen: Z)a0 @ott trofi mh Icben nAxii, bur(( betra^tung be^ g^f^^^^nm, 
•nb mfferli(^n (guangclii, bur^ ben ^lauben- ©et hwxé) bife betrad^tung, 
Itn ^tvm 6(ti9iim anfc^amet, t^nb alfo ^d^ auff in ì^crlaffet )9nb. <«iiff jm 
niget, »nb ba^ man nit ottjfer beni gef(!^tibmn ivovt eigne t^etjudung k.* 
fud^ foli. 

Slu ift bie felbiflc angefangene fc^ut jur SigniJ nit cr^idtcn worbcn, 
banimb er mibentmb {um britten mal gegen SBittcnbcrg (ommcn tfi, ba 
tt ^emad^ $a|lor ber Hxdjcn ju ^Jlimecf »nb barnad^ ju Strida, »nb 
entlid^ ju ©tenbai worbcn ift, t^nb ^at in atten bifen JKtd^cn trculidj gè* 
Menet, SBIe nit oflein b§ t^oW in bifen ©tetten, fonbem au^ bie ^enrf^afft 
»elf , ba« er E^rfiWid^e Icr rein ge^jrebigt ^at, bnnb ^at ein flro^en emfl et* 
jcpflt, »lber alle falf^c le^r, t>nnb wlber otte auffrurifc^c fùmcmcn. ©arumb 
aud^ ber ^Curd^Ieu^f^tigfl $o(i(!gebom gùrfl Dnnb $err, 4^err 3oa(^im ber 
anber biefei namen^, aRorggrafe gu Sranbenburg, »nnb S^urfurfl k. Sin 
pebfjé woljefaflen an feinen ©ienfien ge^abt ^at , «u(|f in erforbcrt J>octorc« 
in S^ologla, in ber ISMid^en Sniuerfltet ju grantffort an ber Dbern 
)u $roraouinu. 3n berfelWgen rei^ ifr er fran! worben, M ein alter SRann 
»im groffer felt* Snb ^rnad^ in S^riflUd^en trofi aug bifer fterblid^en miì, 
)tt ber e»igen fir^^ in «^imeC abgefd^ieben. 

®einer le^r @umma ifl jufinben in bifen feinen ^rebigen , barin er icug« 
mif gibet bifer ler, bie in ben fir^n bifer lanb, kut ber eonfefjton, bie 
(o^^fdMi^ gebe^tnuf ber S^urfurfl ju ead^fen 2c. 3u ^ug)>urg im 
1530. iar ffei^ferlii^er SKaie^at »berantwortet i^at, ge|)rebiot irirbt. SBnb 
bifi9d( gebad^ter 4>err ©octor (Sorbatud bife ie^c ané) in ber k^erlcgung 
befanbt ^t, mi^gen ftc^ anbre mit feinem ^eugnu^ jiercfcn. 9Snb foUen ivir 
afU betra(^ten , baé nù^lid^ ifl , ha^ ))Uer (E^rifiiic^er menfAcn bef anbtmi^ ì>t(0 
leugnuf in gebec^tnu^ ble^ben, n)iber bie Xeujfei, i^nnb ade @otteé(cficrer, 
ì^ttì^ }ufier(fung Di(er fd^tvad^en. 

tttif bifer )>rfad^en ftnb bife ^^rebigten, M txmcn man^ ©octorié (£on« 
rabt Serbati aufgangen. Snnb bieweil end} Srbarcr gùnfliger ^crr <& i e < 
toni me, fein ler bnb leben befant gen)efen ifl, mt ir )^on mcgm feincr 
Sfni^lid^en Sugenben, fein guter freunb geiDefen fet^t, ì)nb felb S^riflli^c 
kr re^t erfennet Dnb belennet, mh ®oi rec^t anruffct, )^nt> gu guter regie* 
rung treuii<^ bienet, f^aht ìà} bife fd^rifft an eu<i^ gefiedet, cu^ jugiei^ au^ 
M einen jeugen rei^ter S^riflUd^er ler anbcru fur^uftcHcn. 93nb bitt ben 
attmec^tigen fon ®i>tted, 3(fum S^ri^um, ber im geìvigli^ ein ewige firc^^en 
im SRenf^^Iidi^n gef(^(e^t bur^d Suangeiium, t)nb nit anbcru, famlet, cr n)&ne 
bife firci^n l^nb lanb, euc^ bnb bie eiorn aUejeit gneMglid; regiem t>nb bc* 
moren* ©atum «Inno 1554. «uff ben K tag «ugufli, Sluff »eld|cn tag 
fi^atf iviberumb au{l9ab^(on ju^erufalom einfommen ift, im 457. iar t^or 
ber geburt S^iri^, au§ ber Suncffrawen, Snb fo man 33. jar M ^errn 



364 8UPPLEIIENTÀ ANNI 1554. 

S^rifli, H( )u feinem leiben Dnb auferflel^imo ba}u tì^nt, ^i man 490. iat. 
2>ife« finb Me 70« tvod^en Danieli^, t^nt bringt Mfe jol, in alien Kei^en 
groffe menbenmg, SSie audjf bad Seutfc^ réid|^, ba« {^unterifd^, )»nb $•(' 
nif(^, nu bife jal )9o0enbet ^6en. ©ott gebe felice regierung» 

385. No. 5656 ^ (Voi. Vili. p. 334.) 27. Aug. 

lo. Catvintis ad Melanchthonem. 

Haec epistola legitur in Calvini Operum Amstelodami editornm Tom. IX. 
in altera pax:i^ Epiitoias atque Responsa continente p. 82., et in eiag 
Epistolarum et Responsorum Editione 3., quae Hanoviae 1597. 8* 
prodiit, p. 333 — 335. epist. 179. — In anglicani linguam tranalata ex- 
hibetur in Lettera of lohn Calvin compiled from the originai mane- 
Bcripts and edited wiUi historical notes by Dr. lules Boniiet. Voi. lif, 
p. 61 — 63. episi. 350. — Huius epistolae pars quaedam germanice 
versa affertur in Henry l^eben 3o^. &a(t>{n« ISb. 111. 9(bt^. II. p. lO^sq. 

Calvinus Melanchthoni S. D. 

Quanquain ineÌ8 ullimis literis abs te non fuisse responsnm 
doleo et valde iniror: fastidio iainen vel coutempiu id esse fa- 
ctum, quuin nihil minus in naturam moresque iuos cadal, suspi- 
cari neqiieo. Ilaque nuniium hunc nactiis, qui suam mibi iu 
literis libi reddendis operam obtulit, tentandum nirsus putavi, 
num forte quid possem elicere. Ego vero non de tuo erga ne 
amore dubìtans, qui semper immodicus fuit, ila loquor: sed quia 
silentium tuum, ut Ecclesiae Dei noxium esse indico, ita merito 
triste molestumque mihi esse debet. Scribebam nuper de ilio do* 
ctrinae capite, in quo magis sensum tuum dissimulas, qnain a 
nobis dissentis. Quid enim aliud de homine acerrimi ìudicii, 
caelestisque doctrinae peritissimo arbitrer: quum neminem medio- 
criter in sacrìs versatum lateat, quod ipse quasi ignolum tegis? 
Et tamen fundilus perii gratuitae Dei misericordìae cognitio, nisi 
hoc tenemus, mero Dei beneplacito a reprobis discerni fideles, 
quos in salutem eiigere voluit: nisi et hoc deinde constai, Mem 
ab arcana Dei eleclione manare: quia Spirìtu suo illuminai, quos 
eiigere, antequam nascerentur, ei visum est, et adoptionis gratia 
in familiam suam inserii. Hanc doctrinam a summo Theologo con- 
velli quam absurdum sii, prò tua prudentia expende. Manifestimi 
certe dissidium in scripiis noslris notari, pessimi exempli esse 
vides. Nec vero hanc lollendae discrepantiae legem praescribo, 
ut tu mihi assenliaris: sed ne pudeat nos sacris Dei oracuUs sub- 
scribere. Oiiaeicndue vero conciliationis quaecunque libi pia- 



SUPPLKMENTA ANNI 1654. M5 

cuei'ii ratio, eain libeiiler amplectur. Ecce mine homines indocti, 
et turbulentì, belluin Sucrameiitarium a parte vestra innovant; 
quos eliam ipsos tua taciturnitate foveii, boni omnes gemimi et 
qnerunlur. Quanlnmvis enim audax sit inscitia: ncmo tamen dii- 
bilat, si liberius profiteri quod sentis, in animum induceres, quìn 
tibi facile sit eoruin inlemperiem aliqua saltem ex parte sedare. 
Nec vero ila humanitatìs oblitus sum, quin et mecuoi reputeuì, 
et aìiis quoque ostendam, quo cuin hoiniiium genere tibi nego- 
tiam sit: quaoi te anxiurn perplexuinque teneat ista rerum per- 
turbalio: quam multa circumspicere tibi necesse sit, quae tuum 
cursuoi impediunt ac moranlur. Sed nihil tanti est, ut furiosis 
hominibus tua dissimulai io ad turbandas et dissipandas Ecclesias 
frenum laxet. Taceo ìam, quam pretiosa nobis esse debeat in- 
genua sanae doctrinae professio. Scis annis plus triginta defixos 
in te fuisse innumerae umltiludinis oculos, quae nihil magis cu- 
peret, quam se tibi dociJem praebere. Quid? an hodie ignoras,. 
pluriroos ab ambigua illa, in qua te nimis timide contines, do- 
cendi forma dubios pendere? Quod si tibi sincere, solideque 
testali quod esset utile cognilu, libenim non est, saltem danda 
erat opera, ut frenares istorum inlemperiem, qui de nihilo im- 
portune tumuHuantur. Quid enim, obsecro^ sibi volunt? Clama- 
vit tota vita Lutherus, non alia de re se contendere, nisi ut suam 
Sacramentis virtutem assereret. Convenit, non inanes esse figuras, 
sed re ipsa praestari quicquid figurant. In Baptismo adesse Spi- 
ritus efficaciam, ut nos ablual, et regeneret. Sacram Coenam 
spirituale esse epulum, in quo vere Chris! i carne et sanguine pa- 
sciraur. Ergo in sedando tumultu, quem denuo concitant prae- 
posteri homines, causa magis videtur favorabilis, quam ut invi- 
diae metu cessandum sit: cuius tamen varias agitationes in islo 
gradu etfugere non potes. Danda solum opera est, ut aheneus 
ille bonae conscientiae murus non eas modo, sed quamlibet vio- 
lentos totius mundi impetus fortiter sustineat. Nam dum ab Osìan- 
dri patronis et flexibilem, et profanae magis philosophiae dedi- 
tum, quam caelesti doctrinae, vocari audio, gravius me vulnerai 
probrum illud, quam si vel malevoli, vel protervi homines obii- 
cerent, quod non modo fateri honeslum esset, sed eliam magni- 
fico iactare gloriosum. Vale charissime vir, et fraler mihi in 
primis observande. Dominus le praesidio suo tueri, Spiriluque 
regere pergat usque in finem. Genevae, 6. Calendas Septembris. 

M. D. LIV. 

loannes Calviww^ Vvw\^, 



306 SUPPLKMENTA ANNI 1554. 

386. No. 5678»». (Voi. VRI. p. 365.) 24. Oct 

Augusto Principi Electori Saxaniae. 

Hanc epistolani cum iudicio subsequcDti ailditisque duabus schedulis pri- 
munì edidit Seidemaiiiius in libro siiprn p. 352. ad no. 373. indicato 
p. 126 — 129. opìst. TV. 

[Inscriptio deest.) 

(Soite^ ^nab burd^ feinen Singebomen @on S^efum S^tl^m ùnfon 
^eilanb tnb iwir^afftigen ^lelffet juuor, Durd^lcud^ttfler ^oA^ebomer (BneMdJtar 
^urfiirfl t)nb ^m, S e f o fenbc \éf 3n »ntcrt^enifeit mein SinfalH^) bebenfm 
3n bcl^eelefitcr 3ettc(, ì>cì\ìì\^ \^ aber Scfg tDeiter anjeifle, bad i(^ Wfefoig 
^abc, fotien Me n)ittebcr(\tf^en ^rebicanten, ))nb toir anbre jufamen t^onei^ 
)>nb fte tourben l^^re Dortge antn^ort f^u^en moùcn , bie Hdetd^t Me @e^fif4Mi 
anfcd^ten tt>urben, fo wurbe ^ròffer Dneintfeit i^ol^cn, 3tem fo Me @e4|if4<ii 
))nb 2urtndf(^en nic^t babei^ loeren^ ^vlìì tvurbe ettmad concIuMrt, baé ^ 
nf(^t defedi^ vere, fo iDurben fio noc^ mc^t ge^ented anfa^en, 

@o ^be id) au^ ))enu>men, ìxi^ Me 9ldbte ju xotìxMx Mfe antwott mt 
bifer }eit geben ^aben, !Cer Jtetfec ^a6e jte ^efid^ert ber rettigion HMf w^ 
fie ie^unb finb, fo fie fid^ nu mit Cixù>tm einlaffen ivurben, gu ben Synodis 
)u fd^ifen, wurbe ber (eifer folc^e^ t^crflel^en, al$ wolben fie ettioad autct^ 
fimiemen k, Sarumb tooUen fie )u fol^ Synodis niemanb fenben, tiSfl 
berii^t \éi i^nteri^entget nteinung , ì^nb bebenffie 8 e f ^ Isonne boburi^ Me 
fd^ifung abfAIagen, bad }u t^ormuten fep baé anbre fitrflen Dnb ®tenb nU^ 
geneigt flnb Synodos }u l^alten, 2)od^ fieOe i^ Mfeé oUed 3n (Ecfg ^ 
bebenfen, tmb toid mi^ ge^orfamli^ ^dben, 3n Dntert^enUett 

(Sefg fenbe i^ 3n Dniert^nUeit (Sin 9u(^ t^on ben feifeien, mU 
Coiilrafact bie t^Ieiffig gemal^kt ftnb t^nb na^ gemac^t au^ ben albenipiiMs 
t^nb ftlbem mun^cn 

3tem 3)oBe^, Me l^eubtartifel d^rifUidf^ le^r, nett)ti^ wiberumb getnuH; 
barinn bie (el^re Donn htix $erfonen ber ©ottl^it iremlid^ erOeret i^, IDer 
aOmedS^tige @on ®otte« 3(kfu« S^ri^ud ber V^m gemiflit^ Sin dtoige Kt^n 
3m mcnfd^Iid^en (^efd^Ie^t, burd^d Suangelium i^nb nic^t onbec^ famlet, Mb 
Scfg ì^nb Scfg 0cma]^ei, bnb ben Sungen ^erm gnebigU^ er^olben 3i 
Oefunt^eit, du gutem ber d^ri^en^t, Satum 24 Octobris 1554 

ft e f rt 

))ntert^eniger biener 

%ifii\:pw^ anelante 

35a8 Sebenfeii 

J>er I)ur(!^leu(f»Hfl ^odj^ijebom furjl bnb ^crr h ber ^er(^ ju $TfUJfrl 
fd;retbt felb, ©a^ i>ar!iciiìar Derfamlungcn bici bnrufle bringen, »e(4e< <4 
atte 3ftt bebfltbt ^abc, bnb ^aU bcr^albcn Me bntcnebe mit Brenlio w> 



SUPPLEMENTA ANNI 1554. 387 

wbtm wcnlgert, {^utcr meinun(^ atgefdS^la^en, fo i(^ bod^ geni funfl mit 

Brenlio unb ettlic^en anbcm gottfort^tigcn wt> (^clarten Don »iclen faicn 

rc^en »3It, 

3uTn antera, mie wo! (^ut »ere baé fi* tUlìé} n(bc Qottfov^tfge aderte 

nmncr iwn Sttffd^n 4^o^n)id^tfgen fa^en Dntemben, fo ifl hodt babct^ ^u 
fuhmìm, fo bie( $erfonen ju famen f^omen, ba^ {{e t>ngleid^ ftnb, )>nb ba« 
Me tjerbttterung ie^unb (jrofj ip, baburd^ neivc fjjoJtungen modj^ten »crt>rfa*t 
awben, t>nb fo »iel Osiandrum bclanget, wurbcn (jeirtJUdSj wiber Dfian* 
brun mh gunfen f^erffere becreta gema^t werben, 

3um 2>rìtten« Sé f^ann Sin gan^er ober grojfer Synodus mi}t one 
vomiffen ^nb bemtttigung ber à)ux i»nt> furfien (Drauen k^nb ®Ut, bic ^kià^ct 
^md^cx Sonfeffion ftnb, furgenomcn merben, €o man nu atter gemut er« 
htnben tolti, xoixt man bcfìnben t^a^ n?em(j ba ju geneigt fcln rocrbcn, ®o 
^ benn gin fotd^er Synodus rocrbcn folt, mie 3n bifem ^a^x 1554 menfe 
Mdo jut WflWenburg *) , fo rrcr wenig bamit ouf^erid^t, 

Sé tt)urben au* ett(id(^ 6ben barumb au^bieiben, ba^ fie eraa* mad^t 
Wten, bagegen ju f^re^en, tok man jt^et ba^ »icl muttwiUigen 3«nf fu^en, 

ffienit aber ber. leifarlid^ Steic^f tag angefangcn tvurbe, btveil one jn)eifel 
^ (eifar abermaU Don ber fReligion citwa9 toixt fùrtragen lajfen, n)cre fere 
ftiit', bafi a!f benn Me *ur »nb furjJen, grawen »nb ®tebt, bie g(ei*er *ri|l* 
H^er Sonfeffion ftnb. Sin Sintred^Hge cl^ripii^e antroort gcbcn, 

SWod^ten aud^ alf benn. Me i^erra felb^ juuor ^l^re fRebU Dnb $rebi« 
eanten ba Don reben laffen, ob ettli(^ 3n>if^alt Dnter Dné toeren, bk felbigen 
iio^in Dfl^it^ben, 

60 man nu firagt, urte f^ann benn ben feeten gewel^ret werben, fo man 
iti^t Synodos ^alben f^amt, ©aruff ijl anttt)ort, So ben furjlen Dnb 9le* 
^eritcnSn ben ètebten erafl \^, Sin gut firc^en regiment jit l^alben, bleiben 
ìt beiSiner getoiffen Confession , Dnb ^latten. Sin ieber 3n feinen gebieten, 
jerorbnete Consistoria, »nb ^àben Sin Dfffe^en Dff ber ^Priejler ordinalio, 
)aiu toivt ^ìt gnab Derlei^en, 

SBirt aber Sin 3ufamen fd^ifung Dieler ober weniger ^)erfon bef^Iojfcn, 
mb i^ »erbe au^ erforbert/foll ber mangel an mir nic^t fein, fo bod^ di* 
idf oud^') anbera lanben aud^ gcf^i^t werben, ale, Juringen, ^ejfen, Dnb 
5e(^flfdjen ©tebten 

®o Diel bie Execulio 3n $reujfen belanget , na* bem ic^unb Sin ab* 
d^feb 3w tnitf aufgangen ijl, bebenfe id^ ba^ neben bem Superintendenie 
Un Sonfiflorium mit gutem rabt Don gottforAtigen Dnb ftttigen ))rebicanten 
erorbnet toerbe, weic^en bic Sjecutio beuo^Ien tDcrbe, bie ^rifilic^e ma^ Dnb 



1) Inde a d. 20. Mail. 

2) au^] sic lì. 1. oalnini orrore scripUmi est prò : au^ 



368 SUPPLEMENTA ANNI 1554. 

lin^ifdt ^alben, taé au^ Sunfen nidtt geflatt rotxbt, mtffx imrinifdt )i 
enegen, 

Manu propria Pliilippi Melanthonis. 

Prior sckedulm tftUtolae huilntm: 

@o Sin Coiìuentus ettUc^er ^rebicotitm feCbe gt^bm tvetbm, ^^ 
id^ bad man primo Maij )u Sranffurt obec jn SUtor^^uig (iinf^omen folli; 

Altera schedula et h^cìmsa: 

3n ^ungam i^ bte Serg^att Novum solium aufgehvint, mib Ita 
SlotTl MotX^ eingenomm, ifi bie 9lebe, Sd fe^ gef^t^en i^om $eten9i| M 
fonig 3o^ann!d 6ond Capitaneo, onb Surten, l^nb ^tt ber SurfifA Mfot 
be9 bfm fonig oon $obi gefu^t, bad e(r ^(ffen fod bm Sungen <Son bnig 
3o^<mni^ 3n bad fonigreiA ju lungoni einfet^n^ 



387. No^TlO*. (VoL Vm. p. 399.) (an^lWi) 

Inscripiio. 

Haec inscriptio fere eadem est, qofte in Corporis Reform. VoL Vili. 
p. 60. sai) no. I. in ter epistolas anni 1553. legitnr. Continet Epiphaniì 
dieta» , cum brevi enarratione , qaod Melanehthon a. 1558. solebit ii- 
scrìbere iibris, qnos amicis doaabat. £tiam 1554. idem inscrìpiit 
exemplo saoram hocormm theoiogicorum lApsime 1552. eUtonmj 
qaod loh. Andreae Schoenbachio ianiori donabat. Ex hoc libro, )il 
nane in Bibliotheca Seminarli theologici Herbomensis est, Clar. Pnf. 
A. Nebe illa rerba a Melanehthone inscripta affert in sua diiifirU- 
tione: 3ttT <ikf<^i((te ber etMngeHféen itir^ in 9taffau. QmdU lM|tii 
(ung, qaae exhibetur in Gail. Ottonis i)niffinft be« ^eQOglif^ 9t«({a«if4A 
evongelif^'t^eolcgif^m £fniÌRat4 ju ^rbom fnr bai 3^x 1864. (^ 
bom 1864. 4*.) p. 3 — 75. Inscriptio h. 1. afferenda ibi legitar p. 65 
sq. nota 6. 

Epiphamms. 

narra rd ^ov q^ fiata odn ullìiyogfas déìrai, dlXd tis fx^^* OtwQlas 41 
diitat Hai aiff^ffttag (/; rè tidirat Imdvrtig viiù(^4€UàS r^y 9ùpafur, 

Doclrina Ecclesiae est comprebensa in librìs propheticis et 
Apostolicis quorum Nativa senientia retinenda est iuxta linguarofi 
plirasin. Nec lex moralis, et promissio gratiae, et articuli syiD- 
boli transformentur in allegorias, quia oporlet certos esse fontes 
divinitus traditos. Sed cur ait opus esse Epiphanius speculalione 
et sensu? Speculationem nominai dialeclicum ordinem membro- 
rumque doctriuas, videlicct definitiones, distinctiones, consequeo- 
iìas necessarias. quia necesse est considerari quae membra vbi 
in scriptis yropbeticis et Apostolicis tradita sint, et haec ordine 
M doceiidum accommodato recilanda sunt. 



8UPPLEMENTA ANNI 1555. S60 

Aii item seiisu opus esse, quia ad iulellìgenda vocabula opus 
est experientia. Non ìntelliguntur ^) haec nomina, Foenilentia, 
timor, fides, consolutio, piitientia, spes, sine experieniia id est 
sìdc excrcitiis in corde. Quare Epiphanìus apie haec tria con- 
iuiixit, leclionom librorum propbeticomni et Apostolicorum, sen- 
sum quo vocabula ìntelliguntur et speculationenì , quae est forma 
doctrinae iuxta metas dialecticas. 

Manu Fhilippi. 1554. 



ANNO 1555. 

388. No. 5715». (Voi. Vm. p. 408.) 1. J»n. 

lustus lonas ad Melanchthonem. 

Haee epistola ex autographo, quod ia Bibliotbeca Walleiibergiana exatat, 
primam edita est a Tlieod. Presselio in libro: Supud 3onad. {^Ibtxs 
fefb, 1862. 8«.) p. 140—142. nota 97. 

(Inscriptio deest.) 

