(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Euripides restitutus, sive, Scriptorum Euripidis ingeniique censura, quam faciens fabulas quae exstant explanavit examinavitque, earum quae interierunt reliquias composuit atque interpretatus est"



w; 









mM- 



Digitized by the Internet Archive 

in 2007 with funding from 

IVIicrosoft Corporation 



http://www.archive.org/details/euripidesrestituOOhartuoft 



% 



EVRIPIDES RE8TITVTVS 



SIVE 



SCRIPTORVM EVRIPIDIS INGENIiqVE 

C E ]¥ jS V II A, 



QTAH FACIENS 

FABVLAS QVAE EXSTANT EXPLANAVIT EXAMINAVITQVE, EARVM QVAE 

INTERIERVNT RELIQVIAS COMPOSVIT ATQVE INTERPRETATVS EST, 

OMNES QVO QVAEQVE ORDINE JTAT^t] ESSE VIDENTVR DISPOSVIT 

ET VItSSi SCRIPTQRIS ENAi^RAVjr 

I. A. H A R T V N*G V S. 



VOLVMEN PRIVS. 



HAMBVRGI 5 



SVMPTIBVS FRIDERICI PEBTHES. 
MDCCCXLIII. 



^^. 









M- 




FRIDERICO-ALEXANDRINAE 
LITERARTM YNIVERSITATI 

QVAE FLOBET 

ERLANGAE 



^'****-' IVATAU CBHTTfilSIlIO 

SOLEMMA SAECVLARU FAVSTIS OMINIBVS 

CELEBilANTI 



HOC EGO MVNVSCVLVM^ 

MEMOR FRVCTVS, QVEM PARTIM EX SCHOLIS PARTIM EX 

CONSVETVDINB VIRORVM ERVDITIONE HVMANITATEQVE 

PRAESTANTISSIMORVM PERCIPIEBAM, 

^, PIA CVM GRATVLATIONE 

OBFERO. 



if'' 






W' 



# 



M 



i%.^ 



Ouod quondam dixi, velle me Euripidem ab in- 
iuriis vindicare et, quantum in me esset, curare, ut 
in pristinam dignitatem restitueretur, id nunc septem 
interpositis annis plenius, quam initio constitueram, 
facere mihi licuit. Defensionem igitur Euripidis sus- 
cepi contra eos, qui non posse Aeschylum vel So- 
phoclem satis pro meritis extolli, nisi Euripides 
quavis ratione deprimeretur, putaverunt. Quorum 
iniquitas quo magis appareret, gladio ab iis tra- 
dito ipse interdum usus, Aes<:hylum gravius vitu- 
peravi: ceterum id non ira, sed consilio factum 
esse planum fore spero. Neque enim me quidem 
fugit Goethium se cum Schillero comparari noluisse 
et reprehendisse , si qui, uter praestantior esset, 
quaererent. An ego, si quem videbo domi foris- 
que officiis suis recte fungi , ut melius posse despe- 
rem, non contentus hac re ad vicinum me confe- 
ram, ut, sicubi huius mores discrepare cognoverim, 
reversus illum alterum caviller? Sed propria homi- 
nis , cuius opera censere atque aestimare voles , diii- 



K«^A'* ^- 



VI 

genter examinanda erunt, ratio habenda locorum 
temporumque, quibus illa accommodanda fuerint, 
hominum, quibuscum vixerit communitate iurum, mo- 
rum institutorumque coniunctus, saeculi denique, 
cuius vim naturamque ad conformandam illius men- 
tem plurimum valuisse necesse sit. Ad res vero, 
quae viventibus poetis ilorentibusque gestae sint, ad 
viros, per quos vel artes ac disciplinae illustratae 
sint vel respublica administrata, ad omnes rerum 
caussas eventusque tanto enixius animus adverten- 
dus est, quanto frequentius talium rerum tragicos 
constat in componendis rebus imitandisque moribus 
rationem habuisse. Hoc quanti sit in aestimandis 
Euripidis operibus momenti, faciie intelJigent, qui, 
quamnam hic in scribendis iabulis viam rationemque 
tenuerit, reputabunt. Publicam enim materiam pri- 
vati iuris facere sic solebat et communia propriis sic 
temperare , ut et res populorum ipsius memoria ge- 
stas et casus virorum, qui civitatibus praeerant, et 
mores sententiasque hominum, qui tum erant, imi- 
taretur et, quum priscorum virorum feminarumque 
uteretur nominibus, rebus personisque in similitudi- 
nem recentium conformatis, sui saeculi imaginem 
exprimeret verissimam. 

