(logo)
(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections

Search: Advanced Search

Anonymous User (login or join us)Upload
See other formats

Full text of "Opus epistolarum des Erasmi Roterdami Tome 3"

REFORMATION 

and 

RENAISSANCE 
STUDIES 



b I ULMtb 

VICTORIA 
UNIVERSITY 




OPVS EPISTOLARVM 
DBS. ERASMI ROTERODAMI 



DENVO RECOGNITVM ET AVCTVM 

PER 

P. S. ALLEN, M.A. 

COLLEGII MERTONENS1S SOCIVM 

OPERAM DANTE ADSIDVAM 

H. M. ALLEN 



TOM. Ill 
1517-1519 



OXONII 

IN TYPOGEAPHEO CLARENDONIANO 
MCMXIII 









OXFORD UNIVERSITY PRESS 

LONDON EDINBURGH GLASGOW MEW YORK 
ERASMUS TORONTO MELBOURNE BOMBAY 

HUMPHREY M1LFORD M.A. 

PUBLISHER TO THE UMYLHSITY 






PREFACE 

As this work proceeds I have an increasing sense of what it 
owes to others. Erasmus was a great traveller ; and his letters, 
too, have wandered into many lands not always those to which 
they were addressed. It is a continual pleasure to recall not 
merely the ready welcome accorded to us in the numerous 
libraries and archives it has been necessary to visit, but also 
the sympathetic interest which has led those welcoming friends 
to remember our studies, and to report, and even to make, 
discoveries likely to be of value. 

The most important of these has been contributed by Professor 
Roersch of Ghent ; who found a clue which enabled him to trace 
the de Ram collection of Erasmus letters to Schetus and Vander 
Noot in the possession of M. Louis Neve of Louvain. Though 
engaged himself in widely different pursuits, M. Neve at once 
recognized the importance of the discovery, and with the utmost 
generosity allowed Professor Roersch to place them in our hands 
at Ghent in June 1910, to be copied. Since then, with the 
instinct of a true scholar, he has made it easy for them to pass 
in two divisions into the British Museum and the Bodleian, 
rather than submit them to be scattered by the chances of the 
market-place. 

For other discoveries, less important, perhaps, but scarcely 
less acceptable, for the loan of books, for advice given, and for 
researches cheerfully undertaken our thanks are due : 

in Belgium to MM. Ferdinand Vander Haeghen (f) and 
R. Vanden Berghe, to Fr. L. Rousseau, to Dr. H. de Vocht, 
and again to Professor Roersch ; 

in France to MM. Delcourt and de Ricci and Ph. Renouard 
and Weiss, the first of whom has repeatedly helped in 
inquiries, unhappily fruitless, after the letters of More 
used by Stapleton at Douay ; 

in Germany to Dr. Bellesheim and Dr. Muller of Aachen, 
Professor Hippe of Breslau, Dr. Keussen of Cologne, 
Dr. Ritter of Emden, Dr. Reicke of Nuremberg. 
Dr. Clausseu of Rostock ; 

a 2 



iv PREFACE 

in Holland to Dr. Molhuysen, Dr. Muller and Dr. van Rijn : 
in Italy to Dr. Brom of the Dutch Historical School at Rome, 

and to Count Ugo Balzani : 
in Spain to Sr. Menendez y Pelayo (t) and Professor Bonilla 

y San Martin : 

in Switzerland to Dr. Bernoulli and Dr. Schiess ; 
in America to Professor J. L. Gerig of Columbia University 

and Professor Preserved Smith of Amherst; 
and in this country to Mr. Loveday of Williamscote, Dr. See- 

bohm (f), and Professor W. H. Woodward. 

The three whom we mourn as dead need no memorial here ; 
their names are known far and wide. M. Vander Haeghen as 
a librarian and bibliographer. Dr. Seebohm as a historian and 
owner of books gave prompt help and encouragement to this 
work at its first beginning, nearly twenty years ago. I delight 
to count them as masters and to remember how much I have 
owed to them at every stage. Of him whom his countrymen 
affectionately call Don Marcelino I cannot even say Vidi 
tantum ; but the fragrance of the welcome extended by his 
letters, written in illness, will not fade. I should like to be 
able to render to this trio of famous scholars the tribute they 
would most have valued, of handing on to those that come 
after the spirit of high endeavour and ample generosity that 
characterized all their work. 

With this volume we are practically finished with the two 
Deventer manuscripts. Ten years have elapsed, almost to the 
day, since they first entered the Bodleian : and they are now on 
the point of returning to their northern Athenaeum. All scholars 
know how great is the advantage of having originals at hand, 
when printing: but only we who have turned to these manu 
scripts again and again can be conscious of the numerous 
occasions on which their presence here has made it possible 
to advance nearer to the standards of accurate reproduction 
which such work as this requires. Our most grateful thanks 
are due to Dr. van Slee and the Curators of the Deventer 
Library for the far-sighted patience with which they have 
acquiesced in this long delay. The assistance they have 
rendered us is incomparable. 

P. S. ALLEN. 

23 MERTON STREET, OXFORD. 
26 March 1913. 



LIST OF MANUSCRIPTS ABOUT WHICH INFORMA 
TION IS DESIRED. 

A letter of Erasmus, dated 16 Dec. (or ? May) 1526 : sold in the Fran. G ratter 
sale at Vienna, April 1838, and purchased by Artaria for the Duke of 
Lucca. 

A letter of Erasmus to Antony Fugger, dated Freiburg, Aug. 22: sold by 
Charavay among Fillon s autographs, 1878. 

A letter of Erasmus to George Agricola, dated Freiburg, 24 March 1533: 
sold by List and Franke of Leipzig to Charavay, 1896. 

A letter of Erasmus to a friend, 1533: sold by List and Franke to W. Kanzel, 
21 May 1883. 

The originals of Epp. 210, 217, 223, 251, 257, 705. 
The Codex Horawitzianus. 



I am also unable to find any copy of Hillen s edition of the Ratio Verae 
"llieologiae, Antwerp, 1523; see pp. 175,6. 



BRIEF TABLE OF EDITIONS OF ERASMUS LETTERS 

\A fuller description will l>e found in vol. i, app. 7) 

A = Lmi Damiani Senensis Elegeia. 4. Basle. J. Froben. Aug. 1515. 

B = Epistole aliquot ad Erasmum. 4. Louvain. Th. Martens. Oct. 1516. 

C = C 1 C a 

C 1 = Epistole sane quam elegantes. 4. Louvain. Th. Martens. Apr. 1517., 

s = Idem. 4. Basle. J. Froben. Jan. 1518. 

D = D 1 D 2 

D 1 = Auetarium selectarum epistolarurn. 4. Basle. .1. Froben, Aug. 1518. 

D 2 = Idem. 4 r> . Basle. J. Froben. March 1519. 

E = Farrago noua epistolarum. Fol. Basle. J. Froben. Oct. 1519. 

F = Epistolae ad diuersos. Fol. Basle. J. Froben. 31 Aug. 1521. 

G = Selectae epistolae. 4. Basle. J. Herwagen & H. Froben. 1528. 

H = Opus fpistoLarum. Fol. Basle. H. Froben, J. Herwagen & N. Epi- 

scopius. 1529. 

J = Epistolae floridae. Fol. Basle. J. Herwagpn. Sept. 1531. 
K = Epistolae palaeonaeoi. Fol. Freiburg. J. Emmeus. Sept. 1532. 
L = De praeparatione ad mortem. 4. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 

(c. Jan.) 1534. 
M = De puritate tabernaculi. 4". Basle. H. Froben & N. Episcopius. 

(c. Feb.) 1536. 
N = N 1 N- X= 

N 1 = Operum tertius tomus. Fol. Basle. H. Froben & N. Episcopius. 1538. 
N 2 = Idem. Fol. Ibid. 1541. 
N 3 = Idem. Fol. Ibid. 1558. 

= O 1 O 2 

1 = Vita Erasmi. 4. Leiden. T. Basson. 1607. 

2 = Idem. 12". Leiden. G. Basson. 1615. 

P = Pirckheimeri opera. F"l. Frankfort. J. Bringer. 1610. 
Q = Epistolae familiares. 8. Basle. C. A. Serin. 1779. 
Lond. = Epistolarum libri xxxi. Fol. London. M. Flesher & R. Young. 1643. 
LB. = Opera omnia. Tomus tertius. Fol. 2 vols. Leiden. P. Vander Aa. 
1703. 

NOTE. I have printed at the head of each letter a list of the editions in 
which it is found, with the necessary references. The references to Lond. 
serve also for H and N. Sources, printed or ms., other than the editions above 
catalogued, are indicated, when necessary, by Greek letters. 

In the critical notes any of these editions or sources which is not specified 
by the sigla must be understood to follow the reading of its immediate pre 
decessor. "Thus, in Ep. 106. i, E stands for E, F, H, N 1 , N 2 , N 3 , Lond. and LB. 
Similarly, with the Greek alphabet this principle is generally followed ; but 
occasionally, when the sources are diverse or there is some special reason for it, 
e.g. in Ep. 296, all the authorities are specified by their sigla. 

The Corrigenda found in some of the volumes of letters have usually been 
treated as the true readings of those editions ; but occasionally the uncorrected 
text and the correction have both been given ; the latter following immediately 
after the former. 

The small superior figures attached to letter-numbers refer to letters answered, 
the inferior to letters answering. 

Angular brackets ( ) denote additions by an editor, square brackets [ ] denote 
omissions. 



Vll 



TABLE OF LETTERS 



[ Not in LB. ** Printed here for the first time. J Autograph. 

Letters indented are written to Erasmus.] 



*187 A . Julius H. 



1506 

Religionis . . 



4 Jan. 1506 



Rome. 



1511 



240 A . Warham. Post 



II Nov. (1511) Lambeth. 



1517 (continued) 



606. 
607. 
608. 



594. B. Rhenanus. In . . 
**:595. Br. Amorbach. Quod . . 
**596. (Warham?) Amplissime . . 
597. More. Quod . . 

598. Utenheim. Incredibile . . 

599. Paliurus. Egone . . 

600. Capito. Tandem . . 

601. More. In . . 
*:602. Froben. S. D. Badius . . 

603. Philip of Burgundy. Gratularer. . 

604. Glareanus. Ante . . 

605. Oecolampadius. Ita . . 
Ruser. Quod . . 
Tunstall. Louanium . . 
Barbirius. Nos . . 

609. Budaeus. Matutino . . 
Caesarius. Erasmo . . 
Hutten. Si . . 
Schiirer. Salue . . 
N. Barbirius. Reuerende . . 
Stromer. S. D. Eloquentis 

sime . . 

Caesarius. Magister . . 
Gilles. Charissime . . 

617. Clava. Pridie . . 

618. Glareanus. Si . - 
*619. Pace. lam . . 

620. Brixius. Epistola . . 

621. Barbirius. Salue . . 
622. Caesarius. Magnopere . . 

623. More. Dilatus . . 

624. Sixtin. Quanquam . . 

625. Utenheim. S. P.,reuerendissime . . 
Paliurus. Quod . . 
Ber. Quod . . 
B. Rhenanus. De . . 
Lachner & Froben. Mitto . . 
Nesen. Belle . . 
Stromer. S. P., eruditissime . . 



610. 
611. 
612. 
613. 
614. 

615. 



S July 1517 
^c. 8 July 1517 
<c. lo July 1517 
(c. lo July 1517 
13 July 1517 
13 July 1517 

15 July 1517 

16 July (1517) 
July 1517 
July? 1517 
July 1517 

c. July 1517 
July?) 1517 

17 July (1517) 
17 July (1517) 
17 July (1517 
20 July (1517?) 

20 July 1517 

21 July 1517 
24 July 1517 



Basle. 
Basle.) 
Louvain.) 
Louvain. ) 
Basle. 
Basle. 
Basle. 
London. 
Louvain.) 
Louvain.) 
Louvain.) 
Louvain.) 
(Louvain.) 
Louvain. 
Louvain. 
Paris.) 
Cologne. 
Bamberg. 
Strasburg. 
Middelburg. 



616. 



24 July 1517 Mainz. 

30 July (1517) Cologne, 

(c. i Aug. 1517 Louvain.) 

3 Aug. (1517) Ghent. 

5 Aug. 1517 Paris. 

5 Aug. (1517) Constance. 

<c. Aug. 1517) Louvain. 
1 2 Aug. 1 5 1 7 St. Cybardeaux. 

1 6 Aug. 1517 Antwerp. 

1 9 Aug. (1517) London, 

19 Aug. (1517 London.) 



626. 
627. 
628. 
629. 
630. 
631. 



<c. 23 Aug.) 1517 
23 Aug. 1517 
23 Aug. 1517 
23 Aug. (1517) 
(c. 23 Aug. 1517 

23 Aug. (1517) 

24 Aug. 1517 



Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain.) 
Louvain. 
Louvain 



Vlll 



TABLE OF LETTERS 



632. Br. Amorbach. te . . 

633. Kuser. Scripseram . . 

634. Angst. Adnitere . . 

635. Froben. Cum . . 

636. Herm. of Neuenahr. Scit . . 

637. Gilles. De . . 

638. Afinius. Litteris . . 

639. Chieregato. Saluus . . 

640. (Caraffa). S. P.. reuerendissime . . 

641. Halewin. Clariesime . . 

642. Tunstall. S. D., eruditissime . . 

643. Tunstall. Acerbissimum . . 

644. Sparcheford. Non . . 

645. Geldenhauer. Clarissimi . . 
*646. Barknd. Tuus . . 

647. Barland. Quod . . 
648. The Reader. Cum . . 

649. (Gigli.) Reuerendissiiue . . 

650. Clava. Accepi . . 

651. Laurinus. Agerem . . 

652. Barbirius. Moecenatis . . 

653. (Fisher). S. P., reuerendissime . . 

654. More. Mitto . . 
i>. r >5. Sixtin. rem . . 

656. Vannes. Ammonii . . 

657. Henry vin. S. P., serenissime . . 

658. Wolsey. S. P., reuerendissime . . 

659. Ja. Faber. Qui . . 

660. Lister. Imo . . 

661. Albert of Brandenburg. Nu 

per . . 

662. Stromer. LitteraB . . 

663. Tunstall. Vix . . 

664. Lupset. Scribam . . 

665. Clava. Omnem . . 

666. {Laurinus). S. P., amicorum . . 

667. (Fisher). Post . . 

668. Sixtin. Mira . . 

669. More. Misi . . 

670. Briard. Post . . 

671. (Bollart). S. P., reuerendissime . . 

672. (Bollart). S. D. Pituita . . 

673. Ant. of Luxemburg. Audio . . 
674. Berselius. Niruis . . 

675. Tunstall. Plurimum . . 
676. Alard. Libellus . . 
*677. The Reader. Hunc . . 
*678. The Reader. In hos . . 
*679. The Reader. Fac . . 

680. Caesarius. Vidi . . 

681. Gilles. Reddidit . . 
682. Geldenhauer. Clarissimum 

683. More. Pertulit . . 

684. More to Gilles. Mi . . 
**J685. Pirckheimer. Saluus . . 

686. Busleiden. S. P., ornatissime 

687. Gilles. Vtinam . . 
688. More. Accepi . . 

689. Budaeus. Quid . . 

690. Lupset. Obsecro . 



24 Aug. 1517 
24 Aug. 1517 

24 Aug. 1517 

25 Aug. 1517 
25 Aug. 1517 
28 Aug. (1517) 
(c. 28 Aug. 1517 

28 Aug. 1517 

29 Aug. (1517) 

29 Aug. <fi5i7> 

30 Aug. (1517) 

31 Aug. (1517) 
31 Aug. 1517 
31 Aug. 1517 

(1517? 

(Aug.? 1517 

1517 

7 Sept. 1517 

7 Sept. (1517) 

7 Sept. 1517 
(c. 7 Sept. 1517 

8 Sept. 1517 
SSept. (1517) 

8 Sept. 1517 
(c. 8 Sept. 1517 

9 Sept. 1517 
9 Sept. 1517 

1 1 Sept. 1517 
ii Sept. 1517 

13 Sept. 1517 

13 Sept. 1517 

14 Sept. (1517) 

15 Sept. (1517) 

16 Sept. (1517) 
16 Sept. (1517) 
16 Sept. (1517) 
16 Sept, (1517) 

16 Sept. (1517) 
(c. 16 Sept. 1517 
(c. 16 Sept. 1517? 
(c. 16 Sept. 1517? 

17 Sept. (1517) 
17 Sept. (1517) 
(c. 17 Sept.) 1517 



22 Sept. (1517) 
27 Sept. 1517 
5 Oct. (1517) 
7 Oct. (1517) 
7 Oct. (1517 



Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 
Antwerp. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 
Louvain.) 
(Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp.) 
Antwerp. 
Antwerp. 

Louvain. 

Louvain. 

Steinheim. 
Steinheim. 
Bruges. 
Paris. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain.) 
Louvain.) 
Louvain.) 
Louvain. 
Liege. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain.} 
Louvain.) 
Louvain.) 
Cologne. 
Antwerp. 

Louvain. 
Calais. 
Calais.) 



, _. . 

(Oct. 1517 Nuremberg.) 

19 Oct. (1517) Louvain. 

(c. Oct. 1517 Louvain.) 

25 Oct. ^1517) Calais. 

26 Oct. (1517) Louvain 
26 Oct. (1517) Louvain. 



TABLE OF LETTERS 



IX 



**691. Busleiden. Medicus . . 

692. C. Ofhuys. Dorpii . . 

693. Schurer. Mitto . . 

694. Pirckheimer. Accepi . . 

695. Barbirius. Quam . . 

696. Dorp. Quanquam . . 

697. Lister. Legi . . 

698. John. Rogo . . 

699. Busleiden. S. P. Pro . . 

700. Banisius. S. P., vir . . 

701. CaeKarius. Suspicor . . 

702. Gilles. Salue . . 

703. (Herm. of Neuenahr). S. P., vir.. 

704. Ernest of Bavaria. Si . . 
" 705. Br. Amorbach. Memini . . 

706. More. Hodie . . 

707. Glareanus. Vt paucis . . 

708. Gilles. Opto . . 

709. Banisius. Reuerende . . 
710. (jlrimani. Quibus . . 

711. Spalatinus. Literas . . 

712. Gilles. Optimi . . 

713. Reuchlin. Si vales . . 

714. Geldenhauer. Demiror . . 
1715. Gilles. Quandoquidem . . 

716. Banisius. Vir ornatissime . . 

717. Laurinus. Accepi . . 

718. Berselius. Si parcius . . 

719. Clava. Demiror . . 

720. (Bollart). Post . . 

721. Glareanus. Respondi . . 

722. Herm. of Neuenahr. S. P., orna 

tissime . . 

723. Budaeus. Post . . 

724. Ja. Faber. Miseram . . 

725. J. P. d Angleberme. Voluptati . . 

726. More. te . . 

727. Geldenhauer. Ante . . 

728. Philip of Burgundy. Docti.s 

eime . . 

729. Bombasius. Ne . . 

730. Ber. Hie . . 

731. Capito. Vix . . 

732. B. Rhenanus. Ita . . 

733. Lachner. De . . 

734. Capito. Opinor . . 

735. Benselius. Pro tot . . 

736. Gilles. De his . . 

737. (John of Bergen ?). S. P.. ornatis 

sime . . 

738. (E. de la Marck). Salutem . . 

739. Antony of Bergen. Reuerende . . 

740. Laurinus. Epistola . . 

741. Pace. 8. P. Duabus . . 

742. Pace. Hodie . . 

743. Clava. Misissem . . 

744. Budaeus. Miraris . . 
745. Albert of Brandenburg. Liberalis . . 

746. E. de la Marck. Gratissimae . . 

747. Pirckheimer. Rem . 



30 Oct. (1517) 


Louvain. 


30 Oct. (1517 ?) 


Paris. 


31 Oct. 1517 


Louvain. 


2 Nov. 1517 


Louvain. 


2 Nov. 1517 


Louvain. 


(c. 2 Nov. 1517? 


Louvain.) 


2 Nov. 1517 


Louvain. 


2 Nov. 1517 


Louvain. 


(Nov. 1517 


Louvain,) 


3 Nov. (1517) 


Louvain. 


3 Nov. (1517) 


Louvain. 


3 Nov. (1517) 


Louvain. 


4 Nov. (1517) 


Louvain. 


4 Nov. 1517 


(Louvain.) 


4 Nov. (1517 ?) 


Louvain. 


5 Nov. (1517) 


Calais. 


(Nov. med. 1517 


Louvain.) 


10 Nov. (1517) 


Louvain. 


12 Nov. 1517 


Antwerp. 


13 Nov. 1517 


Louvain. 


13 Nov. 1517 


Altenburg. 


15 Nov. (1517) 


Louvain. 


15 Nov. (1517) 


Louvain. 


1 6 Nov. (1517) 


Louvain. 


(c. 1 6 Nov. 1517) 


Louvain. 


(Nov. 1517) 


Louvain. 


19 Nov. (1517) 


Louvain. 


(c. 19 Nov. 1517 


Louvain.) 


21 Nov. (1517) 


Louvain . 


(Nov. fin. 1517 


Louvain.) 


(Nov. fin. 1517 


Louvain./ 



30 Nov. (1517) Louvain. 

30 Nov. 1517 Louvain. 

30 Nov. (1517) Louvain. 

30 Nov. 1517 Louvain. 

30 Nov. (1517) Louvain . 

5 Dec. 1517 (VoUenhove ) 



6 Dec. 1517 
6 Dec. 1517 
6 Dec. 1517 
6 Dec. (1517) 
6 Dec. (1517) 
(c. 9 Dec. 1517 
9 Dec. (1517) 
9 Dec. (1517) 
(Dec.) 1517 

12 Dec. (1517) 

13 Dec. 1517 
13 Dec. 1517 
(16 Dec. 1517) 
(16 Dec. 

21 Dec. 
21 Dec. 

21 Dec. 

22 Dec. 

30 Dec. 1517 

31 Dec. 1517 




Yollenhove. 
Zurich. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain.) 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 

Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Louvain. 
Paris. 
Louvain. 
<Huy.) 
Nuremberg. 



TABLE OF LETTERS 



1518 

748. Berselius. Certe . . 

749. John of Louvain. S. P.. intege 

rime . . 

750. Lypsius. Dilecte . . 
7.M. deHondt. S. D. Nihil . . 

752. Barbirius. Per . . 

753. Afinius. Medicorum . . 

754. Gilles. Auebam . . 

755. (Molendinus). S. P. Et . . 

756. Berselius. Nae . . 

757. E.delaMarck. S. P.,amplissime . . 

758. Philip of Burgundy. S. P., Presul . . 

759. Geldenhauer. Ego . . 

760. Ant. of Bergen, jun. Lautam . . 

761. Ant. of Bergen. S. P., reuerende . . 

762. Ant. of Luxemburg. Hie . . 

763. Laurinus. Scripsi . . 

764. Badius. De . . 

765. Lee. Non . . 

766. Glareanus. Geminae . . 

767. Budaeus. Vereor . . 
76*. Nesen. te . . 

769. Eck. Ea . . 
*770. Asulanus. Nihil . . 

771. Caesarius. Queso . . 

772. Wentford. yuod . . 
77y. Parcius. Hunc . . 

774. Vannes. Maiorem . . 

775. Sixtin. Magnopere . 

776. More. Dici . . 

777. Bullock. Primuni . . 

778. Budaeus. De . . 

779. Viterius. Bene . . 
780. Sampson. Si . . 

7 - 1 . (Warham). S. P., reuerendissime . . 
7*2. (Bedill). S. D. Ego . . 
783. (Mountjoy). S. P., Moecenas . . 
7-4. (Fisher). S. P., reuerende . . 

785. More. In . . 

786. Colet. S. P., praeceptor . . 

787. Pace. Ne . . 

788. Gilles. S. Vtiiiam . . 

789. Laurinus. S. D. Destinaram . . 

790. Louis. Si . . 

791. (Wingfield). S. P.. vir . . 

792. (Sec. of Dunkirk ?). S. D., hono- 

rande . . 

793. Le Sauvage. S. P., Moecenas . . 

794. Barbirius. S. P. NT . . 
711.3. Froben. Etiam . . 

796. B. Rhenanos. De . . 

797. Oecolampadius. Qui . . 

798. (Capito). S. P. Vndique . . 

799. Afinius. Nuper . . 

800. Bombasius. Plane . . 
"801. Froben. S. P. D. Quod . . 

**J802. Br. Amorbach. Otendit . . 
*803. Barbirius. Misi . . 
804. Busleiden. Quot . . 



Jan. (1518, 

2 Jan. 1518 
(Jan. 1518? 

5 Jan. 1518 

6 Jan. 1518 

6 Jan. 1518 
(c. 6 Jan. 
(c. Jan. 1518 

7 Jan. 1518 
7 Jan. 15 ; 
10 Jan. 1518 
(10 Jan. 1518) 
(c. 13 Jan. 15 1 1 1 - 
14 Jan. 1518 
(c. 14 Jan. 1518 
14 Jan. 1518 

16 Jan. 1518 
(c. Jan. 1518 
18 Jan. 1518 
( c. 18 Jan. 1518) 
18 Jan. 1518 
2 Feb. 1518 
(Feb. 1518 

20 Feb. 1518 

21 Feb. (1518) 

21 Feb. 1518 

22 Feb. (1518) 
22 Feb. (1518) 
22 Feb. 1518 

(c. 22 Feb. 1518) 
22 Feb. (1518) 
(c. 22 Feb. 1518 
2 March 1518 
5 March 1518 
(c. 5 March 1518 
(c. 5 March 1518 
(c. 5 March 1518 
5 M.trch 1518 
(c. 5 March 1518 
5 M;irch 1518 
5 March (1518) 
5 March (1518) 
(c. 5 March 1518 
5 March (1518) 



Liege. 

Louvain. 
Louvain. ) 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Lou vain.) 
Louvain. ) 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Ingolstadt. 
Venice.) 

Louvain. 

Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 

Louvain. 
Louvain ?) 
Tournay. 

Louvain. 
Louvain.) 
Louvain. > 
Louvain.) 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 



5 March (1518) Louvain. 

6 March (1518) Louvain. 
6 March 1518 Louvain. 

12 March 1518 Louvain. 

13 March (1518) Louvain. 
13 March (1518) Louvain. 
13 March (1518) Louvain. 

13 March 1518 Louvain. 

14 March 1518 Louvain. 
(March fin. 1518 Frankfort.) 
(March 1518) Frankfort. 

26 March (1518) Louvaiu. 

(c. 26 March) 1518 Louvain. 



TABLE OF LETTERS 



XI 



805. Robyns. S. P., honorande . . 

806. Sampson. Ingens . . 

807. Lypsius. Vide . . 

808. Caesarius. Adieci . . 

809. Laurinus. Accepi . . 
810. Budaeus. Ecce . . 

811. Geldenhauer. Amicorum . . 

812. Geldenhauer. Quid . . 

813. Budaeus. S. P. Misi . . 

814. Ja. Faber. S. D. Doctissime . 

815. Badius. Vtinam . . 

816. Nesen. Quid . . 

817. Viterius. Miror . . 

818. Gilles. S. D. Per . . 
819. Budaeus. Scripsi . . 

820. Gonell. Gratum . . 

821. Pace. vere . . 

822. Vannes. Misisti . . 

823. Bedill. Nonnihil . . 

824. (Fisher). S. P., reuerende . . 

825. Colet. S. P., patronorum . . 

826. Bullock. Video . . 

827. Croke. Gratulor . . 

828. Sixtin. S. P., doctissime . . 

829. More. Quorsum . . 

830. Busch. Dissidium . . 

831. Grolier. Ego . . 

832. Tunstall. 8. P. Contemptis . . 

833. Wentford. Quod . . 

834. Henry VIII. Salutem . . 

835. Grimani. Salufcem . . 

836. Lascaris. S. P., vir . . 

837. Geldenbauer. Etiam . . 

838. Lister. Scripsi . . 

839. C. Batt. Charissime . . 

840. Laurinus. Scripsit . . 

841. Clava. Nuper . . 
*842. Marcaeus. Vniua . . 

843. Lypsius. Annon . . 

844. Eck. Agnosco . . 

*845. More. Rhenanum . . 
**J846. Gilles. Nunc . . 

847. Barbirius. Ipso . . 

848. More. Ipao . . 

849. Gilles. Video . . 
**850. Turzo. Summa . . 

851. Ursinus. Superior! . . 

852. Dorp. Literas . . 
853. Le Sauvage. Subinde . . 

854. A. Leo. Hactenus . . 

855. Bombasius. Imo . . 

856. Pirckheimer. Nescio . . 
857. Zasius. Recte . . 

858. Volz. Quanquam . . 
t859. Zasius. Non . . 

860. A. Pucci. Salutem . . 

861. Myconius. Amice . . 

862. Bo. Amorbach. Magna . . 
*863. Spiegel. Pro . . 

864. Leo x. Dilecte . 



26 March 1518 


Louvain. 


(March) 1518 


Lovrvain. 


(March 1518? 


Louvain.) 


5 April 1518 


Louvain. 


5 April 1518 


Louvain. 


12 April (1518) 


Paris. 


(c. 13 April 1518) 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


17 April (1518^ 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


17 April (1518) 


Louvain. 


20 April (1518) 


Paris. 


22 April (1518) 


Louvain. 


22 April 1518 


Louvain. 


23 April (151*0 


Louvain. 


23 April y5i8> 


Louvain. 


23 April U5i8) 


Louvain. 


23 April (1518) 


Louvain. 


23 April (1518) 


Louvain. 


23 April (1518) 


Louvain. 


23 April (1518; 


Louvain. 


(c. 23 April ijiX 


Louvain.) 


23 April 1518 


Louvain. 


24 April 1518 


Louvain. 


24 April 1518 


Louvain. 


24 April (1518) 


Louvain. 


25 April 1518 


Louvain. 


26 April 1518 


Louvain. 


26 April 1518 


Louvain. 


26 April (1518) 


Louvain. 


(c. 26 April 1518 


Louvain.) 


29 April (1518) 


Louvain. 


29 April (1518) 


Louvain. 


29 April (1518) 


Louvain. 


(May init. 1518 ? 


Cologne ?) 


7 May 1518 


(the Rhine.) 


15 May 1518 


Basle. 


(May 1518? 


Oxford?) 


24 May (1518) 


Antwerp. 


31 May 1518 


Basle. 


31 May (1518) 


Basle. 


19 June (1518) 


Antwerp. 


(c. 20 June 1518 


Breslau.) 


20 June 1518 


Breslau. 


14 July 1518 


Louvain. 


15 July 1518 


Basle. 


19 July 1518 


Venice. 


26 July 1518 


Basle. 


(c. Aug.) 1518 


Basle. 


13 Aug. 1518 


Freiburg. 


14 Aug. 1518 


Basle. 


22 Aug. 1518 


Basle. 


26 Aug. 1518 


Basle. 


26 Aug. 1518 


Basle. 


31 Aug. 1518 


Basle. 


31 Aug. 1518 


Augsburg. 


10 Sept. 1518 


Rome. 



Xll 



TABLE OF LETTERS 



865. Bombasius Literue . . 
*:866. Eicholtz. Noli . . 

867. B. Rhenanus. Accipe . . 

868. A. Leo. Quo . . 

869. Budaeus. Prolixam . . 

870. Mutianus. Illud . . 

871. Draco. Vt . . 
*872. J. Lang. Boni . . 
*873. Bemyng. Redamar.- . . 

874. Eobanus. lam . . 

875. Werter. Equidem . . 

876. Jonas. Nae . . 

877. Capito. Spire . . 

878. (Herm. of Neuenabr). S. P. Risi . 

879. Eschenfelder. S. P. Quid . . 
*80. (Zobel ?> S. P. Agnosco . . 

881. Longicampianus. S. P. Reddidit . 

882. Hatten. Hoc . . 

883. Gerbell. Vt . . 

884. Busch. Indicatum . . 

885. J. Froben. Mitto . . 

886. Tunstall. Hoc . . 

887. Pace. Totus . . 

88*. (Mountjoy). S. P., Moecenas . . 

889. (Fisher). S. P., reuerende . . 

890. Bullock. Quid . . 

891. Colet. Et . . 

892. Bedill. Vtcumque . . 

893. (Warham). S. P., reuerende . . 
*894. Nic. of Malaise. Quod . . 

895. Smith. Demiror . . 

896. Budaeus. Memini . . 
897. Lypsius. S. P. Vir . . 
**898. Lypsius. S. P. De . . 
*899. Lypsius. Nimirum . . 
*900. Lypsius. Legi . . 
*901. Lypsius. Gaudeo . . 

**902. Hoviusto Lypsius. S.P. Mitto. 
903. Glareanus. Literas . . 
J904. Hollonius. Pridie . . 

905. Bombasius. pectus . . 

906. Budaeus. Post . . 
*907. More. Clemens . . 

1519 

908. More. Vt nusquam . . 
*909. The Reader. Non me . . 

910. Melanr-hthon. Salutem . . 

911. Mosellanus. Ita . . 
*912. Lypsius. Cum Leo 

"*:913. de Hondt. Post . . 

914. Longolius to Lucas. Nunquarn 

915. Budaeus. Vidi . 

916. E. de la Marck. Cum . . 

917. de la Parra, Si Don . . 

918. E. de la Marck. Rpuerendissime 
*919. The reader. Si laudem 

920. Carinus. Quod . . 
"921. Lypsius. Salue . . 

*922. Lypsius. Facile . . 



i Oct. 1518 


Rome. 


6 Oct. 1518 


Cologne. 


<c. 15 Oct.) 1518 


Louvain. 


15 Oct. (1518) 


Louvain. 


15 Oct. 1518 


Louvain. 


17 Oct. 1518 


Louvain. 


17 Oct. 1518 


Louvain. 


17 Oct. (1518) 


Louvain. 


17 Oct. (1518) 


Louvain. 


19 Oct. 1518 


Louvain. 


19 Oct. 1518 


Louvain. 


19 Oct. (1518) 


Louvain. 


19 Oct. (1518) 


Louvain. 


. 19 Oct. 1518 


Louvain. 


19 Oct. 1518 


Louvain. 


19 Oct. 1518 


Louvain. 


. 20 Oct. (I5l8) 


Louvain. 


20 Oct. I5l8 


Louvain. 


20 Oct. 1518 


Louvain. 


21 Oct. <I5l8) 


Louvain. 


22 Oct. (I5l8) 


Louvain. 


22 Oct. I5lS 


Louvain. 


22 Oct. 1518 


Louvain. 


23 Oct. (1518) 


Louvain. 


23 Oct. (1518) 


Louvain. 


<c. 23 Oct. 1518 


Louvain.) 


23 Oct. 1518 


Louvain. 


23 Oct. (1518) 


Louvain. 


24 Oct. 1518 


Louvain. 


24 Oct. 1518 


Louvain. 


25 Oct. 0518) 


Louvain. 


31 Oct. (1518) 


Paris. 


(c. Oct.) 1518 


(Louvain. > 


<c. Oct. 1518 


Louvain.) 


^c. Nov. 1518 


Louvain. ) 


(c. Nov. 1518) 


Louvain. 


(c. Nov. 1518) 


Louvain. 


.(1518?) " 


Louvain. 


(c. Dec.) 1518 


Louvain. 


5 Dec. 1518 


Basle. 


13 Dec. 1518 


Louvain. 


22 Dec. 1518 


Louvain. 


(1518? 


London ?) 


i Jan. (1519 


Louvain.) 


i Jan. 1519 


Louvain. 


5 Jan, 1519 


Leipzig. 


6 Jan. 1519 


Leipzig. 


(c. Jan. 1519 


Louvain. ) 


22 Jan. 1519 


Louvain. 


. 29. Jan. (1519) 


Rome. 


i Feb. (1519) 


Paris. 


5 Feb. 1519 


Louvain. 


13 Feb. 1519 


Louvain. 


. 19 Feb. 1519 


Louvain. 


23 Fel*. 1519 


Louvain. 


27 Feb. 1519 


Louvain. 


{c. March 1519 
(c. March) 1519 


Louvain.) 
Louvain. 



TABLE OF LETTERS 



Xlll 



923. Hutten. Tu licet . . 

924. Budaeus. Ais . . 

925. Beraldus. Dolui . . 

926. Ruze. Quoties . . 

927. Vives. Apud . . 

928. Ruze. Quo magis . . 

929. Budaeus. Nudiustertius . . 

930. Budaeus. Ad . . 

931. Nesen. Ex . . 

932. Becar. Cupidissimus . . 

933. Luther. Salutem . . 

934. Lypsius. Simul . . 

935. Longolius. Cum . . 

936. Fisher. Nihil . . 
937. Pace. Petro . . 

*93S. Capito. Martini . . 
*:939. Frederic of Saxony. Salutem . . 

940. J. Theodorici. Sane . . 

941. Cordus. Vtinam . . 

942. Draco. Laudum . . 

943. Turzo. S. P. Litteras . . 

944. Ursinus. Parum . . 

945. W. Croy. Reuerendissimc . . 

946. <Briard?>. Praeceptor . . 

947. Melanchthon. Qui . . 

948. Mosellanus. lam pridera . . 
949. Caelius. Franciscus . . 

950. Slechta. Accepi . . 

951. Hutten. Tot . . 

952. Becar. Istud . . 

953. Jo. Faber. Quod . . 
954. Budaeus. Duas . . 
**955. Lypsius. S. P. Expende . . 
*956. Ant. de la Marck. Cum . . 
957. W. Croy. Quanquam . . 
958. W. Croy. Accepi . . 
959. W. Croy. Reuerendissime . . 
*960. Lypsius. Leus . . 

961. Campegio. Reuerendissime . . 

962. Pace. Si vera . . 

*963. Frederic of Saxony. Quamuis . . 

964. Henry vm. Quemadmodum . . 

965. Mountjoy. Vnice . . 

966. Guildford. Vir . . 

967. Wolsey. Post . . 

968. Albert of Brandenburg. Reueren 

dissime . . 

969. Ant. of Bergen, jun. Ornatissimc . . 

970. Banisius. Vir . . 

971. Busleiden. Vir . . 
972. Priccard. Hie . . 

973. Foxe. Reuerendissime . . 

974. Ruthall. Reuerendissime . . 

975. Papinius. Ex indice . . 

976. Jo. Faber. pectus . . 
977. Schalbe. Per tot . . 

978. Spalatinus. Mihi . . 

979. Frederic of Saxony. Illustrissime . . 

980. Luther. S.P., frater . . 

981. Schalbe. Obsecro . . 



6 March (1519) 
6 March I5I9> 
1 6 March (1519) 

16 March 1519 

17 March 1519 
<I9?> March 1519 

19 March (1519) 
21 March 1519 

21 March 1519 
28 March 1519 
28 March 1519 
30 March 1519 

1 April 1519 

2 April 1519 

5 April (1519) 
8 April 1519 
14 April 1519 
17 April 1519 

17 April 1519 

18 April 1519 

20 April 1519 

(c. 20 April 1519) 
20 April 1519 
(c. 22 April 1519 

22 April 1519 
22 April 1519 

22 April 1519 

23 April 1519 

23 April 1519 

24 April 1519 
26 April 1519 

April) 1519 
c. April fin. 1519 
c. April fin. 1519 
c. May 1519) 

(c. May 1519) 

(c. May 1519) 

(c. May 1519 

I May 1519 

May (init. 1519) 

14 May 1519 

15 May 1519 
(15?) May 1519 
15 May 1519 

18 May (1519) 



Mainz. 

Paris. 

Pane. 
Liege. 

Mechlin. 

Mechlin. 

Paris. 

Mechlin. 

Mechlin. 
Veere. 
Wittenberg. 

Lou vain. 

Lou vain. 
Antwerp. 
Richmond. 
(Basle.) 

Antwerp. 

Louvairi. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 
Milan. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 
Constance. 
(Louvain.) 
Louvain.) 
Louvain.) 

Louvain. 
Louvain. 

Louvain. 
Louvain.) 

Louvain. 

Louvain. 
Grim ma. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 
Antwerp. 



20 May 1519 

20 May 1519 

21 May 1519 
(c. 21 May 1519 
23 May (1519) 
25 May 1519 

25 May 1519 
^26? May) 1519 
(May fin.) 1519 

28 May 1519 

29 May 1519 

30 May 1519 
30 May 1519 
30 May 1519 



Antwerp. 

Antwerp. 

Brussels. 

Brussels?) 

Aachen. 

Antwerp. 

Antwerp. 

Louvain. 

Louvain. 

Brussels. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 

Louvain. 



XIV 



TABLE OF LETTERS 



982. Eobanus. Adeo . . 
*983. Lang. Reuerende . . 

984. Papinius. Erasme 
985. Jonas. Ne pro . . 
*986. Hutten. Tuas . . 

987. Budaeus. Lodouicufl . , 

988. Albert of Brandenburg. 

quam . . 

989. Beraldus. Dedi . . 
J90. Claymond. Egregiam . . 
991. Andronicus. Scripseram . . 

992. Budaeus. Scripseram . 



30 May 1519 
30 May (1519} 
30 May (1519) 
I June 1519 
5 June (1519) 
10 June (1519) 
Quan- 
13 June 1519 
20 June (1519) 
27 June 1519 
28 June 1519 
30 June (1519) 


Louvain. 
Louvain 
Gembloux. 
Antwerp. 
Mainz. 
Paris. 

Frankfort. 
Paris. 
Louvain. 
(Louvain. } 
Paris. 



App. 12. The Epintolae nelectae per Burlandum, 1520 
App. 13. The Copenhagen MS. .... 



p. 627 
p. 630 



LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 



(For A, B, C, . . . . Q, Lond., LB., denoting editions of Erasmus 
letters, see p. vi and vol. i. pp. 599-602.) 

COLLECTIONS OF LETTERS 

AE. = Les correspondants d Alde Manuce, 1483-1514; par P. de Nolhac. 

(Studi e document! di storia e diritto, 1887, S.) Rome, 1888. 
Ayr. E. = Epistolae Henrici Cornelii Agrippae ad familiares et eorum ad 

ipsum : pp. 681-1061 in Agrippae . . . Operum pars posterior, Lugduni 

per Beringos fratres, s. a. (c. 1601). 

Al. E. = i. Lettres familieres de Jerome AJeandre, 1510-40; par J. Paquier. 
Paris, 1909. 

ii. Jerome Aleandre et la principaute de Liege ; par J. Paquier. Paris, 

1896. 
Am. E. = Bonifacius Amerbach und die Reformation ; von Th. Burckhardt 

Biedermann. Basel, 1894. 

BE. 1 = Epistolae Gulielmi Budaei. Paris, J. Badius, 20 Aug. 1520. 
BE? = Epistolae Gullielmi Budaei posteriores. Paris, J. Badius, March 

1522. 
BE.* = G. Budaei Epistolarum Latinarum lib. v, Uraecarum item lib. i. 

Paris, J. Badius, Feb. 1531. 
BE.* = Repertoire de la correspondance de Guillaume Bude ; par L. Delamelle. 

Toulouse Paris, 1907. 
Eemb. E. = Petri Bembi . . . Epistolae omnes . . ., quarum libri sexdecini 

Leonis x. Pont. Max. nomine scripti sunt, sex autem reliqui familiares 

epistolas continent. (Basileae c. 1567.) 
El. E. = Briefwechsel der Briider Ambrosius und Thomas Blaurer, 1509- 

1548; bearbeitet von T. Schiess. t. 3 (Badische historische Kommission). 

Freiburg i. Br., 1908-12. 

Boh. E. = i. Listar Bohuslava Hasisteinskeho z Lobkovic : ed. J. Truhlar. 
Praze, 1893. 

ii. DvaListafe Humanisticke: (a) Dra. Racka Doubravskeho, (b) M.Vaclava 
Piseckeho s Doplnkem Listafe Jana Slechty ze Vsehrd : ed. J. Truhlar. 
Praze, 1897. 

(Sbirka Pramenuv ku Poznani Liteninuho Zivota v Cechach, na Morave 
a v Slezsku. SkupinaDruha: Korrespondence a Cizojazyone Prameny, 
cislo i, 3). 
BEE. = Briefwechsel des Beatus Rhenanus ; herausgeg. von A. Horawitz 

und K. Hartf elder. Leipzig, 1886. 
Calc. E. = Epistolicarurn quaestionum et Epistolarum familiarium libri xvi. 

pp. 1-217 in Caelii Calcagnini Ferrariensis . . . Opera aliquot. Basileae, 

H. Froben & Nic. Episcopius, March 1544. 



xvi LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 

Calv. E. = Thesaurus epistolicusCaluinianus(i528-64),ed.G.Baum,E.Cunitz. 

E. Reuss (CR. XXXVIII-XLVIIII. t, 11. Brunsuigae, 1872-79. 
Cam. E. = i. loachimi Camerarii Bapenbergensis Epistolarum familiarium 
libri vi, ... a, filiis cditi. Francofnrti, haer. A. Wecheli, 1583. 

ii. loachimi Camerarii Pabepergensis Epistolarum libri quinque posteri- 

ores. A filiis . . . editae. Francofurti, Palthen, 1595. 
Cat. E. = Epistole Cataldi Siculi. Ft. i, Vlyxbone, (Val. Fernandez), 

2 1 Feb. 1 500 ; Ft. 2, s. a. et 1. 

CE. = i. Claudp Chansonnette, jurisconsulte Messin, et ses lettres inedites, 
par A. Rivier. Bruxelles, 1878 (Memoires couronnes par V Academic 
royale de Belgique, t. XXIXL 

ii. Briefs des Claudius Cantiuncula und Ulrich Zasius von 1521-1533; 
von A. Horawitz. Wien, 1879. (Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe 
derkaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 1879.) 
Coil. E. = Epistolae aliquot G. Cognati et amicorum : t. i, pp. 295-322, t. iii, 

p. 207 in Gilbc-rti Cognati Nozereni Opera, t. 3. Basileae, H. Petri, 

i 562. 
EE. = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausgeg. von 

J. Forstemann und 0. Giinther. ixxvu. Beihet t zum Zentralblatt fur 

Bibliothekswesen.i Leipzig, 1904. 
EE.- = Briefe an Desiderius Erasmus von Rotterdam ; herausgeg. von 

L. K. Enthoven. Strasslninr. 1906. 

EHE. = Helii Eobani Hessi . . . et amicorum ipsius Epistolarum famili 
arium libri xn. Marpurgi Hessorurn, C. Egenolphus, March 1543. 
FE. = Caroli Fernandi Brugensis, musici regii, . . . Epistole familiares. 

s.a. et 1. 
GE. = Roberti < laguini epistole et orationes ; ed. L. Thuasne. t. 2. Paris, 

1904. 
GIIE. = Georg Helts Briefwechsel : herausg. von 0. Clemen (Archiv fur 

Reformations-Geschichte. Erganzungsbaml m. Leipzig, 1907. 
HE. = Epistolae Vlrichi Hutteni ; ed. E. Bocking. t. 2. Lipsiae, 1859. 
Hor. E. = N. Horii Remonsis praefecti auxiliaris Epistolarum liber : ff. Iz 

(= k) v-p r . Bk. 14 in Nic. Horii Opus, Lugduni, J. Sacon, 27 Sept. 

1507. 
JE. = Der Briefwechsel cles Justus Jonas; herausgeg. von G. Kawerau. 

(Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xvn.) t. 2. Halle, 1884, 5. 
La. E. = Lasciana; herausgeg. von H. Dalton. Berlin, 1898. 
LE. = Dr. Martin Luthers Briefe, Sendschreiben und Bedenken: herausgeg. 

von W. M. L. de Wette. t. 5. Berlin, 1^25-8. 
LE.- = Dr. Martin Luther s Briefwechsel ; bearbeitet von E. L. Enders. 

Frankfurt am Main, 1884- . 
Lo. E. = Epistolarum libri quatuor : if. 65-163 in Christ ophori Longolii 

Orationes duae. Florentiae, haer. Ph. Juntae, Dec. 1524. 
Marin. E. = Lucii Marinei Siculi Epistolarum familiarium libri decem et 

septem. Vallissoleti, A. G. Brocarius, 28 Feb. 1514. 
Mart. E. = Opus Epistolarum Petri Martyris Anglerii Mediolanensis. Am- 

stelodami, Elzevir, 1670. (The first edition, Alcala de Henares, 1530, is 

not accessible to me.) 
ME. = Philippi Melanthonis epistolae, praefationes, consilia, iudicia, schedae 

academicae ; ed. C. G. Bretschneider (CR, i-x). t. 10. Halia, 1834-42. 



LIST OF ABBKEVIATIONS COMMONLY USED xvii 

MHE. = i. Michael Hummelberger ; von A. Horawitz. Berlin, 1875. 

ii. Analecten zur Gesehichte des Humanisnvus in Schwaben; von A. 
Horawitz. Wien, 1877. 

iii. Analecten zur Geschichte der Reformation and des Humanismus in 
Schwaben; von A. Horawitz. Wien, 1878. 

iv. Zur Biographic und Correspondenz Johannes Reuchlin s ; von A. 
Horawitz. Wien, 1877. 

(ii, iii, iv in Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen 

Akademie der Wissenschaf ten, 85, 86, 89.) 
}1RE. = Der Briefwechsel dea Mutianus Rufus ; bearbeitet von C. Krause. 

(Zeitschrift des Vereins fur hessische Geschichte, N. F., ix. Supplement.) 

Kassel, 1885. 
MRE? = Der Briefwechsel des Conradus Mutianus; bearbeitet von K. 

Gillert. (Geschichtsquellen der Provinz Sachsen, xvin.) t. 2. Halle, 

1890. 
NE. = Epistolarum miscellanearum ad Fridericum Nauseam Blancicampia- 

num . . . libri x. Basileae, J. OporinuB, March 1550. 
OE. = Olah Miklos Levelezese ; kozli Ipolyi Arnold. (Monumenta Hun- 

gariae historica : diplomataria, xxv.) Budapest, 1875. 
Ra. E. = Religiosissimi viri fratris loannis Raulin, artium et theologiae pro- 

fessoris scientissimi, epistolarum . . . opus eximium. Lutetiae Parisiorum, 

A. Ausurdus expensis I. Petit, 1521, Cal. Ian. 
RE. Johann Reuchlins Briefwechsel: herausgeg. von L. Geiger. (Biblio- 

thek des litterarischen Vereins in Stuttgart, cxxvi.) Tubingen, 1875. 
Sad. E. = i. lacobi Sadoleti Epistolae (pontificiae). Romae, 1759- 

ii. lacobi Sadoleti Epistolae (familiares). t. 3 & app. Romae, 1760-7. 
SE. = Christoph Scheurl s Briefbuch; herausgeg. von F. von Soden und 

J. K. F. Knaake. t. 2. Potsdam, 1867-72. 
Sep. E. = Epistolarum libri VII : t. iii, pp. 71-389 in loannis Genesii 

Sepuluedae Cordubensis Opera, t. 4. Matriti, 1780. 
TE. = loannis Tritemii, abbatis Spanhemensie, epistolarum familiarium 

libri duo. Haganoae, P. Brubachius, 1536. 
VE. = Vadianische Briefsammlung ; herausgeg. von E. Arbenz und H. 

Wartmann. (Mitteilungen zur vaterlandischen Geschichte, 24, 5, 27-30.) 

(6 parts and 5 supplements (s -s 6 ).) St. Gallen, 1890-1908. 
Vi. E. = loannis Lodouici Viuis Valentini Epistolarum . . . Farrago. 

Antuerpiae, G. Simon, 1556. 
VZE. = Viglii ab Aytta Zuichemi Epistolae selectae ad diuersos : t. ii, pt. i 

in C. P. Hoynck van Papendrecht s Analecta Belgica, Hagae Comitum, 

1743- 

ZE. = Vdalrici Zasii epistolae ; ed. J. A. Riegger. t. 2. Vlmae, 1774. 
Zw. E. = Huldrici Zuinglii Opera, voll. vn, vm, Epistolae ; ed. M. Schuler 

et J. Schulthess. t. 2. Turici, 1830-42. 
Zw. E. 2 = Zwinglis Briefwechsel ; bearb. von E. Egli, herausg. von G. Finsler 

(CR. xcivj. t. i (1510-22 . Leipzig, 1911. 

OTHER SOURCES 

ADB. = Allgemeine deutsche Biographic, t. 56. Leipzig, 1875-1912. 
Agric. 1 = Rodolphi Agricolae opuscula; ed. Petro Aegidio. Anuerpiae, 
T. Martinus, prid. cal. Feb. 1511. 

ALLES III H 



xviii LIST OF ABBKEVIATIONS COMMONLY USED 

Agric? = Rodolphi Agricolae lucubrationes, tomus posteiior ; ed. Alardo 

Aemstelredamo. Coloniae, J. Gymnicus, <i539>- 
Agric? = Unedierte Briefe von Rudolf Agricola ; von K. Hartfelder. (Fest- 

sckrift der badischen Gymnasien.) Karlsnihe, 1886. 
AH~I r N. = Annalen des historischen Vereins fur den Niederrhein. K6ln, 

1855- . 
ANGB. = Acta nationis Gerrnanicae universitatis Bononiensis ; ed. E. 

Friedlander et C. Malagola. Berolini, 1887. 
Anselme = Histoire genealogique et chronologique de la maison royale de 

France ; par le P. Anselme. 3 e edition, t. 9, Paris, 1726-33. 
Athenae Cantab. = Athenae Cantabrigienses, 1500-1609; by C. H. Cooper 

and T. Cooper. 2 vols. Cambridge, 1858-61. 
.B.EV-. 1 = Bibliotheca Erasmiana, listes sommaires. Gand, 1893. 
BEr? = Bibliotheca Erasmiana ; extrait de la Bibliotbeca Belgica, publiee 

par F. Vander Haeghen, R. Vanden Berghe, et T. J. I. Arnold. 

Adagia. Gand, 1897. 

Admonitio etc. Gand, 1900. 

Apophthegmata. Gand, 1901. 

Colloquia. t. 3. Gand, 1903-7. 
Bergenroth. = Calendar of letters, despatches, and state papers, relating to 

the negotiations between England and Spain, preserved in the archives at 

Simancas and elsewhere, 1485- ; edited by G. A. Bergenroth., and con 
tinued by P. de Gayangos and M. A. S. Hume. London, 1862- . 
BN. = Biographic nationale. Bruxelles, 1 866- . 
Backing = Index biographicus et onomasticus ; cur. E. Becking. (Vlrichi 

Hutteni Operum supplementum : tomi posterioris pars altera.) Lipsiae, 

1870. 
Brewer = Letters and papers, foreign and domestic, of the reign, of 

Henry vin ; arranged by J. S. Brewer, and continued by J. Gairdner 

and R. H. Brodie. London, 1862- . 
Brown = Calendar of State Papers and MSS. relating to English affairs, 

existing in the archives and collections of Venice and in other libraries 

of Northern Italy, 1202- ; edited by Rawdon Brown and continued by 

G. C. Bentinck, H. F. Brown, and A. B. Hinds. London, 1864- . 
Bulaeus = Historia vniuersitatis Parisiensis ; authore C. E. Bulaeo. t. 6. 

Parisiis, 1665-73. 
BurcJiard = lohannis Burchardi Argentinensis, capelle pontificie sacrornm 

rituum magistri, Diarium (1483-1506); ed. L. Thuasne. t. 3. Paris, 

1883-5. 
llutzbach = Beitrage zur Geschichte des Humanismus am Niederrhein und in 

Westfalen ; von C. Krafft und W. Crecelius. (Zeitschrift dee Bergischen 

Geschichtsvereins, vii, pp. 213-97.) Heft I. Elberfeld, 1870. 
Butsbach 2 = Zur Kritik des Johannes Butzbach ; von G. Knod. (AHVN, lii, 

pp. 175-234.) Koln, 1891. 
Butzb(n-h 3 = Beitrage zur Geschichte des Humanismus in Schwaben und 

Elsass; von W. Crecelius. (Alemannia, vii, pp. 184-9.) Bonn, 1879. 
BWN. = Biographisch woordenboek der Nederlanden. Haarlem, 1852-78. 
Campbell = Annales de la typographic neerlandaise au xv e siecle ; par 

M. F. A. G. Campbell. La Haye, 1874. 
Chevalier = Repertoire des sources historiques du moyen age : Bio-biblio- 

graphie : par U. Chevalier. 2 e edition, t. 2. Paris, 1905-7. 



LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED xix 

Ciaconius Vitae et res gestae Pontificum Eomanorum et S. R. E. Cardina- 

lium, opera A. Ciaconii ; ab A. Oldoino recognitae. t. 4. Romae, 1677. 
Copiiiger = Supplement to Hain s Repertorium bibliographicum ; by W. A. 

Copinger. 2 parts. London, 1895-1902. 
CPR. = Das Chronikon des Konrad Pellikan ; herausgeg. durch Bernhard 

Riggenbach. Basel, 1877. 

CR. = Corpus Reformatorum. Voll. 1-28. Melanthonis Opera; ed. C. G. 
Bretschneider et H. E. Bindseil. Halis et Brunsvigae, 1834-60. 

Voll. 29-87. Calvini Opera ; ed. G. Baum, E. Cunitz, E. Reuse. Bruns 
vigae et Berolini, 1861-1900. 

Voll. 88- . Zwingli s Werke ; herausgeg. von E. Egli und G. Finsler. 

Berlin, 1904- . 
Creighton = A history of the Papacy during the period of the Reformation ; 

by M. Creighton. 5 vols. London, 1887-94. 

(Vols. i and 2 ; new edition. London, 1892.) 
<le Jongh = L ancienne Faculte de The ologie de Louvain au premier siecle 

de son existence (1432-1540) ; par H. de Jongh. Louvain, 1911. 
de NoThac = Erasme en Italic ; par P. de Nolhac. 2 e edition. Paris, 

1898. 
de Eeiffenberg = Histoire de Tordre de la Toison d Or ; par le Baron de 

Reiffenberg. Bruxelles, 1830. 

DNB. = Dictionary of national biography. London, 1885-1901. 
Ducange = Glossarium mediae et infimae Latinitatis, conditum a Carolo du 

Fresne, domino Du Cange ; ed. L. Favre. t. 10. Niort, 1883-7. 
Dugdale = Monasticon Anglicanum, by Sir Wm. Dugdale ; edited by 

J. Caley, H. Ellis, and B. Bandinel. 8 vols. London, 1817-30. 
EEV. = Epistolae aliquot eruditorum virorum, ex quibus perspicuum quanta 

sit Eduardi Lei virulentia. Basle, J. Froben, Aug. 1520. 
EHE. = The English Historical Review. London, 1886- . 
Efiv. = Epistolae obscurorum virorum, ed. E. Becking, t. 2. Lipsiae, 

1864-70. 
Fantuzzi = Notizie degli scrittori bolognesi, raccolte da G. Fantuzzi. t. 9. 

Bologna, 1781-94. 

Foppens = Bibliotheca Belgica ; cur. J. F. Foppens. t. 2. Bruxellis, 1739. 
Gachard = Collection des voyages des souverains des Pays-Bas ; publiee par 

L. P. Gachard et C. Piot. (Collection de Chroniques Beiges inedites.) 

t. 4. Bruxelles, 1874-82. 
Gams = Series episcoporum Ecclesiae Catholicae ; ed. P. B. Gams. Ratis- 

bonae, 1873. 
GC. = Gallia Christiana ; opera D. Sammarthani, monachorum congrega- 

tionis S. Mauri, et B. Haureau. t. 16. Parisiis, 1715-1865. 
Giustlnian = Four years at the Court of Henry vm (1515-9) ; selection of 

despatches written by the Venetian Ambassador, Sebastian Giustinian : 

tr. Rawdon Brown, t. 2. London, 1854. 
Goethdls = Dictionnaire genealogique et heraldique des families nobles 

du royaume de Belgique ; par F. V. Goethals. t. 4. Bruxelles, 1849-52. 
Haiti = Repertorium bibliographicum ; opera L. Hain. t. 2. Stuttgartiae 

et Lutetiae Parisiorum, 1826-38. 
Henne = Histoire du regne de Charles-Quint en Belgique ; par A. Henne. 

t. 10. Bruxelles Leipzig, 1858-60. 

Herminjard = Correspondance des Reformateurs dans les pays de langue 

b2 



xx LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED 

franchise 1 1512-44), recueillie . . . par A. L. Herminjard. t. 9. Geneve, 

1866-97. 
Herzoy = Realencyklopadie fur protestantische Theologie und Kirche ; 

begrundet von J. J. Herzog. 3 Auflage ; herausgeg. von A. Hauck. 

t. 21. Leipzig, 1896-1908. 
Heumann = Documenta literaria varii argumenti in lucem prolata cura 

lohannis Heumanni. Altorfii, 1758. 
Ilo l / = De Graecis illustribus libri duo ; e codd. potissimum MSS. deprompsit 

H. Hodius. Londini, 1742. 
HiH-iitrit: = i-iv. Erasmiana ; von A. Horawitz. Wien, 1878, So, 83, 85. 

v. Erasmus von Rotterdam und Martinus Lipsius ; von A. Horawitz. 
Wien, 1882. 

(in Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kaiserlichen Akademie der 

Wissenschaften, 1878, 79, 82, 84, 82.; 
Janiy = Liber confraternitatis B. Marie de Anima Teutonicoram de Vrbe ; 

ed. C. Junig. Romae Vindobonae, 1875. 

Jortin = The life of Erasmus ; by J. Jortin. 2 vols. London, 1758-60. 
Kniyht = The life of Erasmus ; by S. Knight. Cambridge, 1726. 
Kmfft = Briefe und Documente aus der Zeit der Reformation im 16. Jahr- 

hundert ; hemusg. von K. und W. Krafft. Elberfeld, 1876. 
LB. i-x = Desiderii Erasmi Roterodami opera omnia; ed. J. Clericus. t. lo. 

Lug-duni Bittavorum, 1703-6. 
Le Glay = Negociations diplomatiques entre la France et 1 Autriche durant 

les trente premieres annees du xvi e siecle, publiees par E. Le Glay. (Docu 
ments inedits sur 1 histoire de France : premiere serie.) t. 2. Paris, 1845. 
Legrrnul = Bibliographic hellenique ou description raisonnee des ouvrages 

publies en grec par des Grecs aux sv e et xvi e siecles; par mOe 

Legrand. t. 4. Paris, 1885-1906. 
Le Nete = Fasti Ecclesiae Anglicanae, by J. Le Neve ; continued by T. D. 

Hardy. 3 vols. Oxford, 1854. 
Luc. Iinl. = Lucubrationum Erasmi Roterodami index. Louanii, T. Martinus. 

Cal. Ian. 1519. 
Mu;;ncJieIli = Gli scrittori d ltalia, (A-B), del Conte G. Mazzuchelli. t. 2. 

Brescia, 1753-62. 
Mi,linet = Chroniques de Jean Molinet, 1474-1506; publiees par J. A. 

Buchon. (Collection des chroniques nationales francaises, XLIII-XLVII,) 

t. 5. Paris, 1827-8. 

MSH. = Messager des sciences historiques. Gand, 1823- 
Murxt,,,-; = Rerum Italicarum scriptores, 500-1500; ed. L. A. Muratorio, 

t. 25. Mediolani, 1723-51. 
XAKG. = Nederlandsch Arcbief voor kerkelijke Geschiedenis. Leiden 

1829- . 

NBG, = Nouvelle biographie generale. Paris, 1855-66. 
Nt-re = Memoire sur le college dea trois-langues a, I universite de Louvain ; 

par F. Neve. (Memoires couronnes par TAcadeniie Royale de Belgique, 

xxvin.) Bruxelles, 1856. 
Kiceron = Memoires pour servir a 1 histoire des hommes illustres dans la 

republique des lettres, par J. P. Niceron. t. 43. Paris, 1729-45. 
Xichols = The Epistles of Erasmus, from his earliest letters to his fifty-first 

year, arranged in order of time. English translations . . . with a com 
mentary . . .; by F. M. Nichols. 2 vols. London, 1901-4. 



LIST OF ABBREVIATIONS COMMONLY USED xxi 

NNBW. = Nieuw Nederlandsch biografiech woordenboek ; ed. P. C. Mol- 

huysen and P. J. Blok. t. 2. Leiden, 1911- . 

OHS. = Publications of the Oxford Historical Society. Oxford, 1885- . 
Opmeer = Opus Chronographicum . . . usque ad annum M.DC.XI. auctore 

Petro Opmeer Amstelrodamo. Antverpiae, 1611. 
Panzer = Annales typographic!, opera G. W. Panzer, t. 1 1. Norimbergae, 

1793-1803. 
Pastor = The History of the Popes from the close of the Middle Ages ; from 

the German of Dr. Ludwig Pastor, t. 12. (1-6 ed. F. I. Antrobus ; 

7-12 ed. R. KBIT.) London, 1906-13. 
Proctor = Index to the early printed books in the British Museum ; by 

R. Proctor. 

Part I, to MD : 4 sections. London, 1898, 9 ; and 4 supplements, 1899-1902. 

Part II, MDI-MDXX : London, 1903- . 
Reich = Erasmus von Rotterdam. Untersuchungen zu seinem Briefwechsel 

und Leben in den Jahren 1509-18 ; von M. Reich. (Westdeutsche Zeit- 

schrift fiir Geschichte und Kunst: Erganzungsheft ix, p. 121.) Trier, 

1896. 
Renouard = Annales de I imprimerie des Aide ; par A. A. Renouard. 3 e 

edition. Paris, 1834. 
Renoitard, Badiits = Bibliographic des impressions et des oeuvres de Josse 

Badius Ascensius ; par Ph. Renouard. t. 3. Paris, 1908. 
Richter = Erasmus-Studien ; von A. Richter. Dresden, 1891. 
Rot. Part. = Rotuli Parliamentorum. 6 voll. fol. s. a. et 1. 
Ruelens = Notice sur la jeuneese et les premiers travaux d Erasme ; dans 

Erasini Roterodami Silva Carminum, reproduction photo-lithographique. 

Bruxelles, 1864. 
Rijmer = Foedera, conventiones, literae, . . . inter reges Angliae et alios 

quosvis imperatores, reges, etc., 1101-1654; accur. T. Rymer et R. 

Sanderson, t. 20. Londini, 1704-35. 
Sanuto = l diarii di Marino Sanuto (1496-1533); pubblicati per cura di 

N. Barozzi, G. Berchet, R. Fulin, F. Stefani, M. Allegri. t. 58. Venezia, 

1879-1903. 
Schmidt = Histoire litteraive de 1 Alsace (xv c -xvi c ) ; par C. Schmidt, t. 2. 

Paris, 1879. 
Seebohm = The Oxford Reformers, John Colet, Erasmus, and Thomas More ; 

by F. Seebohm. 3rd edition. London, 1887. 
SteiffDer erste Buchdruck in Tubingen (1498-1534); von K. Steiff. 

Tubingen, 1881. 
Stokvis = Manuel d histoire, de genealogie et de chronologie de tous les 

e"tats du globe ; par A. M. H. J. Stokvis. t. 3. Leide, 1888-93. 
Stoic = A survey of the cities of London and Westminster, by J. Stow ; 

edited by J. Strype. 2 vols. London, 1720. 
Steeert = Athenae Belgicae, ed. F. Sweert. Antuerpiae, 1628. 
Tiraboschi = Storia della letteratura italiana ; del Cavaliere Abate G. Tira- 

boschi. 2 a edizione. t. 9. Modena, 1787-94. 
Trith. 1 = Liber de scriptoribus ecclesiasticis disertissimi patris domini 

lohannis de Trittenhem. Basileae, Jo. de Amerbach, 1494. 
Trith. z = CathaJogus illustrium virorum Germaniam suis ingeniis . . . exor- 

nantium domini lohannis Tritemii. (Moguntiae, P. Friedberger, c. 1495.) 
Trith. 3 = Disertissimi viri lohannis de Trittenhem . . . de scriptoribus eccle- 



xxii LIST OF ABBKEVIATIONS COMMONLY USED 

siasticis collectanea, additis nonnullomm ex recentioribus vitis et nomini- 

bus. Parrhisius, B. Rembolt et Jo. Paruus, 1512, die xvi m. Octobris. 
Trith.* ~ Dn. lohannis Tritthemii . . . de scriptoribus ecclesiasticis . . . liber. 

. . . Appendicum istarum prior (Trith. 3 ) nata est nuper in Galliie: 

posterior nunc recens additur, authore Balthazaro Werlino Colmariensi. 

Coloniae, P. Quentel, m. Martio, 1546. 
Ti-itli. s = Zusatze des Trithemius zu seinem Catalogus illustrium virorum 

Germaniae aus der in der Wiirzburger Universitiitsbibliothek befindlichen 

Handschrift: in Johannes Trithemius, von I. ^ilbernagel, pp. 253-63. 

Regensburg, 1885. 
ran Henssen = Historia episcopatuum foederati Belgii ; ed. H. F. van 

Heussen. t. 2. Lugduni Batavorum, 1719. 
tint Iftetjhem = Biographie de Thierry Martens d Alost ; par A. F. van 

Iseghem. Malines-Alost, 1852. 

Visclwr ~ Erasmiana ; von W. Vischer. Basel, 1876. 
roigt=Die Wiederbelebung des classischen Alterthums ; von G. Voigt. 

3 6 Auflage. t. 2. Berlin, 1893. 
U ilkins = Concilia, magnae Britanniae et Hiberniae, 446-1717; ed. D. 

Wilkins. t. 4. Londini, 1737. 
Zedler = Dniversal-Lexikon aller WissenschafiFten und Kunste. t. 64. Halle 

& Leipzig, J. H. Zedler, 1732-50. 
ZKG. = Zeitschrift fur Kirchen-Geschichte. Gotha, 1876- . 



XX111 



ADDENDA AND CORRIGENDA 
VOL. I 

P. 47, n. i n. Brown (v. 222) gives the following evidence as to early tradition 
about Erasmus birthplace, in an abstract of a letter from Franc. Contarini. 
Venetian ambassador with the Emperor, to the Signory : 29 July 1540. 
Proceeded from Dort to Rotterdam, the birthplace of Erasmus ; and bu1 
few were the courtiers who abstained from inspecting not only his house, 
but the chamber in which he was born. 

P. 73. For various spellings of the name Erasmus see Henry Bradshaw s 
Collected Papers, 1889, pp. 350-3 : from the churchwardens 1 accounts of 
Trinity Church, Cambridge, 1504-30. The church had an endowment 
for the maintenance of a light before St. Erasmus altar. Out of 64 entries 
of payments for the upkeep of this light the name occurs spelt in 36 dif 
ferent ways. Bradshaw also draws attention to the great devotion to 
St. Erasmus developed towards the end of the fifteenth century , and gives 
indications. 

P. 75. Opmeer, i, p. 454, gives a more favourable account of Peter Gerard : non 
malus poeta et perhumanus, vt testantur cauonici Grauesandenses, apud 
quos honeste vixit et sepultus est. 

P. 125, Ep. 32 introd. For the Canter family see a note by Dr. F. Ritter in 
J~b. f. Kunst u. Altert. zu Emden, xviii (1913) pp. 123-8. James Canter was 
a parish priest at Emden in 1508, and perhaps earlier, and seems to 
have died c. 1529. See also G. Bauch, Mainzer Humcmisntus, in Arch.f. hess. 
Gesch. N.F. v (1907) pp. 38,9. 

P. 159. The Oratio Episcopi was first printed in Martens edition of the Querela 
Pads, c. 30 March 1518 ; see Ep. 604. 10 n. 

P. 174, Ep. 58 introd. For Colet read Colt ; cf. Ep. 829. 27. 

P. 198, Ep. 71 introd. Traces of the original draft of the De conscribendis 
epistolis appear in Despauterius Ars epistulica, Paris, J. Badius, 24 June 



P. 208. Anne of Borsselen died 8 Dec. 1518, and Louis of Montfort 10 Nov. 1505 : 

see J. Reygersberch, Croni/cke ran Zedandt, 1551, f. ffi, and J. Ermerins. 

Zemwsche Oudheden, iii (1786), pp. 122, 129. 
P. 229, 1. -y. For About 1513 read On 18 June 1509. 

1. $ For eldest read second. 

1. r . For in read 28. See Ermerins, op. cit. , pp. 127, 132. 
P. 266, 11. 3,4. The words videlicet septimo die Februarii are added above the 

line by the same hand. This may mean that they were a later addition ; 

in which case the necessary correction in the date would most easily be 

made at this point, and More s birth be determined at 6 Feb. 1478. 
P. 268, Ep. 1 1 6. 4. ille] Varro, Men. 335. 

P. 306. Large extracts from Ep. 132 are embodied in a letter from Oxford 
University to Linacre, 1523: Bodleian MS. 282, no. 116. 

P. 321, Ep. 138. 45. vmbelicum E: vmbilicum N. 

P. 329, Ep. 140 introd. A letter of Pyrrhus d Angleberme dated Milan, i May 

1515, is printed by Goldast, Phil, epist. cent., 1610, no. 32. 
P. 341, Ep. 144 introd. Read Martens second edition (c. Nov. 1519 ; see BEr. 2 

CoUoq. i, p. 62). 



xxiv ADDENDA AND CORRIGENDA 

P. 384. For MSS. owned by J. Faber of Deventer see Jortin ii. 7 12 - 

P. 443, 1. 18. Read accompanied Pucci s nephew, Antony. 

P. 488, Ep. 243 60 n. RimacW preface to his Palamedes (Ep. 4 i ? t f ) P r "?f 

Jriph us because alimentarios per Anglie achademias ab miuria s 

leu(at) inedie . 
P. 514, Ep. 263 is reproduced in an admirable facsimile by M. Renou 

vol. i. p- a88 - 
! .-,-0, Ep. 268. There is now a copy of Pynson s edition, London, 2! 

in the British Museum ; and Dr. Bruno Claussen, now of Rostock, has 

drawn my attention to one in the library of Freiburg University. 

P. 521. Read, 1. 21, patriae. 
1. 23, Aeginita. 

1. 25, verum etiam lima emendatius. 
1. 26, iilipsum. 

P. 557, Ep. 291 introd. J. Reygersberch , op. at., f. B, calls Becar Joannes 
Beecker Borsalus . 
1. 10 of introd. For the Bp. of Utrecht read John of Bergen (Ep. 737)- 

P. 608, 1. 25 : For 43 read 42. 1. 26 : For 51 read 52. 

A note among Dr. Knauko s p;q>ers has supplied the clue to solve the question 
of Leclerc s relation to the Breslau MS. Rehdiger 254. In 1684 John Fecht, the 
Director of the Ducal school at Durlach in Baden, published in his Hist, eccksi- 
,i<tticae seculi xn siipplementum. bk. viii, a collection of 53 letters. Of these 44 are 
addressed to Erasmus and i is concerned with him : of the remainder 4 are 
addressed to Nicholas Gerbell (Ep. 342 introd.), 2 to Wolfgang Musculus, i to 
Nicholas Episeopius, and i to John Papp. In his Apparatus (p. 164) Fecht says 
that he had received them from the library of Matthias Bernegger, the celebrated 
Strasbnrg scholar (1582-1640-, qui aliunde acceptas fideliter conseruauit. 
After the last letter he prints (p. 877) a colophon : Praecedentes epistolas 
Robert us Robertinus ex autographis plerasque descripsit, a loanne Pappo mecum 
communicatis, qui Nicolai Gerbelii (cuius e bibliotheca haec veniunt) neptem 
vxorem habet. 1629. mense Martio. 

The correspondence of Bernegger printed by Dr. Reifferscheid (Briefe G. M.Lin- 
gdsheims, M. Berneggers und Hirer Freunde, 1889, 265, 268, 293 ; and pp. 831, 844, 
908-9) shows that the young Prussian scholar, Robert Roberthinus (1600-1648 ; 
see ADB,. was staying with him in his house at Strasburg in the winter of 
1628-9 ; and thus it is clear that Bernegger was the author of the colophon 
quoted, and that it was to him that John Papp (perhaps a son of the John Papp, 
1549-1610, who was the leader of the Lutherans at Strasburg) lent the MSS. 

The history of the Rehdiger MS. may thus be traced down to the present day. 
Clearly Gerbell (fisoo) had acquired it from Erasmus or his heirs. In March 
1629 it was in the hands of Gerbeirs granddaughter at Strasburg : by 1645 one of 
the Rehdigers had purchased it and placed it in the Town Library at Breslau, 
where it still is ; the agent in the transaction being perhaps Roberthinus, who 
probably made the Rehdigers acquaintance in 1622 (Reifferscheid, op. cit. 97. 71). 

The relation of Leclerc s appendix to Fecht s book remains to be considered. 
In quantity they are identical. Each has 43 letters from the Rehdiger MS. (one 
of Leclerc s is in the body of the work, 1093; and 2 f LB. App. 325, 375) from 
some other source. In both many of the letters are abridged, to exactly the 
same extent. Leclerc s text, too, apart from inevitable depravations and one 
conjectural amplification of a heading, appears to agree with Fecht s. The 
asterisk which he adds to these letters merely denotes that they had not been 
included in c-arlier editions of Erasmus letters. The inference seems there 
fore to be plain that Leclerc derived them, not from the originals, but from 
Fecht s book ; and further that the abridgment of the letters was done by 
Roberthinus. 