Graliam et Pacem Dei per Christum fìlium Dei dulcissimuni 

Immanuel. Reverende in Cbrislo, darissime vir, praeceplpr cha- 

rissiine. Verissimum piane hoc esse statuo: ofAikia hexs tàg 

Uxvaq, Quid enim est humanitas, quid loia vita mortulium, sine 

collatione iudicioiiini? Cum homìnes ad societatem conditos esse 

ne Tnrcae, ne Scythac quidem infitiari possint, cum etiam scho- 

lae palriarchanira Adami, Seth, prophetamm Helisaei similium 

8. Reg. 6. item gymnasium lohannis Baptiblae testenlur, Doiuii in 

Ecclesia pie, placide, cMi»dide et f'iìtoiTìP volvis^c firri coUatio- 

leoi nsQÌ T^g dtiax^g- Satis memiiii, quam nuillae olim delibera- 

.iones in conventibus publico privatimque vera ingenuilale ani- 

uorum et rjf avfA^(avia vohintatum inler nos habitae sint. Quam 

iaepe recorder illos Vitlebcrgenses dies non sine magno gemilu, 

^luii annis XXV aut XXVI (Hallae enim etiam videbar esse vobis 

;um) magno omnino dono Dei in interiori vita syiicerissimo cordi 

talli DD. Luthero ac tibi conversalus sim et quotidie hauserim 



1) intelligenda vocabula opus est expcrientia. Non Ìntelliguntur] liorum 
>co in ilio autogrsplio, quod in Corp. Kef. Voi. Vili. p. 00. no. 1. typis est 
escripium, lacuna est. 
Smnìmm. MtlaMhlk. %\ 



370 SUPPLEMENTA ANNI 15&5. 

ex dulcissima vyiatvoiafjQ i^t^x^^ scaturìgine, cum et $ ^ikia 
^fifSv, syncerilas et puritas uecessitudinis nostrae fueril et sit 
instar Iranslucidi et amoenissimi laticis. Video, quam misere 
varìis rudeiibus sordibus axvfidkotg vivi et suaves rìvuli asperri- 
niornm temporum iuìurìa foedati, spurcati turbatique sinl, et qui- 
bus liinpidissimis fontibus immissi apri. Quidam iótofiovlévansf 
omnia itinera mutui candoris et liberalis communicalioiiis ob- 
stniendo videntur sibi de Bepublica bene meriti esse. Quod attinet 
ad artìculum de usuris, video, quomodo reverendus et charissi- 
mas pater Lutlierus in libro nsQÌ i&v jÓxwv multis gravibus locis 
cìrcumspectissime et prudenter addit mitigationem. Et si virilie 
Dei liodie viveret (ut novimus virum sapientem, fortem et iole- 
gerrimun)) , nullo modo fuisset probaturus Consilia et insanias glo- 
riam alieno labore parlam in se transferentium et captaniium ff 
fQayfiixij nuQQovffin, indico quod doleat. Discrimen faciendwn 
esse inter offìciosas mutationes et damnosas, piane sentio. Sereniss. 
Begis Daniae cancellarius band dubie ex gravibus etiam caosis 
responsionem luam in tua illa incude fabre factain praetulit aliis. 
Ter quater lelegi luum consilium transmissum Senatui Ralisp. el 
quo attentius consideravi, eo mihi placuit impensius. Video de- 
liberationem accurate et prudenter scriptam. In eandem senten- 
tiam, qua tu, mi pater, mones de Consistoriis, et ego rescripsi 
Senatui Augustae, et sapienter et prudentissime hoc cogilatun 
est adversus eos, qui praecipitatis et subito (in transaclione im- 
gnoi'um negotiorum) tornatis senlentiis sibi eo plus placent, quo 
paucìores adhibent avfig)Qacfiovug , ne gloria rabiosa cupidilale 
quaesita (etiam mente Republica) aliquìd detrimenti patiator. 
Constituit et Coburgi illustriss. lo. Ernestus dux Saxoniae con- 
sisloriufn, in quo usitale praesident tres Tbeologi , tres lurepcritii 
tres bonae famae Nobiles, et durai haec €t!raS»a nostrum diem; 
volunt enim nostri illustrissimi ires princìpes banc phragmicao 
ditionem bene constitulam ut superstite Ernesto, D. WalrodnsEc- 
clesiam et Bempublicam iuvat ex animo quantum polest» et iUustrei 
principes de Hennebergk deliberarunt etiam de consistorio digno. 
Viri sapientes et pii ac graves ideo optant sarda teda conser- 
vata consistoria , ne in unius lóiofiovkBvoyjwv potestate sint oniDiit 
ne unus liberator aut aliquis morosus fìgat refigat prò libito. De 
articulo gravi usurarum, de quo multa disseruerunt Eruditi in ex- 
plicatione Decalogi in calhedris noslris, in Ethicis eie., scculw 
sum tuam et reverendi Lutheri sentenliam , et ut reverendus paler 
D. Lutherus moderatur sapienter asperiorem sententiain, ita passio 



SUPPLEMENTA ANNI 1655. SII 

in meis roìg ivO^v^^/itaffi^) non Unius sequendum, sed aliquot vere 
piorum et eruditornm gravi! er ac diìigenter quaerendum esse con- 
silium meditatissimum. Magna fieret iniuria muUis honestis viris, 
&i a quolibet imperito, indocto liberalorculo audire cogerentur 
Usnraritis. Reverende D. Praeceptor, magnam libi habeo gra- 
liam, quod rogata meo mihi tuae sententiae missae ad Senatum 
niseris exeoaplnm. Libnim reverendi P. D. Lutheri latine post 
reddilum rogo, cum ex urbe Parthenope redierint typographi, 
cares typis excudi cum praefatione ad Regem sub meo nomine, 
ut ego celeriter meam praefalionem mitlam. Rex serenissimus 
unte paucas hebdomades ad me clementer scripsit et petiU trans- 
lationem banc latine edi. Rogo propter amìcitiam, propter meam 
ingravescentem aelatem et nunc ad LXX annum tendentem cani- 
tìem io bac re digneris, mi Philippe, navare tuam operam et 
rescribere hoc tabellario, quid mihi certo expectandum sit. Au- 
etoritas tua isthic facile nutu apud lypographos impetrai haec. 
Si autem typis excudere hoc scriptum recusabunt , et hic tabel- 
lirius (ut res cogit bine) relulerit exemplar, cogar meo sumptu 
neaque magna molestia mittere Francofurtum aut Norimbergam. 
Nam labor certe aliquis fuit transferendi in linguam latinam nostra 
germanica, et Serenissimi Regis petitioni ut obsequar, moveor 
ctQsis pietatis Herois. M. lonas filius inde ab eo die, quo cum 
Lulerbecko Vittebergae fuit, nihil ad me scripsit, neque ex Lipsia 
de rebus suis communicavit , dsivòg dvi^Q. In parente ostendit 
ifv isàvót^ta, Haud scio, an socrus et mulierculae eum centra 
ne incitent. Del lehova, ut paulo suavìori raiione (uti nunc 
scribis) sit mihi consolalioni , si non voluptati. Si, mi pater» 
niilti vis, quod ego Senatui rescripseriui , miltam, iam non fuit 
ftd manum; commodatum dederam cuidam amico nobili, et scri- 
ptum non satis elaboratiim tibi tali viro mitteie suppuduit. Vale 
feliciter in domino, qui te Ecclesiae et Reipubìicae diutissime 
►ervet cum omnibus tnis. Meuìor sis, mi pnlor, mei «^l lilunorum 
neorum. Benedical Uiimuiiuel iuclylae academiae et vobis omnibus 
iberatissime. Saluta D. doctorem Pomeranum, D. Melechium, 
I. Faulum Eberum, d. doctorem Veiidium, d. doctorem Vitum 
l^inphemium, tuum gcnerum doctissimum Peucerum, omnes do- 
linos et umicos. Datae sabbat. post Thomae, anno domini 1554. 
bsignavi lilteras anno domini 1555. 



1) ip&v/iii/iaai] sic scripsi; apud Presselinm legìtur hé-vfirifivato^q. 



24 



S72 SI3PPLEMENTA ANNI 1555. 

389. No. 5742». (Voi. YIIT. p. 435.) 10. Febr. 

JV. Comitissae Westerburgi et Leiningae. 

Kz antograplìo , quoti in Ubularìo ilio comiliuli eiaUt, hiine epistoUn 
deBcrìpsit et milii dono dedit Rev. Superi ntend eli • Puld a , amicua oiMif 

cariaaimua. 

Dfr &>Un ffiofgefionien ®rf)>in unb gratmn ^a» N. 9ntin |u fótpt» 
burg unb Seiningm gebomen Qhrrtoln }u €to(berg, meinec gnebigen Qkortx. 

®otM ®nab bur^ fcinen ringtbernfn Son 3Mu«i S^rifhim unfcn 
^Hl(tnb unb war^opigen l(felffer )UboT, 

(SbU, trolgebome, enabige ®rfoin, 

Sto. Snaten tvifen aué d)r{flH(^fm Ser^anb, baf gdttli<9e fBeil^ 
bri^r« bcrHinblgt ì)at, mmbììé ba$ in biffrm (r^ttn fc^vctm SUer ber IBdt, 
gr5fcTe Qnru^ fcin nxrrbe, bcnn }Ubor gcwefen ffi, baf abrr girici hr 
(Son ®ott:« 3^cfu« 6^iifhi« 3^m Pir wnb fih: bi« }tt Ufenrefung ber IiMm, 
fine eioige JNrc^ burdif^ Si^nngeliiim, unb ni^t anber^, famien vM, v0 
mitt bagu etfid^c Rcgìment gnabiglii^ cr^aften, S^r mifl aniSt, bof »h«b, 
ein ieber no^ feinem @tanb, }u $flan)ung reinrr ^rifMic^er Se^ve^ MeRflii 
barumb 6iv. ®nabrn HOi^ baju ^elffm foTIrn, unb tritb biefer 9». SiMln 
®otte«bicn{i @0tt wo^lgefanig fein, 

9Jad|bem nu Sw. ®naben bcgeren, ta% ein gottferti^tiger, gel«iff, 
jil^tlger, fricMiebcnber Wann jum ^rebigflwpt angejeigt »erbe, beiHJi ^ 
mit ©a^r^eit, bci^ 3eig« biefer €d>rift, Magislcr ^tìftoV^xni €to!I»fr§ 
»on gran* eni^aufen , ein gottford^tigfr, gclerter 9Rann, unb ^ol in rcijiff 
d)rifiH^er te^ir eincn guten SSerfianb, unb ifi ju^tig unb friebliebenb, to 
um fo t^n (^ro. ©noben ^5ren wrrben, ^ojf id^^ Pc »etben an felwr If|r 
ein ®efanen ^abcn, ber aama^^tfge @on 9oiM 3Hu« S^riflu^, ber 31" 
gewi^fic!^ eine en?{gc .tird^e tm menfd^Iic^en @ef(^(e(^t burd^g Svangeflii% 
unb nid^l «nber«, famlet, molle Str. ®naben gnAbiglid^ betvaren, legittm 
unb fiàrfen on 8eib unb ©ccl, ©rttum 

19 Fcbniarij 1555 



dm ®naben 



unbert^Aniger !Ctener 

Fhilippiis Mclaiiolilhon. 



390. No. 5745 ^ (Voi. Vili. p. 439.) 5- Kii*. 

Io. Cahinus ad Melanchihonem. 

Hac littcrac leguiitur iu Calvini Epislolia et Rpspooaia. Ed. 3. (Haoow 

1597. 8^) p. 379 sq. epist. 203. et in ciua Opcrom Amatclodami e^' 

ionim Tomi IX. altera parie p. 97. — In anglicam lingnam traaiUUe 

inveniuiitur in Leilcrs ot JoViu C«lWviv Moux^A^WxwBk \fci% otigiaal mi»» 



Sl]PPL£MKNTA ANNI 1555. 873 

fcrlpU tod edited with hUtorical notes by Di\ Jules Bonnet. Voi. III. 

(Philadelphia 8**) p. 157 aq. — In vernaculani linguam omisso iuitio 

et fine eas vertU Paul Henry 2)ad ^tbin 3oB. 6a(t)ind Tom. III. P. II. 
p. 104. 

{Inscriptio dcesu) 

Lilerae tuae, clariasiiiie vir, non hoc soluin nomine inihi gra- 
(ae fueriint, quia niihi charuin est quicquid abs le profìojscitur: 
deinde quia ex illis inlelligo, fixum adhuc in nnimo tuo nianere 
iinorein illum, quo me ab iuilio amplexus es. Sed maxime, quod 
ilio hiculento elogio meum in expugnanda Sorvoli impiotate stu- 
liuai coiumendas: unde eliam coniicio, te siiAplici mearum ad» 
Donilionum liberiate non fuisse offeiisum. Hoc defuit, quod ple- 
tiore:( esse nplassem. Ncque tamen importunius urgeo : sed quoad 
«ce tua licei, eliam alque eliaui te rogalum velim, ul tecum de 
[uibtts scripsi, lacilus sallem expeudas. Sic enim te operam da- 
urom confido, ul de graluila piorum electiotie sincerior quam 
intehac doceiidi forma iiiter iios mutuo conveniut. IIsqI t^g o^to- 
4tTQ€Ìug pridem interior animi lui scnbus uiihi cognitus est, quem 
Aiam r.ou dissimulas in tuis lileris. Sed mihi displicel tua ista 
limia larditas, qua non tantum fovelur, sed etiam in dies augetur 
torum dementia, quos tam peluianler mere vides in tolius £c- 
lesiae peruiciem. Alque ut libi non ita facile sii tales bestias 
renare: quod tamen vanum esse arbitror, si modo auderes: scis 
imen a spc successus officia nostra minime pendere, quin prae- 
lare nos eliam in summa desperatioi.e oporteat quod Deus exigit. 
lec vero illa mibi excusalio satisfacit, malevolos, qui le oppres- 
uin cupiunl, bine captare plausibilem maleriam. Quid enim fa- 
turi sunt servi Christi, nisi spreta invidia, conlemitis sinislris 
uudoribus, poslhabilo eliam aìscriminum nielu, quaccuhque ob- 
iacula ingerii Salan, viclrice constanlia superenl? Gerle quan- 
uuìvis in le insanianl, nihil libi durius ab illis impendei, quam 
Il migrare islinc cogaris. Quod libi, meo iudicio, complures ob 
lausas sponte oplandum forel. Verum ul timenda sinl extrema 
[uaeque, libi semel slaluere necesse est, quidChristo debeas, ne 
ugenuam veritatis protessionem supprimens, ad eam opprimen- 
lam quasi lacilum patrocinium iniprobis hominibus accommodes. 
igo ut eormn tumultus compescerem, sumuìam doclrinae nostrae 
ursus brevi compendio complexus smn. Subscrips^runt omnes 
lelvetìcae Ecclesiae. Tignrini eliam mirifice probaru'it. Nunc 
adicium iuum avidissime expecto: quid etiam reliqui vestrates 
el senliant» vcl loquar.lur, scirc vchemei.ter expelo. Quod si 



874 SUPPLBHSNTA ANNI 1555. 

tumultuari non desinant, qui tam hostilitcr nos traducnnt, nos 
operam dabimus. ut noslros clamores totus mundus exaudiat. Vale 
clarissime vir, et mihi semper in primis observande. Dominus te 
Spiritu suo gubernet, praesidio tueatur, ac virtute sustineat, nos- 
que simul contineat in sancto consensu, donec in caeiesle suum 
Hegnum colligat. 3. Nonas Martii. M. D* LV. 

391. No. 5788»». (Voi. Vili. p. 486.) 21.]CaS. 

Martino Chemnitio. 

Hanc epistoiain primum edidit R. Baxmann in Ephemeridibut d^i^H^f^ 
fflr bie ^iflcrifdlK X^eoTogie anni 1861. Fase. IV. p. 622 tq. epUt. X. et 
denuo Frid. Koldewey cum annotationibns In ilsdem Epbemeridibu 
anni 1872. Fase. I. p. 10 aq. epist. 2. 

Venerando viro, erudUione et virtute praestanti^ D. Martina 
Kemnicio, docenti Evangelium in ecclesia Dei in incida 
urbe jirce Erenni ^) y fratri suo carissimo. 

S. D. Venerande vir et carissime frater. Oro Deum» con- 
ditorem generis humani , fontem sapieniìae et omnium viriutom, 
qui castitatis leges sanxit et dulcissimum foedus coniugii institail, 
ut faciat, ut coniugium tuum sit faustum et felix et fecundum. De 
pecunia, quam adhuc Sabini nomine debeo, scias me iam in aula 
accepisse, quod Sabino promissum erat. Quare vel hic numerabo, 
cui voles, vel istuc mittam per eos, per quos voles mitti; teque 
oro, ut mihi significes, quid fieri velis. Inter bonos bene agiar, 
olim dictum est'); id Deo iuvanle a nobis quoque fiet. Et vai- 
lem cito tibi satisfieri'). Bene vale. Die 21. Maii. 

Philippus. 

Salutem opto vobis omnibus, socero^) et aliis. 



392. No. 5789 ^ (Voi. VITI. p. 486.) 22.M«it 

Senatui Francofurtano. 

Hanc epistolam primum ex autographo labuiarii cifitatia cum prolegi- 
menis divulgavit Rev. Dr. theol. Georg Eduard Steits in libro no be- 
nigne milii donato: Die Melanehthons-' utté Lutherskerkergen «f 
Frankfurt am Main: Ciaus Brommen Haius, Lita^s vonBuckin§a 
Hausy Wolf Parente's Hans. {Frankfurt a. M. 1861. 4».) p.65. 



1) i. e. Bruiisvigia. 

2) Ciò. a«' olftcìis HI. e. 15, 61. 

3} Conf. quae Koldewey 1. 1. p. 17. adnotavit de hae re pecuniaria. 

4) Hermanno Jeger, Licentiato iur. , vide Koldewey 1. 1. p. 17 aq. Dota 



ANNI lft&5. S73 

Dm Srtani, Meifeii, fmHMfii òcun 9ux^amt\fitm »nb 9tiM brc loMt^n 
Mfrrii4^ Stabt %f animi, ■rinm gunftl^ra berrn. 

9»tte< Snab Mir^ feinen Sin^ebomtn fon ^fiffum Sdriftum, vnum 

tcUanb imb «af^fftldni (eljftr, luuor. Srkirf, wrìfc, fetnme, dunfli^e 

temi. e»r ertaifeitm ale énfdìébt h^éiHTfttnbì^t 9(f^entrn miifen, bai 

•ottuse «fif^t fdb Mcfe« bnbe« verfunM^t ^jtt, nemltA ba« in Mefem 

klten fmu^m alber btx mtU wl grònere »nnig frìn irnrbe, bmn juuor 

tmefm i|l, boi ober ^fei^ivol Nr attneéttge fon ^otM 3^rfu< S^rifhii 

i^ far VRb fur Mi }u «jfenoccfunj afler menfchen aul bem tobt ^wif KA 

chi nvige ffid^ bur^*! (Euange lium , vnb ni4t anbm, famfrn wiO; tviK 

on^ Nju fttn^ e^rli^ Stc^tment rrifalben, »nb imO, bai ivìr aUt dn 

ifbrr ium| felnoi {lanb, )U i^flantjung 4rìft(iéfr le^r bicnen. Difen ted^- 

notiden trot ft^ni ioIt tn Hrffr b^trubtm geit }u berfim faffcn bnb nlc^t 

«nMafen ben fir^ni bnb studijs ^ulif S^ >^un. 9^u beriét bif^r Geor- 

gius Dimpel ') , rfné armen bui ^rrl fon in ber (obU((fn €tabt granffort, 

U§ nm Swr drbarMt bifrl 3ar mit )»m(i^ fi. ^ulff getban (^ben, ««nb 

flfciuiet flàf gtt baiifbarfrìt f(bulbtj; biveil iA benn brjtnb, na<bbfm id^ j^n 

|((6rt (ab onb ^be fdne f(^Ttfftcn ^titì^tn , baran td) ein gut gcfattm (abr, 

he tf^i »al flubirt, vnb mit gottel gnab in fir<ben obcr fcbuien antere gu 

Ufctn iiii|tt4 iu gebrauAen ffin reìri, bìtt iA Swr Stbarfeiten woOcn i6n 

ni^t tinrlaffen, mib fo ti feincr Sltcrn i^:ruio^en ntd)t iji, fdb S^ater fein, 

M V^m buljf t^un, bai rbr fuiidamenta dvri^liAer Ir^r i>nb anberer not« 

tlgec ItimfkM affo lente, tai ebr nu^UA è" ^^^ ^^^^ bienen mof^e. 2)a« 

legen wìxh gott bie lobliA flabt gmnffort, 6n>r drbarfeit vnb bie @»rn 

M t«cMgfi betvaren, i»iib wiU georgius ®ott ernjlli4 fur fein i^atterlanb 

itniffen. @o Mtt icb auA fainpt divni dir<f((id>en verfamlungen, (^ott 

»otte bie (oblile jlabt granffort, Sirr 6rbarfeiten vnb bie (Sirrn atte geit 

(BeUglt^ beivaren. 2)at. 22. Wa^ 1555 

S»r (Erbarfeiten 

mttiger 
biener 

Pliilippiis MelauUion. 



3M. No. 581 1 K (Voi. Vili. p. 5(16.) 8. Jul. 

Martino Chemnitio. 

Haec epistola a Baxmanuu edita levitar in Eplieuieridibus sub do. 301. 
Indicatis anni 18(>I. Fase. IV. p. 623. episi. XI., iierumque edita a 
Koldewey In ilsdem Ephenieridibus sduì 1872. Fase. I. p. 11. epist. 3. 



1) De hoc Tiro dodo editor io prolegomeuis p. 64. plura ivfert. 



376 SUPPLfiMENTA ANNI 1555. 

Venerando virOy eruditione et virtute praeHauti, D* Martina 
KemniciOy docenti evangeìium in ecclesia Dei in inclita urbe 

Erenni^), fra tri suo carissimo» 

S. D. Venerande vii* et carissime fraier. Meminisli vetos 
illud: Inter bonos bene agier^). Fuit igitur inihi curae, ut bona 
fide tibi pecunia debita mitteretur, sicut proiniseram. Schramius') 
altulit Naoburgum unum et quinquaginta Joachimicos et narrai se 
Givi vestro, a quo tuas literas accepit, tradidisse. Te aulein 
valde oro 9 ut me cura liberes ac significes, an tibi pecunia iUt 
numerata sit. De Anlonio Medico'), rtsi ipsi migralio ad cae- 
lestem ecclesiam gralulaiida est^ ubi cernet ideam opiiicii uaturae 
in fìlio Dei, lumen dolco nos tali collega studiorum orbalos esse. 
Tuas literas exspecto. Fageilas libi mitto, in quibus attigi ven- 
turi anni significationes in Ariete. Turcica bella metuo. Naiu 
certum est Turcorum tyrannuui *) ex Asia in Europam rediisse et 
parare bellum, ut lohannis filio') Iradat pairis dilionem. Scito 
et Matthiam Lauterwall^) mortuum esse in oppido ad Carpatbnm 
Eperies. Bene vale et rescribe. Die 8. Julii. ^ 

Philippus. 
Salutem opto reverendo D. declori Ioachimo') et coiiegis. 

394. No. 5814 ^ (Voi. VIU. p. 508.) (fere med. M) 

Eidem. 

Hanc epistolam Baxmanaus 1. l p. 623 sq. epìsi. XII. et Koldewey 1. L 
p. 12. episi. 4. typia desoribendam curamnt. De tempore, quo scripU 
sit, Koldewey l. 1. p. 19. iiot. 12. haec refert: ,,^a§ biefer Srief ebenf^ 
»ie 9{r. 2. 3. 5. in bm ^ornmer 1555 deaeri, i^ nad) bem 3it(KiItt vk 
gweifel^aft. S^ag^i^^ if^ i^bcd^/ ob er ver 9{r. 3. [vide epìatolam prozime 
praecedcntem no. 393.] ober nad)^er v^efc^rtebcn ift Dffenbar ifl er Me 
Knhoort auf eine (Stniabung ^ur i^Oi^^eit. Ku^ €adpar $eucer unb 9u{ien< 
^agen xoaxtn ju ber {^oci^^eit geloben. !Da nun bie 9[iittt>ortf(^re{6fn berfeibe» 



1) Conf. supra p. 374. not. 1. et 2. 

2) Koldewey 1. 1. p. 18. not. 7. putat, hunc esse Chriatophorum Schra- 
miaBB, bibliopolam Wittebergensem. 

3) De hoc Antonio Nigro (s. Ni^rino) vide Koldewey I. I. p. 18. net. 8. 
Mortuns est Brnnsvigae d. 5. Junii 1555. 

4) Solimanus 11. 

5) lolianni Sigismundo, filio lolianuis Zapolyae, regia Haugariae, vid. 
Koldewey I. I. p. 18. noi. 9. 

0) De lioe legas, quae Koldewey I. I. p. 19. not. 10. refert. 
7) luuc imo Mu<.riiuo, lude ab a. 1553. Superiutendenti BraasvigiiCi 
vide Koldewey 1. 1. p. 19. nut. 11. 



SUPPLKMKNTA ANNI ld&5. STI 

Mtt IO. Hnb 15. 3uli Mìttn , fi) mìM^te biefer Srief Stiantinone aud^ in 
Mefe Xag^ )it «edegen fein. 9(ud bicfcm (^runte fttkt tv hìtx ìfìnttx tm 
Srtcfe t»oni 8. 3uli-'' Bazmanuns autem epistolae tantum haec ad- 
Bcrlpait: „SoT bem 19. Sug. 1555/' 

Riverendo viro, eruditione et v ir tute pra estanti , D* Martino 

Kemnicio, fratri suo carissimo, 

S. D. Reverende vir et carissime frater. Nihil cogilari aut, 

dici maius potest de coniugìi foedere, quam hunc verum amorem 

(ypum esse amoris in fìlio Dei erga naturam adsumptam et erga 

nos surculos ipsi insertos. Huius foederis cogitatioue nos censo- 

iemur. Oro antem ipsuui iìlium Dei, custodein ecclesiae suae, 

ut vos omaes prolegai et gubernel et faciat, ut coniugium tuum 

sit fausiuoi et felix. . Si poterò hiiic exspatiari, veniaiQ ad sacrum 

naptiale. Libenter eniin istiic cognatain iuain, iiliain Sabini, 

adducerem. interea initlo signifìcationein animi, fausta vobis 

optans, teque oro, ut sponsae meo nomiue hoc munus yafAijXiov 

exhibeas. De Joachimicis uno et quiiìquaginta scribe, an acce- 

peris. Nam Sciiramiub *) ait se dedisse vostro civi« Bene vale. 