His, quamnam mihi viam ingrediendam esse 
putaverim, ostenditur. Summam autem operis in 
fabularum iudicavi enarratione ponendam esse, quo- 
niam quemadmodum eorum , qui rebus gerendis bene 






VII 



meruerunt, factis, ita eorum, qui scribendo gloriam 
adepti sunt, operibus ingenia mentesque manifestan- 
tur. Quo proposito cum temporum, quibus natae 
viderentur fabulae, ordinem mihi sequendum esse 
existimarem, non potui non multa coniectando quae- 
rere. Ceterum demtis iis, quae sunt in suspicioni- 
bus posita, satis muita, quae pro exploratis habeas, 
relinqui videbis. De vita scriptoris , de saeculi inge- 
nio, de reipublicae caussis deque communibus et 
publicis rebus omnibus, quantum necesse videretur, 
inter ipsam fabularum explicationem, ubi daretur 
occasio, exponere constitueram : postmodum vitan- 
dorum digressuum caussa longiores eius generis dis- 
sertationes singulis didascaliis praemittere satius esse 
censui. Hoc monitos volo eos, qui de hac operis 
parte iudicare volent, et praeterea me non hoc 
egisse, ut iterando quae de iisdem rebus essent ab 
aliis disputata ignorationi lectorum occurrerem, sed 
ut explendo quae omissa et melius docendo quae 
perperam credi putarem, opiniones falso conceptas 
et iudicia iniquiora corrigerem. 

Earum , quae temporum iniuria interierunt , fa- 
bularum non satis habui fragmenta colligere, col- 
lecta emendare et ut quaeque sententiarum vicini- 
tate alia ad alia pertinere viderentur disponere , ne- 
que argumenta indagare, interpretari reliquias et 
quae esset harum cum illis conspiratio exquirere, 
quarum partium in aUera Matthiaei diligentia et sub- 



IKr 






VIII 



tilitas iudicii, in altera Welckeri eruditio et multi- 
plex rerum cognitio utilissime versatae sunt: verum 
consummari utramque rem tum demum posse iudi- 
cavi, si simul rerum compositio et partium descri- 
ptio et universa dramatum conformatio qualis fuisset 
demonstraretur. Quam rem si ii, qui minus erunt 
experti , ex fingendo et comminiscendo putabunt to- 
tam pendere et libidinis magis quam sollertiae esse, 
non mirabor. Verumtamen si reputabunt, quanta 
sit graecae tragoediae simplicitas, quam certae com- 
positionis leges , quam rata partium temperatio, tum 
Euripidis quam constans atque perpetua ratio con- 
formandorum prologorum, canticorum, contentio- 
num , altercationum , epilogorum et similium , posse 
in hoc scriptore prospero cutti successu suscipi rem, 
quam in aliis tentare temerarium esset, intelligent. 
Accedit, quod argumenta partis dramatum longe 
maximae passim apud veteres scriptores inveniuntur 
vestigia auctoris sic fere sequentes, ut non caussas 
tantum eventusque rerum retulerint, sed implica- 
tionis quoque et compositionis indicia suppeditent 
satis luculenta, quodque doctissimarum fabularum 
cognitio adeo ad cunctos mortales, quidquid fuit 
graeci romanique nominis, permanaverat, ut pas- 
sim imitando, laudando, ailudendo, respiciendo, 
exempla promendo, sententias decerpendo tanquam 
imaginem quandam scriptores referant vocis Euripi- 
deae. Sic sua virtute poeta praestantissimus, quem, 



.S^^K^'- 



IX 

excepto Homero, nemo gratia et anctoritate aequa- 
vit, etiam invito fato, interitum efFugit. Propter 
ea autem, quae ad sarcienda detrimenta molitus sum, 
ne quis me confidentiae crimine premat iniquius, 
teneto me non quid pro comperto exploratoque ha- 
buerim , sed quid opinatus sim, etiam ubi verba eius- 
modi , qualia sunt puto et opinor , non adiecerim, 
posuisse. 

Latino usus sum sermone hoc consilio, ut ve- 
terum potius quam recentium aestimatorum mihi iu- 
dicia sequenda et sensa eorundem , a quibus nomina 
cogitatorum peterem, adsciscenda essent: cuius qui- 
dem instituti minime me poenitet. Atque utinam 
iis , qui in illustrando scenico poeseos genere hodie 
elaborant, placeat, ut ad veterum poetarum imita- 
tionem enixius, quam antea, se applicent. Tenue 
enim quoddam scribendi genus inter historiam et 
poesin medium, spretum ab antiquis, sic hodie re- 
gnat , ut etiam tragoediarum , quae sunt a nostrati- 
bus scriptae, pars longe maxima Romanensibus fa- 
buhs, quam veris tragoediis, similior sit. Itaque 
ad ^entiendi subtilitatem magis quam ad fortiter fa- 
ciendum fortiterque patiendum homines imitationi- 
bus illis morum sententiarumque enucleatis, quas 
dramata appellamus, instituuntur. 