It is noticeable that some of Gerbell s papers were accessible to the Durlach 
circle at about the same time; cf. J. H. Maius Vita Reuchlini printed there 
in 1687, p. 253 (quoted in HE. 21). 

P. 609, 1. 27. For 13 read 14 ; and after 325 insert 328. 
1. 28. Delete nearly. 



ADDENDA AND CORRIGENDA xxv 

VOL. II 

P. 1. The Cato &c. had been convicted iampridoii in April 1514 (Ep. 292. 2-4). 
The date assigned for Nevius death is confirmed by a letter of Goclen 

14 July (1530) which states that he died paulo postthe summer of the year 

after Erasmus left Louvain for Basle, i.e. 1522 (Basle MS. Goclenii Epist. 

f. 31). 
Bk. ii of Despauterius Ars versificatorin, with preface 23 Dec. 1510, is dedicated 

to Nevius. 
P. 8, 1. 14 n. In a letter dated Schlettstadt, 2 Nov. 1524, Wimpfeling speaks of 

Eudaltingius as D. lo. Rud., magister ceremoniarum capelle Domine 

nostre in templo maiori : see J. Ficker and O. Winckelmann, H<in<l 

schriftenprotien, 1905, ii. 48. 
P. 11. Other books dedicated to Dorp are Agric. 1 and Despauterius Ars rersifica- 

toria, bk. v, with preface 7 May 1511, and Syntax is, with preface 10. July 1513. 
P. 22, I. 196 n. Finiger died in 1520 : see P. Ochs, Gesch. d. Stadt Basel, v (1821 . 

p. 381. 

P. 32, Ep. 312 introd. The Parabolae were completed by April 1514 (Ep. 292 .4,5 . 
P. 55. Three letters of P. Sancteramus are printed in Marin. E., ff. d 8 , d 8 v ., g : 

the first dated Messina, 10 July 1497, the second Naples, 6 Aug. 1504. 
P. 124. To Engelbrecht s literary work may be added an edition of Valerius 

Flaccus Argonautica, Strasburg, J. Knoblouch. 1525, with a preface dated 

Freiburg, May 1525, in mediis militum gladiis. 

P. 144. In 1512 Kirher edited Suetonius for John Philippi at Paris. 
P. 161, Ep. 370. 18 n. MRE. 533, MRE. 2 507 should be dated 1516 ; cf. Ep. 967. 

72 n. 
P. 162. Books dedicated to John de Molendino are : i. Badius edition of the 

Commentarii Vrbnni of Raphael of Volaterrae, with a preface 13 Aug. 1511, 

which describes de Molendino as Canon of Tournay and computer to Badius ; 

2. Despauterius De Figuris, with a preface 2 Feb. 1519, which speaks 

of him as Latine lingue doctissimus neque Grece imperitus . 

P. 183. The introduction of a more accurate translation is announced in 3,4 
of the Apologia prefixed to the second edition of the New Testament, 
March 1519, p. 69. Erasmus says: Quod in aeditione prima parcius 
fecimus, veriti ne tantam nouitatem non ferrent quidam, nunc hor- 
tantibus amicis magnis et eruditis animumque addentibus vberius 
praestitimus, vt totus Noui Testamenti sermo simplex quidem sed tamen 
Latinus esset, exceptis verbis aliquot et idiomatibus quae receptioru 
videbam quam vt mutari possent. 

P. 225, Ep. 401. 2,3. Egli is clearly right in correcting the MS. to capaciorem . . . 
postulans , : Zw. E. 2 13. 

P. 234, Ep. 404. 21 n. The form Glareana occurs also in BRE. 133. 

P. 241, 1. 8 n. There are many letters to Marlianus in Mart. E. No. 722 mentions 
his death at Worms in the epidemic of plague which ravaged the Imperial 
household there and carried off Chievres (Ep. 532. 27 n.) : therefore c. May 
1521. 

P. 269, Ep. 433 introd. The 1532 woodcut of Alard is found also in the 
posthumous edition of R. Agricola s Aphthonius, Cologne, J. Soter, 1532. 

P. 288, Ep. 445. 48. Herminjard, 6, identified Faber s pupil with Francis Vatablus 
(fi5 March 1547,., who was afterwards Professor of Hebrew in the College 
de France. 

P. 291. The identity of Florence and Antony with Erasmus and his brother was 

known to Hand B in the Gouda MS. 1323, f. 85 v. App. 9). 
O. 2 p. 49 has a very corrupt text of Ep. 447. The only reading of not - 
is cottectaneum in 1. 338. 

P. 308, 1. 4 of note. For July read March. 

P. 356, Ep. 476. 12 n. For Barbirius preferment in the Indies see Ep. 913. 6 n. 

P. 359, Ep. 477. 4 n. For 418 read 488. 



xxvi ADDENDA AND CORRIGENDA 

P. 373, Ep. 482. It appears from Boh. E. i. 194 that Hexapolis was a region that 
might be traversed on the way from Breslau to Prague ; > Saxony. 

P. 380, Ep. 487. 14 n. The date of Fonseca s death is found on his tomb at Coca : 
18 May 1473. 

P. 400, Ep. 493. 368 n. For 48th read 49th. 

P. 416. Spalatinus also translated into German Erasmus translation from 
Plutarch, De rfiscrimtnt adulatoris et amici, 1520, and the new preface t 
Enchiridion (Ep. 858), 1521 (preface 19 April 1520). 

P 419 Before the end of 1517 Scheurl (SE. 137, 158), Luther CLE. 2 5), and 
Pirckheimer > Heumann, p. 117) were all attributing the lulius to Erasmus; 
80 too Grebel in Paris in Oct. 1518 (VE. 137^- For the Iulius see also 
Ep 877 lo-r, Bl E. 20, 22 and Zw. E. 2 148. G. Loesche. Analeda 
Lv.thero.na, 1892, p. 58, quotes from Mathesius a dictum of Luther about it: 
quern ego volui vfrtere, sed non potui eum apte reddere : man mus 
in aber nicht vmbkommen lassen, 

I rJ2. Ep. 504. 2. The Greek M*. >.f the Gospels perhaps belonged to Wessel 
(of. Hegiu?, letter to him, printed at the end of Hegius Dialogi, Deventer, 
R. Paffroet, 31 Dec. 1503, and reprinted in Butzbach ii. p. 9), and may 
have been brought by him from Rome. Hardenberg (Munich MS. Lat, 
Cam. i, ff. 9, 17 ; printed in Weasel s Opera, 1617, f. ** 3 v , 7 ) states that 
.some of Weasel s last years were spent at Mt. St. Agnes, and that his 
books remained there after his death. 

P. 428, 11. 3-5. Goswin s letter is printed in Weasel s Opera, 1617, f . * * 6 v. 

P. 430. Ep. 512. 21-4. Narratives of Falck s two journeys are given by M. de 
Diesbach in Arch, de la soc. d hist. du canton de Fribourg v (1891% pp. 209-27, 
264-74. On the former the pilgrims embarked at Venice i July 1515 and 
landed at Jaffa 20 Aug. ; but the date of their return is not known. On 
the latter the expedition left Venice at June 1519 and arrived there again 
14 Nov. See also R. R^hricht, Dnftsche PilgerTfisen nach dem Heiligen Lande, 
1900, pp. 206-7, 211-3. 

The former narrative a contemporary MS. in private hands, from which 
de Diesbach prints some extracts enumerates several Englishmen in the 
party. Watson was accompanied by John Reyston, M.A., of Cambridge, 
who may be identified with John Rayston, Reston, or Ryston of St. John s 
College, who was B.A. 1505-6. M.A. 1508-9, D.D. 1519-20, Prebendary 
of St. Paul s 1529, Master of Jesus College 1546, fa. 24 Aug. 1551. See 
Cambridge Grace Books B, ed. M. Bateson, 1903-5, i. 199, 205, 216, ii. 37, 
78, and T. ed. W. G. Searle and J. W. Clark. 1908, 73, 196 : also Aitenae 
Cantab, i. 106. 

449, Ep. 523. 16 n. Beatus Rhenanus, in giving a list of Erasmus writings, 
styles the book De Principis institutions Aphorism! (BRE. 170). 

P. 450. Giustinian ii. p. 30") writes on 10 Feb. 1517 of great cold in England ; 
and Fabyan s Chronicle states that in the winter of 1516-7 the Thames 
was frozen and carts passed over from Westminster to Lambeth. 

Pp. 476, 479, Epp. 532, 34 n.. 534. 67 n. For John Smith read John of Friesland ; 
see Ep. 637. isn. 

P. 495. There is a letter from Accard in Marin. E (f. h 3 ), with a reply from 
Marineus ; both undated, but apparently written in Spain. Accard refers 
with praise to Marineus History of the Kings of Aragon, Saragossa, 
G. Cocus Alemanus, 30 April 1509. 

P. 511, Ep. 556. 18 n. In an undated letter (from Venice, c. Dec. 1516) John 
de Pins gives 13 June as the date of Musurus appointment to Monembasia 
(Nimes MS. 215, f. 164 v. . 

P. 524, Ep. 563. 44 n. The prologue of Oecolampadius Nemesis TheophSi, addressed 
to Pirckheimer, is printed by Heumann, pp. 319-21. 

P. 545, Ep. 573- H- Joannes Brechtius is clearly John Cuatos (De Coster) 
of Brecht, NE. of Antwerp (fi526), who in 1496 was first in the promotions 
of the Faculty of Arts at Louvain, and in 1498 was teaching in the College 
du Chateau there. For a time he was Master of the Latin school at 



ADDENDA AND CORRIGENDA xxvii 

Groningen, but later, when P. Gilles dedicated to him an edition of 
Politian s Epistolae, Antwerp, Th. Mai-tens, 4 May 1510, was Master of the 
school attached to Notre Dame at Antwerp. He was author of a well- 
known Latin Syntaxis, and Despauterius was among his pupils. See BN. 
P. 558, Ep. 581. 30 n. For Ticino read Pavia. 

For Calvus interest in the printing of Luther s Ada (Ep. 904. 19 n.) 
see SE. 179, 180, 185. 

P. 591, app. crit. 1. 3. For 55 read 54. 

VOL. Ill 

P. 53, Ep. 629. 5n. The word estimare is used in a different sense in a passage in 
Adag. 1001, where Erasmus complains of owners of MSS. who are so 
ungenerous with their treasures vt rogati vel celent vel pernegent, vel 
iniquo precio vendant vsum, decuplo aestimatorum codicum . 

P. 71, Ep. 648. 56,7. In a letter to Grolier, directed to Paris from Venice, 
5 Jan. 151-9, Egnatius bitterly resents the suggestion that he differed from 
Budaeus; and criticizes Erasmus severely for the hastiness of his writing. 
Ita fit vt, dum verborum copiae studet, minus res obseruet. See Goldast, 
Phil, epist. cent., 1610, no. 35. 

P. 131, Ep. 705. 8. Cf. BRE. 133. 

P. 137, Ep. 710 introd. The importance long attached by divines to Erasmus 
work may be illustrated from a letter of W. Howley. Bp. of London, 
written 28 June 1829 to Hugh James Rose on a course of study in St. Paul s 
Epistles, and advising him to look with attention at Erasmus Para 
phrase . See J. W. Burgon, Lives of Troelte Good Men, sth edit. 1889, 
L p. 138. 



XXV111 



LIST OF PLATES 

PAGE 

1. Copenhagen MS., f. 238 v: Ep. 715. 42-58, in Erasmus rough draft 146 

2. Deventer Letter-book, .47: Ep. 778. 304-20, written by Hand C 

(Nepos) and corrected by Erasmus in 1. 312 .... 229 

3. Deventer Letter-book, f. 6 v : Epp. 818. 7-15, 816. 1-4, the former 

begun by Hand C (Nepos) and finished by Hand D (Smith), 
the latter by Hand D (Smith), marked and numbered by one 
of the xviii c . editors 287 

4. Deventer Letter-book, f. u: Epp. 821, 825. 1-14, written by 

Hand D (Smith), the latter corrected in 11. 12, 14 by 
Erasmus, who also adds the title. The reference-number in 
LB. is given 292 

5. Bodleian MS., Autogr. c. 9, f. 74: Ep. 846. i-io, written by 

Gilles ; the letter actually sent 339 

6. Deventer Letter-book, f. 17 : Epp. 847. 9-12, 848. 1-5, written by 

Hand E (?Hovius), marked and numbered by one of the 

xviii c . editors, (?De la Faye) 340 

7. Deventer Letter-book, f. 18 : Ep. 857. 1-7, written by Hovius. 

The reference-number in LB. is given 360 

8. Deventer Letter-book, f. 21 v: Epp. 879. 11-21, 880. 1-4, written 

by Hovius later, the former corrected by Erasmus in 11. 1 1, 14, 
the latter with wrong heading, also with reference-number 
added by (?) De la Faye . . . 418 



XXIX 



187 A . FROM JULIUS ir. 

Vatican Archives, Reg. Later. 1174, f 345 v. Rome. 

EHR. xxv. 124. 4 January 150;;. 

[For the document that follows I am indebted to Dr. Brom, Director of the 
Dutch Historical Institute at Borne, who has very kindly placed it at my disposal. 
It was discovered by him in the course of his systematic researches for the 
Archivalia in Italia ; and an abstract of it is given in his second volume, 1909, 
no. 1877. Its main interest is that it brings to light a transaction in Erasmus 
life of which hitherto nothing has been known. The dispensation confers upon 
him the power to hold benefices of certain kinds ; and in form it closely resembles 
a similar brief which he received from Leo x in 1517 (Ep. 518). As to the pur 
pose for which it was obtained, at first sight a clue seems to be offered by a letter 
of Erasmus to Servatius at Steyn in 1505 ; in which he speaks of spes istic non 
contemnendae , which might have been expected to deter him from going to 
England (Ep. 185. 6,7). But Dr. Brom points out that the reference to Otho le 
Blanc and Ottoboni Fieschi, papal legates in England in 1237 and 1268, and the 
dispensation from their constitutions (Wilkins i. 649 seq., ii. i seq.) evidently 
those requiring residence implies conclusively that the patronage expected by 
Erasmus was English ; and this is borne out by the facts. In the summer 
or autumn of 1505 he came to England in quest of endowment (n. 120-2) and 
was there for more than a year. The greater part of that time he spent in 
London, in close intimacy -with Colet (Ep. 384 introd.) and with other ecclesiastics 
and noblemen ; and in April 1506 he mentions a promise of a benefice from 
Henry vii (Ep. 189. 3,4). It may therefore be presumed that on arrival in 
England he had at once set on foot negotiations at Rome to enable him to enjoy 
an English living ; and that this letter is the answer. It is even possible that 
he may have been helped in the matter by Ammonius and Sylvester Gigli, who 
afterwards secured for him the dispensation from Leo x (see Ep. 447 introd.). 
Both were in England at the time (Ep. 218 introd. ), and Ammonius had influential 
friends at Julius court (Ep. 243. 25-32). But Henry s promise was not fulfilled ; 
and thus the dispensation was of no avail to Erasmus until 1512 (Ep. 255 introd.). 

The letter also contributes something to the question of Erasmus parentage. 
The statement that his father was an unmarried layman (solutus) seems to dis 
pose of the legend that he was the son of a priest. But it is considerably 
discounted by the language used about him in Ep. 517. 7,8, where his defecttts 
natalium is said to consist in being ex illicito et, vt tiiitet, incesto damnatoque coitu 
genifws : a description which suggests that he may in the interval have learnt 
more about the circumstances of his birth ; while, as Vischer notes, it also 
implies some uncertainty remaining in his mind as to the date when his father 
took orders. 

There can be no question as to the authenticity of this document ; for it 
occurs in one of the registers in which letters were regularly entered by the papal 
secretaries before dispatch. In this case the copy was made carelessly and with 
some abbreviations of formulas by etc. The first of these I have amplified from 
comparison with Ep. 518 ; the last three omit stereotyped forms. I have also in 
a few places taken the liberty of writing c for t to avoid such forms as loto or 
simplititer. For permission to reprint from EHR. I am obliged to Dr. R. L. Poole.] 

IVLIVS &C. DILECTO FILIO DESIDERIO ERA.SMO, CANONICO 

MONASTERII DE STEYN IN HOLLANDIA, ORDINIS SANCTI 

AVGVSTINI, TRAIETENSIS DIOCESIS, SALVTEM &C. 

RELIGIONIS zellus, vite ac morum honestas, aliaque laudabillia 
probitatis et virtutum merita, super quibus apud nos fidedigno 
commendaris testimonio, nos inducunt vt te specialibus fauoribus 
et graciis prosequamur. Hinc est quod nos volentes te, qui, vt 
asseris, deffectum natalium pateris, de soluto genitus et vidua, 5 



xxx LETTERS OF ERASMUS [1506 

premissorum meritorum tuorum intuitu fauore prosequi graciosso, 
teque a quibusuis excommunicationis, (suspensionis, et interdicti, 
aliisque ecclesiasticis sententiis, censuris, et poenis a iure vel ab 
homine quauis occasione vel causa latis, si quibus quomodolibet 

jo innodatus existis, ad effectum presentium duntaxat consequendum, 
harum serie absoluentes) et absolutum fore censentes ; tuis in hac 
parte supplicationibus inclinati tecum, vt quodcunque benefitium eccle- 
siasticum cum cura vel sine cura per clericos seculares teneri solitum, 
etiam si parrochialis ecclesia vel eius perpetua vicaria aut cantoria, 

15 libera capella, hospitals, vel annuale seruitium eisdem clericis in 
titulum perpetui benefitii ecclesiastici assignari solitum et de iure 
patronorum laycorum aut cuiuscunque taxe seu annui valoris illius 
fructus, redditus, et prouentus fuerint, si tibi alias canonice con- 
ferantur aut presenteris vel alias assumaris ad illud et instituaris in 

20 eo, recipere et retinere, illudque simpliciter vel ex causa permutacionis, 
quociens tibi placuerit, dimitere, et loco dimissi aliud simile vel dis- 
simiJe benefitium ecclesiasticum cum cura vel sine cura, vt premititur, 
qualificatum similiter recipere et, vt preffertur, retinere libere et licite 
valeas, deffectu predicto ac Pictauen. concilii et quibusuis aliis 

25 apostolicis ac bo. me. Octonis et Octoboni, olim in regno Anglie 
apostolice sedis legatorum, necnon in prouincialibus et sinodalibus 
conciliis editis generalibus vel specialibus constitutionibus et ordina- 
tionibus, statutis quoque et consuetudinibus monasterii de Stein in 
Hollandia, ordinis Sancti Augustini, Traiectensis diocesis, cuius 

30 canonicus et, vt etiam asseris, ordineni ipsum expresse professus 
existis, ac dicti ordinis iuramento confirmacione apostolica vel quauis 
firmitate alia roboratis ceterisque contrariis nequaquam obstantibus, 
auctoritate apostolica tenore presentium de specialis dono gratie 
dispensamus. Nulli ergo, etc., nostre absolutionis et dispensationis 

35 infringere, etc. Si quis, etc. 

Datum Rome apud sanctum Petrum anno incarnationis dominice 
millesimo quingentessimo quinto. Pridie Non. lanuar. Anno tertio. 

A. Colotius. 



XXXI 



24(K FROM WILLIAM WARHAM. 

Deventer MS. 91, f. 108. Lambeth. 

LB. App. 205. ii November (1511). 

[The severe cold mentioned in Epp. 665-9 led Leclerc into affixing the date 
1517 ; and with Dr. Reich and Mr. Nichols I accepted this, though having the 
advantage, which they had not, of knowing that the date is not in the manu 
script. But the probable identification of Hand A with John of Friesland 
(cf. Ep. 637. 13 n.) precludes this date ; and indeed it is clear that this letter 
should follow Ep. 240 in 1511. In that year Erasmus writes from Cambridge on 
2 Nov. that he is coming to London on i Jan. and is suffering from a cold 
(Ep. 238. 2-4, 14 ; cf. Ep. 239. 56-8). On it Nov. he refers to a caluus nebulo 
(Ep. 240. 20 ; cf. Ep. 243. 7), whose return he is expecting, and who was probably 
a letter-carrier ; and on 18 Nov. Ammonius writes of money coming from "Warham 
(Ep. 243. 17). In 1511, too, Warham was still Chancellor and would be found in 
Westminster Hall. 

Erasmus two letters to Warham are not extant, but they may probably be 
dated 29 Oct. and 2 Nov. ; the former being the one which More should have 
delivered (cf. Epp. 240. 58, 243. 63-5).] 

GVILIELMVS CANTVARIENSIS AECHIEPISCOPVS ERASMO SVO S. D. 

POST salutem. Binas a te accepi litteras, primas quidem et eas 
prolixas in aula Westmonasterii, loco omni pleno ocio ; quibus, 
si earura lator postea comparuisset, libenter respondissem : alteras 
vero quidam caluus, cuius caput vix vnicus crinis contegit, ad me 
heri attulit ; quibus te pituita xnolestatum (de quo doleo) intellexi. 5 
A quo malo vt citius liberari posses, misi impraesentiarum ad te per 
praedictum tabellariurn viginti angelos aureos ; inter quos Kaphaelem 
salutis medicum reperies, qui tibi mederi et pristinam restituere 
sanitatem facile queat. Gaudeo te proximas Calendas lanuarias 
Lundinum, vt scribis, venturum. Cura vt valeas. 10 

Ex Lamhitha xi" Nouembris. 

Tuus Guilielmus Cantuariensis. 

7. angelatos LB, perperam. 



}. angelos] Warham jests in a similar tone in Ep. 286. 



594 K9( FROM BEATUS RHENAXUS. 



r 28 



Deventer MS. 91, f. 46. 
LB. App. 146. 



Basle. 
8 July 1517. 



[The year-date is unquestionable : for a possible correction in the month-date 
see Ep. 598 introd.] 

BEATVS RHENANVS ERASMO ROTERODAMO S. D. 

IN his que misisti libens istos iuuarem, si modo Dostri non 
puderet. Scribent per suum a secretis, quo nunc vtuntur formarum 
emaculatore, quid facturi sint. Lachnerus ad Argent(inense) em 
porium profectus est. Lodouicus Berus agit Tannis : quo factum 
esfc vt hie tabellarius nihil ad te litterarum ab illo ferat. Fuit hiis 5 
diebus apud DOS Clemens quidam Paleologus Constant inopolitanus, 
monachus coenobii diuae Catharinae ad montem Sina in Syria. 
Collegit argentum per Germaniam ex condonationibus Pontificis pro 
reparatione eius monasterii, quod a Saracenis nescio quid detrimf-nti 
superioribus anuis passum est. Graece scit puJchre ; cum hoc igitur 10 
f\l/e\Xio-ap.fv Bruno noster et ego. Episcopus interim sepe prandio 
iios accepit ; de te semper bonorifice sentit et loquitur, id quod 
etiam suis facit litteris quas nunc misit. Frobenius duobu3 prelis 

9. monesterii MS. 



1. istos iuuarem] For the better print 
ing of the tflopiaetc.(cf. Ep. 550 introd.). 
Erasmus had proposed to Froben (cf. 
Epp.597.44,628. 1,132. i) that he should 
re-engage the assistance of Beatus ; who 
since the autumn of 1516 (cf. Epp. 460. 
14,5 and 575. 44-6, had not been work 
ing for him. 

2. a seeretis] Probably Angst ; cf. 
Ep- 575- 46 n. 

4. Tannis] Cf. Ep. 460. 120. 

6. Paleologus] A letter from Christo 
pher M-metarius to Bruno Amorbach 
(Basle MS. G. II. 30. -jo) dated Stras- 
burg, n July (1517), describes the 
reception of Paleologus, who had come 
there from Basle. As he knew no 
Latin, conversation was difficult ; but 
Nac-htgall (Ep. 302. 16 n.) acted as 
interpreter. Monetarius finally passed 
him on to the Bishop of Strasburg. In 
Aug. 1520 Erasmus commended to Wol- 
sey on a similar errand a Christopher 
Palaeologus from Mt. Sinai, who is 
probably the same person. 



9. a Saracenis] Franc. Suriano, who 
visited Sinai, probably in the winter 
of 1493-4, learnt that the Abbot of St. 
Catharine s and several monks had 
recently been killed by the Arabs ; and 
this deterred Pietro Casola from going 
to Sinai in 1494. SeeCasoliCs ftigrimoge, 
ed. M. M. Newett. 1907. pp. 345, 385,6. 
Felix Fabri. Euagatorivrn, i. 733, 76b 
(ed. C. D. Hauler, 1843-9, i. 190, 198), 
heard a similar rumour at Jaffa in 
1483 ; but it was probably false. For 
the continual oppression of the mona 
stery by the AraV>s see, besides Fabri, 
Arnold von Harff 1497) and Martin 
von Baumgarten (1507) ; cf. Rohricht, 
Deutsche Pilgerreisen, 1900. 

Fabri, ii. 61,2 (11.506,7), mentions an 
earlier visit of a monk from St. Catha 
rine s, collecting for the same purpose, 
perhaps iu 1484 ; and his own opposi 
tion on the giound that the monastery 
belonged to the Greek Church and 
owed no allegiance to the Pope. 

13. litteris] Ep. 598. 



2 LETTERS OF ERASMUS 

Chrysostomum, et alteris duobus Elucidatorium ecclesiasticum Clith- 

15 touei Neoportuensis imprimit. Scripsit is scholia quaedam in hymnos, 

sequentias, canonem misse, responsoria et antiphonas. Saluta loan- 

nem Symith Britannum. Bene vale, praecaeptor et pater obseruande. 

Basileae viii lulii die. Anno M D xvn. 

595^ FROM BRUNO AMORBACH. 

Basle MS. Amorbachiana. (Basle.) 

(c. 8 July 1517-) 

[An autograph rough draft, from the same source as Epp. 464 (0) and 557 : 
probably contemporary with Ep. 594, since the answer is contemporary with 
Ep. 628.] 

QVOD me vno neglecto ad ceteros amicos scribis, admodum dolenter 
ferrem, nisi, vt est in adagio, mihi ipsi rav-n^v d/iv^cm aj meopte 
iumento aduexissem, qui adhuc domi tanquam claudus sutor desideam, 
cum me ad proximum Pasca Romam petiturum scripserim. Caue 
5 hanc moram desidie ascripseris. Gulielmus Nesenus noster me 
detinuit vsque ad autumnum, 

ore XajSpoVarov ^eei vou>p 
Zeus, ore S^y dye pecrcn. xoreo O d^.O os \a.X(ira.ivfi. 

Ego autem amici causa hanc temporis iacturam fero, modo Callipedes 
10 ille me non fallat. 

lacobum tuum ad te proficiscentem non passus sum te adire 

594. 16. responsoria scripgi, secundum libri titulum : responsaria MS. 695. 7. vSop 
MS. 

594. 14. Chrysostomum] Cf. Ep. He wrote and edited numerous works, 

575. 36 n. educational and theological. Many of 

Elucidatorium] Froben s edition, the latter being against Luther, he was 

published in Aug. 1517, is a reprint of invited to, and took a prominent part 

tlie first, Paris, H. Stephanus. 19 Apr. in, the Synod of Paris, 1528. 

1516. The contents of the book are See Bibl. Selgica, Ghent. 1888, and a 

given in the next sentence. thesis by J. A. Clerval, 1894. 

Clithtouei] Josse Clicthove (c. 695. 2. adagio] Cf. Adag. 50, and Ep. 

1472 22 Sept. 1543), of Nieuport, in 771. 2,3. 

Flanders. He went to Paris, c. 1488, 4. scripseriml Ep. 464. 10-14. 

and was a pupil first of Chas. Fernand 5. Nesenus] In 1518 he was still 

and then of FaberStapulensis, to whom hoping to go to Italy ; cf. Ep. 816. i. 

he became attached (cf. Ep. 597. 13 n.) ;. ore] Cf. Horn. II. 16. 385,6. 

and many of whose books he after- 9. Callipedes] A procrastinator ; cf. 

wirds edited. After becoming Fellow Adag. 543. 

of the Sorbonne, c. 1499 and D.D. 1506, n. lacobum] Nepos (? Naf). He en- 
he resided at Cluny as tutor to the tered Erasmus service at Antwerp in 
Abbot s nephews. Then, 1513-7, he was 1516 (Apologia qua respondet, i. A 3 : Jor- 
in Paris as tutor to the young Bp. of tin ii. 497), and was the trusty messen- 
Tournay, L. Guillard (Ep. 360. 18 n ) ; ger who carried the Utopia, to Basle in 
whose fortunes he thenceforward fol- May 1517 (Epp. 584. 15,597. 43, 4,733. 
(owed, receiving a benefice at Tournay 10). The letters of this periud show 
in 1519, and c. 1525 a canonry at Cliar- him returning in July Aug. through 
ti-es, which he held until his death. Strasburg, Mainz, Cologne. Erasmus 



595] FROM BRUNO AMORBACH 3 

vacuum. Malui enim ineptiae quam negligentie a te accusari. Tu, 
si ad nos scribere contingat, si non propriis literis dignaris, saltern 
alienis salutem scribe. Bonifacius frater <et) Chonradus te non 
vulgariter salutant. i 5 

596. To (WILLIAM WAEHAM ?). 

Deventer MS. 91, f. 64 v. <Louvain.) 

(c. lo July 1517.) 

[This fragment was disregarded by Leclerc. It follows Ep. 597 in the manu 
script; but after a few lines, though there is more space below, the copyist 
(Hand D) scratched it through, perhaps intending to copy it on a new sheet, now 
lost. As to the person addressed only conjecture is possible. Warham is 
suggested by the invitation given in Ep. 558, especially 11. 13-5, and by the fact 
that Ep. 597 is addressed to England. An approximate date may be assigned 
from the similarity to Epp. 597 and 607, and from the movements of Charles ; 
who remained in Ghent (cf. Ep. 584. 29 n.) till 20 June and then left, for Bruges, 
arriving at Middelburg 5 July ("Brewer ii. 3378,9, 3426, 3453 i. Erasmus was still 
at Antwerp on 5 June (Ep. 586), but then followed the Court to Ghent and 
Bruges (cf. Epp. 597.16 n., 608.5, 621.12, 651.7, 739.1), perhaps in his official 
capacity as Councillor. It was even proposed that he should accompany 
Charles to Spain (Apol. ad lac. Fabrum, LB. ix. I~JA; cf. Epp. 694. 4,5, 809. 127,8. 
853. 2 .3) : but he declined, and on the King s departure for Middelburg betook 
himself to Louvain, this choice of residence being, as he afterwards represents 
(Lond. i. 2 : LB. 587), dictated by Charles.] 

AMPLISSIME pater, salutem plurimam. Nos Louanium commi- 
grauimus, donee dispiciamus que sedes sit aptissima senectuti iam 
pulsanti, imo iam vrgenti. Princeps Carolus Middelburgi est, illinc, 
vt putant, soluturus in Hispaniam . . . 

597 601 To THOMAS MORE. 

Deventer MS. 91, f. 64. (Louvain.) 

LB. App. 241. (c. 10 July 1517.) 

[The text, as copied by Hand D (John Smith : cf. Ep. 772 introd.) in the 
Deventer Letter-book, is inaccurate, and has needed frequent correction in LB. 
The limits of date possible are given by Epp. 596 and 601.] 

EBASMVS MORO SVO S. D. 

QVOD nihil abs te redditur, intelligo quot negociis distinearis. 
Mihi sat erat quod ex Tunstallo cognoui tibi res letas aut certe 



took him to Ba-sle in 1518 to correct the Furter, the printer (BRE. 166). His 

new edition of the New Testament name occurs in Zw. E. up to 1523. 34 ; 

(Ep. 886) ; and he succeeded so well but after that there is no trace of him 

(cf. Froben s letter, 5 Feb. 1519, p. 566 until 1534, when Jo. Rutiner notes in 

of Nouum Test. 1519), that he remained his Diary (St. Gallen MS., Vadiana), 

in Basle working for Froben (BRE. 125 no. 502, that Nepos was printing 

and Zw. E.). After visits to Berne in with (probably, i. e., correcting for j his 

Oct. 1519 (BRE. 128,9) and Feb. brother-in-law , H. Froben, in a 

March 1520 (BRE. 152,7 , he married house near St. Alban s ch. at Basle, 

in May and set up as a teacher of Greek See Egli, Zwingliana, 1897-1904, pp. 

at Basle (Zw. E." 133, 137-8, 140, 148) ; 12, 456. 

his wife being a daughter of Mich. 14. Chonradus] Fonteius. 

B 2 



LETTERS OF ERASMUS 



incolumes esse. Tandem intellexi quis mihi inter aulicos tant- 
opere sit refragatus. Est quidam Magister Parisiensis, ex Car- 
5 melita spe abbatiole factus Benedictinus, licet omnium homo 
maledicentissimus, mox Suffraganeus, hoc est facticius Episcopus, 
Cameracensis. Mihi non in aula solum fortiter oblatrauit, verum 
nulla est compotatio in qua ille non declamat in Erasmum, Moriae 
peculiariter infensus, homo nimirum pius, haud ferens Christop(h)o- 

10 rum ac Georgium attactos. Et tamen hoc portentum valet apud 
dominum de Ciuers, cuius nutu hie aguntur omnia, et fortassis 
valet apud Regem : cui nuper coepit esse a confessionibus, reiecto 
ludoco Clithoueo, in hoc ascito, nee ob aliud reiecto nisi quod maci- 
lentior et vix decem pilos haberet in capite. Multum addidit inuidie 

i ? D. Heloinus, qui Moriam Gallice vertit ; nunc enim et theologi in- 
telligunt qui Gallice sciunt. Tunstallo adhesi quoad licuit, et colla- 
tionem Noui Testamenti absoluimus. Eo confecto, cum apud me 



13. Clothoueo MS. : corr. LB. 
I)eloinus MS. : Haloinus LB. 



15. D. Heloinus scripsi, cf. Ep. 794. 84,5: 



4. M;igister] John Briselot (+ n 
Sept. 1520) of Mons in Hainault. In 
Nov. 1499, when J. Badius dedicated 
to him an edition of Bapt. Mantuanus 
De calamitatibus temporum, Paris, T. 
Kerver, 4 Sept. 1499, he was schola- 
sticus regius , had been fur some time 
B.D., and was nearinghis D.D. ; which 
lie obtained in the Sorbonne in 1502. 
Budius speaks of him also as intimate 
with his fellow - Carmelite, Laur. 
Burell, Bp. of Sisteron 1499-1502. On 
4 April 1505 (? f }, being Prior of the 
Carmelites at Valenciennes, he was 
elected Suffragan Bp. of Cambray and 
titular Bp. of Beirut; and in 1506-8 
received the Benedictine Abbey of 
Hautmont, near Maubeuge. He also 
held the Bunedictine Priory of St. 
Saulve, near Valenciennes, and a 
canonry at Mon.i, besides other prefer 
ment. After his appointment as con 
fessor to Charles, he was created Abp. 
of Oristano and Primate of Sardinia, 
23 Dec. 1517 ; but in 1519-20 resigned 
und returned to Hautmont. He is 
credited with a knowledge of Greek 
and Hebrew, and left numerous theo 
logical works in MS. 

See Sweert ; Leglay, Cameracum Chri- 
stianum ; Gams ; GO. iii ; and BN. For 
Erasmus" opinion of him see Epp. 608, 
628, 641, 695, 794 ; aud cf. Ep. 739, 
20 n. For his age cf. 1. 56. 

9. Christophorum] LB. iv. 450 D. 

iJ. Ciuers] Chievres; cf.Ep.532. 27n. 

12. a confe^sionibus] In succession 
to Michael of Pavia, til M-iy 1517; cf. 



Ep 85. 10 n. 

13. Clithoueo] Cf. Ep. 594. 14 n. 
Clerval, p. 25, shows that he may have 
declined the post through reluctance 
to leave Paris. He had returned 
thither by 7 June 1517. As an adherent 
of Faber he would now be out of favour 
with Erasmus (cf. 1. 32 n.). 

15. Heloinusl In view of Ep. 641 
Leclero s identification may safely be 
accepted ; the corruption in the MS. 
being perhaps due to an aberration of 
Erasmus himself. There is no other 
evidence for a translation of the Moria 
by Deloynes (Ep. 494). 

16. Tunstallo adhesi] Tunstall s 
movements may be traced in Brewer 
ii as follows : at Antwerp, 28. 31 May ; 
at Hal, on his way to Tournay, 4 June 
^3338. 3343) ; at Brussels, returning to 
j"in Charles court, 7 June ; at Ghent, 
9, 17, 19 June ; at Bruges, v July ; at 
Middelburg, 9, 13 July. After leaving 
Antwerp he probably met Erasmus 
again at Ghent; cf. Ep. 596 introd. 

collationem] Cf. Epp. 373, 384 in- 
trodd. and for Tunstall s help see 
the Apologia qua respondet, &c., f. A 8 , 
Jortin ii. 497 : Hinc Gandauurn, mox 
Brugas profecti totum Nouum Testa- 
mentum collatis vtriusque linguae 
voluminibus excussimus. Cutbertus 
Tunstallus vnum exemplar sat emen- 
datum suppeditauit, et in conferendis 
Graecis codicibus, quoniam id ab vno 
praestari non poterat, fidelissimam 
atque amicissimam nauauit operam, 
nee paucis de rebus admonuit. 



597] 



TO THOMAS MORE 



sollicitus essem quibus verbis illi gratias agerem, ille vltra quin- 
quaginta scutatos Gallicos addidit, nee vlla ratione licuit excusare. 
Dispeream si quid habet hec etas cum eo viro conferendum. Petrus 
Aegidius baud satis prospera valetudine etiamnum est ; sepe relabitur 
et timet nescio quid, quod diuino magis quam scio, quod sane nolim 
accidere. Vxor illius a reditu meo ex Anglia abortiuit, opinor mariti 
periculo expauefacta. 

Louanium commigraui totus, cum theologis aliquot menses acturus, 
qui me satis benigne acceperint. Pensionis partem de suo soluit 
Cancellarius, hoc est ducentos florenos, earn pecuniam arte quadam 
reparaturus. Centum adhuc expecto : sed quis hanc numerabit 
omnibus digressis ? Cancellarius supremis verbis iussit me optimo 
esse animo. Destinauit, vt intelligo, mihi episcopatum. Adeo facilius 
est istis episcopum facere quam promissam pecuniam soluere. 

Faber amicus baud admodum amice mecum egit in proxima editione 
Epistolarum Apostolicarum ; odiosius enim tuetur suam sententiam, 
arrodens etiam nonnulla que ad ipsius causam nihil attinebant. Ilico 



20. Disperiam MS. 23 

33. enim scripsi : etiam MS. 
attinebat MS. 



aboruit MS. 28. expecto LB: ex pacto MS. 

34. arrodens LB, cf. Ep. 607. 7 : errodens MS. 



18. vltra] In addition to his ser 
vices with the New Testament ; not 
supra, as in Ep. 296. 126, 129. But 
perhaps vitro should be read ; for 
Erasmus habitually lays great stress 
on the spontaneity of gifts made to 
him ; cf. i. pp. 42-5, Epp. 295. 23-5, 
296. 126-30. 

quinquaginta] Probably the sum 
mentioned in Ep. 651 as received by 
Erasmus at Bruges. 

26. Pensionis] as Councillor ; cf. 
Ep. 565. 12 n. The amount now due 
to Erasmus was 300 florins (cf. Epp. 
628. 49,695. 361, of which Le Sauvage 
advanced him 200 at Ghent (cf. Ep. 
621. 9 n., n). The third hundred was 
sent by Barbirius from Lille (Ep. 621) 
after collection of money due from 
some Spanish agent ; and reached 
Erasmus at Louvain through de Mar 
ques between 17 July (Ep. 608. 7) and 
c. I Aug. (Ep. 616. i ; cf. Epp. 651, 
695) ; but this included 65 from his 
pension at Courtray (Epp. 613, 621). 

30. episcopatum] Cf. Ep. 475. 4 n. 

32. Faber] In the Nouvm Instru- 
mentum Erasmus had criticized some 
remarks made by Faber on Hebr. 2 in 
his Commentaries on the Epistles, 
Paris, H. Stephanus, c. 25 Dec. 1512. 
In his second edition, Paris, F. Reg- 
nault, 1517, which reached Erasmus 



just at this time (cf. Epp. 731, 755, 
and Apol. ad lac. Falnim, LB. is. 17 A , 
Faber had replied at length, ff. 182 * - 
185 v ; and though he had spoken of 
Erasmus with the utmost admiration 
and affection, testifying his desire to 
seek only the truth and to avoid all 
offence, he unfortunately allowed him 
self (f. 183) to describe one of Erasmus 
opinions as impious. Hunc ser- 
inonem, Christum scilicet non pauln- 
lum imminutum fuisse a Deo, immo 
infra abiectissimos etiam homines, 
animose refutabimus tanquam impium 
et Christo Deoque indignissimum. 
Erasmus replied hotly with an Apologia, 
dated 5 Aug. 1517, resenting the charge 
of blasphemy and deploring the pub 
licity of the controversy, which would 
cause the foes of advanced theology to 
rejoice ; and in the notes, completed 
23 Aug. 1518, to the second edition of 
the New Testament (Ep. 864) he re 
capitulated his rejoinder under fifty- 
seven heads (pp. 494-500), protesting 
with undiminished warmth against 
the accusation of blasphemy. Fabt_r 
did not pursue the matter further. 

Erasmus note and Father s rejoin 
der are reprinted at the end of the 
first edition of the Apologia, Louvain, 
Th. Martens, s. a. (Aug. 1517). Ste 
BEr 2 . 



6 LETTERS OF ERASMUS [1517 

?5 animum tetigit, Homo est : cui mox edita epistola respondebo, sed 
stomacho teraperans, ne contentio, non disputatio, videatur. Si rem 
voles cognoscere, lege annotationes nostras in secundum caput Epi- 
stolae ad Hebreos et illius in eundem locum examinationes ; sed 
secundam editionem illius agnosces ex subscriptione Fabri in prima 

40 statim pagina. 

Louanii diuersor apud loannem Paludanum, huius Achademie 
Rethorem ; et tamen quicquid ad Petrum Aegidium miseris, tuto 
miseris. Tuas Lucubrationes iam Basileam missas scripsi, nempe 
Vtopiam, Epigrammata et Lucianum. Admonui vt aut non susci- 

45 perent negotium aut rem sua cura ornarent. Misi autem huius 
rei gratia fidum ministrum, virum satis eruditum et diligentem. 
Nondum statui quam sedem mihi deligam. Non placet Hispania ; 
nam hue rursus vocat Cardinalis Toletanus. Alemanica hypocausta 
et vie latrociniis obnoxie non placent. Hie multum est oblatrationis, 

50 praemii nihil ; et, si maxime cupiam, ne possim quidem hie durare 
diu. Et Anglic motus timeo et seruitutem horreo. Tu si quod babes 
praesens consilium, imperti ; nam plane despero me eo posse euadere 
apud meos, vt monachorum ac theologorum inuidiam superem. Et 
indies sese agglomerant furciferi ac ducem aliquem desyderant. 

5j Illud bene, quod Suffraganeus ille Hyspanias adit, baud dubie 
illic moriturus ; est enim septuagenarius. Ceterum Praedicatores 
et Carmelite quidam incipiunt et populum ad lapides vocare, et 
nusquam pestis ilia magis valet quam apud nostrates : et tamen nemo 
verbum in os nee apud aulicos nee apud vulgus. Timent dentatum 

60 leonem, opinor, et prorsus experientur aculeos se dignos, nisi parum 
hoc deceret Christianam moderationem. Hue certe pertinaci animo 
pergam tendere, vt prosim, qua licet, bonis studiis. 

37. cognoscere J/S. 47. quern MS. 48. Cardinaris MS. 51. seruitutum 
54. ind.es IB: indices US. 55- suffraganiua Its. 60. experirentur 
LB, obhtterato MS. auculeos MS. 



35- Homo est] Of. Ep. 607. 8-10 ; London beforehand (see Giustinian ii 

where there is evident allusion to the 69-75., and had doubtless led to the 

central theme of the dispute with hurried departure from England in- 

Faber, the humanity of Christ. dicated in Ep 577 

39 fi aecundam] On the title-page of seruitutem] For Henry s tenacity 

the first edition Faber s name is not of his officials see Ep 388 86-00 

g Ven - f Warham ; Ep. 388 94-136 and 

43- scnpsi] Ep 584. 15- Lond. x. 30, LB. 44, ( 41 6* v of More 
45- sua cura] Cf Ep. 59 4- i n. 57. Carm elite] Perhaps a note of 

46. ministrum] Nepos ; see Ep. 595. Erasmus contests with Nicholas Eg- 

" 



To,et a nus] C, Ep. 583. 9 n. 
S.. motus] Such as the riot against hel rd a 

SreKIelfin 



598] 



598 625 FROM CHRISTOPHER OF UTE.VHEIM. 



Deventer MS. 91, f. 50. Basle. 

D. p. 186: F. p. 159 : HN: Lond. iii. 28: LB. 258. 13 July 1517. 

[The marked difference between the manuscript and the printed text cannot 
have arisen through any fault of the copyist. It is clear, therefore, that the 
manuscript represents the letter as it was actually written and received ; and 
that the printed text is a version prepared by Erasmus or one of his allies out of 
regard for the credit of the Bishop s scholarship. For examples of amplification 
in printing see Epp. 333, 335, 768, 831. But these are Erasmus own letters. 
The freedom considered permissible in editing a friend s letter is in keeping 
with the critical standards of the period ; cf. Ep. 663. 105 n. 

In spite of the slight divergence in date, this is clearly the letter mentioned in 
Ep. 594. 13. The divergence could be removed by changing viii in the month- 
date of Ep. 594 to xiii. But cf. Ep. 693. 2 n. 

Christopher of Utenheim, sw. of Strasburg (c. 1450 16 March 1527"), belonged 
to a noble Alsatian family. He received a prebend, and in Sept. 1473 the 
Provostship, of St. Thomas church at Strasburg. On 18 Dec. 1473 he was incor 
porated at Basle as M.A. from Erfurt, and became Rector of the University; 
receiving a canoniy in the cathedral, of which in 1486 he became Gustos. On 
27 June 1494 he resigned his Strasburg office to a nephew ; and in dissatisfaction 
with the condition of the Church he proposed to retire and form a community 
in the Black Forest, inviting Wimpfeling to be one of his companions (cf. Lond. 
xxiii. 10, LB. 1008). He was prevented, however, by his appointment to 
administer the see of Basle in 1499, and by his election as Bishop, I Dec. 1502. 
He was strongly in favour of reform, and introduced into his diocese the annual 
synods which the Council of Basle had recommended. To Erasmus on his second 
visit to Basle he showed great kindness (cf. Epp. 412. 10, 24, 413. 18, 414. 12) ; 
and at first was inclined to support Luther. But with the progress of the reform 
movement he soon felt himself out of sympathy, and in 1519, his health failing, 
he obtained the appointment of a coadjutor in his see, and retired to his epi 
scopal residence at Porrentruy. In Dec. 1526 his coadjutor joined the Reformers, 
and he was left unsupported, whilst his tenure of the see was disputed. An 
edition of a sermon by John Raulin (Basle, J. Bergman, 22 June 1498) is 
dedicated to him by Sebastian Brant. Erasmus addressed to him treatises De 
interdicto esu carnium, Basle, Froben, 6 Aug. 1522, and De Dei misericnrdia, ibid., 
Sept. 1524 ; the latter in honour of a chapel built by the Bishop at Porrentruy, 
where Erasmus visited him in April 1524. 

See E. Vischer in Herzog, xx (1908) ; Herzog in Beitr. z. Gesch. Easels, i. (1839) ; 
Vautrey, Bisques de Bale, ch. 30 ; GC. xv. ; and ADB.] 

CHRISTOPHORVS DEI GRATIA EPISCOPVS BASILIEN SIS ERASMO 

ROTERODAMO, VIRO NOSTRAE AETATIS OMXIVM DOCTISSIMO 

NOBISQVE IN CHRISTO VNICE DILIGENDO, SALVTEM. 

INCREDIBILE est quanta perfusi laeticia simus, Erasme celeber- 
rime, qum ex hoc tuo grammatophoro te valere accoepimus. Facit 
enim amor, quern tecum superior! anno Basileae contraximus, vt tua 
de valetudine curam non gerere non possimus. Et quis literarum 
amator non gereret ? Dum enim Erasmo valetudinis aduersae quid- 5 
piam incumberet, non dubium si et Musae omnes compaterentur 
omnesque obticescerent, sicque tota respublica literaria periclitaretur. 

2. ex add. D. Fecit H. 4. D : possumus MS. 5. gereret MS. : 

gerat D. Dum ... 7. periclitaretur MS. (7. ommesque) : Nam si quid Erasrno 
valetudinis aduersae incumberet, opinor et crimes honestas disciplinas indoli- 
turas, simulque totam rempublicam literariam periclitaturam D (incumberet 
post simulque D : transfert F) 



2. grammatophoro] Nepos; cf. Ep. 595. n n. 



8 LETTERS OF ERASMUS [151? 

Timebamus non parum ne coelum illud nouum durius tecum acturus 
esset. Quod reuera nostra tibi precaretur patria, si precandi locus 

10 esset, non vt tibi inuideat, immo vt coelum nostrum Basileianum 
reuiseres. Et certe nihil plus in votis nobis esset quam vt te saepe 
praesentem aspicere dulcissimaeque et quidem doctissimae tuae con- 
fabulationi interesse liceret. Age, mi Erasme, si Basiliense tibi 
coelum plus aliis arridet, sub eodem habites. Basileam repetas ; nos 

if et omnia nostra tua erunt. Haec scripsimus, ne tui ab oculis semoti 
pectore irnmemores videremur. De rebus tuis aliquando ad nos 
scribe et feliciter vale. 

Ex ciuitate nostra Basiliensi decima tercia lulii, Anno Christiani 
partus M. D. xvii. 



599 628 PROM LUCAS PALIURUS. 

Auctarium p. 182. Basle. 

F. p. 158 : HN: Lond. iii. 23 : LB. 259. 13 July 1517. 

[Contemporary with Ep. 598.] 

PRAECLARISSIMO LITERATIORIS ORBIS PRAESIDI D. ERASMO 
ROTERODAMO, PRAECEPTORI SYO CELEBRATISSIMO, S. D. 

EGONE hominem ilium grammatophorum tuum, maxime et claris- 
sime praeceptor Erasme, vacuis ad te redire manibus, vt nullas ad te 
literas mitterem, arduis licet principis mei detentus negociis, sinerem ? 
qui mihi adeo benignum, adeo humanum te saepenumero praebuisti. 

5 Certe ingratum agerem, si haec non alta mente reconderem, si gratias 
non referrem. At quis pares referet, licet quantumcunque etiam 
gratus? cum tu ita erga omnes sis, neminemque non beneficiis ac- 
cumules, vt nee sigillatim nee gregatim literarum amatores tibi 
satis dignam quocunque munere talionem reponere possint. Ego, 

10 ne prorsus ingratus sim, quod vnum possum facio, et tui memoriam 
saepenumero apud principem meum refrico : te. vt par est, com- 
mendo et ad coelum vsque laudibus veho ; quas ille cupidissime solet 
audire, et nonnunquam sic addere meis, quasi maligne laudarim. 
Oro superos vt in multos annos te seruent nobis ac bonis studiis. 

598. 8. illud 3fS. : istud D. tecum acturus esset US. : te acciperet D 

S.:quodD. immo U S. : sed D. Basilianum I). 1 1 . plus MS : aeque D. 

12. et MS. : ac Z>. 14. habites MS : habitemus tecto D. 15. quoniam 

ante ab add. H. 599. TIT. D : LVCAS PAirvBvs ERASMO ROTEBODAMO s D H. 

5. gratiam B. 6. parem H. 8. singillatim B. 



598.8. coelum] In the letter to Erasmus had doubtless reiterated some 
the Bishop mentioned in Ep. 477 . 4 of theetiJogies uttered inEp.4i2.i 7 seq. 



5 9 9j FKOM LUCAS PALIURUS 9 

Alia hoc tempore facere non possum. Vale, omnium quos vel tellus 15 
alit doctissime, et me aina. 

Baeileae, decima tercia lulii. Anno. M. D. xvii. 

Tuus Lucas Paliurus, V. I. doctor, Episcopi Basilien. Cancell. 

M1 600. FROM WOLFGANG FABRICIUS CAPITO. 

Deventer MS. 91, f. 56. Basle. 

LB. App. 147. 15 July 1517. 

GVOLP. FABRICIVS CAPITO ERASMO RO. SVO S. D. 

TANDEM id sum assecutus cum stomacho respondendo maledicis, 
vt apud me nemo tibi diem dicat, eruditissime Erasme, notetque 
nemo, nisi fortassis stupidi quidam iique pauci adeoque alieni ab 
omni sensu humanitatis. Quos nimirum osores habere manifestarios 
quam dubios amicos optimo cuique, si non erro, expedit ; et iam 5 
dudum sentio equidem mini parum propicios, etiam si nihil sum, 
futures vtique multo iniquiores, si quando ex eoruin ergastulo in 
album tuum, hoc est ex ignorantiae tenebris in claram istam erudi- 
tionis lucem, felicius tenderem. Atqui vinculis arctioribus inscitiae 
atque adamantinis teneor, quae nee ipsa Vulcani quamlibet acuta 10 
securis, 17 TOVS XiOow; fj.ia Trkrjyfj Siarepavva, dirimere potest ; veterem 
saliuam inditamque ba(r)bariem ceu recentem non possum non 
spirare. Imo ne in omnem vitam quidem de successu eloquentiae 
mihi timere habent, eo quod partem aliquam, tametsi exiguam, 
familiaritatis eorum veluti precium ignauiae adhuc fero ; quam ne 15 
demerear periculum est, qui pueros ad frugem meliorem excito, con- 
stanter admonens adigensque vt Erasmica semper euoluant, ediscant, 
solaque imitentur, que sola summam cum sapientia eloquentiam 
aemulis assiduis relinqunt. 

Ad epistolium prius respondebo. Calumniator iam silet, mihi 20 
quam tibi multis modis commotior. Nugamenta nostra in Hebream 
linguam iam nunc exscribit puer vnus ex meis : quae quidem secundis 
abhinc nundinis edere co(n)stitui, quando hac aestate praela Frobennii 
Chrysosiomus ferme occupat, mihique vanida quaedam negociola vel 
potius impedimenta quo minus ad vmbilicum perducerem, incauto, 25 
vt fit, irrepserunt ; quibus propediem discussis cum litteris totus 
inibo gratiam, nihil amodo curaturus post Christum et amicorum 

599. 18. Tuus . . . Cancell. am. S. 600. 9. institiae MS. u. diarftuav 
MS. : corr. LB. 13. omnem LB : olem MS. 14. eo quod scripsi : eoqjlfS. 
20. prius scripsi: propius MS., post proprius deletum. 22. exbribit MS. 

600. i. Tandem] Cf. 1. ao, n. 2. cf. Ep. 595. u n. 

20. epistolium] Evidently in answer Calumniator! Cf. Ep. 561. 2 seq. 

to Ep. 561 ; written on return to si. Hebream] Cf. Ep. 556. 26 n. 
Antwerp and sent by Nepos in May, 24. Chrysostomus] Cf. Ep. 575. 36 n. 



10 LETTERS OF ERASMUS [151? 

officia quam authorum vtriusque linguae studia. Quicquid autem 
opere succisiuae extiterit, Hebreis simulac Chaldeorum monimentis 

30 locabo ; iis in transitu, tanquam canis e Nilo bibens fugiensque, 
fruiturus. 

De epistola gratiam habeo. Est elegans imprimis et, vt vniuersas 
eius dotes vno verbo significem, Erasmicum avrorarov redolet. Non 
tarn laudas, Erasnie mi, Fabricium tuum quam ad propositam 

35 imaginem, vt studia sua confingat, excitas mireque extimulas. Soles 
enim, quasi quern amas celeb raturus, salubriter pariter et obtectius 
admonere. Quemadmodum nunc quoque eum pinxisti, non qualis 
ipse sum sed qualem me futurum exoptas. Cuiusmodi decreta 
sanctissime recondita mecum exemplar erunt euenturae vitae, si 

40 quam euenturam diuinum numen donauerit. Bene vale, gemma 
praeceptorum. Basileae idus lulii 1517. 

684,537601. FROM THOMAS MORE. 

Deveiiter MS. 91, ff. 94 (a) and 218 v (/3). London. 

LB. App. 148. 1 6 July (151 7)- 

[For the text cf. the introductions to Epp. 559 and 574, which were sent 
with this letter. 2 is perhaps only Hand B correcting itself. The year-date 
is supplied from Ep. 597.] 

THOMAS MORVS D. ERASMO ROTERODAMO S. P. 

IN magnam me sollicitudinem coniecisti, Erasme charissime, 
proximis litteris tuis (nam binas accepi), quibus intelligo Petrum 
nostrum neque satis adhuc esse commoda valetudine, et nescio quid 
preterea pertimescere. Quod quale sit vt tu diuinas magis quam scis, 
5 sic vtinam quicquid ipse diuinas, id mini quoque fuisses vaticinatus : 
qui nunc quum ne diuinare quidem quicquam queam, vt meticulosa 
res est amor, multa cogor vero fortasse deteriora metuere. Turn hoc 
male me habet, quod tanquam parum malorum habeant morbus 
atque aegritudo, vxoris aborsus etiam velut in cumulum adiectus 
10 est. Vide quam iniqua est rerum vicissitude mortalium, quibus 
quum prospera non nisi sensim atque gradatim adrepant, aduersa 
cunctim ingerunt sese, raroque accidit vt malum ab quod incomitatum 
veniat. Sed tamen vt sunt res humanae mutabiles neque omnis dies 
nouerca, spero fore vt omnis eius molestia magno quopiam rursus 

600. 29. subcistuae com. LB : successiuae 1S. 601. 5. quoque a/3*: om. 1 . 

8. morbus a^ 2 : moribus /3 1 . 9. abortus LB. eumulum a/3 2 : cumelum /3 1 . 

12. a* : ingerant l . 



600. 30. canisl Cf. Adag. 880. 601. 7. amor] Cf. Ov. Her. i. 12. 

32. epistola] Ep. 541, which had 14. nouerca] Cf. Hes. Op. 825, quoted 

been printed in C 1 . in Gell. 17. 12. 4; and Adag. 764. 



6oiJ FROM THOMAS MORE 11 

atque insperato bono rependatur: quod vt quam maturrime videam 15 
in primis mihi votis est. 

Niger ille Carmelita quod tibi tarn iniquus sit, baud bercle miror ; 
homini dissimillimo, nempe indoctus doctissimo ac malus optimo. 
Sed in Moriam quod inuehitur, id vero vix credi potest, bomo totus ex 
Moria conflatus. Ohomineminsolenteringratum ! Adeon eum pudet 20 
imperatricis suae? quae mellitissimam ei filiolam suam pbilautiam 

Connubio iunxit stabili propriamque dicauit, 

qua se perpetuo oblectet, alioqui sibi ipsi non ferendus. Sed nee illud 
quidem agnoscit deae tarn propiciae tam recens beneficium, quae nuper 
ei tanti muneris candidato sola suifragatorum calculos eblandita est? 25 
dum offuso luminibus eorum praestigio, illius diuinum oculis afflauit 
honorem, fecitque vti plausibiliter honoratissimorum hominum prae- 
rogatiua tanto munere dignus renunciaretur, scilicet os bumerosque 
deo similis, competitore interim turpiter ob maciem atque caluicium 
tristibus sapientiae signis eiecto. Ergo fugitiuus nunc ingratissimus 30 
debaccbatur in dominam, et pretensa TTJ o-o<f>ia<; Xtovrr) /itopias ovov 
dissimulat sese. Bene habet quod extant auriculae saltern, quibus, 
vt spero, ex ephippiis et phaleris ad clitellas aliquando retrahetur. 

Sed illius alterius boni senis non possum satis demirari sententiam, 
qui pius scilicet ac modestus tam immodeste dimicat pro gloria : qua 35 
si sic insistet, totus excidet. Quanto melius tu qui lacessitus ad 
pugnam pacem agitas, itaque temperare statuis stilurn vt neque 
veritatem deseras indefensam et emulum etiam mitiges. ne res in 
rabiem exeat. Denique hoc est victoria parta remittere triumphum, 
fructumque studiosorum ducere tua ipsius gloria potiorem, ne dis- 4 o 
sensione Graecorum inualescant barbari, eorum pugna pro se vsi. 
Quam mentis moderationem si cum animi sui magnitudine con- 
iunxisset olim Caesar, clariorem baud dubie famam conseruatae ab 
se reipublicae quam ab omnibus victis ac subiugatis gentibus re- 
portasset. Quanquam ego vel maxime istam ipsam modestiam tuam 45 
existimo ab magno atque excelso pectore proficisci. Quid enim ea 
humilitate sublimius, quae deam ipsam superborum despicit ac 
deridet gloriam? quae te fugientem ita quouis sequitur instatque, 
vt iam saturo pene fastidio sit. 

Tabellam quae mihi tuam Petrique nostri imaginem referat non 50 

19. ex a&* : et ft 1 . 22. a/S 2 : iuxit ft 1 , dicauit a 2 : dedioauit ft 1 . 

27. ft: progatlaa. 30. a s : eiocto ft 1 . 31. rrj ft 1 : rrj aft 1 , fp : \(ovrl 

a : AeovTTj ft 1 . fP popt a; aft 1 . 38. a)3 2 : emulam ft 1 . 40. dissen- 
tione ft. 50. non a/3 s : nos ft 1 . 



22. Connubio] Verg. Am. i. 73. 28. os humerosque] Verg. Aen. i. 589. 

26. oculis] Cf. Verg. Aen. i. 591. 34. senis] Faber. 



12 LETTERS OF ERASMUS [151? 

credas quam auide expectem, quamque male precer illi morbo qui 
vota mea tarn diu remoratur. Dominus Cardinalis amantissimam 
nuper apud me tui mentionem habuit, et plane videtur tibi magnum 
aliquod bonum destinare. Epistolam meam, qua scribis te nolle 
55 fraudari, Guilielmus meus tarn diligenter reposuit vt inuenire non 
possit. Tamen, quando ita vis, vbi vbi sit, inuentam et ad te missam 
curabo. Vale. Londini raptim i6 a lulii. 

Mitto ad te fasciculum ab oratore Veneto atque eius secretario, 
praeterea ab Episcopo Roff ensi. 

602. To JOHN FROBEN. 

Basle MS. G. II. 13*. 43- (Louvain.) 

(July 1517.) 

[An autograph throughout. M. Philippe Renouard has kindly allowed me to 
avail myself of his intimate knowledge of Badius publications, and in answer 
to my inquiry at once indicated that the book here referred to is the Aniiquat 
Lectiones of Caelius Rhodiginus. The first edition of this was published by the 
Aldine firm in Feb. 1516, and a copy reached Froben through the Frankfort 
l;iir in Sept. 1516 (Ep. 469. 8 n. ,. He printed it in the winter of 1516-7 
(Ep. 556. 27 , and the colophon is dated 18 March 1517 (not 1518, as Panzer). 
Meanwhile Badius also was reproducing the Aldine edition, 13 June 1517, and 
in his preface of the same date, to Remigius Ruffus, he writes : Tu enim istis 
libris quos mihi suppeditasti non carebas, at sciebas ditplo minoris a nobis quam ab 
reliqtiis redimendos (cf. Ph. Renouard, Bibliographic de Josse Badius, iii. 209,10). 
But the priority of Froben s edition is apparent, not real ; for its title-page 
contains on the recto the preface suggested here by Erasmus, which can only 
have been written after the appearance of Badius -volume. 

For this conflict of dates three explanations are possible: (i) that Froben s 
book is to be dated in March 1515. (a) that the British Museum copy, which 
is the only one I have examined it once belonged to John Toker, Cardinal 
College, Oxford is a re-issue with a new title-page. (3) that the substantive 
part of the book was completed by the date given in the colophon, but that this 
being too late for the Fninkfort spring fair, the introductory sheets (forty 
folios of indexes, &c., with separate signatures) were finished more leisurely; 
and that thus there was time for Erasmus preface to be included. No. i seems 
tu me improbable. The German year usually began at Christmas or i Jan.. 
and I know of no other instance in which Froben uses the old style ; though 
Erasmus sometimes adopts it in his letters to friends who were accustomed to 
it (cf. Ep. 522 introd.). Of the practice suggested in No. 2 Dr. Bernoulli has 
shown me an example in two copies of the Adagia of 1515 (Ep. 269 introd.) in 
the Basle University Library, where the title-pages differ considerably, but 
otherwise there is no apparent variation. But though this was doubtless done 
in other cases also, there is no suggestion in this letter of substituting a new 
preface for one already used ; and I therefore prefer the third explanation. 

As to the date, there is no clear indication as to Erasmus correspondence 
with Basle in the summer of 1517, except that he sent one packet in May 
(Ep. 584. 15% which was answered from Basle, c. 13 July (Epp. 598, 9); and 
that he replied to these answers with another budget of letters, c. 23 Aug. (Epp. 
625-35). But as none of these announce Erasmus arrival at Louvain, it is 

51. quamque scripsi (qqj) : qTj a/3 : quamquam LB. 55. Gulielmus P. 

56. et add. P. 57. 16 0. 58. Mitto ... 59. Roffensi add. 0". 



52. Cardinalis] Cf. Ep. 577. 591, which follow o in the MS. in this 

55. Guilielmus] Gonell ; cf. Ep. 274 order : $ is preceded in the MS. by 

introd. Epp. 559 and 574. 

58. fasciculum] Epp. 574, 590, 559, 59. RoffensiJ Ep. 592. 



6o 2 ] TO JOHN FKOBEN 13 

evident that there must have been an earlier budget to convey that news. It 
may be doubted, too, whether this letter cau be of the same period as Ep. 629, 
for if they were contemporary, one of them might be expected to contain an 
allusion to the other. I therefore conjecture that this letter was written in 
haste, on the first sight of Badius book ; which may be supposed to have 
reached Erasmus at Louvain about the middle of July, since Ep. 609, 17 July, 
reached him early in August ;cf. Ep. 617). 

The first sentence of the letter might be interpreted to mean a charge of 
piracy; but as the suggested preface only complains of underselling, it seems 
probable that Erasmus merely intended to send news that Badius hud under 
taken the same volume as Froben. 

It may be noted that this manuscript supplies another example of a preface 
written in a printer s name ; cf. those composed for the Amorbachs in Jerome 
(Ep. 396 introd.), and see also p. 98.] 

S.D. BADIVS imitatus est tuum opus, addita prefatione qua testatur 
librum duplo minoris iam erni posse. Tu contra potes tali vti 
prefatione. 

1O. FROB. CANDIDO LECTORI S. D. 

Mihi semper studio fuit in excudendis libris vt non minus bonis 
studiis publice consulerem quam priuatim meo questui, et rneam 
operam optimis probarem potius quam plurimis. Atque vtinam 
hoc animo sint omnes typographi, et rem sacram pure sancteque 
tractarent ! Nunc sunt qui tantum hoc agunt vt studioruin detri- 5 
mento suo consulant compendio, nee alia re commendant libros 
emptori quam vilitate, hoc freti paucissimos esse qui recte de libris 
iudicent. Non hac lege censentur tabulae, non equi, non vina, 
vt maxime sit vendibile quod emi possit minimo. Cur in libris 
minus sapimus quam in rebus leuioris moment!? Paruo emit 10 
quisquis librum emendatum etiam magno emit. Magno emit quis- 
quis codicem mendosum etiam minimo emit. Expende tecum, 
optime lector, quantum impendii detur toties emendandis exempla- 
ribus. Id nisi a doctis viris prestari non potest, et horum opera 
non conducitur paruo. Tua igitur non minus refert quam mea 15 
quod te rogabo, lector optime, vt meo in excudendis libris syncero 
studio tuum in emendis syncerum iudicium respondeat. Bene vale. 

D. loanni Frobenio. 

603. To PHILIP OF BURGUNDY. 

Querela Pacis f. a 2 . (Louvaio.) 

Lond. xxix. 61 : LB. iv. 625. (July? 1517.) 

[The preface to the Querela Pacis. Of the composition of this work Erasmus 
says (i. pp. 18, 9) that it was written shortly after his appointment as 
councillor (Ep. 370. 18 n.) at the request of John Le Sauvage, when the 
conference at Cambr.iy was being mooted which took place in March 1517 
(C reiLlitoii iv. 241, 2* : his calculation that he wrote it ante annos ferme septem 
(i. p. 18 29, 30 is thus perhaps correct, if we suppose that it was proposed by 
Le Siuvage on the occasion of Erasmus visit to Brussels in July 1516 (Ep. 438 
iutroJ. . The preface, however, though possibly composed earlier (cf. Ep. 199,), 



14 LETTERS OF ERASMUS [15 1 7 

was almost certainly not dedicated to Philip until after bis election to the 
bishopric of Utrecht ; and it was doubtless intended as a mark of appreciation 
of the Bishop s invitations (Epp. 682, 714, 727) which Erasmus succeeded in 
declining. By the end of August (Ep. 645) the book had been sent to Basle, 
and Erasmus supposed it to be in the press ; the dedication being described as 
made iamdudum . It may therefore be dated at some time in the summer of 
1517 ; perhaps when Erasmus was sending to Basle in July (Ep. 602 introd.), 
or possibly even earlier, in May (cf. Epp. 584. 15-7, 597- 43)- An indication of 
the date of the book is given by the fact that it occurs among the volumes shown 
in the Antwerp copy of Metsys portrait of Gilles (Ep. 584. 6 n.) : O.VER. PACTS 

EBAS. ROTT. 

Erasmus subsequent correspondence with the Bishop and his secretary, 
Geldenhauer, needs elucidation. Mr. Nichols indeed has proposed some 
corrections of the dates given for the letters ; but I follow Dr. Reich in retaining 
them unchanged. It appears that in Sept. Erasmus grew tired of the delay 
over the printing, and had a manuscript copy made of the Qiurela, which he 
dispatched on 5 Oct. (cf. Ep. 682 . His accompanying letter to the Bishop 
(Ep. 727. 3) is lost. The messenger found the Bishop on progress at Kampen and 
just starting for Deventer, is(?) Oct. (Ep. 727. i n.) ; so that there was only 
time for Geldenhauer to convey his patron s thanks in a hasty note now lost 
(Ep. 727. 4; cf. Epp. 714. i, 722. 20, 756, 761). Erasmus wrote replies to the 
Bishop (now lost) and to Geldenhauer (Ep. 714); and to these answers came 
from Vollenhove expressing the Bishop s appreciation more amply (Epp. 727, 8). 

Before long Erasmus, impatient at Froben s delays, gave the book to Martens 
also to print. Luc. Ind. (Jan. 1519) says that it had been per Theodoricum 
primum, mox per Frobenium bis excusa . Froben s edition appeared in Dec. 
I 5^^ ( ai , Martens c. 30 March 1518 (#), with some additional matter (cf. Epp. 
604. 10 n. and 799) ; and there is a second Froben edition of Nov. 1518 (7). In 
all three and in an undated (Strasburg) edition (which, to judge from a single 
misprint, ampltctarentur, 1. 28, seems to have supplied the original to Lond.) the 
text of this preface is unaltered ; but some changes were introduced in the only 
other authorized edition ever published in Erasmus lifetime, with the De pueris 
instituendis, Basle, H. Froben, J. Herwagen and Nic. Episcopius, Sept. 1529 (5). 
Froben s 1517 edition represents the first copy from Erasmus original manu 
script. Martens claim to priority probably rests on the fact that the second 
part of Froben s volume was not completed till March 1518 (Ep. 550 introd.) ; 
the two parts reaching Louvain together. 

For other writings of Erasmus against war see i. p. 37. 7-10 and Ep. 288 ; 
also BEr. 2 , Ad^gia, for the numerous editions and translations of the Bellum. 

Philip (0.1464 7 April 1524), one of the many natural sons of Philip the Good 
of Burgundy (-^1467 \ was brought to court at the age of 12, and by 1482 was one 
of Maximilian s commanders. Then for a few years he was coadjutor to his 
brother David (1. n n.) at Utrecht ; but cf. Adag. 2838. By 1500 he was Admiral 
of Flanders, in which capacity he accompanied the Archduke Philip to Spain in 
1501-3 ; and in 1505-6 Philip made him governor of his conquests in Gueldres. 
In 1508 (? Maximilian sent him on an embassy to Rome, where he was delighted 
with the art-treasures but horrified at the morals of the Papal Court. In March 
1517 (Brewer ii. 3015) he was elected Bishop of Utrecht ; and for the rest of his 
life he was one of the pillars of Margaret s government in the Netherlands. His 
post as Admiral passed to his great-nephew Adolphus of Veere (Ep. 93 introd.). 
See a life by Geldenhauer, Strasbnrg, C. Aegenolph, March 1529; edited by 
Prinsen in Geldenhauer s Collectanea, 1901, and by Ant. Matthaeus, Veteris aeui 
Analecta, 1738, vol. i: also Prinseu s life of Geldenhauer, 1898, pp. 37-50, and 
J. N. Uitterdijk, De Zicarte Hoop in Drenthe, in Nieuio Drentsch Volksalmanak, 
1911.] 

CLARISSIMO PRAESVLI TRAIECTENSI PHILIPPO ERASMVS 
ROTERODAMVS S. D. 

GBATVLAKEK tibi, Philippe Praesul, non minus vitae ornamentis 
quam summorurn ducum imaginibus clarissime, quod tanti rnuneris 
honore sis auctus, ni compertum haberem quam inuitus susceperis 



603] TO PHILIP OF BURGUNDY 15 

quamque grauate optimi maximique Principis Caroli autoritale fueris 
adactus ; cuius alioqui charitati nihil non eras daturus. Atque haec s 
ipsa res spem nobis certissimam facit fore vt cum laude perfungaris 
suscepto, quandoquidem Plato, vir exquisitissimi planeque diuini 
iudicii, non alios existimat ad rempublicam gerendam idoneos quam 
eos qui hue nolentes pertrahuntur. Auget autem nostram de te 
fidutiam, quoties in mentem venit et cui tu succedas fratri et quo to 
patre sitis ambo profecti. Nam Dauid germanus tuus, vir eruditus 
iuxta ac prudens, permultis annis sic locum istum tenuit, vt suis 
ornamentis plurimum splendoris ac dignitatis addiderit ipsi muneri, 
per se licet amplissimo, multis ille quidem modis ruagnus ac suspi- 
ciendus, sed in hoc praecipue salutaris reipublicae, quod nihil ducebat 15 
antiquius sibi pace publica : hac quoque in parte patrem Philippum 
Burgundiae ducem referens, virum nulla non re maximum sed 
tamen pacis artibus cum primis insignem et aetemae hominum 
memoriae commendatum ; qui tibi hoc etiam impensius erit expri- 
mendus, non tantum vt filius patri, sed vt Philippus Philippe 20 
respondeas. Intelligit iam dudum tua prudentia quid abs te populus 
vniuersus expectet. Triplex onus humeris sustines, patris exemplum 
ac fratris, turn horum temporum fata (quid enim aliud dicam ?) 
nescio quomodo ad bellum pertrahentia. Vidimus ipsi nuper vt 
quidam, amicis quam hostibus grauiores, nihil intentatum reliquerint 25 
ne bellorum aliquando finis esset : rursus vt vix expresserint alii qui 
reipublicae Principique ex anirno bene volunt, vt pacem cum Francis 
semper optandam, hisce vero temporibus etiam necessariam, arnplecte- 
remur. Cuius sane rei indignitas mouit animum meum, vt turn 
Pacis vndique profligatae Querirnoniam scriberem, quo nimirum 30 
hac ratione iustissimum animi mei dolorem vel vlciscerer vel lenirem. 
Libellum ad te ceu primitiolas nouo Episcopo debitas mitto, quo 
diligentius tueatur tua celsitudo pacem vtcunque partam, si non 
patiar earn obliuisci quanto negocio nobis constiterit. Bene vale. 

it. germanus tuus add. 5. 14. ille quidem add. 5. 16. sibi om. S. 



7. Plato] Rep. 1.347, 7.520. (see vol. i, p. 588 ; cf. Ep. 645. 23 n.1. 

ii. Dauid] (123 April 1496) an elder Wessel of Groningen was lor a time 

natural son of Philip the Good. He his physician (Wessel s Opera, 1617, 

was Bp. of Terouenne 1451-7, when 1. * * ). See a sketch of him written 

bis father forced him as coadjutor by Arn. Heymricus of Cleves, n July 

upon the new Bp. of Utrecht, Gisbert 1476 (Deventer MS. 98 ; printed by 

Brederode (t I 475) > who practically G. Dumbar, Analecta, 1719, i. 393 seq.) 

retired, leaving David in possession and van Heussen. Erasmus writes 

of the see, which he thus held for warmly of both brothers in the Epist. 