Philippus. 
Socero *) et vobis omnibus salutem opto. Sabinus mittitur 
egatus ad regem Polonicum. 



^95 No. 5826 ^ (Voi. Vili. p. 520.) 19. Aug. 

Eidem. 

Haec epistola edita est a Baxmanno 1. 1. p. 624. epUt. Xlll. et a Kol- 
-dewey 1. t. p. 12 sq. eplst. 5. 

Generando viro, eruditione et vìrtute praestantiy JD. Martino 
Kemnicio, pie docenti evangeliutn Dei in ecclesia in inclyta 

urbe Brunsviga f fratri suo carissimo* 

S. D. Venerande vir et carissime frater. Hanc epistolam 
cripsi co ipso die, quo in sacro coniugali publice vota fecistis 
l sponsa libi ad aram copulata est. Quo et mea vota cum vestrìs 
oniungo et oro, ut Deus aeternus, pater domini nostri lesu 
^hristi, conditor generis humani et autor dulcissimi foederis con- 
jgum et castilatis amans, tribuat vobis coniugium felix et fau- 
lum. Saepe autem cogitans de coniugali amore, simul cogitato 
e copnlatione duamm natnrarum in fìUo Dei et de aitleitti eius 
more erga massam humani generis, quam gestat. Accessissem 

1) De hoc coof. sopra p. 376. not. 2. 

2) Vide saprà p. 37 1. not, 4. 



S78 SUPPLftMENTA ANNI IMft. 

ad vos , nisi collegae mei abessent. Meus gener *) et Anlonius * 
profecli suni ad Rhennm. Forsterns ') et Panltis ^) occupati sudi 
inspectione ecclesiarum vicinarum. Scito Sabinuin iter ingressum 
esse cum ceteris legatis ad regem Folonicuin, et recta ad ducem 
Borussìae proficiscuntur legali. Salutèm opto reverendo D. do- 
dori loachimo ') et collegis et senatori Theodorìco ') et vobis 
omnibus. Bene et feliciter vale. Die 19. Augusti. 

Philippus. 

396. No. 5829 V (Voi. Vm. p. 525.) 22. Isf. 

Henricus BuUmgerus ad Meìanchihonem. 

Haec epistola, quae ìd Kpiat. T. 2. p. 334. loculo C. Arch. RccK Tlgvriaie 
«xatat, per mattum Lodovici Lavatheri, amanueiitia Bolliogerl airipU 
est. Eam mlhi describendana dar. V. Voegelinut boBlgne ciiravil. 

Philippo Meìanchihoni Henrieuà BuUingeruB. 

S. D. Pielati tuae et humanitati coniisus, piissimo et do- 
ctissime Philippe, Domine colendissime et frater carissime, milto 
ad te hunc meum fìlium Heinrychum, et per ipsum Dominila 
nostrum te obtestor, ut velis illi esse pater, illumque in mas 
aedes, in victum et in tutelam tuam recipere. Numerabo libi, 
quod aequum fuerit et alii coaequales eius tibi appenderioL 
Praeterea me tibi tuisque obstringo et omne meum officiuoi vi- 
cissim defero. Quod si tibi omnino commodum non fuerit illui 
in aedes tuas recipere, saltem illi auxilio esse velis» consullor- 
que bonus, ut bonestum vel sanclum nanciscatur hospiiem, et ol 
tu interim eius sumas patrocinium. Nomini erit oneri, nemioi 
erit molestus, cum nomine contendet. Sibi, Deo, et literis viveL 
Te sequitur, te sibi deligit praeceptorem , et audire cupil: ego 
cupio, ut pacifice apud vos agore, et bonas pariter ac pias literts 
discere possii. Deo enim et bonis literis hunc consecravi. Deo 
et literis si hunc una mecum applicare contenderis, scia, te proe- 
mium accepturum a munìfico Domino et Deo nostro. Praeterei 
me et meos tibi tuisque prorsus devincies. De rebus omaiba 
salis diligenter scribet aliquando dilectissimus frater nosler Col- 



1) Catpar Peucer, ¥ide Kotdewey I. 1. p. 19 tq. not. IS. 

2) Aittoikiits Walther, prof, pbiloa., vide Koldowey M. p.20. aot U. 

3) De lobanne Forstero conf. Koldewey 1. 1. p. 20. not. 15. 

4) Paulut Eberua, vide Koldewey 1. 1. p. 2Ó. not. 10. 

5) De loachimo Moerlino conf. aupra p. 37#. not. 7. 

0) Theodoricua Preuaaen (?), vide Koldewey 1. 1. p. M«q» noi. 17. 



SUPPLEWNTA ÀNKI 1695. VII 

vinos, ea de causa sum brevior, sciehs, te multis esse oceupaium. 
Milto tuae pietali tres semiones Germanicos, quos hoc anno et 
pneterìto edidii et postremum maxime contro Schoenkfeldianos. 
Domious lesns servet le din incolumem anima et corpore affli- 
ctissimae suae Ecciesìae. Salutanl te fratres et symmystae. Ti- 
§uri XXII Augnasti 1555. 

Heinrychus BuUingenis, 
Tigurìnae Ecclesiae minister, tiius ex animo. 

m. No. 5829 ^ (VoL Vm. p. 525.) 23. Aug. 

Io. Calvintis ad Melanchthanem. 

Calyini Epistolae et Responta. Ed. 3. (Uanoviae 1597. 8*.) p. 394. 
epist. 210. Eius Operam Kd. Amatelodam. Tom. IX. P. II. p. 100 aq. — 
in aiiglicam lioguam tranaiata le^tur in Lettera of Joha Calvio coni» 
piled from the originai manuacripta aud editcd with hiatocical notea 
by Dr. Julea Bonnet. Voi. 111. (PMiadelphm. 8*.) p. 219 aq. — In 
lingaam vernaeulam veraa (èxlrema parte ezcepta) exhibetur a Paulo 
Henry In libro: 3>a« fkbtn 3o|. 6ah)iii« Tom. III. P. 1. p. 830. not. l., 
ubi antem prò 28. Aug. falso adtcriptna est ,,9tpt^x/* 

Calvinus Melanckthonù 

Recto quidem et prudenter admones, ornatissime vir, id sibi 
aniim nostros antagonistas proponere, ut se theatro venditent. 
[}uanquam autem sua opinio longe eos , ut spero , et credibile est, 
histrabitur: tamen ut totius mundi plausum referànt, eo nos ma- 
ore studio ad caelestem àyoìvod'ittiv ^ sub cuius oculis certamus, 
ntentos esse decet. Quid? an sacer Angelorum consessus, qui 
\i suo favore nos excitant, et viam strenue agehdi praemonstrant 
no exemplòi pigrescere vel cunctanter pedes movere slnet? Quid 
otus sanctonim patrum chorus? an nullos addet stimulos? Quid 
lorro Dei Ecclesia quae in mundo versatur? quum eam scimus 
it votis Tiobiscum pugnare, et exemplo nostro animari, an nihil 
q[iìid' nos valebunt eius suflfragia? Meum vero sit hoc theatrum, 
mìus approbalione contentus, quamvis me totus mundus exsibilet, 
mimo nunquam deficiam: tantum abest, ut ìiisulsis clamatoribus 
Dvideam, si mustacea gloriola in obscuro angulo ad breve tem- 
)iis fraantur. Quid plausibile sit mundo vel odiosum, me non 
aiet. Sed mihi nihil pluris est, quam praescriptam a magistrà 
ìormam sequi. Nec dubito quin haec ìngenuitas piis et sanis 
l^ratior tandem futura sit, quam fìexibilis et mollis docendi ratio, 
|uae inanem inetum prae se ferat. Quod te Deo et Ecclesiae de- 
lere agnoscis, obsecro te ut quamprimum solvas. Neque in liane 



I8* WPPLBMENTA AKKI 1555. 

rem insisto , quod partem iuvidiae in te exonerans » lantmidein me 
levatuin iri confidam. Quin potius, si liceat» quicquìd in te 
oneris iam incumbit, prò meo in le amore utque otoervantia« 
paratus forem in meos humeros suscipere: sed tuum est ezpen*- 
dere, ut ego monitor non accedam, nisi dubitatione pios homines 
qui le respicìunt , mature liberes , le vix . unquam solvendo fore. 
Adde etiani quod nisi serum hoc et vesperlinuui gallicinium te 
expergefaciat , pigrum merito omnes clamabunt Vale praestan- 
tissinie vir, et mihi ex animo venerande. Christus fidelis suorum 
custos libi semper adsil, le regat et tueatur, Amen. D. Caine- 
rarium, et si qui praeterea istic sunt amici, meo nomine salaUi. 
Genevae, 10. Calend« Seplembr. M. D. LV. 



398. No. 5881 K (Voi. VITI. p. 619.) 29. Nof. 

Leonhardo Tuchero. 

Uaec epistola ex autographo deacripta inveniinr in Cod.liS. 4*. (fol.41) 
Bibliotliecae Semiaarii regii tbeol. Witebergenaia, quem Re?. Yir 
Dr. Schmiederus benigae mecuin communicavit. 

X>m (£ni))e{len @rf»am ^nt toeifen ^enm Leonart Tucher, ${Iegerii il 
newen ^of)>ital, 3n ber lobi. Jteiferlidlfen BtaH Noriberg, meiiiem 

gunfligen {^erm. 

®ottcd @nab burc^ feinen Singebonten @oii S^efuM S^|him, n\m 
^eilanb )^nb tvar^afftigen ^elffer, t^nb ein ne» fribfid^ frMiA 3ar }inMi; 
Srkrer, SBeifer, gomemer, aunfliger ^err, 

ewr. erf»arleit miffen auf ^^ri^Uf^en Ser^anb, haii 05mi<^ Seil^t 
felb beebe« verfunbiftt i^ai, ne^mlid^, t>a^ in bifem letteti «(ber ber Sri! 
grdffere 3erruttun0en tnb Sn?u( fein vmht , tknn |uuor geivefen , M 
after glei^Ml ber aame^tige @on (»otM 3^efué S(ri(bt« 3N ee»ifli4 
fut )»nb ffir, Mf )u Sfifcrtoedung ader Stcnf^n au^ bem Z^, Sin (M|c 
ftirc^en, bur^d ei^angelium, )»nb nit anberfl, famien »ill, mib mìH Hfi 
Stilile Stegimmt gnebigli^ er^alten, »nb ffai babele emflli^ beuolften, bfli 
toir alle. Sin iebcr nad^f feinein Stanb, ju $0an)un(| rei|lrt £c^r bieiuB 
fonm, Z>ar)u Sr felb freffagac^ ^elffen ì»ìxt, 2)ir^lbeA.«9tl ber (Mlif|ei 
etabt 9Ionber0 »ieU ^vt> «rbeit 3n Sr^foliung ^rlfUic^er Sc^r mib gvirr 
du(^t ftefeOis ifl, ber MoOe atte^eit S. Srbarleit, i^ìtìo bie ganle etat irc 
biali^^ bewant, ì^up iux ategierung ^ulff t^un, Soi^bem nu Sta (bUx 
@iabt ben ffiolgelarten e^rli&en SRann Magìslmm Jobannem Bari, dar 
ec^uU ategicrung im ^o^pìiai beruffen fiatt, »nb Sr aM Sin ge(0rf«rr 
3m Satlerlanb m lieb^en bienen mU, t>nb Mcfem 9eri<^t ju fpì%tn le* 



I 



SUPPLKNKNTA ANNI Ift55. S81 

ba^t l|l, Utt id^, dm. CrKiifelt irofl 3(r 3^tr tafrn beuol^en fHn, »nb 

«eOc fdti Vatron )»nb Sotet fdn, IDie wetl S^r au(| tH>r bcm fiin{fti0eii 

8ei)9tidEer ncven 3ard Stari nid^t abiie^en f^an, bcmi (S^r }u ScflcUimg 

bec Simten Anaben, bie 3^m beuol^en fdn, no^ fo lan^ »er)ie(fn mu^, 

Utt ^, (L ettofdt tPoOm biefe« Scr)U0d ^albm ®ebii(t ^ben, »nb 

MOen 3N Snto^ in Setra^tung fdner guten Sitten i^nb gutcn ®cf(^t(r« 

lUIMt 0»^ be9 Stnem (Srbatn 9labt i»&ttevli(^e gfirberung t^n, ba« Me 

Sfttet^tung audli 0t^cfrrt «erbe, 34| (ofe au^ Dur(^ @otte« dnab, bifet 

llagister Johannes iverbe mit ber 8cit bem Satterlanb 3n Aird^enbien^en 

R«4 Ktt^ti^ bieneii, tkx aOmed^tlge @ett, ber genrffU^ 3N ^i^ ^^0^ 

YÌT(^ 3w menfd^H^ 9ef^(ei^t famlet, burd^ gunngclium , t^nb nit an« 

^, «otte Me tobttd^ Ctabt floriberg »nb (t. erbarfeit t»nb Me ewren 

Aflejdt gneMgli^ be«anm mtb regirn. Datnm 29 !Ro)»embri«, Anno 1555. 

e«r erbarfeit 

ivtfliget 

Diener 
Phiiippus Melanlhon. 



399. No. 5904 ^ (Voi. Vili. p. 648.) (anno 1555.) 

(ludicium.) 

£x apographo, qnod Rev. Snpenntfindenii Fulda debeo, 

Philip* Melanikon et Georgims JUaiof ad quaeslionem Domini 

M. Christoph. Fiacheri de ordimatione, et vino residuo in 

calice post administrmtionem coenae dominicae» 

In Pomcrania de publico ritu ordinalioniì» , sicut apud nos 
servatur, magna coulentio orla esl. Frederus scripsil: Imposi- 
iionem manunm in sacerdoiio Levitìco necessariam faisse, ntinc 
esse adiaphoron, et omitlendam, ne conlìrmenlur Adiaphoristae. 
Alii sentiunt: Vocaiionem, Examen, publicationem approbationis, 
et prece* ionem, res necessarias, et non omittendas esse. Illud 
veram esse: quod hic ipse geslùs ìnipositionis manunm sii res 
non necessaria, sicut olim in eo ritu hic geslus fuit: Lihrum 
Evangelii ìmponere capiti eius, qui ordinabutur. Sed astutia non 
est approbanda^ quod hoc practextu totus mos examinis, et appro- 
bationìs, et precationis tollilur, quia hic gestus non sit necessarins, 
ut si quis loUeret toluni ministerium Evangelii, quia non sit ne- 
cessaria observatio certi diei.. Discernenda sunt ea, quae sunt 
necessaria et iuris divini, et relinenda sunt : Ut, vocatip, examen, 
publicalio ap|>f obalionis , precatio» Et sit candor in talibus dispu- 
tationibus iudicandis. Edeniur acta synodi Pomeraniae. 



ANNO 1556. 

400. No.59l8k. (Voi. Vili. p. 669.) 25^ 

Gasparo a Nydhruck. 

Hacc epistola exhibctur a Joscpho Climel in bocce libro: Die BtMir 
sckriften der h. k. HofbibfMhek in Wien. (2 Bde. IWcti IMO. 
1811. 8*.) Tom. II. p. 295. epitt. 6. 



I8t SUPPLEMEMTA ANNI 1556. 

Nunc de ina quaeaiione responde». Cuna iUi, qui nuDC snot 
in ministerio , siini vocali, et iudicio vocantiiim approbaii, etiam- 
hi non accessit publicus rìtus ordinatiònis» 8Ì sani idonei » b. e. 
si recto docente valet eomm ministerium , et non sani cogéndi 
ad recipiendum publicum ritum ordinationis » ne adducontur eccle- 
siae in dubilationem de eoruin tninisterio. Tu modo consideres, 
qui sint idonei, h. e. qui recie doceant, et non vivant in mani- 
festa turpitudine. Illos vero, qui non reete docent, et quonuB 
mores sunt turpes, necessarium est rendoveri a ministerio propler 
hanc ipsam causam, quia non recto docent et turpiter vivuoL 
Sed cum ecclesiae vestrae iam babeant inspeclionem, deinceps 
nullus admittatur sino examine et publica approbatione. Et haoc 
fieri decet usitalo ritu, qui etiam fuit usitatus apostolis, ut dein- 
ceps voleri ecclesiae, imo credo usitatum fui^se inde usqne a 
primis putribus. Et bic ritus sino superstilione servari potest. 

De alia quaesiione. Nihil dubito asseverare: Nihil habere j 
rationem sacramenti extra usum institutum. Nec Eccius Katispome 
contradicere potuit. Ideo vinum, quod superest, posset Iradiaedi- 
tuo ad domeslicum usura, sicut oiim exislimo panes et vinum co- 
piose ad aram apposita esse. Sed quia non multum vini post 
communicalionem in ecclesiis superesse solet, minus offeiisioiiis 
est, si delur iis, qui iam in Gommunicatione fueruut, sicut apud 
nos Ut; 

Ubi non satis fuit in calicò: An sint iteranda verba colise- 
cratìonis? Si stétil cantharus cum vino in altari, non est ne- 
cesse repeli verba consecralionis, quia intentio direcla est ad lo- 
tum usum. Si autem aliunde afferretur vinum, vellem repeti lo- 
tam narralionem Cbrìsli: postquam coenayit, accepto calice, cum 
gratias egisset etc. Et repelitio non est prioris eonseCralioiiis 
improbatio. Nam certe assidue baec verba sumentibus cogilaudi 
sunt, ideo mihi non dispiicel tota repetitio, eliamsi vinum ìb 
cantharo appositum fuit. ludicentur baec pie et sine cupidilale 
conlendendi et cavillandi. Anno 1555. 



SUPPLEMSNTÀ Alim IMtt. 

(Imerifiio deeH*) 

S. D. Clarìssinie et Integerrime Donfiine. Et debeo et habeo 
n gratiam, qued et benevolentiam ci^ me Tuam non sinis 
tingui et saepe eam literis declaras. Ego quia tabellarios ad 
eertos, aon saepe habeo, scrìbo rarius. Sed inemoriam vir- 
lis taae et amorem erga te meum, nalla temporum dinlurnitas, 
t foitonae matatìo extinguet. Seinper enim viiitis diligitur. 
itto tibi exigmm libellum, qui et studia nostra^ et voluntatem 
ga Ecclesiara ostendit. Ac Dei benefteio mediocris esit Eccle- 
iinim in bis irieinis regionibus tranquillitas et studia doctririaruiki 
vìcinis Acadeoiiis mediocria sunt, qnae ut Filius Dei Xó/oc 
tiernus Patria gubemet et adversus Turciam tyrannidem et con- 
I alionim barbarorum farores protegat , loto pectore euro oro. 
dia profecto Ecclesia Dei non senralur huuianis praesidiis, elsi 
eiis praeeipit imperiis , ut eam regant , sicut scriptum est : Keges 
unt Nutritores lui. Bene vale. Vir oplime. Die Conversionis 
lali U56. 



11. No. M46^ (YoL Vili. p. ((94.) 13.Mart. 

Henricus BuUingerus ad Melanchthonem^ 

Haee epistola mvenitar in Eplst. T. 2. p. 330a. loculo C, ia Arch, Eecl. 
Tigor. ex copia per Lud. Lavaterum» Bullingeri amanaeniem. Apo- 
grapbon Clar. V. Voegelino debeo. 

arissimo Viro^ D. Philippo Meianchthoni , in celebri Saj^anmm 
àola Vuitenherga pie et JidelUer pias et bonus literas docenti. 
Domino honorando et fratri colendissimo suo. 

S. D. Amantissimta et gratiàsiraas mibi literas tuas, do- 
^oie et piissimo Philippe, Domine colendissime, et frater 
norande atque carissime, accepi , et ago maximas tuae huma- 
Aiì gratìas prò illa tua in me benevolentia. ' Scripsit praeterea 

me filius meus, qimm amanter exceperis, quam paterne tue- 
is , et ipsi consulas in omnibus. Quo nomine . iterum gratias 
i ago, oroque, ut illum decere, admonere et tueri pergas. 
ficiam, ne in ingratum eontuleris beneficium. Non aliud in vo- 

est, quam ut hic filius meus pius et doctus aliquando ad me 
leat, ut patriae prodesse, et Deo in verilate servire possit. 
ìo ergo et patriae quoque nostrae inservieris, si ipsum dili- 
nter institueris. Doleo, ni Pater, recruduisse pugnam Sacra- 
intariam. Coacti sumus vel inviti quorundam acerbis respon- 
re libellia. Exemplum meae apologiae ad te mitto, carissime 



884 supplkmrntà^anni im6. 

frater. Pugno qiiidem, sed ita ìiileriiu, ut ofTeraiu pacein, quaui 
uialieimis omnes quain belluin. Vera dico corain Domino. Si 
quid igilur poles, poles aiUem pluriiiiuin, iuaoi interpone autori- 
tatem ac coinpesce furoies quorundam. Si aliter fieri non potest, 
quin scL'ibere velini, omitlant convitia et criminaliones , et agaiit 
rationibus pus ac inodestis et perspìcuis scripturis. Satius multo 
esset, si inutuuni loleraremus, utcunque per omnia convenire non 
daretur. Noxiuui est Schisma fratriim. Confirmantur hoc com- 
muneis hostes nostri et offenduntur graviier infinniores. Nos qui- 
dem, licet inviti pugnemus, tamen causam iustam deserere non 
possùmus. Natura abhorreo a conteutionibus, pietas interim iubet 
tueri locum in acie dalum a Domino. Tuam ergo» oro» autori- 
tatem interponas, piissime Philippe. Videa nos non impia aol 
absurda decere. Exhibebit tibi praeterea fìliiis meus summam re- 
ligionis verae scriplam a me Germanico. Complexus sum in hae 
omnia dogmata vel potissima fìdei nostrae. Nonputo, velie, vel 
ulios pios et modestos viros illum meum laborem improbaturos. 
Si vero vel tibi , vel aliis piis aliquid displiceal in illis , obsecro, 
ut Uberrime iudicetis. Libenler euim piorum iudicia de ineii 
lucubrationibus audio, ut admonitus deinceps sim prudentior. 
Fralres et Syinmystae mei salutant te omnés, et benedictioneiD 
imprecantur a Domino. Ama nos frater, lui certe amaittissiinos. 
Filium meum rursus ut tuum luae. piotati commendo.' Vale aeler- 
num. liguri XIll Martii 1556. Laclius le salutai. 

Sullingerns tuus. 

402. No. 5947 \ (Voi. Vili. p. 695.) 16. M«t 

lohanni Hokelbusch. 

Hanc epUlolam e Professoris Van de Velde Apparata MclaDchihoBiuf 
primum edidii Aug. Schelcr in Nauiuanni Serapeo anni 1867. No. d 
p. 114. episi. 15. 

'^iìi crnoe^en unt gefivengen 3o^and ^ofdbuf^, ntein^in gunfii(en 

lùnf^ftcn. 

&tiM gnab bnx^ fciiien dngefrorncu fon 3^trum C^riflum> unfca 
^Uan( unt tvar^fftigen f^tìfftv guDor. @m)»c^er gf|lrenger junt^. 0(v 
<tnd^i<{0te gefed k^on ^er^berg ifl nidS^t ivitcruinb an^er gefomfn. Danut 
iéi ein atìhexti an9efpro(^en M c^tìvirbtgen ^enn 3uflt SRenii fon, Ji^ 
t^eum, htx Me funffHgè mod^e t^o^rn tvirt. (ir i^ efnd frommrn Ntnl 
fon, unb ifl )9ol gelart unb ju^ti^. ^ott betmic euer txnttft unb ^ 
eucren. Dalum 16. Martii 1556. 



8UPPLSMSNTÀ ANNI 1556. 985 

L No.595B^ (Vol-Vm. p.699.) 24.Mart 

Martino Chemnitio. 

Hanc epistolam et Bubaequentem edideruut Bazmann in Ephemeridibns : 
Seitf^rift fÙt bie ^iflorif^e tMo(|ie anni 1801. Fase. IV. p. 024 sq. 
epist XIV. et XV. et Koldewey in iUdem Ephemeridibaa anni 1872. 
Faso. I. p. 18 tq. epiat. 0. et 7. 

werendo viro 9 emditione et virtute praestatUty D. Martino 
lemnieiOy docenti evangelium in ecclesia Dei in inclyta 
urie Brunsviffa, fratri swo carissimo, 

S. D. Reverende vir et carissime fra ter. Scripsit ad me 
:ens vir doctus ex carcere liaec verba: Tà ovxa XaXia^ oìSsv o 
6^. Vox angeli mihi audita est. Brevi ruinam videbis regni 
ntificii. Etsi hic de praesentibus rebus vaticinatur» tamen, 
deeunque sunt haec praesagia, novos molus signifìcant. Oro 
item filium Dei, dominum nostrum lesum, ut ecclesiam suam 
rvet, quae variis modis periclitalur. Nos quoque malore studio 
nlunctionem nostram tueamur et bona ingenia foveamus. Com- 
tri autem huius Zachariae Becmanni mores honestos et pios 
se, et Latine et Graece erudite scribit, et ecclésiae doctrinam 
ìat et recto dlscit. Cum autem ecclesia vostra sumptus ei prae- 
eril liberalitate publica hoc biennio, reverenter orat adiici rur- 
s bienni!' sumptus. Spero eum vobis usui futurum esse , prae- 
rtim cum ad eruditionem adiungat slngulari cura modestiam* 
laeso » ut eum adiuves apud eos , qui praesunt. De cometa *) 
lini te mihi scribere vestras observationes, prò quibus et no- 
-as mittam. Fingi enim curabinuis. Bene et feliciter vale. Die 
. Martii, quo filius Dei ante anuos 1522') in agone suo prò 
bis precationem ardentissimam [fecit], quam assidue in arcano 
nsilio aeterni patris repetit. 