Doctoribus adolescentium hunc Hbrum dedi- 
cavi et poetarum iis, qui exemplaria graeca etiam- 
nunc manibus suis versanda esse existimabunt, et 



cuiuscunqae generis hominibus eruditis: quorum ne 
cui molestus essem , a textu emendando et factitanda 
critica, quantum fieri potuit, abstinui. 

Benevoli lectores si haec, quae iis obtuli, a 
mendis librariorum satis pura esse iudicabunt, de- 
beri hoc sciant diligentiae Aug. Straubelii Gothani, 
viri supra modum vulgarem docti, cuius opera egre- 
gie adiutus sum. Quod si erunt quae yelim mu- 
tari, in alterius voluminis calce monebo. 

Scripsi Schieusingae mense Augusto 
anni MDCCCXLIII. 



i 



INDEX TITVLORVM. 



De dramatum Euripidis nominibus et numero .... 1 

I. De primis Euripidis fabuiis 5 

lA. Rhesus siye Nyctegresia . 9 

' ' /B. Hippolytus qui velatur ^l 

II. De prima Euripidis didascalia &2 

iA. Feliades i 61 

B. Phoenix 69 

C. Stheneboea 78 

D. Danae 86 

III. De philosophia Euripidis naturali ...... 95 

(A. Cretenses 103 

01. 83, 1. |b. Menalippa philosopha ........ 113 

(c. Cadmus ..*... 124 

IV. De phiiosophia Euripidis morali 128 

iA. Chrjsippus 135 

B. Meleager 140 

C. Oeneus 153 

D. Syleus 160 

-V. Continuatur de philosophia morali ac de vita Eu- 

ripidis domestica 164 

iA. Cressae * . , 170 

B. Alcmaeon in Fsophide 187 

C. Telephus 196 

D. Alcestis 216 

VI. De philosophia Euripidis rationali 234 

^A. Oedipus 244 

|b. Aeolus 254 

C. Frotesilaus .268 

^D. Scyriae 277 



01. 86, 1. 



XII 



p- 

VII. De vita Euripidis civiii 282 

rA. Peleus 290 

.^ ^. JC. Heraclidae 304 






^D. Eurystlieus 313 

VIII. Duce Aristopliane Euripides cura Aescliylo com- 
paratur 316 

rA. Medea . . . . , . 332 

.— Phiioctetes 348 

"^**^'^ )C. Dictys . 365 

Messores 374 

IX. Duce Aristotele atque Dionysio Euripides cum So- 

phocle comparatur 375 

(A. Bellerophontes 388 

ni Q-r A J^' Hippolytus coronatns 401 

Ul. o7, Tt,\ 

JC. Antigone 421 

VD- Cyclops 430 

X. De canticis Euripidis 439 

IA. Ino 453 

B. Erechtheus 465 

C. lon 477 

D. Sciron 493 

XI. De Euripide maxime poetarum tragico 495 

iA. Hecuba 507 

B. Alcmena siye Licymnius . 534 

C. Plisthenes sive Felopidae 542 

D. Theseus 547 



W^ 



'JP' 



De dramatum Euripidis nominibus 
et numero. 



In monumento Albano duplici serie, quarum utriusque pars 
posterior abscissa est, ordine alphabetico haec exhibem- 
tnr dramatum nomina: 



Alx7j6tt,g. 


KQTJtsg. 


'Agxklaog, 


KQ7J66aL, 


AlyBijg, 


KQS6q)6vt7ig, 


AXolog. 


KvKlailf. 


'AkoTtri, 


ALKTJHVLOg. 


'AvnydvTj, 


MsKdvMTtog, 


'AXxnaltDV* 


Miqdsia, 


'AvdQO^Bda. 


MsXsayQog. 


'AU^avdQog. 


Olvsijg, 


Aijyfj, 


Oldvjtovg, 


'AvdQOfidxi]. 


'0Qs6t7jg, 


('Avnydvfj) 'AvttoTtTj, 




A{>t6XvKog, 




Bd7i%ai, 




BsXXeQoq^ovtTjg. 




Bo^d^siQLg. 




^lxtvg. 




^avdi]. 




ElcpiyavSLa. 




'EXevtj, 




Elv6. 




'Exd^Tj, 




'EQBX&BTJg. 