39 years. For some of the troubles of contra Psrudeuangdicos, 1529, LB. x. 1573 

his time see Ep. 20. 109 n. It was from AB ;cf. i. p. 43 29-34. The gift of David s 

him that Erasmus received ordination hat Erasmus did not greatly value. 



16 LETTERS OF ERASMUS [1517 

604. To HENRY GLAREANUS. 

Querela Pacis p. 54. (Lou vain.) 

Lend. xxix. 60 . LB. iv. 617. (July 1517-) 

[The Dtdamatio de Morte was composed in the circumstances here described (cf. 
I. p. 18. 23-6), and after being lost to Erasmus for some years with other papers 
which he had left behind in Italy (cf. Epp. 270. 60 n. and 30. 16 n.), it came into 
his hands again in Dec. 1516 (cf. Ep 502. 10,11 n.). He printed it first with the 
Querela Pacis in Dec. 1517 (a : cf. p. 14) ; in the subsequent editions, 0, 7, S 
and in a volume containing the Enchiridion and the De praeparatione ad mortem, 
Basle, H. Froben and Nic. -Episcopius, Aug. 1535, which follows S. It was ala 
introduced, without this preface, into the enlarged edition of the De conscribendis 
epistolis, Basle, Froben, Aug. 1522 (cf. Ep. 71 iiitrod.) as a second example of the 
Epistela consolatvria : addressed to Antony Sucquet, a member of Charles council, 
on the death of his son, perhaps the John Sucquet (+a. 22 March 152?) of EE. 13. 
It i* also fuund in the edition, Basle, H. Froben and Nic. Episcopius, 1534 ; but 
in the Basle Opera, 1540, i. 372, it is removed. 

This preface may be dated with Ep. 603. LI. 8, 9 show that Erasmus expected 
to find Glareanus still at Basle. In committing to him the decision whether or 
no the Declamatio should be printed, he acted with design. In an unprinted letter 
to Myconius, 25 Oct. 1518 (see Frit/.sche, Glarean, pp. 23. 4\ Glareanus says that 
he had written a Declamatw mortis cunlemnendae , and that Erasmus had once 
promised to publish it in company with something of his own. For some reason 
Erasmus was now unwilling to fulfil this promise ; and evidently hoped by 
placing the matter in Glareanus hands to be able at least to claim that he had 
not acted without giving notice to his friend. But Glareanus, being in Paris, 
was not forewarned ; and in consequence was sorely disappointed to find, instead 
of his own composition, a declamation by Erasmus on the same subject.] 

ERA.SMVS ROTERODAMVS HEXRICO GLAREANO SVO S. D. 

ANTE complures annos, cum Senae valetudinis confirmandae gratia 
menses aliquot commorarer, Alexandrum archiepiscopum titulo diui 
Andreae, felicissimae indolis adolescentem, apud quern turn diuersa- 
bar, variis thematis, quas Graeci /xeAeVas vocant, exercui. Ex hia 



2. Alexandrum 5: D. Guilielmum a. 4. ay: thematiis /35. 



2. Alexandrum] Stewart fc. 1493 became Chancellor of Scotland and 

9 Sept. 1513), natural son of James rv perhaps Cardinal. In 1512 he was 

of Scotland, with whom he fell at co-1 ounder of St Leonard s College at 

FlodJen. In 1502 lie was appointed St. Andrews. Erasmus was much 

Archdeacon of St. Andrews, and in attach d to him and mentions him 

1 54~5 Abp. in succession to his uncle frequently in his writings : see Adag. 

(Ep. 48. 6 n. ). In 1507 he was sent 1401 ; De conscrilendis epistolis i,LB. i. 

al. road to study, and .-ettled at Padua, 3638); Lond. xix. 15, 20, xxvii. n, 

where he was joined in 1508 by his LB. 866.874, I2 57 ; cf. LB. 958, Admcm. 

natural brother James Stewart, Earl adu. wenr/ac-ium, LB. x. 1688 EC, and 

of Moray i^c. 1499-1544: see DNB). the letter to Boece, 15 M;ircli 1530 Ep. 

About Dec. Erasmus became his tutor 47 introdA John Major dedicated to 

in rhetoric at Padua, and the p irty him a commentary on Bk. iv of 

moved on to Siena in 1509 (rv. 165-9). the Sentences (Paris, Phil. Pmouchet, 

The visit to Rome and Naples- rv. 210-3) 2 9 June 1509), with a prelace from 

prob.ibly took place in April 1509. not Hontaigu, 31 Dec. 1508. 

June, as suggested in Ep 216 intn.d. ; Sr-e Herkless acd Hannay, College of 

since Erasmus, writing in 1528 about St. Leonard, 1905, and Ahps. of .sf. An- 

his pupil s gift of the ring Tei minus, e?/w*, i. 1907: Gairdner, Litters of 

represents that they parted ;it Ni.-na fttchmil III ai d Henry VII. vol. ii ; and 

(LB.x. I758E . By 1510 when Alexan- DNB. Erasmus original inaccuracy 

der reached home, he had received the over tin- name is notice ;l>le ; seecrit. n, 

Abbey of Dunfermliiie, and he sh. rt y and cf. Epp. 597. 6 n., 855. n. 



6o 4 ] TO HENRY GLAREANUS 17 

a me neglectis nescio quo casu seruatum hoc vnum inter schedas 5 
reperi. Id hac lege ad te mitto vt, si non probas, abiicias quo 
meretur ; sin approbas, nostro exemplo tuos item adolescentos hoc 
genus argumentis exerceas, atque etiam, si videtur, libellum hunc 
ceteris lucubrationibus meis adiiciendum cures. Adiunximus paulo 
post repertum coniugii encomium. Bene vale, Glareane, Heluetiae r 
tuae decus. 

563 605. To JOHN OECOLAMPADIUS. 

Epistolae selectae (1520) f. I 4 . Louvain. 

F. p. 333: HN: Lond. vii. 43: LB. 354. (c. July 1517.) 

[This letter is first found in a volume entitled Epistolae aliquot seledae ex Erasmicis 
per Hadrianum Ba.rla.ndum, Louvain, Th. Martens, Dec. 1520 (a.) ; for which see 
App. 12. The year-date in the text can hardly be correct, in view of the date of 
Ep. 563. There is no suggestion here of any delay in the answer ; which may 
therefore be dated not long after Erasmus settlement at Louvain, and early 
enough for Oecolampadius to have expected another letter from Erasmus in the 
budget of 23 Aug. (cf. Ep. 797. 2 n). I place it therefore with the letters sent to 
Basle in July ; see pp. 12, 3.] 

ERASMVS ROTEEODA. LNTEGERRIMO THEOLOGO IOAUNI 
OECOLAMPADIO S. D. 

ITA quidem vulgo solet vsu venire, vt bona quae praesentia 
neglectim habuimus, sublata graui desiderio torqueant. Sed mecuui 
pulchre agetur, si molestiarum quas ex me cepisti cum vna viueremus 
Basileae, memoriam aboleuit disiunctio. Sed iste nimirum candor 
est vere Christiani pectoris, vt amici vicia in bonam partem interpre- 5 
teris et virtutes exiguas pro eximiis ducas, ipse in te iudex iniquior. 
Quanquam me mea fata nunc hue vocant, nunc illuc, tamen Louanii 
sedem habere videor, vbi mea est bibliotheca. Sed quocunque 
locorum circumagimur, seu terra seu mari, nusquam non circum- 
ferimus vnice dilectum Oecolampadium. Et nos interim Christum 10 
sequimur, sed a longinquo, quemadmodum Petrus adhuc imbecillis : 
et tamen est aliquid ilium vel aeminus sequi. Profuit id Petro ; 

604. 9. Adiunximus . . . ro. encomium add. & : om. aS. 605. TIT. a H : 

OECOLAMPADII F. 2, a H : neglectaf : neglectum F Corrig. 3. agitur F 

5. vere om. F. 



604. 10 coniugii encomium] written and they are also found in y and 5. 

for Mountjoy, when he was Erasmus This Encomium appears in the editions 

pupil, probably in Paris (l. p. 18. 7- of the De conscribendis epistolis frnm Aug. 

16). It was first printed in Martens 1522 onwards as an example of the 

edition of the Querela Pacis (0 : cf. p. 14) Epistola suasoria. For a controversy 

together with the Encomium artis medicae which arose out of it in 1519566 p. 93. 

(Ep. 799 . Froben reprinted these ad- Erasmus statement in his Apology (LB. 

ditions unchanged, c. 30 Aug. 1518, in ix. 107 F) that it was written ante 

honour of the wedding of his kins- annoa viginti quinque , i.e. in 1494. 

woman (? Anna Schabler, who married may be taken as another example of 

Bruno Amorbachintheautumnofi5i8); inaccurate calculation ; cf. I. p. 2. 26 n. 

ALLEN III f 



18 LETTEES OF ERASMUS [1517 

spero et nobis profuturum, si modo lesus optimus clementissimos 
suos oculos in me torquere dignetur. O te felicem, qui totus et 

15 vacuus in intimis penetralibus verseris cum sponso, nihil aliud 
quam coelestia meditans ! Et antrum vocas sedem istam ; ego 
paradisum arbitror, praesertim comite socioque studiorum omnium 
Brentio : per quern ita solus es, vt solitudinis taedium non sentias. 
Olim homines pii partim offensi deliciis ac sceleribus vulgi, Christum 

20 titulo profitentium, vita negantium, partim afflicti seuis barbarorum 
incursionibus, captabant inuios montium ac nemorum secessus. 
Nunc magis etiam libeat effugere istos qui sub praetextu Christi 
Christi doctrinam moliuntur extinguere. 

Sed quid narras, irnpie? Matri tantillum munusculum inuidebas? 

25 Nae tu dignus es maximis, qui tarn grato animo pensites quae nihili 
sunt. Quod Hieronymi translationem confers cum Hebraeorum 
voluminibus, non dubito quin cum iudicio facias, precorque vt Deus 
laborem istuni tuum bene fortunet. Optarim indicem quamprimum 
prodire, rnihi quoque vsui futurum. Ea res complures accendet 

3 ad euoluendum Hieronymum. Non satis diuino quid sibi velit 
tragoedia ; tantum admoneo ne nimium variis studiis oneres ingenii 
vires et imbecillitatem corpusculi tui. De Melanchthone et sentio 
praeclare et spero magnifice, tantum vt eum iuuenem nobis Christus 
diu velit esse superstitem. Is prorsus obscurabit Erasmum. 

35 Bene vale. Louanii. An. M.D.XVII[I]. 

606. To JOHN RUSER. 

Farrago p. 1 57. (Louvain.) 

F. p. 301 : HN: Lond. vi. 24: LB. App. 242. (July?) 1517. 

[Erasmus was not in Basle in 1517 ; in consequence it is necessary to correct 
one of the dates given in E. This letter cannot be much earlier than Ep. 633, 
and probably answers the letter which Schdrer mentions in Ep. 612. 10 ; so 
that the year-date must be retained. The incorrect date of place must have been 
added at the time of printing ; cf. vol. i, p. 595. A precise month-date is not 
possible ; but this probably went with the budget dispatched to Basle in July. 

For Ruser see Ep. 302. 15 n. In June 1518 he was teaching at Schlettstadt ; 
see Froben s preface to his edition of Hadrian de Castello s De sermone Latino, 
June 1518, and cf. Ep. 858. fin.] 

ERA.SMVS ROTERODAMVS IOANNI RVSERO NOVIENTANO SVO S. D. 

QVOD Mathiam Schurerium mihi tarn studiose commendas, prorsus 
iuxta prouerbium actum agis. Est enim is homo mihi turn ob 
eximias ingenii dotes, turn ob officia in me non vulgaria, sic com- 
mendatus vt commendatior esse non possit. Nihil est quod in 

605. 15. versaris F. 18. H : Bentio a. 25. nihil F. 



605. 31. tragoedia] The prologue to printed by Heumann, pp. 319-31. 
this, addressed to Pirckheimer is, 606. 2. prouerbium] Cf. Adag. 370. 



606] TO JOHN RUSER 19 

illius gratiam facturus non sim. Sed neque mihi semper suppetit 5 
quod illius officinae suppeditem, neque quoduis argumentum illi 
conuenit. Postremo cum typographi ferme sint inter sese Ke/oa/xels, 
vix fieri potest vt sic obsequar vni quin alter um offendam ; id quod 
vsu venit in rursus excudenda Copia. Nam annos aliquot mihi 
succensuerat Badius priusquam offensionis causam possem olfacere. I0 
Quanquam illius indignatio, vt est vir optimus, citra omnem amani- 
lentiam aut etiam siinultatem constitit. Aufer vero mihi ista verba, 
ne eum ex albo tuorum expungas amicorum. Turn ego non 
inhumanissimus modo sim verumetiam ingratissimus, si patiar 
Schurerium expungi amicorum catalogo. Simulatque dabitur op- 5, 
portunitas, declarabo, si nihil aliud, certe propensum in ilium 
animum. 

Demiror cur tarn diu prorogetur Rodolphi Agricolae lucubrationum 
aeditio. Quis est, quaeso, genius iste malus qui gloriam hanc nostrae 
inuidet Gennaniae ? Verum vt hactenus ociosa fuit epistola tua, 20 
quod ex tua commendatione nihil accesserit meae in Schurerium 
beneuolentiae, ita per earn ipse mihi factus es multo commendatior. 
Nam egregias aninii tui dotes, quas pridem e suauissimo colloquio 
tuo, e vultu, ex ipsis oculis vtcunque conieceram, sic expressit vt 
longe quam ante magis coeperim amare indolem istam tuam lepi- 25 
dissima festiuitate ac rara modestia pellicibilem ; eruditionem haud 
sane vulgarem cum vtriusque literaturae peritia coniunctam, sed 
ita vt hanc nullum, quod fere solet, supercilium comitetur. Quare 
mihi posthac Ruserius non inter famulos, quod tuae modestiae satis 
erat, sed inter praecipuos amicos numerabitur. Bene vale. 3 

[Basileae.] AN. M.D.XVII. 

607 663 TO CUTHBERT TuNSTALL. 

Deventer MS. 91, f. 182. Louvain. 

LB. App. 150. 17 July (1517). 

[The year-date is supplied from Ep. 597-] 

ERASMVS TVNSTALLO SVO S. D. 

LOVANIVM commigrauimus cum omnibus sarcinis, etiamsi nondum 
reperta sedes satis accommoda studiis et animo nostro. Faber 
Stapulensis nobis nouum peperit negocium, qui suos commentarios 

606. 19. est add. H. 



606. 7. Ktpa/Kis ] Cf. Hes. Op. 25. therefore very loose, in view of Ep. 

9. Copia] Badius complaint must 346. 6-8. Erasmus was, perhaps, re- 
have been about the new edition of Dec. membering that Badius had good reason 
1514 (Ep. 311), not about SchOrer s to feel aggrieved about the Adagia (cf. 
reprint of Jan. 1513, in which Erasmus Ep. 219. 3 n.) and Jerome (Ep. 396 
can have had no hand. The estimate introd.); but see Ep. 815. i n. 
of time, annos aliquot (1. 9), is 18. Agricolae] Cf. Ep. 311. 25 n. 

C 2 



i 



20 LETTERS OF ERASMUS [15* 7 

in Paulum rursus edidit, multis locis emendatis ex nostro adinonitu, 
5 nee vsquam vlla nostri mentio, nisi vno in loco, nempe in secundo 
capite Epistolae ad Hebreos, vbi non sat habet suam interpretationem 
tueri, sed nostram quoque subodiose insectatur, arrodens etiam quedam 
quae ad illius rem nihil attinebant. Breuiter cum amico, imo cum 
peramico vt ipse scribit, homine non admodum amice egit, et sese, 
vt nihil aliud dicam, hominem esse declarauit. Respondebimus, 
sed citra stomachum ; non quo illius refellamus sententiam, quam 
in scholiis nostris recensuimus duntaxat, non reiecimus, verum vt 
ostendamus nos non vsque adeo stupid os esse quam ille facit, homo 
mathematicus sed ita vt multum habeat TOV /JMTO.IOV. 

Polgrauius Angliam repetiit. Leus acerrime graecatur. Audio 
duos Cardinales regradatos, nam hoc verbo vsus est Hieronymus 
noster, Georgianum eterno carceri addictum. Quanquam ea poenae 
ratio mihi nonnullam veniae spem facit. Vtinam illi nunc prosit 
in bac rerum tempestate quod vestrae Britanniae semper vnice 
fauit ! Bene vale, vir optime. Louanii 1 6 Cal. Augusti. 



1C 



608^ To PETER BARBIRIUS. 

Deventer MS. 91, f. 182. Louvain. 

LB. App. 151. 17 July (1517). 

[1517, because of Adrian of Utrecht s promotion to the cardinalate.] 
EBASMVS BARBIRIO SVO S. D. 

Nos hie triumphos tuos procul ac tanquam per nebulam audimus. 
Destituti nobis videmur, posteaquam nos reliquit vnicus ille Moecenas 
noster tuque subMoecenas ; cuius animum si aequaret fortuna, 
primus esses omnium. lam ferme mensis est quod Nicolaus f rater 
tuus me Brugis conuenit, exhibuitque litteras ad se tuas, quibus 
mandabas vt ex pecunia, simulatque earn ab Hispano recepisset, 

607. 7. nostram LB. : nra MS. 



607. 15. Polgrauius] Cf. Ep. 499. 8 n., lohan. Eieros. 19. 

and, for the form, Ep. 623. i. 19. Britanniae] Appeal waspromptly 

Leus] See p. 203. made to Henry vm on Riario s behalf; 

16. Cardinales] Peti-ucci and Sauli. Brewer ii. 3319, 3341. 

They had been arrested on 19 May for 608. 2. Moecenas] Le Sauvage, who, 

conspiracy against the Pope (Brewer ii. accompanied by Busleiden(Ep. 628. 52) 

3277, where for Thursday read Tuesday] ; and Barbirius, had gone overland to 

and on 29 May Riario also was arrested Spain, with commissions to execute in 

for complicity. All three were con- Paris on his way (Brewer ii. 33751. 

Dieted, and on 22 June deprived. They set out from Ghent on 19 June 

Petrucci was executed c. 4 July ; but for Lille, reached Calais 7 July (ibid, 

the others were pardoned and subse- 3378.9, 3468), and were nearing 

quently restored. See Pastor vii ; Bordeaux 12 Aug. (Ep. 621). 

Brewer ; and Giustinian ii. 107-9. 4. Nicolausl See Ep. 613 introd. 

Hieronymus in louin. 2. 28, adu. 5. Brugis] Cf. p. 3. 



608] TO PETER BARBIRIUS 21 

mihi centum francos qui restabant numeraret ; porro pecuniam 
pensionis Curtracensis iam esse numeratam significabas. Ab eo die 
quid sit actum audiui nihil. 

Louanium vna cum omnibus sarcinis commigrauimus. Theologi 10 
summa cum humanitate me exceperunt ; nondum tamen consedimus. 
Audio D. Adrianum cardinalem esse designatum. Opinor sydus 
aliquod theologicum nunc in coelo Tvpa.vvtve.iv : adeo regnant vbique 
magistri nostri ; Standicius in Anglia, apud Principem praeter alios 
Suffraganeus quondam Cameracensis, in Hispania Adrianus. Nunc 15 
sapit Pontifex, cum non nisi sanctos ac coelestes viroa et magistros 
nostros adoptat in suum collegium. D. Cancellarius mihi sacrae 
ancorae vice est : quae si me destituat, quod auertant superi, prorsus 
actum fuerit de Erasmo. Sed exitium commodius tulero, nisi con- 
iunctum esset cum ludibrio. Vbi dabitur commoditas, submonebis 20 
honiinem mei. Bene vale, charissime Barbiri. 

Faber Stapulensis in cap. 2. Epistolae ad Hebreos conflictatur 
mecum, sed non sine nota stomachi ; quod ego sane miror, cum ego 
perpetuo stomachum ilium continuerim, etiam si non deesset occasio. 
Non referam par pari, sed tamen declarabo me non tam stupidum 25 
esse quam ille facit. Bene vale rursum, magna pars animae meae. 

Louanii 16 Cal. Augusti. 



7. centum francos] Cf. Ep. 597. first, and took every opportunity of re- 
26 n. ; stated elsewhere in florins. viling him (cf. Ep. 777. 14,5): as preach- 

8. numerutam] by de Hondt to Bar- ing against Colet for a poet , 1512-3 
birius, for Erasmus ; cf. Ep. 436. 5 n. (Lond. xv. 14, LB. 435, ^6oFj ; as obje.t- 

12. cardinalem] i July 1517. ing to theneweditionof Jerome, a. 1514 

14. Standicius] Henry Standish (cf. Ep. 337. 678 n.) ; as disputing with 

(t9 July 1535 , a Franciscan, and D.D. another friar, April 1517 (Adag. 1498 ; 

He was a favourite with Henry, and amplified in 1517, cf. Ep. 629. 3 n.) ; and 

from 1511 onwards often preached at as protesting vehemently against the 

Court. By 1515 he was Warden of second edition (cf. Ep. 384. 46 n.) of 

the Franciscans in London, and sub- the New Testament, 1519-20 (cf. Lond. 

sequently Provincial of the Order. In xii. 15; xvi. I, xix. 91, xxii. 31; LB. 

Dec. 1515 he opposed Convocation about 516, 554, 746, 979: see also Apol. de 

the punishment of clerics by lay tribu- In principio erat sermo , LB. ix. 1 1 r, 2, 

nals, supporting the King s view ; and Apol. de loco Omnes quidem resurgemus , 

as a reward Henry designated him Bp. LB. ix. 433,4, and Annot. on I Cor. 15. 

of St. Asaph, 18 April 1518. He was 51, added in 1522). Cf. More, too, in 

subsequently ambassador to Hamburg Ep. 481. 41-54. 

1524, examiner of heretics 1525 ; and, 15. Cameracensis] Briselot ; see Ep. 

following Henry, he renounced the 597. 4 n. 

Pope s jurisdiction, i June 1535. See 17. Cancellarius] Le Sauvage. 

A. G. Little, The Grey Friars in Oxford, sacrae ancorae vice] For Erasmus 

OHS. xx, 1891, pp. 271-4 ; Knight ; expectations cf. Ep. 694. 14-6 ; also 

and DNB. Ep. 666. 9-10. 

Erasmus abhorred him from the 22. Faber] Cf. Ep. 597. 32 n. 



22 LETTERS OF ERASMUS [1517 

609. FROM WILLIAM BUDAEUS. 

Deventer MS. 91, f. 179 v. (Paris.) 

LB. App. 149. 17 July 

[The year-date is clearly indicated by the contents. For a possible answer cf. 
Ep. 810. 34 n.] 

BVDAEVS ERA.SMO S. 

MATVTINO ad Badii officinam miseram percunctatuin an ille istinc 
rediisset, cupiens quippiam de te et Tonstallo iam meo audire et 
num ille litteras meas accepisset. Badius ad me scripsit litteras te 
meas accepisse et ad Tonstallum perferendas curasse : tuncque pro- 
5 fecturum istuc tabellarium, siquid ad te vellem. Primum indignari 
coepi quod Erasmus per Badium ne salutem quidem ad me, deinde 
statui non scribere. Postremo legere coepi scedulam epistolae quam 
(ad) Tonstallum scripseram, vt meminissem argument!. In ea 
offendi vnum erratum meum in his verbis : Excitante me patris 

joexemplo, doctrinae laudatore et librorum emacissimo : qui error 
mihi obrepsit propter verbum exemplo inter duo verba superposito, 
cum prius esset Excitante me patre. Igitur si litteras meas videbis, 
et idem erit erratum in iis scriptum, idque autographum, vbi paulis- 
per me irriseris, curabis genitiuos casus pro ablatiuis ponendos. 

15 Velim autem vt scias ita me ad tuum amicum scripsisse longissimam 
epistolam, vt mihi pro duabus cessuram earn sperarem, cum Erasmi 
multis in locis meminerim. Ad vtrunque igitur scripsisse mihi 
videor, et tu nihil prorsus ad me, praesertim hoc tabellario. 

Nouissimum a te epistolium accepi quod pertulit Henricus Glareanus 

20 Heluetius, homo, vt tibi credo, amicissimus : quem postea non vidi. 
Eius epistolii principium his verbis scripsisti : Opinor iam vidisse 
nostras in Nouum Testamentum annotationes, in quibus Budaei 
nostri meminimus ; et reliqua. Quaeso vt opera communi rem 
communem adiuues : nos quantum hie pro tempore licuit praestiti- 

25 mus. Hactenus de annotationibus. Haec verba quid sibi velint 

8. Tonstallum MS. : Tonstallo LB. 9. tantum ante patris add. LB ex Ep. 583. 
386,7. 13. autrographum JfS. paulisper LB : paulis <p .4fS. 20. vt credo, 
tibi com. LB. 



2. iam meo] Since the interchange fore be dated before Erasmus departure 

of Epp. 571 and 583. from Basle, c. 12 May 1516. Ep. 463. 

3. litteras] Ep. 583; in each case. 4i-3showsthat inSept. i5i6Glareanus 

14. curabis]Erasmusseeming]yforgot had been for some time negotiating for 

to make this correction ;cf.Ep. 583. 3870. a move to Paris ; and Ep. 417 that by 

19. epistolium] M. Delaruelle acutely 5 June 1516 Erasmus was contemplat- 

points out that this must have been a ing a new edition of the New Test, 
letter of introduction given when Gla- Glareanus] He went to Paris about 

reanus was thinking of going to Paris. the end of May 1517 ; cf. Epp. 575. 48, 

It was presumably written before 581. 26-8. 

19 June 1516, when Erasmus received 20. amicissimus] Cf. Ep. 440. 6. 
Ep. 403 ;Ep. 421. 2,3) : and may there- 23. meminimus] Cf. Ep. 403. 52 n. 



609] FROM WILLIAM BUDAEUS 23 

nescio. Impressa extat epistola mea qua tibi gratias ago ob honorem 
mihi habitum in eximio tuo opere. Quare me admoneas, nunc non 
intelligo. Quam operam dare me tibi velis scribito, vt tibi morem 
geram ; etiam si breui rus iturus sum ob negocia villatica, nee ante 
duos menses TovAa^to-rov quieturus a curis istis ab litteris abhorrenti- 30 
bus. Ot/toi TTJ<; otKovo/Atas vvv fjML Trapevo^Aovo-T^s ar/6ei &r) TWV TOIOVTWV 
emtj.ch.ei.wv. Discrutior miser, cum id tempus perire omne putem 
quod nee cultui diuino nee Musarum impertior, et interim en 

rijs dfrAtas Tavrr](TL r^s TWV Tra^eLwv <f>povTiB<av. 35 

Vale xvii die lulu. 
Eaptim haec scripsi, cum ad prandium ianl structum vocitarer. 

610. FROM JOHN CAESARIUS. 

DeventerMS. 91, f. 119. Cologne. 

LB. App. 152. 20 July < 1 5 1 7 ?>. 

[It is not easy to determine the year-date. The general resemblance to 
Ep. 442 suggests 1516; with the interpretation that Erasmus had sent to 
Caesarius a manuscript copy of his preface to Gaza, accompanied by a letter in 
which he asked for advice as to where to print it. Ep. 428 might well have 
reached Cologne about r July (Ep. 442. i) ; and this date would also make it 
possible to identify lacobus adolescens studiosissimus (1. 48) with James 
Nnpos, who entered Erasmus service about this time (cf. Ep. 595. n n.). 

I incline, however, to retain 1517, the date assigned by Leclerc, and followed 
by Dr. Reich and Mr. Nichols, though without reason given in any case. On 
this view Caesarius is expressing his thanks, either for the dedication of book ii 
of Gaza, which Erasmus translated about this time (cf. Ep. 771 , and may have 
promised already ; or, more probably, for some work on behalf of Reuchlin (cf. 1. 
24 n.) which Erasmus had long promised to write, but for which a suitable 
motif had only recently occurred to him (11. i~3\ After his long experience of 
Martens and Froben it seems hardly likely that Erasmus would have consulted 
Caesarius as to a printer for Gaza ; but for a composition which would involve 
him as a partisan in the Reuchlin controversy he might well turn to a printer 
recommended by Reuchlin s friends. Other indications are that this is possibly 
the letter referred to in Epp. 615. 3, 622 ; the verbal resemblance noted in 1. 31 ; and 
the fact that this letter is copied in the Deventer Letter-book by Hand A in its 
straight form, in which it also wrote the manuscript of Gaza, book ii, about this 
time (cf. vol. i, p. 605"). Also Ep. 622 supplies a more probable identification 
of lacobus (1. 48 n.), since Teyng was certainly conterraneus to Erasmus.] 

IO. IVLIACENSIS D. ERASMO S. 

ERASMO suo salutem. Animaduerto plane te iamdudum promissum 
mihi exoluisse quam libentissime, modo, vt et alias scripsisti, con- 
stitisse tibi quid scripseris. Nempe nunc plus mihi praestas quam 
exigere abs te ausus fuissem vnquam. Itaque maximum nunc de 
te capio argumentum amicitiae inter nos conflatae. Vtinam autem 5 

609. 34. oiffdavoina MS., sequentf lacuna. KOI add. LB. 35. avr\ias scripsi : 

OVT siue avr MS., breui relicta lacuna : OITT/J com . LB. TOVTIJUI MS. 

LB : QovTiSaiv MS., cf. Ep. 568. 14 n. 37. vocitarerer MS. 

609. 26. epistola] Ep. 403. 38-82. 



24 LETTERS OF ERASMUS [151? 

et ego me talem erga te (qui profecto vir es omni amicitia dignus) 
cxhibere possem, vt in albo tuorum amicorum merito viderer adscri- 
bendus ! Sed mea tibi satis explorata fortuna est, vt quam sit nulla 
aut certe exigua admodum. At id me altera ex parte consolatur, 
10 quod amicitiae fines tu non re sed ammo pensas. Vix dici potest 
quam gratum mihi sit per te tantum et litterarum et virtutum 
prueconio virum honorari, aliquo scilicet tuarum lucubrationum 
monumento, qui nib.il ipse de te bene meritus sum vt debeam. Sed 
est tua haec in omnes studiosos beneuolentia. Vidi et legi praefa- 
15 tioiiem in primum Theodori de arte grammatica librum, iterum 
vidi et relegi ac mirifice mecum toties delectatus sum lectione ipsa, 
vt certe in omnibus aliis tuis litterarum monumentis soleo. Habent 
enim id praecipuum omnia tua citra adulationem loquor vt simul 
erudiaiit lectorem et voluptate mirabili afficiant teneantque. Meum 
2 -j quidem huiusmodi est iudicium : alii autem quomodo iudicent, pro 
suo quisque placito illis liberum relinquo. Sunt tamen, at non ex 
niultis illi, qui meam comprobent sententiam. Verum de his satis ; 
res ipsa se arguit. 

Quod scribis de excusione opusculi, id tuo committo arbitrio. 
25 Tamen si cum epistola tua simul misisses, curassem his diebus, 
quoniam ante triduum ad Capnionem nostrum scripsi, etiam de te 
aliquid, vt Thomae Anselmo, cuius mibi formulae satis placent, 
per ipsum Capnionem committeretur imprimendum. Tu quod tibi 
videtur fac vt lubet ; te libenter sequar. Quod praeterea scribis 
30 Nouum Testamentum istic placere et bonis et doctis, esse tamen 
<aWs qui oblatrarent, nihil mirum, quando ne ipse quidem auctor 
lS T oui Testamenti nisi bonis placere potuit, et fortassis nisi iis qui 
probe docti erant. Et ex nostris tbeologis nonnulli sunt qui per- 
lecto ipso iam animum mutarunt et tibi plus quam credideris 
35 afficiuntur, vtpote antea acerrimi tui nominis hostes et qui dicere 
consueuere sese abs te grauissime offensos esse. lidem iam demum 
etiam sapere incipiunt quid valeat vtriusque linguae recta institutio, 
ac summe perinde dolent se ilia carere ; multo vero magis, quod de 
earum assecutione desperant, partim quia pudeat discere ac veluti 

12. virum LB : vnum MS. 16. mecum LB : meum MS. 35. antea 

scripsi: auten MS. : ante LB. aceri imi LB : aceru MS. et scripsi: vt MS. 



14. praefationem] Ep. 428. of them appears to be known now ; and 

24. opusculi] Perhaps one of those they were perhaps never printed. The 

mentioned by Caesarius in a letter one mentioned here may have been 

to Reuchlin, 8 Sept. (1517) (RE. 244) : a colloquy of the nature of the Apotheo- 

Accepi ab Erasmo nostro literas his sis Capnionis, published in (Aug.) 1522 ; 

diebus, in qui bus tui quoque mentionem and Caesarius may have been intro- 

facit, et de duobus opusculis a se con- duced as one of the characters, 

fectis, in tuain, credo, laudem. Neither 31. oblatrarent] Cf. Ep. 597. 7, 49. 



610] FROM JOHN CAESAEIUS 25 

puerascere, partim quia ita occupati sunt suis neniis, quarum in- 40 
numeros habent libros, vt interim vacare huic rei minime possint. 

Dominus meus, Noue Aquile Conies illustris, et ego non raro 
de te loquimur, et maximopere tuum probatnua propositum in bonis 
litteris in lucem reuocandis, et tui socii esse cuperemus, modo tarn 
i eliciter res nobis succedere posset. Vale optime. 45 

Coloniae 13 Cal. Augusti. 

Tilmanno meo et tuis conterraneis Magistro Georgio, viro pro- 
bissimo, et lacobo, adolescenti studiosissimo. salutationem tuo nomine, 
vt imperasti, annunciaui. Nihil illis aut gratius aut charius esse 
potuit, teque proinde non tarn eodem iure quam ex debito resalutari 50 
iusserunt. 

611. FROM ULEICH VON HUTTEN. 

Deventer MS. 91, f. 212 v (a). Bamberg. 

LB. App. 153. 20 July 1517. 

[As in Epp. 559, 574, 601, the copyist, Hand B, has been frequently corrected 
by a contemporary hand. Its present siglum a is therefore sometimes subdivided 
into a 1 and a 2 . For confirmation of the date and illustration of Hutten s exper 
iences, see HE.] 

HVLDERICHVS DE HVTTEX EQ. ERASMO BOTERODAMO THEOLOGO 

SALVTEM P. D. 

Si eorum que mihi interim, dum a te absum, euenerunt, historiam 
narrando tibi contexere velim, Erasme doctissime, nullus tarn longus 
est dies qui mihi satis fuerit ; ita varie iactatus sum. Capita tamen 
narrationis huius fere sic habent. Komam vt veni, tuo nomine 
salutaui Paulum ; qui mihi quoties postea occurrit (occurrit autem 5 

610. 42. raro non MS. : transpt/suit LB. 611. 3. -varig a. 



610. 47. Tilmanno] Gravius or a Fossa his children. Cervicornus speaks of 

(? vom Graben), born 1474 (?), matri- him as a patron and praises his library, 

culated at Cologne 27 Sept. 1496. From ME. 6280, 14 July 1557, is perhaps ad- 

1512 to 1544 his name occurs as Secre- dressed to him. See Ennen, Ge&ch. d. 

tary to the Chapter of Cologne Cathe- Stadt KiJln, iv, pp. in, 466; and Varren- 

dra} ; and in that position he was trapp, Herm. von Wied, 1878, pp. 90-1. 
intimate with the Bp., Hermann of Georgio] |Geo. Johannis of Rot- 

Wied. By 1527 he was father of eight terdam. He matriculated at Cologne 

children, one of whom was for a time 9 June 1504, and in 1512 was a mem- 

in Erasmus household in 1533 (EE. her of the Bursa Corneliana. In 1513 

196,7) and gave his father much h entered the Council of the Arts 

trouble (Zs. d. berg. Geschichtstereins, xxi, Faculty, and in 1514 was an examiner. 

1894, p. 202). In 1535 Tilmann con- After the mention in Ep. 615. i nothing 

templated taking orders (EE. 224). Beerns to be known of him. See Butz- 

Erasmus dedicated to him Lactantiua bach, Heft 2, 1875, pp. 26,7. 
de Opiftcio, Basle, H. Froben and J. 48 lacobo] Probably Jas. Teyng of 

Herwagen, March 1529; and John Hoorn (,Ceratinus) ; cf. Ep. 622. 3n. 
Oldendorp, the jurist, a treatise De 611. I. absum] Cf. Ep. 365. 

iure et aeguitate, Cologne, J. Gymnich, 5. Paulum] Bombasius ; cf. Ep. 210 

1541, with a preface lauding him and introd. 



26 LETTERS OF ERASMUS [15 7 

perraro, apud suum Cardinalem occupatus), familiariter contulit. 
Omnibus Romae doctis ostendi Adagiorum opus in Germania iterum 
excusum ac locupletatum, Moriam item et quicquid tui studio 
attuleram : quae mihi causa fuit amiciciae multorum bonorum. Sed 

10 cum iam nosci incepissem, orta est quaedam turbulenta, Erasme, 
tempestas, quae ab Vrbe Bononiam vsque deiecit. Nam quinque 
Galli, robore corporum ac ferocitate animorum horribiles, aggressi 
pene tuum tibi Huttenum ademerunt. Verum praesentissima Dei 
Opt. Maxi. ope, cum defensionem molitus essem, profligaui latrones, 

if vnum etiam interemi, accepto in sinistra bucca vulnere, quod dices 
pro periculi magnitudine modicum. Earn ob causam non tuli 
Gallorum persecutionem, meque eripui, ex Sylla in Carybdim prouo- 
lutus. Orta enim Bononie inter Germanos ac Langobardos seditione 
pene absumptus sum, iussusque causam apud ciuitatis Praesidem 

20 communi Germanorum nomine perorare ; Fliscus is est, Genuensis 
natione. Quanquam pro nostra iniuria et illius iniquitate non 
acerba satis esset oratio, vehementer offendi hominem. Quare 
Ferrariam inde profectus sum, vbi cum te predicarem, occurrerunt 
vitro doctissimi viri Nicolaus Leonicenus, Celius et quidam Principis 

12. corroporum a. 17. a 2 : erigui a 1 . 20. Fliscus Backing : Hiscus a. 

22. offendi a 2 : ostendi a 1 . 24. quidam a s : quidem a 1 . 



6. Cardinalem] Lorenzo Pucci ; see translation by him of Lucia ri s, Indicium 
Ep. 860 introd. Vocalium appeared with Const. Lascaris 1 

7. AdaL iorum] Cf. Ep. 269. Institutiones (Ferrara, Jo. Maciochius, 
ii. quinque Galli] In July 1516; 30 July 1510); and an Obseruatio in 

see HE. 35. There are six epigrams Dionysius Afer s De situ vrbis (ibid. 18 

by him on the subject; see Booking Dec. 1512). He was ducal ambassador 

iii, pp. 280-2. to Julius n in 1509, to Leo x, Adrian 

18. seditione] In Mar. 1517; HE. 48. vi, and Paul m. In 1518 he accom- 

20. Fliscus] Lorenzo Fieschi (c. panied Card. Hippolytus to his see of 

146613 Feb. 15191, natural son of Erlau in Hungary, and was present at 

Ol it-to dal Fiesco of Genoa (f c. Sept. the marriage of Sigismund of Poland 

1497 i: Bp. of Brugnato 1502, of Ascoli to Bona Sforza, at Cracow. 18 April 

in Pieeno 1510. of Mondovi 1512. He 1518 (Op. p. 51). Returning to Italy 

was Papal Governor, first of Rome, and in 1519 he visited Rome c. I Oct., and 

then, from Aug. 1510 until his death, was delighted with Raphael and St. 

of Bologna. See Zedler, ix. 884, 5 ; Peter s (Op. p. 101). In Jan. 1525 he 

Sanuto i, 10, n, 25, 26 ; and Gams. wrote a short treatise De libero artitrio, 

24. Leonicenus] See Ep. 541. 55 n. in support of Erasmus, printed by 

Celius] Calcagninus (17 Sept. Froben in June. Besides literature 

1479 17 April 1541). As a young he also studied botany and astronomy, 

man he saw military service under and composed a notable work, Quod 

Maximilian, and again under Julius n caelum stet, terra moueaiur. 

at the captureof Bologna in 1506 (Opera, See his Opera, Basle, H. Froben and 

p. 3241. But most of his life was spent Nic. Epicopius, March 1544, contain- 

at Ferrara, where he held a canonry ing c. 300 letters ; Lond. xx. 53, 54, LB 

in the Cathedral and a readership in the 742, 750 and EE. 36, Lond. xxviii. 25, 

University, and enjoyed the patronage LB. 744 ; a life by T. G. Calcagnini, 

of the Dukes; being especially attached Rome, 1818 ; Nice>on xxvii. 233-44 

to Hippolytus, Cardinal of Este. He VE. 466 ; and Tiraboschi 

was at Ferrara in 1505 (Op. p. 609), and Principis scribal A secretary from 

met Erasmus there in Dec. 1508. A the Duke of Ferrara came to En- 



6n] 



FROM ULEICH VON HUTTEN 



27 



scriba, qui nauiganti ex Britannia tibi adfuit: qui nescis, Erasme, 25 
quanti te faciant. Mihi quidem, quod te nossem, quod praeceptorem 
appellarem, miris modis benigni fuerunt. Preter bos Antimachus 
in Graecis professor citra honoris praefationem nunquam te nominat. 
Paucos ibi dies commoratus sum, Venetias ad se vocantibus 
duobus Huttenis qui in Syriam abeunt. Primus ibi hospitem 30 
Huttenum excepit Baptista Egnatius et munus dedit hospitale, 
Horatium Flaccum in tenuissimis membranis elegantissime expres- 
sum. Accurrerunt statim Aloisius Bragadenus, Hermolaus Barbarus, 
illius magni nepos, et Angelus Conterrenus, nobiles patriciis familiis 
iuuenes. Hi me omnes complex! sunt, omnes exosculati, cumque 35 
tota passim vrbe medium circumduxissent ac honorifice suis ciuibus 
ostendissent, tandem veluti Vlyssem aliquem in Alcynoi domum, id 
cst ad Asulani aedes, produxerunt. Vbi senex ille obuiam mihi 
progressus humanissime ad se accepit primum ; post iussit prodire 
loa. Franciscum ex filiis alterum, deinde reliquam familiam, et in 40 
his iuuenem quemdam Graece et Latine eruditum, quo in trans- 

37. a 3 : Vlissem a 1 . 



land in July 1516, and returned in 
August ; see Brewer ii. 2117, 2149, and 
p. 1472. 

27. Antimachus] Marc. Antonius, son 
of Matthew Antimachus, a wealthy 
citizen of Mantua, who had been a 
pupil of Greg. Tifernas (t c. 1466). 
Antonius spent five years in Greece 
studying under Jo. Moschus of Sparta, 
perhaps at Corcyra ; but on Moschus 
death, fearing to venture the voyage 
to Const. Lascaris in Sicily, he returned 
to Venice, c. 8 Oct. <? 1499). By 1502 
he had settled at Ferrara, whence on 
15 July he dedicated to his father a 
translation from Gemistus Pletho. 
The inscription on his tomb, erected 
by his son 5 Jan. 1552, states that he 
taught Greek at Ferrara publicly for 
20 years. In March 1540 he published 
some translations from Pletho, Dion. 
Halic.,Dem.Phalereus, and Polyaenus 
(Basle, R. Winter). When Oporinus 
edition of the Sibylline Books appeared, 
Basle, March 1545, Antimachus col 
lated it with a MS. in his own posses 
sion, and contributed a preface in 
Greek, which was printed in Oporinus 
second edition, Aug. 1555. See the 
early preface to Pletho ; also Mazzu- 
chelli and Legrand. 

30. duobus Huttenis] of the Stolzen- 
berg branch, Frowin (t Jan. 1529), the 
accepted head of the Hutten family, 
Marshal and later Steward of the 
household of the Abp. of Mainz ; and 



his young cousin Louis (( 1532% See 
Ersch and Gruber, Allg. Encycl. ii. xii. 
221, 2. They made the pilgrimage to 
Jerusalem in the party led by Bernard 
of Hirschfeld. Chamberlain of Duke 
Frederick of Saxony (cf. SE. 119, 121 ; 
sailing from Venice on 17 June, and 
landing again at Gallipoli in Apulia 
on 28 Oct. See Rohricht, Leutsche 
Pilgerreisen nach dem Heiligen Landt, 1900, 
pp. 208-1 1, and for the narrative of 
the pilgrimage, Mitt. d. deuttchen Gesell- 
schaft, Leipzig, i. (1856), 31-106; cf. HE. 
55. Frowin had given much assistance 
to Ulrich in his youth (HE. 22, 34). 

32. Horatium] Venice, Aldus, 
March 1509. 

33. Bragadenus] Four persons of 
this name are mentioned in Sanuto 58 
0533) O ne was Podesta of Treviso 
I 5 2 5-7 ; Sanuto 38, 43. 

Barbarus] grandson of Zacharias, 
who was the elder Hermolaus father. 
His name occurs frequently in 
Sanuto. In 1554 he was a member 
of the Council ot Ten (Brown v. 847, 
848 and 899 . 

34. Conterrenus] Perhaps Card. 
Gasparo Contarini s (1483-1542) na 
tural brother, Angelo, who in 1541 had 
been twenty-three years in Turkey, 
and was trying to remove his property 
out of Turkish hands. See F. Dittrich s 
Regesten und Briefe of G. Contarini, 1881, 
p. 167, and Life, 1885, p. 776. 

40. Franciscum] See Ep. 212. a n. 



28 LETTERS OF ERASMUS 

scribendis libris praeuisore vtitur Egnatius : qui me ordine saluta- 
runt. Productus est etiam infans Aldinus et iussua osculo Huttenum 
accipere. Munera deinde oblata, Suetonius [et] quique post ilium 

45 vitas Caesarum scripserunt, De officiis libri Ciceronis, et Egnacii 
Caesares nuper editi, dataque optio quid vellem praeterea. Deos 
omnes adiuro, charissime Erasme, maiorem humanitateni non in- 
uenisse, si orbem peregrinationis rueae retexam. Venetiis ad 
Germanos nostros redii ; cumque Augustam appulissem, in Peu- 

50 tingerum, lacobum Spighel et Stabium mathematicum incidi, et 
productus ab illis ad Caesarem, corona poetica in magno nobilium 
conuentu donatus sum. 

Ecce tibi annales meos, nunc ad alia. Vidi Nouum Testamentum 
suo abs te splendori reddituna ; vidi, inquam, et honorificam illam 

55 de me legi mentionem. Quaeso quid te mouit tanti facere me? 
Aut quid omnino erat in me tale vt dignum duceres tuo precone ? 
Humanissime Erasme, quam videris amare Huttenum ! qui te tamen 
nullo vnquam merito obnoxium sibi reddidit. Pene mihi exciderat, 
inquis. Ne si tibi excidissein, tune ego omni semel posteritatis 

60 cognitioni excidissem. Dii te nobis seruent, lux Germaniae, ac tu 
cogita ne vsquam esse malis quam in tua Germania, Caecutiunt 
principes nostri, sed te, puto, videbunt tarn clarum, tarn splendidum. 
De me satis non seio quid net, Tres viri quos praefatus sum in 
aulam Caesaris inuitant, multis inde retrahentibus : aliqui ad Magun- 

65 tinum. Quid sequar nondum statui. In summa, ita me dii seruent 
atque ita tu pro communi Germanorum gloria diutissime nobis 
supersis, sicuti nulli non conditioni praepositurus sum, si mihi 
tecum esse liceat, vt illud excolam ingenium quod placere tibi 
videtur. Si habes consilium, explica. Augustam has mitto ad 

70 lacobum Spiegel, qui se ait frequentes ad te viatores habere : eo 

rescribes mihi. Dedit et Baptista litteras, quae simul eunt. Vides 

quid velit ad tuam epistolam, quanquam magnifica magis locutus sit. 

Tu vale ac rectissime vale et tuum Huttenum amare ne desine, 

rumpantur vt ilia Obscuris viris ; qui iam qua nos excommunicamur, 

75 ingentem circumferunt bullam. Bene bullam ; quid enim tumidius, 

46. Caesares add. a a . 49. Pentingerum a. 61. esse malis quam add. a*. 

69. Angustam a. 75. Bene bullam add. a 2 . 



43. infaas Aldinus] Paul Manutius ; 55. mentionem] Cf. Ep. 365 introd. 
see Ep. 589. 55 n. 63. Tres viri] Cf. 11. 49, 50. 

44. Suetonius] printed by the firm, 64. Maguntinum] Abp. Albert ; 
Aug. 1516. see p. 84. 

45. CiceronisyJune 1517. 7 i. litteras] Ep. 588. 

46. Caesares] Cf. Ep. 588. 55 n. 72. magnifica magis] Ep. 588. r-6. 
51. corona poetica] Maximilian s 75. bullam] of 15 March 1517 : 

diploma, HE. 57, is dated Augsburg, printed with No. 6 of the Lament. Obsc. 

12 July 1517. Vir. (.see Ep. 622). Cf. Ep. 808. 



6n] FROM ULRICH VON HUTTEN 29 

quid imbecillius ? Iterum vale. 

Bambergae xiii Calen. August! raptim Anno. 1517. 
Capnionis causa adhuc sub iudice est. 



612. FROM MATTHIAS SCHURER. 

Deventer MS. 91, f. 185 v. Strasburg. 

LB.App. 154. 21 July 1517. 

[Of the same period as Epp. 606 and 633.] 
MATHIAS SCHVRERIVS DOMINO ERASMO ROTERODAMO. 

SALVE. Nuncius tuus literulas, etsi laconice scriptas, saluas ad nos 
detulit ; quibus lectis atque relectis feliciter ex his te agere didicimus : 
quod miro nos affecit gaudio, qui gratulamur arridemusque assidue 
tuae incohimitati. De mea bona valetudine quid dicam ? Decem fere 
menses laboraui ex praecordiis, adeo vt vix mihi aeger spiritus remeet, 5 
sic coarctata suffocataque aliquando arteria (etsi semper hac in re con- 
suluerim medicum, non sine magna mea iactura), atque aegritudo 
hactenus improba non me deseruerit : sperandum tamen melius fore 
ac olim in pristinam me restitutum iri valetudinem. Dedi literas 
a lacobo Wimpblin. et Nico. Gerbellio, a Rysero, alteras a quodam J o 
iureconsulto ex Italia allatas. Praeterea salutat te nostra sodalitas 
literaria, tuamque bonam fortunam intente et auidis, vt aiunt, 
auribus haurire efflagitat. Sturmius a libellis Heynrici Palantini 
comitis Aquisgranum eius negocii obeundi causa petiit. Est enim 
illius aedis primas, quern vulgo Praepositum appellamus : circa Idus 15 
Septembres reditum eius spectamus. 

612. 5. remeat 313. : con. LB. 8. improbra MS. 



G12. 10. Wimphlin.] Perhaps a letter 13. Sturmius] See Ep. 302. 13 n. 

of which the heading alone survives, in Heynrici] of Bavaria c. 1489 3 

just this part of the Deventer Letter- Jan.? 1552 , younger son of Philip, 

book (f. 180 v) : Domino Erasmo Count Palatine of the Rhine (1448- 

Roterodamo.Germaniae laudi etgloriae 1508,, the patron of Heidelberg univer- 

et diuinarum literarum principi, sity, whose children were educated by 

sese offert, subiicit et commendat Reuchlin and Adam Werner. Henry 

lacobus Wjmphlingus, veteranus et received rapid preferment in the 

caecutiens. Church, as Canon of Cologne, Provost 

a Rysero] Probably the letter which of Aachen, Provost of Strasburg 1520- 

is answered by Ep. 606. 43, coadjutor Bp. of "Worms 1523. He 

ii. ex Italia] Perhaps Ep. 589, which was a devoted adherent of Chsirles v, 

may have been written and sent off in and on the death of Philip of Burgundy 

the interval before Egnatius answered (p. 14) was rewarded with the see of 

Erasmus letter (cf. Ep. 588. 29, 30). Utrecht ; but being unable to hold 

In forwarding Ep. 588 (Ep. 611. 71) that turbulent diocese, he resigned in 

Hutten mentions no other letter. On 1528, and retired to his see of Worms, 

this view the month-date conjectured where he died. From 1541-2 until his 

fur Ep. 589 would be incorrect. death he also held the see of Freising. 

sodalitas] Cf. Ep. 302. See GC. v, Gams, and ADB. xi. 625, 6. 



30 LETTERS OF ERASMUS [1517 

Scias omnia apud nos esse turbulenta. Timentur bella, caristia 
nostrum inuasit forum, circumquaque rniseriae calamitas, pacem 
magis quam cetera precamur. Ceteruru commendo me tibi meaque 

20 omnia, quae tuo praesidio, te fautore, tuta prospera semper precedent. 
Iccirco obsecro ne ex albo obliteres tuo, interque bonarum literarum 
studiosos me connumeres : si minus id contingat, sufficiat ne totum 
tuo aliquando elabar pectore. 

Exinde dedissem opus Rudolphi Agricolae hoc nuncio, nisi vnam 

25 partem in domicilio meo mutando sic seposuissem vt vbi acquiram 
incertus sim ; totas quippe aedes inuestigandi eius gratia perlustraui : 
acutioribus oculis in posterum, si aliubi possim reperire ac olim ad 
te fido tabellione reddere, rimaturus. Est, crede mihi, opus plaeris- 
que in locis adeo mendosum vt Aedippo nonnunquam opus esse 

3 videatur : tuo tamen labore atque ingenio emaculari, quern nihil 
vnquam fugiat, ac tandem in lucem castigato castigatius emergi 
facile omnium assensu literatorum mihi persuasi. Interim vale. 

Non pigeat aliquando mei meminisse paruo quopiam libello, qui 
meo exeat praelo. De emendatore non sis sollicitus ; est mini pro- 

35 fecto iam graecophilos. Iterum vale ac viuas felix. 
Raptim Argentorati 21 lulii Anno 1517. 

613. FEOM NICHOLAS BAEBIRIUS. 

Deventer MS. 91, f. 180 v. Middelburg. 

LB. App. 155. 24 July 1517. 

[Contemporary with Epp. 608, 621, &c. 

Nicholas Barbirius was a brother of Peter, and seems only to be known through 
bis relations with Erasmus. The fact that he was at Middelburg whilst Charles 
was there waiting to sail to Spain, suggests that he may have held some post 
in connexion with the Court. He was still living in 1527 (Lond. xix. 48, LB. 
887).] 

NICOLAVS BARBIRIVS DOMINO ERASMO S. 

REVZRENDE ac obseruandissime domine, hodie recepi litteras tuas. 
Etiam ante dies aliquot receperam ex fratre, quibus indicabat se per 
dominum de Marques, hominem tibi credo satis notum, missurum 
centum florenos communes tarn pro pensione Cortracensi quam pro 
5 pensione regia. Quod reliquum erat, curabit apud dominum vt de 
illo tibi satis fiat. Hodie conueni praedictum dominum de Marques, 
qui dixit se misisse dictam pecuniam per receptorem Louaniensem. 
Vale, domine semper obseruande. 
ex Middelburgo 24 lulii 1517. 

613. 3- Marquesl Ant de Metteneye, in Oct. 1520 (Henne ii. 201. 323). In 

the family of Marques. He was a March 1515 he is described as Papal 

member of Charles Privy Council in prothonotary (Gachard ii 529) 
July 1517 (cf. Ep. 621. 6, 7), and again 7. receptorem] Adrian Ep 652 3 



31 
614 631 FROM HENRY STROMER. 

Deventer MS. 91, f. 52. Mainz. 

LB. App. 156. 24 July 1517. 

DOCTISSIMO ELOQVENTISSIMOQVE DOMINO D. ERASMO ROTERODAMO. 

S. D. ELOQVENTISSIME ac doctissime domine Erasme, etsi non 
deceat coruum olori canere, ego audaculus tamen tibi, viro extra 
omnem ingenii aleam posito, mea inculta et barbar(i)ei squalore 
obsita sciipta mittere duxi, tua magna, immo ingenti, et humanitate 
et eruditione fretus. Tibi scribens inelegantes litteras, vt elegantis- 5 
simas accipiam, facio more heredipetarum donantium locupletibus 
capularibus senibus munuscula, vt accipiant grandia munera. Hu- 
manissime Erasme, litterae Eutychii ad manus meas ipse enim 
absens erat venerunt ; quas reuerendissimus Archiepiscopus Magun- 
tiacus, dominus meus clementissimus, aperuit et legit. Sperabat 10 
nanque litteras et Eutychii et meas circa Calendas lanuarias tibi 
scriptas, perfidia latorum non praesentatas, vti scribis, tibi redditas ; 
quibus te nomine Principis conuenimus. Desyderabat nanque 
dignatio sua vt tibi scriberemus. Dolenter clemens ac optimus 
Princeps accepit tibi meas litteras non esse praesentatas. Sua 15 
celsitudo non modo desyderat sed et petit, sicuti et ante tibi scri- 
pserim, vt aliquando earn petas ; optat enim tuani indies praesentiam 
et consuetudinem amiciciamque, velitque libenter in te officia, quae 
tua industria et sapientia meretur, pro facultate sua conferre, et tibi, 
si commode per ocium liceret, hanc prouinciam iniungere, vt prin- 20 
cipum sanctorum gesta mandares litteris. Sunt vitae eorum adeo 
indocte et barbare descriptae vt, si aliquid etiam veritatis contineaut, 
mera mendacia videantur. Nemo melius te hornine doctissimo, qui 
pelagus sacrae Scripturae et historiarum transcurrit, legit et relegit, 
hoc facere posse arbitratur. Quod si aliquando te facere contingeret, 2 - 
Deus optimus maximus referet gratiam ; ac dominus meus Episcopus, 
cuius studium est nostram sanctissimam religionem semper adiuuare, 
conseruare ac augere, tibi et gratias habebit et referet. Ceterum 
tuae excellentiae opto inconcussam et animi et corporis sanitatem, 
petens, quotiescunque tuos numerabis obsequiosos familiares, ne tui 30 
Stromerii nomen sileas [nostrum]. Vale. 

Datum obiter Maguntini vicesimaquarta lulii Anno post natalem 
Christi 1517. 

Totus tuus Heinricus Stromer Aurbachius, medicinae doctor. 

23, 4. Nemo . . . transcurrit, &c. MS, : ? Neminem . . . transcurris, &c. 



3. aleam] Cf. Plin. A T . H. praef. 7. Nichols suggests, Ep. 550 ; for that has 

8. Eutychii] Probably Huttich ; no trace of the citation in 1. 12 here, 

see Ep. 550 introd. The letter men- 21. sanctorum gesta] Albert re- 

tioned here can hardly be, as Mr. peats this request in Ep. 661. 30, i. 



32 LETTERS OF ERASMUS [1517 

35 Litterae secundo careant Icctore, verum Vulcano operosissimo 
tradantur deo. Innumeri egri laborantes ventris fluore ac aliis 
morbis acutissimls mihi impedimento aunt vt litteras rescribere 
nequeo ; testis erit mihi lator praesentis, tuus puer. 



615 622 FROM JOHN CAESAEIUS. 

Deventer MS. 91, f. 186. Cologne. 

LB. App. 157. 30 July (1517). 

[1517, because of the return of Martin Groningus.] 
IO. CESAREVS ERA.SMO SVO S. 

MAGISTER Georgius, conterraneus tuus, optimus praeterea vir, breui 
ad te venturus est. lam Phrisiam adiit, dehinc Brabantiam, 
Hollandiam. Huic ad te litteras dedi his paulo pleniores. Martinus 
Groningus patria, alioqui Bremensis, his diebus ad nos ex Vrbe 

5 rediit. Is est qui in causa Capnionis non parum multum sollicitus 
fuit, vna cum doctore loanne Vander Wick. Idem Martinus Oculare 
Speculum iussu Pontificis transtulit e vulgari in Latinum sennonem. 
Ex hoc percunctatus quonam pacto res Capnionis tractaretur, accepi 
optime, et per hoc amicis quidem gaude(n)dum esse, aduersariis autem 

10 dolendum. Nee fere abest, quoniam Hogestratus nuper reuersus 
cum suis vel prorsus omni exuti sunt leticia vel earn dissimulant 

615. 5. multum bis in MS., ante et post sollicitus"; posteriori tamen adiecta nota 
transpositionis. 7. euulgari MS : corr. LB. 



615. i. Georgius] See Ep. 610. 47 n. Abnut 1521 he procured from Norway 

3. litteras] Perhaps Ep. 610 ; cf. a MS. of some lost books of Livy, and 

Ep. 622. 33, 4. offered it to Leo x ; but by the time an 

Martinus] Gruningk ft 1521) of answer came from Rome, he was dead, 

the diocese of Bremen, who matri- and the MS. disappeared. Herm. of 

culated in 1511 at Bologna (ANGB. p. Neuennhr, writing in 1517. speaks of 

273 , and became LL.D. of Siena ; and ancient friendship with him. perhaps 

subsequently was canon and c. 1514-6 formed at Bologna. See MHE. iv. 25, 

cantor of the cathedral at Bremen. Bucking and ADB. 

Since Jan. 1515 (RE. 201) he had been 4. his diebus] Cf. RE. 244. 

engaged as a lawyer in Reuchlin s 6. Vander Wick] of Munster is only 

cause at Rome ; but had recently re- known at two periods of his life, 

turned thence, bringing with him From 1515-8 he was Reuchlin s chief 

Geo. Benignus Defensio ReuMini (Ep. agent in the process at Rome RE. 201, 

680. 26 n.),which he sent to Maximilian 2-1}. In 1528 he was Syndic of 

svith a letter dated Cologne, i Aug. Bremen, and played a leading part on 

1517. In 1515 (RE. 206) he translated the Evangelical side, both there and at 

the Augenspiegel (Ep. 290. i n. into Minister, especially in connexion with 

Latin, by commission from the Pope; the League of Schmalkalden. In April 

but although his version was in circu- 1534 he was seized by the Bp. of 

lation early in 1516 (MHE. iv. 19, 20), Minister and put to death in prison. 

I cunnot find that it was ever printed. See MHE. iv.; Bocking; ADB.xliv.38i. 



6 1 s] FROM JOHN CAESARIUS 33 

egregie ; quod incredibile mihi videtur. Cum quid tantopere conatos 
esse eos, 

nisi hoc fermentum et que semel intus 
Innata est, rupto iecore exierit caprificus? 15 

Ceterum vt quam optime valeas imprimis opto. 
Vale Coloniae 3. Cal. Augusti. 

616. To PETER GILLES. 

Farrago p. 189. (Louvain.) 

F. p. 325: HN: Lond. vii. 23: LB. 373. (c. I August 1517.) 

[The date may be assigned with precision from the reference (11. 4, 5) to the 
Apologia against Faber (Ep. 597. 32 n.), which was begun and finished in twelve 
or fourteen days (Ep. 731. 3 n.).] 

ERASMVS ROTERODAMVS PETRO AEGIDIO S. D. 

CHAEISSIME Petre Aegidi, ex aula recepi adhuc centum florenos ; 
reliquum promittunt breui. Si certus aliquis tibi continget aut si 
lacobus hue venerit, mitte mihi Psalterium octaplum tuum. Nam 
hie penes neminem est ; et eo opus est in Apologia quam paro 
aduersus Fabrum. D. Medico me vnice commendabis. Misissem 5 
illi suam Grammaticam, sed Apologia nonnihil ab institute deduxit. 
Bene vale, mi Petre suauissime. 

Patri et vxori salutem dices. Nos, gratia superis, mediocri vale- 
tudine sumus. Vrge Quintinum vt perficiat ; quod vbi erit factum, 
aduolabo consultaturus quomodo possit commode tutoque mitti in 10 
Angliam, simulque Quintino satisfaciemus. Dum cum Fabro litigo, 
dies perdidi iam octo. Rursum vale, imo da operam vt quam 
optime valeas. 

M. Nicolao ludimagistro multam ex me salutem dicito ; qui quoniam 

615. 14. semel Persius (sel) : simul 3fS. (sil). 616. 4. paro E corrig. : 

pario E. 5. D. om. S. 6. ab add. F. 14. M. om. H. 



615. 14. nisi hoc] Pers. i. 24,5. 14. Nicolao] (?Bruchhofen)of Herto- 

616. i. recepi] Through de Marques ; genbosch, hence Buscoducensis, (1478? 
cf. Ep. 597. 26 n. p. 1550) was known to Erasmus in his 

3. lacobus] Nepos; see Ep. 595. n n. early years (Horawitz v, p. 98), perhaps 

Psalterium] The Polyglott of Aug. in 1484-7 (cf. vol. i, pp. 582-4). He 

Justinian (Ep. 810. 356 n.). Erasmus was B.A. at Louvain in 1503 and, after 

speaks of it in the .Apologia, LB. ix. proceeding M. A., was for a time school - 

250 -26 A, but with scant respect. master at Middelburg (c. 1510 ?: EE. 

5. D. Medico] Afinius (Ep. 542), to 175, where Coccius matriculation at 

whom Erasmus was proposing to dedi- Erfurt is to be dated Easter 1508), and 

cate his translation of Gaza, bk. ii at some time had Martin Lypsius for 

(Ep. 771) ; cf. Ep. 638. 15 seq. a pupil (Horawitz v, p. 125). In Dec. 

9. Quintinum] Quintinus pictor : 1510 he was perhaps at Louvain and 

E. in marg. Cf. Ep. 584. 6 n. For intimate with Dorp (Agric. 1 f. a 2 ). In 

Metsys (1466 p. 13 July, a. 16 Sept. May 1511 he was certainly there, in 

1530) see an excellent article by van the College du Lis (pref. to bk. v of 

Even in BN. Despauterius Ars versificatoria], where 

JLLLEN III D 



34 



LETTERS OF ERASMUS 



1 5 me sibi obstrictum esse voluit, circumspice quanam in re queam illi 
vicissim gratificari. Dederam loanni tuo negocium de sella Bruxellae 
emenda ; quid actum sit scire cupio. M.D.XVII[I]. 



617 fn FROM ANTONY CLAVA. 



650 



Deventer MS. 91, f. 179. 
LB. App. 72. 



Ghent. 
3 August <I5I7>- 



[Both Dr. Reich and Mr. Nichols place this letter in 1516, in reliance on an 
unfounded year-date added in LB. But it is clear from the friends to whom 
messages are sent that the letter is addressed to Louvain. In 1517 Erasmus 
was settled there at this time ; but a visit in 1516, though possible, is hardly 
likely, since he was already prepared to start for England in the middle of July 



616. 15. sibi add. F. 



he supervised Martens editions of 
Hugo of St. Victor on St. Paul, 18 Nov. 
1512, and Richard of St. Victor on the 
Apocalypse,-) Sept. 1513; cf. also Dorp s 
preface, 22 Nov. (1512?) to Aesop, 21 
Sept. 1513, and Despauterius Sijntaris, 
with preface dated 10 July 1513, dedi 
cated to Nicholas conjointly with Dorp 
and another. In 1517 and till 1521 he 
was master of the Latin school at 
Antwerp (cf. Epp. 637, 788, 794 ; and 
Lond. xiii. 25, LB. 482), and also 
worked for Hillen (cf. Erasmus Apolo 
gia qua respondet, f. B 3 : Jortin ii. 502), 
editing Dorp s Oratio, 27 Sept. 1519 (Ep. 
438 and BEE. 126), and some of Eras 
mus translations from Lucian, 1517 
and later. Geldenhauer dedicated to 
him De Batawrum insula, Hillen, 19 
Sept. 1520; and Corn. Grapheus the 
Epistola apolcgetica of Jo. Gochius, s.a.et L, 
with preface dated Antwerp, 23 Aug. 
(1521?). In 1521-2 he was im 
prisoned for Lutheranism, and com 
pelled to recant publicly at Brussels 
(Geldenhauer s Collectanea, ed. Prinsen, 
pp. 46,7 ; cf. EE. 10). Through the 
intercession of friends, including Eras 
mus (Lend. xix. 112, xx. 40; LB. 629, 
644), he was released c. March 1523 
(EE. 13 and Lond. xxi. i, LB. 653); 
and made his way to Basle (Jortin 
ii. 414). By Nov. he had returned to 
Antwerp (EE. 19). About Feb. 1524 
he was at Louvain and visited M. Lyp- 
sius (Horawitz v, p. 65). But his 
sympathies with Luther were un 
changed, and in May 1525 Lypsius 
writes urging him not to quarrel with 
Erasmus (ibid. Ep. 67), whose con 
fidence he continued to enjoy (Lond. 
TXX. 17, LB. 706). About this time 



17. M.D.xvni add. H. 

he took part in de Keysere s second 
attempt to found a university at 
Tournay (Ep. 525 introd.) ; but the 
project failed, and he resumed his 
work at Antwerp. In Aug. 1528 he 
left it (Basle MS. Ooclenii Epist., f. 28 
v) definitely to join the Reformers; 
and, though a priest, married. He 
settled at Bremen till 1536, when he 
was invited to Denmark. On 29 July 
1540 he was appointed Rector of the 
school at Wesel (cf. ME. 1924). Later, 
23 June 1543, he was made Superin 
tendent of Wesel ; but in 1548, refus 
ing to submit to the Interim, he with 
drew to Bremen. At his death he 
was pastor of Blankenburg in the 
Harz. 

See de Hoop Scheffer, Gesch. d. Kerk- 
henorming, 1873 ; Krafift in Zs. d. berg. 
Geschichtsvereins, xxvi (1890) pp. 213-25 ; 
O. Clemen, Joh. Pupper von Goch, 1896, 
pp. 276-282 ; H. de Vocht in Englische 
Studien, xl (1909) pp. 382-4 ; A. Wolters, 
Reformationsgesch. d. Stadt Wesel, 1868: 
BN. iii. 197 : and Kalkoff in ZKG. xxiv 
(1903;, pp. 416-29, and Anfiinged. Gegen- 
reformativn, ii (1904), pp. 70 and 102 ; 
where, however, Lond. xx. 40, LB. 644 
(so also Clemen), and the date of EE. 
13 are misinterpreted. The former 
error vitiates also KalkofPs ingenious 
identification of Nicholas with the 
author of the Vita S. Nicolai (Zw. E a . 
pp. 401-20), who must be Corn. Gra 
pheus ; but the suggestion <ibid.) that 
he may be identified with Nic. Quadus 
Saxo (Backing, pars prior, pp. 104-6) is 
more probable. 

616. 16. loanni] Possibly Phrysius ; 
cf. Ep. 637. 13 n. 

sella] Cf. Ep. 637. n. 



<H7] FEOM ANTONY CLAVA 35 

(Epp. 437, 440, 441). No later year than 1517 is possible, as the letter is copied 
in the manuscript by Hand A (Phrysius ; see Ep. 637. 13 n.).] 

ANTONIVS CLAVA EEASMO RO. S. 

PRIDIE Cal. Augusti quaedam mihi ludoci Badii ex Parrhisiis 
litterae sunt allatae, in quibus inclusa fuit Budei ad te epistola : 
quam iisce meis occlusam litteris tibi reddendam harum nuntio 
quamprimum potui commisi. Proposueram iam antea me isthuc ad 
vos recipere, vt et audire aliquid a te ex litteris Graecis, et suauissima 5 
tua consuetudine tantisper frui possern, dum per has publicas vaca- 
tiones liceret. Verum hoc propositum rneum alia negotia, neque 
grata mihi neque accepta, necessaria tamen, interruperunt ; adeo vt 
coactus vsque fuerim, domi manendo insuauibus quibusdam rebus 
occupatus, voluntatem ipsam rneam vertere in necessitatem. Nee 10 
dum etiam mihi liquet quonam modo excutere ab iis iugum possim ; 
quin alia quoque ad haec perquam vereor ne accedant non paulo 
odiosiora. Huiuscemodi mecum sorte agitur, quam tamen ferendam 
esse aequo animo duco, donee laetior affulserit aura, si tandem 
quaepiam aura laetior mihi vnquam affulsura sit. Tu velim, si ita 15 
tibi videbitur, et de statu tuo et an has receperis litteras, turn si 
quid est quod a me vel fieri vel curari velis, fac me pro tua hurnani- 
tate certiorem. Vale. 

Salutem nomine meo plurimam dicere velis humanissimo viro 
D. loanni Paludano et disertissimo Hadriano Barlando et amicissimo 20 
mihi Kutgero Dryopolitano simul ac hospiti suo, viro integerrimo. 
Vale iterum atque iterum, esimium decus nostrum. 

Ex Gandauo Tercio Nonas Augusti. 

618 707 FROM HENRY GLAREANUS. 

Deventer MS. 91, f. 219 v (a). Paris. 

LB. App. 158. 5 August 1517. 

[For the distinction of a 1 and a 2 see Ep. 6n.] 
D. ERASMO ROTERODAMO GLAJREANVS S. 

Si erro, charissime Erasme, quod te et vnice amo et vndique tuas 
laudes praedico, libenter mehercule erro. Amo autem te, quia vir 
es vere Christianus, extollo subinde quia me, quantum in te erat, 
fecisti vere Christianum ; atque ob hoc mirum est quantum mecum 
gestiam. Neque sum nescius quantum dicam, cum vere Christianum 5 

617. ii. possim scripsi : possem SfS. 



617. i. Badii . . . litterae] This is not with Epp. 434,5 is not necessary, 
stated to be addressed to Erasmus ; and 2. Budei] Ep. 609. 

in 1. 3 Clava only speaks of forwarding 21. Dryopolitano] Rutger Rescius of 

one letter. So that the identification Maeseyck ; see Ep. 546. 

D 2 



36 LETTERS OF ERASMUS [151? 

te nominem ; quippe cum sit maximus is nostri saeculi error, quod 
qua sit vere Christianus ignoretur, Christianos vulgus eos appellat 
qui nulli rei tarn sunt dissimiles quam Christo vnde nomen habent. 
At vide, mi Erasme, quam minime vanis epithetis oneret aures tuas 

10 pientissimas Glareanus, qui malit te vere Christianum appellare 
quam vel doctissimum vel eloquentissimum. Quod enim nomen 
est aeque dignum ac Christianum ? Deinde de aliquo vere dici posse 
quid pulchrius ? Esto is omnia alia habeat. Vtinam haec omnibus 
theologis mens esset quae tibi, vt tam prodessent quam tu, vt tam 

15 incitarent ad virtutes, vt tam exemplo praeessent quam loquacitate 
vincunt omneis, vt malint vniuerso mundo, vt tu, consulere ! 
Omnibus prodes, nemini obes, omnes excitas, omnes inflammas. 
Deus Optimus Maximus quam longissimos tibi tribuat dies, vt quam 
diutissime prosis vniuerso orbi succurrasque ignorantiae hominum. 

20 Sed haec hactenus. Legi adeo nuper, cum Parrhisios venissem, 
epistolam earn quam ad Episcopum Parrhisiensem scripseras. Quaeris 
quid fecerim? Partim letabar quod ab homine eruditissimo tam 
eximie laudarer ; partim item irascebar execrabarque caput meum, 
quod is non essem quern Erasmus ita belle pinxerat, suo videlicet 

35 candore quo in omneis vtitur ; partim gratulabar rursus mihiipsi 
quod exemplum praescriptum haberem, non qualis essem sed qualis 
esse debebam. Potissimum quare dolerem erat, quod non modo 
desperarim nil simile me posse Erasmo meo referre, sed ne verbis 
quidem vel tantillum assequi quo minus ingratus videar, quantum- 

30 cunque animo gratus meo. Verum abunde (tanti es candoris humani- 
tatisque) satis g(r)atiarum retuli, si is aliquando ero quern candide 
magis quam vere descripsisti. Diceret alius, Ago tibi, doctissime 
Erasme, g(r)atias immortales, ingentes, et illas omneis amplissimas . 
Sed mehercule talia ignoro, vel quia adulari non didici, vel quia tu 

35 eiusmodi fucos odisti semper, homo tam gloriae cupidus quam vel 
Christus vel Paulus. Quapropter, charissime parens ac praeceptor, 
cum quod retribuam neque habeam neque sciam, vnice te amabo, 
amabo te vnice, ei profecto te vnice amo. Es tu in corde meo 
sepultus, eademque dies et memoriam tui et vitam eripiet. 

40 Benigne me excepit Budeus, hunaanissime tractauit Copus, fami- 
liarissime mihi cognitus Faber Stapulensis : quern eum inueni quem 
tu semper vna cum Beato amico nostro praecipuo praedicabas, virum 
certe integerrimum humanissimumque. Episcopum certa de causa 

9. vanis a: nouis LB. ig. a 3 : ignorantie a 1 . 20. Parrhisios scripsi 

secundum v. 45, efci a 1 primum Parrhisiis scripsit, max correxit : Parrhisiis a. 35. a 1 : 
fuces a 1 . 41. eum corr. LB : cum a. 



ai. epistolam] Ep. 529. Copus] See Ep. 124. 16 n. 