Philippus. 

Mitto pagellas et peto, ut interdum ad nos scribas, nec sìnas 
exstingui in animo tuo memoriam meae amicitiae. 



4. No. 5904 k. (Voi. Vra. p. 733.) 16. Aprii. 

Eidem. 

Vide prolegomeni praecedentis epistolae. 



1) De lioc cometa vid. Koldewey 1.1. p. 21. not. 19. 

2) H. I. annum 15d6. indigitari ostt- ndit Koldewey I. I. p. 21. not. 20. 

tavrlMi* ■•iMMiMh. 25 



\ 



388 SUPPLEMSNTA ANNI IftCHL 

Reverendo virOy eruditione et virtute prmeHantt, 11. Martino 

Kemnicio, docenti evangelinm in ecclesia Dei in incida 

Mtrbe BrynsvigOy fratri suo carissimo. 

S. D. Reverende vìr et carissime frater. Quid potest dulcins 
esse collaiione iudicionim de doctrinis, de dictis divinis et de 
iiìirandis operibus in natura. Quare delectati snmus ofiicio tuo, 
quod pagellaui de cometa misisLi, tibique gratiam habemus. Cura- 
bit edi picluram meus gener, cuius exempla vobis miilemus. Le- 
gimus ante Hussitica bella cometam in Libra accensum esse, quo 
in loco et hic cometa, qui adhuc ardet , accensus est, et simile 
iter fuisse. Precamur autem fìlium Dei, ut mitiget poenas et ser- 
vet ac gubernet eoclesiae suae reliquias. Nunc et hoc officium a 
vobis peto, ut medicus Doctor Gervasius significet nobis iudiciajn 
suum de fonte vobis vicino , cuius scaturigo scribilur esse ìv jj 
toxQt}' Scis fuisse fontem ad Cyrenen, nocte calidissimum, inter 
din gelidissimum. Celebratur a PiRdaro et aliis multis scriplorìbuSi 
ao nomen urbi a fonte factum est Kyr urbs, Eni fons. Sed vesler 
fons multo dignior est, qui celebretur. Quare te valde oro, ut 
descriptiones petas a medicis.') Salutem vobis omnibus opto. 
Uene vale. Die 16. Aprilis. quo adhuc ardentem cometam vidi 
ante duas horas, qui iam ab Andromedae humero descendit prò* 
Vnus eoliplicam. 

Philippus. 



40 j. No, MST^ ^Vol. vm. p. 756.1 19.MiiL 

Georgia a Phiumit^ 

llauo epÌ5tMA*Ji-. e Pr-L^-' Sfori» Va:: òf V^lùe Appinta MeUDchthooiiM 
l^rìuiiuu Ji\uU-i\l* A:u:. SsiÌLelir ::: Nirixinnì S^npea «aaì 1807. No. 8i 

\Dem eMeii« ernveiìeti un^ ^teSitR^fR (enn OtfTjem GMen 19cr bei 

"^Uur.i^ xcetnem j;Hiiftijien ^m. 

S. U. Sae^o vìlì e.Xkei'er.tis mobilitate, sapientia et virtute» 
patvÌN lui ^eiLuoLies ce ret"ibtica coarìio, i:^ «^uibus multa de ìis 
ivbUN ^^uac pvvstea avTv.ìder.iri';. viticittàba';r:r; ;::ae. si vìxisset pater, 
ipxUiN wMisi'.iis aU«^u;i e\ parte lui^i^d^.a e<seoL Sed postqiitiB 
buoc ^u* uccu!otv.".*.. ak^tio>ca'tiiis et *:an>;i> ^H>e[ianim et Dei boni- 



SUPPLBMBNTA ANNI 15M. S87 

lem, qui poenas miligavit. Verissime enioi hoc dicinius: mise- 
cordiae Domini est quod non consumpti snmus. Cum aniem pa- 
is erga me bencivolentia eximia fuerit, facerem iniuste si non 
Bnerarer universam familiam singulari studio. Oplarim etiam 
osse me offieiis maioribus declarare meam erga vos et vestros 
»?erentiam. Geneses mitto et oro Deum naturae conditorem, ut 
OS et vestros servet incolumes et gubernet. Magis nunc consulo» 
l in bac tenera aetate filii valetudioeni recte regatis, ut vires 
onfirmentur. Mittam epitaphium patris. Nunc mitto exemplum 
ommentarii de Epistola ad Romanos. Bene et foeliciler valete. 
Ke 19. Maii 1556. 

Philippus Melanthon. 



M6. No. 6010 \ (Voi. Vm. p. 778.) ( fere 4 — 7. Jan.) 

(ludicium de colloquio.) 

Hoe Melauchthonit iadiciam cum prolegomenis Seidemannus primum edidit 
in NIedneri Ephemeridibus 3^{lf<^^ift fù^ ^^< (i^orifd^e ideologie anni 
1800. Fase. 1. p. 120 — 135. No. V. In Prolegomenon exirema parte de 
tempore et loco, qao scriptum sit, haec refert: ,,)Dad nad^^e|feiU> miU 

gc^Kiftc ^kbeafem miti ^ in Un Za%tn vom 4. bié 7. 3ttni in IDreében 
niebergff^ricben fein, ))iettei4t ben S^eitag ober Sonnabenb 5. ober 6. 3uni 
1556. 3u oerglei^en i^ bad 93ebenfett SKeUnt^ond ))om 9laHonaU donciii^ 
[Corpus Ref. Vili, 778.] , m^té d(e{(^}eitig ^u fein fd^eint.'' 

Som Colloquio, t)nb me Me forma be9 colloquii 

anjuflellen. 

Sktoeil iu Sugdburg Anno 1555 ber frieb dfo gemad^t, ha^ ^lei^* 
^ bff i^erflbi^ung foli gearbeitet tt>erben, burd^ ein General Concilium, 
Ì9 National , i»ber huxd) ein colloquium , 3^ ^i^ f^ag ob }u loittigen 
h, bod Me \ad^ 3in Cenerai ober 9latipnat concilio ge^anbelt wirben, 
^ in einent freuntli^fm Colloquio, 

SntiooTt, Z)a« 3<niierlid^ Sribentifd^ concilium, ha^ ber ^tpfdid^t 
Htf Sin (leneral Concilium nennet, i^ ein fUr ejempel mib Stegel UHia 
tSet^fUi^eii general concilien finb, i^nb tva^ fie \pxtd^m i^nb becenttren, 

Offmtfi^ ift, bad )u Sribent ber greffer tei! ber ftic^ter (db t>n%t» 
tu, im^(H<i^ leut geioefen {inb, bad aud^ ber Sarbind Polus nidftt f^ai 
itaf 4^ei6en Mllen 

Snb finb ber me^rer teil decreta i9on ^reiti^en fa($en bifer 3eit^ )um 
U wM ^pl^ìpxtìf «nb gi»dffei(iaPeen loorten toerblenbet, v^m tt\V W^^:«!u 



388 SUPPL£M£NTA ANNI 1556. 

a^ falf^, ai$ ha flc bm axiiUt fe^en ber menf^ foli aaejeit 3n itoAfA 
hUìhtn, oh t^x ju gotte^ ^naben fe^ ì^nb aQe^ircn baruff au^ Ecclesiaste 
Nemo sci! an odio vel amore dìgnus sit, 

Iteis ha ^e bie Icfii t)on ber poeiiitentia fletlen, f)>red^en fie bU (tv 
itlnn^ ber funben fe^ Don ®ott gebotten Item bie canonica satisfactio Me 
Dott lugen i% fe^nottig Item fie ferben bie 3nbu(dmtien 3tem fie be^ettign 
bie offentlid^ abgottere^, bie anbetung bed ))inbgetragen brott^ 7C, 

®o i^att au(^ baffelbi^ goncilium ben |ferm Srentium ni^it (firn 
tùòUtn, 

3u bem aHen ^aben hit ))erfonen bed Concili] t^einen artifel burffei 
fd^Iieffen one bed 93a)?^ betDiaigung bem fie ade artifel juuor ^aben mufNi 
ju fenben, S^e fie and lì6^t geben ftnb; 

@o tvurbe auc^ Sin folc^ general Concilimn niemanb voces ded- 
sivas laffen, benn adeln ben 95e^)|lU(^en Sifc^offen te. 

@o nu ein fo((^ general Concilium mxhm foltt, tfl offentH^ M 
tt)ir red^t t^un, fo voix fol^cd Concilium, bad part^eifc^, »nb offentli^ tnfere 
miberfa^er ftnb ni^t {u ri^ter ober^enbler. annemen, 

))nb ifl ba))on t^nfer notturfft 3nn bed SHeic^é rabt, fo ballon gcnM 
n)irb dn)U}eigen, ))nb offentlic^ ju ^rotepiren, bad n)ir ein fo((|f concilina 
recufiren, ha^ aud) ^tìoi^iià) max fe^, ha^ ed ju (Sinifeitt nit MenH^ 
fein wùrbe, 

SSettter oom National Concilio ifi bifed )u bebenfen, 0d «ntrbe ber 
fflopfl ani} 3tn National Concilio ber ^o^e^ ^rejlbent fein, wib wmtai 
bie Sifc^off aQein moUen voces decisiuas ^aben, )>nb lourben bo(|f one M 
Sa^fid bewiUigung nid^tò wittigen ober reformiren, 

. Z)a)u ifi offentH^ bod toeni^ S^if^off 3n £eutf4ilanb gefort {inb 

Item bad fie ni(^t gelarte gottfur^tlge leut be^ ^^ f^ahtn, fonben 
wurben monc^ mh t^eologen ))on Louen vnb Sotten forbente bie ni^t ondi 
bifer fa(!^ f^einen i^erflanb ^aben, fonbern aué} blut^unb flnb, Mh iifllbt3l 
nlebertanb, frome ^rifllid^e menfc^en i^erbrennen »nb funfl ermorten 

^mìi benn ein natìonal concilium auc^ ^art^eif^l »nb offintfli^t 
wiberfad^er finb, ifi fold^ed national concilium aui^ ni(^t olf Sti^ter Ar 
^enbler ju leiben 

S3nb fo concilia general ober national ttioa^ ma^fen »iib deoeniini 
nmrben, toolben fie, ol^ autoritale concilij ^^re a^gottere^ wib S^fw* 
beftettigen, wetd^ed aHed nur ju gr5fcr t^nrug ^x\a(!^ geben n>urbe 

ttu$ bifem allem ì>oi^tt, ha^ atfcin bifer n>eg furjune^en neaifl^ ^ 
fruntli(^ CoUoquium, barinn ))on aHen artifeCn ber fionfefton, orMH 
»nb fruntlic^ gerebt wurbe, burd; vorfienbigc t)nb SJrlic^c uteniicr, 3» M" 
fein @ttlt^er 15oli^er furften beibed tettò, bie al^ $re{ibeni«n, «mioHg r 
{ent abf(^nitten, i^nh felb bie war^eit Hebten onb eotte^ (E^, i9iib geaH» 



SUPPLEMENTA ANNI 1556. 899 

liniTfU gfm furbem wolben, »nb a\$ totUd^ic Jurflen, gotte* e^r l^oi^cr 
i^ten, bcnn M ftalfcr« obcr fontgé gunfl »nb ^^ren cigncn flUu^im, 

flber »on fol^cm Colloquio ijl bicfc* ju bebcnfen 

SrflH^ bte 9if(^off werben f^dn Colloqiiiiim willigen one beé Sa^flé 
benrfntflung^ riet wcrrfger rocrben tic ettt)a« gnbem onc Sc^jllfé^c autorlt&t, 
Su wlrt berSo^p gewlfttd^ f^ctn Colloqnium julajfen, au(^ f^cin Snbcrunfl 
ma<^cn toffen, wlrt ^c^ felncm gfgcnflnn blcibcn, mann fott fold^c fad^en an 
tu (Sondila gclangcn laffen, tolrt bifc« gjempel nic^t wollen clnrelifm laffen, 
U^ blc NatioTics fiir ^^ fclb ctttoaé f(^ltcffen 2C. 

So nu ble Se^fiUc^en f^ein Colloquiuni ^alben trotlen, ))nb ))n* ba* 
general coucilium jjnb imtional tontdbli^ \% raag man bic fac^en ®ott 
fceue^Icn, »nb fo wlr felb In »nfern fir^cn Dlciffig »nb dntre^tlg jlnb^ Ijl 
(efiti baé n)lr nld^t flt(fn)er! mitt anbem ntac^cn, benn [oleine ^anblungen finh 
fajrll^/ »ic »lr offt erfal^ren ^abcn. So l|l bicfc melt J)ott betrug«, »ntrcn> 
Mib calumnlen. 

Kuc^ fo e* an t)n§ nlc^t inangett Dnb n)tr berdt jlnb mt ^er^ll^ gern 
Àolben 3n alien fa(^en gruntllc^en beri^t tl^un, Dnb (le k)nd nlc^t ^5ren tooU 
Icn, {Inb n>lr entf^ulblgt, mì> foUen )t)tr boc^ aden Diete t^un, ha^ ble an« 
brm )»nf ^oren Dnb betlAt mirben/ 

So pnb »nfer [(^rifften am lag, t>nb wirbcn fur »nb fur blfe ^cnbel 
bun^ flottejt gnab beutll* crflcrt, hai xoix entfc^ulblgt finb, fo flc ble Icl^r 
ni^t adttcn, nlc^t lefen, nlc^t ^5ren n)oQen k. 

So aber ein Colloquium mlt ben Sepfillc^cn ìoerbcn foli 31^ ^(>4 
nottig hai lolr }uuor t>nter on§ fdb, @ln c^rl^llc^e Smtre^tlfelt 3n ber 
[t^t, »nb gin ^rljìllt^e fruntf^afft §aben, 

Snb btfed Colloquium mlt ben Se))pUd(^en ivlrbe ober toerbe nià^t, fo 
[ft bennoct^ ber toardafftlgen ganjen d^riftcn^elt notturft, hai wir bebenfen, 
IVO bic war^iafftlQe flrc^e fe^, »nb voa^ jlc fc^, »nb hai jle alfo mit gin* 
tre^^ttfeit ber le^r ì^ffgerl^t k)nb er^alten lolrbe, hai fte ju gotte* g^re 
|iDif<!^en alien t)er]9olgern, ma^omctiflcn, Sc^jtUc^cn, ^nabaptiflen, t>nb attera 
[t)f freuelen lanbleuffern, feruetlften Dnb anhcm, fte^e al$ gin fd^dne Sto^ 
)ìa»if(^en bomen, »nb erfant «erbe, hai »erflenbige Icut nterfen hai man 3n 
Mfcm eintgen tdl, blc re^^ne war^elt wh gott fud^en foli 

9taéf fold^cr glnlfdt fcufften »nb fe^nen flci^ alle gottford^tlgc 3tt alien 
lonben, Hel fromcr furflen tnb anbre, 

Dffentll^ Ift hai mai^omctl|len, 8cpflll(^e, tlnaba^jtijlen, lanbicuffer, Scr* 
uetiften k. nld^t (Sotte* Ìix6^ ftnb, mh ijt gen>lfll^ n>at hai in ))nferm teli 
Me Darfiaftige @otte* flr^ Ifl, badnn foli bnb mu^ glntre(!^tl!elt ber le^r 
3m funbommt fe^n^ hai Ifl in arttfein hti glawbcn* »nb bnterf^leb ber 
abflotterc^ imb re^ten anruffung, obgld^ ^nglelAdt 3n ceremonlen 31^^ »nb 



8M SUPPLSMENTÀ ANNI 15M. 

3n k)ielen ^é^tùad^tìì, w'b etllid^e ))n9edTunte opiniones 3n kmnoHgni 
fa^fen biei^en, 

2)enno^ muff} 3n Fundauienlo Siniteit fein, wh haUì^ follie tugent, 
bad man Me @fntleit ni^t }enei{fi t)on tDegen )>ngld<l^dt ber Ceremonien, 
ober tìttìà)tx fwadffett, benn tt)it ffaib alle arme @Ienbe menf^en, ^nh T^imnm 
niii^t ade fd^ff ein !o))fF fein, @iner ì^aì ^o^ern i^er^anb benn ber anber, 
bnb i{t getter drnfKidjf gcbot bad tt)lr mtt einanber gebult ^ben tu gemeiiur 
befjerung, 

2>tt)eil benn gemif U^ kvar ifi, bad 3n t)nferm teil. Me »ati(|aP0e nn)e 
getter ifl, finb n>ir fd^ulbig }u Sinifeit ))nter m9 ju arbeiten 

Snb fo Me $ref!benten t)nb ideologi {ufamen f^omen, tmtrbe twH( 
fein, ba« mir Srflfi^ (Stnifeit t^nb fruntf^afft t^nter m^ ma^ien i^nb bar* 
na^ bebe^ien h)te ber ^roceff} mii ben Se^flH(^en folte ge^alben loerben 

SSiewoI nu tìttté)t mefir fad^en erregt finb, fo ifi bo(^ ber Streit de 
coena Domini bie groffifi ì^neinifeit, mt> toerben on jweiffel Me frenblM 
leut 3n Steten, galli, Itali ì>nb Angli begem bad man fle fibre 

Item ob fie ^Uìéf nic^t baju f^omen »urben, i{l benno4 i^^^^ ^^ 
tt)ir }6n9 erReren ob »tr bie be^flHd^e meinung :^afben ober nl^ft (olben, mi 
6acrament. fe^ mt mie baoon )u reben, bama^ werben tììHi) ^eitm de 
Necessitate Stoica, Itein oon Ofianbri Streit, de lustitia Essentialii 
Item ))on Frederi ^reit, oh bie offentlic^ ceremonia ordinatiouis )tt ei* 
l^alben fe^, Item t^on ben Adiaphoris, Item de Inuocatione Mediatorìs, 
Item ))on ben Cahuimiis M Galli )u SRegendburg, ber fc^reibi Me rnifeni 
^aben Me le^r de Poenitentìa corrumpirt vnb fagt bod|^ ntd^t, boriili 
ober 3n wetd^en ^uncten, Item de absolutione priuata, Item )9on bd 
propositionibus Bona opera sunt necessaria, Item bona opera subì 
necessaria ad salutem )9nb were feer gut bai xoìx 3n ben ^o^n ortiMi 
ioni bevlifen gle(d^Iautenber SHeben 3m pxtH^m, ®^reiben, 3n fir^en imi 
®<^nlen, )^nb 3h ben Dniuerflteten, 

Son fold^en fa^en )u reben 3fl ^o(^ nbttig, mb f^ann ni(^t wol 0i 
foTé^e nuj^Ild^e i^nb fribli^e Dnterrebe ^nìtt )»n^ gebafben merben, »o nW 
ettli^e lobHd^e c^ri^iclie furfien ptx\en\ì^ imbt ettli^e 9lebtt babe^ finb, 

Som Colloquio mtt ben 9e^pé^en« 

So nu Sinhre^ftiteit vnter Mi gemad^t to)irt vnb bie i»ntenebc alt 
ben Se^filid^en anjufa^en 3ji erflHc^ ju bebenfen ba« man i»on artifeln {f 
artitein laut ber Sonfeffion ^nrocebir, 3tem hai man ni^t anbre frembe fo^m 
mb newe disputationes einfufiren ia% 

Mt> ber anfang toerbe »on )>n$ ober )9on 9)e)^ftli(^n gemac^t fo «uf<> *'< 
bo^ (Er^Hc^ )»rfa(^ anjeigen, warum mir tte befc^ulbigen, }$nh boA fie f4«i^ 
$aben om Schismate mt nid^i mix, benn na(^bem «ir ertont, hai w^tt 



SUPPLKBUINTA ANNI 15M. S91 

lefir bie «ar^eit ift, finb »ir f(^u(Mg gettefen. Me morfieit nt^t gu ))er))ot« 
gen K. loie ^efdl^riebcn ifi, mer gotteé leflerung tebet toiber ben ^ei(gen geift, 
Mefelbifle funb »irt ni(^t verge^en, k^nb ijl in bifer oorrebe angu}dgen n>el<^e9 
bie recate fir^c fe^, »nb i^ }u er^elen mi^t 3tt$umb be)^ ben Se|>fUi(^en 
fhib, mib emadli bon ber »er09ly)une gu reben, boé fie ju ben 3rt]^umben, 
gratofamfeit ))ben bnb nié^ì bfffidren, mit morben^ t^erbtennen, bnb bergleid^en 
mittxt)f. 

2>aruff toerben bie 3)e^flUd^en 3$r antwortt t^un, mt> Don ben 3r« 
tffumben ju teben brfa^^ fleben, Dnb Sin Slnfang maéem 

SSo nu bie 9e|){il^en ))ff bifem ie^igen 9lei(^itag iuSRegend* 
butg') bad Coiloquiuiu loiQigen, ip ju reben, Don ben |)refibcnten, t^eo» 
(ogi0 beibet fetten» Don {eit Dnb {lati bed Colloquii« 

Scr bc^ ben Sep^Ucben ju ^rcjibentcn ju Dermogen f^onnen loir nod^ 
niAt a^ten, abet ju Derfud^en i^, ob Srier, ^er^og Albert Don Satem Dnb 
ber ^er^og Don 3un^ baju ju Dermogen loeren, Diedeic^t xoìxt bet ^urfur^ 
)u Sranbenburg ftc^ Djf bifem tei( ju ^reftbentcn gebrau(^en tafen 

Dtf Dnfer feiten, c^urfurflcn pfd^ Dnb @a^fcn, obet Don toegin bed 
c^urfur^en pfal^grauen, {^er^og Solfgang ^er^og }uSaiern, 2)er g^urfurfl 
ju 6a^fen, 3t(in ber 3ungen ^er^ogen )U €K)d(ifen Siner^ 3tem 9Xarg« 
grane l^and, 3tem ^er^og }u SSBirteberg, 3tem ber Sanbgraff ju ^effen, 

Dnb foUben gleic^tooi ant^omen a0er bifer fnr^cn Dnb @tebt ber Son« 
felfion Dermanten fumcme prcbicantcn obcr t^eologcn ^uf ber $fd^, ^er« 
9ictt9 @toU )9rebigcr Dnb legent )u ^eibclberg, Dnb ^le^anber, ^uf bed 
C^urfurfien }U €a^fcn lanbcn ^llcsanber ^eftu^^ Dnb Z)aniel') ^pa^or ju 
Drefben, llu^ ber 3ungen ^er^ogen {u ®a(!^fen lanb Z)octor @ne))piu^ Dnb 
3uPu9 9Rentu^r Sud bed (S^urfurflcn ju Sranbenburg lanb 2)octor Muscu- 
lus, 9uf SRarggrauen ^anfen lanb Z)octor $etrud $retoriud pafior ju £5^ 
nigdbcrg, Kuf 97(arggraff ®eorg gricbri^^ lanb @eorgiu^ ^arg, Ku$ ber 
9Wi 3weibrud, Summanud '), ^ug SBirteberg, 3o$anned 33rentiud Dnb 
Doctor 3Acobud ^emlin, 9u§ $e{fen ^^^erìud Dnb flbam obcr $ifloriu^, 
Sufi $ommern 3acobud 9lungiud Dnb Z)octor 3)lageviu^, ^ufi SXcdPclburg, 

Dauib (E^^treud Dnb Stlcntannué ^eé:^ufiu^, ^u^ ^olflein , Don 

aWanffclt, erafmu^ ©arceriu^*)» 

Don ©tebten, ^rcbicantcn ju S^ioribcrg, ju 5lugéiburg, Shn, ©trafiburg, 
granffort, SWeibburg, SrunfiDtg, 8ubc(f^ Hamburg, Srcmcn, 



1) Haec comitia Ratisboncnsia medio Julio u. I55d. inccpta suni ; couf. 
SeidejnaDni prolegomcna 1. 1. p. 120. 

2) Daniel Grcyser, vide Scidemanni annotut. 8. 1. 1. p. 134. 

3) Galmannus. 

4) la aatographo h. 1. legitur: ^ardriud. 



392 SUPPLEMENTA ANNI 1556. 

Mefe aOe folfen fid; t>ff iebm ortifel l^nteneben wUx flé^, )»iib ba« Sed^f 
aìx^ ìff^mn obet je^en gewc(t wurbeti, n>e(^e (Sin glei^e weinung aUeieit ben 
Se^fUi^en folten futtragen, a(^ nemll^ ber |)fal|;if(!^ 3tem 2)anict^ 2)o(t9r 
@ne)))), SrentUtd, ber ^effif^ $)^periud, SK. Sra^mud @arceriu0, ber $e< 
mirf$ 3acobu« 9tungiu$, au$ Srunftoig 2)octor 9R5rlinO )^nb ettli^ anf 
anbent Stebten, auf 9remen, Dottor 9Ubertud 

SBad nu vff ieben artitel i^erabfd^iebet murbe, ha^ foli 3n f^rìfft ge« 
faffet n^erben, ba« e« ema^ ble ))refibenten on aUt Slei^éflenb i»ff einen 
9le{(!^fta0 bringen f^onten, mì> ifi niAt nottig, san^e disputaiiones jn 
f<^retben, »te §u 2Bomi« gef^el^en ifl, ■ 

De loco et tempore ifl m^ ber ^jrcfibcnten gclegenl^ett )u bebenfen, : 
©0 Srier ì>nh 3uU^ ^nrejibettten fetn ttjurben, were bie Stabt SBorm« t\U ^ 
lei^t bequem, bie aué} ben ó^ux onb furfien bifer lonb bequem toere. 