EdQvG&sifg, 




'ETtlJOS^i 





Optimae fidei lioc esse testimonium Welckerus in 
libro, quera de tragoediis Graecis coraposuit, p. 446 seqq. 
ostendit. Correctis igitur erroribus lapicidae, quem in 
exarandis litteris saepius lapsum esse ille vir doctus osten- 
dit, duplicatisque nominibus iis, quae binis fabuiis commii- 
nia fuisse constat, ex mente eius, qui ilia noraina opera- 
rio iraitanda proposuerat, liaec dramata in priore serie 
nominari inteliigitur : 

1. AlyeTjg. 12. 'AQ%kXaoQ. 

2. AXoXog. 13. Avyri. 

,3. ^AXilavdQog. 14. A^dtolvitog. 

4. "AX%ri(Stiq* 15. Bd^nxai. 

5. ^AlKiialav 6 dia Watpl- 16. BslX£Q0(p6vtijs. 

dog. 11. Boij6lqiS' 

6. ^AkKiialcov 6 dia KoQiv- 18. jdavdrj. 

d^ov. 19, ^iKtvg. 

T. 'AloTCri. 20. "ETcd^r]. 

8. 'AvdQO^dxTj, 21. 'Elkvri. 

9. 'Av8QO[ik8a. 22. CEjtrjog) 'EitGHCBvg. 

10. 'AvtLyovrj. 23. 'EQSx^svg. 

11. 'AvtLOTtrj. 24. EvQV0&£vg. 
Rectissime omissa est fabula 'AXx^ijvrj^ quam eandem 

atque Licymnium fuisse alio loco deraonstraturus sum. 
Iphigeniae et Inonis nomina perperam ElcpLykvBLa atque 
Elv(o scripta atque iis, quorum prima littera E est, inter- 
mixta sunt. Quod ultirao loco scriptum est nomen, alii 
ETIEOZ, Welckerus EimOE esse testantur. Aut hos, 
aut operarium errasse et Epopei noraen in iocum Bpei 
restituendum esse, eo loco, quo de hac fabula explicaturus 
sum, deraonstrabo. Reliqua eius seriei pars, quae conti- 
nebat f ere ea nomina , quorum primae iitterae H, ei I 
sunt, abscissa est. Haec lacuna, additis iis nominibus, 
quae litterae E perperam imraixta sunt, hisce fabularum 
nominibus explenda esse videtur: 

25. 'HksKtQa, 30. 'IzstLdsg. 

26. ^HQaKlrjg ^aLv6(isvog. 31. 'Ivco. 
21.'HQaKXsldaL. .32. l^lov. 

28. &SQL6taL , 33. ^ht%6Xvtog 6 xaXvTCt6- 

29, @r]6svg. fisvog. 



M. ^litjroXvtog 0ts(pavi](p6- 

QOg. 

35. 'Icpiysvsia rj sv Ta^^QOiq. 

36. 'Icpiysvsia iq sv AijUdi. 

Deiiiceps rursus monumenti auctoritatem sequimnr, no- 
mina ponentes haecce: 



31. "iGiV. 

38. Kdd^og, 

39. KsQXTJcav, 



40. KQsecpovtrjg. 

41. KQ7J06ai>, 

42. KQTJtsg, 

43. KMailf. 

44. AiTcviiVLog. 

45. MsXavLTtmq ds6^Gitig. 

46. MsKavlTCTtrj oj ^oqpi/. 

Oenomai nomen eo statim loco, quo iussit ordo litte- 
rarum, inserui: in monumento enim hoc nomen cum reli- 
qois abscissum est. Reliqna lacuna sic explenda esse 
Tidetur : 



47. MsUayQog. 

48. MijdsLa. 

49. Oldlnovg. 

50. Oivsijg. 

51. Olvo^aog. 

52. '0Qs6trig. 



53. IlaXainqdrig. 

54. nsXLccdsg. 

55. IlrjUTjg. 

56. nXsL^&svrjg. 

57. J7oAt5l'dog. 

58. IZ(3C3T£(j/Awog. 

59. ^P^<30ff. 

60. Z&svs^OLa. 

61. Si^vcpog (sive -4i5rdAi»;cos 

d8t5t£pog). 

62. Umqcoiv. 

63. 2^;cvAAa. 



64. UKTjQLaL. 

65. ZvAst^s. 

66. T^JAsgjog. 

67. TrjiisvLdaL, 

68. TQCjddsg. 

69. 'TipLJtvXrj, 

70. ^«fiO-cav. 

71. ^LloKfijtrjg. 

72. 0OLVL^. 

73. 0oivL66aL. 

74. ^^tlog. 