40. Budeufl] Cf. Ep. 609. 19 seq. 42. Beato] Cf. BRE. i, 6, 10-1, 24-5. 



618] FKOM HENRY GLAREANUS 37 

nondum adii. Stipendium habeo priuatum, nemini quicquam obli- 
gatus. Caeterum qui Parrhisios veni vt grecarer, spe mea lusus 45 
sum maxime. Nemo enim est qui insignem autorem Graecum 
publice legat, neque priuatim, quod equidem memini. Sophistarum 
mille circumstrepunt turmae. Fui adeo nuper in disputatione 
Sorbonica, vbi egregios plausus, tanquam theatrum esset Pompeii, 
audiui. Non cohibui, immo cohibui risum, sed magna difficultate : 5 
at illic ridebat nemo ; erat em m turn pugna magna de lana caprina. 
Porro irascebantur non parum Adae primo parenti nostro, quod 
mala, non pyra, comedisset ; conuiciisque vix abstinebant superciliosi 
homines. Vicit tandem theologica grauitas stomachum, euasitque 
bonis auibus Adam absque vulnere. Abii ego, satur neniarum. 55 
Itaque domi me contineo, apud meos cantillans ocioque deditus ; 
cum meo Horatio delicior, cum Democrito stultum rideo mundum. 

Sed vale. Det Deus Optimus Maximus vt aliquando rursus tecum 
habitem. Vale, inquam, sydus meum, decus meum, animaeque 
plusquam dimidium meae. Salutat te Petrus meus Scudus omnes- 60 
que discipuli mei, tui studiosissimi. Oro aliquid tuo Glareano 
rescribas ; nihil enim gratius litteris tuis in vita hac mihi accidere 
potest. 

Parrhisiis e vico diui lacobi Anno Christi M.D.XVII Ad nonas 
August. 65 

619. FROM RICHAED PACE. 

British Museum MS. Harl. 6989. 17 (f. 27). Constance. 

Jortin ii. 347. $ August (1517). 

[An original letter, written by a secretary (a), with the heading and the date 
and a postscript by Pace (/3) ; who also inserted the Greek and corrected the 
numerous blunders of a. It fills two folios entirely ; the third, containing the 
address and the conclusion of the postscript, having been lost. The folds and 
cuts in the document show that this is the letter actually sent, or at least 
prepared for dispatch. 

1517 is the only year-date possible : between the publication of B and Pace s 
return to England. It is clear from 11. 29, 30 that, though dated in August, the 
letter was written in an earlier month.] 

RI. PACEVS ERASMO SVO S. P. D. 

IAM pridem, suauissime mi Erasme, allatae mihi fuerunt complures 
Epistolae tuae, Budei, Ammonii, Mori aliorumque doctorum viroium, 
Louanii typis excusae. Inter has vnam tuam ad Bouillum reperi, in 
qua mentionem facis litterarum duorum ad te Cardinalium, Grymani 

618. 47. priuatum a. 



618. 51. delana] Cf. Hor. Ep. 1. 18. 15. 4. mentionem] Ep. 456. 205-11. For 
60. Scudus] See Ep. 490. 35 n. the wanderings of the letters mentioned 

619. 2. Epistolae] B. see Ep. 338 introd. 



38 LETTERS OF ERASMUS [1517 

5 et Georgian!, quas ais te nunquam accepisse ; eiusque rei culpam in 

me transferre videris. A qua tamen vel te iudice, nisi nimium fallor, 

facillime me liberabo. Etenim apertissime ostendam nihil in illis 

litteris ad te fidelissime perferendis a me factum esse quod a nostra 

amicitia, quam ego religiosissime colo semperque colam, alienum 

10 fuerit. Fateor igitur illas litteras mini ab Ammonio nostro fuisse 

missas atque redditas, cum in castris Elueticis essem prope Medio- 

lanum. Sed eo tempore mihi fuerunt allatae, quo non modo non tibi 

tuas sed nee Regi meo (re id maxime postulante) tabellarium ali- 

quem mittere potuerim ; nam omnia itinera quae Germaniam versus 

15 tendebant, ab hostibus vndique occupata fuere ; idque consulto factum 

fuit, vt et litterae nostrae et pecunia in stipendium militum missa 

interciperetur. Quo factum est vt tuas apud me litteras compluribus 

diebus retinere cogerer, ne negligentia mea manifeste perirent. Sed 

vt primum hostes cum vi turn necessitate compulsi ilia reliquerunt 

20 loca, litteras perferendas ad te dedi cuidam (vt videbatur) perquam 

honesto viro recta Basileam profecturo, et cui fama tu (quod mihi 

pergratum fuit) fuisti notissimus. Vno vero post mense perueni 

Tridentum, vbi intellexi te ex Basilea nescio quo discessisse : id quod 

fortasse feceras ante aduentum illius cui tuas ad te dedi litteras. 

25 Itaque hinc coniitio euenisse vt litterae illae perierint, et fortasse 

nuntius vna cum litteris. Nam vt periculum ab hostibus imminens 

taceam, latronum plena erant omnia. 

Hac de re sepius tibi scripturus eram: sed ab illo tempore nun 
quam vbi locorum esses audire potui ante instantis mensis diem 
30 decimum quintum, quo litteras a Moro nostro non tarn Britanno nunc 
quam Vtopiano accepi ; quibus intellexi tibi apud illustrissimum 
Principem tuum, Regem Catholicum, optime esse et honorifice. Es 
enim, vt audio, amplo auctus sacerdotio et in consiliariorum regiorum 
ordinem ascitus. De quo vt vehementer gaudeo, ita supra moduni 
35 doleo te Britanniam nostram reliquisse, nee vlla illic conditione 
retineri potuisse: tametsi, vt Morus mihi scripsit, a reuerendissimo 
domino Cardinali Eboracensi magnifica esset tibi oblata conditio. 
Sed vbicunque terrarum eris, Deum immortalem precor vt omnia 
secunda, fausta et felitia tibi eueniant. 

5. /3 : Georgeani a. /3 : accipisse a. eiusque /3 : eiusdem a. 7. /3 apar- 
13- : tabilariuma. 17. /3 : aput a. 19. Q : necescitate a. 

28. B : scipturusa. 39. : euenienta. 



ii. Mediolanum] Pace was with the 1931 

Swiss before Milan, 24 March - p. discessisse] c. 12 May i S :6- cf 

15 April 1516 ; see Brewer ii, pp. Izix- Ep. 407. 

Ixxvu 33 sacer dotio] Cf. Ep. 436. sn 

23. Tridentum] Pace was in Trent consiliariorum] Of! En 370 18 n 

12-23 May 1516 ; see Brewer ii. 1877, 3 7- conditio] Cf. Epp. 577 and 694. 



6 1 9 ] FROM EICHARD PACE 39 

Postquam ex Basilea mihi scripsisti, vitam odiosissimam et a natura 40 
mea alienissimam traduxi ; nam partim bello (quod cum Musis nihil 
habet commune) interfui, in quo magis strenue spoliatum est quam 
pugnatum ; partim principum negotus irnplicatis(s)imus fui, in quibus 
maxime laboratum est vt nih.il bene fieret. Nam quern finem bee 
omnia sunt sortita, fama, certum scio, ad te perlatum est ; vel saltern 45 
in noua Mori nostri Vtopiana Republica clare intellexisti, vbi agit 
more suo de fugiente Neapoli et aliis omnibus hue spectantibus. 

In eadem cuius supra mentionem feci epistola, effusissimum mihi 
risum mouit collegium illud, quod graui, vt ais, senatus consulto 
cauit ne quis Nouum Testamentum tua industria maximisque labo- 50 
ribus instauratum equis aut nauibus aut plaustris aut baiulis intra 
eius collegii pomeria inueheret . Istud collegium tu $oXoyiKtiraTov 
vocas; sed egonetfeoAo-yovquidem, immo vix dvtfpo/Tru oi iudico. Nam si 
esset inter illos vel pietas (quae theologorum precipue mater esse debet) 
vel humanitas vel doctrina, non optimum et doctissimum opus pessime 55 
et imperitissime vituperarent, coiiuellerent, lacerarent, et quod for- 
tasse nunquam viderunt (et si viderent, non intelligerent), turpissime 
damnarent: qua in re indicium est nullum, sed maleuolentia quiduis 
potius quam theologica, ne dicam plane impia. Quod nihil buius- 
modi nisi ex auctoritate generalis concilii fieri volunt, istud magis 60 
mihi ridiculum videtur quam ipsi homines. Quasi vero non liceat 
errores emendari et menda insignia ex libris tolli, nisi hoc concilii 
mandet auctoritas ! Quod si omnino volunt defendere, cur homines 
quotidie peccantes a peccatis absoluunt absque synod i auctoritate? 
Nam hoc, meo iuditio, maius est quam quod tu fecisti, siquidem ad 65 
liberandam ipsam animam vel perpetuis suppliciis damnandam per- 
tinet ; nisi fortasse volunt obiicere hoc synodi decretis inaperatum 
esse. Quod si est, equidem nee illud a synodi decretis abhorrere 
opinor, vt omnes libri vel continentes vel explanantes Christi prae- 
cepta emendati puri et incorrupti legantur. Atque vt tibi et [quid] ^ 
de isto collegio et Noui Testamenti editione breuibus dicam quod 
sentio : si nunc indicta esset synodus, ego mallem tuis Libris legendis 
vacare quam illi interesse, si penes istud collegium esset de rebus 
omnibus consulendi et iudicandi potestas. Qui enim fieri potest vt 
ecte de fide Christi consulere possint vel velint qui eius praecepta 75 
incorrupta videre et legere grauantur? Preterea quod ad istorum 

40. & : scipsisti a. 43. & : primcipum a. 46. noua : naua a. 

: Vtopia a. 52. tu : tu quidem a. 54. pecipue a. 56. : vitiperarent a. 
57. viderunt : viderent a. 59. Q: theologiaa. 62. ft: consilii a. 65. hoc 
8 : hec a. maius : magis a. 66. : supliciis a. 69. : explanentes a. 

74. : iucandi a. 



40. scripsisti] Perhaps Ep. 350. 81 seq. 

47. Neapoli] Vtopia, ed. Lupton, pp. 49. collegium] See Ep. 456. 9 seq. 



40 LETTERS OF ERASMUS [1517 

facundiam pertinet, barbaras eorum orationes Christus, vt opinor, 
ipse auersaretur, malletque fidem suam periclitari quam tanta barbarie 
fedari. Sane miror, mi Erasme, cur in epistola tua tarn longa oratione 

80 vsus es ad istos asinos ad lyram placandos ; nisi fortasse illud eleganti 
grauique epistola agere velles, vt alios quoque id genus homines (quod 
difficile est) a consimili fatuitate deterreres. Satis enim erat istis 
illud quod scripsisti de mumpsimus et sumpsimus nostri sacrifici. 
Quod si vlterius progredi et in eos scribere vis, cupio hoc vnum abs 

85 te impetrare, vt hoc titulo epistolam ad illos scribas : Trj TUIV avorjrwv 
crwoSo) KCUCUS Trpa.TTf.Lv. Principium autem epistole detur : "A?ray tfc 
TO ficlpaOpov r>7S d/xa& as v/j.ft<;, drr)(i cus fTuxriov a\6os dpovpr)*;. 

Budei, viri eruditissimi atque humanissimi, ad te epistolam et tuam 
ad ipsum, in quibus disputatis de interpretando Lucae Euangelistae 

90 loco in operis praefatione, vidi, ac translationem tuam et illius opin- 
ionem notaui. Et, vt summatim loquar, nihil in illo loco difficul- 
tatis aut Svavorjrov n, vt Budeus sentit, video, sed TraprjKo\ovOr)KOTi in 
sua trita et vulgari significacione accipiendum censeo ; vt cum dicimus 
Tavra TrapaxoXovfot TU> 7rpocra>7ra>, id est sequntur : vt sit sensus, Visum 

95 est mihi aetate posteriori et eis succedenti et sequenti, vt scribe- 
rem, etc. Sequi autem Lucas se ait non avroVras, vt opinatur 
Budeus, sed posterioris etatis auctores, qui avroTrras ipsos sunt secuti. 
Itaque nee prosecuto nee persecute nee asseculo in hoc loco admitto. 
At vero in secundo loco, quem Budeus ex Demosthene citat, cum 
ioo ipso sentio ; nam nullus alioqui ibi esset intellectus, sicut nee apud 
Galenum. Sed notandum est Demosthenem illo in loco dTTiK<. ew. 
Nam in primo qui ab eodem Budeo citatur loco, etiam in vsitata 
signification accipiendum est verbum TraprjKo\ov6r]Ku,<; ; quod vel hinc 
liquet, quod verbum etSois praeposuit. Nam si Demosthenes vidit 

105 Eschinis flagitia, necesse est eum fuisse secutum ; nee intellectu 
assecutum ilia, sed praesentem affuisse. Illud verbum i-rrt^^ffav 
in principio positum videtur te mouisse vt diligenter persecute ver- 
teres. Scribis enim in tua in hunc locum annotatione, {-n-fxeiprja-av 
dixit vt intelligamus illos priores scriptores voluisse magis quam 

no praestitisse. Sed ego de hoc quoque verbo tibi dicam quod sentio. 
E-!n^fip(.Lv ciggredi quidem significat : sed non magis de hiis dicitur 
qui male vel parum bene quam de his qui optime efficiunt quod 

79. Erasing a. 82. fatuitat? a. 83. munpsimus a. 85. rr> 

86. detur add. 0. 87. afruaiov &. 88. humanissini a. 92. naoa- 

no\ove7]n6rt 0. 98. admitto ... 99. loco add. 0. 99. Eoudeus a 

ioo. sentio : centio a. 101. Domesthenem a. 102. primo & : prino a. 

103. mipaKoAoi/fyKcus 0. 104. Domestenes a. 105. fuisse 3 : fui a. 

1 06. assecutum : assetum a. 109. voluisse scripsi, secundum. Erasmi annota- 

tionem : maluisse a. in. . hie a. 

83. mumpsimus] See Ep. 456. -3311. 89. disputatis] Epp. 403 and 421 

87. (TuaiovJ Horn. II. 18. 104. 108. annotatione] N. Instr. ii. p. 314. 



6 1 9] FROM RICHARD PACE 41 

voJunt et praestant quae pollicentur, cui est contrarium conari apud 
Latinos. Itaque magis probo tuum aggrcssl quam alterius inter- 
pretis conati hoc loco ; non solum propter verbi proprietatem sed i 5 
etiam propter ipsam sententiam. Non enim mihi videtur Lucas 
notare prioris aetatis scriptores, tanquam parum diligentes ; quippe 
quos fatetur scripsisse referentibus illis qui interfuerunt rebus gestis 
et viderunt, a quibus soils et [et] non aliis veritas scribenda intelligi 
potest. Ego de illo Xoyov quod sequitur, longe magis dubito ; ad 120 
Christumne referendum sit, vt Valla sentit (quern tu cauillari dicis), 
an ad res gestas. Nam si ad res gestas Lucas referre voluisset, deberet 
potius vti nurnero plurali quam singulari, meo quidem iudicio, ideo 
quod sic magis Graece fuisset locutus. Praeterea non video cur hie 
locus non possit commode sic verti : Sicuti tradiderunt nobis hii qui 1 25 
Christum viderunt eique mimstrarunt. Sed istud tibi discutiendum 
diligentius relinquo. 

Sed heus tu, Richarde, retrahe calamum. Sentisne quantum deliras 
quantumque bellum tibi paraturus es, vt qui imbecillis homuntio 
duos conaris robustiasimos prouocare in certamen Hercules? Bona 130 
verba, queso. Neminem prouoco, neminem improbo, meo memet 
metior pede ; amice amicis mearn dico sententiam, vt amice, si quid 
erro, corrigar. Vale. 

Ex Constantia ix Id us Aug. 

Non potui per negotia manu mea in praesentia ad te scribere. 135 
Ignosce igitur dictanti et epistolae male scriptae ; male autem scriptae 
non modo ad manum et . . . 

5C9 620. To GERMANUS Bmxius. 

Farrago p. 61. Louvain. 

P. p. 228: HN: Lond. iv. 9: LB. 359. (c. August 1517.) 

[As with Ep. 605, no precise date is possible : but the answer to Ep. 569 
cannot have been long delayed. It failed, however, to reach Brixius ; and 
he did not see it until the appearance of E in the autumn of 1519. He at 
once wrote a long rejoinder, and appended it, with this letter, to his poem, 
Antimorus (a), which was then in the press ; asking at the same time that 
it should be printed after this letter in future editions of Erasmus Epistolae. But 
Erasmus, distressed at the dissension between his friends, printed neither 
Brixius rejoinder nor a letter from Move to himself replying to the Aniimorus. 
The variants in a (f. I) are merely lapses in reprinting the text of E.] 

ERASMVS ROTERODAMVS GERMANO BRIXIO S. D. 

EPISTOLA tua, mi Brixi, non simplicem mihi voluptatem attulit. 
Nam primum suauissimae consuetudinis quae mihi tecum fuit 
Venetiae, mox Patauii, memoriam mihi magna cum voluptate reno- 

619. 114. & : interpres a. 116. : Irucae a. 

619. 132. metior] Cf. Hor. Ep. i. 7. 98. 620. 3. Patauii] Cf. Ep. 212. i. 



42 LETTERS OF ERASMUS [1517 

uauit. Deinde declarat te non solum incolumi esse valetudine, 
5 verum etiam fortunis auctum ac dignitate : qua re quid nunciari 
poterat optatius ? Postremo palam arguit quam tecum ipse feliciter 
certaris ; id videlicet agens vt cum iam olim vena carminis esses 
felicissima, parem in oratione prosa facultatem obtineres. Quod 
attinet ad laudes quas tu ralv a^olv in me congeris, facile boni 

loconsulo, si modo tarn amas immodice quam non modice praedicas : 
tametsi ne quid mentiar, eximii praesulis Stephani Poncherii, Fran- 
cisci Deloini, Guilhelrni Budaei laudes non paulo maiore cum 
voluptate legi quam meas. Me vero dum doces quantum debeam 
Episcopi studio, quantum literarum proceribus Deloino et Budaeo, 

15 gratum est quod officii quoque mei me commonefacis. Caeterum 
quo prolixius me laudant isti, hoc magis deterrent ab adeunda Gallia : 
nam qui ausim venire tarn onustus vt istis tarn magnificis praeconiis 
scirem esse respondendum ? Mihi semper arrisit Gallia ; neque 
clam est quam hie inuisae sint bonae literae, -njpaweuoirojv jAovax<uv 

20 Tivtav {j/ev&(avviJM>v Ko.1 /xaraioAo ytjr, qui facile Paphlagonibus ac Midis 
imponunt. Sed adhuc nescio quibus compedibus me meus alligat 
genius. Amplissima sunt, fateor, quae mihi liberalissimi Regis 
nomine deferuntur. Apud me tamen plus habet momenti tarn 
insignium virorum familiaritas quam regium autoramentum ; quando- 

25 quidem et hanc vestro nomine pro se quisque pollicemini. Fortunam 
istam iterum atque iterum tibi gratulor tarn amplam vt putes vtris- 
que nobis suffecturam : quandoquidem inuitas ad eius consortium. 

Rumusculus quidam, incertum quo autore natus, apud nos sparsit 
te offensum epigrammatis Thomae Mori nescio quid moliri dentati 

30 libelli aduersus ilium. Id nequaquam facies, eruditissime Brixi, 
si quid omnino audies Erasmum. Neque tamen isthuc perinde illius 
causa nolim quam tua. Si Morum penitus nosses, fatereris nihil 
vsquam gentium esse dignius tuo amore. Cur laesit? inquies. 
Non scripsit ilia in Brixium quern non norat ; scripsit in Gallum, 

35 et scripsit in medio bello. Nunc aequum est harum rerum memo- 
riam, post arctissimam pacem inter duos populos initam, penitus 
inter vos aboleri. Expedit autem et publico bonarum literarum 
12. Guillelmi a. 15. commonefacias K. 27. nobis om. N. 

9. Tao d.fupory \3C.xfpotv, cf.Adag.8i6. 29. epigrammatis] Cf. Ep. 212. i n. ; 

20. Paphlagonibus] Cf. Lucian, Alex. and for French provocation see J. H. 

9, ii. Marsden, PhUomorus, 1878, p. 72, and 

Midis] Cf. Adag. 267. Seebohm, pp. 260,1. I cannot find 

25. Fortunam] Besides his archdea- that More s epigrams were printed 

conry at Albi (Ep. 212. i n.) Brixius before March 1518 Ep. 550 introd.) ; so 

had received the priory of St. John de that Brixius seems to have seen them 

Duchaco, 20 Jan, 1514 (Hergenroether, in MS. Cf. also Ep. 283. 138 n. 

Leonis X Regesta, no. 6349) and a ca- 30. nequaquam facies] At this same 

nonryat AuxerreaSAug. i5i5(Lebeuf, time Erasmus himself was receiving 

Memoires d 1 Auxerre , 1743, ii. 502). similar advice ; cf. Ep. 621. 24 seq. 



620J TO GEEMANUS BRIXIUS 43 

nomine harum mystas inter sese a-uyKprjTi&iv, posteaquam tam odiose 
conspirant ol /xio-o/xovcroi. Postremo nolim eos inter se dissentire 
quorum vtrunque pari complector amore. 40 

Hie, scio, clamabis me plusquam Diomedem agere, qui tam pro- 
lixae epistolae tamque disertae tribus versibus iisque inconditis 
respondeam ; sed aequior eris nobis, sat scio, si cogites mihi cum 
maximis voluminibus rem esse, sique reputes, vnus quam multis 
respondeam pene cotidie. Bene vale. Louanii. AN. M.D.XVII[I]. 45 

608 621 652 FROM PETER BARBIRIVS. 

Deventer MS. 91, f. 54. St. Cybardeaux. 

LB. App. 159. 12 August 1517. 

[The place from which Barbirius writes is a small village in the department of 
Charente, two miles E. of Rouillac, on the road from Poitiers to Bordeaux. In a 
document signed by Le Sauvage on the same day, the name appears as de 
Sanctocuparchio de Ilice (Brewer ii. 3515.)] 

DOCTISSIMO VIRO D. ERASMO ROTERODAMO. 

SALVE, doctissime dornine mi Erasme. Litteras tuas de 16 Cal. 
Augusti ex Louanio his diebus accoepi. Miserias nostras in trium- 
phos erigendo pulchre derides, sed hoc moribus tuis condono. Non 
condono autem facile per quern factum est quo minus tuas reciperes 
pecunias. Adhuc enim apud Insulas existens centum florenos 5 
numeraui, exhibendo illos ad manus domini domini de Marques, 
regii consiliarii. Quod autem tam pro pensione Curtracensi quam 
pro reliquo stipendio centum florenos tantum acceperis, per Hi- 
spanum stetit, qui, cum centum quinquaginta ducatos promisisset, 
pro more gentis suae Punica fide vix centum viginti numerauit: de 10 
quibus centum statim domino meo reddidi, quos ipse de pecunia sua 
Gandaui tibi numerare iusserat. Te tamen interim, dornine mi 
Erasme, oro vt tantisper patienter expectes donee ad Hispaniam 
perueniamus, quando domino meo oblata occasione ad mernoriam te 
tuaque negocia reducam, faciamque, quantum in me erit. vt tibi [ 5 
supra spem satisfiat. 

De Card, nostris nouis, ne forte non recta ferantur ad te via 
nostrae litterae, satius tacere duxi quam aliquid scribere liberius. 
Miror Fabrum quicquam de te vel in te cum stomacho scripsisse. 
Ego ilium conueni Parisiis et Clicthoueum, cuius tecum amiciciae 20 
620. 42. iisque E : hisque a. 44. sicque a. 45. pene om. H. 

620. 41. Diomedem] Cf. Horn. II- 6. 9. ducatos] A gold ducat was worth 
2 35>6. 2 gold florins ; see an ordinance of 1521 

621. 5. Insulas] Lille ; cf. Brewer ii. quoted by Deschamps de Pas, Rev. beige 
3379- <^e numismatique, 1876, p. 82. 

centum florenos] Those men- n. domino] Le Sauvage. For the 
tioned in 1. 8. transaction see Ep. 597. 26 n. 



44 LETTERS OF ERASMUS 

foedus, vt petieras, renouaui. Hi ambo te quasi vno ore rnirum in 
modum laudibus efferunt, tuaque omnia tarn probant quam quae 
maxime studio Christiano conueniunt ac sunt necessaria. Proinde 
te vnice in Christi visceribus oro ne quid acerbius in ilium scribas, 

25 quod erunt qui, etiamsi nihil sint de vestris tarn dignis vigiliis 
intellecturi, intelligent tamen inter duo tarn excellentia luminaria 
1 1 i ->,idium intercessisse ; ob idque vos quae ad Dei honorem hominum- 
que studiosorum vtilitatem scripsistis, ad vanam gloriam effecisse 
iudicabunt, eaque, qua buiusmodi homines sunt temeritate, di- 

?. uulgabunt. 

Magnificus dominus meus iussit vt te sue nomine salutarem, 
adiecitque: Postquam ero in Hispania et sensero aliquid vacare, 
efficiam vt melius aliquid consequatur quam antebac consecutus est. 
Simul etiam de stipendii persolutione iussit vt ei ad memoriam 

35 reducerem in Hispania. Oro te, domine mi, dominum magistrum 
nostrum de Aeth meo nomine salutato. Vale ex Sensebardeau media 
inter Pictauos et Burdegallos via 12 Augusti a. 1517. 

Tuus humilis seruitor Petrus Barbirius. 

cir 622. To JOHN CAESARHS 

Lamentationes Obscurorum Virorum, f. A. 4 v (a). Antwerp. 

LB. App. 1 60. 1 6 August 1517. 

[A letter printed by Ortwin Gratius (Ep. 526. 8n.) in the Lamenlationes Obscu- 
rorittn Virorum, Cologne, Quentel, (c. March) 1518 (a), as Epistola I). Erasmi 
Roterodami, quid de Obscuris sentiat ; and again in a second edition, ibid., 
Aug. 1518, unchanged except for a heading, Epistola Erasrni Roterodami, quam 
hie honoris gratia interposuimus, vt ea que falso illi a maleuolis imposita fuere, 
quantotius euanescant. It is also found prefixed to J. A. Brassicanus ms. copy 
of the lulius Exdusus (Ep. 502 introd.), on ff. 14. v , 15 r (&\ ; but as Brassicanus 
signatures, A 1 etc., begin on f. 16, it is probable that this letter was added after 
the completion of the Julius ; being also doubtless copied from a printed original. 

Erasmus probably intended the letter to be circulated ; although in 1519 
(Ep. 967) and again in 1523 (Spongia, LB. x. i64OE, i64iAB = HE. 333, 
92, 4) he speaks of its publication as unauthorized. For his opinion of the 
Lamentationes, which were Gratius counterblast to Eov., see Ep. 830 ; cf. also 
SE. 162,4 and Ep. 852. In Ep. 636 he deals again with the topics of this letter. 

For a visit of Erasmus to Antwerp about this time see Ep. 639 ; cf. also Ep. 653 
introd.] 

ERASMVS CKSAKIO SYO S. D. 

MAGNOPERE mihi displicebant Epistole Obscurorum Virorum, iam 
turn ab initio. Delectare potuisset facecia, nisi nimium offendisset 
exemplum. Mihi placent lusus, sed citra cuiusquam contumeliam. 
Sed molestius fuit quod in posteriore editione mei quoque nominis 

621. 27. intercessisse LB: interoessisse MS. 622. i. iam ... 2. Delectare 

Backing : iam . . . initio delectare a/3. 



621. 36. de Aeth] Briard ; see p. 93. is introduced in Eov. i. 42, 46, 48, part 

622. 4. in posteriore editione] Erasmus of the supplement added to the third 



622] TO JOHN CAESARIUS 45 

mentionem admiscuerint : quasi parum fuisset ineptire, nisi nos 5 
quoque vocassent in inuidiam, et magnam partem fructus tot studio- 
rum laboribus expetiti corrupissent. Ne id quidena satis est visum ; 
en alter libellus priori adsimilis, in quibus crebra mentio fit eoruni 
quibus scio lusus huiusmodi nequaquam probari. Quam male con- 
sulunt isti, non solum in seipsos, verum etiam in omnes quibus bone 10 
litere chare sunt. 

lam illud est omnium molestissimum mihi, si modo verum est, 
quod mihi istinc reuersus famulus meus lacobus narrauit, apud com- 
plures haberi Colonie libellum nescio quern in lulium Pontificem, 
quomodo mortuus exclusus sit celo per Petrum. Audieram iam- 15 
pridem huiusmodi fabulam actam in Gallia, vbi talium nugarum 
immodica licentia semper fuit. Earn, opinor, aliquis in Latinum 
sennonem transtulit. Demiror quid istis in mentem veniat, cum sic 
ocium et operam perdunt. Ceterum admiror esse qui suspicentur 
tam insignem ineptiam a me profectam ; opinor ob id quod sermo 20 
fortasae sit paulo Latinior. Lusi quidem in Moria, sed incruente : 
nullius famam nominatim perstrinxi. In mores hominum lusimus, 
non in famam hominum. Que si vera mihi nunciauit famulus 
(nondum enim satis credo), queso te, vir optime, vt istiusmodi nugas 
impias pro tua virili premendaa cures priusquam excudantur : non 25 
quod isti digni sunt quibus hoc prestetur beneficii, sed quod nostrum 
est publice studiorum honestati consulere, quam isti talibus lusibus 
indigne contaminant. Porro quod ad me pertinet, scio neminem 
fore qui me norit, quin satis intelligat istiusmodi nenias mihi supra 
modum displicuisse, quippe indignas eruditis ac probis viris. jo 

lacobo Hornensi multam ex me salutem dicito, cuius epistola dici 

14. Rhomanum past Pontificem add. &. 23. Que a# : Quod LB. 24. vir 
optime om. P. 31. lacobo ... 35. Caesari om. 0. 



edition of Bk. i t^Ep. 363), which had cessfully against Goclen for the Latin 

reached Basle by 25 Oct. 1516 (Zw.E 2 . 19 chair in Busleiden s college (Val. An- 

quoting Eov. i. 46). He is more freely dreas, Collegi triling. Buslid. exordia, 

handled in Bk. ii (1. 8) which con- 1614, pp. 9, 47 ; cf. Lond. xiii. 26, LB. 

tains the famous judgement, Erasmus 346, which is probably addressed to 

est homo pro se (No. 59). This had him). About 1520 he began teaching 

been seen at Nuremberg by 17 April in de Keysere s college at Tournay (cf. 

1517 (SE. 127) ; cf. also Ep. 581. 13-6. Ep. 525 introd.) ; but by Sept. 1521 had 

13. lacobus] Cf. Ep. 595. u n. been driven back to Louvain by plague 

16. in Gallia] See Ep. 502 introd. (Lond. xvii. 12, LB. 595). Erasmus 

31. lacobo] Jas. Teyng (fao April was warmly interested in his welfare 

1530) of Hoorn in N. Holland ; hence (Lond. xxx. 9, LB. 627 ; also O 1 , pp. 5, 

Ceratinus. He was now studying at 6,14) and persuaded him to undertake 

Cologne under Caesarius (cf. Ep. 610. a new edition of Craston s Greek dic- 

48) ; but after taking bis degree he tionary, which Froben published for 

proceeded to Paris in 1519, and there him July 1524, with a preface by 

visited Budaeus in June (Ep. 992). Erasmus. He was then tutor to the 

Thence he -went on to Basle, but in children of GillesBusleiden (p. 108) at 

Sept. was driven away by the plague Brussels (EE. 28) ; but at the end of 

(BRE. 125). In Dec. he stood unsuc- the year he was persuaded by Erasmus 



46 



LETTERS OF ERASMUS 



non potest quantopere sim delectatus. De composita lite Reuchlinica 
vtinam vera nuncies ! Nunciauit mihi quidam Alcmariensis te 
alteras ad nos dedisse literas, verum eas nondum accepi. Bene 
35 vale, doctissime Caesari. 

Antwerpie postridie assumpte virginis. Anno. M.ccccc.xvii. 



623. FROM THOMAS MORE. 

Deventer MS. 91, f. 94. 

E. p. 177 : F. p. 317 : HN : Lond. vii. 4 : LB. 522. 



London. 
19 August (1517). 



[Ammonius 1 death can be dated in 1517 from Ep. 642 and many other letters. 
From evidence now available it is possible to decide between 17 and 18 Aug. as 
the precise day (cf. Ep. 218 introd.). On 17 Aug. he signed his will (Knight, 
Life ofColet, p. 213), presumably at Westminster. A letter from Vannes (p. 76) 
to Wolsey states that his death occurred, after twenty hours illness (cf. Ep. 639. 
sa n.) at 9 p.m. (hesterna nocte hora nona ; Brewer ii. 3602. Cf. also Ep. 624). 
This must have been 17 Aug. ; for his death was known to Foxe at St. Cross, by 
Winchester, on 18 Aug. ; when he wrote to Claymond, President of Corpus 
Christi College, Oxford, informing him of the fact, and conferring upon him the 
living of Bishop s Cleeve, in Gloucestershire, which he had given to Ammonius 
only fifteen days before, on a vacancy also arising through the sweating-sickness 
(Orig. letter at C.C.C.). It may be noted that Ammonius canonry at West 
minster was filled with almost equal promptitude, being conferred by Henry 
upon Linacre on 19 Aug. (Brewer ii. 3624). And the purpose of Vannes letter 
cited above (clearly 18 Aug.) is to ask for one of Ammonius benefices.] 

THOMAS MORVS ERASMO S. P. D. 

DILATVS ac procrastinatus Polgraui nostri quotidie iturientis dis- 
cessus effecit vt et meas literas et aliorum serius multo quam aut ego 

622. 36. postridie . . . xvii a : secunda post assumptain virg. die Ann. M D xviii. 0. 
623. i. Polgraui MS., cf. Ep. 607. 15 : Palgraui E. 



to abandon his hopes at Louvain and 
take Mosellanus place at Leipzig, 
whither he travelled through Basle 
(Lond. xx. 27-31 ; LB. 736-9, 787) but 
not Nuremberg (Lond. xxx. 41, LB. 
740 ; but cf. Heumann, p. 213). He 
matriculated at Leipzig in the summer 
of 1525, but on i (Sept. ?) he left (see 
EHE. p. 42 ; Hartfelder, MelanMh. 
Paedagog. p. 26 ; and Heumann, p. 214), 
perhaps as being suspected of Luther- 
anism (Lond. xxx. 44, LB. 823). He 
next returned to Tournay (cf Ep. 616. 
14 n.) ; but in Dec. 1526 had left, and 
had been some monthsin Holland(Basle 
MS. Goclenii Epist, f. 25"). In Nov. 
1527 he was perhaps with Goclen at 
Louvain (ibid. f. 5v), and in Feb. 1528 
Erasmus was trying to procure his re 
turn to Leipzig (EE. 831. In April he 
was living with Eicholtz (Ep. 866; at 
Cologne (Basle MS. G. II. 24. 130) ; and 
there was talk of making him professor 
there (Krafft, p. 165). In 1529 Soter 
published for him De sono littrarum prae- 
sertim Graecarum, with a preface to 
Erasmus ; an essay on the Erasmian 



pronunciation of Greek. After a false 
report of his death in 1529 (EE. 2 75), 
he died at Louvain, and was buried in 
the Franciscan church, being described 
on his tomb as presbyter Deo deuotus . 
He translated into Latin two books of 
Chrysostom Da socerdfitio, Antwerp, 
M. Hillen, 1526 (Maittaire ii. 673) ; 
and at his suggestion Martens printed 
two sermons of Gregory Nazianzen in 
Greek, s.a. 

See Sweert ; Foppens ; Neve, Renais 
sance en Bdgique, pp. 200-3 ; an d EE. 
He is not to be confused with Jas. 
Theodorici of Hoorn, to whom Ep. 940 
is addressed. 

622. 32. composita lite] The Papal 
commission had declared in Reuchlin s 
favour, 2 July 1516 ; but at Hochstrat s 
request Leo x had postponed action. 
He did not give judgement till 23 June 
1520 against Reuchlin. See Geiger, 
Reuchlin, pp. 319, 451 and Creighton v, 
pp. 36, 50. 

33. nuncies] Ep. 615. 8 seq. 

34. literas] Cf. Ep. 615. 3. 

623. i. Polgraui] See Ep. 499. 8 n. 



623] FEOM THOMAS MOEE 47 

volebam aut tu debebas acciperes. Videbatur enim commodissime 
relaturus ad te meas, qui tuas ad me attulisset. Sic necesse fnit 
prioribus praesentes addere, quibus constare tibi dilationis ratio possit, 5 
simul vti quid nunc agatur apud nos intelligas : qui si vnquam alias, 
nunc maxime in maerore et periculo versamur. inultis vndique 
morientibus, omnibus fere qui Oxoniae, qui Cantabrigiae, qui Londini 
sunt, mtra paucos dies decumbentibus, amissis plurimis optimis 
atque honestissimis amicis ; atque in his (quod tibi quoque dolori esse 10 
doleo) Andrea nostro Ammonio, in quo et literae et omnes boni 
magnam fecere iacturam. Is valde sibi videbatur aduersus contagio- 
nem victus moderatione munitus ; qua factum putauit vt, quum in 
nullum pene incideret cuius non tota familia laborauerat, neminem 
adhuc e suis id malum attigerit : id quod ipse et mihi et multis 15 
praeterea iactauit non admodum multis horis antequam extinctus est. 
Nam hoc sudore nemo nisi primo die perit. 

Ego vxorque ac liberi adhuc intacti, reliqua familia tota reualuit. 
Hoc tibi affirmo, minus periculi in acie quam in vrbe esse. Nunc, vt 
audio, seuire Caleti incipit, quum nos eo extrudimur legatione functuri; 20 
tanquam parum sit in contagione vixisse, nisi sequamur etiam. Sed 
quid facias ? Quod sors feret, ferendum est. Ego animum mihi in 
omnem euentum composui. Tu vale. 

Raptim Londini 19* Augusti. [M.D.XX.] 

624. FROM JOHX SIXTIN. 

Deventer MS. 91, f. 183. (London.) 

LB. App. 161. 19 August (1517). 

[Contemporary with Ep. 623.] 

IOANNES SIXTINVS ERA.SMO SVO S. 

QVANQVAM scio lugubrem tibi nuncium allaturum me esse, tamen 
quod existimaui interesse tua scire, scribendum putaui. Hodie amicus 
noster Andreas Ammonius sepultus est, sudaria peste, qua plerique 

C23. 15. ipse om. E. 16. est add. E. 19. quam E : quod MS. 

24. M.n.rx add. H. 



623.8. Oxoniae] A letter from Lon- so. Caleti] Perhaps a false report ; 

don, 6 Aug. 1517 (Brown ii. 945) speaks there is no mention of the sickness in 

of 400 students dying at Oxford within letters from Calais at this time 

a week. Wood, Annals, states that (Brewer ii. 3610, 3639). 

most of the members of Foxe s new legatione] To compose differences 

college, Corpus Christi, were frightened between English and French mer- 

away by the plague and did not return chants. More s commission was dated 

till 1518. 26 Aug. He was still at Calais on 

Cantabrigiae] There is no men- 20 Nov., but, after a visit to Bruges in 

tion of plague at Cambridge in 151? in Dec. to meet Pace (Epp. 740-2), he re- 

C. H. Cooper s Annals ; but cf. Ep. turned about Christmas (Brewer ii. 

m- i. 3634, 3803, App. 17 ; cf. Ep. 763. 4). 



48 LETTERS OF ERASMUS 

magni nominis viri periere, sublatus: sit felix bonusque ipsius animae 

5 Deus ! Quo die naturae concessit, vna eramus rusticaturi (sic inter 

nos conuenerat), missis a Priore Martono equis quibus veheremur ; 

sed ipse, vti spero, ad superos vectus hie me, cum Deo placebit, 

secuturum reliquit. Magno nobis debet esse solatio graueque leua- 

mentum doloris mortis ipsius vnum idemque praeconium omnium 

10 virtutum, doctrinae ac laudum ipsius. Et profecto longior vita 

minuisset fortasse magis quam auxisset gloriam eius. 

De re tua nib.il habeo certi ; raptus est priusquam certior factus. 
Triduo quam moriebaturapud ipsum suauissime maximeque hilariter 
pransus sum. Vsus est enim in quodam suo negocio ipso die opera 
15 mea, inuitans in diem sequentem ; sed mors ipsius ante morbum 
exurgenti e lecto mihi, nondum vestito, non sine magna admiratione 
perlata est. Tarn sunt fragiles, caducae ac fluxae res humanae. 
Vale 19 Augusti. 

598 625. To CHRISTOPHER OF UTENHEIM. 

Deventer MS. 91, f. 50 v. Louvain. 

D. p. 187: F. p. 160: HN: Lond. iii. 29 : LB. 286. (c. 23 August) 1517. 

[The editing here, though not so extensive as in Ep. 598, is still considerable. 
It may be ascribed to Erasmus, who was in Basle about the time when the book 
was being printed. The month-date can be supplied from Epp. 626-8.] 

CLARISSIMO PRAESVLI BASILIENSI D. D. CHRISTOPHORO, NOBILITATIS 
DECORI, RELIGIONIS ANTISTITI VNICO. 

S. P., Reuerendissime Praesul. Eloqui vt dignum est, vix queam, 

quantopere veterem istum tuum in me animum, quern olim abunde 

expertus Basileae nunc rursum tuis ex literis agnosco, venerer atque 

exosculer. Ac iampridem circumspicio si quod idoneum argumentum 

5 nancisci queam, quo simul et tuam erga me beneficentiam et 

624. 5. , quo . . .vna US. 625. TIT. DBS. ERASMVS ROTERODAMVS ante 

CLAEISSIMO add. D. i. Reuerende H. 3. rursus D. 



624. 5. Quo die] Foxe s letter (see 1506. Amongst charges brought a- 

p. 46) makes it impossible to take these gainst him in 1509-10 was one of 

words with Hodie (1. 2) ; in accord- absenting himself from his duties un- 

ance with the punctuation of the MS. der pretext of study at Oxford. See 

6. Priore] Wm. Salyng or Seiling A. Heales, Records of Merton Priory, 1898; 

(fi4 March 1520). In Jan. 1485 he Dugdale vi. 246; Brewer ii. 3151 and 

was a confrater of the house of Austin App. 48. 

canons at Merton in Surrey, but was 12. re tua] Perhaps some final pro- 
resident at Oxford for study, pre- cess in the dispensations ; see Ep. 447 
sumably in St. Mary s College (cf. Ep. introd. 

106. 9 n.). By Nov. 1492 he had 13. hilariter] Cf. Vannes letter 

probably returned to the house with (p. 46) describing his death : mecum 

the degree of B.D. He was elected in extreme vite sue articulo quasi 

Prior 16 March 1502 ; and proceeded iocans congratulatus abunde fuit. See 

D.D. at Oxford 1504, and at Cambridge also Ep. 623. 15,6. 



625] TO CHRISTOPHER OF UTENHEIM 49 

meam vicissim in te grati animi propensionein testatam efficiam, 
et posteritati, si quid meae possint literae : imo quo melius dicam, 
vt posteritas in te boni praesulis imaginem accipiat, in me 
seduli clientis exemplum. Sed hactenus varie in tot curas dis- 
tractus, hinc studiis meis, hinc aulae negociis vel nugis potius, 10 
hinc theologorum quorundam odiis, meminisse magis poteram officii 
mei quam praestare. Nunc cum theologis pax est altissima, nisi 
quod reclamant adhuc cucullati pauculi, sed procul, et in absentem 
dumtaxat oblatrantes, praesertim vbi calices reddiderint eos disertos. 

Ab aula me prorsus auulsi. Louanii sedeo ; cum coelo satis conuenit. 15 
Spero dabitur commodities animo meo satisfaciendi ; nee tamen 
Basileam excussi animo, sed est cur hie expediat menses aliquot 
desidere. Id quid rei sit, partim indicaui Ludouico Bero. Neque 
vero me istuc perinde inuitarit coeli vesfcri amoenitas atque animus 
iste tuae celsitudinis tam in nos propensus. Pro ofBciis et humani- 20 
tate qua Beatum Rhenanum, rarae probitatis virum, prosequeris, non 
minorem habeo gratiam quam si in meipsum collocasses. De nouis 
rebus ex aliorum literis cognosces. Bene vale, reuerende pater. 

Louanii, An. M.D.XVII. 

Erasmus. 25 



To LUCAS PALIURUS. 

Auctarium p. 183. Louvaiu. 

F. p. 158: HN : Lond. iii. 24: LB. 262. 23 August 1517. 

DBS. ERASMVS ROTERODAMVS INSIGNI IVRIS VTEIVSQVE DOCTORI 
D. LVCAE PALIVRO SVO S. D. 

QVOD recte vales, gaudeo ; quod nostri non solum memor es veruin- 
etiam studiosus, habeo gratiam ; quod honestum locum obtines 
apud Antistitem omnium optimum, magnopere tibi gratulor. Opto 
vt tua felicitas quam maxiine diutina sit, semperque maior, ac precor 
vt quod facis facere pergas, vt Erasmum integerrimo Praesuli tuo 5 
commendatum reddas ; quo nuhi nib.il magis est in votis. Vtinam 
orbis haberet multos illius similes ! Bene vale. 

Louanii, pridie Bartholomaei. Anno. M.D.XVII. 

625. 7. et MS. : etiam H. 8. imaginem D : exemplum MS. 9. vurie 

MS. : vnus D. 13. cucullati J/.S . : personati D. 14. praesertim . . . 

disertos add. D (eos add. F). 18. quid rei sit add. D. Ludouico add. H. 

19. It : inuitaret MX. 23. R de MS. : Reuerendiss. D : suspiciendt; H. 

24. Louanii, An. M.D. xvn add. l>. 25. Erasmus om. D. 



625. 14. calices] Cf. Hor. Ep. i. 5. 19. getting the balance of his pension ; 
18. Id quid rei sit] The difficulty of cf. Epp. 597. 26 n. and 627. 5-8. 



ALL EX III 



50 LETTERS OF ERASMUS [1517 

627. To Loris BEK. 



Deventer MS. 91, f. 56. 

LB. App. 162. 23 August 1517. 

ERASMYS THEOLOGO SVMMO LVDOVICO BERO PATROXO SVO S. D. 

QVOD recte valet vnicus patronus meus Berus, sane ex animo 
gaudeo. Non abhorrebam a Basilea, quaru raihi non minus coeli 
amoenitas quam iste tuus animus commendat. Verum Carolus Prin- 
ceps iam duos ferme menses haeret in littore, ventis non tarn illi 
5 quam nobis omnibus aduersantibus. Et Syluagius, Burgondiae Can- 
cellarius, numerata de suo pensione quae ex Principis fisco debebatur, 
ijuo nihil est inanius, magnis promissis me onerauit hinc in Hispaniam 
proficiscens. Cupiebam experiri paulisper quorsum res euaderet. Quan- 
quam huiusmodi tempora inciderunt vt, si maxime voluissem, non 

10 fuerit tutum istuc iter ingredi. Interim Louanii sedemus. theologis 
omnibus summa humanitate nos accipientibus. Id eo facio libentius 
quod audiam adhuc Carmelitas nescio quos moliri nescio quid, sed 
paucos aliquot. De Fabro doleo, qui me odiosa disputatione compulit 
sibi respondere ; tot odia verborum inculcat. Rem ex libello cogno- 

15 sees. Dispeream ni maluissem ingens volumen illo laudando quam 
refellendo occupare. Dorpius ex animo est amicus. Bene vale, 
praeceptor optime. Louanii pridie Bartholomei An. M.D. 17. 

594 628. To BEATUS RHENANUS. 

Deventer MS. 91, f. 47. Louvain. 

LB. App. 164. 23 August (1517). 

[Perhaps 2-eeeived on i Sept., cf. BRE. 69. For a and see Ep. 629.] 
ERASMVS BEATO SVO 8. D. 

DE Frobenio nihil mirer : noui hominis ingenium. De Lachnero 
miror cur nolit tuo vti consilio, praesertim cum id diligenter man- 
darim. Quanquam is per quem mihi respondent, scribit te in con- 
siliuni adhibitum iri, cum adornabunt editionem. Quos autores 
r excudant, mi Beate, nostra non magni refert, modo nobis faciant 
satis. Quod si illos nostri pigeat, iam ad me scripsit Asulanus, Aldi 

627. 5. Syluagrus ITS. 6. suo LB : sua JfS. 628. i. mirer a : miror LB 
2 miror : miro a. 



p 3 

49- 628. i. nihil mirer] For coolness be 



1: -- " 



sepe accurram 1 , 6. Asulanus] Ep. 589. 



6 2 8] TO BEATUS RHENANUS 51 

socer. quicquid potest officina sua, id mihi paratissirnum fore. Demiror 
quid lacobo Fabro venerit in mentem vt sic in me nugaretur, exami- 
nans Epistolae ad Hebreos caput 2 : cui respondimus abunde. Libellus 
ad te mittetur, si fuerit absolutusin tempore ; iam enim non multum 
abest a meta, in manibus typographi Louam ensis. Cum Dorpio, 
quicum pene grauis fuerat exorta tragoedia, summa mihi necessitudo 
est, neque ficta, vt opinor. Cum theologis maxiine conuenit. 
Moliuntur tamen adhuc nescio quid Carmelitae, qui credo inuident 
Praedicatoribus per Reuchlinum nobilitatis. 15 

Regiaa status talis est vt boni libenter absint ; vt ne quid dicam 
de aliis, in quos dicere non tarn impium sit quam parum. tutum. 
Est Regi a confessionibus Briselotus quidam, prius Carmelita, postea 
Benedictinus ob miseram quandam abbatiolam, mox Suffraganeus 
Cameracensis, magister noster Parisiensis ; homo elatissimus et 2 
virulentissimus et mihi infensissimus. Is in nulla compotatione non 
declamat in Erasmurn. Et ventos habemus iratos, qui portentum 
hoc hinc non auferant ; Princeps enim adhuc beret in littore, nee 
video vnquarn abiturum. Hie praelatus fuit lodoco Clithoueo, qui 
ad hoc munus fuerat accersitus, licet ipse ignarus cur accerseretur. -\- 
Ceterum aulicis non placuit, quod raris erat capillis multaque macie. 
Dati tamen philippei centum, vt rediret Lutetiam. 

Est quaedani hominum colluuies quam Nigram vocant Manum. 
Ea Alcmariam, satis florens Holandie oppidurn, cepit ac diripuit ; 
vbi mire seuitum est in mulieres quoque et in pu(e)ros, quod acriter 3 
se defendissent. Quod si vel sexcentos habuissent milites in praesi- 
dium, tuti fuerant. Atque hii ipsi paulo ante pro nobis pugnabant 
contra Phi-ysios. Hec dum timebantur euentura, et ob id missi qui 
praesidium a Principe peterent, admissi non sunt, nee data venia vt 
se vel suis opibus atque armis tuerentur, imo interdictum sub poena 35 
capitis, ne spoliati a Ghelriis Ghelrios vicissim inuaderent. Post 
hanc tarn atrocem cedern primariae ciuitates iam sibi timentes adeunt 
Regem. Vix data venia vt de suis sumptibus tueantur, sed hac lege 
vt rursus Principem nouo instruant viatico, quod vetus iaui absurn- 
ptum sit ; cum iam soluerunt quod post annos tres debebatur. Id -4 

26. erat LB : erit a. 29. cepit ac diripuit add. 33. id add. 0. 

35. opibiis : oppidis a. 39. : absumtum a. 



18. Briselotus] See Ep. 597. 4 n. also Epp- 643. 290., 829. 9 u. 

28. Nigram . . . Manum] For the 29. Alcmariam] in July 1517. The 

origin of the Black Band see Blok, sack lasted eight days ; and from its 

Hist. Netherlands, tr. Putnam, ii (1899), effects the town took thirty years to 

pp. 216-20. It had been reorganized recover. See Henne. 

in 1516 by the Duke of Gueldres (Ep. 33. Phrysios] The Band had been 

584. 35 n.), and ravaged Holland at employed by Duke George of Saxony 

this time until checked by the truce icf. Ep. 586. 266 n., in 1514 to suppress 

of 17 Sept. ; see Henne ii. 189-97. Cf. Friesland. See Blok. 

E 2 



52 LETTERS OF ERASMUS L r 5i7 

quoniam Holandigrauabanturfacere, de composito iinmissa ternpestas. 

Nemo technam non intelligit ; verum nee mederi facile nee dicere 

tutum. Nuper coniecti sunt in carcerem aliquot, quod dixissent, si 

omnes ii qui sunt apud Principem, tarn syncere amarent ilium quam 
45 ego amo, non sic tract[r]arentur illius oppida. Vix ad D. Margaretae 

preces emissi post ebdomades tres. Suspitio est horum artificio agi, 

ne Princeps abeat ; quod timeat ne ciuitates absente eo non ferant 

hec ludibria diut(i)us. 

Nos trecentos florenos accepimus. non ex fisco Principis, vnde nulli 
so datur quicquam, sed ex preda. Cancellarius tamen splendide polli- 

cetur. Is Hispaniam iam pridem adiit. Nonnulla spes est, quod 

adest illi Barbirius sacellanus nostri aniantissimus, et Buslidius. 

Cardinalis Toletanus nos iuuitat ; verum non est animus i<nravitu>. 

Theatinus Episcopus spe fortunae se suosque omneis sumptibus 
55 exhausit. Et delatus est apud Regem litterulis per notulas scriptis, 

quod ipse nondum nouit. Nee mini tutum erat illi indicare. ne in 

periculum vocarem eos a quibus acceperam. 

Rogo fac vt properent in excudendis quae misimus, praecipue vt 

Morica diligenter ornent. Ciuerius, cuius nutu nunc geruntur hie 
60 omnia, fecit nepotem suum Abbatem, episcopum Came race nsem, 

Cardinalem et, vt audio, adiutorem Archiepiscopi Toletani. Is agit 

Louanii, adolescens ferme viginti natus annos, indolis viuidae. Manus 

ilia Nigra obsidetur, vt aiunt, in palude quadarn ; et obsidebitur, 

opinor, donee quod petit Princeps, erit nunieratum. 
65 Bene vale, Beate charissime. Si videbitur, poteris de rebus nouis 

amicis communicare, quod ad omneis scribere sit difficile. 
Louanii pridie Bartholomew 
De Glareano nihil adhuc audio, nisi quod ex Budaei litteris intelligo 

esse Lutetiae. 

6:29. To WOLFGANG LACHNER AND JOHN FROBEN. 

Deventer MS. 91, f. 53. (Louvain.) 

LB. App. 236. (c. 23 August 1517.) 

[Clearly the letter referred to in Ep. 733. 14; and as it anticipates the 
coming of a Frankfort fair, it may be placed with the August budget. This 

628. 46. suspitio & : super^titio a. 54. suosque B : suos a. sumptibus a. 

55. & : litteruris per notulos scribit a. 60. /3 : facit a. 65. churissime a. 

68. : Glareo a. 

628. 49. trecentos] Cf. Ep. 597. 26 n. at Middelburg atthib time (cf. Ep. 640). 

53. Toletanus] Cf. Ep. 582. 9 n. He had already aroused Flemish 

54. Theatinus] Caraffa had been for suspicions that he was revealing State 
more than a year under orders to secrets to Rome ; see Pastor x. 404,5, 
accompany Charles to Spain (Ep. 412. and cf. Ep. 794. 24,5. 

60-2) ; and actually sailed with him 60. nepotem] Win. Croy ; see. p. 68. 

(Ersch and Gruber ; cf. Ep. 695) on 66. amicis] Cf. Epp. 625". 22-3, 630. 4. 

8 Sept. He was therefore presumably 68. Budaei] Ep. 609. 19 



629] TO WOLFGANG LACHNEE AND JOHN FROBEN 53 

conjecture is corroborated by 1. 311. In spite of the heading Lachner alone is 
addressed ; for Froben knew little Latin <:i. Ep. 885. tit.\ The copyist is Hand 
I> John Smith : a) ; and his work is corrected by Hand C (Nepos : /?;.] 

ERASMVS LACHNERO ET FROBENIO S. D. 

MITTO primum librum Theodori castigatum, et secunduin versura. 
Si multos adhuc habes primae editionis, adde chartulam in qua notes 
errata, et adiunge secundum. Mitto quae interim accesserunt Pro- 
nerbiis. Cum Francisco nondum sum collocutus post tuas litteras 
acceptas. Et in tuis litteris non estinias exemplaria. Hie nihil est 5 
questus, et sumptus grauisaimi. Nolim vos onerare, sed tamen manus 
manum fricet oportet. Frobenius vbi videt exemplar paratum, non 
satis perpendit operam, vt qui tantum inspicit quantum sit paginarum 
descriptum. Ego tuae ciuilitati per omnia fido; quam hactenus sum 
expertus. 

lam scripseram Hermogenis Rhetoric-am, e Francfordia per te 
missam, rnihi fuisse redditam. Vidi Opera Gregorii Nazianseni Grece 
impressa, opinor ab Aldo, non ilia poemata sed oratione soluta, in 
forma enchiridii. Fac vt his nundinis ad me veniant. Item Strabo 
Grecus, item Aristides Grecus, item Vite Plutarchi Grecae, item 15 
Bib[i]lia tota Greca impressa ab Aldo siue eius socero Asulano, item 
libellus Guolphangi Fabri de annotationibus Hebreorum. Estima 
libros emptos et estima exemplaria que misimus ; et quod ad te 
redibit, si quid redire voles, dabitur Francisco. Nam iuxta priscam 
formulam, Inter bonos bene agier oportet. 20 

630. To WILLIAM NESEN. 

Deventer MS. 91, f. 56. Louvain. 

LB. App. 163. 23 August (1517). 

[As to the date of this letter no doubt is possible. It is clear that Erasmus, 
when writing, supposed Nesen to be at Basle. If, as seeins probable, he was 
correct in his belief, Nesen s move to Paris must be placed in the autumn, not, 

629. 9. & : ciuilitate a. n. (3: Hermoginis a. is. \ Gregoijt a. 

20. agier : agere a. 



629. i. Mitto] In response to the Junta. July 1515. 

request in Ep. 575. 5,6. 12. Gregorii] Orationts lectissitnae, 

3. Prouerbiis] The arrival of these Venice, Aldus, April 1516. 
additions is announced in a letter of 13. poemata] Cf. Ep. 352. 31 n. 
Angst, 21 Sept. (1517): Basle US. G. 14. Strabo] Venice, Aldus, Nov. 
II. 14. 216. The number of new 1516. 

adages was only n (cf. Ep. 733. 6, 7) ; 15. Aristides] Florence, Ph. Junta, 

but as in 1515 (cf. Ep. 811. ion. many 20 May 1517. 

of the existing ones were greatly am- Plutarchi] ibid., 27 Aug. 1517. 

plified ; cf. Epp. 608. 14 n., 829. 30 nn. For the source of Erasmus informa- 

4. Francisco] Berckman. tion see Epp. 642,3. 

5. estimas] Cf. Epp. 209. 510. and 16. Biblia] Cf. Ep. 770. 

439- 8 n. ; also 733. 2, 733. 4, 885. 6. 17. libellus] Probably the book men- 

ii. Hermogenis] Florence, Ph. tionedin Epp. 556.26, 575. 55,600.21, a. 



54 LETTERS OF ERASMUS [1517 

as in Ep. 329 introd., in the spring of 1517 ; cf. also Ep. 595- 5, 6 - B F Jan - : 5 r8 
he was established there ; cf. Ep. 768.] 

ERASMVS BOXAKVM ARTIVM PROFESSORI M. GV1LHEMO NESES 

SVO S. D. 

BELLE tuam ornasti Copiam. Nihil est quod indigneris Budaeo. 

Sic visum est illi cum amico ludere. Amicus est, doctus est, nostrae 

factionis est, et a nobis responsum est satis. Excita Frobennium vt 

reliqua nostra similiter ornet maturetque. Ex Beati, iino meis ad 

5 Beatum, litteris reliqua cognosces. Bene vale et nos ama. 

Louanii pridie Bartholomei. 

Saluta Lodouicum nostrum, cuius profectui gratulor. M. Conraduin 
video adhuc mihi succensere, cum nihil scribat. Eum meo nomine 
salutabis. 

C14 631 rf To HENRY STROMER. 

uu- 

Deventer MS. 91, f. 52 v. Louvain. 

D. p. iSS : F. p. 160: HN: Lond. iii. 30: LB. 263. 24 August 1517. 

[The year-date for this series of letters may be confirmed by many indications. 
It is sufficient to remark that, in the interval between the dedication of 
Suetonius !. 5 and the publication of D 1 , 1517 is the only year in which 
Erasmus was at Louvain on St. Bartholomew s day.] 

CLARISSIMO MEDICO D. HEINRICO STROMERIO AVRBACHIO, PATRONO 
ET AMICO MEO INCOMPARABILI. 

S. P., eruditissime medice. Accepi per meum famulum lacobum 
literas tuas multis quidern nominibus gratissimas ; sed hoc praecipue, 
quod reuerendissimi Praesulis honestam de nobis opinionem ac pro- 
pensum fauorem simulque singulare quoddam tuum erga me studium 

5 testentur. Erat animus inscribere Archiepiscopo Suetonium aliosque 
qui Caesarum vitas descripserunt, a me post omnes non temere re- 
cognitos ; sed erat cur id fugerim. Nondum vllum illius in me 
officium sum expertus. Sed tamen cum audio celsitudinem illius tanto 
animo fauere bonae spei ingeniis, arbitror omnium eruditorum esse 

10 parteis vt talem heroem laudibus vehant ; mihi hoc quoque magis 
suspiciendum, quod rebus piis ac sacris faueat tantus Princeps : quo 

631. TIT. Jfs. : DES. ERASMVS BOTERopAMvs ante CLABISSIMO add. D. MEO JfS. : 
svo D: om. cum caeteris /i/iilis H. 2. quidem add. H. 3. reuerendi H. 

10. quoque hoc D. n. 3IS. A 2 : suscipienduna A" 1 Lond. 



630. i. Copiam] Froben s edition of Steitz, p. 55. 

April 1517 ; see Ep. 462. Conradum] Fonteius; cf. Ep. 

Budaeo] Probably for his 464. 20. 

criticisms in Ep. 435. 72 &eq. ; see 631. i. lacobum] Nepos; see Ep. 595. 

Steitz, yesen, p. 55 n. n n. 

4. Beati] Ep. 628. 3. Praesulis] Archiepiscopua Ma- 

7. Lodouicum] Evidently Carinus, guntinus : D in marg. 

who was one of Nesen s pupils ; cf. 5. Suetonium] Ep. 586. 



631] TO HENRY STROMER 55 

quidem animo si omnes essent praediti, melius, ni fallor, cum rebus 
humanis ageretur. Porro, quod hortatur ad describendas diuorum 
vitas, vtinarn sicut praemium pollicetur, ita possit huic corpusculo 
vires ad id negocii iustas addere ! lam annum excessi quinquagesi- 15 
mum, et valetudo perquam est imbecillis, et distringor variis studio- 
rum laboribus. Si posthac continget isthac facere iter, cupidissime 
fruar optimi Principis conspectu tuaque consuetudine. Bene vale, 
Stromeri doctissime. Louanii Natali Bartholomei. An. M.D. 17. 

Erasmus Roterod. 30 

5DD 632. To BRUNO AMORBACH. 

Deventer MS. 91, f. 48 v. Louvain. 

LB. App. 165. 24 August 1517. 

ERASMVS BRVNONI S. D. 

TE felicem, qui hoc seculo felicissimo visas Italiam ! Si quid 
times coelum, Patauii saluberrimum est ; Bononiae nou item, nee 
Florentiae nee Romae. Atlmone Frobenium vt excudat libellum 
Zasii de Origine luris. Dignus est hoc honore vir ille. Basilium 
ac Bonifacium meis verbis salutato diligenter. Fontano gratulor 5 
tyrannidem, vt audio, nacto : adnitendum vt equet eum cui succedit. 
Hieronymum vno animo amplectuntur omnes. Tuum istuc fatum 
est ; nam meus genius nusquam cessat. Bene vale, Bruno charis- 
sime ; vbicunque terraruni futurus, fac sciam vbi agas. 

Louanii Natali Bartholomei. An. M.D. 17. l 

633. To JOHN RUSER. 

Deventer MS. 91, f. 52. Louvain. 

LB. App. 167. 24 August 1517. 

ERASMVS ERVDITO VIRO IOANNI RVSERO SVO S. D. 

SCRIPSEEAM si quid esset in quo possem gratum facere Schurerio, 
cupidissime facturum me ; tantum abest vt eum e nuruero amicorum 
expunxerim. Noui hominis candorem. Est apud me Quintus Curtius 
nuper relectus, ob stili contractam rubiginem abstergendam ; additae 
annotatiuncuiae, castigati loci nonnulli. Addetur praefatio. Eum 5 
misissem, si scissem hoc illi gratum fore. Si mittet opera Rodolphi, 
fungar amici officio, licet alias sim occupatissimus ; aut si quid aliud 
in mentem venerit, impertiam. Haec illi meis verbis dicito, admonens 

631. 20. Erasmus Roterod. am. D. 



632. 4. Zasii] See Ep. 862. 7. fatum] Of. Ep. 80. 79 n. 

. 6. tyrannidem] Glai-eanus school; 33. i. Scripseram] Ep. 606. 

cf. Ep. 331. 50. 3- Curtius] Cf. Ep. 704. 



56 LETTERS OF ERASMUS (1517 

vt hasce litteras ad se quoque scriptas putet. Salutabis sodalitatem 
jo totara, Sturmium, Wimphelingum et candidissimum Rodulphan- 
gium, Gebulerium et in primis doctorem Gerbelium ; cui me excusabis 
quod in praesentia non rescribarn, districtus sexcentis scribendis 
epistolis preter studiorum pensa. Bene vale, doctissime Rusere. 
Louanii. Natali Bartholomew An. MD. 17. 

634. To WOLFGANG ANGST. 

Deventer MS. 91, f. 53. Louvain. 

LB. App. 1 66. 24 August 1517. 

ERASMVS GVOLPHANGO ANGVSTANO S. D. 

ADNITEHE, optime Guolphange, vt commentarii quos misi, diligenter 

excudantur. Epistolas non misi excudendas. Est et alius libellus 

Epistolarum excusus. Castigabimus vtrunque et addemus alias, 

atque ita mittemus. Velim Vtopiam et Epigrammata Mori Beati 

5 Rhenani praefatione commendari, et, si videbitur, poterunt eodem 

volumine coniungi. Quod si putas ad rem pertinere, adde et nostram 

praefatiunculam, quam huic inclusimus epistolae. Age gratias 

optimae commatri pro b neis missis, et Frobenium compatrem charis- 

simum meis verbis saluta diligenter. Cetera scripsi Wolphango 

10 Lachnero. illius socero. Louanii nntali Bartholomew Annoir.D. 17. 

635. To JOHN FROBEN. 

Deventer MS. 91, f. 55. 

Vtopia, March and Dec. 1518, tit. v. Louvain. 

LB. App. 169. =5 August 1 51 7. 

[A preface for the new edition of Vtoiiia ; of. Ep. 634. 4-7.] 

ERASMVS ROTERODAMVS IOANNI FROBENIO, COMPATRI SVO 
CHARISSIMO, S. D. 

CVH antehac omnia Mori mei mihi supra modum semper placuerint, 
tamen ipse meo iudicio nonnihil diffidebarn ob arctissimam inter nos 

633. ii. Gebulerium scripsi : Rebelerium .Vs. 6.34. TIT. ASGVSTASO scrfosi 

AVGVSTAHO MS. 



b33. 9. sodalitatem] See Ep. 302. Ep. 732. 33-5 probably indicates that 

34. i. commentarii] Probably Gaza; the revision of C 2 was made at Basle, 

cf. Ep. 629. i. an( j not by Erasmus. 

S v pl8t vLH! 4 " Vt P iam ] Se e Ep. 550 introd. 

alms hbellus] C, which, though Beati Rhenani] ERE. 72, prefixed 

printed in April, apparently was not to the Epigrammata 

yet published ; cf. Ep. 660. 6. nostram] Ep. 635. 

3. addemus alias] This intention 8. commatri] Gertrude Froben- see 

was not carried out; for C 2 is only Ep. 419. 18,19 nn 

a rnprint of A, B and C 1 . See App. 7. 9 . scripsi] Ep. 629. 



635] 



TO JOHN FROBEN 



57 



amicitiam. Ceterum vbi video doctos vno ore omneis meo subscribere 
suffragio ac vehementius etiam diuinum hominis ingeniuin suspicere, 
non quod plus ament sed quod plus cernant, serio plaudo meae sen- 5 
tentiae, nee verebor posthac quod sentio palam eloqui. Quid tandem 
non praestitisset admirabilis ista naturae felicitas, si hoc ingenium 
instituisset Italia ? si totum Musarum sacris vacaret, si ad iustam 
frugem ac velut auturnnum suum maturuisset ? Epigrammata lusit 
adolescens admodum ac pleraque puer. Britanniam suam nunquam 10 
egressus est, nisi semel atque iterum, Principis sui nomine legatione 
fungens apud Flandros. Preter rem vxoriam, preter curas dornesticas, 
preter publici muneris functionem et causarum vndas, tot tantisque 
regni negociis distrahitur vt mireris esse ocium vel cogitandi de 
libris. 15 

Proinde misimus ad te Progymnasmata illius et Vtopiam, vt, si 
videtur, tuis excusa typis orbi posteritatique commendentur : quando 
ea est tuae officine autoritas vt liber vel hoc nomine placeat eruditis, 
si cognitum sit e Frobenianis edibus prodisse. Bene vale cum optimo 
socero, coniuge suauissima ac mellitissimis liberis. Erasmum filiolum 20 
mini tecum communem, inter litteras natum, fac optimis litteris 
instituendum cures. Louanii. 8. Calend. Septemb. An. H.D. 17. 



20. Erasmum] Froben s younger son, 
born between 4 Nov. 1515 (cf. Q. p. 58) 
and 28 Feb. 1516, if Erasmus ia 
accurate in saying (i. p. 9. 26) that he 
was six when the Colloquiorum Forinnin>: 
(Basle, Froben, March 1522) were 
dedicated to him. In a De Cim- 
structione (Ep. 341) printed for him by 
his father at this time, and in an 
Alphalelum Graecum of March 1518, his 
name appears as John Erasmus 
Froben; but by 1522 the form 
Erasuiius had been adopted (cf. rv. 
546 n.V His godfathers were Erasmus 
and Beatus Khenanus ; and at his 
confirmation, before March 1522, 
Capito was his sponsor. The Basle 
Library has a copy of Froben s edition 
of the CoUoq. Formulae, (c. Aug.) 1522, 
printed for him on vellum (AN. VI. 4). 
For another Froben edition, Aug. 1524, 
Erasmus remodelled the preface. In 
June 1522 the boy was sent to Freiburg 
to be taught by Heresbach (Basle MS. G. 
II. 29 : letters of Froben to Bon. Arner- 
bach (24 June?) and 6 July 1522 ; cf. 
Lond. xx. 38, LB. 636 . In March 1527 
he was at school under L. Carinus at 
Coblenz (Lond. xxi. 53, LB. 853 : and 
Jortin ii. 456) ; and a dispute over the 
manner of his education was one of 
the causes of Erasmus quarrel with 



Carinus t Th. v. Liebenau in 

i-B/i itter, xr. ii. 1886, p. 344). 
After Frobeu s death Erasmus felt 
responsibility for his godson (Loiid. 
xxviii. i, LB. 1084, 12511-., and had 
him at Freiburg in the autumn of 

1529. In Oct. the boy s guardians 
recalled him to go to Paris (Basle MS. 
D. IV. 1 8. 309 v, 311 v); but were 
persuaded to send him to Goclen at 
Louvain (Lond. xxvi. 51, LB. 1079: 
Q- PP- 59-6i). He was there in Aug. 

1530, but in Nov. 1531 was at Lille, 
learning French ( Basle MS. Goclenii 
Epist. ff. 6, 9) ; Erasmus offer to take 
the boy for the summer of 1531, and 
advice to make him a scriniariwi 
(Horawitz ii. 9; being both declined. 
By Nov. 1534 he had returned to Basle 
(Basle MS. D. IV. 18. 444 ; cf. Q. p. 45). 
On 23 Aug. 1536 (BRE. 296, 300; he 
married Katharine Weckhart ; and 
then joined his stepfather, John 
Ilcrwagen, in the printing bvisiness, 
vols. 3 and 4 of the Basle Galen, 1538, 
nnd the Paroemiae of Apostolius, 1538, 
being from thfir press. In Jan. 1542 
he divorced his wife for adultery with 
Hf rwagen ; and by Feb. 1545 appears 
to have married again. See Heitz and 
Bernoulli, Busier Bucfarmarken, 1895, 
pp. xx, sxvii, xxx. 



58 LETTERS OF ERASMUS [15 7 

636. To HERMANS, COUNT OF NEUENAHR. 

Deventer MS. 91, f. 49. Louvain. 

LB. App. 1 68. 25 August 1517. 

[Contemporary with Ep. 622, which deals with the same topics.] 
ERASMVS CLARISSIMO COMITI D. HERMANNO NEAETIO NVO S. D. 

SCIT tota sodalitas Basiliensis mihi semper displicuisse Epistolas 
quas inscripserunt Obscurorum Virorum ; non quod abhorream a 
f estiuis iocis, sed quod non placeat exemplum ledendi famam alienam : 
quod ea res cuiuis sit in promptu. Lusimus et nos oliru in Moria, 
5 sed nullius nomen a nobis perstrictum est. At isti, quicunque sunt, 
non contenti sic ineptisse, add(id)erunt alterum illi similem libellum, 
in quo demiror cur me toties nominandum putarunt. Etenim si 
bene volunt Erasmo, cur mihi tantam conflant inuidiam ? si male 
volunt, cur in diuersa ponunt parte atque ea quam hoc libello petie- 
10 runt? Quod si pergant ad istum nugari modum, efficient vt bonis 
etiam scriptoribus imponatur silentium. 

Etenim Jacobus meus nuper Colonia reuersus retulit mihi istic 
sparsum libellum nescio quern de lulio Pontifice. ridiculo argumento. 
Hand scio an eundem de quo pridem audiui fabulam, ab Hispanic 
15 nescio quo conscriptum Lutetiae, et Gallice versum : actum inibi 
regalibus festis, quibus solenne est huiusmodi naeniis lasciuire 
scholasticis. Addidit autem quod vix opinor esse verum. esse istic 
nonnullos qui suspicentur meum inuentum esse, ob id, vt ait, quod 
Latinitas sit mediocris. Mihi vero nee ocii tantum est vt aliquam 
-o horarum istiusmodi nugis impertiam ; nee animus tarn impius vt 
summum Pontificem velim ludere, nee tain stultus vt in eos velim 
scribere qui possunt proscribere. Quam ob reni te maiorem in modum 
rogo, charissime Comes, vt, licet ea res nihil ad me pertineat, tamen 
ob communem eruditorum hominum inuidiam, si verum est quod 
25 audio de tali libello, vt cures premendum vel potius abolendum ; 
aut si quid est aliud simile. Ego ante biennium Triuniphum 
Reuchlini iam turn paratum editioni in Germania premendum curaui, 
et item alteruni quendam, inscriptum Monachum. Sic enim faueo 
Reuchlino ob eruditioneni vt mihi cum Hochstrato aut aliis huius 
3 factionis nullum omnino sit bellum, cum ad me causa nihil attineat : 

27. Reuchlini scripsi : Beuchlinu JIS. : Reuchlinicum LB. 

14. Hispanic] Cf. Ep. 961. March 1515 (Sponyia, Lli. x. 1668 DE) ; 

22. proscribere] Bucking compares and published against his advice. 

Polliu s dictum in Macrob. Sat. 2. 4. BOcking, who prints it in Hutten s 

21. Opera, iii. 413 seq., dates the first 

26. Triumphum Eeuchliui] A poem edition 1518. Cf. Epp. 923, 951. 
by Hutten, shown to Erasmus at Mainz 28. Monachum] Unknown to me. 

in Aug. 1514 and again at Frankfort in Perhaps likewise by Hutten. 



636] TO HERMANN, COUNT OF NEUENAHR 50 

etiamsi non probo, neque quisquam vir vere pius probat, istas tarn 
virulentas insectationes, quae a spiritu mundi, non Christi, profici- 
scuntur. Certe vbicunque terrarum aclhuc fui, optimus quisque 
Reuchlino fauet. 

Bene vale, Moecenas bonorum studiorum vnice, nosque quod soles 35 
araa. Vinantio, si adest, meo nomine multam dices salutein. 

Louanii postridie Bartholomei An. M.D. 17. 

637. To PETER GILLES. 

Deventer MS. 91, f. 48 v. Louvain. 

LB. App. 144. 28 August (1517). 

[In consequence of the reference to the death of Ammonias (cf. Ep. 623 tli- 
date must be interpreted of the Decollation of St. John BaptKt 29 August).] 

ERASMVK PETEO AEGIDIO SVO S D. 