407. No. 6011 *. (Voi. Vili. p. 779.) 14. Jwl 

Gasparo a JVydhruck. 

Haoc epistolam Chmel exhibet in eodem libro» qaem sapra p.382. té 
no. 400 recensui, Tom. li. p. 233 sq. epist. 3. 

Philippus Meìanthon ad Gasp, a Njfdhruck. 

S. D. Ciarissime et Integerrime vir. Plurimum omnino rcferl, 
habere consiliomm rectorem, ul scis ìllud avv te ivo ègxofAimf, 
Etsi ii^itur non scribam, cum esses Belgici itineris comes, tameu 
hanc brevissimam epistolam subilo dedi viro illustri Excellenli 
Nobilitate et virtule Andrae Ungnaden, ut si ad Te veniret, le al- 
loqueretur. Hortatus sum, ul tuam amicitiam expetat et tecnin 
familiariter loqualur av^fiovX^ ^Ibqov. Ideo le oro, ut eum com- 
plectaris et consiliis, ubi poteris, iuves. Oro autem filium Dei 
Dominum nostrum lesum Christum Xoyov xuì bIxóvu dlóiov yrargiCf 
magni consilii Angeliim, ul Te et omnes invocantes ipsum regat 
el protegat. Bene vale, die 14. lunìi 1556. Lipsiae subito. 



408. No. 6017*. (Voi. Vili. p. 785.) 18. Jw. 

lohanni Alberto^ Duci Megaloburgenai. 

Haec epistola e Professoris Van de Velde Apparalu Melanchthoniano fH- 
mum edita est ab Aug. Scheler in Naumanui Serapeo anni 1867. No. 7. 
p.08. epist. 2. 

1) loacbimns Morlinas. 



SUPPLEMENTA ANNI 1556. 393 

Ittusirissimo principi et domino^ domino lohanni Alberto^ dnci 

Megalburgensi y principi vetnstae gentis Heneiae Sueriniy 
dotmino Rosiochiae, Stargardiae^ eie. donano suo clemenUssimo. 

Scio Celsitudinem veslrain suo gravissimo iudìcio et doctri- 
nanim studia libenter excilare et eruditis opein ferre, tamen et 
debeo et habeo C. V. gratiam quod scripsit, etiam propler 
meas literas maiore studio Tilemanum et viriim et artifìcem 
dìgnum laude ornatum esse. Nunc etsi scio has inlerpellationes 
debere verecundas esse, tamen de Adamo Sibero qui libros carmi- 
nam C. V. mittit, cur scribam intelliget C. V., cum aliquid borum 
carminum legerit. Non dubito Celsitudini vestrae et suavitatem 
venae et elegantiom ac delectum rerum voluptati fore. Existimo 
notum osse autorem viro clarissimo Mylio. Diu noster hic Siberus 
utiliter docuit. Et studia moribus honestis ornai. Est et voluntas 
eius laudanda, quod eam sciat venam Dei donum esse, celebrat 
praecipue Deum et Dei dona, bonos principes. Scit autem velus 
illud*) C. V. : TifA^ tè rà ngay/Aata ngétrcova*) noisi. Talium 
scriptorum studia incitanda sunt sapientum principum et testimo- 
niis et muniiìceutia. Quare Celsitudini vestrae hunc Adamum re- 
verenter commendo. An viderit Celsitudo vostra veleris sicli fif;u- 
ram dubitalMim. Ideo mitlo siclum iusti ponderis videlicet jbtqÌ'' 
òga^pov et habentem inscriptionem et symbola quibus illa sapiens 
aetas delectata est. Virga Abaron doctrinam signifìcat, calix lliu- 
ris veram invocationem. Ulroque igilur symbolo significatuni est 
in uno hoc pòpulo veri dei sacerdolium, veram doclrisiam et ve- 
raoi invocationem esse et has summas res a guberniUoribus lueii- 
das esse et venerandas ab omnibus. Haec cum faciat Celsitudo 
vestra, sperabam etiam graliorem liunr nummum Tore et eius con- 
sideralio mullis dictis in hisloria lucem adfert. 

Milto Celsitudini vestrae pagellas ex quibus cognoscet nobis 
inferri nova bella de invocatione Medialoris. Magna contenlione 
pugnat.*) Pragae cynicus, cuius nomen est Canusius, [dicit] filium 
Dei non invocandum esse ut Mediatorcm, cum tamen Cyprianus 
dicut: Interpello te, fili dei, ut prò me apud patrem interpelles; 
sed de hac controversia editurus sum, ipso filio dei invocante, re- 
futaiionem cynici deliramenti. Oro autem filium dei dominunì no- 
strum Ih'^sum Christum crucifixum prò lìobis et resuscitatum , cu- 



1) Bionis Idyll. XVI, 2. 

2} xgfiFffopà] sic Bion i. 1. ; in Serapeo h. I. falso legitiir ^QètoaToya, 

3) pagnat.] legendmn caie Tidetnr: pugnatur. 



SUPPLEMENTI ANNI 1556. 

stodem ecclesiae suae, ut CelsiUidinem vesUaiu sorvel et ^ubernet. 
Die 18. iunìi 1556. 

Celsitudini veslrae addictus 

Philippus Melanthon. 

Nota. Siclus est nomen ponderis et monetae. Pondus est 
quatuor drachmamm. Moneta fuit argentea jsTQcltQaxiAog* Exodi 
30 praecipitiir, ut quotannis singuli nati annos viginti penderent 
tabernaculo dìmidium sicli. Inde est disputatio in Evangelio, an 
Romanis danda sint òidQaxfia quae lex attribuerat tempio. Symbo- 
lum est in uno latere Virga Aharon quae signifìcat legem seu 
doctrinam. Et ibi sunt verba inscripta Sancta lenisalein. In altero 
latere est Symbolum Calix thuris, qui signifìcat oblationem, id est 
veram Invocationem. Inscriptio est Sicliis Israel. 



409. No. 6022 \ (Voi. Vni. p. 789.) 30. Jon. 

Gttsparo Peucero, 

Haec epistola legitur apud Chmel in libro sapra p. 382 sub no. 400. Ito- 
dato Tom. II. p. 233. epist. i, 

Philipp. Melanthon ad Gasparum Peucerum* 

S. D. Carissime fili. Si Caspar a Nydbruck ad vos intra triduum 
venerit,dicas, ut recla ad nos Lipsiani accedat, meque in aedibusCa- 
merarii quaerat,ubi etiam si interero examini, tamen indicari ei pò- 
terit, ubi quaerendus sim. Si veniel die lovis, islic me expectet 
Nam hoc triduo, Deo iuvante, duas operas absolvemus. Mitto vo- 
bis nuces Myristicas, uti iussistis. Deus vos et nos protegat. I>. 
Wolfgangus ustabat haec scribenti et flagitat liuim promissuui neq* 
<n7^ecoc> idem flagitabat fìlius Ioachimus. Nam pater Cygneam prò- 
fectus est. Eius redilus V die expeclatur. Bene vale. Pridic 
Calendas lulii Zinstag 1556. 



410. No. 6024*. (Voi. Vili. p. 790.) 4. Jul- 

Maximiliano Aemiliano, Regi Boiemiae. 

Haec epistola a Chmelio e Cod. MS. 10364. Fol.22. cxhibetur 1. I. Toii.H- 
p. 235 sq. epist. 7. 

Inclito et Serenissimo Principi ac JDomimo JD* 



SUPPLRUBNTA AI9N1 1666. 8tS 

uiemylimno Regi Boiemiae uérchiduci Austriae et Domino 

suo Clementissimo» 

Philippue Melanthon. 

S. D. Inclyie et Serenìssime Rex, Domine Clementissime. Mi- 
rabiliter et colligit et servat Filius Dei Dominus noster iesus 
Cbristus Ecclesiam aeternam inter imperia horribiliter tumultijiantia, 
in hac vita. Et interdum addit Ecclesiae salutares Reges et Frin- 
cìpes, ut propagatio doctrinae magis fieri possit. Tales fueniul 
David, Salomon, losaphat , Ezehias, losias, Cyrus , Conslantinus» 
Theodosius et alii quidam. Huic coetui, qui et Deo carus est in 
tota aeternitate» et salutaris fuit Ecclesiae, ut et Regiam M. Ve- 
stram adiungat Filius Dei, tote eum pectore oro. Sic in Psalmo 
concionatur Deus Regibus : „Et nunc Reges intelligite. Aperite 
portas Principes vestras/' Omnino iam opus est Europae Domino.^ 
qui in tantis tenebris Pontifìcum, de Ecclesiae salute cogitet, et 
multorum mentes intuentur. Oro autem ipsum Filium Dei Domi- 
Dum nostiiim lesum Christum crucifìxum prò nobis, et resuscitatum 
Custodem Ecclesiae suae, ut M. V. semper gubernet, et protegat, 
et {aciat, ut M. V. sit organum salutare universae Ecclesiae ad 
posieritatem. Idem veris gemitibus et precibus potere multos pios 
homines non dubito. Bene et felictter valeat Celsitfido Vostra. 
Die 4. lulii 1556. 



411. No. 6055 ^ (Voi. Vili. p. 826.) 24. Aug. 

Corniti N. 

HaiuB epiitoiae apogr^phon a Gonrado Ulmero ex autographo Melanchtho- 
nU faciam et fere decimo anno posi auctoris mortem literia ad Bul- 
lingerum miBsis insertum est. Has Conradi literas, quae in CoUectione 
Simleriana Tigurina (S. Mac. 88.) asservantur, mihi describeudas Clar. 
VoegelinuB benigne curavit. 

Epistola Conradi Ulmeri Schaph. ad BuUingerum. 

Venerande in Christo pater. 

Cogitanti mihi de Colloquio Theologorum instiluto, forte in- 
cidit Rpistola D. Philippi Melanthonis piae memoriae, praeeepto- 
ris mei, ante decennium ad comiteni mihi noiissìmum scriplu, in 
qua haud obscure suam de Gucharistia senteniiam et de colloquio 
spem explicat. Eam tihi, sicut ex autographo descrìpsi, iu prae- 
sentia mitlo. Verba sunt: 



3N ' SUPPLBHBNTA Km\ 1556. 

Illuslri Domino N. Sapienlia et virliUe praestaniì, Domino 
suo reverenler colendo. 

S. D. lllustris Domine N. Non, si tantum fundere lacrymarum 
possem, quantum aut Albis noster aut Rhenus undarum voluil, ex- 
hauriri mcus dolor posset, quem circumfero annos plus viginli, 
praecipue propter unam controversìam, cùius impeditur explicatio, 
non propter obscurìtatém, sed proptér alias caussas. Ceterae con- 
troversiae ita diiudicatae sunt, ut quaerentes veritatem, nibii am- 
bigant. Nec obscura est sententia veteris Ecclesiae in illa contro- 
versia, de qua inter se adhuc dìmicant nostri. Quare scripsi Illu- 
stri viro, Domino Laskì, sperare me, Principés convocaturos esse 
conventum docentium. Id si non fiet, tamen privato officio con- 
venire debere multarum Ecclesiarum Doctores, ut moestissimae 
Ecclesiae Dei vulnera, quantum possunt, sanare studeant. De his 
ipsis rebus spero me vobiscum coram còllocuturum esse. Bene 
et feliciter valete. Die Bartholoniaei 1556. 

Pbilippns Melantbon. 



412. No. 6064 ^ (Voi. Vili. p. 835.) 1. 8ept 

Maith. Flacius lUyricus ad Melanchthonem. 

Haec epistola, de qua dÌBserunt Christ. Àag. Salig in libro Scll{lailbi{( 
J&iflorie ber 5lugfpurdtf(§en Sonfe§lon. P. HI. p. 226 sq., G. J. Planck in 
1. &t^^i^tt ber @ntfte^un{), ber SSerànberun^^en unb ber ISilbun^ unfcred pro' 
tef}antifd^en i^e^rbegrip. Tom. VI. p. 90 sqq., et Guil. Preger in I. 9Xat« 
if)\a9 ^(aciud SQl^rieud unb feine 3^^^- l'om. II. p. 24 sq., nondnm ediu 
est, conf. Planck 1. 1. p. 40. noi. 34. : • „^n t>om 1. Btpt batirte 93TÌ(f 
Ift no4 ni(^t gebru^t/ ahtx ^alig/ ber i6n unter ben ^ften biefer Sergle^éi 
ftanbfunQen in ber SSoffenbuttUfc^en SBibliotBef fanb^ ^at efnèn ^n^vt^ ge^ 
c^tbtn." Saligius 1. l. p. 226. not. i. haecce adnotavit: ^Epistola Flacii 
ad Phil. Melanelithoncm missa d. l. Sept. 1556. per qnendam Scholaiti* 
cnm Voi. MSto 64. 11. Extr. f. 133. incipit: Cogitanti raihi de impe- 
dimentis cet.*^ Portasse continget mihi, ut hanc ineditam epistolam in 
Appendice huius libri edam. — Melanchtbonis epistola, qua illi à, 
5. Sept. respondit, exhibetur in Corp. Ref. Voi. Vili. p. 839 sqq. 



413. No. 6074*. (VoL Vili. p. 848.) ll.Sepi 

Io. Calvmus ad Melanchtkonem. 

Hanc epistolam ex antographo, quod in Collectionc epistòlarntn Lande»- 
hutiana invenitnr, primum edidit Dav. Sclinìs in lllgénii Ef^bemeriéibBi: 



SUPPL^MENTA ANNI 1S66. 8S7 

Zeitschrift fùr die hùtorische Theologie anni 1882. Fase. II. 
p. 224 — 229. — In anglicani linguum translata logitur in lietters of Joiin 
Calvin compiled from the originai manuscripta and edited with histori- 
cai notes by t)r. Jules Bonnet. Voi. ITI. p. 293 sq. — Media eius para 

(Duni hio snm qnibus cordi est ecclesiae tranquillitas.) germanice 

. versa affcrtur a Paolo Henry in libro : !Dtd Min 'Solanti €oIt>ind M 
grogen dtefonuatord.. Tom. III. P. II. p. 106. 

Clarissa et reverendo viro, D. Philippo Melancihoni, fido eecle^ 
8iae doctori, et amico apprime honorando. 

S. Huc me Iraxenint dissidia, quibus ecelesiolam linguae 
nostrae, quae hic est, iam loto fere biennio laceravit Salan : ut 
iam iiltiiniiin fere discrimen instaret, nisi quam citissiine allatuni 
esset remedium. Ex quo urbem sum ingressus, nulla respirandi 
data est liberlas. Quasi vero parum mìbi esset in hac re negotii, 
insanus quidam Velsius*), ad quem bis scripsìsti^ no vis tricis 
nos implicuit. Sed eius importunitati tantum biduum dedimus : in 
sedandis illis discordiis, quae diuturnilate temporìs altas radices 
egerunt, assidue adhuc distringor. Itaque brévitati lìteramm igno- 
sces, quia, dum ad coenam venìrem, rnihi dictum est, cras mane 
nunlium discedere. Quamquam de petenda venia minus labore, 
quod ex silentio tuo collido, non adeo abs te meas literas expeli. 
Et tamen ita persuasus sum non modo de tua aequitale, sed de 
amore erga me vero . . {ac ?) sincero, ut offìcium meum libi in 
hac parte iucundum esse nen dubilem. Dum hic sum, ex quibus- 
dam tuis ad ainicos iileris inteliexi, quantopere te excruciet im- 
manis isLorum ferocia, qui non sine exillali ecclesiae iactura rixis 
et contentionibus pascunlur. Quumvis autem quidam te privatim 
exerceant, tameif prò tua pietale commuuibus malìs te gravius af- 
fici et diutius torqueri arbilror. Ergo nediutius tanta intemperies 
impune grasselur, remedium, quod tibi piacere gaudeo, mature ad- 
hibendum erit. Ac vobis convenlus eo magis expetendus est, quo 
pertiuacius eum repudiant, imo quo furiosius ab eo abhorrent. 
Principum quidem partes erant, illos pertrahere, quia s ponte nun- 
quam descendent. . Sed dum principes aliìs forte rebus nimis oc- 
cupati cunctantur, alios eliam forte invidiae melus retardat, bene 
tu et prudenler privalis consiliis instituendum esse colloquium 
censes: modo cordale, quod scribis, exequamuv. Ncque vero ex- 
peclaudimi est, dum multi se adiungant: sed, ubi signum oslenderis, 



1) De huc fusto Velsio vide Saligli librniu sapra p. 396 ad no. 412. lau- 
daiani Tom. IL p. 1110 sqq. not. x. 



398 8UPPLEMENTA ANNI 1556. 

convenient, quibus cordi est ecclesiae tranquillitas» Utinam ad 
Patailnuin venisses, quem bonis sanìsque consìliis iniiio regi, ma- 
gnopere interruit. Ac si qua se offerat occasio, praestat sero quain 
Qunquam. Quidquid tamen statueris, rogo te et obtestor, ut me 
quain primum certiorem facias. Vale, praestantiss. vir et mihi 
semper ex animo venerande. Dominus te semper virtute sua sus- 
iineat, spiritu gubernet, praesidio tueatur. Saluta amicos, si qui 
istbic sunt. 

Francofurti, 17. Septembris 1556. 

loannes Calvinus tuus. 



I 



414. NO.6074K (Voi. Vili. p. 848.) 18. Sqrt 

loannes a Lasco ad Melanchthonem. 

Ex Epittolis ad Camerarios MSc. in Bibliotheca GÌ. Meisterì Pastoni lai- 
oae. Apographon' Ciar. Viro Voegelioo debeo. — Haec epistola io Col* 
lectione epistolarum loaonis a Lasco, quam CU Gerdesius in Scrinio 
Antiquario edidit, desideratur. 

(Inscriptio deesU) 

S. In communi nostro dolore satius fere putarem, Vir sanctis- 
sime, si nostra vulnera placide et amanter conlractemus, qiiam 
permittamus callum illis nostro silentio obduci: quod difficiliorem 
folle postea reddat illonim curationem. Etsi autem dolorem augeal 
fere quaecunque tandem vulnerum contrectatio : praestat tamen illa 
curari, et contrectationis dolorem perferre, quam pus in illis alere. 
NihiI dubito libi dolere banc Ecclesianim dissociationem, mi Phi- 
lippe (cui enim bone non doleat?), sed quid prodest doluisse, nisi 
quaeramus remedia? Quare gaudeo abs te proponi remedìum: et 
te testari, quod (etiamsi alii cessent) tuo tu hac in parte officio 
deesse (?) nobis. Assentior autemt ibi, nullum esse posse aptius re^ 
medium malo buie, quam moderatum aliquod piorum ac doctomm 
bominum colloquium. Nani de communibus Synodis (ut nunc sunt 
tempora) cum Nazianzeno piane sentio. Idem sentit et Calvinus, 
qui bic iam nobis adest, suoque se officio defuiurum hic non esse 
pollicetur. Nec sunt defuturi plures huicnegotio, si modo procedei. 
Sed tuum erit, illud promovere. Hoc est, de loto et tempore col- 
loquii babendi statuere. Nostri quidem optarent, id hic haberì 
posse propter Helveticas, et illis adiunctas Ecclesias: quibus alibi 
vix tuta essent itinera, bue vero commodius pertrahi posseot. Sed 



80PPLBMENTA ÀKKI VM. 

et locuoi et tempus tibi staiuendum permittimns. Hessiim nihìl 
dubito approbalifnim esse nostrum hoc consilìum, et plerosque 
alìos nobis hic «vìcinos Coniites, quorum non postremus est Er- 
iMiccensis Georgius: qui mihi iuas ad se literas transmìsit, et ego 
Ili meas vicissim. Palalinus Elector^ Vir alioquin bonus, nobis prò- 
)emodum abreptus est ab iis, qui tò navntxov slvai tò ircSf/Mt acer- 
ime propugnant. Quod ad me atlinel, oplarim accelerari posse 
3ollpqmum, priusquam me in Patriam conferam. Multum enim 
ia res Patriae quoque meae prodesse posset. Et posteaquam nun- 
ias meus nondum rediit, vereor ne hanc hiemem adhuc hic hae- 
'ere cogar. Vale, et oro, ut me de tuo animo facias primo quo- 
lae tempore certiorem. 

Dominus det nobis Spiritum resipiscentiae (qua parte pecea- 
nu8,) et imperliate), ut pariter omnes errata nostra agnoscamus, 
'Orrigique palianìui*. Dootrinae dissidìa, per eius gratiam, com- 
)onamus omnia, et abalienatos aliorum ab aliis animos amice con- 
nliemus. Utque per nos hic omnes aliud non quaeratur, quam 
gloria Dei, Regni Cliristi in eius Ecclesia propagatio , et incre- 
Denta mutuae inter nos dilectionis ac caritatis Christianae. Amen. 

Baptim Francofurti d. XVIIl. Sept. 1556. 

I. a Lasco 
manu propria. 



115. No. 6086\ (Voi. Vili. p. 861.) l.Oct 

Thomas Blaurerus ad Melanchthonem. 

Baec epistola, quam Blaurerus ad Melanchthonem per Onophrium Hurnsiom 
misii, invenitnr in Mscr. Vul. Vili. p. 251a. Tabularli Hottingeri Biblio- 
theoae Carul., in Epist. Mscr. Voi. Vili. p. 103. Bibliothecae Sangal- 
lenais Givicae per amanneoHem scripta. Kiiis apograplion Clar. Voege- 
linus benigne ad me misit. 

Thomas Blaurerus D. Ph. Meianciihonù 

S. Nunquam non versatur niilii in oculìs vel candor ille in 
le tuus olim oborius iuventuti meae, vel iliud venerandum nomen 
'bilippi nostri, quod gerebanius in labiis commune sodalitio li- 
brario eius aetalis, cuius ine recordatio etiam nunc obleclat et 
enescentem iam reficit. Et haec quidem memoria repetens ori- 
inem crebro solicital anim^m renovare consuetudinem meam ad 
^ aliquid subinde scribendi, ne vel oblitus videar tuorum in me 



1) imperila t,] in autogr. iegiiur: pars: 



4Q0 SUPPLfiMENTA ANNI IS66. 

loDgi temporis beneficiorum, vel memor etiam cum ulla aDÌnii of- 
feusione, quae enim nuper ad to scribebam foi:la$se non consen- 
tanea vestrae Scholae , in Ecclesiarum publicam tranquiUitatemy 
non ut essent adversa Ubi, subiuonebam. Ausus eliam sum poe- 
malibus meis teslari el declarare velì^ meuin io te studiuuii quasi 
id esset of&cioli aliquid, cum giatias agere debeaut Musac, si a 
doctis vel leganlur. Velini igitur laie quid esse Literas meas, quae 
ad le dantur; nain legi illas abs te volo, ut honori dacaot,^ uec 
imporlunius exigunt responsum; iuaseQim tametsi avidissime iaoi 
diu expecto non tamen provoco ad certamen, sed ut amicas no- 
strique vicissim memores desidero. Portasse exilii istius volai)- 
tarli mei locum ignoras, qui situs est in Tigurinorum agro soli- 
tarius propemodum, et commodus privato iam mihi agriculturae 
et Sacris Literis dedito, ibique meditor de pace et concordia Ele- 
clorum Dei, quae si vita supei*stite absolvantur, sic edami si tibi 
ceterisque luminibus non displicuerint. Tuis autem Literis si me 
ut olim fueris dignatus, ad Builingerum illas dabis, quem visi 
interdum, Virum dextrum et valde studìosum tui, cui si multi ex 
praeclaris essent similes, nulla gravis simuUas esset in Cbristi 
candidatìs, qui nunc mutuo zelo se rodunt capituni doctrinae pie- 
tatìs summam posthabentes elementariìs superstitionibus suis ad- 
modum adversis Christi et Mosaicae primori tabulae. Quorum in- 
eptam vehementiam eliam nunc te per servatorem communem, Phi- 
lippe, rogo, ut mitiges apud eos, qui te venerantur et colunl 
Venit mihi nuper in manus Elegidion tuum, quo me olim iubebas 
memorem tui inspeclo pinace, quem dabas, commendare Philippaui 
divinae Chrisli piotati. Id quo studio fecerim et pergam facere 
opto, ut seiitias, meque mutuis votis ut apud eundem insinues. 
Vale mi observande et dulcis amico. Datum in fundo meo secus 
patrìam urbem, unde exbausta vindemia revertar ad meos. Ca' 
lendis Octobris 1556. 

Te saluto Ambrosi! fratris nomine, Christum praedicantis apod 
Biennam, quam Bielam vocant. 

Thomas Blaurerus tuus. 



416. No. 6087 k. (Voi. Vili. p. 866.) 5. W 

Francisco Dryandro. 

Ex Io. Fechiii Historiae ecclesiasiicae Seovli XVI. Soppleaiento {fnàt»- 
furti et Spirae 1684. 4®.), ubi io Epistolarum theologicanim Farteli' 
(ab a. 1550. usque ad a. 1660.) p. 59 sq. no. XL. haeo epistola iegitir. 