75. XQV6L7t7tOg. 



Hunc fabuiarum numerum fuisse Yarro apud Gellium 
XVII, 4. testatur his verbis : ,,Euripidem quoque M. Varro 
ait, quum quinqueet septuaginta tragoedias (fa- 
bulas?) scripserit, in quinque solis vicisse, quum eom 
saepe vincerent aliqui poetae ignavissimi." Cum quo con- 
sentit Moschopuius in vita Euripidis: ^Qd^ata ds ai>tov 
Kata fisv tLvag s^do^iljxovta Ttsvts, aata ds &XKovg 
svsviJKOvta dvo. vixag ds sUsto Ttsvts, tag nsv ts66a- 
Qag nsQLcoVy t^v ds ^iav ^sta tr^v tsXsvtrjv. Eadem 
verba in Suidae lexico habentur et praeter ea haec quoque: 

1* 



^cj^ovtaL 8e 0^'. Rectlus In vita, quae est in cod. Me- 
diol., scriptum est sic: tcc Ttdvta d' riv a^tov dQa^ata 
CJ^', 6ix)t,etaL d^ 07]\ tovtcov 8b vo&evetab tQia^ Tlvvfjg^ 
^PaddfiavQ^vS', IIsiQl%ovg. Detractis igitur his tribus sp«- 
riis relinquuntur LXXV, quem numerum consentienti scri- 
ptorum testimonio confirmari videmus. Horum dramatum 
non amplius octo satyrica fuerunt, teste Thoma Magistro: 
^yQaipe iilv ovv d^d^ata 8vo Tcal IvevifiKovta ta Ttdvta, 
£v olg riv dTitci ^ova ZatvQLxd' vevlxTjKS 81 ev 
3Cd0i> tovtoig 8Qdfiai5t vixag 7tevt£[7cai8£ita]. Hic satyri- 
corum numerus cum indice, quem supra posuimus, con- 
venit. Fuerunt autem satyrica haecce: 

1. Aiutolvxog. 5. KvtcIg)^. 

2. BovGLQLg. 6. ZHovcpog. 

3. E^Qv6^tvg, 1. ZJklqcdv. 

4. &£QiataL 8. Zvlevg. 

Autolycum enim aiterum eandem fabulam atque Sy- 
leum fuisse statuimus. 

Qui duo et nonaginta dramata ab Enripide composita 
esse tradiderunt, aut adiectis spuriis quibusdam fabulis ex 
nominum computatione aut ex sola coniectura eum nume- 
rum efficere potuerunt. Nara quum per quadraginta sex 
annos fabulas ab Euripide doctas esse constaret *), et al- 
ternis fere annis singulae tetralogiae in certamen a poetis 
deferri solitae essent, illum effectum fuisse fabularum Eu- 
ripidis numerum coniici poterat. Verum modestius initio 
Euripidem progressum esse et longioribus intervaliis fa- 
bulas docuisse ex fragmento didascaliarum , quod G. Din- 
dorfius cum vulgo communicavit, cognoscitur. In eo enim 
de Alcestide scripta sunt haec: td 8e 8Qd}ia £7tOLij&rj i^ ' 
£8L8dx^y htl riavTiivov dQ%ovtog t6 r (61. ne. Dind.). 
Pro /^reponendum esse signumZconiicio**). Septendecim 
igitur fabulas usque ad 01. 85, 2. , quo acta est Alcestis, in 
scenam ab Euripide delatas esse docemur, quod factum 
esse arbitror sic, ut bis singulis fabulis, semel trilogia ac 
ter tetralogiis ab eo certaretur. 

*) Siiidas: snhdiilaro 8e olovg hiavtovs W (scribe fig). 
**} Levissima haec nmtatio est omnium, de quibus cogitari pot- 
est. Alii vel F vel E (potius ^) maluerunt; cf. Welck. p. 450. 



<*; 



I. 