DE morte Ammonii vehementer doleo ; sed vtinam Morus adesset 
incolumis ! Mitto quae cupio Basileam perferri ; ea diligenter com- 
mendabis Francisco bibliopolae, aut alteri per hunc horoini certo. 
M. Nicolaum admonebis mihi non displicere de raalo granato quod 
ait, si modo eadem est Proserpina et Hecate. Atque (triglas) illi 5 
sacras testatur Atheneus libro septimo (nani forte locuni reperi), quod 
hi pisciculi vilissimi sint ; et trigla etiam a ternione dicitur, qui 
numerus Hecatae sacer est. 

Adhuc apud Paludanum hereo. Agunt nescio quid theologi de 
me cooptando in suuni ordinem. Atensis totus est meus, et item 10 
Dorpius ; verum is quauis muliere inconstantior. De sellis gaudebo vbi 
videro. Mitto duas Apologias, quarum alteram donabis M. Nicolao. 
Mitte per Phrysium ad nos Epistolas posteriores Obscurorum Virorum, 



636. 36. Vinantio] The form in Ep. 10. cooptando] Erasmus matricu- 
722.23 isslightly different. Perhapsthe lated on 31 Aug. cf. Ep. 441 introd.) ; 
Nic. Winghe (t 1552 , who afterwards and between 7 Sept. and 2 Nov. ( Epp. 
became subprior of St. Martin s at 651. 23, 694-5) was coopted int. tip 
Louvain. See Sweert, and cf. EE. 69. theological faculty. 

637. 2. Basileam] Cf. Ep. 629, and n. sellis] Cp. Ep. 616. 16. 
the letters of 23-5 August. 12. Apologias] ad Fabrum. 

4. Nicolaum] Cf. Ep. 616. 14 n. 13. Phrysium] John of Friesland. 

Erasmus had evidently consulted him He was in Erasmus service at Autwei j 

about the phrase Hecatae coena , in Sept. 1516 (Apologia qua respcmdet, f. 

which is the subject of Adag. 3411, the A 3 : Jortin ii. 497,. In Sept. 1517 he 

first added in the edition of 1517-8. went to England to seek his fortune, 

Nicholas seems to have suggested a re- bearing letters from Erasmus (Epp. 

ference to h. Cer. 372, 412, where Hades 665-9 > an< i More forwarded him from 

gives a pomegranate to Persephone. Calais (Ep. 683. 46 . It seems almost 

6. Atheneus] 325. Erasmus copy necessary to infer that he is one of the 

of the editio princeps, Venice, Aldus, two earlier hands in the Deventer MS. 

Aug. 1514, is in the Bodleian (Auct. i. To identify him with Hand B requires 

R. inf. i. i). It contains many mar- the supposition that he was unsuccess- 

ginal notes by him, one of which refers ful in England, and returned to Eras- 

to the rtopia. mus for a time long enough to copy 



60 LETTERS OF EKASMUS [151? 

sed obuinctos, vt ipse nesciat quid ferat. Bene vale cum tuis, amice 

15 vnice. Louanii pridie loannis. 

Fac vt modis omnibus me commendes eruditissimo et hurnanissirno 
medico 31. Heinrico Lyrensi. Is humanissimis litteris ad me datis 
significat cyathos iam paratos, nee dubito quin sint. Recusare non 
possum munus ab amico sponte oblatum ; superest vt de referendo 

20 beneficio cogitem. Proinde per Theodoricum Martinum hue mittas. 
Rursum vale. 

638. To HENRY AFIXII>. 

Deventer MS. 91, t . 50. (Louvain.) 

LB. App. 227. <c. 28 August 1517)- 

[Conb-ni]>"rary with Ep. 637.] 

ERASMVS ROTERODAMVS D. HEXRICO AFLN IO LYREXSI, 
MEDICO EXIMIO, S. D. 

LITTERIS tuis ac plane tuis, hoc est humanissimis, eruditissime 
Henrice, maiorem in rnodum sum delectatus. Hac certe frui meo 
Henrico licebit. Quod cyathos argenteos tanti precii parasti, non 
possum non exosculari animum tarn benignum. Verum ipse mecum 

5 varie afScior, dum nunc pudet tantum accipere munus ab homine 
de quo magis voluerim benemereri quam sim promer[r]itus, nunc 
pudet recusare sponte oblatum, ne vel paruni bene videar sentire 
de animo tuo vel nolle tibi tantopere deuinctus esse : siquidem 
amantis animi signum est et libenter debere. Proinde quando ita 

10 tibi visum est, humanissime Henrice, Erasmum officio prouocare, 
meminero mearum partium, ne munus tuum penes hominem ingratum 
(.-ollocasse videaris. Phrisius hie adferet, quern forte mittam ; aut, 
si is non venerit, Theodoricus typographus. Bene vale, amicorum 
uptime. 

15 Missurus eram secundum Theodori librum, sed nondum ad plenum 
est emendatus. Cupio scire an hunc tibi velis inscribi an aliud 

638. 7. ablatum Jl/.s . : corr. LB. n. penus MS. : corr. LB. 15. eram 

com. LB : etiii .VS. 



Epp. 683-4, -which are the latest written Zpp. 665-9, the letters of introduction 

by that hand. The identification with for John of Friesland, which he him- 

Hand A is easier; for LB. App. 205 self carried to England. There is an 

being placed iu 1511 Ep. 2 4 o A ; see ironical eulogy of him in Ep. 717, and 

corrigenda to this volume), Ep. 692 the last mention of him is in Ep. 740. 

remains the only letter in the MS. 037. 13. posteriores] Cf. Ep. 622. 4n. 

written by this hand which may be 17. Lyrensi] Cp. Ep. 638. 

later than Epp. 665-9 see vol. i, 18. cyathos] For the subsequent 

p. 605 n.\ And as its year-date is un- progress of this matter see Epp. 681, 

certain, it need not bar the acceptance 687, 712, 736, 753-4. 

of this identification. Hand A would C38. 13. Theodoricus] Martens, 

thus disappear from the MS. with 15. Theodori] Cf. Ep. 771. 



638] TO HENRY AFINIUS Gl 

aliquod argumentum philosophicum aut niedicuin ; quod posterius 
fortasse rectius conueniret. Attainen quicquid sensero tibi cordi 
esse, id studiose exequar. Bene vale, amicorum syncerissime. 

639. FROM FRANCESCO CHIEKEGATU. 

Deventer MS. 91, f. 183. Antwerp. 

LB. App. 170. 28 August 1517. 

[Francesco Chieregato (t 6 Dec. 1539; belonged to the Chiericati family of 
Vicenza. After studying law at Padua he obtained service first with Alidosi 
(Ep. 296. 103 n.), and then 1512-3 with Schinner (Ep. 447. 596 n.,. In Feb. 
1514 he was in Spain, probably on papal business ; and in Dec. 1515 he was sent 
as nuncio to England, arriving in London 13 April 1516. After a quarrel with 
Wolsey in December he received orders to return to Rome, but did not ;it once 
comply; visiting Ireland in the summer of 1517. He was again employed n~ 
nuncio, to Spain 1518-9, to Portugal 1521, to the Diet of Nuremberg 1522-3, and 
to Poland 1528 ; the intervals of his time being spent at Mantua, in the service 
of the Gouzagas, and at Rome, whither he tried to persuade Erasmus to follow 
him. From 7 Sept. 1522 until his death he was Bishop of Teramo in the Abruzzi. 
See a life by B. Morsolin in Alii ddT Academia di Vicema iii (.1873 , pp, 121-237 ; 
also Sanuto and Giustinian. 

The month-date of this letter perhaps needs correction ; for Morsolin prints 
a letter of Chieregato dated 28 Aug. from Middelburg.] 

F. C HIEREGATVS DOMINO ERASMO RO. >. 

SALVVS sis, doctissime et eruditissime Erasme. Cum ex Britanico 
sudore ad Vrbem Romanam fugerein, euenit forte vt Antwerpiam 
appellerem ; quo mox vt venisseru, s(c)iscitatus sum vbinam ter- 
rarum viueret Erasmus? Responsuin est a quibusdam amicis, in 
oppido te esse apud quendam Petruin Egidiiuii, reip. Anwerpiensis 5 
a secretis : quo nuncio adeo iocundus fui vt me beatum fere putarem. 
Mox aedes Petri inuisi vt te salutarem ac inuiserem, peteremque si 
quid a Pontifice exoptares quod ab amico expleri posset. Sed heus, 
nescio quo fato delusus sum ; nunciatum quippe est pridie te 
Louanium. ad tua studia rediisse. Quod me plurimum (potuit} 10 
pro mea in te obseruantia offendere ; auebam enim quam uiaxime, 
quoad me tenuisset Antwerpia (paululum id quidem erat), tua 
dulci et iucundissima consuetudine frui, etiam praeter summam 
doctrinam seriis et iocis festiuissima. Sed quando te rnihi sor& 
negauit, facere non potui quin saltern te meis litteris [non] salutarem. 15 
rogaremque vt aliquando tenuis amici opera et commodo vtaris ; 
qui tuis rarissinais diuinissimisque propemodum virtutibus adeo 
subscribit fauetque, vt nihil praeclarius ducat quam amari ab Erasm 
et in suo esse aere censeri. 

639. i. &ubito post cum ab amanuensi dtlelum inclusil LB. 10. potuit a-J 

in fne versus. n. offendere 11 S, : ofi endit LB. 



638. 17. medicum] The Enct/m. Medi- account of this outbreak, in a letter to 
nnae was ultimately chosen; see Ep. 799. Mantua, 6 Aug. ; Brown ii. 945. 

639. 2. sudoreT Chieregato gives afull 4. in oppido] Cf. Ep. 622. 36. 



62 LETTERS OF ERASMUS [151? 

20 Orator Venetus et pariter cum suo Sagundino, qui nuper sudarunt, 
te maxime saluum cupiunt. Hoc idem Ammonius noster faciebat ; 
sed, proh dolor, spacio octo horarum sudario raorbo absumptus est, 
tanto animi mei moerore, tanta tristicia, vt nullo remedio solari 
quearn. Sed quid vis fieri? sic est mortalium cursus. Vale, mi 

25 doctissime et candidissime Erasme, nomenque nostri apud te serua. 
Ex Antwerpia v Cal. Septemb. 1517- 

640. T<> JOHN PETER CARAFFA). 

Dev.-ut.-j MS. 91, f. 55 v. Louvain. 

LB. App. 171. =9 August (1517). 

[It seems clear that this letter is addressed to Caraffa, who was now presum 
ably in Midilelburg (Ep. 628. 54 n.) ; and to whom, as a Neapolitan, the final 
wish would be appropriate. The fears expressed in 11. 3, 4 may be an attempt to 
convey the warning desired in Ep. 628. 55-7. 

The year-date may be assigned from the mention of Erasmus settlement at 
Louvain and his agreement with the theologians.] 

S. P., reuerendissime Pater. Scripsi pridem celsitudini tuae. 
Si non mereor (epistolarn), saltern fac sciam qua sis valetudine ; 
cui nonnihil timeo ob coeli istius inclementiam, ab incolarum ingenio 
iion abhorrentis. Nos Louanii in mediis theologis viuimus, grati 
5 certe primis et, vt videtur, omnibus. Vtinam aliquis deus amicus 
nos aliquando iungat in museis Neapolitanis ! Bene vale, decus 
litterarum et religionis. Louanii 4. Cal. Sept. 

Erasmus Ro. 



641. To GEORGE HALEWIN. 

Auetariuin }>. 185. Louvain. 

F. p. 159: HN: Lond. iii. 27: LB. 264. 29 August (1517). 

[1517 because of the migration to Louvain. 

George (a. 1473 Sept. 1536% Lord of Halewin through his father, and of 
Cumines through his mother, who was a niece of the historian, and governess 
to Mary of Burgundy and Philip the Fair. His position required of him some 
duties at Court ; and he accompanied Charles to Spain at this time CEp. 794.84,5). 
After his wife s death he was persuaded to take orders in 1519 ; but the proposal 
to make him Bp. of Tournay was not carried out. In 1520 he attended Charles 
to the Field of the Cloth of Gold (Brewer iii. 907) ; and be was still at Court in 
1522 EE. 6 , and perhaps in 1524 (Brewer iv. 457;. But his interests were 
literary, and he preferred to spend his life in retirement on his estates, which 
lay between Ypres and Coui tray. By Oct. 1508 he had composed a Restawatio 

640. 2. epistolum addidi in fine versus. 5. certe MS. : etiam LB. 



639. 20. Orator] Giustinian ; seeEp. 22. octo horarum] Van nes (Ep. 623 

559 introd. introd.), as a near relative, is the 

Sagundino] See Ep. 574 introd. better authority. The discrepancy of 

sudarunt] See Giustinian s dis- twelve hours may easily be explained 

patches : Brewer ii. 3558, and Brown as a misunderstanding. 

ii. 950. 640. 6. Neapolitanis J Cf. Ep. 756. 18. 



641] TO GEORGE HALEWIN 63 

linguae Latinae (not published till June 1533, Antwerp, S. Cocus), with the theme 
that in the wtudy of Latin too much attention was paid to grammar ; on which 
point Erasmus did not agree with him CLond. xii. 26, LB. 510"). He also wrote 
notes on Vergil, a translation of the 3/on a into French about this time (cf. Epp. 
597, 739) not altogether to Erasmus satisfaction fEp 660] which is perhaps 
the book published at Paris, P. Vidoue, 2 Aug. 1520 cf. BEr-i ; and a treatise in 
French against Luther, which Clicthove ^Ep. 594. 14. n.) criticized in an Impro- 
latio, Paris, S. Colinaeu*, 9 June 1533, for being too mild. Many books were 
dedicated to him : Badius Livy. Paris, 15 March ijif, also the second edition, 
7 Dec. 1513, and the fifth, 15 July 1531 ; Despauterius* Ars Versificatwio., with 
preface dated 14 Dec. 1510; Remaelus Amores (Ep. 411 introd.) ; and Barland s 
CoffectaH from Vergil, Paris, G. Gourmont, s. a. An encomium by him is printed 
with Dorp s prologue to the Aulularia (Ep. 304 introd.), and there are two letters 
to him in Vives Epistolarum Farrago, Antwerp, G. Simon, 1556, ff. 34 v, 36 v. 
See BN. and Renouard, Badius. } 

DBS. ERASMVS HOTERODAMVS CLARISS1MO GEORGIO DE 
HALOING SVG S. D. 

CLARISSIME Georgi, tandem olfeci, ni fallor, quis fuerit ille Gandaui 
quern nostra offenderit Moria. 3Ionachus est, niger est, nihil nisi 
venter est. Prinium a paucis intelligebatur, donee Listrius adderet 
commentaria ; verum vbi per te Gallice quoque loqui coepit, ab his 
quoque intelligitur qui nee Psalmos suos intelligunt. Optarim et 5 
ipse audire meam Moriam Gallice disserentem : quod si tibi non 
est exemplar, saltern commonstra vnde possim petere. 

Totus, hoc est cum bibliotheca, Louanium commigraui. Cum 
theologis altissima pax atque adeo necessitudo ; nam mihi cum illis 
bellum esse sycophantae quidam sparserant. Destinant me in suum 10 
ordinem cooptare. Quis hoc non rualit quam in deorum contuber- 
nium allegi ? Atensis vnice fauet. Dorpius ex animo videtur 
amicus. Oblatrant vnus et alter rwv TTTIU^OJI , sed in absentem. 
Accipio Briselotum Antuerpiae gnauiter ac prorsus bonis lateribus 
in omnibus compotationibus in me declamasse ; verum id de viro 15 
tarn erudite atque integro non possum adduci vt credam esse verum. 

Cura vt optime valeas teque nobis et rei literariae serues incolumem. 
Monacho huic, vt videtur, probo raraeque indolis, vel pro tua humani- 
tate vel mea causa, si quid opus erit, commodabis. 

Louanii, quarto Calend. Septemb. Anno M.D.XVII[I]. 

642 C63 TO CUTHBERT TuNSTALL. 

Deventer MS. 91, f. 57. Louvain. 

LB. App. 172. 30 August (1517)- 

S. D., eruditissime Tunstalle. Aceruum voluptatum his litteris tibi 
adfero: quern nobis optimus ille Frowicus Eoma reuersus offudit. 

641. 20. Anno M.D.XVUI add, H: Anno SI.D.XVII Lowl. 



641. i. Gandaui] Cf. p. 3. 13. TTTta\uiv~\ Franciscans. 

3. Listrius] Cf. Ep. 495 introd. 14. Briselotum] See Ep. 597. 4 n. 

4. ab his] Monachi -. D in inarg. 642. 2. Frowicus] Francis Frowik, 



64 LETTERS OF ERASMUS [151? 

Asulanus vtrunque Testamentum excudit Graece, Opera Nazianzeni 

nobis ostendit. Excusus est Strabo Graecus, Vitae Plutarch i, 

5 Pindarus cum couimentariis, aliaque permulta quae in praesentia 

non succurrunt. si liceat reiuuenescere ! Andreas Ammonius 

mortem obiit, attactus pestilenti illo sudore. Morus hue aduolat. 

Mihi adeo conuenit cum theologis vt velint me in suuni ordinem 

cooptare ; quod honoris vix cuiquani impertiunt nisi hie doctoris 

10 adepto titulum. 

Fabro respond!. Deum testor, nihil aeque in vita feci inuitus ; 
sed faciundum erat. Sane demiror quid homini venerit in mentem. 
Cura vt recte valeas, amicorum syncerissime. 
Louanii 3. Cal. Septem. 

Erasmus. 

643 663 To C UTHBERT T.UNSTALL. 

Deventer MS. 91, f. 57 v. Louvain. 

LB. App. 173. 31 August (1517)- 

[An amplification of Ep. 642 ; probably sent to Middelburg by another route.] 

ERASMYS TVXSTALLO SVO S. V. 

ACERBISSIMVM est quod audio, Andream Ammonium fato functum: 
quo nullus adhuc Italus vestram Britanniam incoluit vel litteris 
absolutior vel moribus integrior. Sed recreat me quod audio Morum 
breui apud nos futurum : quod si fit. videbor mihi reuixisse. 
5 Seruet lesus 6 crwr-qp nostrum Cantuariensem ; illo incolumi mihi 
saluus videor. Totus commigraui Louanium. Cum theologis non 
solum pax altissima verum etiam arctissima necessitudo, presertim 
cum Atensi, qui est huius scholae caput et Cancellarius, et Dorpio. 
qui mihi ex animo videtur amicus. Agunt inter se nescio quid de 
10 adlegendo me in suum, hoc est in deorum, nuinerum. et agunt 
magno molimine. Adhuc apud Paludanum hereo, veterem hospitem ; 
sed rnigraturus aliquo, vbi plus spatii sit libris explicandis. Id 
nondum licuit ob dissidiolum quoddam inter ipsos, ne alterutram 
partem offendam, dum vtraque me ad sese trahit. 



Provincial of the Observant Franciscans 5. Pindarus] Rome, Zacli. Calergi, 

inEngland. He was returning from the 13 Aug. 1515, with the scholia. 
General Chapter of the Order held at 643. 8. Cancellarius^ Au inaccuracy. 

Rome in May 1517, and left Rome c. 17 Briard (p. 931 was Vice-Chancellor 

June (Brewer ii. 3370, 3374 . He was (cf. Ep. 496. 24 n.) ; Conrad Renner, 

at one time Lenten preacher before of Ghingen, who wasChancellonsog 

Henry vui : see J. Longlond s Ties ti532, being an absentee. See Val. 

conci jiies. London, R. Pynson, s. a., f. Andreas, Fasti Acad. Louan., p. 59 ; and 

M ( = 54\, cited inLupton, Li/eofColet, cf. Epp. 650-1, 675. 
pp. 91 n., 224 n. 12. aliquo] To the College du Lis c. 

642. 3. Asulanus] Cf. Ep. 629. 16. n Sept.; cf. Ep. 651. ir. 



643] TO CUTHBERT TUNSTALL 65 

Mitto ad te Apologiam qua Fabro respondeo. Scio dolebis vtrius- i=, 
que nomine, verum baud aeque atque ego. Non queo satis mirari 
quid homini venerit in mentein. Odi fatum hoc meum quod me ad 
hoc laboris adegit. Percurres, noil leges ; res est tumultuaria. 

Budaeus proximis ad me litteris significat sese adhuc incertum an 
tu prolixam illam epistolam accepisses ; et de regiae conditionis 2 o 
negocio quod tanto molimine susceperat, mirum silentium in illius 
epistolis. 

Frater Frowycus Roma reuersus ostendit opera quaedam Gregorii 
Nasianzeni nuper excusa. Addidit vtrunque Testamentum ex Aldina 
officina proditurum, Strabonem Graecum prodisse, ad haec (Vitas) 25 
Plutarchi, Pindarum vna cum commentariis, aliaque complura. 
diuitias, si liceat repubescere ! Sed tamen si minus mihi, certe 
saeculo meo gratulor. 

Tres milites de grege istorum qui in excidio Asprensi plusquam 
Turcicam immanitatem exercuerant poenas dederunt, omnes in ;,o 
eadeni arbore suspensi. Captus quidam, qui illos dum ad sup- 
pliciuni vehuntur data dextra salutauit, non dissimulans sibi cum 
illis esse societatem. Vtinam tota ilia Manus ad cineres vsque esset 
exusta, quo magis suo cognomini responderet. Nigra dicta ! 

Cura, vir optime, vt quam rectissime valeas. Nos vt inter 35 
assiduas compotationes, mihi sane grauissimas, sat recte valenius. 

Lou. prid. Cal. Septem. 

644. To RICHARD SPARCHEFORD. 

Auctarium p. 184. Louvain. 

E. p. 321: F. pp. 1 59 and 427: HN: Lond. iii. 26: LB. 265. 31 August 1517. 

[Printed in E as well as in I), probably through an oversight. Sent with 
Ep. 643. 

Rich. Sparcheford (f 16 June 1560; was born in the diocese of Hereford (Brewer 
ix. 334). He appears in the Oxford registers 1510-4, being B.A. i July 1510, 
M.A. 21 April 1513. He was chaplain to Tunstall, and thus became intimate 
with Erasmus (cf. Lond. xsi. 54, LB. 885 ; and EE. r - 162, which is an autograph 
by Sparcheford, ill-written and ill-spelts. He was executor with Tunstall to 
Urswick s (Ep. 193 introd. < will, and on 28 March 1522 received from Henry 
vm Urswick s living of Hackney (Brewer iii. 2145). In 1528 he was still with 
Tunstall (ibid. iv. 4175), but later received prebends at York 1534-7, London 
534 c. 1537, and Hereford 1539-60 (Le Neve). By i Sept. 1535 he was already 
Archdeacon of Salop (Brewer ix. 245 , and he held that office until his death. 

25. Vitas add. LB post Plutarchi. 



19. litteris] Ep. 609. z, 3. of some schoolboys who had taken 

20. epistolam] Ep. 583. refuge with their master in the rood- 

21. negocio] See Ep. 522. loft of a church. See Henne ii. 194.5 
29. Asprensi] Asperen, on the E. The fame of it lasted long; see Lond. 

boundary of S. Holland, was sacked by xi. 24, LB. 450. 

the Black Band (Ep. 628. 28 n. ) in July 36. compotationes] For Erasmus 

151? (of. Brewer ii. 3472, 3556,. One dislike of such occasions cf. Epp. 83. 

episode of the sack was the massacre 40-2, 157. 5-8, 159. 59 seq. , 296. 21 1. 

ALLEX III f 



66 LETTERS OF ERASMUS [151? 

The Bodleian has a vellum copy (Arch. Bodl. D. subt. 15) of Linacre s trans 
lation of Galen s De Temptramtni.is (Cambridge, J. Siberch, 1521), which Tunstall 
presented to Sparcheford in 1530. An erased ms. inscription at the end gives 
the date of Sparcheford s death.] 

DBS. ERASMVS ROTERODAMVS RICARDO SVO S. D. 

Nox eo scripseram de loanne meo vt ilium Tunstallo obtruderem, 

sed vt gratum facerem, si hoc illi fuisset cordi. Anirnuni erga me 

tuum tarn amantern ac propensum amplector atque exosculor. 

Perge, mi Ricarde charissime, purissimis moribus puras adiungere 

; literas, quando in hoc esse te video. Bene vale. 

Louanii, pridie Calend. Septenib. Anno M.D.XVTI. 

645. To GERARD GELDE.VHAUER. 

Nouiomagi Epistola tit. v fai. Louvain. 

F. p. 473: HN: Lond. xii. 9: LB. 266. 31 August 1517- 

[A commendatory letter printed with Epistola Gerardi Nouiomagi de triumphali 
ingressu illustrissimi principis Philippi de Burrjundia, clecti et confirmaH Ecdesiae Traie- 
clensis, in ditianem suam, Louvain, Th. Martens, s.a. Geldenhauer s epistle is ad 
dressed to John Paludanus <,Ep. 180 introd.) from the Bishop s villa at Wyk by 
Duurstede on the Lek, 25 May 1517, and describes the ceremonies of the Bishop s 
entry into Utrecht 19-22 May. 

The date is confirmed by the mention of the Querela Pads, see pp. 13, 4.] 

ERASMVS ROTERODAMVS GERARDO NOVIOMAGO SVO S. D. 

CLARISSIMI principis Philippi a Burgondia Praesulis Vltraiectini, 
tui Moecenatis et, nisi inuides, mihi tecum communis, inauguratio- 
nem adeo graphice perspicueque depinxisti. vt minus visurus fuerim, 
si ipse pompis omnibus interfuissem. Perplacuit autem quod rem 
r historica fide persequeris, secus quarn vulgus scriptorum facit ; qui 
in huiusmodi argumentis multa solent iTri/j.trpflr, hoc est admetiri. 
ne dicam admentiri. An gvatulari debeam Philippe, nondum statui ; 
qui et ante susceptum honorem istum suis ipsius dotibus erat rnaxi- 
mus, et adeo non ambiit vt recusaturus fuerit, ni hoc patriae 

10 commodis et Caroli Principis affectibus dedisset. Certe diocesi 
gratulor (ad cuius communionem et ipse pertineo), cui talis con- 
tigerit et Princeps et Episcopus, qui pro singulari prudentia proque 
summa morum integritate iuxta rnunus vtrumque sit expleturus. 
Id vt conn dam fore, nou solum ipsius natura facit nihil non egregium 

1 5 pollicens. verum etiam pater Philippus Burgondiae dux, quo saeculis 
aliquot nullus contigit huic regioni Princeps laudatior, siue spectes 
vere regiam animi magnitudinem siue raram quandam erga suos 
charitatem siue pacis alendae studium siue morum comitatem atque, 

644. i. eo DF: ego E. 6. Anno M.D.xvn add. H. 645. i. Vltratraiectini F, 



644. i. loanne] Smith, who was now seeking English service ; cf. Ep. 829. 



645] TO GERARD GELDEXHAUER 67 

vt summatim dicam, ingenium ab omni tyrannide alienissimum. 
Auget hanc spem Dauid ille magnus huius germanus, vir modis 20 
omnibus patri adsimilis, sed hoc praecipue suspiciendus, quod vt 
ipse erat eruditissimus, ita summo studio adnitebatur ne passim 
rudes et indocti in cleri gregem irreperent ; quod hactenus fieri 
videmus. Igitur in spem venio fore vt hie vnus et optimum pa- 
rentem vnde natus est, et optimum fratrem cui successit, non referat 25 
modo verum etiam superet, tibique vberrimam encomiorum materiam 
suppeditet. 

Atque vt hac in re me tibi riualem intelligas, iam dudum Pacis 
querimoniam illi dicauimus, nostri in ilium studii priniitias. Excu- 
ditur Basileae libellus, breui istuc iturus. Quem si sensero non 3 
displicuisse, fortassis maius aliquid audebitur. Bene vale, optime 
Gerarde, nosque clarissimo Praesuli saedulo commendatos facito. 

Louanii. Anno M.D.XVII. pridie calendas Septembris. 

646. To ADRIAN BARLAND. 
Epistolae selectae (1520), f. M v. (Louvain.) 



[This letter is found only in Barland s volume described in App. 12. The 
opening passage seems to refer to some work by Barland based on the Adafjia, 
and sent in manuscript for Erasmus to see. This was probably an early draft of 
Barland s Adagioruni Epitome, Louvain, Th. Martens, June 1521 see BEr. 3 ). The 
Cardinal mentioned is presumably William Croy, -who was Bavland s pupil in 
1517 (p. 68) ; and though Croy was probably within Barland s reach at any time 
during his residence in Louvain, I incline to date this letter in is 1 ! from the 
fact that Erasmus appears to have been using the 1515 edition of the Adagia, 
where the page-references for AHaij. 2494 are wrong in both indexes, rather than 
those of Nov. 1517 or Oct. 1520, where they are correct. 

Though not ostensibly a reply, Ep. 647 may be Barland s next letter to Erasmus 
after the receipt of this.] 

ERASMVS BARLANDO SVO S. D. 

Tws index, imo tui indices nusquam habent Scytharum solitu- 
dinern , mei vtrique mentiuntur in numero. Proinde iuxta Plautinum 
consilium mandaui famulo vt, cum viam ad mare nesciat, amnis 
ductu illuc perueniat : itaque repertus est locus. Codex tuus ad 
te redit. 5 

Ingenio tuo modis omnibus delector ; simul atque me his extri- 
cauero negociis, iuuabit propius etiam te frui. Imperties, opinor, 
aliquam tui portionem Erasmo, sed ita ne fraudes R. D. Cardinalem, 
incomparable nostrae regionis decus et studiorum omnium spem. 

645. 32. F: commendatnm a. 



645. 20. Dauid] See Ep. 603. n n. v. 808 B-E. 

23. rudes et indocti] See the story 646. i. Scytharum] Adarj. 2494. 
related in the Eccksiaites, bk. i : LB. 2. Plautinum] Poen. 627, 8. 

F 2 



68 LETTERS OF ERASMUS [1517 

10 Cui vni si pro virili tua inseruieris, eadem opera de vniuersis bene- 
mereberis. 

Bene vale, et perge Erasmum obscurare tua industria, mi charissime 
Barlande. 

647. FROM ADRIAN BARLAND. 

De venter MS. 91, f. 224 (a). (Louvain.) 

LB. App. 99. (August? 1517-) 

[By Hand B in the MS., and therefore probably between April and October 
1517. As in Ep. 611, the siglum is sometimes divided. From Barland s apolo 
gies for the rarity of his visits it may be placed at some time after Erasmus 
settlement at Louvain. 

Confirmation for this date may be obtained from the movements of the 
Cardinal mentioned, the young William Croy (c. 1498 6 Jan. 1521). Hewas 
the second son of Henry Croy, Count of Porcian, younger brother of Chievres 
(Ep. 532. 2-7 n.). This powerful minister, having no children of his own, 
advanced his nephew with amazing pertinacity. In Feb. 1516 he tried to 
obtain for him the Abbey of St. Martin s at Tournay ; but failed in competition 
with Wolsey and the Pope. Later in 1516 the young man received the Abbey 
"f Atrlighem, near Alost (GC. v. 40 , and in succession to his kinsman (Ep. 497) 
the bishopric of Cambray. In March 1517 it was proposed that he should be 
coadjutor to Philip of Burgundy (Ep. 603) in the see of Utrecht ; on 2 April 
In- was created Cardinal ; in August he was mentioned as a likely Abp. of 
Seville ; in December Chievres secured for him the archbishopric of Toledo, the 
richest see in Spain, in succession to Ximenes ; and in April 1519 it was 
expected that he would be legatus de lalm. See Brewer. At some time also he 
succeeded Briselot (Ep. 597. 4 n.) at Hautmont GC. iii. 118). 

After severe illness in May 1517 (Brown ii. 894) he was invested with the 
cardinalate at Middelburg on 12 July 1517, and then returned to Brabant 
(Brewer ii. 3473 : cf. Gachard iii. 34-6). He settled at Louvain to resume his 
studies, and was at first a pupil of Barland. By Lent (1518), which he. spent 
at Cambray ;cf. Ep. 794. 17, 8), he had secured Vives as his tutor ; but four months 
of the summer were spent in the reformation of AfBighem Vives Opuscula raria, 
Louvain, Th. Martens, s. a., S. h v and a 2 v : the latter reference being a letter 
from him to Vives). He continued his studies at Louvain under the care of 
Vives through 1519 and part of 1520, and exchanged some letters with Erasmus 
(set- Epp. 917,945. 95 r > 957-9); and he -was probably still there when John Thierry 
delivered an oration in his honour, 16 Jan. 1520 (van Iseghem, No. 165;. On 
Charles return from Spain he joined him at Brussels, 27 June 1520 (Brewer iii. 
883), and thereafter was with him, at Calais in July /Brown iii. 106), Cologne 
in Nov. ..Brewer iii. 1044 , and Worms, where he died from a fall from his 
horse whilst hunting (see Ciaconius iii. 346). 

Cornelius Grapheus poem on St. William of Aquitaine, Paris, J. Badius, 
Easter 1518 (see Renouard, Badius, ii. 476 , and Latomus dialogue De Mum 
tntm et stuclii tlieohgici ratione, Antwerp, M. Hillen, (c. March) 1519, are 
addressed to him.] 

QVOD sic me indoctissimum amas, Erasme praeceptor doctissime, 
ingentes ago g(r)atias. Quantum te redamem, vtinam id ost(end)endi 
nobis daretur occasio ! dabitur autem, si tu voles, vt potes, Barlando 
precipere : qui nullum sit vnquam pro Erasmo laborem grauate 
5 suscepturus. Verum satis prooemii ; veniam ad id quod te volebam. 
Apud reuerendissimum Cardinalem disputatio de Senectute producta 
est mihi vsque ad vltimam eius etatis vituperationem ; quo loco 
047. 5. a 2 : prohgmii a 1 . 7 . etatis a 1 : etatem a 1 . 

C17. 7 vltimam] capp. 19-23. 



647] FROM ADRIAN BARLAND 69 

disserit Cato de animae immortalitate. luuabis hie studia nobilis- 
simi et amplissimae spei iuuenis, me quoque tibi plurimum obligabis, 
ei tu hoc libello, quem tibi a nobis adportat hie discipulus noster, 10 
paucula adnotaueris pertinentia ad enarrandum eum locum qui est 
apud Ciceronem de animae immortalitate. Nam quae Ciceroniani 
interpretes adferunt, mera mihi nugamenta videntur. Scio item 
Lactantium in Institutionibus multa disertissime scripsisse, que 
mihi possunt ad hanc rem esse vsui. Malo tamen ab Erasmo, hoc 15 
est eloquentiae omnisque sapientiae exquisitioris promptuario, accipere 
quibus prosim Reuerendissimo : qui me non odit, Erasmum vero pro 
suo in bonas artes syncero amore ea complectitur beneuolentia vt 
maiore non possit. 

Vale, doctissime Erasme, vnicum seculi nostri decus, et cum 20 
primum eris hodie aut eras aliquid nactus ocii, rogo facias quod 
peto ; erit id mihi gratissirnum, et, quod amplius, iuuabis, vt dixi, 
hoc pacto studia tui quoque amantissimi Cardinalis. Quod rarius 
te inuiso, in causa sunt variae lectionum curae quibus distorqueor. 
Si quando licebit me hiis nugis emoliri, eovum qui tibi sunt charis- 25 
simi, nemini officio cedam. Iterum vale, praeceptor eruditissime. 

Domi nostrae. 

Barlandus, tuae celsitudi(ni) addictissimus cliens. 

648. To THE READER. 

Suetonius ( 1 5 18) f . a 4 v (fi 1 ). < Lou vain. ) 

1517. 

[For convenience I have retained the sigla used in Ep. 586, although there is 
no Basle manuscript. Except for the date the Gouda manuscript 1324 f. 36 v" 
(ft*), appears to be copied from /3 1 . 

No precise date is possible. Egnatius Suetonius was probably brought by 
Hutten with the Caesares Ep. 588. 55-7) ; and Asulanus accompanying letter 
(Ep. 589) had reached Erasmus by 23 Aug. (Ep. 628. 6. ) So that this preface 
may be placed in the autumn of 1517-] 

ERASJIVS ROTERODAMVS CANDIDO LECTORI S. D. 

CVM hanc aeditionem iam adovnassem, conimodum allatus est 
Suetonius, Aldinis typis excusus, sed emeudatus opera Baptistae 
Egnatii, viri cum primis turn integri turn eruditi ; nam vtrunque 
iuxta requirendum arbitror in eo qui veterum lucubrationes emen- 
dandas aut explicandas suscipit. Equidem Aldi mei mortem hoc 5 
fero moderatius, quod in hanc restituendi bonos autores prouinciam 
is successerit qui demortui per se clari gloriam obscuret, si tamen 

647. 8. immortalitatg a. 9. a 2 : umplissime a 1 . n. enarrandum a 2 : 

enardum a 1 . 12. a. 2 : anime a 1 . 16. a 2 . eloquentie a 1 . a 2 . sapientie a 1 . 

25. a 2 : emuliri a 1 . 27. a 2 : nostre a 1 . 28. a 2 : tue a 1 . 648. 5. Equidem 
... 8. vincere am. y. 



647. 14. Lactantium]//^. 7.8,9. 



70 LETTERS OF ERASMUS [1517 

hoc est obscurare, virtute virtutem vincere. Atque vtinara vt 
Suetonium, Aureliuru Victorem et Eutropium dedit, itidem et 

10 Aelium Spartianum caeterosque huic adiunctos nobis dedisset, in 
quibus DOS perniulta restituimus ! Nam omnia qui poteram, nisi 
codicuru antiquorum auxilio adiutus? Tametsi et in Tranquillo 
nonnulla restituimus quae Egnatium licet oculatissimum suffu- 
gerant ; velut in Caesare dictatore cap. 1 7, Eodeni modo Nouium 

15 quaestorem, quod compellari apud se maiorem potestatem passus 
esset, modo expunximus ex fide vetustissimi codicis ; siquidem 
eodem hie aduerbium est, vt subaudias coniecit. 

Sunt hoc genus et alia nonnulla, sed minutiora quam vt operae- 
precium sit sigillatim recensere. Caeterum quod in Othone Egnatius 

20 legendum putat, Tt yap p.e Bel KOI TOIS /xapots avAois avAetj/; ab illo 
dissentio, quod haec fere verba Beroaldus ab erudito quodam ad- 
monitus ex Dione hue transtulerit. Neque variant hie quae viderim 
exemplaria : tantum in nonnullis pro aiiAoIs vitiatum erat doTj Aois. 
Legendum igitur haud dubie, Tt yap p.oi KOI /xaicpois aiAois; id est Quid 

25 mini cum longis tibiis ? Qua de re copiosius nobis dictum est in 
Adagiorum Chiliadibus. 

In Caligula pro nee dicendi finem factum restitueramus ex exemplari 
peruetusto nee licendi finem factum, etiamsi post comperi locum hunc 
a Budaeo nostro correctum in Asse. Hoc admonere visuni est, quo 

30 plus ponderis habeat Budaeana castigatio ; quanquam ea nullius vetusti 
codicis praefetur autoritatem. 
Porro quod in Augusto legitur, 

Aore Kporov KOL irdvTfs i /iis yutera ^apus TL Troietre, 

id est Date plausum et omnes vos cum gaudio quippiam facite, in quo 
35 et Egnatius hallucinatus est, ego, ni fallor, et vnus et primus restitui, 
iil.jue ex qualibuscunque vestigiis antiquissimi codicis. Legendum 
igitur ad hunc rnodum 

Acre porov KCU Travres v/J.tls, siue rjp.lv, /XCTU ^apas KTvmjcrarf 
id est Date plausum et vos omnes, siue omnes nobis, cum gaudio 
40 plaudite : est enim versus trochaicus. In vetusto codice scriptum 

14. 17 correxi : 18 . Nonium ft : correxi. 31. praefatur 7. 38. siue r,^v 
ad. 7. 39. siue omnes nobis add. y. 40. In vetusto ... 42. comoediae add. f. 



19 Othone] Cap. 7. 497 ( 4 g 6 in edit- I5o8) Erasmus is more 

Egnatms] f. * .<= v of the Aldine cautious, ascribing the reference to 

Suetonius, Aug. 1516. . quendam non obscuri nominis inter- 

21. Beroaldus] An error. The re- pretem . 

ference to Dio does not come from 22. Dione] 64 7 i 

Beroaldus, but is found first in some 26. Adagiorum] 407 

anonymous notes added to his in an 27. Caligula] Cap 38 4 

edition of Suetonius, Venice, Ph. Pin- 29. in Asse] Bk i fi,, 

cius, 18 Feb. 1510, f. 281 v. In Adag. 32. Augusto] Cap. 99. 



648] TO THE READEK 71 

videbatur n>7retTe, vt sit trochaicus brachycatalecticus. Certum est 
ease clausulam Graecae comoediae. Praecesserat autem in exemplari 
nostro et alter huic similis trochaicus, aut certe hemistichion, sed 
figuris elementorum adeo deprauatis vt quid scriptum esset non 
quiuerimus coniicere. 

lam quod est in Vespasiano, 



orav 6" aT 
si quid suffragarentur exemplaria, lubens legerim ad hunc modum : 



oral/ 8 aTroOdi^j 1 ; a.\j6i<; Hfrcrr) 

id est, O Laches, Laches, 

At vbi mortuus fueris, rursus eris Cerylus : 

vt w Aa^s Aa^s sit clausula prioris carminis, cui succedit integer 
iambicus trimeter, tametsi hac de re nolim contendere. 55 

Caeterum de nummorum analogia, si quid a Budaeo dissentit 
Egnatius, Portium suum secutus, quod nobis nee ocium suppetebat 
nee ad hunc laborem proprie pertinebat, non fuit studium excutere. 
Addidimus autem indicem, quo potissimum annotauimus si quid 
noue praeterque superiorum autorum consuetudinem, aut si quid 60 
etiam Graecanice dictum est, ne nihil sit lucri quod lectorem ad 
emendum inuitet. Nee hoc tamen soluru accedet, quin et quicquid 
adiecit Egnatius, hie habes, et praeterea nonnulla quae nos soli 
etiam restituimus. 

Bene vale, charissime lector, et hisce nostris laboribus feliciter 65 
fruere. AN. M.D.XVII. 

48. S add. y. 65. charissime ... 66. fruere om. 7. AN. M.D.XVII 



46. Vespasiano] cap. 23. H. Froben, J. Herwagen and Nic. 

47. u Adx^s! Men. JY. (ed. Kock y 921. Episcopius, March 1530. Panzer cites 

48. orav d ~\ Cf. id. 223. 2, where the an edition, Rome, F. M. Calvus, 1524. 
reading is : Budaeus on reading Egnatius note 

fircLv a.TToBdvris, avdcs e apx^ j tati. feared that he might be thought to 

57. Portium] Leonardus de Portis have borrowed from Portius, and urged 

(c. 1464. 15 Sept. 1545), a lawyer Egnatius to get the book printed (BE. 4 

of Vicenza, author of De. sestertio, pecu- 24: 27 Nov. 1518). Erasmus raised the 

nits, ponderibus et mensuris antiquis. In question of plagiarism again in 1527 

his Suetonius, Aug. 1516, f. T , Egna- (Lond. xx. 9, LB. 875;, and moved 

tius states that it had been composed Budaeus to inquire of J. Lascaris, who 

five years before ; but the preface he replied (BE. 3 f. 131 v) that he had 

wrote for an edition, perhaps the first, seen a ms. copy of Portius book in 

of the DC sestertio, s.a. et I, shows that it Leo x s early years at Rome ; cf. also 

waa not printed till some years after BE. 4 163, and Lond. xxiv. 18, LB. 1198. 

the Suetonius. This edition was re- For Portius see A. G. di Santa Maria, 

printed by John Froben, s.a. ; and by Scrittori Vicentini, iii. (1775) pp. 210-28. 



7- LETTERS OF ERASMUS [1517 

649. To (SYLVESTER GIGIJ). 

Deventer IIS. 91, f. 51 v. Louvain. 

LB. App. 177. 7 September 1317. 

[Dr. Reich is clearly right in addressing this letter to GigH ; who had taken 
an active part with Ammonius in procuring the dispensations asked for in 
Epp. 446,7. The year-date can be confirmed by many indications.] 

REVERENDISSIME Pater, S. D. Meniini, memini, semperque rnemi- 
nero singularis istius tuae in nos beneficentiae, etiam si nondum 
gratias nee egi nee retuli. Adeo nos distraxit partim crebra migratio 
ac remigratio, partim . abitus Cancellarii, partim Principis molimina, 
5 partim et morbus, postremo omnia incerta, vt vix ipse mei fuerim 
memor. Sed breui senties animi non ingrati studium. Quid post 
abitum e Britannia meuni nouarit in negocio rneo Andreas nescio. 
Siquid nouatum est ab eo, queso vti perficias. Nouum Testamentum 
rursus est in manibus. Id prirnum nouitate sua quosdam oftenderat, 

o probatum tamen vsque probatissimis. Verum id estate proxima 
prodibit sic a me tractatum vt nemini non sit placiturum, et, vt 
aliquid dicam arrogantius, Leonis gloriam ac Medicium nomen 
aeternae famae consecraturum, si modo detur adhuc vnum annum 
superesse. Cum proxime essem in Britannia, Rex me singulari 

5 studio complexus est, et post hunc reuerendissimus Cardinalis 
Eboracensis ; vterque me non aspernandis conditionibus inuitauit. 
Bene vale, Praesul integeriime, et tuorum clientum infimo fauere 
perge. Louanii pridie Natal, deiparae. An. M.D. 17. 

Erasmus Roterodainus. 

117 650. To AXTOXY CL.VVA. 

Deventer MS. 91, f. 50 v. Louvain. 

LB. App. 175. 7 September (1517). 

[ J 5 r 7i because of the A, .ainst Faber.] 

ERASMVS JtMT. AXTOXIO CLAVAE SVO S. D. 

ACCEPI Budaei litteras tuis inclusas, vtrasque gratissimas. Pudet 
hoc nomine gratias agere, qui tot nominibus debeam. Dici vix 
possit quanta me humanitate theologi prosequuntur, cum primis 
autem M. N. Atensis Cancellarius, Dorpius et Vianensis. Buslidius 

649. g. snascripsi: sui MS. n. tractactum MS. 

U9. 4- abitus Cancellarii] Cf. Ep. vain in 1489, and taught in the College 

du Chateau. In Feb. 1500, being al- 

16 inuitauit] Cf. Ep ^577. rea dy B.C., he was Rector of the 

boO. 4. Cancellarius] See Ep. 643. 8 n. University. In 1505 he was appointed 

Guilielmus loannis Prof, of Theology and therewith pie- 

Lambert! (fao Nov. 1529), of Vianen banus of St. Peter s Church. He was 

slland. He was M.A. at Lou- D.D. 6 Oct. 1506 ; in Feb. 1508 Rector 



6 5 o] TO ANTONY CLAVA 73 

periit pleuretide ; acerbum mini, sed tamen ille pene dignus hoc 5 
nialo, qui suis bonis frui noluerit, ne fratris quidem exemplo deter- 
ritus ab Hispaniis. Batauus qui has perfert, ita de te sentit, ita ex 
te pendet, ita te respicit, vt, si nihil accedat aliud, tibi sit subleuandus, 
vbi res postulabit. Negocium nosti. Saluta Robertmu Cesarem et 
medicum, Claua Clauum. Optimo genero ac dulcissimae filiae omnia 10 
laeta precor, imprimis vxori. Mitto Apologiam qua Fabro respondeo, 
sed coactissiinus. Vxori salutem dicito. 
Louanii pridie Natal. Virginis matris. 

651. To MARCUS LAV HINTS. 

De venter MS. 91, f. 51. Louvain. 

LB. App. 176. 7 September 1517. 

ERASMYS MARCO SVO S. K 

AGEREM tibi gratias, humanissime Marce, pro tarn singular! in me 
hospitalitate, nisi istuc tibi tarn non esset nouum. Optimo fratri 
tuo Mathiae, domino Hydorrhoeo, siue Flandrice mauis Waterulie- 
tensi, meis verbis gratulaberis felicem ex Hispania reditum ; et 
quidem adeo maturum vt reuersus sit nobis antequam illuc abierit. 5 
Crumena paterna plane fatalis est ; nam praeter quinquaginta coro- 
natos e coelo delapsos Brugis, mox Louanium missi sunt centum ex 
aula floreni ac rursum ex Anglia triginta sex philippei. Verum hoc 
habet vitii quod non minus effluit pecunia quam influit. 

Nondum plane consedi Louanii, sed intra quadriduum consedero 10 
sat, vt opinor, commode, idque in Collegio Liliensi apud eruditis- 
simum pariter atque humanissirnum virum M. loannem Neuium 
Hontiscotanum. Fabrum omnium suffragiis vici, verum, ita me 
Deus amet, hanc ipse victoriam odi. Vtinam illi quiduis potius 
venisset in mentem quam vt ad hoc certamen me prouocaret ! Amo 15 
hominem ex animo, sed hie tantum sui dissimilem, et in me vnurn 
in quern minime oportuit. Apologiae libellum tibi dono mitto. Si 
tibi commodum fuerit hue commigrare, senties hunc Erasmum ex 

650. 7. ex te pendet LB, sctie : expendet US. 



again; and later Vice-Chancellor. See Epp. 719, 743. 

Val. Andreas, Fasti Acad. Louan., 1650, Claua Clauum] an allusion to 

pp. 40, 41, 78, 99; and de Jongh, Adag. 104: clauum clauo pellere. 

p. 155. 651. 2. hospitalitate] Cf. p. 3. 

650. 6. fratris] Cf. Ep. 157. sgn. 3. Mathiae] See Ep. 201. an. He 

7. Batauus] Cf. Ep. 665. 3. accompanied Charles to Spain ; cf. 

10. medicum] a Ghent physician Epp. 717, 740, and Gachard ii. 505. 

named Clavus (perhaps, as M. Vanden 4. reditum] Evidently a jest on the 

Berghe suggests, Nagel). Epp. 681, 788 long delay in starting, 

show that Erasmus wished Gille.s to 6. fatalis] Cf. Ep. 80. 79 n. 

consult him ; and he is perhaps the quinquaginta] Cf. Ep. 597. 18. 

Adrian of Epp. 755, 818. See also 7. ex aula] Cf. Ep. 616. i. 



74 LETTEKS OF ERASMUS [1517 

animo tuum. Integerrimum dominum Decanum meis verbis salu- 

20 tato diligenter, item fratrem Petrum et festiuissimos musicos, nee 

non Lodouicum meiini. Theologos experior in me propensissimos, 

presertim Cancellarium Academiae M. N. Atensem, Dorpium et 

Vianensem. lam enim propemodum in suum collegium cooptarunt. 

Bene vale, charissime Marce, amicorum syncerissime et patro- 

25 norum benignissime. Loua. pridiae natal, deiparae An. M.D. 17. 

621 652. To PETER BARBIRIUS. 

Deventer MS. 91, f. 53 v. (Louvain.) 

LB. App. 230. (c. 7 September 1517-) 

[Contemporary with Ep. 651.] 
ERASMVS BARBIRIO SVO S. D. 

MOECENATIS mei tuamque incolumitatem tuis ex litteris non sine 
summa voluptate cognoui. Pecuniam optima fide transmittit Loua- 
nium per Adrianum questorem optimus dominus de la Marce. 
Nicolaus, frater tuus, in hoc negocio plane Barbirium et alterum 

5 te egit. Agunt nescio quid theologi de me in suum gregem coop- 
tando, cum ipse tale nihil ambiam. 

De Fabro dici uon potest quam doleam, quamque hanc necessitatem 
oderim quae me compulit ad respondendum. Malebam ingens 
volumen in Fabri mei laudem scribere quam hanc breuem Apolo- 

10 giam in mei defensionem. Scis me nihil non turn fecisse turn 
passum fuisse, ne cum Dorpio conflictarer ; et tamen multo minus 
id voluissem cum Fabro. Verum vbi legeris omnia, iudicabis rem 
odiosius ab illo fuisse tractatam quam vt mihi integrum fuerit 
reticere. Videbam improbis hoc pacto dari ansam de vtroque nostro 

15 male loquendi ; videbam perire fructum studii nostri tot vigiliis 
expetitum. Et Fabrum sic ex animo diligo vt neminem magis. 
genium meum vbique infestum ! Quis deus hoc illi niisit in 
mentem ? Et tamen sic me tueor vt conuitiis temperem. Neque 
enim contumeliam esse puto, si palam refellens sententiam vitae 

20 labern non aspergam. Libellus ibit ad te cum hisce litteris, si 
dabitur cui committamus perferendum. Eum vbi legeris, scio dolebis 
vtriusque vicem. lam opus erat absolutum antequam tuae mihi 

651. 23. coaptarunt MS. : corr. LB. 652. 5. coaptando MS. : corr. LB. 



651. 19. Decanum] Jo. Bonivicini, ai. Lodouicum] Cf. Ep. 790. 

Dean of St. Donatian s at Bruges 1502- 22. Cancellarium] Briard ; Cf. Ep. 

(1519. Laurinus was his coadjutor for 643. 8 n. 

some time before his death. See GC. v. 652. 3. questorem] of Louvain ; cf. 

258. Ep. 613. 7. 

20. Petrum] Cf. Ep. 201. 2 n. n. conflictarer] in Ep. 337. 



652] TO PETER BAEBIEIUS 75 

litterae redderentur. Quod si maxime redditae fuissent in tempore, 
ad talia crimina non possim esse mutus, etiam si summus ipse 
Jacessat Pontifex. 25 

592 653. To (JOHN FISHER). 

Deventer MS. 91, f. 60. Antwerp. 

LB. App. 178. 8 September 1517. 

[There is no heading to this letter in the manuscript ; but as it answers Ep. 592, 
Leclerc is clearly right in addressing it to Fisher. The purpose of Erasmus vi^it 
to Antwerp was doubtless to see Metsys completed diptych, before its dispatch 
to More (Ep. 654;. It was carried with this bundle of English letters by Peter 
Meghen ; cf. Epp. 667-9.] 

S. P., reuerendissime Pater. Expostulauit acriter mecurn Coletus 
quod Reuclini (librum) misissem ad te, ad se nullum misissem. 
Addidit tamen sibi perlectum priusquam ad te nii(si)sset. Doleo 
rem tarn diu dilatam ; et tamen debes hoc Coleti auiditati condonare, 
que tua est humanitas. Permiseram Moro vt Coleto ostenderet 5 
duntazat, non vt apud ilium relinqueret. Quod operae litteris 
Grecis insumpte non penitet, vehementer, ita [vt] me Deus amet, 
gaudeo. Atque vtinam liceat in caeteris adesse ! Cum Latimero 
litteris egi non semel ; is tandem respondit, sed ita respondet vt 
appareat hominem a suis litteris non proditurum. Mitto tamen i 
secundum Theodori librum nuper a me versum, castigatis etiam 
locis aliquot ex Greco codice. Verti autem satis explanate. Mendis 
pueri scribae non oportebit offendi, si summa lectionis constabit. 

Mitto et Apologiam qua respondi lacobo Fabro. Omnes vno ore 
theologi, omnes etiam Fabristae, mihi decernunt palmam. Verum 15 
ipse odi hanc necessitatem que me traxit in lianc harenam ; odi 
victoriam, quia vici hominem tarn amicum. Vtrunque intelliget 
tua prudentia simul atque libellum perlegeris, et sat scio vtriusque 
vicem dolebit ; etiam si hoc nomine leuior est mea calamitas, quod 
culpa vacet. Vbi dabitur certus aliquis qui perferat, remitte nobis 20 
libellos qui (ad) Reuchlini negocium pertinent, si tamen his iam 
vsus fueris. Quidam e Colonia scripsit ad me causarn illius in 
optimo esse statu, verum arbitror earn causarn nunquam fin(i)endam 
esse. Vtinam tuo fiat bono vt hanc regionem inuisas aliquando ! 
Bene vale, et saltern litteris nos aliquando dignare. 25 

Antwerpie 6 Idus Septembr. An. M.D. 17. 

653. 2. librum coni. LB. 7. vt seposw in fine versus : e fiiie versus praecedeii ts, 

v> videlur, ab amanuensi iteratum. 16. herenam 3JS. 21. ad add. LB in 

fine versus. 



653. i. Coletus] Ep. 593. n. Theodori] Cf. Ep. 771. 

9. non semel] Cf. Epp. 520. i n., 22. Quidam] Caesarius ; Ep. 615. 

13 n., and 540. 8-12. 



76 LETTERS OF ERASMUS [151? 

654. To THOMAS MORE. 

Devent -r Ms. 91, i. 60. Antwerp. 

LB. App. 179. S September (1517). 

[Answering a letter from Calais; and therefore later than Ep. 623.] 
ERASMVS MORO SVO S. D. 

MITTO tabulas, quo tibi vtcunque aclsimus, si qua sors nos ade- 
merit. Dimidium impendit Petrus, dimidium ego ; non quin vterque 
in solidum libenter numeraturus fuerit, sed vt amborum munus 
esset commune. Petrus Aegidius adhuc suo tenetur morbo. Nos 
5 agimus Louanii inter Magistros nostros et valemus more solito. 
Doleo te Caletie alligatum. Si non datur aliud, saltern scribito 
crebrius, vel paucis. Vale. More mortalium omnium mihi charissime. 

Antwerpiae 6 Id. Septembris. 

Sei ua te nobis incolumem. 

655. To JOHN SIXTIN. 

Deventer MS. 91, f. 60. Antwerp. 

LB. App. 180. 8 September 1517. 

ERASMVS SIXTINO SVO S. D. 

REM acerbam ! sed quid attinet queri ? Oro te per nostram 
amicitiam vt Petrus Ammonius contrahat ornnis Andreae ad me 
epistolas et rneas ad ilium, et aut hue mittat aut tibi tradat hue 
mittendas: deinde vt exempla aut littere de dispensatione abo- 

5 leantur, ne aberrent in manus eorum in quorum nolim. Fratrem 
tuum non vidi ; nani aberam Louanii. Petrus Aegidius odiosa 
lentaque valetudine afflictatur. Nobis cum hoc coelo satis conuenit, 
nee deesset fortuna, si me velim principum negociis inuoluere ; sed 
video factiones tales vt tutum non sit aut hanc (sequi) aut illam. 

10 Studia mea persequor. Bene vale, charissime Sixtine, teque nobis 
incolumem serua. Antvverpiae 6. Idus. Sep. Anno M.D. 17. 

656. To PETER VAXXES. 

Deventer MS. 91, f. 60. (Antwerp.) 

LB. App. 228. (c. 8 September 1517.) 

[Contemporary with Epp. 654-5 : which it follows in the manuscript. 

Peter Vannes of Lucca (fa. i May 1563) was a cousin of Andrew Amrnonius. 

654. 8. Septenbris MS. 655. 10. studea MS. 



654. i. tabulas] Cf. Ep. 584. 6n. ; also 5. Fratrem] Albert Sixtin, who is 
Epp. 669, 681, 683-4. mentioned in John s will ; see Knight, 

6. Caletie] Cf. Ep. 623. 20 n. Life o/Colet, p. 221. Erasmus met him 

655. 4. de dispensatione] See Epp. later ; cf. Ep. 668. 7, 8. 

447 introd. and 517 introd. 8. negociis] Cf. Ep. 669. 12 n. 



656] 



TO PETER VANNES 77 



In Aug. 1517 he had been four years in Wolsey s service, as assistant to his 
kinsman (Brewer ii. 3602, 3657). As the result of prompt application he 
succeeded Ammonius as Latin secretary to Wolsey, and later became Latin 
secretary to the King. In 1526 he began to be employed in diplomacy ; and in 
1528-9 accompanied the important mission to Rome about the divorce. H>- 
accumulated abundant preferment, holding simultaneously prebends at Salisbury, 
Hereford, York, Wells, and St. Paul s, a canonry at St. Frideswide s in Oxford, 
the Archdeaconry of Worcester and the Deanery of Salisbury. This last he 
resigned under Edward vi, but it was restored to him by Mary. From 1550 to 
1556 he was ambassador at Venice. Erasmus habitually styles him, like his 
kinsman, Petrus Ammonius or ab Arena (I/md. xxi. 57, LB. 896 . Sf-e DNB.] 

ERASMVS PETRO AMMOXIO SVG S. D. 

AMMONII nostri mortem tarn acerbe fero vt acerbius uon possiru. 
Quid enim bonarum rerum in illo non periit ? Ipsurn ad vitam 
reuocare non possum, at certe niemoriani hominis non sinam inter- 
mori, si quid mea scripta valebunt. Obsecro te vt epistolas omneis 
illius ad me et meas ad ilium contrahas in vnuru fa(s)ciculum, et hue 5 
mitteudas cures per hominem cerium. Item si qua scripta sunt de 
nostro negocio quo(d) ille egit apud Pontificem, vt ea vel aboleantur 
vel hue mittantur. Bene vale, charissime Petre, et Erasmum 
maxime tuum esse ducito. 

657. To HEXRY vnr. 

Deventer MS. 91, f. 62. Antwerp. 

D 1 . p. 191 : D 2 . p. 192: F. p. 162 : HN : Lond. 9 September 1517. 

iii. 32 : LB. 268. 

[This and Ep. 658 were written for a new issue of the translations from 
Plutarch dedicated already to the same persons in 1514 (Epp. 272 and 297). Th<- 
translations had been printed a second time with the first edition of the Insti nii-, 
Principis Christiani, April 1516 (Ep. 393) ; and in revising this again for pre 
sentation to Ferdinand (cf. Ep. 853) Erasmus seems to have thought fit to 
compose new prefaces for the Plutarch, on their third issue (1. 40). The new 
volume, -which appeared in July 1518, also contained a reprint of the Panegyric 
addressed to Philip (Epp. 179,180). For what reason these prefaces were put in 
the Auctarium ^D 1 ), Aug. 1518, rather than with the Plutarch, can only be 
a matter of conjecture. For Erasmus hopes from Henry at this time seo 
Ep. 694. 10 n. The dates are confirmed by the deaths of Ammonius and 
Busleiden.] 

DBS. ERASMVS ROTERODAMVS SERENISS1MO AXGLIAE REGI 
HEXRICO OCTAVO S. D. 

S. P., serenissime Rex. Inter innumeras ingenii tui dotes vere 
regias planeque heroicas, quibus laudatissimum parentem Henricum 
eius nominis septimum non refers modo verum etiam superas, alias 

657. TIT. DBS. . . . s. n. add. D. i. s. p. am. D. serenissime J/S 1 .: 

inclyte H. 



656. 4. si quid] There is a suggestion that in Ep. 186. The correspondence 

of Verg. Aen. g. 446. with Ammonius forms a considerable 

epistolas] Cf. Epp. 655, 774-5, part of E. 

822, 828. The request is similar to 7. negocio] Cf. Ep. 655. 4 n. 



78 LETTERS OF ERASMUS [151? 

fortassis aliud mirabitur ac laudibus vehet. Mihi nihil non suspi- 
5 cienti illud inprimis probatur, quod cum ipse pro rara quadam animi 
perspicacia sapias plurimum, tamen prudentum et eruditorum, ac 
potissimum eorum qui nesciant ad gratiam loqui, familiaribus collo- 
quiis gaudeas, perinde quasi Sophocleum illud alicubi legeris nee 
dubito quin legeris 

10 2o<^>oi Tt pawoi TWV crcxptav crwovcrta, 

id est Reges sapientes redduntur sapientum hominum consuetudine : 
cum primis autem, quod inter tot regni, imo mundi, negocia nullus 
tibi pene dies abeat in quo non aliquam temporis portionem libris 
euoluendis impartias, cumque priscis illis sapientibus colloqui gaudeas 

1 5 qui niinime omnium assententur, atque his praecipue libris vnde 
cordatior, melior regnoque vtilior discedas ; longe dissentiens ab 
istorum opinione qui existimant egregios principes a nulla re magis 
abesse oportere quam a libris studioque philosophiae ; aut si quid 
etiarn attingendum sit librorum, nihil nisi ridiculas et vix mulieribus 

20 dignas fabulas meraque stulticiae ac viciorum irritamenta legi 
oportere : perinde quasi haec duo ex diametro inter se pugnent, 
sapere et principem agere, cum ita inter se cohereant vt, si alterum 
.ilteri adimas, nihil iam relinquas praeter inanem principis titulum ; 
cenotaphiorum instar quae nomina tantum et stemmata foris ostentant, 

25 cum intus vacua sint. Porro, quemadmodum cordatus ac pius prin- 
ceps omnibus sapit, omnibus vigilat. omnibus prospicit in commune, 
vt qui publicum negocium gerat, non suum ; ita par est vt huius 
curas ac sollicitudines pro sua quisque portione virili conetur adiu- 
uare. Et quo latius imperat, hoc magis eget hoc officiorum genere. 

3 Eximia quedam inter mortales res est monarcha ac plane numinis 
instar, sed homo tamen. 

Ego vero, quando solis litterulis meis hoc officii pensum possum 
regibus persoluere, pridem libellum Plutarchi De ratione dinoscendi 
adulatorem ab amico, e Greco Latinum feci, tuaeque maiestati dicaui 

35 per reuerendissimum D. Cardinalem, qui tibi in regni administratione 
id est quod olim Theseus Herculi aut Achates Aeneae. Verum 
quoniam id temporis in medias bellorum procellas publica quedam 
ac fatalis orbis Christian! tempestas subito te abripuit, non satis 
vacabat, opinor, litteris attendere, cum res ferro esset agenda. Nunc 

4 igitur eundem, licet iam orbi publicatum ac tercium typis excusum, 

ii. sapientium JV 15. assentantur H. 16. D : discentiens MS. 

21. D: deametro MS. 25. ac MS. : et D. 27. gerit H. 33. dinoscendi 

D: cognoscendi MS., iitcnon D in marg. 35. reuerendissimum D. MS. : 

tuum E. 36. id est D : id tibi est MS. 

10. 2o0ot] Soph. Fr. la ; cf. Adag. 2497. 



657] TO HENRY VIII 79 

ad tuam celsitudinem mitto, neque id absque foenore ; siquidem 
adiunxi Panegyricum Philippi Castelliae Kegis praeconem, cuius 
memoriam scio tibi sacrosanctam esse, quippe quern olim puer 
iuuenem fratris vice dilexeris, quemque optimus parens tuus non 
titulo tantum in filium adoptarat. 45 

His adieci Principis Institutionem, quam Carolo Begi Catholico 
recens inaugurate principatui nuper obtuli. Non quod is nostris 
monitis magnopere egeret, sed quod, quemadmodum in magnis 
tempestatibus quantumuis periti gubernatores se vel a quouis ad- 
moneri patiuntur, sic Princeps tot regnis destinatus nullius omnino 50 
consilium debeat aspernari quod saedulo proferatur animo, secuturus 
quod omnium factu optimum iudicarit. Quod autem vsquam fretum 
tantos habet motus quantos liabent tumultus amplae ditiones? aut 
quis vnquam tantas in mari tempestates vidit quantas rerum humana- 
rum procellas paucis hisce annis vidimus ? Et adbuc grauiores 55 
imminere videntur, ni res principum sapientia pietateque componan- 
tur. Postremo, quando in consiliariorum ordinem ascitus eram, 
visum est protinus hoc officio meo respondere muneri, et non vna 
aut altera in re consulere, sed consiliorum omnium ceu fontes quos- 
dam ostendere, egregiae quidem indolis sed adhuc puero Principi. 60 

Nam vt tuae maiestati monitis eiusmodi sit opus, tantum abest, vt 
qui attentius tuam imaginem contempletur, absoluti principis simula 
crum ad tui exemplar possit effingere. Misi tamen, quod scirem, 
vt nib.il aliud accederet, duorum tibi charissimorum Regum com- 
memorationem non iniucundam fore. Deinde quod ea praecepta, si 65 
salubria suadent, regibus omnibus commendabuntur, aut regum filiis, 
si senserint tibi, regum qui hodie viuunt omnium coi datissimo, 
incorruptissimo florentissimoque, non displicuisse. Postremo ipse 
ingratitudinis culpam vtcumque effugero, si non desinain tuae 
maiestatis erga nos studium qua possum sedulo testificari. Quid 70 
enim illi non debeo, toties ornatus testimonio vocis tuae ? ad hec, 
cum isthic essem proxime, tarn benignis conditionibus inuitatus, turn 
vitro turn regia prorsus comitate ; quando hoc ipsum magni habeo, 
quod huic homuncioni talis ac tantus Princeps faues, quod agnoscis, 
quod amas. Maiestatem tuam quarn diutissime incolumem ac 75 
florentem tueatur Principum Princeps Opt. Maximus lesus Christus. 

Antwerpie Anno. M.D. 17. postridie Natalis diue virginis. 

Erasmus Roterodamus eidem maiestati tuae addictissimus. 

52. omnium MS. : ex omnibus D. 53. D: timultus MS. 58. D: 

numeri US. ; cf. Ep. 317. a n. 64. clarissimorum D-. 66. D : commeda- 

bunturifS. 68. D : displicuise MS. I>:ipeMS. 70. sedulo add. H. 

TI. illi add. B. 72. isthic D . istec ifS. 73. magni 3fS. : pro magno H. 

75- !> incolumen MS. 78. Erasmus . . . addictissimus om. D. 

46. Institutionem] Cf. Epp. 683. 49, 688. n. 



80 LETTERS OF ERASMUS [1517 

658. To THOMAS WOLSEY. 

Deventer MS. 91, f. 60 \ Antwerp. 

D. p. 189: F. p. 161 : HN: Lond. iii. 31 : LB. 267. 9 September 1517. 

CARDINALI EBORACEXSI. 

S. P., reuerendissime Pater. Non eram nescius quam religiose tua 
celsitudo maximis etiam viris sit adeunda, quamque multis male 
cesserit numina parum rite compellasse. Verum hanc fiduciam mihi 
fecit rara quaedam et inaudita comitas, quam ipse cum alias turn 
5 nuper expertus sum, cum apud Britannos agerem. Eximiae felicitatis 
inuidia comes esse solet. At mira morum tuorum facilitas omnibus 
exposita obuiaque sic prorsus inuidiam omnem excludit, vt homines 
non minus ament naturae tuae bonitatem quam fortunae magnitu- 
dineru suspiciunt. Verum ne seriis negociis occupatissimum nugis 

10 etiam meis diutius occupem, mitto regiae maiestati libellum vtcunque 
adornatum, ea ferme complectentem que ad rectam principatus ad- 
ministrationein faciunt. Philippum Castilliae Regem, sub cuius 
nomine boni principis simulacrum effinxi, serenissimus Rex Henricus, 
eius nomenclaturae octauus, puer iuuenem fratris vice dilexit: cuius 

15 mortem etiam suis ad me literis olirn deplorauit non minus amanter 
quam eleganter. Cum Carolo nostro praeter affinitatis copulam tam 
arctis foederibus, tam propinqua necessitudine animorumque fraterno 
consensu coniunctus est vt coniunctior esse non possit. Porro, tua 
reuerendissima D. regie maiestati regnum multo omnium florentissi- 

20 mum longe felicissime administranti hoc ipsum est quod olim 
Herculi Theseus, quod Achates Aeneae fuisse legitur ; vt non inepte 
tria maxima simul et clarissima inter se nomina liber vnus corn- 
plexus videatur. At volumen quod olim Regi dicaueram tuisque 
manibus obtuleram, nondum opinor per bellorum tumultus licuit 

- 5 euoluere. Sed iam dudum parta tranquillitate intelligo ilium ad 
literas olim puero non infeliciter gustatas redisse, ac subinde cum 
libris colloqui nou quibuslibet, sed iis potissimum qui pietatem, 
qui regiam sapientiam doceant. Nam hoc magis sitit virtutem, 
quo magis possidet. Proinde vetus munusculum renouare visum 

30 est, eo quod dicatum non videretur quod nondum esset cognitum. 
Adest et tuus libellus tam exiguus quam ipse magnus es. 

TIT. CABDINALI EBOKACEHSi add. sec. man., -ct ridetur, Erasmi : DES. ERASJIVS 

E01ERODAMVS KEVERZSIiISSIMO DOMINO D.TH03IAE CARDINALI EBORACEKSI Z. I. 3. P. 

reuerendissime MS. : Amplissime H. tuaH: tu MS. 4. cum MS. : turn D. 

10. diutius add. H. 12. Philippics.: corr. D. Castelliae D. 14. cuius 

mortem . . . 16. eleganter add. D. 19. reuerendissima D. MS. : reuerenda 

sublimitas H. florentissimum J : florulentissimum MS. 22. clarissima 

MS. : carissima H. 25. ilium add. H. 30. eo add. D. 

15. literis] Ep. 206. 



6.58] TO THOMAS WOLSEY 81 

Haud me fugit quam vtrunque munus pusillum sit : quanquam 
tantis heroibus quid alioqui non sit futurum pusillum ? Sed perfricui 
frontem, et humanitatis vestrae quam celsitudinis malui meminisse, 
et visum est vtcunque refricare nostri memoriam, simulque animi 35 
maiora molientis significationem dare, quando interim Nouum Testa- 
men turn sic me to turn habet ac possidet vt aliud non possim. Cui 
quidem open certum est immori, aut ita tractare vt turn mihi turn 
Leoni P. M. nunquam intermoriturum famae decus sit parituruni. 
Non recuso quo minus hoc arroganter dictum videatur, nisi re 40 
praestitero quod polliceor. Huic sane labori haec hyems dicabitur ; 
quam Louanii sum acturus, posteaquam nee Princeps adest nee 
Cancellarius Borgondiae. Interim maiorem in moduni rogo R. D. T., 
primum vt tua celsitudo pergat eo fauore quo coepit, Erasmum 
prosequi ; deinde et hoc qualecunque munusculum sereniasimo Regi 45 
commendare dignetur, aut, si id parum meretur ipsum munus, 
certe hunc animum tradere. 

Rex Catholicus hinc felicissime soluit : vtinam eodem tenore 
cetera illi succedant in Hispaniis ! Apud nos vereor ne magna 
rerum nouitas exoriatur, ni numinis fauor principumque pietas ac 50 
sapientia rebus huinanis prospiciant. Ammonii mortem acerbissime 
fevo. Quot vno in homine dotes periere ! Periit et Hieronymus 
Buslidius, qui prideni apud vos legatione functus est ; et has primi- 
tias Oreo Hispanico dedimus, cui iam nimium saepe litamus. Bene 
valeat R. T. D., cui hunc infimum clientulum diligenter commendo. 55. 

Antwerpiae , ) Id. Septembr. Anno. M.D. 17. 

659. To JAMES FABER. 

Deventer MS. 91, f. 63. Lou vain. 

D. p. 195: F. p. 163: HN: Lond. iii. 33: LB. 271. II September 1517. 

[Accompanying a copy of the Apulugia ; sent by a theologian of the Sorbonne 
cf. Epp. 724. i, 778. 289-90, 796. 22 seq.)] 

KRASMVS FABHO SVO S. JJ. 

Qvi nostrum vtrique bene volunt, optime Faber, vtriusque 
vicem dolent. Tuam cui tarn sinistre nescio quis deus immisit 
in animum vt, cum nihil esset causae, tarn odiosa disputatione me 

658. 32. muuus add. D. 33. quid D: quod MS. 37. no/non IIS. 

38. est add. D. vt . . . 39. Leoni D : et mihi et Leoui MS. 43. R. D. T. 

oin. B. 45. regiD: regis MS. 48. Catholicus Z> : Cathologus MS. 

49. D : vereo MS. 53. pridem MS. : quidem Z> 2 . 54. cui ... litamus 

add. D. 55. R. T. D. 31$. : tua reuerenda sublimitas H. 659. 2. immiserit D. 

658. 43. Cancellarius] Le Sauvage. 54. iam] See App. Crit. By the time 

53. legatione] In 1509 : see Ep. 205 D 1 was printed Erasmus had heard of 
ntrod. Le Sauvage s death. 



iJ-LEN III 



G 



82 LETTEKS OF ERASMUS [1517 

lacesseres; atque ita lacesseres vt mihi non esset integrum obticescere, 
.- nisi simul omnia ilia crimina agnoscerem : sermonem Christo 
Deoque indignissimum, et sermonem seipsum vndique elidentem 
et omni ex parte sese falsum esse declarantem, et sermonem intel- 
ligentiae propheticae aduersantem, et sermonem pro pestiferis 
ludeis facientem vnaque cum illis Christum contumeliis afficien- 

10 tern , et sermonem Anticyris dignum , et sermonem, cui si 
pertinaciter hererem, hereticus essem , aliaque id genus tarn multa. 
Nam vnum aut alterum eiusmodi telum fortasse dissimulassem. 
Meam vero, qui alias occupatissimus et ab hoc scripti genere maxim- 
opere abhorrens, compulsus sum cum homine mihi longe charissimo 

15 decernere. Ex aduerso gaudent qui nobis ac rectioribus studiis male 
volunt. Habent quod vtrique obiiciant, quo vtrique fidem abrogent. 
quo suam inscitiam consolentur. Christum mihi parum propitium 
habeam, nisi non solum hanc necessitatem verum etiam hanc victo- 
riam, quam omnes vno ore mihi tribuunt. odi. 

Quam ob rem, mi Faber, per omnia quae tibi sacra sunt, rogo sit 
hie impii certaminis finis. 