SUPPLSMRNTA ANNI lft56. 4tl 



^tro i^fmo^ D^Framn'Mc^ O^ymndrQ, JR^iri suo carissimo, 

jiugustae vel uirgetUoratim 

S. D. Carissime Frater. Meministi dulcissimam vocem: Cir- 
ivallat Angelus Domini timentes eum. Hic Angelus Filius ipse 

aetemi Patris, et te et tuain domeslicam Ecclesiam proteget, 
leiùt hactenus. Saepe aspiciens meas parvas fiUolas, et gra- 
am filiam, cogito, ut vagantibus in ludaea petulantissimis mi« 
bus, Syriacis, Aegyptiis, Arabicis, Farthicis, tamen Deus texit 
riam, sororem eius, et multas forma, sapientia, virtute praestan* 
» cum praeaidia humana nulla haberent ; ita et nuno Ecclesiae 
iqui^.in.his nostris exiliis et miseriis custodiri» cum quidem 

turbulentis temporibus tueri nos leges politicae non possint 
BIS literas avide èxpjecto et flagito. Post Baltici Gorgiae àffiX^ 
09 xml ao^iciofAavéOiv nunc senex Italus, Stancarus, novos tu- 
iltus excilat. Contenditi. Cbristum tantum humana natura Media* 
em esse, xaì i^fii àXiag zévàg uov^oh>yiaq, Heri de ipso ad 
actorem Marchicum scripsimus. Sed me ab bis rìxis brevi mors 
erabit. Prius tamen colloqui tecmn cupio. Et non despero col- 
luium. Nunc retineor novi belli Saxonici initio» quod adhuc est 
voiuLxia, Sed metuo maiores motus. Comes Mansfeldensìs, Al* 
rti filius, indixit bellum Episcopo Magdeburgensi. Bene vale et 
scribe. Die 5. Octobris, Anno 1556. 

Pbilippus. 



IT. Ko. 6099 \ (VoL VIIL p. 876.) 18. Oct 

Martino Schellingio, Martini filio. 

In Codice MS. Blbliothecae Seminarli regii theologici Witebergensis eon- 
Uneior (fol.22a — 27k) no. 3. Index epistolarunà Melanchtlioois variis Ubris 
insertarum. In hoc, fol. 24a no. XI. epist. 101. memoratur bieca liber: 
Mari. Schellingii parentìs de praesentia corporis et sanguinis diritti in 
eacharistia Insthntionam libri III. Wittebergae 1576. 8<^, in qno pi. B. 
fol. 1. 2. legitnr baeo Melanchthonis epistola ad Msrt. ScheUIngium M. 
aiiam Wttt. die Lviqae 1556. data, incipiens a verbia: „Sl exiat&mabis, 
fratri dandaB*'. dune librum uondum in veni. 



18. Ko. 611 P.. (Voi. Vm. p. 894.) 1. Not. 

Henricus Buììingerua ad Melanchthonem. 

Haee epistola invenitnr in Epist. T. 2. p. 335. loculo C. in Tabulano Eccle- 
siae Tigurini^e ex copia per Ludovicum Lfivaterum anàaouenaem Bollin 
gerì. Apographon Clar. Voegelino. debeo. 



8UPPLEMBNTA ANNI l&M. 

^d nHippum Melmnckih&nem» 

S. D. Reverende vìr et colende carissimeque frater Gratis- 
sifnae mihi fiierunl lUerae tnae'); cuin quod ex animo te diligam 
et magni te merito faciam, et ea de causa non possint non caris- 
sima mihi esse tua omnia, tum quod iiitelligo» quantopere diligas 
filium meom Heinrychum, quem modis omnibus iuvare satagas*). 
Fraedicant hoc sane de tua humanilate filii mei ad me literae: 
praedicat id ipsum pienissime egregìus iuvenis magister Colliniu. 
Proinde gratias, quas possum maximas tuae pietati ago, et cmn 
tantum beneficium rependere non possim, Deum Patrem omnium 
honorum reniuneratorem ex animo oro, ut tibi et familiae tate 
benedicat. Si quid tamen mea mediocrilas unquam mereri poterit, 
et me ipsum et omnia mea libi et tuis offero. Ac tuam pietaten 
obsecro, ut digneris porro filii mei pater esse ipsumque ftdeliter 
instituere, ut non tam doctus, quam integris moribus et modesti» 
aliquando in patriam redeat. Cum autem intelligam, illi gradno 
non posse obtingere (quod et te suspicari video) absque molestlis 
et cahimniis mulloruni, malo illum sine gradu doctum, tuo impri- 
mis aliorumque doctorum viroruin testimoniis oniatum, ad nos re- 
dire. Tanti hoc fecero, quanti totius Scholae (licet hanc magni 
faciam) testìmonium. Froinde vix credas, quantum in animo meo 
dolorem lui moerores exciturint, ex quorundam male gratonun 
pravis concepii') studiis. Dominus compescat bellaces illas men- 
tes, prohibealque, ne in senio eiiciarìs in exilium, satius tamen 
fuerit elìci in exilium, quam tantilium cedere veritatem Chrisli 
adulteranlibus. Moses, insignìs Dei servus, potius elegit luullis 
affici simul cum populo Dei, quam temporaiib peecati commodis 
frui, maiores arbitralus divitias, probrum Christi, quam Aegyptie- 
rum thesauros. Ac scimus in exiliis, nec Mosi, nec Falriarchis, 
nec Frophetis, nec ipsi Domino nostro detuisse quicquam. KibiI 
et ego optarem magis, quam videro te, et colloqui iecum suavi* 
ter« Dominum lesum Cluistum oro, ut» quod salubre est 8uaeE^ 
clesiae, fiat. — Damnamus hic m«dis omnibus Cynici iliiiw Fn* 
gensis^), falso lesuitae dicli, dogma impiissimum, Christum lesno 
nunc non esse intercessorem in coelis. Credimus, et mordicus r^ 
tinemus, quod nos, hac in re, dilectus Domino Apostolus loaoM 



1) Has lilefas d. 16. Sept. data» vide in Corp. Ref. Voi. VIIT. p. 817 H- 

2) salagaa] sic prò: satagls? 

8) concepii] sic scripei ; apographon mendose : coneeptla» 
4) Simlerus adnolavit : Canìsii. 



SUPPLKMKNTA àNNl 16S6. MS 

docuit -in sua canonica prima» capite secundo. Neque aspernando 
arbitramur, quae S. Aurelius Augustinus in ea verji^ scripsit. Pla- 
eeut denique, et probamuSf quae tu ex Scripturis, ex Gypriano et 
Eusebio consignasti in chartam, prò qua tibi inaximas ago gratias. 
Oremus sedulo Dominum, ut is pacificare et conservare dignetur 
EeelesiaiD, quam suo sanguine redemit, et sibi ceu peculium con- 
fiecravit Commendat se tibi clarìssiinus vir D. Petrus Martyr tui 
anianlisaioius. Salutat te D. Laelius, cuìus parens hac aeslate naor- 
bni8 est. Salutant te amicissime D» Tbeodorus Bibliander, tres 
niei generi, ZwingUus, Lavatherus et Simlerus, Gualtherus item 
iffinis, D. Collinus senior et reliqui fratres et Symmystae. Ardet 
Italia bellis a Fontifice excitatis. His se implicat Rex Galliarum. 
Distracta est tota Italia factionibus, ut magnae bine sint calamita- 
tes metuendae. Dominus lesus proturbet tandem truculentam hanc 
bestiam e sede peslilentiae, et coUigat dispersas suas oviculas. 
Vile aetemum» vir reverende, et frater carissime. Dominus bene- 
dicat tibi, et familiae tuae. 

Tiguri prima Novembris 1556. 

BuUingerus tuus ex 
animo totus. 



41». No^em*. (Voi. Vili. p. 921.) die brumae. 

Ioanhi Gudeno. 

Hanc Melanchthonis epigtolam primum editam in J. D. Ko ehi eri Ubro: 
Sfe Befotiberm Setbienfle ^nn ^rifltf^^ Mi ^teiiiNrd (i^Httegm 1743. 
4*) p. 14. denuo Fri 4. Koldewey recudendam curayit in Ephemeri- 
dibna deitf<(rift fur Me (iflorifd^e X^eotogie anni 1872. Fase. IV. no.XlII. 
p. 54t— 545. addita • lengiore anaotatione, in qua de Job. Gndeno et 
Clirlalopharo a Steinberg disaerit. 

ReveremdQ viro, eruditione et virtute pracstanti D. lohanni 
Gmdemu, docenti Evangeìium in inclyta urbe Brunsviga, 

fratri suo colendo* 

S. D. Reverende vir el carissime frater. Ut vestra inter- 
Hretatio*) quam primum prelis nostrorum commendetur, non solum 
'Obis* sed molto magis ipsis typograpbis et iis, qui sumptus prae- 



1) Luther! in Genesin conimnntarii latine scripti prior pars a Bagilio 
'abro, altera a Gndeno la >ernaGulani linguam translata. Hoc opus fere ex- 
iaate anno 1558. pninnai prodlit. 

2^* 



KMt 8UPPLSMENTA ANNI 1556. 

bent,^) prodesset. Ac scripsi nuper ad nobilem vinim et viitnte 
pràestantem CkrÌ9iophorum Steifèbergium me allocutam esse eos, 
<)ùi stuhpius praebent. Nunc quoque praesente tuo filio eos allo- 
cutus sutfì. RespoTìdent se tradituros prelis vestras lucubraiiones 
Statini post mercatum Lipsicum, ac vellentde munere Tobis dando 
coram cum utroqùe aut altero colloqui. Ego pacisci cuoi eis nos 
soleo. Operas quantum possum adiuvo et adhortor, ut rationen 
habèaiit laboriim, quòs sùstinent autores lucubmtioDum, quo in ge- 
nere profeéto aìiqui ex nostris mediocriter officiosi sunt. Sed tea* 
porum mìserias vide ti s. Ero tamen hortator, ut pietà tis significa- 
tiònem estendati t. 

Filio tuo, Deo iuvante, quam primum erit occasio, trademas 
locum docendi. Bene vale. Die brumae 1556. 

Philippus Melanthon. 



420. No^6133^. (Voi. Vin. p. 922.) 12. Dee 

Balthasaro a Zaschwitz. 

Haec epistola ezhibetur in Clar. Viri Emilii Friedbergi libello : Au$ itr 
firoiéstantischen Eherechtspflege des isechsitiehnten ^mkrkntiier^L 
ifflf ungedruckten Briefen und Bedenken Meianektkont. [f^ 
sonderer Abdruck aus derZeitschrift fUr Kirchenrecht. Jmkr§.IV.] 
(Tubingen ÌSS4. 8.) p. Osq. ' • • ' '* 

I 

i>m ftbten (Snute^ unb gcftrengen Sott^afar ì^oa Qa\iftpH mclpiai 

pnfKgen 3utdetn ic 

9otM gnabe bur^ fe^nen eingeionun Sol^n • 3cfuiis |BE(ti|bim rafcn 
^e^lanbi unb nni^r^aftiigenn ^elfet unb el^n funffHgcé newe fnii^ i«r, tMn; 
el^muefler unb^ gefhrenger Sun^fer, @». d^itue^e toti^, bea i^ Ht tUr 
Stili biefe^ ' atCe^n alf è^n gettrige^ etinnefti^^a^f, bad Me It^e' iii^tP' 
gettennett iberbeim, fo gìeu'B {^ auif,' HÌ bie S^tetmuttig in tifi^mii' W 
i^orgenommen toixtt, tcai aitx bie fhraf Bekngét, ift mein ^oxbltt »0tgeMÌl 
bariimb iéfy ben SBoIgetetnen unb @b(en Srauen imb ^etnt, Qteàiieic 4k|» 
tìii^m-, ®rauen su Stolberg! k. gef^riefien ì^aU; >bal watt but^ \ntm 
at^ burd^ ben bun^lau^tigen, ^o^ebornen 9fti|ten, gftrfK SfolfgAng fi Iti* 
f^ait ober anbere ^Arflen unb ®rauen biiten foOt ; weiiter gebuvtt n^ii fi 



1] In privilegio d. d. 3. Aag. 1558. buie iaterpretaiioml praeiio ■•■&* 
naatur Bartbel Vogel, Conrad Rbflel et Christoph SehrMa* 



SUPPLSIIENTA ANNI 16M. ^ 

m, Jkt XDoM^tige (Boti Moflci bk fa(| gu gutten ente bringenn, uftb 

dat 12* IDecemto; 1556. , . 



■ f 

. ■ ■ ; ■ ; . J 



«. No. eiSd*". (Voi. Vin. p. 9».) 18. Dee 



■ I 



Ioanni Sturmio. 

Hanc epistolam ex apographo Secnli XVII. primnm edidit Rev. Vir Car. 

Schmid! in Niedneri Epiiemeridibus : deitf^rift ffit bie b^^^^tifd^ V^te* 
logie anni 1846. Fase. III. p. 440 sq. epiat. 12. 

Phil. Melanth. Ioanni Sturmio. 

Etsi seni cuin coniuge et filiabus orb&tìs "teatrè filia mea, prd- 
ul proficisci aerumnosum est» tamen ego quidem si ad vos ac- 
ederem, non iudicarem mk in exilium irei Quid enim mihi dul- 
ins esset» praeserlim in hac senecia» quam in ilio pulcherrimo 
!>etu*) tot vironim praestantium sapientia, eruditione, virtute» 
ice divina, quotidie audire sennones gravissimos, et vere /^pa- 
^v ^oì^Kqf^ MwrxofAsvovì Quare gratìas vobis omnibus habeou 
li-m^ad vps accersitis. Etsi autem quotidie exilium . expecto, 
men nunc quidem iudicii expectatione retineor. Frincipes qui- 
im, postquam audiverunt me publico scripto refutaturum esse 
acianas cahimnias, ostenderunt se dirempturos esse hanc litem ; 
xmft^i ^st Anhaltinus senior. Meministi me olìm scribere iitf- 
mdere mihi Theraminis fatum qui a collegis interfectus est. 
si . . . ')* multa velerà exempla cogito, tamen domesticom Ca- 
li io nìs inihi magis in conspeclu est Si talis erit-huius con- 
ili exittis, ut discedere cogar, bene mecum agi cogitabo. Si 
ild aecidàt dùrius» oro Fìlium Dei, ut me gubernet et protegat 
le in re nunc et hoc incommodum accidit, quod Camerariuè et 
ras geneir M^eucerM absunt expatiatum Noribergam ; sed spero 
dituros' ante diem iudicii. Cum ergo me bis compedibus reti- 
ri intélligialisv aiimn quaeretis lectorem theologum ; nec puto 
nd vos esse ') aiios magis idoneos quam ego sum. Qui mei la- 



i) tcii. Colloqui! Wormatienaia. 

Z) Vox h. I. in apographo scripia ab editore legi non potuit. 

8) èsse] Solmidt anipieatur prò eo esse legendam: non esso. 



108 SUPPLEMENTA ANNI 1557. 

bores, quae voluiitas ftierit in explicaiioné multanim controversia- 
rum, quas ex magna caligine el confusione, Deo iuvanie, non sine 
periculis eroi vi, libi et aìiis multis doclis viris iudicandum re- 
linquo, ac Dei beneficio tranquillo animo sum, conscieniiae meae 
testimonio et vestris iudiciis confirmatus. Et Filium Dei oro ni 
me regat, et Ecclesiam sibi apud omnes colligat ubi est studium 
veritatis. Hunc tabellarium meo sumptu ad vos misi, et quia ante 
scripsi me missurum esse, et quia vobis notas esse meas aero- 
mnas tanquam synceris amicis volui. Bene vale et tescrlbe. Die 
Luciae 1556. 



ANNO 1557. 

428. No. 6143 ^ (Voi. IX. p. 5.) 1. Ju. 

ChrUtophoro lulio. 

HàBc epistolam e Professoris Van de Velde Apparata MelanehtlioBiau 
primmm edldit Aug. Soheler in NauroaBoi Serapeo aoni 1867. Me. 8. 
p. U5. epiat. 16. 

Clarisstmo viro, sapientia, erudttione et virtute prùeiianti Ih- 
mino Chrisiopkoro Tulio, doclori iuriè, patrono suo colendo, 

Extat apud Ciementem Alexandrinum vetus iusiitiae definìtio 
et dtilcissima» si recto intelligatur. lustitia est societas» qua se 
Deus nobis communicat et est aequalitatis conservatio; Snuuù^iwi 
Ì9tì xo^vwvla d-eov fisrà inzrjjo^, Duas iusiitiae partes cobi- 
plectilur; alteram quae est lux, qua Deus et aguoscitor et soie 
nobis communicat, alteram vero quae est ordinatae aequalitatis ia- 
ter homines conservatio. Utramque autem cum el iotelligas et 
habeas, non dubitavi ad te scribere de causa iuata amici Nostri 
viri docili qui et studiis doctrinarum utiliter servii el mulionai 
virorum opitulatur, Viti Winshemii Doctoris. Medici. Debeiur ei 
annua pensio iusta emptione constituta vivo bono principe mv- 
ohione Geòrgie in praefectura Hohenek in pago Lenk^csheim. in 
praefoctura cum postea pervenerit ad Marohionemi Alberium, belit 
impedita est pensionis numeratio, qua quidem praecipue aleada 
fuerat matcr D. Viti in ultima senecta. Etsi . magnis detrìmontis 
adfecta est respublìca vestra, tamen ut inilio necessariae defensio- 
nis causa iusta arma sumpsistis, ita nuno qMOf|ua poat bellan 



SUPPLRNBNTA ANNI 1&57. 4117 

sciinus vos uon velie populuiii ex iustis possessionibus exculi, sed 
velie belli fiiiein esse pacein et supplicui» coiiservationem. Orai 
jfìlur doctor Vilus, ut amplissimi senalus Noribergensis senteiilia 
perficialur, ut nursus sibi debita pensio numereiur. Eam^ue rem 
al Consilio et autoritate tua .... valde Te oramus. Causa iusta 
est et Deo graia et . . . haec pietas reddere pensionemi ut el vi- 
dua maler ali et filii procedere in doctrinarum studiis possint. 
Haec officia te virum eruditum et iustum libenter adiuvare non 
dubilo« Bene et feJiciter vale. Cai. lanuaiii anni 1557, qui uti- 
nani faustus el foelix sii ecclesiis et eavum hospiliis el Tibi 
el ittis. 

Pbilippus Melanthon. 



423. No. 6165 ^ (VoL JX. p. 35.) 21. Jan. 

Frane. Hotonuinnus ad Melanchthonem. 

Ex hocce libro: 3. gr. 91. QkiVitì, (£ralo ))on drafftf^eim «nb feine %ìtm%t 
(3 X^tiit. granffuTt a. S^^. 1860, 1661. 8*) P. 11. p. 406 tq. No. 10. ex 
Apographo. 

Ciarissimo vir0, venerando Parenti meOj D^ Pkilippo MelAn- 

ckthoni ìf^itehergae 

Frane, Hoitomannws S. D. 

Venerande Pater, Gratiam tibi prò singulari tuo in me bene- 
ficio habeo, quanlam possum maximam, habebo quoque dum vivam 
Vix dici polest, quanlam voluptalem mihi lestimonimu hoc de fa- 
niilia nostra luum allulerit. Quod si spes, quam de tuo adventu 
mirificam omnes concepimus, nos fallat, non diffido, quin aliquando 
isiuc sim, tum lui salutandi lum Otmannoruni nostrorum visendorum 
caussa, excursurus. Si qui tamen literali essent et verae religio- 
nis cultore», ad eos ego iubenter, si mihi autor esses, scriberem 
inlerea quasique aditum ad eorum amiciliam tentarem. Quanquam 
ut ad nos veuias, quod ardentibus votis expectamus, quum ex te 
plura de iis audiero et ex clarìss. praeslaiilissimoque viro, genero 
tuo, quem tecum exoptamus, nomina sedemque primariorum cogno- 
▼ero, vix tamen teneri poterò, quin ad illos evolem. Barlholomaeum 
tuum commendationibus onustum una cum comitibus suis in viam 
deduxi eique Gallum utriusque linguae peritum comitem adiunxi. 
Eum tamen antea monui, scriptum mihi Lutelia fuisse, Begio edicto 
santitnm» ut peregrini omnes e regno intra certos dies demigra- 



408 SUPPLEMENTA ANNI 1557. 

reni. Tanta foederis istius qmnquentiis fuit conslantia. Verum in- 
sanire illos sinamus, dnm spartani, quam Dei beneficio nacti sumns, 
tueamar. Mi praestantissìme et charissime Pater, intelligo, te mi- 
lis modis ab istis n^wtpdyoi^ vexari. Vindica te, qnaeso, tandem 
aliquando in iìbertatem et hunc postremum aetatis tnae divinitus 
exactae actum omnium efficito praestantissimum* Habitnrus es hac 
in civitate Senatum omnium clementissìmmn et liberalissimum, col* 
legas et scholasticos tui observantissimos. Enitere quaeso, ut 
tandem istis tragoediis finis aliquis imponatur, quae tam misere 
Helveticas et Germanicas ecclesias disiungunt. Auctoritas apud 
Frincipes nominis tui permagna est ; in te uno secundum Deum 
posita haec spes est. Incumbe igitur in hoc negotium, ut facis,el 
priusquam adpatriscoelestiscompiexum conscendas,hoc illi officino) 
praestato. nihil in istiusmodi hominibus aeque mihi displicet, quam 
quod universam suam religionera hac sola in re collocant Dissen* 
tiat aliquis, quamvis integre et sancte partes omnes caeteras reli- 
gionis coiat, ànàthema est. Centra, qui' corisentiai, òmnibus eius 
flagitiis connivetur. Genevensis ecclesiola; unde innumeri quoti- 
die martyres in Gallia nascuntur, prò exsecratiili sentina numert- 
tur. Quod ego, nisi verissinmm vel nuper magno in negetio ex- 
ploratum liabuisaem,>non scriberem. Sed hie dolor rneum animtm 
exulcerat nam multis in loeis Galliae nocturni piorum conventus, 
seminaria martyrum. redundantia, disciplinam ex illa ecclesiola 
suam hauserunt. Te igitur, venerande et observande pater, per 
sanguinem D"* nostri lesu Christi, cui tu tam diu fideliter ac for- 
titer iiiserviisti, obsecro atque obtestor, ut his malis remedium ali- 
quod primo quoque tèmpore, quoad poteris, adhibeas et eamviam, 
quam puto esse eompendiariam, te scilicet in libertatem vindicandi, 
inéas. Mi colendissime ac venerande pater, vale meque tuis in 
precibus commendalum habeto. Uxor et filioli duo luam Araplitu- 
dinem reverenter salutant. Si verum est, quod illa suspicatur, 
spero me .non modo in te patrem , verum etiam compatrem hàbi- 
tumm. Iternm vale et salve cum excellentissimo domino, genero 
tuo, atque universa familia. Argentorati. XÌI. Cai. Febr. 1557. 



424. No^6233*. (Voi. IX. p. 143.) ao^ApA 

Balthasaro a Zaschwitz. 

Hanc eplstolam ex autographo primum edidit Ciac. Fricdberg in BWIt 
supra p. 404. no. 420. recensito p. 7 »q. 



8UPPLEMENTA ANNI 1557. 400 

C». eUeii (Emue^en unb gefhrengni Salt^afor «on 3a^tvi^/ meinen gun- 

^gen Sunf^erm, gu etgnen ^nben* 

HotM gnab bur^ feinen ®(nge6omcn ®on S^^fum S^riflum unfern 
^bnt unb toar^fftigen (efffer, ber i^m getoifl^ Sin @wige Jtir^cn im 
MOifd^Iid^ (lefd^Ied^t, burc^ eitongetium unb ntc^t avJbtti, fomlet, }u Dor, 
•Wet, itxntfttt gefhtnfler 3«nf^fcr, Cwer Srenuffl gefantc fc^rifft ^>aS i^ gc^ 
lefm, unb i^ mdn Sinfeltig unb treueé bebenfen btefed, 

(Erpi^ ba« doer dienue^ fi^ jur firaff txUuK ti^ fo^^td in dmer 
Cmuiefl f^tiffte gemdt ifl, 

Carnap boi glci^ivot untert^dnigUd^ gebeten worben, ba« unfer gne* 
big^et (err k. tooUt gnebigUd^ ben funftigen finbem ju S^ren, din Dis- 
pensatio wittigen, bte f • e f * g«^) mod^te mit rabt anberer au^ Derftenbi* 
gm fteOen laffen, benn i(^ au^ in biefet meinung binn, bad f. e. f« g. bie* 
fc«, na(^ ber (S^^fftung t^un mogen, unb bad fol^ed bem gewijTen {u trofl 
unb ben Hnbem gu S^ren ju t^un fe^, alfo au^f bag f. e* f. g. in Mxaà^^ 
tung ber ^onen getoiffen» unb fi^ren, in {oià^m fidji gnebigH^ etieigen 
Herbe. 