De primis Euripidis fabulis* 



Sextum et vicesimum anmim agentem fabuias docere 
coepisse Euripidem scriptum est in vitis codicum Ambros. 
Paris. Vindob. Havn. his verbis: ScQ^a^Q^aL dh dyovi^e^d^aL 
ysvofievov einoCv xal e^ arav. Cum quibus fere con- 
sentit Thomas Magister : iJQ^axo dh tov ^bqI tavta dycbvog 
ItGiV Tcevte zal £Iko6i, ysyovcog. Natus autem Euri- 
pides esse traditur eodem die, quo ad Saiaminem pugna- 
tum est, qui dies erat slKag Bo7]dQo^t,G)vog sive vicesimus 
tertius mensis Septembris anni 480™». Quae temporis in- 
dicatio si vera esset, efficeretur, ut Sosistrato archonte, 
initio anni 454°^ , plures mcnses super annum vicesimum 
quintum natus, primam fabulam Euripides docuisset. At 
uno anno prius hoc factum esse testimonio vitae, quod est 
in codice Mediol., docemur his verbis : iJQ^ato dl dtdd6icsLV 
snl KaXUov RQxovtog Tiat' 'OlvfiTtidda 6ydo7]Ko6trjv tcqco^ 
tfjv hsi nQwtcp' TCQcatov dl edlda^s tag IlsXiddag, ots 
Tcal tQitog Byavsto, Contra rectissime calculos omnes 
constare videbimus, si marmoris Parii auctoritatem seque- 
raur. Huius enim testimonio non anno 480™" sive 01. 15, 1., 
sed 01. 13| sive anno 485™° praetore Philocrate natus fuit 
Euripides. Eiusdem monumenti indicio primam victoriam 
reportavit Diphilo praetore, natus annos quadraginta tres, 
i. e. anno 441™° sive 01. 84, 3. Accuratius dicendum erit 
ilium quadragesimum tertium annnm additis paucis men- 
sibus aut dimidio anni egisse, si ineunte anno Attico sive 
aestate natum fuisse statuamus , id quod postulare videtur 
marmoris indicium. Haec si vera est computatio, sequitur, 
ut neque 25™"™ neque 26™"™, sed 30™"™ agens annum Eu- 
ripides Peliades in scenam deferendo primum certaverit: 
qui fuit legitimus annus, ante quem sceuicis poetis certare 
non licebat. Potest autem ctiam reliquorum testium con- 



6 

sentientium stare fides, si exemplo Aristoplianis Euripidem^ 
antequam ipsi cliorum impetrare per aetatem iiceret, celato 
nomine per alios clioragos fabulas in scenam detulisse 
statuamus: de qua poetarum scenicorum consuetudine testi- 
monium exstat sclioliastae Aristoplianis ad Avium t. 530. 
scriptum hisce verbis: od yccQ TtQatov du' aavtov ocad-iBL 
%h dQcifiata 6 Ttoifjtrjg s^dXa^ov^svog^ dnb 81 tcov 'iTtJCBOV 
iJQ^ato slgUvai. No^og 8s '^v ^rj slgsXQ^slv tiva slnslv, 
(iiJTtGi ts06aQdKOVta strj ysyovota^ dtg ds tivsg, tQidKOVta, 
Idem ad v. 502: rdftog ^v 'A^rivaloig fiijnG) tiva stav A' 
ysyovota fiijts dQdfia dvayivaCasiv sv ^sdtQca firjts drj- 
liijyoQSLV* — 'Em^ag ds ijdrj tov X' hovg xal tovto drj 
tb tav NscpsXav 7ionq6ag, di' savtov di8d6xsi. Huius 
testimonii fides *) stare tum poterit, si per alios, qui 
nomina sua proHterentur , dramata demitti potuisse sta- 
tuamus. Scribere tragoedias Euripides iam duodevice- 
simo aetatis anno coepit, teste Gellio XV, 20., qui id ex 
Theopompo hausisse videtur. IIoc quomodo sciri potuit, 
nisi statim in scenam dramata deferebantur ? Quum minor 
viginti annos natus Aristophanes Babylonios docendos cu* 
raverit, quidni eadem aetate idem Euripidem ausum esse 
pntemus? Neque sola coniectura hoc factum esse statuo, 
sed nitor fide testis locupletissimi, Cratetis, cuius indicium 
exstat apud schol. Eurip. Rhes. v. 575: KQatrjg dyvosiv 
g)rj0c tbv EdQiTtl^rjv trjv TtSQi ta fistscoQa %SGiQiav 8i(x. 
zb vsov Ett, slvat, ots tbv 'Prj6ov s8l8a0xs, 
Hoc testimonium hominis, qui didascaliarum auctoritatem 
sequi potuit, quemqne ad deserendam illarum fidem neque 
necessitas co^ebat neque caussa ulla gravior raovebat, ele- 
vare studuit Vaterus in vindiciis illius tragoediae p. CLX., 
et quidem argumentis nsus iis, quibus, si diligentius exa- 
minasset, non refutari illud, sed confirmari intellexisset. 
Olympiadis LXXXV. anno quarto, quum Amphipolin in 
Thracia Athenienses conderent, ossa Rhesi oraculi iussu 
ex agro Troiano in Thraciam translata atque eo loco, quo 
urbs condenda erat, defossa esse refert Polyaenus stra- 



*y Cf. Meiaeke fragm. comm. I. p. 104. Bergk. fragm. Aristoph. 
p. 18. 