Ha\ii>&pofj.eLV a/j.eivov Jj KttKtos Spa/xeiv. 

Quod si omnino placet cum Erasmo confligere, ab iis verbis tem- 
perato quae dissimulari non possunt. Nimium delectauimus istos 
,; veteris inscitiae mystas. Mitto ad te libellum ; si forte nondum 
vidisti, perlege attentius. Deinde teipsum tibi in consilium aduoca; 
nee aliena instigatio te perpellat eo quo postea poeniteat peruenisse. 
Et tuorum cohibe stilum : ego meos hactenus coercui. Agamus 
pura vereque Christiana synceritate. In me nihil fuci reperies. 
Bene vale. Louanii 3. idus Septemb. M.D.XVII. 

660. To GERARD LISTER. 

Epistolae ad diuersos p. 505. Louvain. 

HN: Lond. xiii. 9: LB. 270. September 1517. 

[The year-date added in H may be accepted in view of the connexion with 
Ep.634.] 

ERASMVS GERARDO LYSTRIO SVO S. D. 

IMO tibi gratiam habeo, qui mihi fraterculi istius colloquium 
adornaris, tantum abest vt fuerit molestus ; nam mihi hominis 

659. i 4; sim D. 19. mihi add. H. 21. D. certamini MS. 22. 5pauV 

Z>: Spov; 24 . D. dissimilar! MS. 30. M.D.XVII add. H. 

660. 2. molestum N. 

659. 5. sermonem] Quotations, more 32 n., 778. 119 seq., 784. 26 seq 
or less exact, from the second edition of 22. naA,^ OA , ( ,>] Cf. Lucian, Asm. 
Faber s Commentaries ; cf. Epp. 597. 18. 586. 



66oj TO GERARD LISTEE 83 

indoles maiorem in modum placuit. Vxorem esse tibi ex animi 
sententia sane gratulor ; faxit Christus vt ista felicitas sit vobis 
perpetua. Quod nobis etiam fauet, non illi sed tibi debeo ; amat -i 
enim nos, sed tuo animo. Movia sic Gallice versa est vt alia dixerit 
interpres, non solum aliter ; et pleraque reliquit quae non intellexit, 
quaedam assequi non potuit. His nundinis exibit nouum voluruen 
Epistolarum satis magnum : proximis recognoscemus excusas, et 
additis aliis in iustum volumen redigemus. Scribam Tilmanno vt 10 
iubes, cum dabitur per quern id faciam ; et dabitur propediem. 
De Enchiridio non satis intelligo quid velis ; si tu explicabis, mihi 
pergratum fuerit. Si a me vis explicari, notes oportet quae videntur 
obscuriora. Siquid isthic tribuitur Erasmo, tuo candori potissimum 
debeo. i .- 

Hie serio agunt de sarcienda concordia, postea quam effuderunt 
omne virus suum ; sed tamen certum est animum Christianum 
vbique praestare. Demiror istos euangelicam puritatem profitentes 
tam non euangelice debacchari in famam hominis, de his rebus 
blaterantes quas non intelligunt, et apud eos qui non intelligunt : 20 
quos oportebat non solum esse ludibrio pueris verumetiam foras 
lapidari publicitus. Vincet tamen veritas, ne dubita. 

Resaluta D. Simonem et Priorem Montanum, sed in primis 
suauissimam lustinulam tuam, cui omnia laeta feliciaque precor. 
Priorem S. Agnetis nondum vidi ; nee enim licuit, tot tricis in- ^ 
uoluor. Bene vale, Lystri doctissime. 

Louanii. in. Idus Septembr. Anno M.D.XVII. 

9. proximis in rersum superiorem post nundinis transfer! H. 21. F Corrirj. : 

foris F : foria H. 23. D. om. H. 27. Anno M.D.xvn add. H. 



3. Vxorem] The Justinula of 1. 24 ; the printer. For five volumes printed 

cf. BRE. 193. by him in 1519-20 see 1. 12 n. and Ep. 

6. Moria] See p. 63. 495 introd. In the Bibliotheca Lin- 

8. nouum volumen] C 1 ; cf. Ep. 634. desiana are three works of Luther, 

2, note 2. which Corver printed in 1520-1 ; per- 

10. additis aliis] Cf. Ep. 634. 3 n. haps as a result of Lister s connexion 

Tilmanno] Perhaps Gravius (cf. with Luther in 1520 i NAKG. vii, 

Ep. 610. 47 n.) ; or the son of Peter 1898, pp. 204-5;. In 1520 he printed 

van Oe, the printer. Erasmus De Copia (BEr. 1 ). 

12. Enchiridio] Lister edited the Montanum] Gerard of Kloster ; 

Enchiridion, Zwolle, S. Corver, 7 Oct. see Ep. 504. 2 n. The title here used is 

I 5 1 9 (Panzer) ; cf. his letter to Goswin given to him in Lister s preface to the 

of Halen, 13 Feb. 1520, affixed to the I)e figuris et tropis. In view of Horawitz 

Commentation (Ep. 495 introd.). v. 13 it seems that he is also the Prior 

16. concordia] Cf. Epp. 640-1, 643, of 1. 25 (cf. Ep. 504. 25,6) ; but it is 

650-1. not easy to account satisfactorily for 

23. D. Simonem] Probably Corver, the double mention here. 



G 2 



84 LETTERS OF ERASMUS [1517 

661 743 FROM ALBERT OF BRAXDEXBURG. 

Deveuter M.S. 91, f. 223. Steinheim. 

LB. 334. 13 September 1517. 

[The earliest source is the Deventer manuscript, where the copyist is Hand B 
i a 1 , corrected by another contemporary hand (a- ;. It was subsequently printed 
in the separate editions of the Ratio Verae Theologiae ; see Ep. 745, where the sigla 
are ttiven. The two l.-tt.-r, an- copied also (&* in Martin Lypsius volume at 
Brussels MS. 4850-7 ; cf. Epp. 296 and 304 ; but an examination of the variants 
^liows that, apart from sporadic errors, Lypsius had ft 1 as his original. 

In the printed edition^ the date is given as 1518 ; being made to conform with 
the new date assigned there to Ep. 745 also. In support of the manuscript date 
there are many considerations : the absence of any mention in the MS. of 
Alberts cardinalate (cf. Ep. 745. 22 n. and 39 n. y ; the limits of Hand B, 
22 April 7 Oct. 1517 (see App. 8 ; the eonnexin of Ej>. 662 with Epp. 614 and 
631 ; and the references to this letter in Epp. 662, 695, 732. 756. 759, 761. 763, 783, 
794, 809, where the stress laid on its being written by Albert himself removes 
any doubt as to identification ; and finally the mention in HE. 75 24, where it 
must be the letter intended, although it does not contain all the sentiments 
numerated. It is noticeable that in Epp. 695 and 756 the mention of this letter 
is omitted in printing ; but in view of the publication of Epp. 759, 761, 794, 809 
in the same volume, th<- fact appears to have no significance. 

Albert V 28 June 1490 24 Sept. 1545,, Margrave of Brandenburg, was at this 
time a patron of art and letters from whom much was expected (cf. HE. 75 
24-6 . After education at the university of Frankfort-on-the-Oder, which he 
and his brother had founded in 1506, he entered the Church, and quickly became 
canon of Mainz arid of Treves. In Aus. and Sept. 1513 he received the sees of 
Magdeburg and Halberstadt, and on 9 March 1514 was elected Abp. of Mainz ; 
where he attracted to his court men like Stromer, Hutten, and Capito. But his 
position as Elector drew him into politics ; and, his connexion with Tetzel 
.ittracting the hostility of the Reformers, he gradually became one of the 
staunchest bulwarks of Catholicism. See ADB. i. 208-70.] 

ALBERTVS, ARCHIEPISCOPVS MAGVNTIXKNSIS ET MAGDEBVRG., 

PRIM AS (iERMANIE, PRINCEPS ELECTOR AC MARCHIO 

HKANOKXBVRGEXSIS ETC., NOBIS DILECTO 

DKSYDERIO ERASMO ROTERODAMO 

SALVTEM IN CHRISTO. 

NVPER ill voluminum abs te editorum lectionem incidentes, Erasme 
doctissime, cum diuinum hoc tuum ingenium, omnigenam erudi- 
tionera et supra captum pene huius seculi ac patriae eloquentiam 
admirati essemus, cepit nos ingens quoddam te videndi desyderium : 
.= quippe nihil magis ex dignitate nostra arbitrati sumus quam, cum 
nos Dei Optimi Maximi benignitate in principem episcoporum locum 
euecti sumus, eum virum qui non per Germaniam modo sed vniuer- 
sam prope Europam in litteris principatum obtineat, complecti ac 
fouere. Proinde tantum defuisse fortunae nostrae, si te non viso 
10 ab hac vita migrare contingeret, arbitraremur, quantum nobis 
foelicitatis adscribimus, quod eo tempore nati sumus quo tu tantus 
vir his litteris, hac industria, commuuem Germaniam a foeda 

TIT. MAOVKTISESSIS 05 : MOGv.vri.xE.N,is 76 : f,m. a 1 : MOS. a j . MAGDEBVBG. 5: 
MAGVD. a : MAIGD. 0. 3. a 2 : patrie a 1 . 7. sumus a 2 : simus^v. virum 

a j : restrain a 1 . n. a 2 : foelicitatem a 1 . 



66 1 ] FROM ALBERT OF BRANDENBURG 85 

barbariei appellations vindicas ; imo quo tu diuinam theologiam, 
ab ilia antiqua ac germana in nouam quandam et impuram aliquot 
iam seculis deformatam, suo splendori reddis ac priscum in nitorem i ; 
restituis. Quid enim desyderari magis etate nostra potuit quam vt 
emendatiora essent Veteris Instrument! exemplaria ? At te inter- 
prete omnes abstersae maculae, oninis additus nitor. Quid dolendum 
magis fuit quam ilium sic ab se immutatum, sic mutilum ac con- 
scissum Hieronymum in manibus haberi ? At per te in lucem 20 
est reductus et quasi a morte in vitam reuocatus. Macte virtute. 
decus Germaniae, amabilissime Erasme ; sic itur ad astra. 

Sed tu ne desine sic de te sentientem, sic erga te affectum, si 
quando hac iter facies, inuisere. Et o foelicern ilium (si quis nobis 
illucescet) diem, quo in tuam faciem hos oculos defigemus. quo ad i; 
suauissimum tuum eloquium has aures arrigemus, quo abs tuo penitus 
ore pendebimus ! Nihil enim inter nos et illos Titi Liuii admiratores 
interesse censebimus. Quod faxit Christus Seruator vt quem absentes 
ex libris admiramur, eius coram alloquio frui liceat. Sic enim 
futurum speramus vt, quod diu iam quaerimus, aliquot diuorum 30 
vitae elegantiori et quali tu polles stilo illustrentur. Vale, doctis- 
sime Erasme, ac te nobis serua et ostende. 

Iterum vale ex oppido nostro Steynheym. Idibus septembris 
manu nostra propria. Anno post natalem Christi. 1.517. 

C31 662. FROM HENRY STROMER. 

Deventer MS. 91, f. 212. Steinheim. 

LB. App. 181. 13 September 1517. 

[As elsewhere, Hand B (a 1 ) has been corrected by a contemporary hand a- . 

S. P. D. 

LITTEEAS tuas, eloquentissime sapientissimeque D. Erasme, ac- 
cepi et lectitaui ; quae mlhi auro gemmisque preciosissimis fuere 
gratiores. Quibus iterum atque iterum tua ingens humanitas ab- 
solutissime eruditioni coniuncta mihi innotescebat ; siquidem quo 
es doctior eloquentiorque, eo submissius te erga me barbarum geris. 5 

661. 13. /3: barbarie a. quo : quomodo a. 17. veteris a : lacunam 

lutbeliP: noui 7. 19. ab : abs a. : mutulum a. 23. desine a : 

granare 0. de te ay : de 2 . 25. : defigamus a. 26. /3 : arrigamus a. 

abs/J: aba. 28. absentem #. 30. diu om. 0. 34. 15170: M.D.XVIII 0. 



661. 17. Veteris] The occurrence of In y it is corrected in accordance with 

this in the earliest printed edition (0 1 ) facts. 

as well as in the MS. implies certainly 27. Liuii] Cf. Ep. 401. 22. 

that it was so written by Albert; who, in 30. diuorum vitae] Cf. Ep. 614. 21. 

spite of Hutten (HE. 75 24), must have 33. Steynheym] On the Main, above 

been misinformed as to Erasmus work. Offenbach ; about 30 ms. from Mainz. 



86 LETTERS OF ERASMUS Os 7 

Verum vt et meam erga te obseruantiam agnoscas, effeci vt illu- 

strissimus Princeps meus, Archiepiscopus verius tuus, tibi propria 

manu scriberet. Ille, quo ego pluribus negotiis obrutus breuioribus 

tecum ago, tanto ipse longioribus te conueniet. Velim credas suis 

, scriptis; sua siquidem amplitude non facit dissidium oris et cordis. 

Concordant in eo labia cum mente. Vale, decus ovbis omniumque 

doctorum, et me tuum vocalissimum preconem commendatum habe. 

Datum celerrime Steynhem Idibus septernbris Anno post natalem 

Christi 1517. 

Totus tuus Henricus Stromer Aurbachius. 

607,642,643663 675 FROM CUTHBERT TUNSTALL. 

Deventer MS. 91, f. 208. Bruges. 

D 1 . p. 129: D 2 . p. 128: F. p. 138: HN: Lond. 14 September (1517). 
iii. 2 : LB. 272. 

[As in Ep. 611, a denotes the Deventer manuscript, and is divided to 
distinguish the first hand (Hand B) and the corrector.] 

CVTHBERTVS TVNKTAL ERASMO S. P. D. 

Vix tandem Hispaniarurn Rex in regnum nauigauit, et ego ex 
Selandia cum meis vix saluus redeo, vsque adeo tetro et plane pestilenti 
coeli illius infestatus odore, vt multorum dierum inedia nondum 
febrem accedentem omnino depulerim. Tres ex ministris, atque 

5 his quidem commodioribus, ex febre prius decubuerant quam illinc 
discessi : quos nisi consulente medico coeli mutandi gratia statim 
amandassem, omnes ante hunc extulissem dieni. Magno deciderem 
vel nunc futures saluos. Neque hec mea sors solius. Magna pars 
aulicorum aegrotabat : habenda est Deo gratia, quod Rex euaserit. 

10 Ex purpuratis amicti certe aliquot ; ita neminem non vexatum dimisit 
ilia insula. Stygeni arbitror non longe illinc abesse, ea est aquarum 
nigritude atque amarulentia. Si domi te in oppido contines. vndique 
ex vicinia glebularum fumus (his nanque vice lignorum vtuntur) 
nares opplet. Hae ex vliginoso et salso effossae solo, quantumuis 

15 arefactae sole, dum ardent, fumuni reddunt in ipsa penetrantem 
praecordia, pectus, nares, caput, omnia tentantem. Audiui ab in- 
digenis vestrates Hollandicas ex mitiore erutas solo thus olere prae 
illis. Quod si fastidium oppidi leuare obambulatione velis (id quod 
interim factitare consueui), via ipsa, imbre conspersa vel leui, tenacius 

662. 9. ago a 2 : ego a 1 . 13. Datum a 2 : Datis a 1 . 663. 3. multorum a 2 : 

multarum a 1 . 7. deciderim N. 8. solius D : sola a. 9. gatia 

a. 10, dimisit a 2 : emisit a 1 . 12. contineas D. 17. Hollandicas 
a 2 : Hollidicas a 1 . 



663. i. Vix tandem] on 7 Sept. n. insula] Walcheren. 



663] FEOM CUTHBEET TUNSTALL 87 

omni visco pedem moratur (nam ne in cuiusquam fuudum aut pratum 20 
diuertas fossarum altitude vetat) ; et vt ad aggeres in littore extructos 
arcendo mari tandem peruenias (que vna iucunda est ambulatio), 
priusquam illo peruenias, preter sexcentas fossas tibi transeundum 
erit, quibus linum macerant, quae foedo odore longe sxiperant omnem 
sentinam. Quantulum cloacae putent prae illis! Ad hec praeter 25 
eiusmodi fossas itidem in vrbem reditus recreationem, si quam 
habuisti, tollit, et tristem denuo domum remittit. Tota plane regio 
duobus passibus est mari humilior in summo aestu ; et nisi aggeres 
arcerent, marinae beluae in comessantes atque inuicem propinantes 
incolas irrumperent. Ad haec incommoda vitanda praesidium vnicum 30 
ease aiunt totos haurire congios ; remedium certe mihi grauius omni 
rnorbo. Nosti enim quam facile in eo genere certaminis herbam 
porrigo. 

Sed quid facio, qui tarn frugiferam insulam tanque portuosam 
infamo, tacitis quae in laudationem eius dici possent ? Vis scire ? .15 
luuat aliqua via me de ilia vindicare atque omnem ex eius tedio con- 
ceptam bilem in illam ipsam effundere. Itaque nunc eius tyKwfj.iov 
reticebo in vindictam. Sed. vt serio tecum agam, gaudeo me tandem 
continenti redditum, vbi coelum salubrius. Et vt patietur concussa 
valetudo, paulatim adrepam in patriam : meos hie relinquam grauius 40 
adhuc afflictos quam vt sequi possent. Deurn Optimum Maximum 
praecor, aliquando conualescant. 

Apologiam abs te missam, qua Fabro respondes, vna cum tuis 
litteris accepi ; atque aliquot ante diebus alteras acceperam, quibus 
te illi responsurum significasti, sed citra stomachum. Quod certe te 45 
praestitisse gaudeo ; decreueram enim te hortari vt theologum, hoe 
est mitem, ageres in respondendo : quod ille in sua causa pronuncians 
atque arrogantius opinionem ingerens suam niinime praestitit, quasi 
non sit futurum aliorum potius et posteritatis de ea re iudicium. 
Quanquam de veritate neque illi neque cuiquam mortalium cedendum 50 
tibi vnquam putaui. Quod vero a cornicula tuas pennas in exordio 
Apologiae repetis tarn modeste, recte facis. Expecto quern colorem 
dicet, sed perfricabit frontem puto. Hominem mihi videre contigit 
in Italia, modestum sane, vt turn videbatur, et cyclopediam illam, 
quam adeptos magisterii nomine Parrisii honorant, penitus callere 55 

zg. D: comessantes a. 36. Pro via a 1 in illam, scilicet ex rersu seqiu-nti, scripsit 
etmoxdeleu.it. 38. reticebo D : recitabo a. 41. adhuc om. D. possint 

H. 43. D: abst te a. 49. D: indicium a. 51. a 2 : connicula a 1 . 

52. D : modesty a. 54. modestum a 1 : modeste a 1 . 



44. litteris"] Ep. 643. 54. in Italia] Probably in 1500 ; cf. 

alteras] Ep. 607. Epp. 207. 22 n. and 315 introd. 

51. cornicula] Cf. Hor.Ip. 1.3. 18-20. 55. Parrisii] Cf. Ep. 413. n n. 



88 LETTERS OF ERASMUS [1517 

dicebatur. Nam quod Grecas litteras attigerat, editis ab eo com 
mentariis in Paulinas Epistolas primuin intellexi. Fortasse cum 
aliquot errata TWV vfmTfpiKwv in sacris litteris deprehendisset ex Grecis 
fontibus, operepraecium putauit ad famam parandam quod luscus 

60 inter caecos paulo clarius cerneret, editis commentariis admonere 
posteritatem. Qua in re probo hominis institutuni, si id praestare 
potuit ; premium enim eius rei velut in sacris certaminibus victori 
fiiilibet est propositum. Sed quod in eodem stadio currentem, qui- 
que longe relicturus eum videretur. maligne supplantare voluerit, 

6; minime mini videtur factum probe, nedum theologice. Hie fortasse 
ex suist PaiTisiis orbem terrarum metitur, vbi quanquam aliquot in 
lingua Graeca doctissimos et seculum ornantes nostrum videt, non 
earn vel copiam Grecis litteris operam dantium, vel eum honorem 
his habitum, vt speret aliquando redituram priscam eruditionem. 

70 Atque ideo fieri potest vt ad editionem fuerit paratior. quod deplorate 
posteritatis censuram non est veritus. At si scisset quaru iiunc in 
Italia, Germania, Hispania florent ea studia. ex Horatii puto consilio 
librum nonum pressisset in annum ; nisi forte illam vtriusque linguae 
peritiam est adeptus, vt prouocare magis quam timere cuiusquam 

75 censuram debuerit. Quam an sit consequutus, aliorum sit indicium ; 
nullum enim eruditionis eius in eo genere specimen preter Paulinas 
Epistolas mihi videre contigit. 

Verum enimuero quis non videt vnde haec est orta malignitas ? Tu 
nuper editis in Nouum Testarnentum annotationibus Graecos non 

So modo aperuisti fontes huic nostro seculo, verum tarn alte cuncta es 
rimatus vt nihil a quouis annotatum. quod operepraecium fuit legere. 
non tarn exacte excusseris vt nihil cuiquam feceris reliquum. Quo 
tu lucubrationum tuarum splendore. velut sol oriens stellas condit, 
caeteria ex ea re famam ante tuam editionem captantibus aeternas 

8 5 offudisti tenebras. Ita gloriolam quam editione sua aucupabatur. 
sibi vel ereptam vel imminutam dolet. Sed gratulari magis suo 
saeculo debuit, quo prisca repullulant studia, quam eoruni imitari 
morem qui peruicacia quadam nolunt cedere, cum contendere per 
imbecillitatem non possunt. Sed quid non facit ambitio ? hie hurna- 
9 o num impegit in vicium. Tuum esse arbitror rw yv/jo-tW Oeo\6ymr 
more ignoscere. Illud egre fero, quod dum huic Apologiam paras, 
iacturam feceris temporis quo magis posteris profutura scripsisaes. 

58. H ; vtoTHjTiKuiv a : vtortpixuv D. 60. cgcos a 2 : cecos a 1 . 63 stadi 

aF Corrig. : studio D. 64. eum om. D. 65. a 2 : fortassis a . 67 lingua 

a" : hgno a\ a? -. greca a*. 73. a : lingue a*. 75 . consequutua o= 

ituras a 1 . 76. D : specimen* a. 87. D : repululant a. 88. peruicacia 
a: pertmacia D. 89. possint F. 90. fi^aluv add. a 2 , in spatio 

vacuo relicto. 



56. commentariis] See Ep. 304. 89 n. 72. Horatii] A. P. 388. 



663J FROM CUTHBERT TUNSTALL 89 

Illam itaque annotationum tuarum in Nouum Testamentum retracta- 
tionem et limam, quam te pollicente auide expectant omnes, fac in 
primis cures. Et qui de prophanis litteris bene meritus inimortalem v? 
tibi famam parasti, dum illas ornas, quod superest aetatis in illu- 
strandas sacras impende. Ita namque sciet posteritas chariora tibi 
fuisse ea studia quae animae salutem, quam quae oblectamentum 
praestant, nempe cum ilia iuuenis magis attigeris, haec matura iam 
amplexatus aetate digna iudicaueris in quibus consenescas. 100 

Theologis Louaniensibus tam esse te charum gaudeo magnopere ; 
qui si te (vt scribis facturos) in suum asciscent ordinem, suadeo n<- 
recuses. Delatus tibi ab his hie honor atque abs te acceptus, per- 
petuum erit inter vos amiciciae pignus. 

Quod nuncias Strabonem, Pindarum, Pausaniam, vtrumque Testa- 105 
men turn Grecis characteribus proditurum ex Aldi officina. leticia 
quadam incredibili me perfudisti. Prospicio futurum vt in onini 
studiorum genere posteritas cum antiquitate certet : quae si non 
erit ingrata, magnam his habitura est gratiam quorum industria 
renascuntur ea studia. Quo in numero cum tu sis futurus, perge no 
bene mereri de posteris, qui nomen Erasmi perire nunquam sinent. 

Vale Brugis xviii Kal. octobris. 

Prius quam hanc obsignarem epistolam, vnum ex meis arniseram, 
cuius ego salutem omnibus meis fortunis redemissem ; cuius animae 
Deus sit propicius. De reliquis adhuc dubia spes. 115 

664 690 FROM THOMAS LUPSET. 

Deventer MS. 91, f. 222 v. Paris. 

LB. App. 79. 15 September (1517). 

[1517, because of Linacre s Galen.] 
THOMAS LVPSETVS DESY. ERASMO ROTE. S. 1 . 

SCEIBAM paucis, mi praeceptor obsemandissime, vtpote variis 
negotiis impeditus ac, vt apertius loquar, dubius de tuo erga me 
animo. Si exorari possit, orarem, imo vtcumque ardentissime flagito. 
vt omnem iam expuas iram, et quicquid a me peccatum est, id 
puericiae tributum condones, atque tibi ipse persuadeas quod est 5 
verissimum, me in illius libelli proditione a culpa liberandum. 

663. 93. a 3 : testamestum a 1 . 99. a 2 : praestent a 1 . 103. his a 2 : hie a 1 , 

105. Pausaniam add. D. 107. omni D : omnium a. 664. i. obseruantissime MS. 

663. 105. nuncias] Epp. 642. 3-5, 643. in. nomen Erasmi] A reminiscence 

24-6. Erasmus had ordered the books of Ep. 423. 47.8, which Tunstall had 

for himself at once ; see Ep. 629. doubtless read in B. 

Pausaniam] Printed by the Al- 664. 4. peccatum est] Cf. Ep. 431. 6,7. 
dine firm, July 1516. For this editorial 6. libelli] Evidently the Iidins .Re 
insertion cf. Ep. 598 introd. eiwsi/s ; of. Ep. 502. 



90 LETTERS OF ERASMUS [151? 

nerninemque nunc viuere ad tibi gratificanduni magis quam ego 
sum paratum ; denique vt ab animo discutias, tanquam opinionem 
sic falsam vt nihil falsius, suspicionem illam qua dicebas multos 

10 per me alienates a te esse. Testor in hanc partem singulos diuos, 
qui omnes me protinus perdant, si vsquam apud quosquam aliter 
de te vel lacessitus iniuria sim locutus quam deceret gratum disci- 
pulum de praeceptore optime merito. Egi iam pridem cum domino 
Moro, vt ille, quia ipse (vt vere dicam) veritus sum scribere, com- 

i.- mendaticiis litteris nif tibi reconciliaret. Verum cum nihil abs te 
accipio, facile credam aut ab illo causam meam negligi aut te etiam 
iratum. 

Bene vale, mi domine humanissime, et crede mihi, si me ames, 
non amabis, vt scribis, inuitum, sed adolescentem tui fauoris cupien- 

- tissimum et qui ex animo te redamabit, vt facilius obliuiscaris mearum 
nugarum. Iiitelliges nihil tantum doloris mihi afferre, quantum 
commemoratio meorum hactenus moruni. 

Iterum vale raptim Parrhisiis postridie exaltationis S. Crucis, 
e collegio Lumbardorum ; vbi hunc mensem et aliquot dies sequentes 

-5 stabo, post in Angliam reuolaturus. 

Absoluimus his diebus opus Linacri de sanitate tuenda. Iam 
euro vt iterum Mori Vtopia aedatur ; cui, vt spero, ad exitum huius 
mensis ponam finem. Rogo ne graueris mihi epistolio significare 
an redditae tibi sint chartulae illae quas ex tuo mandato apud Morum 

3 reliqui. 

Tuus et seruulus et discipulus Tho. Lupsetus. 

665. To ANTONY CLAVA. 

Deventer MS. 91, f. 93. Louvain. 

LB. App. 182. 1 6 September (1517). 

[The year-date of this group of letters, 665-9, is sufficiently established by the 
allusions to the Apologia against Faber ; see Ep. 597. 32 n.] 

ERASMVS KOTERODAMVS ANTONIO CLAVAE S. D. 

OMNEM mouinius lapidem vt Phrysium hie retineremus. Sed 
fata obstant, petit inferos. Et me aditi Louanii non semel poeni- 

664 12. LB: decoret ATS. 21. , intellices MS. 23. exultationis MS 

corr. LB. 



604. 15. reconciliaret] Of. Ep. 502. the Utopia. A copy reached Erasmus 

9-14- early in 1518 (Ep. 785. 50,1). 

24. Lumbardorum] See Ep. 444. 43 n. 29. chartulae] Cf. Ep. 502. 9-11 nn. 

26. opus Linacri] Cf. Ep. 502. 15 n. 665. i. Phrysium] See Ep. 637. 13 n. 

27. Vtopia] The second edition, 2. inferos] An allusion to Erasmus 
Paris, G. Gourmont, s.a. It con- difficulty about returning from England 
tains a long letter from Budaeus to in 1499 cf. Epp. 108. 104 n., and 190. 
Lupset, 31 July (1517), in praise of 4,5. 



66s] TO ANTONY CLAVA 91 

tuit, Bed pudet inconstantiae. Misi per Batauum Apologiam. Vide 
an hunc possis obtrudere fratribus istis Hieronymi dissimillimis. 
Bene vale, patronorum optime, cum tuis omnibus et Caesarem 5 
saluta meis verbis diligenter. Hec scripsi pene enectus pituita. 
Louanii pridie Lamberti. 

666. To (MARCUS LAURINUS). 

Deventer MS. 91, f. 93. College du Lis, Lou vain. 

LB. App. 185. 16 September (1517). 

[From comparison with Ep. 651, Leclerc is clearly riajit in addressing this 
letter to Laurinus.] 

S. P., amicorum syncerissime. Scvipsi nuper per Batauum. 
Nolim te frui tuo incommodo : alioqui tua consuetude foret mihi 
gratissima. Apologiam ad Fabrum misi per eundem. Si non 
venis, saltern litteris nos interuise. Haec scripsi pene extinctus 
pituita. Louanii ex Liliano gymnasio pridie Lamberti. 5 

Cura vt recte valeas. D. Decano, M. Lodouico, hospiti meo, 
ceterisque sodalibus multam ex me salutem dicito. sterilitatem 
huius regionis ! Phrysius hie tot (artibus) instructus vt Mercurius 
ipse non pluribus, nullam hie fortunam repperit. Proinde extrema 
ancora est Britannia ; quae nisi me subleuasset, adhuc mendicaret 10 
Erasmus. Rursum vale. 

667. To (JOHN FISHER). 

Deventer MS. 91, f. 93 v. Louvain. 

LB. App. 186. 16 September (1517). 

[After Ep. 653 Reich is certainly right in addressing this to Fisher.] 

POST salutem p., reuerende Pater, per Petrum vnoculum misi 
secundum Theodori librum et epistolium. Hie loannes Phrysius 
satis emendate et legibiliter scribit Grece et Latine. Narrabas olim 
de libro quodam excudendo typis. Si hie describat et descriptum 
conferat, tuum exemplar manebit tibi incolume. Fugit hanc steriHs- 5 
simam regionem, quaerit vberiora pascua. Hec scripsi grauiter 
afflictus pituita, non sine febri. Tu cura vt valeas, patronorum 
optime. Louanii pridie Lamberti. 

666. 3. misi bis in SIS. 

665. 3. Batauum] Cf. Ep. 650. 7. 666. 6. Decano] Cf. Ep. 651. 19 n. 

4. fratrihus] The Brethren of the Lodouico] Cf. Ep. 651. 21. 
Common Life ; also known as Hiero- 9. extrema ancora] But cf. Ep. 608. 
nymiani. SeeHerzogviii. 40, i, and, for 17-8. 

their house in Ghent, iii. 486,7. 667. 4. libro] Perhaps the Harmony 

dissimillimis] For this mode of of the Gospels mentioned in Ep. 936. 

comparison cf. Ep. 292. 22-4. 86,7 ; of which Erasmus had heard olim. 

5. Caesarem] Robert de Keysere. describat] Cf. Ep. 766. 41 n. 



92 LETTERS OF ERASMUS [1511 

668. To JOHX SIXTIX. 

Deventer MS. 91, f. 55 v. Louvain. 

LB. Ai.p. 184. 1 6 September (1517). 

ERASMVS SIXTINO SVO S. D. 

MIRA huius regionis sterilitas. loannes Phrysius tot artium 

nullam hie repent fortunam. Ego menses complures vtcunque 

Am in spem melioris furtunae. Nunc ceu sacra iacta ancora in 

Britanniam se confert. Optabam eum hie manere, si fortuna ar- 

5 risisset. Tu, siquid potes, adiuua. De fide tester. Eruditionem 

probo ; pristinam morum insolentiam fortunae iniquitas, vt spero, 

correxit. Scripsi nuper et per Petrum vnoculum. Cum fratre 

confabulatus sum Antuerpiae. Petrus Aegidius male languet : ego 

vsque ad mortem crucior pituita. Bene vale. 

10 Louanii pridie Lamberti. 

669 683 . 688 To THOMAS MORE. 

Deventer MS. 91, f. 93. Louvain. 

LB. App. 183. 16 September (1517). 

MISI me tibi per Petrum coclitem, qui se hac gracia diuertit 
Caletium. Non est quod dones nisi deeern aut duodecim grossos 
pro itineris dispendio : cetera curata sunt a nobis omnia. Vtinam 
fiat tuo commodo vt hue transuoles ! Reuiuisceremus vtrique : 

5 nam ipse dum Petrum Aegidium restituere conor, in sceleratissimam 
incidi pituitam. quae sic me affligit \i pene extinxerit. Atensis 
omnia mea probat citra exceptionem. Dorpius ex animo fauet, 
sed suae gloriae perparcus est, ne dicam famelicus ; quo minus 
potest in amicum transfundere. Mi More, cura vt valeas et nos 

10 valebimus. 

Si veneris Brugas, accerse D. Marcum, decanum Sancti Donatiani 
nostri amantissimum. Commissa sunt mihi quaedam titulo Impera- 
toris de rebus non leuibus. Sed quiduis fecero prius quam huius- 
modi negociis irretiar : et vtinam tu esses expeditus ! Bene vale 

15 etiam atque etiam. Louanii pridie Lamberti. 

669. 9. trasfundere US. 12. amantissim JtfS. : amantissimi LB, praue. 



668. 7- Scripsi] Ep. 655. requested to consult with the head of 
fratre] See Ep. 655. 5 n. the theological faculty at Louvain 

669. i. Misi] Cf. Ep. 654. (Ep. 670) ; unless it were a revival of 

11. Marcum] Laurinus. Cf. Ep. 651. the designs upon the Papacy suggested 
r 9 n - by Leo s illness in the summer of 1516 

12. Commissa sunt] I cannot suggest (Brewer ii. 2241,2308 . Erasmus own 
any question concerning Maximilian relations with Maximilian were of the 
on which Erasmus should have been slightest. 



669] TO THOMAS MORE 93 

Nolim tibi hunc obtrudere : tamen si requiris scvibam, scribit 
et satis emendate et legibiliter, turn Grece turn Latine. Rursum 
vale. 

670. To JOHN BRIARD. 

Deventer MS. 91 , f. 63 v. (Louvain.} 

LB. App. 229. (c. 16 September 1517.) 

[Contemporary with Ep. 669. 

John Briard (f8 Jan. 1520; usually known as Atensis, was born at Beloeil in 
the district of Ath. He was educated at Louvain, where he was a member 
of the Council i Oct. 1492 ; D.D. n Feb. 1500 ; Rector in Aug. 1505 and 1510 ; in 
1506 professor of theology and Canon of St. Peter s church ; and c. 1507 until his 
death Vice-chancellor (cf. Ep. 643. 8 a.) in succession to Adrian of Utrecht. Some 
Qwtestiones QuottiMicae disputed by him at Louvain, 1508-10, were included in 
the second edition of Adrian s Quaestiwies, Lonvaiu, Th. Martens, Aug. 1518. 
Nicholas of Hertogenbosch s edition of Hugo of St. Victor ;p. 34), Dorp s sermon 
on the Assumption, Louvain, Th. Martens, 18 Feb. 1514 (cf. Ep. 304 introd.), 
and Vives Genfthliacon lesu Chriati, i Jan. (1519), are dedicated to him. He was 
a member of the council of Margaret of York, Duchess of Burgundy (t r 5O3), 
who in her later years resided at Mechlin. 

As leader of the theological faculty in the university, though moderate, be was 
necessarily conservative, and was inclined to be afraid of Erasmus advanced 
views. But on the whole their relations were cordial, and even really friendly 
(cf. Ep. 867. 255) ; and Erasmus often appeals to his authority ^cf. Ep. 669. 6, }} 
in later years, as having approved of his edition of the New Testament (Lond. i. 
a, xix. 112, 106,91 ; LB. 587,629,741, 746 : also Apol. qua. respwidet, f . B ; Jortin ii. 
500). The only breach between them was c. Feb. 1519, when Briard in confer 
ring a degree was thought to have referred with censure to Erasmus recently 
published Encomium Matrimonii (Ep. 604. 10 n.). As he hastened to withdraw 
(cf. ApoL adu. Suioris liebacclwiionem, LB. ix. 770 B\ Erasmus contented himself 
with replying publicly in a short and unusually restrained Apologia, dated i March 
1519, and published by Froben in May ; see also p. 480. And there the matter 
ended ; though in 1523 Erasmus still could not speak of it without bitterness 
(i. pp. 22. 30 23. 8 . See BN. and de Jongh pp. 149-51.] 

POST S. P. absolutissimam, M. N. Atensis, est mihi commissum 
negocium veluti nomine Imperatoris, quod is qui mandabat arbitra- 
batur magnopere ad reipublicae salute m et incolumitatem pertiiiere. 
Ipse non recepi nisi perpendendum, vt liberum tamen sit non re- 
spondere. Si quando vacabit horulam perdere, cupiam super hoc 5 
tecum communicate ; nam et hoc vt facerem sum rogatus. Prae- 
scribe tempus quo vacabit, aut hodie aut eras, adero ; nunc enim 
non exeo temere, quod teneat me pituita. Bene vale, praeceptor 
eruditissime. 

Erasmus R. ic 

671. To (WILLIAM BOLLART). 

Deventer MS. 91, f. 63 v. (Louvain.) 

LB. App. 243. (c. 16 September 1517 ?) 

[From comparison with Ep. 761. 40 i, it seems probable that this and 
Ep. 672 are addressed to Bollart. It would appear that on receipt of this letter 



3C9. 16. hunc] Clearly John Phrysius. 



94 LETTERS OF ERASMUS [1517 

the Abbot invited Erasmus to come and see him, but that Erasmus was obliged 
to write i Ep. 672; and decline for the present. I have placed them conjecturally 
with Epp. 665-70 because of Erasmus cold and because they follow Ep. 670 in 
the manuscript ; but they should perhaps be nearer in time to Epp. 720 and 

761.] 

S. P.. reuerendissime Pater. Hodie, cum a prandio per forum 
redirem domum, Paludano indicante cognoui reuerendam paterni- 
tatem tuam praeterire ; verum non cognoui nisi posteaquam ea 
iam praeterisset. Dolui simul et gauisus sum. Doleo quod agnito 
5 non exhibuissem quern debeo honorem; gauisus sum quod intelligerem 
te iam tantuni Ecclesiae primatem adesse, quicum mihi olim et 
domus et Moecenas fuerit communis, quemque ob similium studiorum 
affectum vnice dilexissem. Felicitati tuae gratulor, meam fortunam 
non deploro : quae maior, si voluissem, contingere potuisset ; sed 
10 haec humilis animo meo magis arrisit. Recta ad t aduolassem, 
ni me pituita, studiosorum morbus, domi alligaret. Impera tuo 
Erasmo ; reperies clientem ad quiduis obsequii paratissimum. Bene 
valeat T. R, P., cui me totum trado. 

Erasmus, etc. 



7 2. TO (WILLIAM BOLLART). 

De venter MS. 91, f. 63 v. (Lou vain.) 

LB. App. 244. (c. 16 September 1517 ?) 

S. D. Pituita in^rauescens et vocem prorsus ademit et febriculam 
attraxit. Proinde serius fruemur reuerenda tua paternitate, sed 
suauius ; nunc morbo seruiendum. Boni consulet tua humanitas 
quod et alioqui extorquet necessitas. Bene vale. 
5 Erasmus, etc. 

673. To AXTONY OF LUXEMBURG. 

Deventer M.S. 91, f. 93 v. Lou vain. 

LB. App. 187. 17 September (1517). 

[1517, because of the Apology against Faber. For the general contents cf 
Ep. 739-] 

ERASMVS ROTERODAMVS ANTONIO LVTZENBVRGO SVO S. P. 

AVDIO nonnihil subirasci nobis Abbatem, opinor quod quidam 

illi narrarint in Moria lusum esse nescio quid in monachos. Nee 

tamen credo quod audio : noui prudentiam hominis. Argumentum 

erat ludicrum, non expectabantur seria : et tamen nihil odiose dictum 

5 est in monachos. Hoc opus non offendit Pontificem, qui a capite 

071. 12. qduis Af.S. : quoduis LB. 
073. i. Abbatem] Antony of Bergen; see Ep. 143 introd. 



6;sJ TO ANTONY OF LUXEMBUKG 95 

vsque ad calcem perlegit, et ingenium autoris comprobauit. Prior 
Cartusiensium nondum remisit epistolam Rheuchlinicani. Si fuerit 
obuius, rogo vt admoneas, et hominem meo nomine salutes. Ago 
nunc comediam theologicam, et vtcunque procedit. Certe primi 
omnium fauent, Attensis, Vianensis, et Dorpius. Sed non est animus 10 
diu hac mercede agere fabulas meo sumptu, ne ledant theologi. 
lacobo Fabro, quando me tarn odiose prouocauit, respondi libere, 
sed citra contumeliam : opinor libellum iam istuc allatum. Morus, 
ni fallor, nunc est Galetii, regis sui nomine legatione fungens. 

Hie Theodoricus, theologiae baccalaureus, habet nescio quid negocii 15 
cum Abbate. Doctus est, festiuus et probus. Si quid incident vt 
eius negocium commendare queas, rogo vt tui similis esse velis. 
Salutabis Ghisbertum medicum, aniicum perpetuum, et vxorem, 
licet mihi infensam, sed duntaxat praesenti. Salutabis hurnanissi- 
mum dominum Gerardum et Carolum oeconomum. Ipse cura, 20 
optime Antoni, vt quam optime valeas. Louanii Natali Lamberti. 

674. FROM PASCHASIUS BERSELIL S. 

Deventer MS. 91, f. 221. Liege. 

LB. App. 188. 17 September (1517). 

[1517, because clearly earlier than the other correspondence with Berseliu>. 
Epp. 718, 735, 748, 756: also because copied by Hand B, whose limits are 22 April 
7 Oct. 1517. 

Pasehasius Berselius (fMay fin. 1535), was born at Bierset, 5 miles West 
of Liege. He is said to have made his profession at the Benedictine Abbey of 
St. Laurence, Liege, 3 July 1502 ; but as he is styled iuuenis in 1519 (Ep. 926. 18 . 
the date seems doubtful. For some years he was resident in Liege, and enjoyed 
the confidence of Bp. De la Marck (p. 167) ; but in the autumn of 1518 he visited 
Louvain (Ep. 867. 256 ; cf. a preface dated 1518, Louvain, in Vives Opusculu 
rari a, Louvain, Th. Mai-tens, s.a., i. u 2 v). In March 1519 he was returning 
to Louvain to study Greek (Epp. 926. 928; : cf. a poem by Conrad Goclen, 
Lucubrationum Erasmicarum Elenchus, c. April 1519, added in Martens edition of 
Eobanus Hodoeporicon (p. 405 , f. e 3 v. A year later he was still there, and in 
communication with Erasmus (EE. Z 3), but subsequently they became estranged 
(O. 1 pp. a, 8) ; probably on theological questions, for in 1527 Goclen reported that 

6. calsem calcem US., priore (amen delete. Sic labebatur satpius hie amaiwensis 
(D) ; cf. Epp. 758. 16, 760. 10, 762. 30, 48. 9. cOmediam MS. n. marcede 
MS. 17. LB : negocio MS. 19. insensam IfS. 



6. calcem] The frequency (cf. crit. 13. Morus] Cf. Ep. 623. 20 n. 

n.) with which Hand D (John Smith ; 15. Theodoricus] His business is 

see p. 216) writes s for c throws light more fully developed in Epp. 739, 

on English pronunciation of Latin at 761-2. 

this time. Cf. Ep. 619. loon. ; where 18. Ghisbertum] See Ep. 95. u n. 
Pace s secretary was probably English. 20. Gerardum] Perhaps Gerard of 
For a similar lapse in. the next ceutury Hamericourt (t March 1577) a great- 
see Ep. 283. 149 n. nephew of Antony of Bergen ; who 
Prior] Cf, Ep. 471. 17-22 ; and was a monk at St. Bertin s, then 
perhaps RE. 201. Abbot of Berg St. \Vinoc c. 1535, Ab- 

7. epistolam] Possibly that of Ep. bot of St. Bertin s in succession t" 
471. 20-22 ; or a more recent one, per- an uncle 1544, Bp. of St. Omer 1563. 
haps Ep. 562, sent for Quonus to see. See GC. iii. 474-6, 506, v. 338. 



96 LETTERS OF ERASMUS [151? 

Pascha.sius had taken the place of Egmoud the Carmelite as a detracter of Erasmus 
Basle MS., Goclenii Epist., f. 3 ; cf. Loni xxi. 56, LB. 856). By 1530 he had 
returned to Liege and was desirous of renewing his friendship with Erasmus 
(Basle MS., Goclenii Epist., f. 6) ; and a letter from Martin Lypsius (Basle MS. 
KA. C. IV. 5, vul. i, f. 114 v; cf. Horawitz iii. pp. 6,7^ shows him in the same 
frame of mind in 1531. On the 17 Aug. 1534 lie paid a visit to Budaeus, presumably 
at Paris or Marly : see Delaruelle, BiuU, p. 275. Some writings by him were pre 
served in the Abbey of St. Laurence, but have now disappeared. 

See Dom Berlit-re. Hilangrs d hist>,ire Jxwdictine, i 1897), p. 94 ; and BN. ii. 417.] 

I). ERASMii SYVSJ BERSELIVS S. 

NIMIS impudens fui, scio, nimisque temerarius, Erasme, quando 
superioribus diebus ego misellu-. culex tibi tanto, ne dicam heroi 
sed litterarum deo, scribere sum ausus. Certe non decuit tantillurn 
animal tantillo rostro illi obstrepere qui totus in sanctioribus litteris 
; restaurandis versabatur. nee eius consuetudinem velle consequi, quern 
tot optimi episcopi, tot optimi reges, tot candidissimi litterarum 
professores non probant modo sed colunt, venerantur, adorant. 
Crirnen meum fateor, et culpam ex hoc commeritum me scio, sed 
amori imputes velim, qui me caecus exoculauit aniantem. Putabam 

10 quicquid illo duce peccaretur leuius apud te aestimari ; quae res 
>ane non me fefellit. Nam tu mihi pro poena, id est silentio, quod 
metuebam, praemium, quae tua est humanitas, cumulatius reddidisti. 
Accepi enim, quod nunquam existimaueram futurum. litteras tuas 
illas florentes, plenas amoris et gratiarum, idque 1 8 Calen. Octobres. 

1 5 O diem candido mihi lapillo signandam, diem plusquam foelicem et 
mille antea votis expetitam ! Certe nulla mihi hac in tota vita 
affulsit gratior, nulla iiTadiauit iucundior, nulla dulcior est exorta. 
Haec est vna meorum conscia et testis gaudiorum, quae mihi ex 
tuis scriptis obuenerunt. Ferre me ipse non potui, dum istud 

-o ferrurn tractassem, quod in pagellae capite tarn docta manu de- 
pinxeras. "Vulnerauit cor meum, emolliuit viscera, mentem liquefecit. 
Nunquam sum expertus tarn dulces amoris illecebras. Faxit Deus 
vt talibus saepe perfruar. Epistolam tuam adseruo diligenter ; erit 
mihi pignus quoddam perpetuum amoris erga me tui. 

25 Presul noster ante paucos dies coneessit in Galliam. nee constat 

satis de reditu. Cum primum in vrbem hanc aut in patriam sese 

receperit, praesto erimus operamque dabimus vt quod apud ilium 

per nos fieri iussisti. id neque frigide neque oscitanter prosequamur. 

luuenis hie qui tibi meas reddidit, gratissimus est humanissi- 

4. rostro LB : nostro J/S. 



13. litteras] Perhaps cf. Ep. 718. 7. probably, with John Cellarius (cf. Ep. 

15. lapillo]Cf.Pers.2. i; Mart. 9.53. 5. 877. 5 n.), who before 1519 taught 

25. in Galliam] Doubtless on business Hebrew apud Erasmum Louanii . Or 

connected with his see of Chartres ; cf. possibly Robert Wakefeld(fi537), who, 

Ep. 735. 5 n . after graduating B. A. at Cambridge in 

29. luuenis] Bauch identifies, very 1513-4, went abroad to study ; and in 



674] FROM PASCHASIUS BEESELIUS 97 

misque moribus. Hospitatus est apud nos mensem fere perpetuum, 3 
quo tempore Hebraica mihi rudimenta fideliter tradidit ; num et 
Grecanica quoque ab Aleandro, viro vndecunque doctissimo, paulo 
ante quam hinc in Italiam solueret, acceperam. Vide, mi praeceptor, 
quid moliar. Timeo ne dum duabus sellis sedere laboro, vtraque 
excludar. Non desistam tamen quin in id acrius totos neruos 35 
intendam ; fortasse labor improbus omnia vincet. Commendo tibi 
meum praeceptorem Hebraieum. Is Louanium adit vt te videat : 
commodum ad nos reuertetur, atque vtinam non sine tuis litteris. 
Desyderamus enim adhuc quod et superioribus nostris desyderaui- 
mus, et quod tuis humaniter es pollicitus, omnium scilicet librorum 40 
quos edideris et quos sub incude habes titulos : si ad me venerint, 
nihil mihi feceris gratius. 

Dorpium et Paludanum tuos meis verbis saluta. Arno enim 
vtnunque vebementer, tametsi neuter mihi adhuc ne de facie quidem 
sit notus. Nihil apud Louanios iis heroibus in litteris absolutius. 4; 
Vale, litterarum et litteratorum decus, et Berselium, filiolurn tuum, 
qui in te amando nemini cesserit, si tibi visum fuerit, redama. 

E cellula nostra apud Leodios. sv Calen. Octobris. 

603 675. TO G UTHBERT TUNSTALL. 

Auctarium p. 134. Louvain. 

F. p. 140: HN: Lond. iii. 3: LB. 293. (c. 17 September) 1517. 

[Not long after Ep. 663 ; perhaps sent with Ep. 666.] 

ERASMVS ROTERODAMVS CLARISSIMO VIRO CVTBERTO TVNSTALLO, 

SERENISSIMI ANGLORVM REGIS APVD CATHOLICVM 

REGE3I ORATORI, S. L>. 

PLVRIMVM tibi debet nostra Selandia, quam tua ilia tarn graphica 
vTrorvTTwcrei nobilitasti : sed tamen hoc illi debes, quod te vel semi- 
uiuum remiserit. Famulitium tuum afflictum doleo ; tu vero etiam 
atque etiam cura vt incolumis tuae reddaris Angliae, ne caeteris 
rebus ex animi sententia gestis hoc parum ex sententia cedat quod 5 
omnium maxime referebat. 

Quae scribis de nostra ad Fabrum Apologia, quanquam scio ammo 
abs te scribi amicissimo, mihi tamen bis molesta fuerunt, vel quod 
veterem animi dolorem refricant, vel quod tu hac occasione minus 



1519 was Professor of Hebrew in the ii. 73, and the entry for 16 Apr. 1515 in 

Collegium trilingue at Louvain. See Aleander s Journal, ed. Omont, p. 16. 

DNB. Matt. Adrian (Ep. 686. 5 n.) Aleaiider left for Eome in March 1516. 

can hardly have been iuuenis at this 36. labor] Cf. Verg. G. i. 145,6. 

time. 39. Desyderamus] For this request 

674. 32. Aleandro] For friendly rela- cf. Ep. 492 introd. 

tions between them at Liege cf. Al. E. 46. filiolum]Forthisusecf.Ep. 748.46. 



ALLEN III 



98 LETTERS OF ERASMUS [151? 

10 aliquanto quani vellem videris tribuere Fabro, viro quo vix in ruultis 
milibus reperias vel integriorem vel humaniorem. Hac vna in re 
sui dissimilis fuit, quod amicum immerentem tam atrociter impetiit. 
Quis autem omnibus horis sapuit vnquam ? Atque vtinam mihi 
licuisset aduersario parcere ! Nunc duobus crucior nominibus, et 

15 quod cum tali amico coactus sim manus conserere, et quod intelligam 
quosdam de Fabro minus candide sentire, de quo cupiam omneis 
quam optime sentire. Porro quod nobis tantum tribuis quantum 
domi non conspicio, turn amanter turn tuo more facis, sed non hie 
tantum largus ac munificus. 

Theologos Louanienses candidos et humanos experior, atque in 
his praecipue D. loannem Atensem, huius academiae Cancellarium. 
virum incomparabili doctrina raraque praeditum humanitate. Non 
est hie minus eruditionis theologicae quam Parisiis, sed minus 
sophistic^ s minusqtie supercilii. Bene vale, Louanii An. M.D.XVII. 

676. To ALARD OF AMSTERDAM. 

I i-ticha Catonis f. m v. Louvain. 

(I5I7-) 

The ]in_-t ace to an Epistola . . . Eu.cherii, episcfipi Lugclunfnsis ^449-50), ad Vol. 
n.iruHm dt philosophia Christiana, reeoynita c> schoUis illustrata per Era 

which is printed at the end of Martens edition of Cato, s. a. (cf. Ep. 
298 . This edition f a} may be dated 1517, in view of Martens preface with that 
date affixed ; and also because it clearly is prior to Martens Cato of Nov. 1518 
(0 l j, in which Eucherius is followed by an item new to this collection of Opvscula, 
the Sentfn iat of Xystus, being a reprint of the Latin version edited by Bi-;itu* 
Rhenanus (Basle, Froben, Oct. 1516 from a MS. belonging to the Benedictine 
house of St. Fides at Schlettstadt ,BRE. 61 and 440 . 

Other editions of Oatn which contain Eucherius Epis rfa and this preface are 
Frr.ben s of Oct. 1520 -f , and Badius of 13 Aug. 1527 and Nov. 1533 (represented 
together by ). It appears also in these editions of Eucherius works : Paris, 
Chevallon, 17 Oct. (a. 1528), which follows <; Basle, Cratander, March 1530 (f), 
which is followed by the Froben edition of Aug.-Sept. 1531. This preface is 
also found in a xvi c . MS. (rj) of miscellaneous theology belonging to the Town 
Library of Caen (No. 373, f. 83; ; but from a comparison of its variants it may 
be presumed to have been copied from y or one of its reprints. 

For this group, Epp. 676-9, only a conjectural date is possible, within the limits 
of Erasmus residence at Louvain in 1517. Martens preface to a perhaps like 
Ep. 603 written by Erasmus refers to the death of Jerome Busleiden (cf. Epp. 
658, 686) and the foundation of the Collegium trilingue in much the same terms 
as Epp. 689-90, 707 ; so I have placed these prefaces at about that date.] 

ERASMVS ROTERODAMVS ALARDO A3ISTELREDAMO DOCTISS. 
LIBERALIVM ARTIVM PROFESSOBI S. D. 

LIBELLVS quern misisti, cum suis dotibus vndique mirum in modum 
placuerit, turn hoc placuit impensius, quod olim puero mihi et lecti- 

675. 21. D. MIL H. 

675. 13. omnibus horis] Plin. X.H. 7. Cancellarium] Cf. Ep. 643. 8 n. 

40. 131. 676. i. Libellus] From 11. 20-26 this 

21. Atensem] See p. 93. may be identified \vithEpistolaValcri\Epi- 



676] TO ALAKD OF AMSTERDAM W 

tatum esse et placuisse memini. Si quid nieo suffragio tribuis, niliil 
video profectum a nostrae religionis hominibus, qui eloquentiae quo- 
que gloria floruerint, quod cum huius phrasi sit conferendum. Vt 5 
nusquam non praestat egregium artificem, siue spectes ordinem siue 
transitus subinde nouos, siue non vulgarern ingressum velutique 
limen argumentations ! Nullam suasorii generis parteru non tractat. 
Nusquam desidet in locis communibus. 3Iagis vrget et instat argu- 
mentis, mire pungit epiphoneinatis, delectat iuxta ac mouet sententiis. 10 
Quodque rnagis etiarn mirandum est, sic Isocraticis schematibus 
modulata, structa, picturataque est oratio vt nusquam tamen frigeat 
aut ineptiat ; sic arguta vt interim neruosa ; sic elaborata vt tamen 
dilucida ; sic noua, sed vt toedio careat affectationis ; sic festiua 
vt nihilo secius grauis ac seria ; sic rhetorica vt yvijo-uos tamen 15 
Christiana ; denique sic acris ac vehemens vt sui tamen vbique 
similis, pari intentione ad extremum vsque calcem properans, sani 
videlicet vegetique ingenii argumenturn. Gennadius dum huic stilum 
tribuit scholasticum, ni fallor, plusculum in eo desyderauit arcanarum 
literanim. Caeteruru libelluui hunc a Rodolpho Agricola versurn 20 
non esse vel stilus ipse satis arguit, praesertim cum quaedam sint 
schemata quae ne possint quidem ad Graecam orationem respondere. 
Gennadius indicat esse Eucherii Lugdunensis ecclesiae episcopi : 
moxque huius meminit epistolae quam scripserit ad Valerianum 
propinquum suum de contemptu mundi deque relinquendo studio 25 
prophanae philosophiae. Atque vtinam reliqua huius extarent ! vel 
is liber quo carptim obscura quaeque diuinorum voluminum capitula 
explanauit, vel is quo prolixa Cassiani opuscula contraxit in com 
pendium. 

Sed quid vnius aut alterius libri iacturam deploramus ? Vix a 30 
lachrymis tempero, quoties veterum scriptorum catalogos legens video 
quas opes amiserimus. Auget aegritudinem, quoties subit pro qualibus 
amissis qualia nunc vulgo legamus. Proinde studiurn istud tuum, 
Alarde charissime, non possum non exosculari, quod eruendis in 
lucem veterum monumentis impendis, praesertim si qua sunt ems- 35 
modi vt cum vera pietate veram eruditionem eloquentiamque con- 

7. velutique of : veluti fi 1 ^. 10. pingit 77. n. Isocratis y. 12. tameii 
at] : am. 22. ne a : non e. 30. at : iacturam libri y. 



scopi ad propinquum suum ex Greco in La1i- Greek original at Roermond ; but the 

num sermcmem per magistrum Rudnlphum statement is clearly an error. 

Agricolam traducta, (Deventer), Jac. de 23. Gennadius] Erasmus is here 

Breda, s. a. ; which is, in fact, the Epi- quoting the Catuhrjus illustriutn Tir,., im 

stola. Eucherii, to wliich Erasmus wrote of Gennadius of Marseilles Ji. c. 495 ; 

this preface. In the Vita Agricolae, which he had edited in connexion with 

which is probably by Goswin of Halen Jerome s Catalogue scriptorum ecclesiasti- 

(cf. Ep. 839. ii n.), Agricola is repre- corv.m in the edition of 1516 (vol. i, if. 

sented as saying that lie had found a 119 seq., and vol. ii, f. 160 v 

H 2 



100 LETTERS OF ERASMUS [1517 

iunxferint. Vtinani rem pulcherriniam conanteni magnatum fauor 
adiutet ! tametsi audio venerabileni virum Menardum Mannium 
cognatum tuum, Abbatem Edmondanum, vt in caeteris omnibus, ita 

4 hac quoque in parte priscorum praesulum exempla referre. lam hoc 
tibi peculiariter etiam debet Gallia, quod Hilario, Ausonio Paulino- 
que suis hoc quoque decus possit adiicere : siquidem ipse autor satis 
testatur sibi cum Paulino patriain fuisse communem. Bene vale, ac 
tui similis esse perge. 

4r Louanii. 

677. To THE READER. 

Disticha Catonis f. k-. (Louvain.) 

(I5I7-) 

[In the volume from which Ejr. 676 i~ derived, and found in all the editions 
of Cato enumerated on p. 98 : the preface to Rudolph Agricola s translation of 
Isocratis Paraenesis ad Denvmi iim, <> ,raecis collata per Erasmnm (1517) which 

in Marti/ns volume of Sept. 1514 and Schiirer s of Aug. 1519 cf. Ep. 298 introd.; 
was edited by Dorp (cf. Ep. 304. 156-9, without preface ; having previously been 
printed c. 1480, s. L, and also in Agric. 1 f. I 6 .] 

EBASMVS LECTORI. 

HvN(_ libellum denuo contulimus cum Graecis. Deprehendimus 
vnam abesse sententiam, sed quae nobis esset suspecta tanquam 
notha. Adiecimus tamen. addita nota : ne quis existimaret casu 
omissam, cum in vulgatis exemplaribus habeatur. Rursum alibi 
5 Rodolphus I^V,Y^S legisse vicletur. vbi Graeci codices excusi 
habent. 

678. To THE READKK. 

Distichu Catonis ! (Louvain.) 



[A preface added to the Mnni PuUiani (cf. Ep. 298 introd. in the volume from 
which Ep. 676 is derived. Besides tlu- nditi .n^ of Cato enumerated on p. 98, it 
appears also in one by M. Schurer, Strasburg, Aug. 1519 ;/3 2 /% and in two Frob en 
editions, Basle. June 1526 5, and 1534. which for this preface are identical.] 

ERASMYS ROTERODAMYS LECTORI S. 

IK hos deprauatissime scriptos repperi commentariolos longe pro- 
digiosiores quam in Catonem, qui neque coelum neque ten-am attin- 
gerent, et tamen accuratissime depiotos, ceu rem sacram. saeculum 

076. 37. at: conantemque fn- 43. sibi a : tibi y. 077. i. Hunc a : 

!->equentem . 3. nota ae : notha 7. 

670. 38. Mannium] See Ep. 304. 16111. 4. vulgatis] Isocrates had been 

41. Gallia] These points are ; ,mpli- printed in the Greek at Milan in 1493, 

fied_m Erasmus scholia. and again in vol. iii of the Aldine 

077.3. nota] I cannot detect any s*c- Oralores Graeci, 1513. 

tion so marked in a. alibi] 49 of the ad 



678] TO THE READER 101 

illud infelix ! Sunt plaerique senarii iambici, sed Latinae comoediae 
libertatem non fugientes. Si quod diuersurn genus incident, anno- 5 
tabimus. Caeterum qui scire volet a quam portentosis mendis 
hos Mimos vindicauerimus, is conferat cum iis quos ante nostram 
aeditionem habebant vulgati codices. Vale, lector, et fruere. 

679. To THE READER. 

Disticha Catonis f. i 2 . (Louvain.) 

(I5I7-) 

[ A preface added to Erasmus InstiM.um Christiani Hominis (of. Ep. 298 introd. 
in the volume from which Ep. 676 is derived. The sources are as in Ep. 678.] 

EEASMVs ROTERODAMVS LECTORI s. D. 

FAC meniineris, lector, quae hactenus legisti, ethnicorum esse 
decreta, vt scias cum iudicio esse legenda. Quae nunc leges, ipsius 
Christi et sanctae Ecclesiae sunt oracula, quae tuto sequi possis: 
imo quae sola beatum possint effieere. Proinde sic lege vt reru 
seriam, ac vale. 5 

680. FROM JOHN CAESARIUS. 

Deventer MS. 91, f. 222. Cologne. 

LB. App. 189. 22 September (1517). 

[1517, because of the controversy with Faber.] 
IOANNES CESARIVS ERASMO SVG S. 

VIDI libellum his diebus ad Fabrum Stapulensem apologeticon 
tuo nomine edituni : legi eundem. Incredibile est quam indoleam 
vtriusque vices, non quod nesciam huiusmodi conflictum inter doctis- 
simos viros fuisse semper nee ab eo sanctissimos etiam viros sibi 
temperasse, sed quod pro conditione temporis minime expedire ? 
videtur: quippe vbi iam barbari homines qui vos capitaliter in- 
sectantur, id senserint, doctos, immo tantos, viros inter se digladiari, 
quanti vos estis fania et opinione certissirna, non dubium est quin 
magnaru de se spem concipiant victorie contra vos. Sed fallet baud 
dubie ill os sua quemque opinio, vt vana, ita friuola. Non possum, 10 
mi Erasme, tuum in hac re institutum improbare, sed vt inter 
legendum admiratus vbique sum ingenii tui acumen, ita non satis 
demirari potui quid bonum, immo optimum, ilium virum impulerit 
vt, sibellum erat iHi suscipiendum, id aduersum te primum tentauerit, 
quern sciebat si non superiorem se, parem tamen ; et, vt contra i? 

678. 4. iambici ay : om. B 2 . sed ... 5. fugientes add. S : om. ae. 

679. 2. leges ay: legas &-. 680. 9. LB: concipiunt a. 



079. i. hactenus] In this edition of Cato. 



102 LETTERS OF ERASMUS [1517 

superiorem bellum aggredi temerarium esse, ita contra parem peri- 
culosum. Noui hominis modestiain et candidam in omnes et doctos 
et bonos affectionem, quippe qui eius fuerim aliquot annis discipulus ; 
atque idem, vt sophistas imprimis mordere atque acriter impugnare 

20 consueuerat, ita doctissimum quenque commendare ac laudibus de 
bit is ornare. Itaque esse non potest, quod et tu quoque ita sentis, 
quin a pessimo aliquo daemone instigatus sit : cui vtinam obstitisset. 
et tuani potius erga se beneuolentiam fouere curasset. vt per quam 
eius fama cresceret magis quam decresceret ! 

25 Sed hactenus de hoc satis. Neaetius noster curauit his diebus 
imprimi libellum quendam ex Vrbe allatum, titulo Defensionis 
Reuchlini, in mille et amplius exemplaria : ex his nunc duo ad te 
mittuntur. Praeterea habeo in manibus quandam Dialecticam, quam 
estate superiori passim ex bonis autoribus collegi. Yellem tua re- 

30 cognitione poliri aliquantuui posset. Caeterum si recte vales, id 
quaeso cum primo tabellario mihi rescribito. Vale optime. 
Colonie decimo Calen. Octob. 

681. FROM PETER GILLES. 

Antwerp. 
LB. App. 190. 27 September 1517. 

[This letter pi-<.|,ably came to Leclerc from the Deventer Letter-book, but the 
original has now disappeared. See vol. i, p. 609. The year-date, which is 
perhaps added by Leclerc, is confirmed by the mention of the portraits - cf. 
El - 654.; 

I). ERAS.MO SVC PETRVS AEGIDITS S. 

REDDIDIT mihi C ordat us tuas suauissimas litteras, quae me plurimum 
recrearunt. Quod pannum et lodicem serius accipis, id obstitit quod 

680. 20. a- : quemque a 1 . 23. tuam a 2 : tuum a 1 . 28. LB : quendam a. 

30. a 2 : polliri a 1 . 32. Octob. a 2 : Septemb. a 1 . 

680. 18. discipulus] 0.1496-8; seeEp. of Keuenahr, dated 17 March 1520. 
374 introd. 681. i. Cordatus" Hadrian Cordatus, 

21. tu quoque] Cf. the Apologia ; canon of Middelburg, who was perhai>- 

LB. ix. 18 D and 58 r. resident at LouvaLn. Some verses by 

26. Defensionis] A dialogue, the work him are on the title-page of Adr. 
of Geo.Benignus,Abp. of Nazareth, who Barland s De Hottandiae Principibus, 
had been a member of the commission Antwerp, J. Theobald, July 1519 ; and 
to examine the Augenspitgel. It was in the second edition, Antwerp, M. 
composed in Jan. 1515 RE. 201 , and Hillen, Jan. 1520, Barland and Alard 
had recently been brought from Rome of Amsterdam speak of him with 
in MS. by Martin Groningus (Ep. 615. praibe ff. C 4 , E 2 . In 1527 he wa 
in.), and presented by him at Cologne imprisoned for a time for too free 
to Maximilian, to whom Benignus had speech Basle MS. Goclenii Epist., f. 5 
addressed it ; after which it was v . He appears in 1532 carrying a 
printed at Cologne (RE. 244 in Sept. letter from Louvain to Brussels OE 
1517. See Rocking ii. i, p. 96. and p. 210. He wrote on the antiquities of 
Geiger. Reuchlm, pp. 400-4. Zeeland, and his materials were used 

28. Dialecticam] The first edition by Reygersberch for his own Cnnijcte 

seems to be that of E. Cervicornus, (Ep. 719. i n., f. B;. See BWN. 
Cologne, s. a., with a preface to Herm. litteras] Perhaps c. 16 Sept. 



68 1 J FEOM PETER GILLES 103 

nullus certus interim occurrit nuntius. De adolescentulis beatorum 
parentum meruorem mones. De medico agam quod iubes ; verum 
non conquiescam quin aures eius vellicabo. Tunstallum aegrotasse -. 
vnice doleo : vbi sensero mihi aliquid esse virium, isthuc aduolabo. 
De Clauo non prorsus displicet quod scribis ; verum mine vtcunque 
conualescere incipio. Ago tibi gratias, mi Erasme ; et vtinam referre 
possem quod operam tuam tarn liberalem mihi polliceris ! Vnoculus 
faustis auibus cum picturis nostris Angliam petiit ; si Morus Caletii \^ 
est, iam habet spectacula nostra. Tu cura quam optinie valeas, ny 
Erasme. 

Antuerpia 27. Septernbris, Anno 1517. 

682. To GERARD GELDEXHAUER. 

Deventer MS. 91. f. 59. Louvain. 

LB. App. 191. 5 October (1517). 

[For the date see Epp. 603 introd. and 727. i n.] 
ERASMVS NOVIOMAGO SVO S. I). 

CLARISSIMVUI Principem tarn propenso in nos esse animo maiorem 
in modurn gaudeo ; vel ob id ipsuni quod iuuat redamari ab eo quern 
amo effusissime suspicioque vnice. Sum totus nunc in Nouo Testa- 
mento, quod me propeniodum non solum exo[s]culauit sed exani- 
mauit. Nolim igitur ante menses aliquot accersat dominu.s reueren- 5 
dissimus, donee hoc pensum absoluero. Mitto Pacis Querimoniam in 
membranis deseriptam : nihili munus, si dignitatis estimetur eius cui 
mittitur ; verum et illius humanitas mihi notaest, neque tua defuerit 
commendatio. Bene vale, cluctissime atque idem humanissime Gerarde. 

Raptim Louanii 3 Non. Octohris. 10 

6C 683. FROM THOMAS MORE. 

Deventer MS. 91, f. 206. Calais. 

LB. App. 193. 7 October (1517). 

T. MORVS DESIDERIO ERASMO S. P. D. 

PERTVLIT tandem Petrus codes, Erasme charissime, tuam Egidiique 
nostri diu expetitas effigies ; quae quam impense me delectent, pro- 
cliuius cuiuis est e suo sensu consequi quam dicendo mihi. Nani 
quis vel explicet verbis vel cogitatione non sentiat, quorum hominuni 
vel creta niodo vel carbone vultus adumbrati capere etiam quemlibet 5 
poterant qui non ad omnem litterarum virtutisque sensum prorsus 

681. 4. medico] Afinius ; cf. Ep. 638. 18 n. 7. Clauo] Cf. Ep. 650. 10 n. 



104 LETTERS OF ERASMUS [1517 

obstupuerat, me vero singulariter etiam permouere talium amicorum 
qualitercunque representata memoria, eorum nunc mirifice rapi rue 
tanto artificio deliniatis atque expressis imaginibus vt quae veteres 

10 facile pictores omnes prouocauerint ? quas quisquis intuetur, is nimi- 
rum fusiles eas potius aut sculptiles arbitretur quam pictas : ita porro 
nminere atque extare videntur iusta virilis corporis crassicie. Non 
credas, Erasme mi epacr/xiorare, quam valde amorem in te meum, cui 
nihil adiici potuisse ipse mihi persuaseram, studium hoctuum arctius 

15 adhuc obligandi me intenderit, quamque ego vehementer hac triumphu 
gloria, quod tanti abs te estiruor vt tarn egregio monumento declares 
non alium esse quenquam a quo tu amari malis. Nam sic ipse certe 
satis pol superbe, sed tamen sic interpreter, quod istud abs te 
missum est mihi quo non in dies modo sed in horas etiam tui apud 

20 me memoria renouetur. Equidem scio me sic perspectum tibi vt non 
sit in eo mihi valde laborandum. me vt tibi probem (quanquam multis 
alioquin ineptiis non vaco) vacare saltern longissime ab Trasonicis 
adfectibus. Sed tamen. vt verum fatear, vnum hunc pruritum glorie 
excutere profecto non possum, quo minim quam suauiter titillor, 

35 quoties animum subit sere demum posteritati me Erasuii amicitia 
litteris, libris, tabulis, omnibus denique modis contestata coni- 
mendandum. Vtinam ea mihi facultas esset quae insigni aliquo 
documento possit efficere ne indignus ainore tarn impenso viri, cum 
suo seculo, turn secuturis etatibus incomparancli, videar ! Sed quum 

. ,o tarn longe supra meam hanc mediocritatem sit vllo meo facto praestare 
illud vt mundus intelligat, sedulo certe enitar vt saltern non ingratus 
esse tuo vnius testimonio comprober. 

Apologiam tuam perlegi studiosissinie : qua certe sic adfectus 
sum vt eloquentiam tuam, quum nusquam magis viderim, nusquam 

;j minus sim admiratus. Quippe illud mihi sustulit admirationem. 
quod in tain facili causa cuiuis licet esse diserto. non tibi modo, <jui 
facilem possis facere ex difficillima. Pereara ni miseret eius me, 
hominem suae scholae plausu eo progressum atque incitatum vt ad 
ostentationem virium earn sibi declamandam sumpserit controuer- 

40 siam, qua nihil vnquam fuit uiayis uo-iVraror : est enim maxime 
(TfpoppfiTf<s. Spero fore vt hac monitione tua resipiscat. Placuit 
mirince mihi vt ornnia sed tamen notabiliter figura qua Kevooo&av 
eius facete reprehendis, qui secundam editionem suam videri voluerit 
annotationibus tuis priorem ; quum tamen in eadem cum tuis de- 

4. ; pugnet, nondum factis scilicet. 

9. quae LB : q a. 25. a 2 : posteritate a 1 , cf. Ep. 684 prooem. 29. a 2 : 

secuturws a 1 . 41. (Tipopeiris a. 42. KatvoSofiav a. : <:orr. LB. 

22. Trasonicis] For this form of. 36. in tarn facili] Cf. Ov. Tr. 3. n. 21. 
Ep. 485. 38. 43. reprehendis" LB. ix. 20 D. 



683] FROM THOMAS MORE 105 

Scriptorem tuum dimisi in Angliam datis grossis decern in viati 
cum ; Petro nobilem, quod erat earn adducenti tabulam perpusillum, 
sed ille equi consulebat. Opto prospere tibi ac feliciter cedat munus 
quod misisti Principi De instituendo priiicipe. Valde me perculit, 
per immortalern Deum, rnors Buslidii, hominis cum non vulgariter 50 
eruditi, turn animi et amantis in nos atque in omnes candidi. Mihi 
adeo hie desidendum est a principio Septembris, vt vix duos dies 
impetrare licuerit, quibus ad oppidum Audomari transcurrerern, pre- 
cipue vt Abbatem viderem saltern sancti Bertini, quem tu mini olim 
descripseras. Repperi plane talem, inuitatus atque exeeptus largiter 55 
ab illo in conuiuium. Homo prolixe quosuis (accipiens , me vero 
valde effuse : senex iucundissimus ad memoriam tui reiuuenescens. 
Vale, charissime Erasme. 

Tunstallus in Angliam rediit. Iterum vale. Caleti vii die Octobris. 

684. FR<M THOMAS MORE TO PETER GILLES. 

Deventnr 3IS. 91, f. 207. (Calais.) 

I>. p. 142 : F. p. 143: HN: Lond. iii. 7 : LB. App. 192. 7 October (1517). 

[In the MS., where to denote the correction Hand B must again be divided 
into a 1 and a 1 , this letter follows Ep. 683. They are contemporary, but Ep. 683 
must have been written first, since it is clearly the letter referred to in 1. 5. I 
have therefore retained the month-date originally written by a 1 , as there is 
nothing to show when the erasure was made possibly by some late hand. t>> 
bring the date into conformity with the printed editions.] 

THOMAS MORVS PETRO AEGIDIO SVO S. D. 