Sber hca Sw. Sruefi bie gefiaUe disputacio loibcr bie Unborbnung*) 
einlegen, biefed aà^tt ^ fur unfruc^tbar, unb modiste bie fad^ baburc^ miU 
leuffiger loerben unb f^ati cin fc^ein, alf wod inan ein b^ mac^en in bie 
lanbortauing, fonbem i^ i^icl bequemer, baé Hmx Sruefier 9itt, unfer gn&> 
big^ ^m, toeUt felb gnAbigli(!^ bcbenten unb bebenfen laffen, wad t)on ber 
biépenfaeion untert^&nigli^ gefu^t toìxt, benn dmx getviffen, unb ®^ren fe^ 
barati gelegen, bife^ afle^ geig i^ Swer Srue|le treuer n)o(meinung an, unb 
{ielle t9 in Stoer drenuefl unb anbcr ben @n>cr Srenuefl ))ertrau€n weitev^ 
bebenfen, ^ab aud) n\d}t fi^eoe baé biefe f(^rijft anbcm ))er^enbigen fur* 
ita^i votxU, 

Unb tooUen @n)* Srnuefie i^r gcn)i{fen nid^t betrubcn, fonbem @n>. Srenucfle, 
unb e». Srenue^e 6ble unb tugenbfame ^au^fraoe woden in fro^lid^en getvijfen 
fem)>tl{i^ Softt anruffen, ber aamed^tige StDige ® otted @on 3Hué &)n^ué, ber 
femiftti^ t^m eine enrtge ffr^en bur^^ Suangelium famlet, motte dio. Srcn» 
uefi unb Otto. Srenue^e Cble tugenbfame ^audfrawe an feci unb Icib flcrfcn, 
datum 20. Aprilis 1557. 

dìo. Srenuefl 

mifliger 
<P^iHp^u« SRelant^on. 

1} i. e. eetne CbuTfarfllicbeii ®naben. 

2) Friedberg ad h. 1. liaec adnotayit: f,Vorn Jahre 1557. datiren auch 
die Sàchs. Generaiartikel, Richter Kirchenordnung 2, 178., nach 
wtlcken die Mer vorHegende Affinitdt allerdings «u deu verbotenen 
Ormden geMhrt. 



410 SUPPLEMENTA ANNI 1557. 

425. No. 6254*. (Vol.IX. p. 159.) 24. Maii. 

Martino Chemnitio. 

Hanc epistoiam Baxmaun ex apographo Blblìutliecae Seminarii Wileber- 
geiiBÌB in Ephemerìdibns : 3e<tf((rtft fur W \i\\tvti\^t Xilologie enul 1861. 
Fase. IV. p. 0?5 sq. epìtt. XVI. et Koldewey ex autographo Bibllolbecae 
Guelferbyiaiiae iu iisdem Ephemeridlbua anoi 1872, Fase. L p. 15. 
epist. 8. ediderunt. 

Generando virOf erudiiione et virtute praestanii, D. Martina 

KemniciOy docenti evangelium in ecclesia Dei in inclyta 

urbe Brunsviga, fratti suo carissimo» 

S. D. Venerande vir et carissime frater. Sum pater oec 
otnnino ferreus nec atnoQyog. Ideo cum sciam, quali dolore atf* 
fìciatilur parentes, etiam tua causa doleo. Non enini dnbito, qnin 
ina^um vulnus fecerit tibi morsfilioliO- Ac plus millies cogitavi 
fTTOQyàc nobis insilas esse, ut sint commonefactrices de aeterei 
patris CTOQY^ erga filium et erga nos. Profecto enim ingens amor 
est, cum noster sit illiusvelut avrirvnov. Sed teneamus hanc con- 
solationem veram : Non est voluntas patris, ut pereat nnus de ptr- 
vulis istis. Cumque fontes verarum consolationum tibi noti sint|Scrìbo 
brevìus. Oro autem filium Dei, dominum nostrum lesum CbristaiD, 
ut te et nos omnes gubernet. De aliis rebus in hoc tuo Ineiu 
scribere nolui. Bene vale. 24. Maii. 

Philippus. 

426. No. 6261'». (Vol.IX. p. 165.) 1. Ino. 

(Commendatio.) 

Hanc commcndationem ex Gutberti Hugonìs apographo, quod io tabolirìe 
magnidttcali Saerìni assenratar, primam dWolgavit G. G. F. Liaeh in Ai- 
nalibiiB ab ipso editis: 3a^rbfl(^r bc« Sereind fftr meffeuftntgif^ td 
fd^it^te nnt ^Uertlmméfnnbe. V. 3a(TQ. i^wttin 1840. 8^ p. 25a Hr. li 

Ejremplum literarumy quas D. Philippus Melanihon Gf» Hugmu9 

^nglo commendatitias dedit. 

S. D. Omnibus lecturis has literas. Ante biennium ex Anglit 
discessit hic Gutbertus Hugonius, palriam deserens, ne aut socius 
fìerel crudelìssimae defensionis horribilium idolorum, aut raperetar 
ipse ad atrocissima supplicia. Postea diu inter alios exules bo- 



1) Hic fiUolus MarUnoa a. 1556 d. 28. Maii aaiaa, 1657. d« 0. MaU M' 
|uus est, cum peroctidnuin epilepsia laborasset, vide Koldewey-LL p•2)b•ab2^ 



SUI^PLEHRNTA ANNI 1557. 411 

nesios et doclos viros apud nos vixil. Et ciim sii eruditns, hiiiIIr 
legil, andivit alios, disseruit etìam nobiscum de luuitis doclrinae 
partibus. £1 inores vìdimiis esse honestos ac pios. ludico ÌKÌ(<<r. 
honcHagonìum honestum virum esse et rede invocnntenilìeniii, nec 
?agari« ut aliis insidietnr, sicul mine malli impostorcs ci stellionos 
vagaDtur , sed vere esse comilem exiliorutn ecclesiac , iiiiHC 
ex muliis regnis cradeliier nunc eiicilur. Oro igitnr oiiines lio- 
nesios hoinines, qai adiìciuntur dolore, propler iiìgenles calaiiiilulrs 
ecclesiae, ut praeslent buie Hugonio hospilalia offida ci osleudaiil 
se, ubi possint, libenter fovere membra Chrisli. Ante paucos ati* 
nos vir nobilis Scbullenburgius, auditor iioster, caplus a Turcis, 
cum propler fuliius el famem procedere non posset, a mililibus 
larcicis inproximum lenlorium in via introducilur. Ibi lenloriidominus, 
qui duetor fuerat copiarum, cum videi adolescenlem liberali specie, 
vulnus ^infusis remediis) obligat sua manu. Fostea el paneni el 
bulymm praebet ac vinum. Simulque gemens ac allollens ociilov 
in coelum, dixit lingua Henela, quae buie nostro auditori noia est: 
Deus miserere populi lui. inde iudicabat adolescens eum vlrum 
Chrisstianum e^se. Orai igilur et ipse eadem lingua, ut se coiii- 
mendaret cuslodibus. Quod ille fecil. Cum igilur el turcica castra 
habeant exempla misericordìae, quanto magis nos decel, membris 
Chrìsti lenire calamitates, cum quidem scìamus hac de re el man- 
data Dei et promissiones. Datae Cai. lunii anno 1557. 

Fhilippus Mei. 

manu propria. 



427. No. 6264*. (VoL IX. p. 167.) 1.'*. lun. 

Senatui Francofordiensi. 

Sane epiftolam ex duobat apographlf 8ecnli XVI. latini», in qiiornm fin«$ 
leghar: ^Scriptam 13. die lunii*', edidit Kev. Vir Car. Schmid! in 
Niednerì Ephemeridibat : 3fitf<^dft fur bie (^ifiorifa^e Zfftoi^f^it anin Hm. 
Faae. III. p« 441. epiit. 13. — Bretacbneidcrus eain germauice njiliibet 
in Corp.Rcf. IX. p.l79 sq. No. 0279. exVmeWÌ libro: Tltlcintì^enH ffl^rffU 
Udft Serat^f^Iaguit^ea oitnb ^^ebentfen (Steivflabt an ber ^artì, vm. H*) 
p. 490— 492 , obi in fine legitur: „13. die fnlìi.*' 



ts Melanikon ad Senalum FraneofordicMem, 

Si Gallica et Anglica Ecelesiae quae in url»e ve»tra htirit, fo 
verent errores Serveii aul Thammeri, vel alias blasplieiiiiah con 
tra symbola fidei noslrae» aul anabaplisticiiin quid hauiucAii <x»nlia 



412 SUPPLEMENTI ANNI 1657. 

baptisiuuiu, uiagistratumve et similia : tunc suaderein ego et se- 
verus hortator essem, ut quamprimum ex urbe expellerentur. Nain 
ad magistralum civilem pertinel blaspbeiniis et tumultibus huius- 
inodi obviaiD ire et delinqueriles punire. Yeruui scio ulramque 
Ecclasiani de omnibus articulis symboli catholici pure sentire, ai 
que ab omni anabaptislico errore alienos esse; et quod amplius 
est, audio ipsos confessioni nostrae, quam Repetitionem confessio- 
nis exbibendae Trìdentinae synodo vocamus, in omnibus, capitulis 
adstipulari camque amplecti, nisi quod in unico tantum verbo «ui- 
stantialiter sub titulo coenae Domini baereant ac quodammodo 
a nobis dìscrepent. Quapropter suadeo et rogo ne eiiciantur. Idem 
suasi et petii a senatu Vesaliensi. Nam licet aliquid hic sit con- 
troversiae, cbristìanum taiueu est et pium, ipsos prius instnii ae 
docerì, quam in exilium mittantur. Ipsos quoque audio id ipsum 
petere, et» ut ex aliis locis, civitatibus ac ditionibus, quae a piis 
regantur principibus, docti ac pii viri ad hoc negotium convocentv. 
Manifestum etiam est, in hac causa colloquiuai et disputationem 
esse necessariam. Homines enim nostri obscuris et peregrina 
circa eam rem verbis utuntur. Necesse est igitur, ut ìì; qui rebas^ 
publicis praesunt, in id invigileut atque elaborent, ut sincera et' 
uniformis ratio in declaratione coenae Domini tradatur. Constat 
etiam nonnullos principes in hoc nuuc occuyatos esse, ut christia* 
nus fìat principum et doctorum conventus et coUoquium. Id lieet 
brevi nec ne fìat, necesse tamen est semel quandoque fiat. Haec 
enim causa non in uno tantum loco, sed pluribus civitatibus ac 
regionibus controversa est. Ea propter, patres conscripti, rogo 
vos et obsecro per Deum immortalem, ut patienter homines illos 
peregrinos feratis, donec audiantur, aut donec alii pHucipes- et ci- 
vitates de hoc ipso inter se conveniant. Quod si inquisitio fiat 
in alios cìvitatum incolas, quae quàeso turbaè et incommoda pas- 
sim sunt inde extitura! Spero autem, si viri docti ac pii convo- 
cabuntur, eos facillime hunc, atque omnes alios articulos, de quibus 
controversia est, composituros. Etsi enim nunquam desini homi- 
nes rixarum et turbarum amantes, extant tamen semper aliqui, qu 
si bene doceantur, pietatem ac veram relìgionem amèni, sequan- 
tur ac revereantur. Multi sunt, qui elevationem.atquQ adorationem 
approbant; alii eam non admittunt. Haec diversitas multas gignit 
controverpias, ita ut altera pars diffìculter ferat ààoraliotietó.^Qiiam- 
obrem necesse est remdeclararL Scriptum 13. dielunii anno 1557. 



Sl'PPLEMKNTA ANNI LS57. 4IS 

428. No. 6267*. (Voi. IX. p.'169.) Il^lim. 

Christianus Ili. Bex Daniae ad MelaiirhthmietìK 

Ex Krichii Ponloppidani libro: Anoales Kcclo>ìao Duuiotr «liplniiiiilki Ctfr 
. . . ItiT^eM'^licric Uè 9tci(fcè rannrmartf. ibi. IH. (^iCo^cnb^i^rn, I7<I7. 
4») p. 350—352. 

Christian ber ^ttte Mn ®ottel ^nabm, ffòiii^ nu ^unemArtf k. 
Sir (aften )»e)^ cucr @4ttiben hir^ (inter dnanber cmbfan^im uiib cure 
neimmg ber ^od^ befcf^me^rlic^n 3rrun(((, aU M ^Ufamtn éacramentl bd 
ttiord unb Sluted unferd ^c^Ianbe^ unb 6riafer« S^fn (ii(»ri{li t^albcn, fo 
)tt Sremm enegt ifl, ìpetflanben, ba^ i^v bci»c^et gut |U f(i)n, bafi Aott- 
ffa^tige gele^ìit W&nner fic^ entreben, unb eine eintrAd^tt^c ftorm fafffit 
ci50tni, »ie boti biefer 6a^en )u reben, unb baf i^r 6^.rbicten4^ fcl^terfl cutr 
Obiiiuiige benbegen in iCtud au^ge^en ju la{{en, fammt bernerm 3nt;«)lt <n 
emtm 6i^ben gemelt. IRun ermefen n>tr »ofiU ^ai bicfe Uiieiniofrit, alti 
{u Sxenen nUffanben, ^od^bemegH^ : SKir a^tm aber, i^r ||abt bcmiod) 
taN>n duten Seri^t, unb ba^ D. Hardenbergers Sc^to&rnifwt) Auf brn 
* 3i»iimllf(|Kn 3rt^uni ben bem ^oci^murbigen Sacramente ftejialt berweden, unb 
«eli ^inber von bem t^euren unb feeligen SRann (BotM, Uorlor MiirLiii 
Lathern, unb ani ber @4^u(en )u SBlttenberg, au<^ bon anbern «elelirten 
9$M\uxé^ìiitVi an&nnem, bed Zwiiiglii unb feiner Qefellen ^i^tbàrmerev 
m èffintt(i^en 3rrt^um wieberlest unb berbamt, unb aud^ alfe mit ben 
SReffnifc^ unb @A^{ifd^en, unb unfern Atrd^cn (i^ott Hpb bU ba^er b«r 
ber^mt ge^Uen, unb burt^ (9otted @nabe be)^ bem rec^ten Vraudr unb 
f^ei^tai SBorten iiifxifti Keiben verben, fur^ unb hiinplicjter unfiev Mtr« 
4en Selentnif ^ oud (er an tud^ ùberfanbten Zafel )u crfe^Kn gewefm, baraul 
»ir beiiB no^ma^U euer Sebenifen gnADigi^ be^ffren; fbnnen wU niéit 
eta^^en, ju mod Steinung uber biefcm HLiìxdei vim bem 49(^vùrbi(i|«n ^ocra- 
ment be« Vltaré neue ebec antere Foiinulae yi reben foltrn n^l^i^ lei^H/ 
•ir volten. benn ùber unfre iwrtge betannte unb angntoramene Vtf^re nun* 
«M^M a# |»etnefai, ofr vorHn baeon ri(^t g^teCet ut\h %tUì^ui witt »Ufx 
MfL & vdte auA ^cìén, vie mtr hffn^tn, 19^ btben4ikb, unb nt^l 
i^ bfCB S^OKT rer (èatìyicti abge^^ f i».l «migu trudift unA f^r^iirij^ea 
fc^a, baS ait bea garroamtern Coiioquia ùirnr tirerai Wx^m unt gn»if»a 
IbtUkI Mai ^dL^Aamaa ubMim t>« if*ii>t* ant' ^luU$ an^^té^Ktifi 
unb ^I^Uabeé ^eiu Coititi }ii i^rltm, unt ^'&Ii* Upii atH tv'^tit fvu'iti»ti, 
»ean eia je^er bt^rirturr Cl^tt "j:xi! ^ilrKi*H\i^ Vtv »n r^u^i Ji^-j: tft';;* 

■it i^aea lolu rrlitT. »f rùrtrr ci.* t»-! Uia^mttm^'i'. U^o 'i^M ^^yv, 
uab baarit fcóu lyml*:, 'wJ-im. ridoni^ Z4^^x-tM v.r.^»rt4t»l u^rt»'*, vxt 



414 SUPPLEMRNTA ANNI mi. 

ifl oi^ne 92o^t tue} }u crinnern, ivk )){el guted ouf ben 9)lar))urgif(^ im^ 
anbcr Colloquia gefolgt. 2)a^ Me @d^»&nner fl^ aflein bamit Mfeiben ^u 
@tfir(fund i^rer 3tt^mer, itnb nut (al^arriger barùBer mxhtn, Vùit borni 
mit Johann a Laske, l^ie unb an mel^r Drten au^ gef^^etu 2>tetteU 
bann nun D. Hai-denbergs 3rt^um auf 3»tnglifd^e SReimm^ ^ttié^M, voìt 
ifir o^ne 3n>(tff«l di^^df^^ t^erflanbcn, au^ ))on ber ®a4en mit eu^, ali 
ber @ott Soft, re^te reine Sel^re tiebet unb attetoege a(é ein getreuer Diener 
(Botted ber ftird^en unb ®Au(en geffirbert, in biefem S^reikn }« dispu- 
tiren ))on unndt:^^ wAre unfer^ gradjften^ d^rifUic^r unb v&jfn, baf man 
fol^e 3ft^fiitt^Y ntit einem fur^n ®d^reif»en ^gegne, unb atfo ben fomei^ 
ber boraud entfianbm unb nodi! {u beforgen fie^et, bamit b&mpfe ; unb Unk 
er i^nen biefe ^aà^t bur^ ®otte^ 9nabe, toeil auf eu^ a\9 einen oottfftr^ 
tigen, i^à} berù^mten gelel^rten SRann )»iel ^efe^en, )»iet 3tt$u«, »ie trir 
benn niét jivciffeln, fonbem au(( i^nen bann )u eu<^ l>erfel(ien, taf i^r tà|ie 
reine fie^re werbet erlialtm^ unb atten €^»&naem in 3<iten »ieb(r< 
flel^cn, unb »oflen cud^ fbk^ l^iemit, wietDol^I toir toiffen, ba§ iffr iiber Bn» 
m^en mit 9(rbett fe^r belabeti, benno^ in eu<^ ne<l^ma^to g&n^id^jl flefoiMei 
unb bfge^ret ^ben, bamit bem @d|f»armer Doctor ^arbenberg, in drit 
»ieber^anben u>erbe. 9Bir ^aben ou^ an bit ))on Sremen (^fri^Iid^e C^* ' 
ben unb Serma^nung t(un lafen, unb wirb ber SttmAd^tige Qhtabe gete», 
bof re^t SiHingeUfd^e S^ifUid^ reine Se^t, o^e aflen 3ufa| mib 8etfU< 
fd^ung er^ften toerbe* SBir ^ben au^f gonj^ geme unb mit <trfreiieii |e* 
(bret, baf bur^ @otted @nabe, in euren ftirifien ber Sanbe tinigleit i$, 
unb hci^ ble jugleid^ be^ ber Confession oìjm frembe Disputation fteltak 
Z)er li0md^tige er^ialte auA un« unb unfre ftiré^en in @(e{^if, unb wn» 
ben aud^ afl^ie feine Dispuialiones gegen bie Confession unb unfre OH* 
genommene unb befanie reine Sel^fre ge^attet, bamit ^itU Snunge abgff(^> 
ten. 2>er barm^er^ige etoige (Sott unb Sater unferd ^rm unb ^l^tanbd 
3efu ^ijftìftì, »efle feine ^rd^e )H>r aQem 3rt(um unb falfdffe Se^te, buri^ 
feinen einigen Bo^n unfern ^errn, gnAbiglid^ betoa^ren* 

SBir f(^id(en aud^ eu(^ l^ineben bei Sturg^ito^ff bie 50 t^tin evei 
Fension, bie loerbet i^r t)on i^m em^fa^en. SBir ^Jltten fie tn^ ou^ (ta|P 
gefd^idet, ed ^at aber Gturg'jfo^ff, feine« 9ud^ « ^onbett ^Iben, bif bafor 
9er)ogen, ba« n^ir eu<^ gnftbigfi nic^t moDen )»ttiaittn, unb befe^fen ei^ 
bem flOmed^tigen, unb und unb bie unfern in ener S^^li<^ 0ebet: fHil 
euc^ mit ®naben unb ®uten geneigt. Sopen^agen ben 18. luny 15&7« 



^■■llHi Tt* - J»ll ■ 



SUPPLKMBNTA ANNI 1557. 413 

429. No. 6270*. (Voi. IX. p. 172.) 26. lun. 

Martino Chemnitio. 

Rane epislolam Saxinunu in Ephemeildibus : 3^itf4fift fur tic (^iflorifd^e 
Z^OÌO%it SDiii 1861. Fase. IV. p. 626. epist. XVII, et Koldewey in iis- 
dem Epbemeridibus anni 1872. FaBc. I. p. 15 sq. epist. 0. ediderunt. — 
Uterqne eam, quae anni numero caret, rec|e ad «nnun 1567. refenint, 
eonf. argumenta a Koldewey I I. p. 22. not. 23. aliata. 

Reverendo viro, eyndiiione et virante prue^anti, D» Martino 
J^emnicio, docenti evangelium in Ecclesia Dei in inclyta 

urbe Brunsviga, fratri suo. 

S. D. Venerande vir et carissime frater. Heri nobiscum fuit 
D. Sabiuus, qui cum scirel me ad te scriptunim esse, iussit, ut 
inis ¥erbis Ubi amanter sahitem optarem. Fagellam^) tibi mitto, 
io qua narraiio deanon^n^odefensore Stenkefeldianifuroris*) etiam 
ortendil, quantum prodesset nos couiunctiores esse ad communem 
defensionem et ad discernendos hostes et cives. Id cum saepe 
dicam, tamen accidit roihi, quod sibi accidere Demosthenes queri- 
lar, cuius verba quae*) ascribam, quia scio tibi iratissima fore. 
JJofoxaXw fiiv slg ravra^ ai tv^wv toiavrijg gìiXav^QWTriag, iXXà 
ov off*) {Ì€TÌ) iiiyvvtrd^ai lòiav ix^Q^^t ^^^ ^^ xotvà avii^éqovxa}) 
Hunc Màtthiam reverendo viro D. doctori Ioachimo et tibi com- 
mendo. Excellit ingenio et moi*es sunt casti et pii. Quaeso ut 
eum eommendetis et amplissimo senatui et nobili viro Steinbergio.*) 



1) Haec pagella est Panii Eberì scheda academica d. 21. lunii 1557. 
e^ia, qnae legitor in Scriptis Pabl. Aead. T. III. p. 88.» vide Koldewey 1. 1. 
p. 22. not. 24. et Corp. Ref. IX. p. 170. not. 1. 

f) Haee spectant ad hunc libellam : Theopbyli Agricoiae Apologia f&r 

fyc, Gafpftr 04»eniffe(btett 9011 Offtitft H. 1557. 4. vide Koldewey 1. 1. not. 24. 
Bt Corp. Ref. IX. p. 174. not. 1. 

3} eiiias verba quae] sic autograpbon a Koldewey editum ; Baxmann ex 
ipograplio ezbibét: cuius haec verba quae 

4) oj (fi)] sic Koldewey exbibet et iudicat àj prò Sèi scriptum esse; 
lazmaDB habet ov&è, 

5) Integer primae epistolae Demosthenis locos, qui h. 1. tantum breviter 
aDlllBq,iie modia mutatua a Melanekthone memoriter adscriptus est, ab eo in 
tpislolia ad H. Besoldum d. 1. lui. et ad Gè. Agricolam d. 12. lui. 1557. da- 
to afiertur, vide Corp. Ref. IX. p. 174. 178. et Koldewey 1. 1. p. 22. not. 25. 

6) De hoc Christophoro a Steruberg vide Koldewey 1. 1. p. 22 sq. 
ol. 27. 



41ft SUPPLRMKNTA ANNI 1657. 

Anno superiore dedit ei senatus eleemosynam, qua frugaliter usus 
est. Bene vale. Die 26. lunii. 

Fhilippus. 
Salutem vobis omnibus opto. 



430. No. «288 V (Voi. IX. p. 187.) 23. lui. 

Alberto Duci PruMiae. . . 

Hane epistolam ex apographo eiusdem lemporis, qtiotf in Ubalarlo secreto 
Regìomonti asservalur, prìtnam divnlgavU Max Toeppen in libro supra 
iam saepius laudato : Die Grundung derVniver sitai zu Kànigsberg eìfi, 
p. 310 sq. epist. 0. 

Illu8tri8èimo Principi et Domino ^ Dotnino AìherU Marckimd 
Brandenburgensi , Duci Borussiaey Pomeraniae eie. Et Bmg* 
gravio Noribergensi etc. Principi et Domino suo clementiiÈHno» 



S. D. Illustrissime et Clementissime Frinceps. Cum vir Cla- 
rissimus Doctor Andreas Aurifaber Celsitudini V. exposilunis sit 
ea quae hic comperit de nostro itinere Wormatiensi scribo breviui 
lussus sum iter ingredì, ut Wormatiam veniam die oclavo Augusti, 
ut ante Congressum cum Papistis inter nos de nostris. dissensio- 
nibus deliberemus. Etsi de periculis multa cogito, tamen obteoi- 
perabo mandatis Principis nostri, Deo iuvante, et oro Deum ut 
Ecclesiam et me gubernet. Non dubito virum optimum Brentiun 

mecum etiam de vestris Ecclesiis locuturum esse. 

* 

Pagellas in quibus est summa doctrinae Ecclesiarùin veslramm 
perlegi dilìgenter et tradidi D. Andreae exbibendas Duci Augusto 
Electori. lussus enim eram, ut prius iudicium rneum Duci Augusto 
ostendi curarem, quam in Prussiam mitteretur. Nufic oro filim 
Dei dominum nostrum lesum Christum ut et servét Cels, V. incó- 
lumem et det Prussiae pacem Ecclesìarum et pòliticam. Dalae die 
lulii 23. Anno 1557. 