teg. VI, 5:i, Coiitra iii dramate Euripidis (v. 955.) statim 
post raortem In Tliracia, nou in agro Troiano, Rhesi cor- 
pus compositum esse, ipse autem genii naturam induisse 
narratur : 

XQVTtrbg d' iv ccvtQOig rijg vTtaQyijQov x^ovdg 

dvd^QCOTtodai^cov x£t(5£r«t, ^Xencav q)dog, 
Unquam in agro Troiano corpus Rhesi humatum iri *) 
neutiquam tam diserte negasset Euripides, si illo ipso tem- 
pore, quo Rhesum scriberet, ossa illius ex agro Troiano 
eruta et in Thraciam translata essent **) ; sed necesse est 
ante hoc tempus atque adeo ante oraculum illud, quo 
ossa Rhesl in Troia iacere cognitum est, drama Euripidis 
in vulgus editum fuisse. Antiquiorem hic secutus est fa- 
mam, quam memoriae prodidit Philostratus Heroic. p. 680. 
(62.) ***), ab indigenis ipsis petitam, qui nunquam Rhesum 
humatum esse et genii praesentis vi numineque poUentem 
credebant equorum armorumque curae et venationi prae- 
esse^ ac divinis honoribus colebant. lam si quaeras, quae- 
nam Euripidi vel Atheniensibus ante conditam urbem Am- 

*) V. 947. ovn sidi •yaias is (if^oiyxifiov nidov. 

**) Polyaenus 1. 1. : rcivTa rov d'sov jjgiftfavros, d GTgaTfjyos "Ayvcav 
sig Tqoiav EnEfiipev avdgas, oV t6 ^Pjjgov Cafia vvntoiq uvo^ 
gv^avzss avsiXovto ra oofra , Horl KaTa&svTSS f a oGra is 
XXafivSa nogtpvgav HOfii^oveiv inl tov Srgvfiova ktX. 

***)'Pf}oov ydg , ov iv Tgoia dto(ii]87]S dnsKTSivsv , olnslv ttjv 
'PoS6ni]v ■Kal noXXa avrov Q'av(ia6Td aSovaiv. ^lnnoTgocpslv 
TE ydg q>a6LV avtov Jtori onXiTSVstv y.at d^i^gas anTsad^ai. 
Srjfisiov ds slvat rov d^rjguv tov rjgo) to tovs Cvs dygiovs 
Kttl rag SogKddas nai onoaa iv tc3 ogsi Q^rigia q>otTUV 
ngos Tov ^cofiov tov ^P-^gov xara; dvo tj Tgia , ^"v s- 
ad^ai TS ovSsvi Ssofia ^vvs%6fisva v.al nagsxstv r^ fiaxaiga 
kavTa. AsysTai 8s 6 ^goas ovtos ^at Xotfiov igv-nstv tovs 
ogovS' noXvavQ-goanoTdTr] 8s ri ^PoSonri y.al noXXal nsgl t6 
Isgov al ytcafiai. "O&sv fiot SoHst nat ^oijasad^ai vnsg tcov 
savTov avGTgaTtooTcSv 6 ^iofi^Srjs, sl tov fisv &gav,a tovtov, 
ov avTos dnsHTStvs, ftrjSsv svS6y.ifiov iv Tgoia igyaadfisvov, 
firjSs Ssi^avrd Tt sksI Xoyov d^tov nXr}v tnncov Xsvnav , stvai 
ti T^yoifis&a kuI &v o tfisv avTa, Std 'PoS6nr}S ts 
Kttl @gaK7]s mogsvofisvo i, tovs Ss 9sia nai Xafingd 
slgyaCfisvovs sgya aT ifid^oifisv, fiv%(o8tj r^v nsgt avTOvs S6~ 
^av rjyovfisvot %at KSHOfinaGftsvrjv. Cf. Vater. p. CLXI. 