Mi charissime Petre, salue. Misere cupio ecquid tu conualescas 
intelligere ; quae res non minori mini curae est quam quiduis mei : 
itaque et inquiro diligenter et omnes omnium voces excipio sollicitus. 
Aliquot mini meliores de te spes renuntiarunt, sen (quod opto) com- 
pertas, siue vt desyderiis meis inseruiant. Scripsi litteras Erasmo 5 
nostro. Eas tibi apertas mitto ; signabis ip&e : nihil opus est quod 
illi scribitur clausum ad te venire. Versiculos quos in tabellam tarn 
inscite feci quam ilia scite depicta est, ad te perscripsi. Tu si 
digna videbuntur, Erasmo imparti ; alioqui Vulcano dedas. 
Vale vii octobris. 10 

Versus in tabulam duplicem, in fjiia Erasmus ac Petrus Aegidiua 
simul erant expressi per egregium artificem Quint inum. sic vt apud 
Erasmwn exordientem Paraphrasin in fpiatolam ad Rhomanos picti 

t>83. 52. a principio .senpsi: in principium US. 684. TIT. add. D. 5. a 2 : 
de^ideriis a 1 . 10. vii a 1 , tedprimam i erasit nescioquis : vii. n. Versus 

... 15. cffinxeral add. I). 



683. 46. Scriptorem] Phrysius ; cf. 54. Abbatem] Antony of Bergen ; 

Epp. 665-9. see Ep. 143 iutrod. 

49 De instituendo] Cf. Ep. 65-7. 46. C84. 13. Paraphrasin] See Ep. 710. 



106 LETTERS OF ERASMUS [151 7 



libri til ilfj* praeferrent ~uos. et Petrus epistolam tcnerct J/br/ manu 
fan, ijisi. nuain et ipsam pictor effinxerat. 



TABELLA LOQVITYR. 

Quanti olim fuerant Pollux et Castor amici. 

Erasmum tantos Egidiumque fero. 
Morus ab his dolet esse loco, coniunctus amore 

Tarn prope quam quisquam vix queat esse Mbi. 
Sic desyderio est consultum absentis, vt horum 

Reddat amans animum littera, corpus ego. 

IPSE LniiMil; MolIVs. 



Tu quos aspieis, agnitos opinor 
j= Ex vultu tibi, si prius vel vnquaiu 

Visos ; sin minus, indicabit altrum 

Ipsi littera scripta : nomen alter. 

Ne sis nescius, ecce scribit ipse ; 

Quanquam is qui siet. vt taceret ipse. 
30 Inscripti poterant docere libri 

Toto qui celebres leguntur orbe. 

Quintine o veteris nouator artis. 

Magno non minor artifex Apelle, 

Mire composite potens colore 
35 Vitam adfingere mortuis figuris ; 

Hei cur effigies labore tanto 

Factas tarn bene talium virorum. 

Quales prisca tulere seclu raros, 

Quales tempora no^tra rariore*. 
40 Quales hand scio post futura an vllos, 

Te iuuit fragili indidisse ligno. 

Dandas materie ndeliori. 

21. a-: desiderio o 1 . 23. MOBV> ,/-//./ . 24. quos a : quoq-A". 29. siet 

L)\ fiet a. 38. a-: roro^ a 1 . 41. L> : lingno a. 

14. ti ulos] In the Stroganoff por- another copy, at the Rijksmuseum at 

trait ot Erasmus, these and the writ- Amsterdam, the books are not repre- 

iny on the paper either were not sented, and the paper is blank. 

written or haye disappeared. But the There is similar discrepancy in the 

copy at Hampton Court has the titles portrait of Gilles. The Longford pic- 

of the Moria Ep. 222 /? the New Testa- lure has the titles of Seneca Ep. 325), 

ment (Ep. 384,, Jerome Ep. 396^, and the ApxovroircuSeia (Ep. 393), Suetonius 

Lucian (Ep. 550;, and on the paper (Ep. 586 , Plutarch Epp. 657-8;, 

are some letters which represent \vith Curtius (Ep. 704 i, and under Gilles 

extreme inaccuracy the opening lines hand the Aiiiibarbari (Ep. 706. 32 n.). 

of the Paraphrase on the Romans (Ep. In the Antwerp copy this last hao 

710 ; see E. Law, Royal Galltry of been changed to Qarrela Pads Ep. 603). 

Coxr, 1898, pp. 214-6. In 18. Erasmum] Cf. Ep. 440. 14 n. 



684] FROM THOMAS MORE TO PETER GILLES 107 

Quae seruare datas queat perhennes? 

O si sic poteras tuaeque famae et 

Votis consuluisse posteroi-um ! 4= 

Nam si secula quae sequentur vllum 

Seruabunt studium artium bonaruru, 

Nee Mars horridus obteret Mineruam. 

Quanti hanc posteritas eruat tabellam ? 

Mi Petre, cum omnia mirifice Quintinus nostt-r expresserit, quam 50 
mirificum in primis falsarium videtur pr;n -stare posse! nam ita in- 
scriptionem litterarum ad te mearum imitatus est vt ne ipse quidem 
idem iterum possem itidem. Quare nisi aut ille in suum aliquem 
vsum aut tu in tuum earn seruas epistolam. remitte rogo ad me : 
duplicabit miraculum apposita cum tabella. Sin aut perierit aut 55 
vobisvsui erit, egoexperiar mee manus imitatorem ipse rursus imitari. 

Vale cum lepidissima coniuge. 

685 694 FROM WILLIBALD PIRCKHEIMER. 

Nuremberg MS. PP. No. 330 . (Nuremberg.) 

(October 1517.) 

[An autograph rough draft among the Pirckhuimer papers at Nuremberg 
(cf. Ep. 322 introd.,. An approximate date can be assigned from the Luc i an 
(1. 13 n.) and Ep. 694.] 

SALVVS sis, magne Erasme. Dedi hoc anno aliquas ad te litteras : 
quas ideo te baud accepisse suspicor, quoniam ad illas non responderis ; 
siquidem plane mihi persuadeo, etsi grauioribus occupatus sis nego- 
ciis, non tamen adeo te amicicie iura negligere vt prouocatus non 
rescribas. Homini igitur qui tibi has consignat, litteras tuas quoque .- 
suauissinias reddas oro, non tarn mei quam amicorum tuorum gratia, 
quos tibi innumeros virtus tua peperit : siquidem ab illis quotidie 
interpellor ecquid litterarum columen agat notierim, quam belle 
eruditionis pareus valeat, quid moliatur ; ego vero ne ypv quidem 
quod respondeam habeo. Tu igitur fac vt ex te potissimuni cuncta 10 
intelligamus, ac tuis et nostris pariter amicis per Slesiam. Saxoniam, 
et Duringiam satisfacere possimus. 

Mitto ad te Luciani Piscatoreni cum epistola Capnionis defensiua ; 
non quod rem aliquam dignam me effecisse sperem, sed vt Erasmus 
meus videat quanti eum Bilibaldus faciat : etsi sciam nil laudibus 15 

684. 50. expressit I). quam scripsi : eg a: turn D. 51. a 2 : talsarum a 1 . 

52. quidem add. D. 55. periit D. 56. mauus D : manui a. 57. eum 

add. a 2 . 



685. i. litteras] Epp. 527, 555. a Oct. 1517; see BOeking, suppl. ii. i, 

2. baud accepisse] Pirckheimer makes p. 99. 

a similar complaint in Ep. 409. 1-4. epistola] An Ep. apologeiica of 26 

13. Phcatorem] Nuremberg, F.Peyp, pp.; printed in part as HE. 64. 



108 LETTERS OF ERASMUS [151? 

meis tibi accedere posse, queniadinodum nee solis claritati luminariuui 
splendor. Nolui tamen animi mei beniuolentiam ac singularem quo 
tibi deuinctus sum aruorem te latere, nee egre laturum puto, si idem 
in reliquis monimentis, etsi minus digne, fecero : siquidem et Deum 
-:o Optimum et Maximum sepe ab indignis adorari cernimus. Tu igitur 
boni consules si ab homine amicissimo vel frigide laudaris. 

Vale, mi optime Erasme, et iterum oro tantum ocii sufureris vt 
desiderio nostro satisfacias. 

Fac. oro, sciamus quid Paulus tuus. 

686. To GILLES BUSLEIDEN. 

Deventt-i MS. <_,:. i. 74. Louvain. 

D. 1x207: F. p. 167: HN: Lond.iii.4o: LB. 338. 19 October (1517). 

"1517, because between the ! :it)i <jf Jerome Busleiden and the publication 
ofD. 

Gilles, seigneur of Busleiden c. 1465 1536), and elder brother of Francis, 
Archbishop of Besan9on Ep. 157. 59 n.), and Jerome Ep. 205 introd.}, was 
councillor and accountant-general of Brabant in 1505 Henne i. 63). Though 
not an executor of his brother s will, he from the first had great weight in 
the affairs of the Collegium trilingue. Epp. 691, 699, 804 show Erasmus -writing; 
to him about the appointment of a professor at this time ; and Lond. sxs. 55, 
LB. 1207, in 1531 is on a similar theme. The first volume from the press 
of Rescius (Ep. 546 introd.), the Memorabilia of Xenophon, Sept. 1529, is dedicated 
to Jiim. 

^. . N- -ve, pp. 38, 52. 373 ; and Roersch, VJiumanisme lidge, 1910, pp. 45-7.] 

ERASMVS liOTEEOUAMVS AEGIBIO BYSLIDIO SVO S. D. 

S. P.. ornatissinae Buslidi. Posteaquam fatum nullis querimoniis 

aut lachrymis verti potest, vtinam quae posteritati et immortali 

laudatissimi fratris tui Hieronymi Buslidii memoriae gloriaeque 

debentur, ita succedant omnia vt hac sane parte coepit succedere. 

f Commodum hue appulit Matthaeus Adrianus, genere Hebraeus sed 

686. TIT. add. 1). i. s. p. om. D. 3. fratris . . . gloriaeque I) : hominii 

-VS. 5. Matthaeus n. F. A lrianus JfS. H : N. F. 



>">. 24. Paulus]Bombasius, who was pared advantageously with those pub- 

nowin Switzerland ; >ee Brewer ii. 3693 lished by Pfefferkorn in 1508. Shortly 

and Ep. 210 introd. alter this he wrote to John Amorbach 

686. 5. Adrianus] a baptized Spanish from Strasburg, 31 Jan. 1513, offering 

Jew. His hand has been traced by to come to Basle and correct Jerome 

Bauch in an In .ro iuttio <t/l He&raicam ,cf. Ep. 324.. 28 n.), and enclosing 

linguam printed by Aldus in a Latin letters of introduction from Reuchlin, 

Grammar, Feb. 1501 and Apr. 1508, and 4 Jan.. Tubingen, and Pellican, 22 Jan.. 

withC.Lascaris Greek Grammar in Oct. Pforzheim, to both of whom he claimed 

1512 ; for his acquaintance with Italy cf. to have been giving lessons in Hebrew 

1. 10. Afterthatnothingiskuownofhim Basle MSS. G. II. 29. i and 13*. 67. 

until Dec. 1512 cf. MHE. ii. 8 when 53 ; printed by Geiger in Jahtb. /. 

he produced at Tubingen a Libdlus hora. rfeutscfce Theologie, xxi, 1876, pp. 191-6. 

faciendi pro D&mi/iv T. Anshelm, Jan. and RE. 135; this last with a wrong 

1513: see Steiff, pp. 96-8 , containing year-date 1512). His intention was to 

translations of Christian prayers and go to Venice for the pilgrimage, seem- 

creeds into Hebrew, which he com- ingly his second, to Palestine ; but hf- 



686] 



TO GILLES BUSLEIDEN 



109 



religione iam olim Christianas, arte medicus ; Hebraicae literaturae 
totius sic peritus vt mea sententia non alium habeat vsquam haec 
aetas qui cum hoc conferri possit. Quod si meum iudicium hac in 
re non satis habebit apud te ponderis, idem testantur vno ore omnes 
quotquot vel apud Germanos vel apud Italos cognoui huius linguae 10 
peritos. Neque solum callet ad plenum linguam, verum etiam in 
ipsis autorum adytis est diligentissime versatus, ac libros omnes sic 
habet in promptu vt digitos vnguesque suos. Is ipse est de quo tibi 
nuper mentionem fecit Bruxellae Ludouicus Vacus. Exposui theo- 
logis qualis sit, neque dubitarim meo recipere periculo hunc vnum 15 
esse hac aetate qui nobis fuerit votis omnibus expetendus. Eum 
posteaquam deus aliquis propitius vitro nobis obtulit, nostri niuneris 
esse videtur vt oblatum modis omnibus retineamus. Non meum 
ago negocium, sed impense faueo memoriae benignissimi patroni et 
amici incomparabilis. Faueo publicae temporum nostrorum felici- 20 
tati, cui et ipse pro mea portione virili tantum vigiliarum impend!. 



7. mea sententia add. F. 
21. portione om. D. 



8. in hac re I). 



18. meum D: meo ifS. 



appears to have stayed at Basle, teach 
ing the young Amerbachs Basle MS. 
G. II. 13. in and probably also Capito 
(Epp. 707. 731, 797 : cf. Ep. 459 introd. 
Seb. Miinster s statement, 10 Dec. 1541, 
in the preface to his Opus grammaticum, 
Basle, H.Petri, March 1542, that Capito 
learnt from Adrian at Bruchsal c. 1513, 
seems doubtful). He next went to 
Heidelberg, where he is said to have 
taught Brenz, who matriculated 13 Oct. 
1514 and was B.A. 20 May 1516, and 
Oecolampadius ; see the latter s life by 
Capito, f. f 4 in Oecolampadii Epistolae, 
Basle, T. Platter, March 1536. 

After an interval he reappears at 
Middelburg (Ep. 798. 17), perhaps 
having returned from Spain, and in 
the autumn of 1517 had come to 
Louvain to teach Hebrew. But he 
soon gave offence (Epp. 798, 852, 877) ; 
and although he was appointed to the 
Hebrew chair in the Collegium trilin- 
gue, an oration delivered on 21 March 

1519 (afterwards printed by J. Grunen- 
berg at Wittenberg, 1520, with a preface 
to Spalatinus; so roused the theologians 
that he decided to leave Louvain. In 
Nov. 1519 he was in treaty with Witten 
berg (LE. 2 242, 243, 250 and by 1 7 April 

1520 had been engaged by Duke Fred 
erick (ME. 69) in default of Cellarius 
(p. 414). He matriculated 24 April ; 
but by the autumn he had fallen out 
with Luther, and was negotiating to go 
to Leipzig (LE. ! 350, 362;. In the 



spring he went (LE.~ 399. ME. 104. 
106 , perhaps to Freiburg cf. Schreiber. 
Gesch. d. Unit. Freiburg, ii. 212 n. ; but after 
that he disappears. 

Some of his Hebrew versions were 
reprinted by Froben in an Introductio 
to Hebrew grammar, 15 March 1518 
and Feb. 1520. A much more ambitious 
undertaking mentioned in Adrian s 
letter to Amorbach does not seem to 
have been carried out. Erasmus quotes 
him as an authority in the notes to the 
New Testament, 1519, p. 498. 

In 1513 Adrian was already a Dr. of 
Medicine ; and Erasmus consulted him 
in his illness in 1518 (Ep. 867. 207). 
See Geiger, Studhtm d. Hebr. Sprache in 
Deutschland, 1870, pp. 41-8 and 134, ami 
in the Jahrbuch cited above; Bauch in 
Mmatsschr.f. Gesch. d. Judentums, N.F. xii 

U904), PP- 297-8, 329-4, 461-6, 478-9- 

13. vt digitos] Cf. Juv. 7. 232. 

14. Vacus] An ecclesiastic who liad 
been tutor to Prince Charles c. 1504-12, 
at first alone, and then with Adrian of 
Utrecht (Ep. 171. 12 n.) : see two letters 
from Margaret of Austria to Maximilian. 
Nos. 23 and 475 in their Correspondance, 
ed. Le Glay, 1839, recommending Vaca 
for preferment, Dec. 1507 and c. JUIH- 
1512; cf. also Mart. E. 613. In 1515 
and again in 1521 he was a member of 
Charles council (Gachard 11.493, 517) ; 
and in May 1522 accompanied him to 
England (Brewer iii, p. 969 . Riniaclus 

Ep. 411 was in his service c. 1509. 



110 LETTERS OF ERASMUS [1517 

atque etiamnuni impendo. Adest Matthaeus iamdudum apud nos. 
hortatu modo dicti Ludouici. Inipera tuo Erasmo, si quid iudicabis 
a me praestari posse. Bene vale. 
25 Louanii postridie Lucae. Anno. M.D.XVII[I]. 

687. To PETER GILLES. 

Farrago p. 192. (Louvain.) 

F. p. 328: HN: Lonrl. vii. 29: LB. 368. <c. October 1517.) 

[An approximate date ran >- assigned from the arrival of Matthew Adrian 
j>. 109 am] the printing of the Paraphrase (Ep. 710 .] 

KU.VSMYS KOTKUODAMYS PETRO AEGIDIO SVO S. D. 

VTINAM istam animi impotentiam possis vincere, et tuae valetudini 
perniciosam et ad res gerendas adeo inutilem vt vehenienter etiam 
"fficiat ! Quid opus erat aperire stomachum aduersus medicum? 
Sciebam ilium nihil daturum ; tantum lubebat comoediam agere. 
= Xunc si faciem perfricuerit, ne tantulum quidem spei fuerit, et 
incipiet palain esse hostis. Quod si certa spes fuisset, malim ego 
centum fraudari cyathis quam te semel acerbius comrnoueri. Crede 
mihi, nisi ab his duobus temperaris, animi perturbatione et in- 
tempestiuo coitu, non lubet eloqui quid tibi timeam, mi Petre 

10 charissirne. Quare te maiorem in moduni oro, omnia postponito 
tuae saluti. 

De adueutu nostro ad Christi natalem medici gratia scripseram, 
non serio, ne vel tu frustra speres vel vxor frustra nietuat. Certum 
est enim hinc non migrare donee quod est in manibus absoluero. 

15 Paraphrasis quam exorsus sum in tabulis, iam absoluta excudi 

form is coepta est. Adest Joannes Borsalus, huius collegii con- 

tubernalis. conuictor omnium festiuissimus. Vtinam tibi integrum 

t totain hyemem nobiscum agere, et istis negociis quae te frustra 

cruciant, iuberes /j.aKpu. /cAcu eu ! Placent Mori carmina. 

20 Appulit hue Hebraeus quidam Matthaeus, suae linguae egregie 
peritus : speru fore vt hie illi salarium decernatur ex Buslidii legato. 
Si me amas, omnibus posthabitis da operam vt valeas. Magna 
morbi tui pars ab animo pendet. Si conimodum est. accerse ad te 
Franciscum et vide vtrum velit facere quod scribit Lachnerus an 

25 non ; sed verbis benignis, vt mihi, si nolit, alia via prospieiam : non 

686. 22. Matthaeus 3JS.: ipse F. 23. tuo MS., cf. Epp. 671. n, 691. 15: 

tu H. 25. Anno. M.D.XVIU add. D. 687. 4. Sciebam F: Scio P.. 

15. tabula H. 16. loannes a.W. H. 25. si nolit add. F. 



687. 3. medicum] Afinius ; cf. Ep. 15. Paraphrasis] Cf. Ep. 684. 13. 

638. 18 n. 16. Borsalus] See Ep. 291 introd. 

13. vxor] Cf. Ep. 476.27-31. 19. carmina] in Ep. 684. 



687] TO PETER GILLES 111 

enim sinam vt impune me luserint. Si Linaeri Galenus aduectus 
est e Lutecia, rogo emas. Bene vale cum tuis omnibus, amicorum 
suauissime. M.D. xvn[i]. 



> 9 688. FROM THOMAS MORE. 

Fan-ago \>. 178. Calais. 

F. p. 317: HN: Loud. vii. 5: LB. 540. 25 October (1517). 

THOMAS MORVS D. ERASMO S. P. D. 

ACCEPI, mi Erasme, literas ab Ventfordu, quas per eundem tabella- 
rium protiiius ad te transmitto : ex quibus hominem facile depre- 
hendes antiquum adhuc morem obtinere. Non petam vt ignoscas 
quod tuas aperui ; vides enini vt scriptae tibi sic mihi inscriptae 
sunt. Nee dubito quin eodem errore ad me contra scriptae sint quae 5 
sunt inscriptae tibi ; quarum ego legendarum tarn auidus eram vt 
resignare non libuerit. Si quid in his videris quod me putabis velle 
scire (quod ego certe non puto), significa. Opinor ad te perlatas 
quibus te certiorem facio de recepta tabula ; de qua rursus, ac milies, 
mi Erasme, rursus, tibi ago gratias. De Petro tuo postquam iuit 10 
in Aiigliam nihil audio. Vtinam ibi tuum vere dignuni rege rnunus 
aliquid tibi ab Rege conciliet boni ! Feliciter tibi cedat quod iniunxit 
AvTOKpaTdip : nam ipsi succedit nihil, imo per Deum omnia. Tuum 
consilium probo, qui non vis principum negociosis nugis implicari : 
et me plane amas, quum iisdem optas vt extricer, in quibus hand 15 
credas quam inuitus versor; neque potest quicquam esse odiosius 
quam haec est legatio. Nam et relegatus sum in oppidulum mariti- 
mum et solo et coelo iniucurvdum ; turn domi qui meapte uatura 
vehementer ab litibus abhorream, etiam quum lucrum adferunt, 
quantum necesse est hie adferant taedium, quum verdant comitatae 20 
damno. Sed dominus benigne pollicetur omnia repensurum Regem. 
Quum recepero, faciam vt scias. Interim vale ; tu fortassis vltra 
non optas. Domino Leo rnultam ex me salutem dicito, et Palgrauo 
nostro, si rediit. Iterum vale. Caleti. xxv. die Octobris. [M.D. xx.] 

687. 28. M.D.XVIII add. H. ti88. n. ibi in. N. so. comitate -V 1 : 

comitante N 3 . 22. vitro F. 23. Domino E : Eduardo F. 24. M.D.XX 

add. H. 



687. 26. me luserint] over the prices 4. scriptae tibi] Cf. Ep. 772. 1,2. 
if books ; cf. Ep. 629. 5 seq. 3. perlatas] Ep. 683. 

Galenus] See Ep. 502. 15 n. ; and 21. dominus] Wolsey. 

<:f. Ep. 690. 8. 23. Leo] See p. 203. 

688. i. VentfordojSee Ep. 196 introd. Palgrauo] See Ep. 499. 8u. 



112 LETTERS OF ERASMUS 

689.,, To WILLIAM BUDAEUS. 

i *"* 

Deventer MS. 91, f. 59. Louvain. 

LB. App. 195. 26 October (1517) 

ERASMVS BVDEO sV<> S. D. 

QVID sibi vult, mi Budaee, tarn subitum silentium, qui paulo ante 
me non epistolis sed voluminibus obruebas ? Htpl TOV BacriAD?, irepl 
T<>~- *E KTKOTTOV quanti pridem tunniltus ! nunc oi 8e ypv. Aueo cogno- 
scere quid monstri alatur. Deinde prouocaras me vt auderem 

5 scribere domino Deloino : qui si nostvis litteris offensus est. bonu 
culpe pars penes est te : nee enim ipse respondet quicquam nee tu 
illius nomine. 

Tunstallus Zelandico coelo diu grauiterque afflictus, contracta 
febre et amir so Brugis praecipuo famulo, duobus relictis grauiter 

10 egrotis in suam Angliam se recepit. Fac vt aliquoties homini 
scribas: crede niihi, nihil eo viro syncerius neque quisquam tui 
noiuinis studiosior. Morus Regis sui nomine legatum agit Caleti. 
Hieronymus Buslidius, Cancellarii nostri in Hispaniam comes, apud 
Vascones periit : is ex legato instituit Louanii collegium, (in quo 

15 tradantur tves linguae, Greca,) Latina et Hebraica. lanque adest 
Hebreus, huius etatis omnium iudicio doctissimus, nomine Matheus 
Adrianus. Grecus aliquis est alicunde accersendus. Bene vale, et 
animum scrupulo libera. Louanii 7 Cal. Nouemb. 
Henricum Glarianum iterum atque iterum tibi commendo. 

;t;4 69(). To THOMAS LUPSET. 

Deventer MS. 91, f. 57. Louvain. 

LB. x\pp. 196. 26 October (1517). 

ERASMVS LVPSETO iSVO .^. D. 

OBSECBO te, vnde coniectabas me tibi esse iratum ? An quod in 
litteris tarn amanter admonui? Nam quod m bil scripseram, tu 
magis succensebas, qui postremis litteris nihil responderis. A Moro 
recepi decla N ma)ciunculam et praeterea nescio quid. Is tuam causam 
5 amantissime egit, etiamsi niliil erat opus ; sum enim meapte sponte 
ad te amandum propen.sus, nee vinci me patiar. Appendicem Copie 

689. i. Budej 3L?. 3. timultus US. : cf. Ep. 824. 6. 12. nomiii- 

3/S. : corr. LB. 14. in quo ... 15. Greca addidi, secvndutii Ep. 707. 8, 9. 

18, LB: libero MS. 690. 2. admonui LB: amonii J/s. 



689. 3. pridem] in Epp. 522 and 568. 6. Appendicem] Perhaps the De 

4. prouocaras] Cf. Ep. 493. 411 .seq. pueri3statimacliberaliterinstituendis,coia- 

5. litteris] Ep. 535. posed by Erasmus in Italy, and in part 
8. Tuustallus] Cf. Ep. 663. restored t<"> him. by Lupset in 1516 (Ep. 

690. 3. A Moro] Cf. Ep. 502. 502. 9-12,. Erasmus inquires for it 



690] TO THOMAS LUPSET 113 

aondum a Moro recepi ; velim cures vt mihi redeat, si modo potes. 
Scrips! Badeo vt te moneret, curares Galenum a Linacro versum ad 
me mittendum, non dono, sed ere meo redimendum. Vtinam hue 
ad (nos) te conferas ! Buslidius instituit Collegium, in quo erunt 10 
tres egregii trium linguarum professores. lam adest Hebreus ex 
quisite doctus, nomine Mattheus. Bene vale, et parentibus tuis meo 
nomine salutem dicito. Louanii 7 Cal. Nouenib. 

691. TO GlLLES BUSLEIDEX. 
Brussels MS. Louvain. 

30 October (1517). 

[There are two copies of this letter in the Royal Library at Brussels, Carton 
Pinchart, No. 19 ; one Co 1 ) of xviii , corrected by a second hand (a?}, the other 
(/3) by Pinchart ft 1884 , who indicates his source as Arch, du roy., Coll. 
d autographes . It is clear that the original was an autograph in the Eoyal 
Archives, but it cannot now be found. 

The contents of this letter and of Epp. 699, 804-5 may be elucidated by 
consideration of Jerome Busleiden s will. His wish was that the new foundation, 
of three teachers and ten scholars, should be established as a college within "in- 
of the existing colleges, either St. Donatian s or the college of Arras. But the 
authorities of those institutions refused to accept such an arrangement, and at 
one time it seemed possible that the scheme might come to nothing ; especially 
as the interests of the family were directly opposed. The executors decided, 
however, to found a new college independently ; on I Sept. 1518 the teachers 
began to lecture officially in the Augustinian convent, though Matt. Adrian had 
been teaching shortly after his appointment (Ep. 805) ; and the college was 
formally installed in its own buildings 18 Oct. 1520. See Neve pp. 47-56. 

There is no difficulty in identifying the Medicus with Matthew Adrian (p. 108 . 
and thus the year-date may be assigned with certainty.] 

ERASMVS BVSLIDIO S. D. 

MEDICVS hie iamdudum heret, non sine magno suo dispendio, et 
arte relicta et vxore, et instat hyems. Mihi negocium videtur 
omnium esse puleherrimum et immortalitate dignum ; sed plurimum 
interest quibus auspiciis ineatur. Mea sententia non per vulgares 
aut mediocres incipiendum est, sed per insignes et magni nominis 5 
professores. Hie vnus contigit qualem nee ab Italia licebit accersere ; 
proinde meo iudicio modis omnibus est alligandus. Id fiet si statim 
illi designetur locus, et salarium decernatur ipso dignum. Pro 
exordio potius reliquis census adimendus ad tempus, dummodo pro- 
fessio trium linguarum cum dignitate ac splendore instituatur. 10 

690. 10. nos add. LB. ?Colegium J/S. : obWterauit LB. 691. TIT. 

a 2 : BVSLEIDO a 1 . i. iamdudum heret a 2 /3 : haududum heres a 1 . et 

ante arte a 2 : vt a 1 /?, siV etiam in v. 15. 2. et ante instat add. a*/3. 3. a 5 /} : 

immortalitatis a 1 . 4. interest a 2 : inter ... a 1 . 7. alligandus a ! : 

alligan a 1 . 9. exordio : exorbio a. ad post dummodo a 1 : om. o?&, 

again in Ep. 785. 19. It was still 691. 2. vxore] About 13 June 1520 he 

incomplete in 1523 (i. p. 34. 1-5), and suddenly married again (LE. 3 314). 

was not published till 1529. 8. salarium] Subsequently 70 ducats 

690. 8. Badeo] Probably with this was offered for the Greek teacher ; Ep. 

and Ep. 689. In Ep. 687.26,7. Erasmus 836. 

is inquiring for the book. 9. reliquis] The scholars. 



114 LETTERS OF ERASMUS [15 7 

Hortatus sum vt ipse corarn suum ageret negocium. Si certum est 
legatum exequi, cum hoc transigendum est ; sin minus, admoneatur 
hie ne frustra pendeat. 

De Greco accersendo aut si qua alia de re me voles quippiaru 
]5facere, manda tuo Erasmo. Est hie Rutgerus, iuuenis optimus et 
eruditior quam prae se ferat ; sed malim rem, vt dixi, per celebres 
et eximios institui. Bene vale, vir ornatissime. 
Louanii 3 Cal. Nouemb. 

Ne quid te offendat in Doctore Mattheo quod in sermone Latiuo 
20 non sit perinde copiosus ac politus. Tantum nouit quantum ad 
docendum satis sit, et sacras litteras ita callet vt nemo melius ; que 
huius negocii summa est. 

Ornatissimo viro domino Aegidio Buslidio, patrono vnice ob- 
seruando. 

692. FROM CHARLES OFHUYS. 

Deventer MS. 91, f. 118 v. Paris. 

LB. App. 197. 30 October (151 7?) 

[The year-date is not certain. It cannot be earlier than 1516, because the 
New Testament is published ; nor later than 1517. because the copyist is Hand A. 
The reference to Faber Stapulensis is not decisive, as the passage might apply 
equally well to Erasmus criticism of Faber in the Annotations to the New 
Testament, or to the Apologia ; and the calculation of years from the Enchiridion, 
which makes for 1517, cannot be relied upon. But the suggested identification 
of Hand A with John of Friesland (cf. Ep. 637. 13 n., points to 1516. 

The name of Charles Ofhuys is not known to me except from this source. 
BN. mentions a Caspar Ofhuys of Tournay < 1456-1 N *v. 1523 , who was an 
Augustinian, and a John Ofhuys who was making stained glass windowb c. 1520. 
Oabriel Ofhuys (11.34,5 is perhaps the young Carthusian to whom Faber 
Stapulensis dedicated the Con!e>ni>lai<>jnes Kemundi, Paris, J. Petit, 10 Dec. 
1505. In Oct. 1521 Erasmus composed some verses for a picture or artistic 
production of some sort by him (Lond. i. 3, LB. 538;. EE. 102 mentions 
a Gabriel, Carthusian of Brussels in 1529. If he is Ofhuys, this also makes for 
1516, when Erasmus was at Brussels through the autumn.] 

CAROLVS OFHVYS ERASMO ROTE. S. 

DORPII tui iurgatricem, nee ob id praestantiae tuae minus gratam, 
epistolam nuper legi. Quid luculentissime responderis perspexi, 

691. 13. hicnea ! : bin 1 . a?0 : peudet a 1 . 14. me : mini a. quippiam 
a*: quibpiam a 1 : notat Erasmum quispiam pro quidpiam scripsisse. 15. Est 

a 2 : Et a 1 . et eruditior quam prae a 2 : vt eruditus qua pro a 1 : vt eruditus 

qui pro 0. 16. malim : malui a. per a 2 /3 : proa 1 . 17. a 2 /} : orna- 

tissimus a 1 . 18. Cal. : Calendarum a 1 : Calendas a 2 . Nouemb. scripsi : 

Nouembris a : Kou br . 0. 19. Ne a ! # : Nee a 1 . 23. a 2 : vnico a 1 . 

691. 15. Rutgerus] Rescius ; see Ep. 546 who ultimately secured the post, 
introd. Erasmus counsel was to obtain 19. sermone Latino] For his highly 

a native Greek, and six months later original Latinity see his letter to John 

ie was still trying to find one (Epp. Amorbach (p. 108) ; Pellican remarks 

805. 3-4, 35, 836; ; but failing such upon it in his letter of introduction, 
he seems to have been prepared (Ep. 692. i. Dorpii] Ep. 304. 

777. 31 n.) to be content with Rescius, 2. responderis] Ep. 337. 



692] PROM CHARLES OFHUYS 115 

probaui etiam. Nouum Instrunientum cum tuis anuotationibus 
exosculor dudum, sic tamen vt appetitus legend! crescat cottidie, non 
decrescat. Praeterea Christian! Principis integerrimam Institu- 5 
tionem, ad Philippum Panegyricuni, lepidam et nieo iudicio (quic- 
quid latrent aliquot nebulones) vere sapientem Moriam, atque, vt 
semel dicam, hie apud bibliopolas venale tuum quicquid conspicitur, 
veneror, atque ita veneror vt fortasse nemo sanctius. Dispeream si 
viuit nunc, quod sciam, aut vixerit vix prius aliquis, cuius scriptis 10 
possemus vel oblectari vehementius, si mille veneres, vel ruoneri 
salubrius, si solidas doctrinas concupiscimus. 

Abhinc annos, ni fallor, quattuordecim in Enchiridio uotaui 
qualiter volebas (quo proficeremus commodius) vti Paulum nobis 
facer emus familiar era, quod is semper habendus sit in sinu, 15 
nocturna versandus manu, versandus diurna, postremo et ad verbum , 
si fieri possit, ediscendus : in quern, quemadmodum adfirmabas, 
iampridem commentarios magno studio parabas. Nouit Dominus 
lesus ex ea re tarn vtili quantum gaudebam, oninino credens 
futurum quod dubio procul raox ederentur. Sed expectatione louga 10 
fessus desperare magis quam sperare poteram. Interea scripsit 
Faber enarrationeru, quam plerisque locis vti iuste, sic item amice 
carpis, vt ne Stapulensis ipse vel tantillum refragetur : id quod 
a paucis diebus Badius noster, dum vna ientaculum faceremus fide- 
liter retulit. 25 

Verum humanitate tua fretus, vt eo tandem veniam cuius gratia 
(sim licet ineruditissinius) incultam hanc epistolam audaculus mitto, 
quod alias in Enchiridio, nunc idem iterum in tuis Annotationibus 
polliceris, tuos videlicet commentarios (peto). Itaque, mi doctissime 
Erasme, si quid precibus possum, suppliciter oro et multi mecum, 30 
ne differas posthac diutius tantum bonum omnibus communicare. 
Hoc Christiana respublica postulat, hoc omnes bonarum litterarum 
(quarum tu merito princeps es et diceris) studiosi studiose postulant. 
Vale, et nostris verbis aliquando, nactus opportunitatem, Gabrieli 
Ofhuys Carthusiensi, si placet, salutem dices. 35 

Parisiis iii. Kl. Nouemb. 

Seruulus tuus Carolus Ofhuys presbiter. 

29. peto adilidi, in fne versus. 



5. Institutionem] Ep. 393. p. 411, ed. 1516: Verum hisce de 

6. Panegyricum] Ep. 179. rebus accuratius disputamus in com- 

7. Moriam] Ep. 222. mentariis quos olim in Paulum insti- 
13. in Enchiridio] Ep. 164. 36-40. tutos breui absoluemus, aspirante 
28. Annotationibus] On Rom. i. i fauore Christ!. Omitted in 1527. 



I 2 



116 LETTEES OF ERASMUS [151? 

693. To MATTHIAS SCHURER. 

Deventer MS. 91, f. 68 v. Louvain. 

LB. App. 198. 3i October 1517. 

ERASMVS SCHVRERIO SVO S. D. 

MITTO ad te Quintum Curtium a me recognitum vna cum indice 
et praefatione. Si placet opus, fac vt tuo et meo consulas honori ; 
sin minus, redde libellum ei qui adfert. Yale, optime Schureri, et 
saluta amicos, hoc est totum sodalicium litterarium. 
5 Louanii pridie omnium Sanctorum An. 1517. 

Mitto ad te Apologiam qua Fabro Stapulensi respondeo ; quam ego 
non optarim alio animo propagatam, nisi ne quis existimet inter nos 
inimicam contentionem : etiamsi ille parum amice lacessiuit. Si 
placet, accipe, et tui similis esto. 

685 694. 47 TO WlLLIBALD PlRCKHEIMER. 

Pirckheimeri Opera p. 268. Louvain. 

O 2 . p. 155: Lond. xxx. 23: LB. 274. 2 November 1517. 

[Between Le Sauvage s departure from the Netherlands (Ep. 608. 2 n.) and 
his death on 7 June 1518.] 

ERASMVS BILIBALDO SVO S. D. 

ACCEPI libellum vna cum litteris tuis, vir clarissime ; ad quas vt 
paucis respondeam, quippe summis districtua laboribus, viuo vtcunque 
versorque Louanii, cooptatus in consortium tbeologorum, licet in hac 
academia non sim insignitus titulo doctoris. Id malui quam Princi- 

5 pern Carolum in Hispanias comitari ; maxime cum viderem aulam 
in tot sectam factiones Hispanos, Maranos, Ciuericos, Gallos, 
Caesareanos, Neapolitanos, Siculos et quos non ? Proximo vere 
cum Angliam ob priuatum quoddam adissem negotium. Rex vitro 
me mira complexus est humanitate, atque item Cardinalis, Rex 

10 alter, vt ita loquar. Obtulerunt praeter aedes magnificas sexcentos 
florenos in singulos annos. Sic egi gratias vt nee acciperem con- 

693. i. me Us in MS. a. consules MS. 5. SactoR MS. 696. 6. aectam 
Bytcater : sectarum P. O 2 : Marauos P. 



693. a. praefatione] Ep. 704. The di- 10. Obtulerunt] Cf. Epp. 619, 657, 
vergence of date is noticeable. 756, 761, 775, 784, 786, 794, 867, 886-7. 

4. sndalicium] See Ep. 302. Ep. 577. 6 seq. implies that the pre- 
6. Apologiam] A revised edition; cise terms of the offer were not settled 

cf. Epp. 730-2, 8ai. Schiirer printed until after Erasmus had left England- 
it about this time, s.a. ; see BEr. 3 sexcentos florenos] sc. aureos = 

694. 3. cooptatus] Cf. Ep. 637. 10 n. 100. Epp. 775, 786 show that these 

5. comitari] Cf. p. 3. were the hopes held out by Mountjoy, 

6. Maranos] Cf. Ep. 549. 12 n. not the terms of the actual offer. In 
Ciuericos] The adherents of Ep. 886 the sum ia specified as 100 

Chievres ; cf. En. 532. 27 n. marks (66 135. 4<f.). 



694 J TO WILLIBALD PIECKHEIMER 117 

ditionem oblatam nee reiicerem. Hie licet maximo meo sumtu 
viuam, tamen certuui est menses aliquot desidere, partim vt absoluam 
quod est in manibus, partim vt videam quorsum euasurae sint spes 
amplissimae quas Prineipis nomine mihi discedens hinc ostendit 15 
Cancellarius Burgundiae, loannes Syluagius, vir vt eruditissimus, 
ita litteratorum omnium patronus. Nouuru Testamentum quod 
pridem Basileae praecipitatum fuit verius quam editum, retexo ac 
recudo, et ita recudo vt aliud opus sit futurum. Absoluetur, vt 
spero, inter quatuor menses. 20 

Perplacuit tuus libellus, vt ilia tarn amica Reuchlini Defensio, 
in qua mihi videre solito facundior : credo quod, vt Fabius inquit, 
pectus quoque te reddiderit eloquentem, non tanturn ingenium aut 
eruditio. Sed ego nihil puto calamitosius quam quocunque modo 
bellare : turn autem nihil esse calamitosius quam si res incidat cum 25 
hoste sordido ac pudendo. Nam cum quibus tandem est confli- 
ctandum Reuchlino? Cum populo crabronuni, quern et ipse Romanus 
Pontifex vereatur prouocare ; adeo vt Alexander solitus sit dicere se 
tutius sibi putare quemlibet e summis regibus offendere quam vnum 
quemuis e gregibus istorum mendicorum, qui sub abiecti nominis 30 
praetextu veram in orbem Christianum exercerent tyrannidem. 
Etiamsi hoc quod paucorum vitio committitur, non opinor aequum 
in ordinem vniuersum conferre. 

Deinde vide, quaeso, quonam organo vtantur isti verae religionis 
haudquaquam veri professores : homine prorsus idiota, frontis per- 35 
frictae, et de quo tpeccando nullurn omnino detrimentum fieri possit ; 
cui non esset impingendum semiiudaei vocabulum, nisi factis sese 
declararet sesquiiudaeum. Quod aliud instrumentuni optaret sibi 
diabolus, Christianae religionis aetemus hostis, quam istiusmodi 
angelum Satanae transfiguratum in angelum lucis, et falsissimo 4 
defendendae religionis praetextu id vbique turbantem quod nostrae 
religionis et caput est et optimum, nempe publicam orbis Christiani 
concordiam ? Quid indiguius quam viros immortali memoria dignos 
cum istiusmodi portento digladiari? cuius ego solo nomine chartas 
pollui puto. Dispeream nisi ille se non alio consilio tingendum 45 
aqua curauit, nisi vt maiore pernicie grassaretur in Christianos, 
et nobis admixtus vniuersum populum suo ludaico veneno inficeret. 
Quid enim laedere poterat, si ludaeus, vt erat, mansisset? Nunc 
demum verum agit ludaeum, posteaquam Christiani personam induit ; 
nunc suo respondet generi. Illi Christum sunt calumniati, sed 5 

27. Reuchlino scripsi : Keuchline P. 36. peccando P : ? fricando. 

40. falsissimo defendendae scripsi, cf. Ep. 701. 21 : falsissima defendenda P. 



14. spes] Cf. Ep. 608. 17-9. 34. organo] Pfefferkorn ; Ep. 487. 2on. 

22. Fabius] Inst. 10. 7. 15. 40. transfiguratum] Cf. 2 Cor. n. 13,4. 



118 LETTERS OF ERASMUS [i57 

vnum ; iste debacchatur in tot integros ac spectatos vita et eruditione 
viros. Nullum officium poterat suis ludaeis praestare gratius quam 
vt perfugam simulans rem Christianam hostibus proderet ; homo 
ad cetera lapis, tantum ad calumniandurn ingeniosus. Quod sacrifi- 

55 cium poterat Satanae fieri acceptius quam inter omnes Christianos 
istiusmodi dissidiorum iaci semina ? 

Vnde Satanas dictus Hebraeis ? nimirum ab aduersando. An 
non illius vices gerit qui claris viris publicam vtilitatem molientibus 
nephariis modis obstat et obstrepit, et huic vni rei se natum putat ? 

60 Vnde Graecis diabolus dictus est? non a foenerando, non ab adulterio, 
non a furto, non ab alio vitio, sed a calumniando dictus est. An 
non huius apostolus est qui totam vitam huic studio dedicauit, vt 
apud imperitam plebem optimorum virorum nomina infamet ac 
traducat ? ad rem omnium sceleratissimam religionis abutens titulo : 

6= quae non cuiusuis daemonis, sed insignite versuti cuiuspiam techna 
est. Scit se doctis ac bonis viris placere non posse, nee his facile 
imponi. Atque ea gratia apud indoctam plebem quiritatur, inter 
uiulierculas superstitiosas et, vt Paulus inquit, oneratas peccatis 
gannit, et pessimo semini terram captat habilem. His magnificis 

7 titulis offundit fumos, his defensionem Christianae religionis, his 
haereses et excommunicationes occinit : qui crassiores sunt quam vt 
auimaduertant grassatorem lupum sub ouilla pelle latentem. 

sceleratum granum, et illi dissimillimum quod cadens in terram 
et mortuum vitae pabulum attulit ! Hoc granum diaboli manu 

75 iactum est, aconiti puto aut si quid aconito pestilentius ; quod ni 
in tempore prospicietur, nocentissimum dissidiorum venenum in 
G hristianorum inuehet concordiam. Quid enim futurum est tandem, 
si sinetur ille sycophanta sic in omnes sui dissimiles ad eundem 
debacchari modum ? et impurissimae belluae docti viri cogentur 

80 libris respondere, qui indignus est qui nominetur inter homines? 
Crede mihi, Bilibalde doctissime, latius spectant haec orsa quam 
fortasse vulgus hominum intelligit. Videmus ex quantula fauilla 
quantum aliquoties nascatur incendium. Proinde demiror episcopos 
hie non aduigilare, vt istam hydram in tempore exurant, et mala 

85 venenum victori (inferenti) et per omnia peruagato occurrant. 

Scelestus ille maledicus vinci non potest ; qui totus ex maledicentia 

conflatus est, et habet tot dAdcrropas qui defesso suggerant nouas vires. 

Conuiciis igitur ille nunquam vincetur. Hanc vnicam laudem 

64. LB: traducet P. 65. insigniter O 2 . sed cf. Ep. 703. 30. 75. quid P LB : 
quod O 2 . 77. P LB : inuehit O 2 . 



68. Paulus] 2 Tim. 3. 6. to Pfefferkorn in Epp. 700-1, 703 also. 

72. lupum] Cf. Matt. 7. 15. cadens] John 12. 24. 

73. granum] This figure is applied 8a. fauilla] Cf. James 3. 5. 



694] TO WILLIBALD PIRCKHEIMER 119 

ille affectat, si omnium eruditoruni libris quocunque modo decantetur 
apud posteros. Sic sane agitat oAe^pos OVTOO-I : Si paucis bonis ac 90 
doctis ero infamis, mihi sat est quod maiori hominum parti placeam. 
Quod si detectis technis ac praestigiis euulgatis apud vniuersos 
Christianos fiam execrabilis, certissimam gloriam adipiscar apud 
meos ludaeos; qui turn intellecturi sunt quod non inimico animo 
ab eis defecerim. Igitur eruditi non solum turpiter verum etiam 95 
inaniter contra hunc congrediuntur, a quo praeter infamiam nihil 
possunt contrahere, siue vincant siue vincantur. Carnifex aliquis 
melius istam compescat rabiem. Id curare episcoporum est. Est 
iustissimi Caesaris Maximiliani : est magistratuum inclytae vrbis 
Agrippinae, non fouere viperam tarn virulentam in certissimum 100 
C hristianae religionis exitium, nisi paretur antidotus tali digna malo. 
Atque haec dixerim nullo quidem priuato stomacho ; nihil enim me 
laesit vuquam, aut si quid in me blaterauit, nihil me mouet, et causa 
ne tantillum quidem ad me pertinet : sed tamen dolet concordiam 
plebis Christianae sic indigne discissum iri vnius verpi prophani et 105 
indocti praestigiis, idque illorum auxiliis qui se Christianae religionis 
columina profitentur. 

Sed hisce de rebus satis esto. Ne nihil repreheiidam, mi Bilibalde, 
in tuo libello alioquin doctissimo, mihi non admodum catalogus ille 
Reuchlino fauentium probatur. Quis enim vsquam illi non fauet no 
eruditus ac pius? quis non istam execratur beluam, nisi qui aut 
causam non intelligit aut publico malo suis consulit commodis ? 
Deinde dum in dialecticos ac philosophos expatiaris, maluissem te 
ceteris intactis hoc solum agere quod agebas. Bene vale, clarissime 
doctorum et clarorum doctissime. 115 

Louanii postridie omnium Diuorum, anno M.D.XVII. 

695. To PETER BARBIEII s. 

Deventer MS. 91, f. 72. Louvain. 

D. p. 200: F. p. 165: HN: Lond. iii. 36: LB. 275. 2 November 1517. 

[The date is abundantly confirmed by the contents. For probable delay in 
dispatch see Ep. 752. 10 n. The omissions made in printing are noticeable.] 

ERASMVS BARBIRIO SVO S. D. 

QVAM timeo, mi Petre, ne felicitates Hispanicae tibi veterum 
amiculorum obliuionem inuehant : quanquam id quoque malim 
accidere quam si qua calamitas idem efficeret. Mortem Buslidii 
ex animo doleo, et hoc magis doleo, quod ante discessum illo tarn 

694. 90. o\t6pos scripsi : oXedpois P. 93. P LB : adipiscor 0". 695. i. D : 

filicitates MS. 3. idem add. D. D : effieceret if.S. 



694. 109. catalogue] See Ep. 685. 130. and HE. 64. 



120 LETTERS OF ERASMUS [1517 

5 frigide sim vsus. Legatum de tribus linguis dici non potest qtianto- 
pere probem. Et iam bona quadam fortuna adest Hebreus. suarum 
litterarum longe peritissimus, meo et omnium iudicio. Ficte obni- 
tuntur theologi quidam, corani aliud pollicentes. Quod si hoc 
negocium initio magnificeque perque celebres viros instituatur. 

10 miruru dictu quantum gloriae sit nostrae regioni allaturum. 

Dominus Marcius mihi pecuniam e Zelandia iam miserat cum 
tuae rnihi literae redderentur. Praeterea nihil accepi neque littera 
rum neque pecuniae. Si nihil mittetur, te incolumi feram vtcunque 
incornmodum. Sin, quod prohibeant superi, casus aliquis Barbi- 

15 rium nobis adimat, non potero ferre tarn rnultiplicem iacturam. 
Quare te etiam atque etiam oro, da operam vt valeas. 

Versamur nunc in Collegio Liliano cum hospite omnium huma- 
nissimo Neuio Hontiscotano. Sum plane magister noster, pene 
assiduus in omnibus actibus in quibus actum agunt. Nouum Testa- 

20 mentum pulchre processit, absoluendum intra tres menses adiutore 
Deo. Fabro respondimus, quoad licuit, citra stomachum. Nondum 
satis admirari possum quid homini venerit in mentem. Misi illi 
libellum ; nihil adhuc responsum est. Imposuit illius simplicitati 
instigator aliquis : atque vtinam mihi licuisset dissimulare ! Causam 

35 meam probant omnes theologi, praesertim Atensis atque ipse etiam 
Dorpius. Episcopus Traiectensis ad me scripsit, significans se 
acciturum me simul atque a Transinsulanis redierit, declaraturumque 
quanti me faciat ; sed frustra canet. Archiepiscopus Maguntinensis 
suapte manu ad me scripsit, et quidem humanissime. Paraphrasis 

,o in Epistolam ad Romanes eleganter excuditur. Par est vt Paulus 
Romanis paulo magis Romane loquatur. Opus mire probatum 
Atensi. 

Oro te per sacram theologiam, fac sciam quid valeat optimus ille 
meus Moecenas ; in quo vno summa spei meae sita est. Si is vnus 

?5pergit sui similis esse, omnia pergam recusare quae aliunde offe- 
runtur. Adhuc meo succo viuo, praeter trecentos aut paulo amplius 
florenos, quos ex illius ac Principis benignitate recepi. Neque 

5. D : tribis MS. 7. meo et MS. : cum meo turn D. Ficte . . 

!. pollicentes om. D. 9. magnifice D. n. Dominus om. H. Selandia D. 

17. D: Colegio MS. Liliensi D. 18. Sum ... 19. agunt om. D (nostrer 

21. quoad MS. : quantum E. 24. Causam ... 26. Dorpius om. L 

25. etia US.). 28. canet MS. : canit D. Archiepiscopus ... 29. humanissime 

am. Jj. 32. Atensi MS. : eruditis D. 34. is om. D. 37 ac MS : 
aut D. 



ii. Marcius] Cf. Ep. 613.3 n. 27. Transinsulanis] Overyssel. 

pecuniam] Cf. Ep. 597. 26 n. 28. Maguntinensis] See Ep. 661. 

18. Neuio] See Ep. 298 introd. 29. Paraphrasis] See Ep. 710. 

magister] Cf. Ep. 637. ion. 34 . Moecenas] LeSauvage; cf.ll-45 6 

26. Traiectensis] See p. 14. 36. trecentos] Cf. Ep. 597. 26 n. 



695] TO PETER BARBIRIUS 121 

dubito de eius animo, modo tu comrnonefacias. Saltem fac nos 
per literas Hispanicarum felicitatum participes ; nisi hoc quoque 
nobis inuides. Tristissimus rumor hue allatus me pene exauimauit, 4 
R. P. Briselotum ex humanis excessisse ; verum quando non con- 
stat, opinor vanum esse. De doctissimo doctore lodoco simile 
quiddam nunciabatur, opinor occasione mortis Buslidianae. Nisi 
apud Hispanos aliquid tale passus es quale ferunt Vlyssis socios 
passes apud Circen, fac me diligenter commendes D. ac patrono meo 45 
vnico D. Cancellario ; cui sciipturus eram, sed puer ille balbus, 
opinor, cognatus vxoris, vix semihora priusquam abiret nuncius, 
significauit abitum grammatophori. 

Bene vale, mortalium charissime et anime plusquam dimidium 
meae. D. Theatinum saluta meis verbis et R. P. ac D. D. Marlianum. 5 
Guido Morilonus vbi sit nescio, et tamen scire cupio quid rerum 
gerat. Louanii postridie omnium sanctorum. M.D. 17. 

696. To MAHTIN DORP. 

Deventer MS. 91, f. 72 v. (Louvain.) 

LB. App. 233. (c. 2 November 1517 ?) 

[It is not easy to assign a date to this letter. It is perhaps not earlier than 
2 Nov. 1517, for it follows Ep. 695 in the MS. on what remains of a page ; and as 
it is followed on f. 73 by Ep. 697, there is some likelihood that it belongs to 
this date. Ep. 713 shows Erasmus expostulating with Dorp for supporting the 
enemies of Reuchlin. Nevius may have been a defender of Keuchlin, and thus 
have been attacked by Dorp in a cause which was not his own (1. 14). In 
April 1518 ill-feeling between Nevius and Dorp was still existent (Ep. 838).] 

ERASMVS DORPIO SVO. 

QVANQVAM sum Neuio nostro perpetuus ad pacem et concordiam 
hortator, tamen egi eodem die quo mandaras, de negocio, et egi tarn 
acriter vt hominem prope in me commouerim. Nemo viuit mortalium 
cuius ingenium magis abhorreat a pugna, neque quisquaui est qui 
lubentius abstineat ab alienis negociis. Nihil est Neuio humanius, 5 
nihil amicius. Vellem hoc quoque felicitatis accessisset. Ingenium 
illius dignissimum erat quod vacuum huiusmodi tricis totuin optimis 
vacaret studiis. Ob earn causarn abstinui aliquamdiu ab illius con- 
tubernio. Et mine lubentius conuiuerem, si ab istis causis esset 

695. 41. R. P. om. H. quando add. D. 45. passos I): passus MS. 

D. ac om. H. 46. D. om. H. 47. D : semiora MS. 50. D. MS. : 

R. P. D. Z> : Praesulem H. saluta meis I) : saluto meis et MS. R. P. ac 

D. D. MS. : episcopum H. 51. Morilonus add. F. et tamen . . . 

52. gerat add. D. D: Sactojt MS. 



696. 41. Briselotum] See Ep. 597. 4 n. be to Le Sauvage s wife, Jacqueline of 

42. lodoco] Probably Clicthove ; see Boulogne ; see EN. xxi. 444. 

Epp. 594. 14 n., 597. 13 n. 50. Theatinum] Cf. Ep. 628. 54 n. 

46. balbus] Cf. Ep. 803. i. Marlianum] See Ep. 411. 8 n. 

47. vxoris] The reference seems to 51. Morilonua] See Ep. 532 introd. 



122 LETTERS OF ERASMUS [151? 

10 extricatus; non quod me his oneret, sed quod liberius philosophare- 
mur in studiis communibus. Non desinam illi consulere quod ipse 
facturus sirn. Te vnum illud rogo, mi Dorpi, memineris parum 
esse decorum cum eo simultatem exercere quicum tibi tarn arcta 
fuerit familiaritas, praesertim si causa nihil ad te pertinet. Et is est 

15 Neuius qui constantissime diligat quern complecti ceperit. Bene vale. 



697. To GERARD LISTER. 

Deventer MS. 91, f. 73. Louvain. 

LB. App. 200. 2 November 1517. 

[The date is confirmed by Lister s difficulty : see 1. i n.] 
ERASMVS LYSTRIO SVO S. l>. 

LEGI et dolui, optime Lystri, tuam. tragoediam. Verum Paulus 
tibi est imitandus qui per infamiam et bonam famam sui tamen 
similis fuit. Hae sunt humanae vitae vices, his tragicocomoediis 
lioc aeui peragitur. Si me voles audire, nusquam in praesentia 

5 pedem mouebis. Oblecta te bonis studiis, rumor iste a malis exortus 
mox sua sponte euanescet. Quis enim nescit tuum ingenium ab 
istiusmodi maleficiis alienissimum esse? Mihi crede, malum istud 
aliquo commodo pensabit fortuna. Vbi rumor conquieuerit, turn, si 
videbitur, commuta locum. Si voles Angliam petere, commendabo 

10 te magnis. Sin hie voles agere, non deero vsquam amici officio. 

Scribunt ad me docti Pepericornium, ex scelerato ludaeo scelera- 
tissimum Christianum, edidisse librum lingua Germanica, in quo 
doctos omneis et inter hos me mira rabie lacerat ac discerpit. O pe- 
stem indignam talibus aduersariis, dignam carnifice ! Tanti erat 

i? aqua tingi, vt concordiam Christianam personatus ludaeus turbaret. 
Bene vale, mi Lystri, et optimum Priorem Agnetinum meis verbis 
saluta. Louanii postridie omnium sanctorum. An. M.D. 17. 



097. i. tragoediarn] It was being open- Munnellius, pp. 120-7, I ^5. 

lyhinted that Lister had poisoned John Paulus] 2 Cor. 6. 8. 

Murmell of Roermond, who had died 12. librum] Probably the Streydt 

very suddenly at Deventer, 2 Oct. 1517 puechlyn TOT dy warhett, which was pub- 

(cf. Ep. 838. 2 n.). The accusation had lished c. 1517 init. Erasmus is there 

no more basis than that Murmell had represented (f.D 2 ) as an escaped monk, 

provoked Lister by publishing an See Geiger, Rewhlin, pp. 383-6. 

offensive poem about him in some Erasmus had it translated into Latin 

Epigrammata paraenetica composed at and sent for Fisher to read ; ef. Epp. 

Deventer in Sept. (Munster, Tb. 706. 2 and 713. 3, 19, 20. 

Zwivel, 1517). See Reichling, J. 16. Priorem] See Ep. 660. 23 n. 



6 9 8] 123 

698. To JOHN. 

Deventer MS. 91, f. 66. Lou vain. 

LB. App. 199. 2 November 1517. 

[I am still unable to identify this John to whom the Enchiridion was dedicated 
(Ep. 164). He was perhaps resident at Mainz ; cf. Ep. 709. 25.] 

ERASMVS M. IOANNI SVO S. D. 

ROGO te vt has litteras cures Nurembergam perferendas simul atque 
contigerit cui committas ; et ne siiias amicitiam nostram euanescere. 
Audio te totum inauratum a Principe ; quapropter magnopere gra- 
tulor. Sed vereor ne podagram contrahas tot millibus numerandis. 
Enxeiridion vbique legitur, et multos homines aut bonos reddit aut 5 
certe meliores. Non est committendum, optime loannes, vt nobis 
duobus solis sit infrugiferum, ab altero scriptum, alteri scriptum. 
Hunc famulum meum Germanum fac Germane tractes. Bene vale, 
amicorum optime. Cum veneris Louanium, tractaberis in pedagogic 
more pedagogiali. Louanii postridie omnium diuorum M.D. 17. 10 

699. To GILLES BUSLEIDE.V. 

Deventer MS. 91, f. 82 v. (Louvain.) 

LB. App. 232. (November 1517.) 

[A precise date is not possible. Subsequent to Ep. 691, as Busleiden has 
now received Matt. Adrian, and probably prior to Ep. 731. For the difficulties 
alluded to here see Ep. 691 introd.] 

ORXATISSIMO VIRO D. AEGIDIO BVSLIDIO, PATROXO ET AM ICO 

MEO SINGVLARI. 

S. P. Pro Hebraeo benigne comiterque accepto agerem tibi gratias, 
ornatissime Buslidie, ni magis liberet gratulari tibi, cui vitro obtigerit 
ille votis omnibus exoptandus ad hoc negocii ; quod baud dubie toti 
genti Buslidianae famam ac decus pariet nunquam intermoriturum, 
quodque studia omnia variis modis collapsa restituet. Neque deerunt 5 
in caeteris gymnasiis qui pulcherrimum hoc institutum aemulentur. 
Quare te rogo per optimi fratris memoriam perque communem 
nominis Buslidiani gloriam perque publicam omnium studiosorum 
vtilitatem, ne patiare te ab eo quod coeptum est abduci. Sunt enim 
fortassis qui ipsi suo bono inuideant, malintque alios a melioribus 10 
studiis auertere quam ipsi discere meliora. Mihi sane hie nee seritur 
nee metitur : sola me publici commodi ratio mouet. Nihil vnquarn 

698. 5. Enxeiridion scripsi : Enxeridion J/S. 



698. i. has litteras] Ep. 694. perhaps Braxilogus should be read. 

4. millibus] sc. passuum. 8. famulum]. Perhaps Hand B, who 

5. Enxeiridion] For this form cf. seems to have left Erasmus about this 
monaxi, in a letter of Gilbert Cousin, time, the latest letters copied by him 
Basle MS. KA. C. i.a. 140. In Ep. 35. 86 being Epp. 683,4. 



124 LETTEES OF ERASMUS [151? 

nouae rei tam plausibiliter fuit institutum quin vnus aut alter re- 
clamarit. Optimus quisque nunc probat, mox probabunt vuiuersi. 

15 Si processerit, vt spero fore,mibi magis ac magis adlucescet Louanium. 
Nee vllius contubernii malim hospes esse, idque meopte sumptu ; et 
puto meum conuictum non inutilem fore tali collegio. Postremo 
non malim vllum alium haeredem bibliothecae nostrae. 

Matthaeus nondum hue commigrauit. Mitto epitaphium, sed tan- 

20 turn vt experiar sensum animi tui. Fient alia simul atque cognouero. 
Bene vale. 

CARMEN TROCHAICVM. 

Nominis Buslidiani proximum primo decus. 

Sic tuos \ f virenti raptus aeuo, Hierunyme. 

( orbas ) 

2-> Litterae, genus, senatus, aula, plebs, ecclesia, 

Aut suum > requirunt aut patronum flagitant. 

( sydus ) 

Fama virtu turn perennis viuet vsque posteris. 

..... f facundia ) 
.hruuitio trilmguis triplici -\ 

( praecomo J 

Te loquetur, cuius opibus rediit ac refloruit. 
30 Erasmus E. 

700 7o9 To JAMES BAMSIVS. 

De venter MS. 91, f. 67 v. Louvain. 

LB. App. 201. 3 November (1517). 

[The date is confirmed by the contents, and by the resemblance to Epp. 694. 
701, 703. 

James Banisius or de Bannissis (1466 c. 1534) was born on the island of 
Curzola in Dalmatia. In 1506 he was an apostolic protonotary at Rome. By 
1509 lie had become an Imperial Secretary (Le Glay i. 303), and soon attained to 
influence in Maximilian s court ; where the English diplomatists regarded him 
as favourable to themselves (Brewer ii). He was frequently detached for 
special service ; as in Sept. 1510 to France, in Sept. 1513 to the English camp at 
Tournay (Brown ii. 331, 2), and in Aug. 1517 to Charles at Middelburg (1. an.). 
In 1512 he received the deanery of Trent ; and in 1513 that of Antwerp, on the 
Pope s presentation. But the contest with the nominee of the Chapter, Adrian 
of Utrecht, prevented him from enjoying this latter till 1516. In Feb. 1518 he 
went to Paris, to visit Faber Stapulensis, and then to Basle (BRE. 74), perhaps 
on his way to Trent, where he was in Sept. 1519. On Maximilian s death he 
entered the service of Margaret of Austria. In Aug. Sept. 1520 Diirer found 
him at Brussels and at Antwerp, and drew a charcoal portrait of him : see 
Biirer s Literary Remains, ed. W. M. Conway, 1889, pp. 101, 103-4. He was on 
diplomatic service again at Milan in 1523-4 (Heumann, p. 143), and at Eome in 
I 5 2 5 (Bergenroth iii. i. 153, 261). In 1529 he obtained the appointment of his 
nephew, of the same name, as his coadjutor in the deanery of Trent ; and in 



13. plausabiliter JlfS. 



19. hue] into the College du Lis, as epitaphium] Cf. Ep. 804. 

a temporary residence. 20. alia] Cf. Ep. 178. 50,1 nn. 



700] TO JAMES BANISIUS 125 

Jan. 1530 Antwerp was vacant by his resignation (Brewer iv. 6152). The 
Bannisius who was in the Netherlands in 1534 ( ,OE.) was perhaps the nephew ; 
who by 4 Dec. 1534 had succeeded him at Trent. As Dean of Antwerp he saw 
the tower of the cathedral completed in 1518, and the choir in 1521. His 
colleague Spiegel dedicated to him a translation from Isocrates (Ep. 323. la n. ; 
cf. VE. 29, and Knod, J. Spiegel, p. 21 n., where other dedications are mentioned). 
See Mertens and Torfs, Geschied. ran Antwerpen, i. 560, iv. 8-n; Lettres de 
Louis JCII, ed. J. Godefroy, 1712, vols. ii. and iv ; B. Bonelli, Monum. Eccl. 
Tridentinae iii (1765), pp. 293-4 an ^ Trent MSS. capsae 45. 47 and 38. 34, 
communicated to me by my friends T. W. Arnold and M. A. Stein. Bonelli s 
notice of him concludes : vidi plures Erasmi epistolas ad eum datas cum 
inscriptione " Benefactor! suo adseruandissimo " . There is a letter to him in 
the Epistolae (bk. i, f. 7) appended to Hiero. Perbonus Uuiliae, Milan, J. A. 
Legnanus, 28 Oct. 1533.] 

S. P., vir ornamentis omnibus inclyte. Subinde mecum litigo 
quod Antwerpiae non auidius sim amplexus tam obuiam tuam 
humanitatem : sed id temporis ex aula Bruxellensi profugeram, 
Hispanorum improbis consalutationibus pene extinctus. Ita factum 
est vt ab omnium pene congressu turn abhorrerem. Sed Banysius, 5 
ea doctrina, ea facundia, ea morum humanitate, procul etiam erat 
ambiendus, non mini solum sed optimo cuique. Quod si dies com- 
plusculos Antwerpiae commoraturus es, aduolabo, tuo colloquio con- 
spectuque vel boras aliquot fruiturus, nisi vsque adeo nostra in- 
humanitate es alienatus, vt nunc ambienti perneges quod pridem 10 
vitro obtulisti. 

Legi HbeHum a Neaetio Coloniae editurn ; misit et Bilibaldus suum 
libellum. Video recrudescere bellum quod inprimis volebam ex- 
tinctum aut certe sopitum. Audio pestilentissimum illud granum, 
quod Satanas aliquis ingeniosus seuit, edidisse libellum in quo im- 15 
pune debachatur in doctos omneis. Hoc organo abutuntur praeclari 
illi religionis professores ad subuertendum tranquil(l)itatem Christia- 
nae concordiae. Vtina(m) ille totus esset ludeus, aut, sicut habet 
praepucium amputatum, ita haberet et linguam et manus ambas ! 
Nunc angelus Satanae tra(n)sfiguratus in angelum lucis nostris vexillis 20 
nos oppugnat, et hoc suis prestat verpis quod olim Zopyrus Dario, 
Xersis patri. Dispeream ni in eius pectore non vnum ludeuni com- 
perias. Quid aliud optent sceleratissimi recutiti, quid aliud illorum 
princeps Satanas, quam istis modis scindi Christiane plebis concor- 
diam? Quam vero indignum eruditos viros, quorum opinor et 35 
memoriam posteritati fore sacrosanctam, cum eiusmodi portento 

9. inhumauitate scripsi : humanitate if S. 19. amputatam MS. ai. verpis 
Afi>. 22. Disperiam MS. 

a. Antwerpiae] Probably in the 4. consalutationibus] Cf. Ep. 545. 

spring ; when Erasmus came to 16. 

Antwerp from Brussels. Epp. 709, 12. Neaetio] Cf. Ep. 680. 25-7. 

716 imply that Banisius had been Bilibaldus] Cf. Ep. 685. 13. 

with Charles at Middelburg and that 14. granum] Pfefferkorn ; cf. Ep. 

Erasmus had not seen him since. Cf. 694. 73. 

also 1. 4 n. 15. libellum] See Ep. 697. ia n. 



126 LETTERS OF ERASMUS [1517 

colluctari, vnde praeter scabiem, virus et probrum nihilpossit auferri, 
siue victores siue victi discedant ! Hec est Alecto f uriarum maxima, 
que belli signum canit Tartarea buccina, Satanae apostolus, semen 

30 diaboli, hypocrytarum quorundam organum, personatus propugnator 
fidei, verus hostis, ex nocente ludeo nocentior Christianus. Indignum 
facinus istius abominandum nomeu in libris eruditorum legi ! vt 
indoctissimo nebuloni respondeas, perdi bonas horas ! Hercule magis 
opus est, qui Cacum victum aliquo praecipitet, idque in tempore. 

35 Nocere facillimum est, et semel ortum late vagatur incendium, et 
venenum contagio paulatim serpit. Crede mihi, si Cesar hoc porten- 
tum confecerit, facinus pulchrius confecerit quam si Sarracenorum 
aciem profligaret. Hie hostis in Christianorum penetralibus grassatur, 
et hoc grassatur nocentius quod nostris armis nostrisque praesidiis 

40 nos oppugnat. Si videbitur, hortabimur iustissimum Cesarem litteris 
(vt talem rabiem compescendam curet, non libris) nostris, sed claua 
Herculea. Benevale, doctissime Banysi. Louanii 3 Nonas Nouernb. 

Erasmus Roteradamus. 
701. To JOHN CAESARIUS. 

Deventer MS. 91, f. 66. Louvain. 

LB. App. 202. 3 November (1517). 

[Contemporary with Epp. 700, 703.] 
ERASMVS CAESARIO SVO S. D. 

SVSPICOR luscuin ilium fuisse qui se iactabat a nobis emandatum 
Romam. Eum ante annum forte Romam euntem Nouo Testamento 
onerauimus, scriptis ad duos Cardinales litteris, qui librum exhiberent 
summo Pontifici. Dedimus et viaticum. At is bonus vir duos menses 
5 obambulauit in Eluetia, mendicans vbique meo nomine et codicem 
vbique circumferens, vsque ad Caesarem a quo septem aureis donatus 
est. Is tuas litteras rnihi non reddidit ; sed antequam tuas postremas 
accepissem, adiit me Louanii, dicens se iam Romam adire, si quid 
vellem. Proinde tu istiusmodi errones vel fuste abigito, neque 
10 cuiquam dederis quicquam nisi quern meis litteris commendaro. 
Audio te inhiare sacerdotio apud Leodium ; quod vtinam succedat, 
mi Cesari ! 

700. 28. Alecto LB : lecto MS. 32. obominandum MS. 40. hortabimus MS. 
Post litteris, tin finis est versus, ridctur deesse versus totus. Of. vt. 33,4 et Ep. 703. 

17-9. 42. Nouenb. MS. 701. 6. aureis LB : aureos MS. n. quod LB : qui MS. 

700. 29. signum canit] Cf. Verg. Am. 1516 ; cf. Epp. 446. 68-70, 835. 13-5. 
7-513 4- 3. Cardinales] Probably Riario and 

701. i. luscum] Perhaps Meghen ; Grimani ; cf. Epp. 333 4. 
of. Ep. 937. i. litteris] Lost. 

2. ante annum] Really c. March 7. postremas] Perhaps Ep. 680. 



7 oi] TO JOHN CAESARIUS 127 

Quod docti fauent Reuclino, plane est huruanitatis. Ceterum quod 
scriptis conflictantur cum isto pestilentissimo grano, tubicine furia- 
rum, organo quorundam personatorum Theologorum, ac vero Satanae 15 
vicario, mihi non probatur. Ille totus ex maledicentia conflatus est : 
maledictis vinci non potest, pudescere nescit, benedicere non didicit. 
Et scurra perfricte frontis sibi glorie ducit fore si quocunque modo 
traducatur eruditorum libris ; mauult enirn pluribus placere quam 
optimis. Quod si mundus intellexerit illius praeuaricationem, senserit- 20 
que honiinem sub praetextu defendende fidei Christiane Christianam 
religiouem subuersum ire, turn magnam inierit gratiani apud suos 
verpos : quibus id praestiterit, quod Zopyrus Dario. Dispeream nisi, 
si fiat illius anatomia, non vnum ludeum sed sexcentos ludeos in 
illius pectore comperias. Cauendus est Angelus Satanae transfigu- 25 
vatus in angelum lucis. Vtinam minus verum esset prouerbiurn, 
semper ex malo ludeo peiores fieri Christianos ! Proinde cupiam 
viros erudites sese meliores iudicare quam qui spurcissimo portento 
conflicteutur : vnde, siue vincant siue vincantur, praeter coenum et 
virus nihil auferre queant. Demiror magistratus, episcopos et Cesa- 3 
rem non compescere pestem istiusmodi. Facillimum est nocere, et 
populus caret iudicio. Ex minima scintilla latissime grassatur in- 
cendium. Quid auteni inagis optent ludei (quorum iste causam 
agit, dum fingit se oppuguare) quam concordiam Christianam ita 
discindi ? Malim ego incolumi Nouo Testamento vel totum Vetus 3? 
aboleri quam Christianorum pacem ob ludeorum libros rescindi. 
Atque vtinam iste totus adhuc ludeus esset et ceteros circunspectius 
admitteremus ! 

Veili et secundum Theodori librum, primo castigate ; vtrunque 
misi Basileam. Saluta amicos, ac bene vale. 4 

Louanii 3 nonas Nouemb. 

702. To PETER GILLES. 

Deventer MS. 91, f. 68 v. Louvain. 

E. p. 196: F. p. 331: HN: Lond. vii. 38: LB. 222. 3 November (1517). 

[In sequence with Epp. 708, 712, 715.] 
ERASMVS ROTERODAMVS PETRO AEGIDIO SVO. 

SALVE, charissime Petre. Per omnia sacra te oro vt sortem 
humanae conditionis forti feras animo. De patre bene spero ; sed 

701. 23. verpesJfS. Disperiam MS. 30. queant scite restiluit De la Faye 

in LB : coueant MS., quasi gueant. 31. compessere MS. 39. secundi 

MS. 702. TIT. add. E. 



701. 13. docti] Cf. Ep. 680. 26 n. ; (Epp. 685. 13 nn.) ; cf. Ep.69 4 . 109,10. 
or Caesarius may have referred to the 39. Theodori] Cf. Epp. 428, 771. 

epist. opotoj etteainPirckheimer sLucian 40. Basileam] Cf. Ep. 629. i. 



128 LETTERS OF ERASMUS [151? 

tamen si quid accidat, caue ne duos siraul amittam. Quid iuuat 

inanis, imo noxius dolor? Mone Nicolaum in primis vt rem dis- 

5 simulet, neque cuiquam effutiat ad quern adeat in Angliam aut cuius 

nomine accersitus. Etsi non eat, tamen taceat ; fingat causam a 

vera alienissimam. Rem ex secretarii literis et ex lacobi mei sermone 

cognosces. Bene vale, amicorum optime, et virum te prebe, imo 

memineris hominem esse te, et vite huius fabulam age. Bene precor 

10 tuis omnibus, et in primis optimo patri. Scripsi Banysio. 

Louanii 3. Non. Nouemb. 

Mi anime, post istas procellas insignem aliquam serenitatem ex- 
pecta, atque illi te serua. Rursum vale. Si quid opus erit vel in tuo 
negocio vel in negocio Nicolai, ipse aduolabo. [Anno M. D. xvi.] 

703. To (HERMANN, COUNT OF NEUENAHR). 

Deventer MS. 91, f. 66 v. Louvain. 

LB. App. 203. 4 November (1517). 

[Dr. Reich is clearly right (pp. 233,4) in addressing this to Count Hermann ; 
cf. Ep. 722. 22. Leclerc supplies the name of Pirckheimer ; but in view of 
Ep. 694 that is impossible.] 