Cels. V. 

Servus 

, Philippùs Melanthon. 



SUPPI^MENTA ANNI 1&57. 417 

131. No. 6295 K (VoL IX. p. 192«) B. Aog. 

Io. Calvinus ad Meìanchihanem. 

Haec epìstola Itflfitnr in Calvlnl Openim AmstelotUmi editorum Tomo IX. 
P. II., qiiae eius epistolas et re^poosa continet, p. 115. et in eius Epi- 
stolis et RespoasU Hanoviae 1507. 8* tertio editis p. 444—446. epiat. 242. 
— Io anglicani linguam tranalata invenitur in Lettera of John Calvin 
compiled Trom the originai maunscripls aud edited with hìstorical notes 
by Dr. Jules Bonnet. Voi. UT. p. 335—338. no. 4f^5. — Gemianice versa 
exhlbelur a Paulo Henry in libro: Z)a9 "HtUn 3o^ltn €a(t)(lll. Tom. 111. 
P. li. p. 107—109. 

Philippo Melanchihoni S. 

Qui factum sii ul loto ìam Irienuio nihìl ad meas liteias re- 
ODderiSy nescio: quia lumen ex tam longo sileiilio coniicere me- 
.0 licebat non adep libi fuisse gralas, atque eliam meum sludiura 
ifi te repudiali, nihil nunc scribere ausus essem, nisi ab boc 
timo sene cerlior factus essem eodeui te semi^er erga me esse 
imo: quod alioqui credila difficile erat. Nunc coHecla nova fi- 
icia^ quia te hoc mense Wormatìae fore confido, quo literaemeae 

lulius el inaturius ad te pervenient, occasìonem hanc praeter- 
iltere noluL Tantum cuperem mihi laetius offerri argumentum. 

tamen si partem veteris erga me amoris rclines, hoc quicquid 
t molestiae . facile vorabis, quod curas et dolores mi^eos familia- 
At in siniim tuum exonero. Vicinos tuos tanta in me intemperie 
cchari, non dubito quin prò modestia tua et humanitate valde tibi 
spliceat: imo quum non hominem unum, sed pios omnes, nec 
ivatam unius doctrinam, sed communem fidem oppugnent, libi 
usae societas non vulgarem moerorem afferro debet. Caeterum, 
lando semel in hanc arenam 'protraete, liberum non est. pedem 
de cito retrahere, truculentas vero bestias humano more tra- 
ire absurdum fuiisset, dabis vehementiae meae venìam, quae in tanta 
dignitaie a me cohiberi non potuit. Si quid te privatim offen- 
di, non longa excusatione opus fore arbitror. Quia subinde fai- 
ndis imperitis fucum ex tuo nomine videbam facere adversarios, 
i viderer in re tam clara tergiversari (quod minime ingenuum 
tt) fidem tuo testimonio saepius deferre non dubitavi. Hac in 

ciilpain, de qua me purgare operae pretium sit, adeo non agno- 
li ut iure optimo conqueri de tua cunclatione liceat : elsi a tur- 
lentis certaminibns abhorres, scis tamen quid suo exemplo Pau- 
i omnibus Christi servis praescribat. Certe maior tibi quam in 

spectala fuit, moderationis laus non est appetenda. Quum ergo 



418 SUPPLEMKNTA ANNI lb57. 

ille- summa lenitale praeditus, per seditiones intrepide transierit, 
nec eadem nobis molesta sii hodie conditìo. Ac libi omnino iain 
videndiun est quidem mature,' ne libi apud podteros dedecori sii 
nimia taciturnitas. Quod si, dum suis telis undique te confodiant 
hippocentauri isti, expectas, timendum rursus ne parum opportuna 
censeatur confessio, quam tanta necessitas extorserit. Quid si 
mors occupet? Nonne ut tìbi decedat omnis auctoritas, fidesque 
abrogetur, servililer timidum fuisse clamabunt? quam infamiam ut 
abs te extergere festines, non es plurimis verbis monendus. Si 
pacificandi ratio quaeritur, una spes erat in colloquio, quod te 
quidem expetere non dubito: tantum cuperem animosius flagitarl 
Nam quum videas Principes non modo cessare, sed etiam alio a 
suis doctoribus retrahi , colligis haud dubie clausos esse aditus 
omnes, nisi aliis instar freni, aliis vice stimuli sit tua auctoritas. 
Nuper audivi, quod minime spera veram, Ducem Wirtebergensem 
sponte iam huc propensum esse : imo si ea fuisset, quae esse de- ' 
bebat humanitas, oblata erat quam semper optavimus occasio: sed ^ 
quia multorum animis insidet prava suspicio, magis alienatos esse 
a nobis animos Principum, quam ut placide audiamur, congn^ssas 
omnes formidant. Addunt etiam illud, non nisi praefracios borni- 
nes te uno excepto venturos, qui imperiose praescribant ne a sais 
placitis discedatur. Ncque tamen eorum qui sic loquuniur tanta 
est morositas, quin libenter venturi sint si vocentur: hoc nane la 
te onus recumbere existima, ut tua oratione persuasi Principes, 
nostros ad colloquium invitent: vel Argentorati, vel Tubingae, vel 
Heidelbergae, vel etiam Fran efurti commodus essèt locus: tantam 
si hoc impetres, ut ad placidatn disceptationem utraque pars' de • 
scendere parata sit, méliorem foro spero exitum, quam divineat 
multi suspiciosi homines. Quod si te hoc negotio infeclo iterma 
in Saxoniam recipis, vereor, ne sere te poeniteat, exitialibus istis 
tuis non allàtum fuìsse tua opera remedium. Ac nunc memineris 
non tam votis hic tibi esse agetidum quakn strenua soUicitudiBei 
ut ad satagendum paulo ferventius quam mores lui ferant, iolea- 
tus sis. Iam vero si non tam flexibiles erunt Principes, nontanes 
negligendum erit, quod anno superiore amicis quibusdam scripaistt 
te operam daturum, ut cum piis, integris et moderatis hominiW 
ipso convenires. Ex eorum numero si me unum esse censes, qnae- 
cunque aliunde urgeat necessitas, hoc tamen in praecipois volii 
est mihi, anlequam Dominus in Regnum suum coeleste nos oolB- 
gat, quo alacrius ad mortem properem, iucundissimo tuo conspedi 
semel adhuc in terra frui, et mala quibus moderi non possomais 



SCPPLEMENTA ANNI 1557. 41f 

apiid te deplorando aliquid levationis sentire. Vale, praestantissime 
vir, et mihi ex animo semper observande. Doniinus te semper 
suo Spirila gubernei, praesidìo tueatur, el ad hanc aclionem le 
sancUi pmdentia, invictaqne fortitudine instrual, tuosque pios co- 
nalus benedicat 3. Nonas Augusti. M. D. I.VII. 



432. No. 6332\ (Voi. IX. p. 258.) 4. Sept. 

Hieranfmus Zanchius ad Meìanchthonem. 

Haee epistola log^itur in Hieron. Zanchii Operum theologicorum Tom. Vili. 
P. 11. Epistolaram libros duos oontinente p. 147 sq. 

Hienmymus Zanchius Phiìtppo Meìanchik^nù 

Quanti te semper fecerim, doclissime atque oplime Pater Phi- 
lippe, quantaque observantia prosecutus sim, ab eo tempore quo 
Ina coepi legere (coepi autem iam olim in Italia) idque propter 
tnam et singularem pielatem» et variam perfectamque eruditionein, 
non est operai pretium, multis verbis explicare: pruesertim quon- 
iam summopere odi adulatioiiis ^itium, quod cum a Christianis 
omnibus, tum imprimis ab Evangelìi Professoribus alienum esse 
debet. Hoc tantum dicam, Locos tuos illos priores, fuisse mihi 
primum ad perfectam Christi eognitionem paedagogum, quantum 
aatem quisque debeat suis primis praeceptoribus , illis praesertim 
qoi nos in vera Christi cognitione catechisarunt : tu optiine nosti. 
Te igitur observari a me, et fieri quam maxiini, potes ex hoc 
BDo colligere. 

Quod vero ad te, quem tantopere iam prìdem observo, nihil 
bactenus nisi iam scripserim: in caussa fuit nihil aliud quam pu- 
dor quidam, qui me a scribendo bue usque retardavit. quis enim 
ùgOf ut ad talem tantumque viioim scribere auderem ? Elsi vero 
Bon fili ausus Ut eras dare; ausus tamen fui per nonnullos fratres et 
postremo per Doct. Marbachium, te salutare. Nunc cogor pudorem 
fihim tandem deponere, offertur enim mihi argumentum quod vel 
lohim me ad scribendum impellit. lllud autem est huiusmodi. 
Hnltis abbine niensibus, docui inSchola nostra, quoniam sic locus 
quem interpretabar exigebat: Christum, qua Deus est, secundum 
iivi$tam naimram, ubique locorum esse: ettndem vet^, qua ho^ 
mQ, id est secundum kumanam naturam, non posse uhique 

27* 



420 SUPPLEMENTA ANNI 1557. 

simul^) esse, boc enìm propiium esse divinae uaturae. Doctrìiiain 
haiiG el autorituiibub Scripturaruin niuliis, et testimonìis aiitiquiss. 
et clai'iss. Putrum circiter quatuordeciin, adieclo ad calceiu testi- 
monio et rutioiiibus sunctae memorìae M. Buceri : dilulis etinai 
rutioiìibus aliquol eoruin qui contraiium docenl: sed modeste*), ne- 
mineque nominalo: salis superque comprobavì. Caetermn quoii- 
iam sunt nonnulli ita cerlis hominibus addicti, ut nec rationibus 
nec autoritatibus Scripluiarum, nec testimonìis Fatrum, nisi suoniui 
etiam doctorum teslimonium accedat, pennoveantur : Iccirco cuin 
nuper ad manus meas pervenissent quaedam ante in Schola Wite- 
bergensi in teriiuin caput ad Colossenses de hae re, Glìrìstiane 
dictula: ea fideliler in Schola nostra, idque haud extra proposi- \ 
tUHì (quendam enim locum lustini de hac re ex libro de fide Tri- 
nitatis, explicabam) recitavi. Id vero feci, non quod doctrina an 
tea a me tradita, non fuÌ6«et satis superque confirmala et com- j 
probaia: sed quod optime sciebam luum teslimonium plurimuin ad ' 
eani auditoribus quibusdam persuadendum et iure quidem valitnniiu. ; 
Ncque vero pulavi, me in hac re libi ullo modo rem ing^atam facla- 
rum: uempe si in Schola Argentinensi fideliler recitarem, quae a \ 
te in Schola Witebergensi piissimo etdoclissime dictata f aerant. Ve- " 
rum quid inde contigeril, non dicam ego. Scio D. Marbachium aeger- 
rime tulisse : sed iniuria. An vero tu aegre tuleris : quod mihi per- 
suadere non possum, nescio. Haec itaque a te doctissime aique optime 
Philippe, eliam atque etiam peto et rogo, primum rescrìbas, uirum 
Ma fueriììt a te dictata necne : copiam enim et ejcemplum mit' 
to. Alterum, an aegre tuleris, quod ea hic recitarim, necne» 
Tertium, Si et dictasti, et me illa recitasse, non inique tulisH 
animo, optasque ut vera doctrina promoveatur, agas cum A 
Marbachio, rem melius et diligentius ejcaminet» Postremo, si 
libi visum fueril, agas eliam cum D. Brentio, quem novi quideiB 
e suis scriptionibus doctissimum virum: audio vero etium huma- 
nissimum et optimum Christi servum esse, uè sileutio suo in tali 
errore multos retineat. muUi enim ab eius autoritale peudeoL 
Clarissime D. Philippe, commendo libi caussam Christi. pioruinomnioa 
ni le uno spes esl collocala hoc tempore, uè tot tanloruuique pionu 
spem defraudes, rogo. Tu iam senex es, migraturi sumus brevi 
omues ad Dominuui, ne ergo praesentem hanc occasioDeiu, qu 
potes et debes strenue, ut te l'acturum confidimus, Evangelii veri- 



1) siami] sic Bcripsi'; apud Zanchium typ. errore legitar; aemel. 
2) modeste] «ic scrìpsi ; in ilio libro legiiur : moleaU 



9UPPLBMENTA ANI^I 1657. '421 

Rm Uieri negligas. fac ne ubi venerit bora tua, poeniteat le la- 
sse, heroìcum te esse, fortiterque coiitra oiiines hosles pugnare, 
anqnam. {Li^ieiu .QjUDc . certe Decesse est* Non dubitant pii de tua 
mìa erudìtione et singulari pietate: tantum hoc precamur oinnes» 
lel te . virum alioqui fortero, inaiori etiam spirltus fortitudine 
US. Vide quam familiarìter ego omnium minimus, tui tanien 
er omnes observantissimus, tecum loquar, eximìe et doctissime 
[lippe. Dabis hoc tum pietatìs studio, quo aliqpa e^ parte ^- 
or, iuni singulari tuae humanitatì, quae tantum mibi dedit animi, 
id ausus fuerim. Cupivissem te et videro coram et amplecti : 
I quando hoc mihi non est in praesentia concessum, contentus 
ì hasce nunc prlmum ad te dedisse literas. Cum meis vero, ha- 
Ms et Caelii soceri mei epìstolam. Vale et me in amìcitiam 
im recipias, rogo. Adsit tibi Dominus suo Spirilu : et te diu 
Ecciesiae utilitatem servet incolumem. Saluto aiilem reveren- 
' D. Bréhtium et Doct. Marbachium. Argentina 4. Septem- 
s 1557. 



3. No. 638afc. (VoLIX. p.259.) 6. Sept. 

Augusto Principi Eìeciori Saxoniae. 

Saec epistola, qnam Dondamvìdì, memoratur in bocce libru: 2)dnif(^e 9i6(iot^(C 
0bCT ©ammluito ^m 9l(ten ttnt> 9leuen ^ele^rten ^ac^eit aud ^dnnemarcf. 4. 
@tu(f. (^opendaden u. 1éei)>§ig 1743. 8<')p.l78. in annotatione k. epiBt.15. 



4. Na 6337 ^ (Voi. IX. p. 263.) 8. Sept. 

Io. Calvinus ad Meìanchihonem. 

Hae iiierae 6. Id. Sept. 1557. datae, qiiae, teste Paulo Henry in 1. ^ad 
MmL 3o^. €a(t)hl8 Tom. III. P. I. p. 347. not. l., incipiunt a verbls : 
^Nnper intra pancos dles ad te bis scripsi, ncc vero nova iam materia 
erai*% et finitur . yerbis : „Haec tanquam otiosns ad te scribo utvicisshn 
aliquid eliciam/*, in MS. (apogr.) Bibliotbecae Parisiensis, Coli. Dupuy. 
Tom. 102, p. 28. exstant. In illis Epistolarnm Calvini editionibus Ha- 
nov. et Amstelod. non inveniuntur, sine dubio autem in Calvini operl- 
bns Corpòris Reformatorum proxitno tempore latine edentur. — In aiì- 
glicam linguam iranslatae exhibentur in Lettera of John Calvin oompUed 
. . . by Dr. Jules. Bonnet. Voi. 111. p. 355 sq. no. 473. 



482 SUPPLEHENTA ANNI 1557. 

435. No. 6386*. (VoL IX. p. 355.) 27. Oct. 

Henricus BulUngerus ad Melanchthonem. 

ApographoQ huins épistolae exstat in Tom. 45. Bibliothecae Garol. CoUt- 
tnm est (a Simlero) cum autographo ipsiua BuUingeri in Spiti. T.4S. 
p. 260. inTabnl. Eccl. Tigur. et Epìst. T. t. p.dd6b. locali G. inTabiL 
Eccl. Tig. Apographon eins Ciar. Voegelino debeo. 

Reverendo Viro, pietate et omnigena dootrina claris9Ìmo D. 
Philippo Melanchihoniy Domino suo colendissimo et fratti 

charissimo Henricus BulUngerus S. D. '\ 

4 

Reverende Yir, domine colendissime, et frater cbari88ime. Ter- | 
nas bisce diebus a tua humanitate literas accepi, rebus quibusfii ^ 
praestantissimis pretiosiores et cbaiiores. Primis significas, te j 
XX. Sept. meam Apocalypsim benigno accepisse animo, ac inspe- -j 
xisse locum de Gog et Magog, mox etiam consideraturum, quo- i 
modo seriem totius libri accomodem ad tempora, et ad Bcclesiie j 
diversa cerlamina. Ego vero mihi ipsi non mediocrìter gratulor, 
quod non tantum viro tanto fecerim rem gratam, submisso hoc fi* 
bro meo, sed etiam lectorem consequutus sim, qui inter legendim 
band dubie ea diligenter observavit, quae videbantur amice amico 
et fratri esse indicanda. Oro etiam te, frater charissime, ut libere 
mibi perscribas de laboribus illis meis tuum iudicium, praesertia 
de cap. IV. et V. de IX. de XIII. XVII. et XX. cap. Nolim libi, 
alioqui occupatissimo, hic ullam exhibere molestiam, aeque prò- 
lixas exspecto literas, sed breves duntaxat, quibus animi tui sen- 
tentiam paucis explices. De fìlio meo Henrico, de quo vis me libi seri- 
bere, nibil certi habeo, nisi quod Viennam Austriae profecliB 
audio. XJnde ipsum scriptis literis revoco domum. Tuae vero pie- 
tati prò benefìciis ipsi praestitis immortales ago gratias. 

Posterioribus literis [d. XXIil. Sept.] commendabas mihi opti, 
mum virum D. Tilomannum Mumerium^) Coloniensem» quein, qat 
polui humanitate excepi et quod potui, ipsi praestiii, cum propter 
cbaritatem hospitalitatemque, quam a nobis requirit Christus De- 
minns, lum propter tuam commendationem, quam merito loaxifl 
facio. Dolet autem, me non potuisse ampliora in ipsum coofein 
officia. Reliqua ipse exponet. Postremis [V. Oci.] narras mihi lei 
sane infelicem, fratres videlicet nostros, coilegas luos, depoiili 



1) In Melaachthonis epìstola (in Corp. Ref. IX. p. 206) nomiialnr tV*- 



mannus Mumius. 



SUPPLKHFNTA ANNI 1557. 

apud CoUegii praesidem damnalione Ecclesiorum noslraruiii, se- 
iuDxisse se a vobis ac discessisse. Equidem damnatio illa, qua no» 
illi damnaninl, non udmoduin nos reddil solicilos, ut qui corani 
Domino, Deo noslro, et coram sancta eius Ecclesia, bene nobis 
8IUDU8 conscii» lUud magia dolet» imprudentia illa aua et perliuacia 
inflexibili et infelici, maxunia certauiinibus etiam iuter voa ipaos, 
nisi prohibuerit Dominus, infausta posuisse initia, hosles iteui no- 
stros et exhilarare et conlirmare, infìrmas praeterea multorum con- 
scientias sauciare gravitar. Tibi vero ac reliquia fratribua agnosci- 
mus noa permultum debere, ac agìmus vobis gratias immortalea, 
qui nolueritis in nostri noatraiiimque Eccleaiaruni condemnationem 
exemplo carentem, consentire. 

Recipimua nos Scripturas Canonicas oinnes, et sensum ipsarum 
caiholicum et orthodoxum. Recipiiuus Symbolum Apostolorum. Ni- 
cenum quoque atque Athanasii, Constanlinopolitanuui iteni, Kplie- 
sinum et Chalcedonense. Execramur omnea haeresea, «t haereticos 
autoriiate Scripturarum ab Ecclesia dainuatos. Invocauiua unum 
solum Deum Patrem per unigenitum filium eius') lesum Ciiristum, 
mediatorein et interceasorem generis iiuiuani apud patrem unicum. 
HuDC aolum adoramua et colimus: ab omni autein superstitione et 
idololatrìa abhonemus. Omnes homines peccalo originia corruptoa 
et damnationi obnoxios esse, sola autem Dei gratia personguinem 
leau Chriati liberari et sanctifìcari fateuiur. Credimus sola fide, 
non ullia operibus nos iustiilcari: sicut Deus peccata nostra nobis 
Don imputet, iustitiam vero fili! sui nobis imputet Opera vero 
?ere bona, nec inutilia nec reprobanda esse dicimus, ai a sanctis 
iant ex fide, tametsi interim iustificationem eia minime attribua- 
mua. Coetua sacros, ministerimn legitimuui, lectionem sacrarum 
literanuD, precea publicas et privatas, poenitentiam et discipliuaui 
cum Catechiamo et Scholis in Ecclesiis noatris retineums. Magi- 
stratuuì bonam et nobis necessariam Dei ordinationem esse agno- 
»cimus : et ab omnibus seditionibus et tumultibua abborremus. Con- 
iugium sanctum esse credimus: Monacbismum vero et omnes iia- 
mundilias execramur: Sacramenta Christi, sanctum Baptisuia et my- 
sticam Domini nostri Coenam falemur esse symbola Divinae per 
Evangelium annuutialae gratiae et obsignationes iustiliae fidci, quae 
et alios habeant fines, alias a nobis expositos. Et quamquam op- 
pugnaverimas hactenus et oppugnenius adbuc j^v ugroXatgeiaPf et 
corporalem illam adeoque papisticam preliosi corporis et aanguinis 



1) eius] antogr.: gunin. 



4S4 SUPPLEIIENTA ANNI 1057. 

Domini lesu Christi, in p»ne praesentiam et mandueationein pro- 
iniscuani in Coena sacra: nuoquam tamen negavimus, Christuin siiis 
fidelibus legitime Coenam celebrantibus esse praesentein, nnnquam 
symbola asservimtis inania atque profana, nnnqaam ipsaiii carnem 
Domini veram, et sanguinem elns verum negavimus, vernm esse 
cibum et potum , quae spiritualiter, vera fide percipìanUir a sanctis 
ad viiam aeternam. Ad haec nunqnam eo dévenimus pervicaciae, 
ut meliora ex scriptaris audire et discere et recipere noluerimi». 
Et qnamvìs inter nos et Saxones quosdam quaedam fuerint certa- 
mina, sietiti libri utrinque editi testantur, nunquam tamen illis 
amicitiam et fraternitatem renuntiavimus, nunqnam illos ut hosles 
repudiavimus ac persecuti sumus. Quod autem centra ipsos scripsi- 
mus, necessitate quadam adacti scripsimus^ Neque in Ecclesiis, 
quibus nos ministrare voluit Dominus, vel piae memoriae D. Lu- 
therum, vei Saxoniae Ecclesias, aut etiam hamm ministros, prò 
concionibus publicis (ita ut apud ipsos centra nos receplum essa 
audimus) persequimur, accusamus atque condemnamus. Honorificam 
potius eoram mentionem facimus, cum per opportunitatem datur, 
ac testamur dolere uobis ex animo, quod contentio illa Sacramen- 
taria excitata sit, quam mallemus Christiane sopitami: ac si aliod 
impetrari non possit, iìlud saltem obtentum optaremus, ut utrim- 
que pax servetur atque colatur, donec maiora melioraque dederit 
Dominus. Quid itaque boni illi fratres nostri damnant in nobis? 
Cur persequuntur amicossuos? Cur adiungunt se hostibus coiuoni- 
nibus? Te per Chrìstnm oro, mi Domine et frater, ut cum, prò 
eximiis donis tuis a Deo acceptis, intelligas, quorsum fratruiii no- 
strorum lendat iniquitas et protervia, tua autoritate, quae ap«) 
pios maxima est, iuterposita, piis et sanctis, qui unico hoc a te 
expectanti exponas palam et diserte, quid in bac contentione se* 
quantur, ne multi per ìmprudentem zelum se polluant, dum nibii 
mali meritos, et vera asserentes, et oderunt, et' aversantur, alqne 
etiam prosequuntur. Non piguit Mosen, magnum in domo Dei vi- 
rum, se afflictis et periclitantibus coniungere fratribus. Breve re- 
stat tempusculum , quo adhuc in hoc soculo victuri sumus. InsUl 
nobis Dies illa Domini: nec deerit unquam potens et bonus Domi- 
nus iìs, qui recto sunt corde, et Dominum invocant in veritale. 

Utinam vero obtineamus, ut te optime Philippe, priusqnia 
redeas in Saxoniam, videamus liguri et amplectamur, ut inqoaa 
nos, tui amantissimos, invisas. Hoc a te petimus et contendimos 
votis omnium maximis. Veni, veni, exoptate frater, deducemtf 
te aliquo nsque versus tuam patriam. Dominus tueatur te et ben^ 



8UPPLEMENTA ANNI 1957. 4fl5 

dìcai vobis omnibus: ìd quod ab ipso perpeiuis precibns flagita- 
mus. Domiiius servet vos in medio nationis pravae. Vive et vaio 
seniper felix. Salulaui le fratres et symniystae omnes, Gualtherus» 
Wolphias, Bibliander» Maityr, Gessnerus» Lavaterus, Halleins, Vniccìus, 
ZwingUus, Simlerus, Frisius, Animianus, Collinus, et celeri omnes. 
Commenda nos nostri» fratribus, collegis tais, D.Brentio, Pistorio