S. P., vir clarissime. Non admiratus sum sed tamen probaui 
studium et ingenium in edito libello. Quod nostri quoque memineris, 
pro affectu debeo, pro officio non debeo. Nemo mortalium magis 
abhorret ab istiusmodi pugnis. Odi etiamnum Apologiam meam, 
5 qua Fabro coactus sum respondere. Pudet, ita me Deus amet, viros 
erudites ac posteritatis memoria dignos cum isto portento digladiari ; 
cuius vel solo nomine chartae conspurcentur. Atque isti summa 
votorum est quomodocunque traduci litteris eruditorum. Quin potius 
ab ista ludaica scabie vngues abstinent homines germane Christiani ? 
10 Nemo doctus ac probus non fatetur Reuclinum indigna fuisse affectum 
iniuria. Mea tamen sententia semper fuit dissimulare potius quam 
cum tot crabronum examinibus, preter aculeum etiam veneno armatis, 
cum extremo nebulone, imo cum abominando portento, conflictari, 

702. 4. noxius E: noxis MS. 5. cuiq, cuii^ MS. n. E : Neuenb. US. 

la. pocellas MS. 13. illi E : ilia MS. 14. in negocio E : in negocit 

MS. Anno M.D.XVI add. H. 703. 6. memeria IfS. 12. Crabonum MS. 
13. obominando MS. 



702. 4. Nicolaum] Kratzer ; see Ep. memineris] In Hermann s pre- 
515- i n. face (1. f 3 Erasmus is spoken of as 

7. secretarii] Perhaps Warham s Germaniae vere phoenicem, Musarum 

secretary, Bedill (Ep. 387). Erasmus dulce delitium alteramque animae 

heard from the Abp. about this time ; meae partem, optimo quidem et foeli- 

see Ep. 712. 6-8. cissimo fatonostrae Germaniae natum; 

lacobi] Nepos ; see Ep. 595. n n. cui sese in extirpandis barbarorum 

10. Banysio] Ep. 700. monstris propugnatorem fortissimum 

703. a. libello] Cf. Ep. 680. 26 n. et inuictum exhibuit . 



7o 3 ] TO HERMANN, COUNT OF NEUENAHR 129 

Hoc erat animi vere magni. Non defuisset innocentiae patrocinium. 
Reuchlino satis esse debuit quod optimo cuique probatur. Demiror 15 
magistratus et episcopos in ea re dormitare, vt sinant istam pestem in 
eruditos et claros homines impune debachari, neque quenquam existere 
Herculem qui Cacum in barathrum aliquod protrahat : sic enim talia 
portenta vincenda sunt, non libris. Nee vident ex isto Tartareo grano, 
quod Satanas ludeorum amicus sua manu cepit plantare, pullula- -2 
turam pessimam syluam, ni in tempore prospicietur. Proinde, si 
mihi permittis vt te etiam admoneam, suadeo vt ingenium tuum 
felicissimuni et ista nobilitate dignum in his argumentis exerceas que 
sint omnibus placitura. 

De libello illo premendo idem sentio quod scripsi. Non est danda 25 
ansa omnem ansam captantibus. Deinde non est offen(den)dus ille 
cuius praesidio nituntur bone litterae. Neque committendum vt liber 
wtu/xo<; doctos omneis trahat in suspicionem. Negligantur isti 
qui publicis malis crescunt. Nos seculi, irno posteritatis, negocium 
agamus. Aquila non capit muscas, multo magis a scorpiis et cantha- 3 
ridibus abstinet generosos vngues. 

Sed ego insignite impudens, qui sus Mineruam. Beue vale, vir 
non tantum imaginibus clarissime. Louanii 2. Non. Nouemb. 

704. To DUKE ERNEST OF BAVARIA. 

Deventer MS. 91, f. 69 v (a). (Louvain.) 

Quintus Curtius. 1518, tit. v (/3). 4 November 1517. 

D J .p. 196: D 2 . p. 197: F. p. 163: HN : Lond. iii. 34 : LB. 276. 

[The preface to Quintus Curtius, which was sent to Schiirer as a result of th- 
negotiations in Epp. 606, 612, 633, 693 ; and was published by him in June 1518. 
For Doke Ernest see Ep. 386. 17 n.] 

CLARISSIMO PRIXCIPI HERN ESTO BAVARIAE DVCI 
ERASMVS ROTERODAMVS S. D. 

Si M. Tullius, omnium suffragiis vberrimus et inexhaustus facundiae 
fons, fatetur eloquentiae venam facillime inarescere, ni cotidiana 
legendi dicendique exercitatione sufBcias, Herneste Princeps non 
tantum imaginibus inclyte, quid mihi credis accidisse, cui cum vix 
tenuis quidam orationis riuulus contigerit, iam anni complures in eo 5 
studiorum genere consumpti sunt, quod adeo ad expoliendam oratio- 
nem non facit, vt quamlibet etiam benigne fluentem copiam possit 
extinguere, ac dictioni quantumuis nitenti situm ac rubiginem obdu- 

703. 14. defuissent MS. 20. quod LB : quo MS. 22. permittis LB : 

promittis MS. 33. Nouenb. MS. 

703. 25. libello illo] The lulius 26. Ule] Leo x. 
Exdusus ; cf. Ep. 636. 25. 704. i. Tullius] de Or. i. capp. 33,4. 

ALLEN III K 



130 LETTEKS OF ERASMUS [1517 

cere? Quid enim inutilius ad tuendam rhetorices politiem quam 
10 tumultuaria lectione sursum ac deorsum per omnes autores eosque 
interim inconditos raptari ? Quod vsque nobis faciundum fuit in 
Nouo Testamento, in cudendis ac recudendis Chiliadibus, in instau- 
randis Hieronymi libris. 

Proinde quo contractam hisce studiis orationis vel scabriciem vel 
5 inopiam aliqua ex parte corrigeremus, dum proximo vere Britanniam 
adirem, Qu. Curtium itineris ac nauigationis comitem adiunxi ; qui 
mihi olim puero lectus mire candidus ac tersus est visus, nee alius 
sane visus est ex tanto regustatus interuallo. Dolet mihi autorem 
lectu dignissimum de<^aAov nobis superesse, nimirum duobus primo- 
20 ribus libris amputatis, vltimo pluribus in locis trunco mutiloque. 
Risimus interea Graeculam in historia vanitatem, quam tamen Qu. 
Curtius subinde temperasse videtur ; et tamen cum hue omneis 
ingenii sui neruos intenderint vt eximium quendam et inimitabilem 
principem depingerent, quid aliud nobis quam toties furiosum sed 
2 5 vbique felicem orbis praedonem descripserunt ? Neque enim ille 
periculosior erat vino temulentus quam ira atque ambitione. Et quo 
felicior erat impotentis animi temeritas, hoc erat rebus humanis per- 
nitiosior. Mihi certe uon rnagis placet Graecorum historicorum 
Alexander quam Achilles Homericus ; pessimum vterque boni prin- 
3 cipis exemplar, etiamsi quae virtutes tot vitiis admixtae videri possint. 
Videlicet operaeprecium erat Africam, Europam, Asiam tot misceri 
cladibus, vt vnius furiosi iuuenis animo mos gereretur, cuius am- 
bitioni nee orbis hie solid us erat satis futurus. Bene habet quod 
illi pesti fortuna, caeteris in rebus nimium indulgens, longeuitatem 
35 negarit. Locos aliquot obiter annotates correximus, addito elencho 
qui potissimum indicaret si quid noue dictum apud hunc scriptorem 
extaret ; ne desit quo placemus Xo-yo/iacm-yas quosdam, qui ad singulas 
pene voces nobis solent obstrepere, clamitantes apud probos autores 
nusquam inueniri. 

4 o Hoc quicquid est vel fructus vel studii tibi visum est dicare, quo 
testaremur nos vel memores esse principis, cui turn ipse priuatim 
plurimum debeam, vt a quo fuerim pridem amplissimis conditionibus 
prouocatus, turn publice debeant omnes bonarum literarum mystae ; 
quas tu sic ornas clarissimis maiorum tuorum stemmatis, sic morum 
45 mtegritate commendas, sic benignitate foues, sic autoritate tueris, 



16. Qu. a : Quin. & : Quintum I>N* : Q. X*. 18. mihi add D. 21 Ou 

a: painfauXU: Q. A*. 23 . aD: intenderent p. aD: eximiam /? 

: imitabilem a. 26. aZ> : periculosius 0. 27. & F : pernicisius a 

permcisior #>. 4 o. vel fructus a D : om. 0. 4 i. p. testarema a 

42. debeo H. 43. debent H. 

1 8. regustatus] Cf. Cic. Att. 4 . 19. i. 43 . prouocatus] C Epp. 386, 392, 394 



704] TO DUKE ERNEST OF BAVARIA 131 

vt breui nihil sit illis futurum felicius, si caeteri principes omissa 
bellandi rabie tuum exemplum emulentur. Bene vale. 
An. M. D. 17. pridie nonas Nouemb. 

705. To BRUNO AMERBACH. 

Basle MS. G II. 13*. 46. Louvain. 

4 November <ISI7?>. 

[A copy by Buxtorf (cf. Ep. 479 introd.) : the original I have been unable to 
trace. The year-date is uncertain. Only 1517 and 1518 are possible, since 
Erasmus is at Louvain. I prefer 1517, as there is evidence for correspondence 
with Basle at this time (cf. Epp. 726, 731, 732) ; and in 1518 mention might be 
expected of Erasmus illness (cf. Epp. 867, &c.). In 1519 news of Bruno s death 
on 21 Oct. would probably have reached Louvain by 4 Nov.] 

ERASMVS BRVNONI SVO S. D. 

MEMINI quondam erratum fuisse nescio quid in censuris epistola- 
rum quas reiecimus vt indoctas. Rogo vt aut nostram manum hue 
mittas, aut indices vbi sit erratum, quo possit in proxima editione 
restitui. Habeo tibi gratiam quod in adiuuandis nostris morem 
antiquum obtines ; nam nescio quo fato Frobenio semper placent 5 
asini. Bene vale cum optimis fratribus tuis, Basilio et Bonifacio. 

Vetus Graecorum adagium est, Tria cappa pessimum ; nunc vero 
in vos competit, tria ft optimum, Bruno, Basilius, Bonifacius. lube 
Doctorem Zasium meis saluere verbis. 

Louanii pridie Non. Nouemb. I0 

Doctissimo Brunoni Amerbachio Basiliensi feliciter trilingui. 
Basileae. 

706. FROM THOMAS MORE. 

Auctarium p. 145. Calais. 

F. p. 144: HN: Lond. iii. 8: LB. App. 204. 5 November (1517). 

[1517, because More is at Calais ; see Ep. 623. 20 n.] 
THOMAS MORVS ERASMO SVO S. P. D. 

HODIE literas abs te accepi, simul ad Coletum atque Roffensern 
vna cum libello. Curabo quam primum vt perferantur, ne libellus 
amittat gratiam nouitatis. Quurn epistolam legerem, inirabar cur 
non ad Cantuariensem quoque scripsisses, vt rem tuam ipse tractares 
apud eum ; apud quern profecto, ni fallor, nemo alius tanturn potest. 5 

705. 8. competit scripsi : compotes MS. 706. TIT. THOMAS add. II. 5. alius 
add. H. 



705. i. epistolarum] of Jerome ; cf. 7. Tria cappa] Adag. 2582. 

Ep. 396. 306,7. 706. i. literas] Probably dated c. 2 

5. Frobenio] Cf. Ep. 628. i n. Nov. ; all three are lost. 

6. asini] Cf. Ep. 885. 27,8. 2. libello] Cf. Ep. 697. 12 n. 

K 2 



132 LETTEKS OF ERASMUS [151? 

Quanquam si per me malis, et efficacius putas a praesente rem agi 
posse quam per epistolam, libentius id faciam quam iusseris : sed 
non erit perficiendi facultas tarn cito quam ego tuam rem vellem 
fieri. Nam hoc solenne est apud nos, a legatione redeuntem recta 

10 Regem petere, nee obiter ad quenquam diuertere. Ad hoc, negocia 
nostra tarn lente procedunt vt verear ne sit diutius hie morandum 
quam aut speraui aut e re sit mea : nisi forte nihil videbitur hie spei 
quare sit manendum. Interim tamen si tu voles, res agi potest per 
literas : nee dubito quin voles. Sic agam ergo vt deponatur huius 

15 anni pensio apud Man iff inn et syngrapha mittatur ad te. Sed de 
redimenda pensione mihi certe non videtur agendum : cum quod 
nemo est qui debeat redimere, nisi is qui, vt ego audio, nihil habet 
vnde possit ; turn quod vereor ne Archiepiscopus sic interpretetur 
tanquam a nobis animuui prorsus abieceris. Quam ob rem de 

20 redemptione rursus cogita : si decreueris, ego non deero. Interim 
ipse de solutione tractaho, nee mihi videris facturus male si tuas 
etiam literas addideris ; id quod fortassis expectat. 

Gaudeo Paraphrasim sub praelo esse. Inuideo mediusfidius 
Louanio, cui tantum contigit beneficium quantum, vt video, vix 

25 agnoscit. Sed is de quo scribis. aut ego fallor aut nunquam muta- 
bitur. Tunstallus plane sentit te nimium bonum esse. qui ei toties 
deceptus pergas credere. Paceus adhuc non redit, neque scire possum 
quando sit rediturus : sed neque comminisci queo quid habeat negocii. 
Certe quantum inquirendo comperire possum, iam diu nihil est neque 

30 cum Imperatore neque cum Eluetiis : nee tamen licet remigrare 
domum, quuni plus, opinor, quam annum iam Constantiae desederit. 
Miror ab illo non redditum tibi librum. Scribam ad eum de hac re 
diligentissime ; neque enim quicquam est quod malim perfici vel 

6. per add. H. 14. voles D : velis 73". 28. habeat // : habet D. 

32. hac de re F. 



16. pensione] from Aldington. at Tournay : but the possible identifi- 

17. is qui] Evidently the present cation of the physician Adrian (Ep. 
rector, Richard Master ; see Ep. 255 755. 27) suggests that Molendinus may 
introd. have seen him at Antwerp. By 16 

19. a nobis] Cf. the second reason Jan. he was in London (Brewer ii. 
which moved Warham to allow the 3885). Erasmus did not meet him on 
pension ; quoted in Ep. 255 introd. this occasion (Ep. 855. 20-2). 

20. rursus cogita] Erasmus accepted 32. librum] Evidently the Antibar- 
this advice ; see Ep. 726.10. lari; see Ep. 30. 16 n. and cf. Epp. 

23. Paraphrasim] See Ep. 710. 684, 732. It appears that Erasmus 
25. is de quo] Probably Dorp. For had been discussing the question of 
renewed dissension between him and rewriting it, and had proposed to in- 
Erasmus see Epp. 669 and 713. 13 seq. troduee More as one of the characters. 
27. Paceus] Cf. Ep. 388. 94 n. He The omission of this large passage in F 
had returned by Dec., and More met was probably due to the fact that in 
him at Bruges (Epp. 740-1 ; cf. Ep. 742). the interval he had recovered Book i, 
Either before or after this he was at and had published it -without re-writ- 
Antwerp (Ep. 7361, and perhaps also ing. 



706] FROM THOMAS MORE 133 

literarum causa vel mea, quoniam sentio te meditari in eo opere vt 
extruas amicitiae nostrae monumentum, quod ego pyramidibus omni- 35 
bus et omnibus mausoleis antefero. 

De Hermano videris ipse. Erga Battum certe sic olim tua praedi- 
catione sum adfectus vt eius memoriae propeniodum perinde ac rneae 
faueam. Tantum tibi cogitandum est quo pacto nos coniunges cum 
illo qui me vix viro, imo ne viro quidem, decessit. Sed ista commode 4 
tu machinaberis. S g d heus tu, proximus sum egomet mihi. Partem 
paciscor plane proximam tibi. Loquacior sum, vt scis, quam vt esse 
patiar persona muta, praesertim in ea comoedia ex qua mihi im- 
mortalitatem spondeam. 

Vale, mi charissime Erasme. Gaudeo versiculos meos in tabellam 45 
tibi placuisse. Tunstallus endecasyllabos plus satis laudauit, hexa- 
stichon moderate. Sed id fraterculus quidam ausus est etiam 
reprehendere, quod vos Castori et Polluci conferebam, quos dicebat 
potius comparari debuisse Theseo ac Pirithoo aut Pyladi et Oresti, 
qui, quod vos estis, inuicem erant amici, nou fratres. Ego frater- 5 
culum ne vera quidem dicentem potui ferre, resequutus hominis 
bonam operam malo epigrammate. 

Duos amicos versibus paucis niodo 

Magnos volens ostendere, 
Tantos amicos dixeram quanti olim erant 55 

Castorque Polluxque inuicem. 
Fratres amicis ait inepte comparas 

Ineptiens fraterculus. 
Quid ni ? inquarn. An alteri esse quisquam amicior 

Quam frater est fratri potest ? 60 

Irrisit ille inscitiam tantam meam, 

Qui rem tarn apertam nesciam. 
Est ampla nobis inquit ac frequens domus 

Plus quam ducentis fratribus, 
Sed ex ducentis pereo si reperis duos 65 

Fratres amicos inuicem. 

lam iterum vale, Caleti. v. Nouembris. raptim, valde festinante 
tabellario, vrgente, opinor, ilium auriga. 

34. quoniam ... 44. spondeam om. F 37. Hermano scripsi : Hormano D). 
49. et H : aut D. 



37. Hermano] See Ep. 33 introd. Lntrod. 

40. vii viro] More was 24 or 25 at 41. proximus] Ter. Andr. 635. 

the time of Batt s death ; cf. Ep. 35 46. endecasyllabos] Cf. Ep. 684. 



134 LETTERS OF ERASMUS [1517 



18 707. To HENRY GLAKEANUS. 

Deventer MS. 91, f. 102. (Louvain.) 

LB. App. 234. (November med. 1517-) 

[The date is given by the printing of the Paraphrasis (11. 14,5)-] 
ERASMVS GLARIANO SVO S. D. 

VT paucis ad tuas respondeam litteras, quas vnicas recepi nonis 
August! scriptas e Lutecia ; in Galliam te commigrasse gaudeo, 
precorque vt bene vertat. Magis arridebit Lutecia vbi magis assue- 
ueris. Hie locus est elegans, sed questus sane friget. Quod ai [te] 
5 regium salarium hucusque te posset comitari, magnopere cuperem te 
hue commigrare. Hieronymus Buslidius (cuius nomen) legis inter 
Luciani a me versos dialogos, Louanii collegium instituit testamento 
(nam in itinere Hispanico periit), in quo ties lingue, Greca, Latina, 
Hebraica tradantur, honesto stipendio eoque perpetuo. lam mine 

10 adest Mattheus, Wolgangi nostri praeceptor, Hebraicae litterature 
longe doctissimus. Asciscetur et Greculus aliquis. Si adesses, 
rideres Erasmum cotidie inter magistro(s) nostros sedere sublimem. 
Fac, mi Glariane doctissime, vt saltern crebris litteris tuis nos 
interuisas. Multa misimus Basileam excudenda. Hie excuditur 

15 Paraphrasis mea in Epistolam ad Romanes, opus maioris sudoris 
quam prae se ferat. Noui Testamenti bonam partem recognouimus, 
et ita recognouimus vt aliud sit opus futurum. Tue Muse quid 
moliantur vicissim significari (velim). Budeus non agnouit quis 
esses, vt ex illius intelligo litteris. Schedula qua notaras loca 

20 aliquot in Nouo Testamento, rnihi periit. Si note supersunt in tuo 
codice, fac iterum notes. Bene vale, amicorum mellitissime, cum 
grege tuo. 

De Fabro quid querar, mi Glariane ? Non dubito quin Apologiam 
meam iam videris. Dispeream si quicquam vnquam eque feci inuitus. 

25 Hominem ex animo diligo. Quis malus genius hoc illi misit in 
mentem ? Rursum vale. 

i. respondiam MS. 6. cuius nomen add. LB ; omissumfortasse in fine linear. 

7. verso MS. : corr. LB. 18. velim addidi in fine lineae : significa LB. 

20. Testestamento Vs. 24. iam LB: iram AfS. Disperiam MS. 
25. Hominu MS. 



7. Luciani] See Ep. 205. 14. Multa] Probably C 2 , and addi- 

10. Mattheus] Adrian ; see Ep. 686. tions to the Adagia of 1517-8 ; see also 

5 n. Epp. 603-4, 71, 77*- 

Wolgangi] Capito ; see Ep. 459 15. Paraphrasis] See Ep. 710. 

introd. 17. aliud] See Ep. 384 introd. 



7 o8] 135 

708. To PETER GILLES. 

Farrago p. 195. Louvain. 

F. p. 330 : HN: Lond. vii. 35 : LB. App. 386. 10 November (1517)- 

[In sequence with Epp. 702, 712, 715.] 
ERASMVS PETRO AEGIDIO SVO S. D. 

OPTO parent! tuo optimo id quod est optimum. Iterum atque 
iterum te rogo, charissime Petre, vt quod mutari non potest, feras 
certe moderate, neu te conficias dolore, tibi exitiabili, tuis graui et 
acerbo, mihi Moroque acerbissimo. Serua te tibi, serua te tuis, serua 
te rebus prosperioribus. Siue pater est incolumis siue secus, scio 5 
te grauiter occupari, non luctu solum verumetiam negociis. Proinde 
ne quid ex meis etiam accedat, misi lacobum meum, vt quod habes 
rerum mearum hue adducat : si quid tibi potest esse vsui, tolle, et 
scribe quid sustuleris. Atque vtinam summa omnium quae habeo 
patris tuamque salutem queam redimere ! Venissem ipse, sed nietuo 10 
pituitam, et sum in restituendo Nouo Testamento totus. A Moro 
binas accepi literas. Cura vt valeas et te fortem virum praebeas. 
Si quid erit in quo tibi queam facere gratum, facito periculum an ex 
animo te diligam. Louanii. pridie Martini. 

700 709 716 FROM JAMES BANISH:*. 

Farrago p. 167. Antwerp. 

F. p. 309: HN: Lond. vi. 34: LB. 277. 12 November 1517. 

IACOBVS BANISIVS CAESAREAE MAIESTATIS A CONSILIIS 
ERASMO ROTEROD. S. D. 

KEVERENDE et excellentissime domine honorande, commendationem 
plurimam. Grauiter aduersa valetudine pressum et nee mei ipsius 
compotem offenderunt me humanissimae literae tuae : ideo ad eas 
et tardius et manu aliena respondeo. Nee est cur sibi ipsi succenseat 
quod me vitro venientem auidius non sit complexa hie Antuuerpiae ; 5 
exhibuit enim se nimis facilem erga me, et compos voti erarn simul- 
atque videram quern desyderabam. Sensi autem tune non parum 
impudenter me egisse, quod virum tantorum studiorum et tantae 
disciplinae, non praetentato vado et magis religiose, sed quadam 
aulica temeritate interpellare ausus fuerim. Sed id auiditati (quae 10 
me vel ex intimo sinu Illyrico meo traxisset) potius quam instituto 
adscribat. Cupiebam enim ilium quern absens veluti numen ol> 
excellentem doctrinam colebam, ah quando praesens (postquam fas 
erat) intueri ; et omnis mora mihi periculosa videbatur. Proinde 



708. 12. literas] Epp. 683 and 688. 

709. 4. succenseat] sc. dominatio tua ; cf. 11. 18, 25. 26. 



136 LETTERS OF ERASMUS [1517 

1 5 cum intellexi te hie adesse, nisi statim aduolassem, arbitrabar me 
non posse compotem voti fieri. Cum primum autem valebo, si per 
negocia licebit (postquam ita placet), ante digressum meum ex hisce 
regionibus D. T. Louanii conueniam ; nee enim ipsa hoc tempore 
tarn bonas horas hue veniendo perdere debet. 

20 De ludaeo vel qui sub eius tarn infami et perdito nomine cum 
doctissimo quoque ac optimo viro congredi audent, solum ex infamia 
famam sibi aucupantes, nil melius oxistimo quam illos omittere cum 
incircuncisa ab omni bono opere mente, et in tenebris suis ignotos 
delitescere. Ex motu tactuque rei foetide nil nisi foetor elici potest. 

j-; Literas Do. T. ad Maguntinm et Pyrckhaimer transmittam. Valeat 
diu feliciter Do. T. R. ad commodum et incrementum omnium 
studiorum. 

Antuuerpiae, die duodecima nouembris. Ax. M.D.XVII. E. R. D. T. 

710. To DOMENICO GRIMAXI. 

Paraphrasis ad Romanes f. (A-). Louvain. 

Lond. xxix. 72 (73): LB. vii. 771. 13 November 1517. 

[Erasmus paraphrases on the separate books of the New Testament may be 
regarded as a natural sequence of his work upon the text. Paraphrase was tu 
him a kind of commentary (Lond. xxiii. 6; LB. 650, 763 F) : and the great 
success of the introductory portions of the Noimm Instrumentum, the Poroclests 
and the Ratio ferae theologiae (Ep. 745) a success which was doubtless personally 
manifested to him before the long series of independent editions begins sug- 
;. vted ID him the idea of an exposition of the New Testament in a popular 
form. In this he would be free on the one hand from the restrictions of 
:i literal translation such as he had previously carried out, and on the other 
from the severities of a scholarly commentary, which he had discovered to be 
less easy to him than paraphrase (Ep. 755) : as indeed it was alien to his genius. 
He began with the Epistle to the Romans ; and although strict orthodoxy 
murmured, the book was on the whole so well received (cf. Ep. 937) that he 
was encouraged to proceed through the various Epistles, first of St. Paul, 
and then of the other Apostles. By 1521 these were completed ; and then at 
the request of Schinner (Ep. 447. 596 n.) he turned to the Gospels, which he 
finished in 1523. The Acts followed in 1524 ; and thus the whole New 
Testament was paraphrased with the exception of the Revelation, to which 
in this way he did not venture to lay his hand. 

The fortunes of the work were never in doubt. Besides the numerous 
editions published by Froben, the Paraphrases were reprinted, either wholly 
or in part, in France, Germany, Switzerland, the Netherlands and Spain. By 
1523 Leo Jud had translated those on the Epistles into German; and in 
1530 a German translation appeared of the Gospels and Epistles. Of the 
Paraphrase on St. Matthew a Bohemian version came out in 1542 ; and a French 
version of the Epistles in 1543. Their success in England was even more 
~triking. Parts of Erasmus translation of the New Testament had been turned 
into English in 1538 and 1540. In 1543 with the support of Queen Katberine 
Parr a number of scholars headed by Nicholas Udall undertook a complete 

18. D. T. E: te H. ipsa E tu .ff. 19. debes H. 25. Do. T. E : 

tuas H. 28. E. R. D. T. om. IT. 



20. ludaeo] Pfefferkorn. 28. E.R.D.T.] This formula, as it 

25. Literas] Epp. 698 and 694. Ep. stands, is incomplete ; cf. Ep. 333. 140. 

722 shows that Ep. 703, and therefore The last word had perhaps disappeared 

also Ep. 701, were in the packet. at the foot of the manuscript. 



7io] TO DOMENICO GRIMANI 137 

translation of the Paraphrases into English ; the Gospel of St. John being en 
trusted to the Princess Mary. The book was printed in 1548 in two volumes, 
and again in 1551-2 ; and some Iniunccions of Edward vr London, R. Grafton, 
31 July 1547, ff. a 4 v, b 4 ; reprinted in E. Cardwell s Documentary Annals of the 
reformed Church of England, 1844, i, pp. 9, 13) ordered that a copy of the Gospels 
(perhaps the only part yet available) should be placed beside the Bible in 
every parish church throughout the realm, and that every parson below the 
degree of B.D. should possess the book. Under Elizabeth the Injunctions were 
renewed in 1559 with slight modifications ; see H. Gee and W. J. Hardy, 
Documents illustrative of English Church history, 1896, pp. 431, 425. There is 
some account of the English version of the Paraphrases in R. W. Dixon s 
Hist, of the Church of England, ii. 1887), pp. 423-5. 

This Paraphrase on the Romans was executed at Antwerp, probably in May 
and June 1517 (Ep. 684. 13; cf. Lond. xxiii. 6, LB. 650, 764 A . The printing 
began in Oct. Ep. 687. 15 ; cf. Ep. 732) and was nearly completed by 21 Nov. 
(Ep. 719) ; and by 30 Nov. Erasmus had begun to distribute it to his friends 
(Ep. 726). He had at one time thought of dedicating it to the Archbishop of 
Mainz (Ep. 745"! ; but the possibility that he might wish to go to Italy to print 
the second edition of his New Testament (cf. Ep. 770 introd. ) was perhaps 
the motive which determined him to choose one of his old patrons (Ep. 334) : 
to whom, however, a copy of the first edition, Louvain, Th. Martens, Nov. 1517 
(a), was not sent (Ep. 835). Two years later Erasmus had received no acknow 
ledgement from Grimani (Lond. xiii. 7, LB. 462 ; cf. I. p. 43. 17-20). 

Froben s reprint of Jan. 1518 (0 has a different year-date for this preface ; 
but the new edition which Froben printed in Nov. 1518 (7) follows a closely, as 
do also his of April 1519 and Jan. 1520. These are the last issues of this 
Paraphrase singly or joined with one or two others. Afterwards the collected 
volumes begin. In the first of these, Froben s two octavo editions of March 
(S) and July 1521, this preface shows signs of revision by Erasmus ; but the 
changes which appear in the folio Froben edition of Feb. 1522 (e) may be 
regarded as mere inadvertences. Froben s next editions of May 1522 (0 and 
1523, both octavo, and of 1523-4, folio, reproduce the text of 5. Of the 
remaining editions published by the Froben firm, mostly in folio, that of 1532 
(ij) shows further slight changes by Erasmus, and the edition of 1534 follows 
this; but the posthumous volume of 1541 0) included in the collected Opera 
must owe its trifling variations to the editors. See I. pp. 20. 2621. 10 and 
BEr 1 . under Paraphrases and Nouum Testamentum.~\ 

REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO D. CARDIXALI 

GRYMANO VENETO TITVLO SANCTI MARCI 

ERASMVS ROTERODAMVS K. D. 

QVIBVS nouum videri solet, reuerendissime Pater, cur Paulus 
Apostolus TroAvyAioTToYaTos Romanis Graece quam Romane scribere 
maluerit, mirari desinent, si perpenderint primum illis temporibus 
Graeci sermonis vsum pene tarn late patuisse quam late Romanum 
patebat imperium : deinde Romanis ipsis adeo quondam in deliciis 5 
fuisse Graecanicas literas, vt ea res satyrarum conuiciis sit exagitata ; 
siquidem apud Luciliurn Sceuola ridens Albutium vt plus aequo 
<iAe AAr;va, Xatpe, inquit Praetor, Athenis : et apud luuenalem 
stomachatur quispiam, negans se ferre posse Graecam vrbern. Quan- 
quam ita Graece locutus est Apostolus vt a mere Graecis non satis 10 
queat intelligi ob passim admixt.im Hebraei sermonis proprietatem. 
Quod si maxime Graeca ac pure Graeca fuisset oratio, multum tamen 
TIT. D. a : DOMINICO 6. io. Apostolus add. 77. 

7. Lucilium] ap. Cic. Fin. i. 3. 9. 8. luuennlem] 3. 60,1. 



138 LETTERS OF ERASMUS [1517 

adhuc difficultatis superesset lectori, quod cum scriberet rudibus 
adhuc et nuper Christo initiatis, mysteria quaedam magis attigit 

15 quam tractauit, et indicauit verius quam explicuit, videlicet tempori 
seruiens. Nunc vero cum Roma tota adeo sit Christiana vt illic 
totius Christianae religionis sit arx culmenque, ac per vniuersum 
terrarum orbem Romane loquantur quicunque Romanum agnoscunt 
Pontificem, videbar mini facturus operaeprecium, si effecissem vt 

20 Paul us iam mere Romanis ac plene Christianis non solum Romane 

verum etiam explanatius loqueretur : atque ita loqueretur Romane 

vt Hebraeum quidem nonagnoscas, agnoscas tamen Apostolum loqui. 

Solitus est ille mutare linguaui, semper obseruata Apostoli dignitate. 

Non hie attollam verbis quanti mihi constiterit hoc quicquid est 

25 opusculi, quod id sciam nemini procliue vel aestimare vel credere, nisi 
qui ipse periculum in simili negotio fecerit, quid sit hiantia commit - 
tere, abrupta mollire, confusa digerere, inuoluta euoluere, nodosa 
explicare, obscuris lucem addere, Hebraismum Romana ciuitate donare : 
denique Pauli, hoc est coelestis oratoris, mutare linguam ; et ita tem- 

30 perare -n-apd^pacny ne fiat 7rupa<pdn?<m, hoc est sic aliter dicere vt 
tamen non dicas alia, praesertim in argumento non solum tot modis 
difficillimo verumetiam sacro ac maiestati Euangelicae proximo : in 
quo cum in lubrico verseris et labi sit facillimum, citra graue peri 
culum labi non possis. Illud modo testabor, ingenue magis quam 

;,5 arroganter, non multum laboris accessurum fuisse, si iustum com- 
mentarium in hanc epistolam aedere voluissem. Arbitrabor autem 
huiusce studii praemium abunde magnum niihi persolutum, si meo 
studio sensero perfectum esse vt Paulus primum R. T. D., deinde per 
earn caeterisRomanis, sit aliquanto commendatior aut certefamiliarior ; 

40 quibus et commendatissimum et familiarissimum esse par est. Com- 
pertum enim habeo quam multos antehac sermonis peregrinitas, 
quanto plures turn explicationis turn rerum difficultas alienarit ab 
eius lectione : quanquam a tarn eximio fructu non oportebat vllis 
incommodis deterreri. Horum igitur vel fastidio vel desperationi 

45 hac nostra industria studuimus succurrere, ita negotium temperantes 
vt ei qui nolit quicquam in sacris literis immutari, commentarii vice 
sit futurum ; rursus ei qui vacet huiusmodi superstitione, Paulus 
ipse loqui videatur. 

Amplectere, Roma, principem aut certe praecipuum religionis tuae 

50 magistrum. Exosculare priscae laudis tuae praeconem, redama eum 
qui te nondum visam adamauit. O foeliciter commutatam sortem 
foelicitatis tuae ! Olim sub tyrannis Caesaribus mutis simulacris 

37. studii a : operae 77. 38. R. T. D. . . 39 earn a : tibi . . . te 5. 



15. tempori] Cf. Ep. 740. 3 n. 35. commentarium] Cf. Ep. 692. 28 n. 



yio] TO DOMENICO GRIMANI 139 

litabas, nunc sub Petro et Paulo terrarum orbi praesides : olim eras 
superstitionum omnium ancilla, nunc es verae religionis magistra. 
In louis Capitolini locum successit Christus solus Optimus Maximus : 55 
in principis locum Petrus et Paulus suis vterque dotibus summus : 
in augustissimi illius senatus vicem successit toti orbi reuerendus 
cardinalium ordo. Si quid te mouent fornices aut pyramides pristinae 
superstitionis vestigia, cur non magis te capiunt in horum libris 
receptae religionis monumenta ? Adriani statuam aut Domitiani 60 
miraris thermas. Quin potius Petri Paulique sacrosanctas epistolas 
amplecteris ? Si iuuat in Salustianis aut Liuianis libris fabulosa 
vetustas, a quibus initiis ad orbis tyrannidem breui ruituram fueris 
euecta vulturum auspiciis, cur non magis iuuat in Apostolorum et 
Euangelistarum literis agnoscere quibus primordiis ad Ecclesiae 65 
monarchiam nunquam cessaturam perueneris auspiciis Christi ? Vt 
apud ludaeos sacrosancti quondam ternpli hodie ne vestigium quidem 
vllum extat, itatui Capitolii, quod quondam vanissimi vates aeternum 
fore pollicebantur, adeo nullae supersunt reliquiae vt ne locum quidem 
possis ostendere. 7 

Si Ciceronis linguam miraris, de qua vix pronuncies plusne pro- 
fuerit an obfuerit reipublicae, cur non magis delectat Paulina facundia, 
cui salutis ac religionis tuae summarn debes? Semper auida laudum 
fuisti ; habes tarn grauem, tarn inclytum gloriae tuae buccinatorem ; 
quid triumphalius quam Apostolico ore laudari ? Agnosce, Romane, 75 
agnosce quid tibi tribuat Paulus, vt intelligas quae laudes tibi sint 
tuendae ; audi quid moneat, ne nescias quid tibi sit cauendum. 
Fidem laudat, quae nusquam adhuc fuit incorruptior. Obedientiam 
praedicat, quae fecit vt cito superstitionein religione mutares. Facili- 
tatem tribuit, cui solet esse comes credulitas : haec in causa fuit vt a 80 
pseudapostolis in ludaismum pellicereris ; sed aderat facilitati pru- 
dentia, quae fecit vt mature resipisceres. Subnotat animi celsitudi- 
nem, atque ob id tarn sollicite deterret a fastu et insolentia, a luxu 
auocat ad sobrietatem, a libidinibus ad castimoniam, a ferocitate 
ad tolerantiam, a dissidiis ad concordiam, a bellis ad pacem. Haec 85 
est indoles vere Romana, a qua degenerare sit turpe. Vide ne e 
Roma degeneres in Babylonem. 

Fatetur diuus Hieronymus suis etiamnum temporibus laudatae 
Paulo religionis extitisse documenta. Vbi inquit alibi tanto studio 

53. eras add. 5. 54, es add. S. 77. tibiezf: om. . 80. credulitas 

ay: crudelitas $. 82. a: maturae i. 

60. Adriani] Probably the colossal Roma Instaurata, ii. 12, mentions these ; 

head from the Castle of St. Angelo, but as it does not appear that their 

now in the Vatican ; see Lanciani, ruins were considerable, Erasmus was 

Ruins of Ancient Rome, 1897, p. 558. probably thinking of the baths of 

Domitiani] Flavius Blondus, Diocletian. 



HO LETTERS OF ERASMUS [1517 

90 et frequentia ad ecclesias et ad martyrum sepulchra concurritur ? 
Vbi sic ad similitudinem coelestis tonitrui amen reboat, et vacua 
idolorum templa quatiuntur ? Non quod aliam babeant Roman! 
fidem, nisi hanc quam omnes Christi ecclesiae, sed quod deuotio in 
^is maior et simplicitas ad credendum. Magnificum quidem Hierc- 
95 nymi testimonium ! At idem quid dicturus sit si nunc videret eadem 
in vrbe tot ecclesias, tot curdinales, tot episcopos ? si conspiceret ab 
vno hoc certissimo Christi oraculo ab vniuersis mundi principibus 
responsa peti ! hue religionis causa ex vltimis vsque terrarum angulis 
agminatun concurri : parum Christianum sibi quenque videri, nisi 

ioo Romam, nisi Romanum Pontificem viderit, ceu numen quoddam 
terrestre, vt a cuius nutu ac renutu res vniuersae mortalium pen- 
deant : denique si cerneret sub Leone decirno compositis bellorum 
procellis Romanam vrbem non minus literis quam religione florentem ? 
vt quae vna tarn niultos habeat ecclesiastica dignitate praeminentes, 

i5 tot viros omni doctrinae genere insignes, tot mundi lumina decoraque, 
vt orbem verius quam vrbem dixeris. Nihil optandum a superis 
nisi vt perpetuo suis laudibus respondeat, perpetuo felicitatem suam 
pietate superet, maiestatem anteeat bonitate. Id fiet, si Petri ac 
Pauli, quorum auspiciis praesidioque regnat, pectus vitamque pro 

1 10 viribus studeat exprimere. Atqui horum imaginem nusquam expres- 
siorem magisque viuam liceat reperire quam in ipsorum literis. 

Interea Pauli fragmentum libentius amplectentur, amplissime 
Pater, si tuis istis mauibus porrigetur, qui studiorum omnium, prae- 
sertim eorum quae cum linguarum peritia coniuncta sunt, mirum 

115 quendam Moecenatem agas ; sic nihilominus integritate morum con- 
spicuus, vt inter tot clarissima lumina tamen eluceas atque emineas, 
non ita quidem vt aliis offundas tenebras, sed vt per se illustribus et 
urnatis plurimum addas lucis ac decoris. Bene valeat E. T. R. D. 
Louanii. Anno M.D.XVII. Id. Nouemb. 

711. FROM GEORGE SPALATINUS. 

Farrago p. 374. Altenburg. 

F. p. 462: HN: Lond. xi. 23 : LB. 278. 13 November 1517. 

[For the circumstances of this letter see Ep. 501 introd. It did not reach 
Erasmus for nearly two years : his reply, 7 Aug. 1519, confirms this date.] 

D. GEORGIVS SPALATINYS ERASMO ROTERODA3IO S. D. 

LITERAS tuas, Erasme vnicum totius Germaniae communis patriae 
decus, iampridem expecto : si enim in man us tuas meae peruenerunt, 

710. 112. amplissime Pater add. S. 118. E. T. R. D. a: tua pietas 5. 

119. M.D.XVII ay : H.D.xvin : M.D.xxvn 6. 711. TIT. D. om. H. 

710. 101. nutu] Cf. Plin. Ep. i. 7. 2. 116. lumina] Cf. Verg. G. i. 5.6. 

711. 2. meae] Ep. 501. 



7 u] FEOM GEORGE SPALATINUS 141 

nihil minus vereor quam te mihi non responsurum. Neque enim 
tarn priuato quam publico scrips! ad te nomine, quamuis etiam meo 
libentissime ; nam diu antea persecutus occasionem ad te scribendi, 5 
non prius sum nactus quam extitit qui me alioquin scribendi cupi- 
dissimum ad hoc offieii impelleret pene. Tuus enim esse coepi quam- 
primum tua opera vidi, quamprimum in tuae istius tarn multiiugae 
et eruditionis et eloquentiae penetralia veni. Vbi autem nunc et 
quemadmodum agas, et quid condas, quid nostris temporibus, quid 10 
posteritati cudas, tarn auide cupio scire cum multis quam quod 
auidissime. Spero igitur id te daturum nomini optimi Principis 
mei D. Friderici Saxoniae ducis, sacri Ro. imp. electoris. vt tandem 
mihi respondeas. Facit enim te tantus Princeps plurimi, et libros 
tuos omnes in sua habet bibliotheca, quam optimis quibusque libris 15 
refertam architectatur. Caetera dicet Petrus noster Alamire. Vale 
feliciter. 

Cursim ex arce Aldenburgia. Idibus Nouem. An. M.D.XVII. 

712. To PETER GILLES. 

Farrago p. 185. Lou vain. 

F. p. 323 : HN : Lond. vii. iS : LB. 344. 15 November (1517). 

[The year-date added in H can easily be corrected from the contents.] 
ERASMVS ROTERODAMVS PETRO AEGIDIO SVO S. D. 

OPTIMJ patris mortem vt doleo, ita felicem existimo qui sic deces- 
serit : quando hac sorte nascimur omnes, nihilque diuturnum in 
rebus humanis, nedum perpetuum. Quod conualueris gaudeo ; atque 
vti perpetuum sit opto. 

Quanquam lacobum onerarim multis mandatis, tamen vnum 5 
quiddam oblitus sum quod maxime curatum oportuit. Scribit ad me 
Archiepiscopus Cantuariensis vt hie ab amico quopiam viginti libras 

711. 7. quum primum H. 8. quuni primum H. 13. I), om. H. 

18. Nouembris H. 712. 5. oneraram H. 

711. 15. bibliotheca] It was intended letters between Erasmus and Pirck- 

that this should have a copy of every heimer in 1520 (Lond. xii. 12 ; LB. 

book; see SE. 123. 504, 561). He was a singer and com- 

16. Alamire] A chaplain to Prince posed music for Charles chapel (Henne 
Charles, who between !5i5-8 was v. 104, ; and in 1515 he sent musical 
constantly engaged on behalf of the instruments to Henry vm. He some- 
English agents at Brussels in watching times signs his name with the musical 
the movements of Edmund de la Pole s notes, La, Mi, Re. See Brewer ii. 
(Ep. 108. 104 n.) brother Richard, who 18. Aldenburgia] 24 miles s. of 
had been recognized by Louis xn as Leipzig. 

King of England ; but Alamire s 712. i. doleo] The formal letter of 

loyalty was not always above condolence follows ; Ep. 715. 

suspicion. He appears as carrying 5. lacobum] Nepos. 



142 LETTEES OF ERASMUS [151? 

Sterlingn. accipiam et syngrapham mittam, se protinus resoluturum. 
Quando igitur, vt audio, non licet exire, accerse ad te loannem Crullem, 

ioaut si quis est magis idoneus, qui tibi numeret pecuniam ac syn 
grapham meam recipiat, aut mihi negocium committat ; curabo vt in 
Anglia pecunia numeretur ei cui voluerit is qui dedit. Quod si 
Archiepiscopus non dederit, quod tamen secus fore scio, ipse reddam. 
Tu, si postulat, fideiubeto: quod erit tibi bonum atque commodum, 

1 5 quando pecunia manebit apud te. Mea refert vt hoc quamprimum 
fiat. Scis quamobrem ? Quo mox ad proximum Pascha liceat 
honestius iterum petere. Quamobrem hoc agas velim, quod meo 
bono, nullius incommodo net 

Morus adhuc est Caleti, magno vt apparet suo turn taedio turn 

20 sumptu, et in negociis longe odiosissimis. Sic reges beant amicos ; 
hoc est a cardinalibus adamari. Sic et Paceum iam supra biennium 
apud Eluetios relegatum detinent. Epistolam illius fac habeamus. 
Vtinam tuo fiat commodo vt hie nobiscum hybernes ; affatim con- 
feremus fabulas nostras. Paraphrasis iam ad calcem decurrit. 

25 Triginta sex philippeos et, vt opinor, praeterea nonnihil reliqui apud 
Nicolaum, vt solueret pro stragulis ; et ita reliqui vt soluta pecunia 
reliquum tibi restitueret. Et memini me scripsisse super hac re ; 
tu tamen nih.il respondes. Fac vt sciam. 

Ne remittas Croco suos libros priusquam viderimus ; agit Canta- 

30 brigiae, illic Graecas professurus literas. Dissimula illius literas tibi 
redditas. 

Medicus petiit inducias quatuordecim dierum. Tu si forte videris 
liominem, finge te pudefactum apud me ni resoluat quod promisit. 
Idem dicat M. Nicolaus, qui audierit eum sic deierantem. Optassem 

35 sigillum temperius missum fuisse ; sed tibi nihil imputo, non ignarus 
quomodo tua ipsius agas negocia. 

Inclusi tuis literis syngraphas meas et epistolam Cantuariensis. 

8. Sterlign. F : Sterligen. H : Sterlingenses K*. g. Crullum F. 13. tamen 
F : turn E. 19. suo cm. H. 29. Croco E : N. F. 34. M. om. H. 



9. Crullem] Cf. Ep. 545. 2 n. here and in 1. 34. 

17. iterum] Erasmus evidently 29. Croco] He left Leipzig c. March 

wished that the spring payment of his fin. 1517 (Hager p. 87; see Ep. 415. 

Aldington pension (Ep. 255 introd.) n n.) and had proceeded M.A. at 

should be made punctually ; with a Cambridge before 29 Sept. (Cambridge 

view to his journey to Basle. Grace Book T, ed. W. G. Searle and J. W. 

19. Morus] Cf. Ep. 623. 20 n. Clark, p. 144). It appears that he had 

21. Paceum] Cf. Ep. 388. 94 n. left his books behind at Antwerp to be 

22. Epistolam] Perhaps Ep. 619, forwarded, and that Erasmus wished 
which may have been sent for Gilles to look through them before they went ; 
to see. Cf. Epp. 777. 26 n., 827. 4-6. 

24. Paraphrasis] bee Ep. 710. 32. Medicus] Afinius ; cf. Ep. 638. 

26. Nicolaum] Probably Nic. of 35. sigillum] Cf. Epp. 736. 4, 754. 9. 

Hertogenbosch ^Ep. 616. 14 n.; ; both 37. epistolam] See 11. 6 seq. 



712] TO PETER GILLES 143 

Si aut abest aut friget Crullus, confido Franciscum non grauaturum. 
Bene vale, amicorum syncerissime. 

Louanii. Decimoseptimo Calendas Decembr. [Anno millesimo 40 
quingentesimo decimooctauo.] 



713. To JOHN REUCHLIN. 

Basle MS. G 2 . I. 15. ii, f. 18 (a). Louvain. 

Illust. virorum epist., f. s 2 v (/3). 15 November (1517). 

[The best text is a copy by J. G. Huber (fi755) in his collections, now in the 
University Library at Basle: cited by Geiger, RE. 235. For 3 see Ep. 300 
introd. The year-date may be assigned from Adrian s cardinalate fl. 17 n).] 

ERASMVS REVCHLINO SVO S. D. 

Si vales, Germaniae nostrae decus, est vnde plurimum gaudeam. 
Recutitus ille ex nocentissimo verpo scelerator non Christianus sed 
Christianistes, edito libello, eoque vulgari lingua, ne non intelligant 
ipsius sodales, lenones ac nautae, doctos omnes, vt audio, nominatim 
lacerat. Sed meo iudicio monstrum omnibus modis indignum est 5 
cuius mentiofiatinliteris hominurn eruditorum. Proh Deumimmor- 
talem, quali organo vtuntur personati illi religionis euersores ! Plus 
vnus ille semiiudaeus Christianus nocuit rei Christianae quam vni- 
uersa ludaeorum sentina ; planeque, ni fallor, id suae genti praebet 
quod Dario Zopyrus, quanquam hie multo sceleratior. Nos, mi ro 
Reuchline, neglectis portentis in Christo nos oblectemus et honestis- 
simis fruamur studiis. 

Dominus Roffensis et Coletus belle valent. Omnes eruditi pro- 
bique viri te amant. Expostulaui cum Dorpio quare haec Academia 
se miscuisset tuo negotio : narn huius stylo et stultitia abusi sunt ad 15 
hoc negotii. Is respondit vnum Adrianum fuisse authorem, cui nunc 
contigit cardinalatus ; nee vnquam tamen fuisse mentionem haereseos, 
sed eiTorum duntaxat. Quid autem vacat errore ? tametsi ego nihil 
illic erroria video. Curaui libellum Latine vertendum ac misi 
Roffensi. Bene vale. Louanii xvn. Cal. Decembris. 20 

Scripsissem copiosius, sed hie incertus erat 



712. 40. Anno . . 41. decimooctauo add. H. 713. 2. sceleratior . 4. lenones 
ac nautae om. 0. nominatim add. 0. 6. Proh om. 0. g. planeque 

a : Plane 0. id scripsi, cf. Epp. 700. 21, 701. 23 : is a.0. u. in om. 0. 

13. Dominus a : Tuus 0. 15. et stultitia om. 6. 20. Cal. scripsi: Calendis 

a : KL. 0. Decembres 0. 



712. 38. Franciseum] Eerckman. 3. libello] Cf. Ep. 697. is n. 

713. 2. Recutitus] Pfefferkorn ; cf. Ep. 17. cardinalatus] i June 1517. 
694. 34 eeq. 19. libellum] See 1. 3. 



144 LETTEKS OF ERASMUS [1517 

714 727 To GERARD GELDENHAUER. 

Deventer MS. 91, f. 70 v. Louvain. 

D. p. 199: F. p. 164 : HN: Lond. iii. 35 : LB. 279. 16 November (1517). 

[For the date see p. 14.] 

ERASMVS ROTERODAMVS NoVJOMAGO REVERENDISSIMI PRAESVLIS 
YJ.TRATRAIEC TINI SACELLAXO S. D. 

DEMIROK te nihil scripsisse, cum scripserit dominus reuerendissimus. 
Neque enim opinor te sic occupatuin vt non vacarit, neque tarn 
fortunae successu elaturu vt veteres congerrones fastidias : quod 
tainen optarim ita esse. Libellum de Querela Pacis domino non 
5 displicuisse magnopere gaudeo, et iam nunc fructurn eius laboris 
al iinde magnum percepisse me puto, quod is amplectitur cui vnice 
probari cupiam. Paraphrasis ad metam properat : liber exiguus, 
sed nemo credat, nisi periculo facto, quantis sudoribus mini con- 
stiterit. Mittetur simulatque fuerit absolutus Theodorici formulis. 

jo Sed audi rem ridiculam. Nuper quidam expeditus accurrit an- 
nuncians sacerdocium rneum quod haberem Traiecti, estimatum 
quatuor philippeis, si vellem nurnerare. Primum gaudebam, 
somnians nouum aliquod collatum, deinde mirabar quid rei esset. 
Postremo sensi nomen commune fuisse causam erroris. Est enim 

15 hie alter Erasmus, iuris doctor ; ad quern scriptas literas insciens 
nuper legi, putans ad me scriptas. Deinde cum nihil illic esset 
quod ad me pertineret, suspicabar me rideri a quopiam, donee 
Barbirius ea suspicione me leuaret. 

Caue ne dominus accersat me his mensibus hybernis ; sic enim 

20 versor in Nouo Testamento vt nee digitum latum liceat discedere. 
et certum est his mensibus absoluere. Philippo tantum hortator 
ad literas esse possim ; quod si nobiscum ageret, adnitar esse non 

TIT. 1>: EBASMVS NOviAMAGo svo s. D. US. i. dominus MS. : ipse D. 

reuerendissimus MS. : praesul H. 4. de Querela Pacis add. D. domino 

MS. : optimo praesuli D. 7. cupiebam It. 13. somnians . . . collatum 

add. D. 15. hie add. D. ad quern . . . 18. leuaret add. D. 20. D : 

dissedere MS. 22. possum D. si ... 23. hortator MS. (adnitor MS.} : 

desierimus in vnis aedibus viuere D. 



i. scripserit] to thank for the with Barbirius to Spain ; cf. 1. 18 n. and 

Querela Pacis, sent with Ep. 682. Ep. 727. 15. 

7. Paraphrasis] Cf. Ep. 710. 18. Barbirius] As this sentence is 

ii. sacerdocium] Erasmus may have not in the MS. but is added in D, the 
had more concern with this than he at episode of the letter is perhaps earlier, 
first thought ; for Ep. 751. 9 seq. shows and may have occurred before P. Bar- 
that his Courtray pension was to some birius departure (ct Ep. 608. 2 n.). 
extent derived from a benefice in the 21. Philippo] A natural son of the 
diocese of Utrecht, on which a fixed Bp. : cf. Ant. Matthaeus, Veteris aeui 
charge had been made. Cf. 1^.43.29-32. Analecta (ed. Hoynck, 1738) i, p. 149 n. 

15. alter Erasmus] The name occurs The changes introduced into the text 

quite commonly. He had perhaps gone in D are noticeable. 



TO GERARD GELDENHAUER 145 

solum hortator. Nihil est Neuio meo in hac academia vel eruditius 
vel melius vel festiuius vel denique syncerius, nee vnquam vixi 
magis ex animi mei sententia. 25 

Bene vale Louanii 16 Calend. Decemb. 

715. To PETER GILLES. 

Copenhagen MS. G. K. S. 95 Fol., f. 238. Louvain. 

F. p. 654 : HN : Lond. xvii. 17 : LB. 495. (c. 16 November 1517.) 

[An autograph rough draft ; partly reproduced here in facsimile. For the 
Copenhagen manuscript see App. 13. 

Of Nicholas Gilles (c. 1438 Nov. 1517) little seems to be known outside 
Erasmus correspondence. He held the office of second treasurer of Antwerp, 
and was thus a member of the supreme magistracy; see Britz in MSH. 1864, 
pp. 181,2. This interesting eulogy was presumably written shortly after 
Ep. 713.] 

ERASMVS ROT. PETRO AEGIDIO SVO S. D. 

QVANDOQVIDEM in rebus humanis adeo nihil est perpetuum vt ne 
diuturnum quidem aliquid esae possit, non perinde discruciari debes, 
optime Petre, quod patrem amiseris quam gratulari tibi quod talem 
habueris. Queso te, circumfer oculos tuos per omnes familias tue 
ciuitatis, ac teipsum consule num alium patrem tibi deligere velles, 5 
etiamsi quis deus hoc largiretur vt liceret : aut ego fallor aut 
non alium optares tibi quam contigit. Et ille potest inter felices 
numerari, si quis omnino felix est in hac vita. Si beatum est 
diu viuere, peruenerat ille vsque ad annum octogesimum, integris 
membris, vigentibus adhuc oculis, vt nee scipione nee conspicillis to 
ocularibus esset opus, vix prima canicies ceperat capillorum nigrorem 
aspergere : et quod est omnium felicissimum, quemadmodum est 
rarissimurn, totus illi constabat animus. Quod si fortunatum 
est bonis auibus sortiri coniugium, et hoc illi bis successit ; secundum 
autem hoc fuit felicius quod optimo viro tot liberos optimos dedit : 15 
e quibus tarn multos vidit non modo superstites verum etiam adultos 
omnes et ad aliquem honestum vite gradum prouectos. 

Et quemadmodum ipse sic vniuersam etatem egit apud ciues 
suos vt nunquam vllo fedo rumore fame candorem asperserit, ita 
sic instituit suos omnes vt nullus esset cuius ipsum poeniteret aut 20 
puderet. Quid patre tuo sanctius? quid matre integrius? Quam 

715. 3. optime Petre add. F. 5. patrem add. F. 8. quis MS. : quid F. 

13. illi add. F. 14. hoc MS. : ea res F. 15. autem add. F. 20. ipsum 

add. H. 



714. 23. Neuio] See Ep. 298 introd. werp, who in 1520 was a young Im- 

715. 15. liberos] Peter had a brother perial secretary (see Corn. Grapheus 
Francis, who in 1526 was acting as preface to his Diui Caroli . . . ex Ei- 
a messenger to the Frankfort fair : spania in Germaniarn reditus, Antwerp, 
Basle MSS. Scheti Epist. f. 10, Goclenii M. Hillen, s. a.), was also perhaps a 
Epist. f. i. Michael Aegidius of Ant- brother. 



146 LETTERS OF ERASMUS [151? 

ille deamabat coniugem, quani ilia venerabatur etiam maritum ! 
Et tamen non semper ex optimis nascuntur optimi. Quam non 
fuit illi molesta mors, quum se videret in talibus liberis superstitein 
25 fore ! Porro quoties mellitissimum nepotulum, filium tuum, Nico- 
laus Nicolaum exosculabatur, ne mori quidem sibi videbatur. Opes 
habebat non tarn amplas quam iustas et, quod his temporibus 
rarissimum est, sine fraude quesitas. Artem dflegerat que citra 
dolum lucri tantum suppeditabat quantum et alende familie et 
30 pauperibus etiam, in quos erat liberalissimus, subleuandis sufficeret. 
Liberis reliquit quod ad mundum victum cuique satis esset, etiam 
si nihil aliunde accederet. Gessit magistratus aliquot ciuiles, gesturus 
maiores ac plures si quid ambisset. Quos gessit, ita gessit vt nemini 
quicquam esset quod de illo quereretur. Domesticam discordiam 
3; non secus ac pestem aliquam execrabatur. Ac nee cum ciuium 
quoquam illi fuit vnquam controuersia, tanta erat morum com- 
moditas : decedebat de suo iure potius, si videret concordiam aliter 
constare non posse. 

Nullus ex ore illius audiuit vuquam sermonem vanum, obscoenum 

40 aut obtrectatorium. In tarn frequenti ciuitate nullum habebat 

inimicum. Plerique defunctum non secus ac patrem lugebant. 

praesertim inopes. Quanta vero tolerantia pertulit acerbissimos 

cruciatus dierum complurium ! nulla enim mors violentior quam 

que accidit ex obturatis vrine viis. Moriturus nihil aliud mandauit 

45 liberis quam concordiam et studium pietatis. Haereditatem reliquit 

ita distributam vt nihil referret quis quam portionem delegisset : 

nee vllus extitit qui diceret sibi deberi teruntium. An non ingratus 

merito videaris, si talem parentem lugeas? Fruere potius illius 

felici memoria, et ab huius vite fluctibus in immortalitatis portum 

5 o delate gratulare. Perge ilium referre morum integritate, quemad- 

modum antehac fecisti, ac filium iam nunc a teneris annis ita fingito 

vt auum quern nomine refert, referat et vite sanctimonia, patrem 

ac patruum etiam eruditione. Iam nunc Euangelice philosophic 

decreta veluti lac animi combibat. Iam nunc vtriusque litterature 

< 5 semina hauriat, et parentem amabili balbutie Grece Latineque salutet. 

Sic tibi contingat, mi Petre, cum optima coniuge tua Cornelia 

32. ciuileg add. F. ifS. H: gestaturus F. 35. nee MS. S: ne F 

45. Haereditatem ... 47. teruntium add. F. 56. mi Petre add. F. 

26. Nicolaum] born c. 1515, i. e. with Gilles c. Aug. 1514 (cf. Ep 312 

between Gilles marriage fl. 56 n.) 86-8) and died at the age of 30, c Au 

and Jan. 1517 (Ep. 5x6. 1-4). Britz 1526 (Lond. xxi. 60, LB. 832). See 

does not mention him, but gives Erasmus epitaph on Gilles two wives 

details (MSH. p. 208) about two printed in his translation of Xenophon s 

younger sons, John and Joachim. Hiero, Basle, H. Froben and Nic Epi- 

56. Cornelia] Sandria. She married scopius, 1530. 




\ 



s 

ci 



i y^i-)} i i ; 
H-kMsn iv ojv 

(Mdn r* 



> V- 



fo 



Oil 



i ? 






j> 
^ 



V-* 
, 



V 1 

/ 



, i e ? ^ H 

"^ ^^v A V < Si > > 

"s r^iivl* ^-. 

LHl ] H j i H^ v 

L^ J ?Jn,J LfrvE^M 



sv ( 

\ i 

^ J J 

" ii 



715] TO PETER GILLES 147 

feliciter consenescere, et ex optimis liberis honestissimam capere 
voluptatem. Bene vale, amice incomparabilis. 
Louanii. [Anno M.D.XIX.] 

709 716. To JAMES BAXISIUS. 

Farrago p. 167. Louvain. 

F. p. 309: HN: Lond. vi. 35: LB. 355. (November 1517.) 

[The year-date given in E may be corrected ; for Erasmus is hardly likely t<> 
have waited so long in sending his condolences about Baniaius illness.] 

ERASMVS ROT. BANISIO .SVO 8. D. 

VIE ornatissime, iure succenseinus Selandiae quod te nobis afflictum 
remiserit ; sed tamen gratias agimus quod viuum restituerit, quando 
non paucos absorbuit. Sic tui velim principibus copiam facias vt 
tuae salutis habeas rationeni. Quo magis eget tuis consiliis respublica, 
hoc magis aduigilandum vt illi diu possis esse vsui. Tuurn ad nos 5 
aduentum cupidissime expecto. 

De negligendis blateronibus suoque morbo relinquendis et pru- 
lenter et amice consulis. Quid enim aliud quam suam traducunt 
stultitiam simul et inscitiam ? Deum immortalem, quam insulsis 
libellis, quam virulentis, quam indoctis, rem agunt ! Non est 1 3 
periculum ne tarn ineptas naenias legat posteritas : cuius iudicium 
semper eruditis viris spectandum est. Quanquam ne nunc quidem 
vlli probo doctoue placet istorum furiosus tumultus. Sed omnia 
coram. Bene vale, vir ornatissime. Louanii. ANNO M.D.XVII[I]. 

717. To MARCUS LAURIXUS. 

Deventer MS. 91, f. 71. Louvain. 

LB. App. 208. 19 November (1517). 

[In sequence with Epp. 651, 666, 740. The date is given by the Paraphrase.] 
ERASMVS D. MARCO LAVRINIO SVO S. D. 

ACCEPI mellitissimas litteras tuas, hoc est plane tuas, humanissime 
Marce. Si nuncius hie paulo serius isthuc isset, attulisset secum 
Paraphrasin meam in Epistolam ad Romanos, opus haud magnum 
sed immensi laboris. Excuditur formulis stanneis, iam propemoduin 
absolutum. Accepi vna cum litteris uobilem Flandricum, ducatum 5 
Hispanicum duplicem, et Michaelem Anglicum, munus cum per 

715. 57. senescere F. 59. Anno M.D.XIX add. H. 



716. 3. non paucos] Cf. Ep. 663. 113-5. the gift is described as tres aureos . 

717. 3. Paraphrasin] See Ep. 710. 6. Michaelem] The angel ; which 
5. Accepi]InEp.763.i,unlessasecond took its name from the representation 

gift is to be understood, cf. Ep. 740. 2, of St. Michael killing the dragon. 



L 2 



148 LETTERS OF ERASMUS 

se magnum, turn ipso autore multo gratissimum. Quamquam sub- 
odor(or) te in nostria verbis errasse. De Phrysio meo sentiebam, 
cui litteras ad te dederam. Is non repperit te domi. Mirabar huius 
10 regionis sterilitatem, que hominem TroAvre^voTaTor, nimirum musicum, 
pugilem, gladiatorem, Latinum, Grecum, saltatorem, scribam et quid 
non, alere non potuerit. Nostram fortunam, quamlibet tenuem, non 
admodum deploro. 

lam mea me victum docuit fortuna dolere, 

15 vel potius boni consulere quicquid accident. 

De fratre tuo Mathia quid agatur percupio cognoscere : vtrum 
in Hispaniam profectus sit necne, et, si profectus, quid illi arrideat 
Hispania. Vtinam tuo commodo fiat vt hos hybernos menses 
nobiscum agas ! sed arbitror alligatiorem quam vt liberum sit. 

20 Habemus hospitem omnium qui viuunt humanissimum, nee minus 
doctum quam humanum. Adest loannes Borsalus, adest Gauerius. 
Agit hie filius Principis Bergani, suauissima indole adolescens et 
litterarum preter magnatum morem auidissimus. Salutabis meo 
nomine venerabilem D. Decanum. Resalutat te Neuius ex animo. 

25 Bene vale. Louanii 13 Cal. Decemb. 

718. To PASCHASIUS BERSELIUS. 

De venter MS. 91, f. 55 v. (Lou vain.) 

LB. App. 231. (c. 19 November 1517.) 

[The date can be assigned approximately from the Paraphrase ; see p. 137.] 

s. D. 

Si parcius scribo, Paschasi optime, non ideo minus effuse te amo, 

nee minus tui memini. Si videres quibus distringar studiorum 

laboribus, fatereris hoc ipsum epistolium esse longum. Paraphrasis 

in Epistolam ad Romanos excuditur. Si tibi notus est, saluta bis 

5 canonicum Graece peritum apud diuum Leonardum, ni fallor, 

717. 22. adolescens . . . 23. auidissimus LB: adolescentis . . . auidissimi US 
(morem scripsi -. more MS). 



717. 7. autore] Laurinus. Borsalus, and Dorp, as one of the orna- 

9 litteras] Ep. 666. ments of Louvain (LB. i. J49A ). Eras- 

14. lam mea] Cf. Verg. Aen. 4. mus lament on the death of Nevius is 

434- addressed to him (Loud, xxiii. 5, LB. 

20. hospitem] Nevius; cf. Ep. 714. 671). See Val. Andreas, Fasti acad. 
23-5- Louan., pp. 41-2, 50, 156-7, 182 ; BN ; 

21. Gauerius] Jodocus Vroye or EE ; and de Jongh. 

Vroede tio Feb 1533) of Gavere, 8 22. filius] Antony of Bergen; see 

miles s. of Ghent ; Dr. of Laws at p. 197. 

Louvain 22 May 1520, Rector 1521 718. 4. bis canonicum] Cf. n. 65,6 

and 1529, Prof, of Law 1524, Extra- and Ep. 447. 189. 

ordinary Prof, of Canon Law 1526. In 5. diuum Leonardum] a priory at 

the Epiihalamium Petri Aegidii (Ep. 312. Liege dependent from the Benedictine 

86 n.) he is mentioned with Paludanus, abbey of St. James. It had been occu- 



7 1 8] TO PASCHASIUS BERSELIUS 149 

patria Hasseltensem, et item festiuissimum theologum Ordinis 
Praedicatorum, qui Antwerpiae Jitteras a me extorsit. Bene vale 
et scribe. 

Erasmus. 
719. To ANTONY CLAVA. 

De venter MS. 91, f. 71 v. Louvain. 

LB. App. 209. 21 November (1517). 

ERASMVS CLAVAE SVO S. D. 

DEMIROR, mi Claua, quomodo te accipiant haec frigora, qui cogeris 
publicis negociis interesse. Nos abditi domi coccycis vitam degimus, 
et sine nobis actum agunt theologi. Si hie paulo serius istuc se 
recepisset, onerassem eum libello Paraphraseos : iam iam prope- 
modum excusus est. Audio prostare Paulum Aemylium Veronensem 5 
de rebus Gallicis ; quo viro nihil neque doctius neque sanctius. 
Superest adhuc Parrhisiis. Mini in est Fabrum non saltern epistolio 
respondere. Sparsus erat hie rumor iam ilium respondisse, sed 
me premere. Is natus erat, vt postea cornperi, ex epistola cuiusdam 
lacobi Fabri Dauentriensis ad me scripta, quae per omnium fratrum 10 
nianus diu peruagata tandem ad me perlata est. Cura vt valeas 
et saluta amicos, in primis Caesarem ac medicum, 

Louanii xi Cal. Decemb. 

720. To (WILLIAM BOLLART). 

Deventer MS. 91, f. 76 v. {Louvain. ) 

LB. App. 245. (November fin. 1517.) 

[Not long after the appearance of the Paraphrase (Ep. 710). For Bollart see 
Ep. 761. 40 n. The copyist in the Deventer MS., Hand D (John Smith ; cf. 
pp. 215,6), has done his work very inaccurately, and has needed frequent correc 
tion in LB.] 

POST salutem plurimam, reuerende Pater, nuper mala pituita 
tua(m) mihi inuidit amplitudinem, imo me mihi solidum prope 
mensem eripuit : nam ipse videor ereptus simulatque a studiorum 
consuetudine seclusus sum. Nunc ipse mihi Dei benificio redditus 



pied since 1489 by the Chanoines des * V, mentions an exceptional frost 

Bons-Enfants" ; see Bull. inst. arch. -which began on 15 Nov. 1517. 

liegeois, vii (1865), p. 291. 3. actum] Cf. Ep. 695. 19. 

718. 6. theologum] Probably Gaspard 5. Aemylium] Cf. Epp. 136. i n., 
of Ep. 735. 12. 534- 53-6, 721. u, 764. 8. 

7, litteras] Perhaps the letter of 8. respondere] To Erasmus Apologia. 

Ep. 674. 23 ; which must have been 10. Fabri] See Ep. 174 introd. 

written about the time of Erasmus 12. Caesarem] See Epp. 175 and 

visit to Antwerp. 525. 

719. i. frigora] Jan Reygersberch, Oro- medicum] Cf. Ep. 650. 10 n. 
nijcke van Zeelandt, Antwerp, 1551, f . 720. i. pituita] Cf. Epp. 671,2. 



150 LETTERS OF ERASMUS [1.117 

5 te nobis esse redditum gaudeo, vt quem olim iuuenis adulescentem 
st(ud)iorum sodalem atque consortem sub communi patrono mili- 
tantem amaui, nunc patronum ac studiorum simulque virtutis 
antistitem et venerari licet et colere. Mitto interim Paraphrasim 
nostram in Epistolam Pauli ad Romanes proxima foetura natam 

10 apud nos. Etenim cum nunc verser in studii genere multo omnium 
molestissimo, nempe in recognoscendo rursus [in] Nouo Testa- 
mento, eiusmodi veluti laxamentis animum reficere soleo. Quoties 
satietas tentat obrepere, ea nostra vel pila est vel alea, que me 
redintegratis viribus penso restituit. Fortassis et in ceteras Epistolas 

15 idem facturus sum, si gustum hunc sensero palatis hominum non 
displicuisse. Mirum enim dictu quantum in his quoque rebus sit 
aleae, vt sepenumero eueniat vt vnde summam speraris laudem, 
malam auferas gratiam ; rursum vnde nihil expectaris gratiae, hinc 
multum laudis contingat. Bene vale, pater ornatissime, et Erasmum 

20 in tuorum clientum numerum asscribito. 



721. To HE.VRY GLAREANUS. 

Deventer MS. 91, f. 46 v. (Louvain.) 

LB. App. 235. (November fin. 1517.) 

[Not long after Ep. 707 ; probably sent with Epp. 723-5.] 
ERASMVS HENRICO GIARIANO SVO S. D. 

RESPONDI nuper ad tuas litteras, licet occupatior etiam quam 
olim eram Basileae. Si tibi res sunt ex animi tui sententia, est 
quod maiorem in modum gaudeam. Vtinam fortuna hie tuum 
istuc salarium esse voluisset ! Floret hec cum maxime Academia, 
5 et res theologica minus spinose tracta(tu)r. Ex legato Hieronymi 
Buslidii instituitur collegium, in quo alantur aliquot iuuenes lin- 
guarum studiosi, cumque his tres professores, qui publice et gratis 
tres linguas doceant, Graecani, Haebreicam et Latinam. lamque 
adest Mattheus Adrianus. Hebreicae litterature doctissimus. Da 
10 operam vt recte valeas et frequenter ad nos scribas. Si non est 
tibi familiaritas cum Paulo Aemylio, fac contrahas. Crede mihi, 
Glariane, nihil est eo homine neque doctius neque rnelius neque 
in bonos propensius. Rursum vale. 

720. 10. versar ifS. n. in om. LB. 13. alea LB: alia IfS 

14. ceteros IfS. 721. 4. maximae MS. 6. iuuines KS. 



721. 9. Adrianus] See p. 108. n. Aemylio] See p. 149. 



722] 151 

722. To HERMANN, COUNT OF NEUENAHK. 

Deventer MS. 91, f. 73 v. Louvain. 

LB. App. 210. 30 November (1517). 

[The year-date can easily be supplied from the contents.] 

S.P., ornatissime Comes. Pridie natalis Andreae reddite sunt mihi 
tuae litterae ad Lucae natalem scriptae : adeo volauit 6 ypa/ji/j-aro- 
(opos 6 /JeA-ricrros efcelvos. Ad eas vt paucis respondeam, amici, de 
quo scribis, animum laudo ; caeterum quid ego illi possim esse vsui, 
nescio. Ipse noui meam imperitiam ; studium et animus non 5 
deerit, praesertim tali amico. Versor in pedag(og)io Lilienai, cuius 
moderator est vir ad optimas disciplinas ac humanitatem natus. 
Non deerit illi hospiti locus, si modo sit quod illo dignum sit. 
Ex legato Buslidii nuper defuncti instituetur hie publica professio. 
eaque gratuita, trium linguarum, Grecae, Latinae, Hebraicae. lam I0 
adest Mattheus ille Keuclini amicus quern nosti, destinato salario 
hie professurus, vir, vt mihi videtur, in suis litteris egregie doctus. 
Non deerant interim qui Grece profiterentur. 

Nos in studiis sumus toti, presertim in recognoscendo Nouo Testa- 
mentor quod vtinam nunquam attigissem ! Si hec est conditk 1 5 
studiorum, prestat dormire. Tamen hec peragenda est fabula. Audio 
te publice istic profiteri Grece atque Hebraice. foelices litteras, 
si a talibus viris tractari coeperint, que per istos quosdam -roi s tv -rfi 
AeovTTJ TnOrjKov; impudentissime contaminatae sunt. 

Episcopus Traiectensis scripsit quidem ad me, significans sibi o 
in animo esse vt me accersat, nescio qua spe: certe hac hyeme 
non muto nidum. Scripsi nuper ad te per Banisium ; an acceperis 
nescio. Bene vale, Comes ornatissime. Venanatio optimo optime 
volo, atque item Caesario. Louanii Natali Andreae. 

Rogo vt Cesarium, quern amas, vberius et propensius ames. 25 

723 744 To WILLIAM BUDAEUS. 

Deventer MS. 91, f. 79. Louvain. 

E. p. 49: F. p. 198 : HN: Lond. iii. 56: LB. 280. 30 November 1517. 

EBASMVS BVDAEO SVO S. D. 

POST tantas epistolarum procellas quibus me solebas obruere, vnde 
quaeso tantum tamque subitum silentium ? Gaudeo si totus es in 
explicandis Pandectis iureconsultorum, sed non adeo es, opinor, vt 

722. 3. Post i in paucis litteras plus minus tres oUitterauit LB, incertum quas. 7. ac 
LB : ad MS. 12. egregig MS. 14. recogniscendo MS. 17. Grece^ MS. 

Hebraice. MS. 23. Vanatio Venauatio MS., prwre iamen deleto. 



722. 20. Traiectensis] His letter is 22. Scripsi] Ep. 703 ; cf. Ep. 709. 25 n. 

lost ; cf. p. 14. 23. Venanatio] Cf. Ep. 636. 36. 



152 LETTERS OF ERASMUS 

non vacet vel paucis significare quod postulo : quod ni facis, colligam 
5 aut offensuin te aut priorem ilium tumultum fuisse ludibrium. Si 
quid offensus es, aperi quid doleat, quo vel mederi vel in posterum 
certe cauere possim. Sin ludus fuit ilia prior literarum tragoedia, 
cupio quicquid est cognoscere. Bene vale, doctissime Budaee. 
Louanii natali Diui Andreae. An. M.D. 17. 

724. To JAMES FABER. 

Deventer MS. 91, f. 79. Louvain. 

LB. App. 211. 30 November (1517). 

[Following Ep. 659.] 

ERASMVS FABEO SVO S. D. 

MISERAM ad te per theologum quendam Apo