4 



8 

phipolin ad illum cultum animos attendendi caussa fuerit, 
adeundus est lumen rei allaturus Thucydides I, 108., qui 
haec tradidit memoriae: ,,Paullo post accidit, ut Thasii ab 
Atheniensibus deficerent. Caussa autem defectionis empo- 
ria erant in adversa Thracia sita et metalla^ 
quibus illi utebantur. Et profecti navibus Thasum Athe- 
nienses pugna navali vicerunt atque in terram descende- 
runt. Missis quoque sub idem tempus ad Strymona decem 
millibus colonornm, tum suorum tum socialium, oppidum 
Edonorum, quod tum Novem viae, nunc Amphipo- 
lis appellatur, habitare volebant. Et illo quidem potiti 
sunt; progressi autem in mediterranea Thraciae, ab uni- 
versis Thracibus, qui illud oppidum Novem vias incoli 
tenerique ab Atheniensibus aegre ferebant, in Drabesco 
Edonica deleti sunt" *). Finge eo tempore scriptum 
doctumque Rhesum esse, quo loca illa metallis emporiisque 
divitia Athenienses colonis occupare conabantur, et habebis 
caussam laudandae zijs vTtaQyvQov x^ovoS} videbis totius 
tragoediae scribendae docendaeque opportunitatem. Illa 
autem colonia deducta esse videtur 01. 78, 3. sive anno 
455mo **)^ Quodsi anno 484™° Euripidem natum esse recte 
in marmore Pario scriptum est, fuit illo tempore duo- 
deviginti annos natus, quod idem tempus Gellius significare 
videtur, eo aetatis anno primam fabulam ab Euripide scri- 
ptam esse tradens, neque Crates, quum propter iramatu- 
ram aetatem philosophiae Euripidem expertem fuisse pu- 
taverit, aliam quam ineuntem adolescentiam dicere potuit. 
Tres col"onias Athenienses in regionem illam Thraciae, 
quae Novem viae ■. appellabatur , miserunt , quarum duae 
priores ab incolis deletae sunt, tertia demum tenere ter- 
ram et condere Amphipolin potuit. lam enim Phaedone 
archonte 01. T6, 1., capta per Cimonem Eione, primos 
illuc colonos miserunt, qui caesi sunt a Thracibus ***). 

*) Adde Thuc. IV, 102. et Diod. XI, TO. 

**) Thuc. IV, 102: nal avd^ig hvog SsovtL Tgianoevoi hBi 

iXQ-ovzes ol 'Ad^Tjvalot ktX. Undetriginta annis ante conditam 

Amphipolin illum priorem conatum factum esse dicit, i. e. 

anno 466. 

***) Aeschin. fals. leg. p. 755. Vater. Vindic. Rhes. p. CXXXIH. 



9 

Unde aestimari potest, qaantum Atheniensium , ut loca 
illa cum metallis tenerent^ interfuerit, quantoque studio, 
quanta cupiditate, quaecunque ad illam Thraciae regionem 
pertinebant, exquisiverint. Inde multiplex in Rheso fabula 
commemoratio est locorum Strymoni et Pangaeo monti ad- 
iacentium : nam et natus esse Rhesus iingitur ex Strymone 
ilumine, cum Homerus eum Eionei liiium fuisse dixisset, 
et nutritus esse a nymphis Pangaeis et regnum tenere 
Paeonum prope eundem montem habitantium. Quid, quod 
etiam commercium quoddam Atheniensium cum Thracibus 
et communio sacrorum utriusque gentis antiquissimis tem- 
poribus fuisse ostenditur: Musaeus enim Atheniensis insti- 
tutus esse iingitur ab Orpheo, Rhesi fratre, et ornatus 
auctusque sapientia a Musis, quarum una Rhesi mater erat, 
nec non etiam mysteria Atheniensium, ab Orpheo ad Mu- 
saeum tradita, cum Thracum mysteriis cohaerere putaban- 
tur, ut Rhesus quoque, qui una cum Lycurgo a mystis 
colebatur (v. 957 seq.), ad Atticorum cultum quodammodo 
pertinere videretur ; cf. v. 926seqq. : %aitoi TCohv 0rjV ^vy- 
yovov TtQBC^EvoyiBV Mov6ai pLahOza 'iid7ti%Q<h^i^a %^oviy 
fiv6T7]Qlov T£ rcjv (XTto^Qijtcov cpavccg Edsi^sv 'OQCpevgt 
a^dtavB^Log vexQov rovd% bv %axayitdvug 6v' Mov6al6v 
ts, 6bv 6s^vbv TCoXitYiv Tcdnl 7tXsi6tov dvdQ' eva sKQ^ovta, 
0Oi^og 6vyyovoi t' rj^KTJ^a^sv, Ilaec quid sibi voiebant, 
aut cuiusnam rei caussa commemorabantur , nisi ad ea, 
quae cummaxirae Athenienses agebant, respiciebant? Ante 
infelicem autem expeditionis exitum et antequam deletam 
esse alteram illam coloniam nuntiaretur, Rhesum fabulam 
actam necesse est propterea, quod post acceptam cladem 
non soium inutilis, sed etiam odiosa fuisset locorum illorum et 
sacrorum commemoratio. Quare quum eodem tempore, quo 
conscribebantur coloni, hanc fabulam in theatro spectatam 
esse verisimile sit, et duodeviginti annos natum ad tra- 
goedias scribendas Euripidem se contulisse Gellii sive Theo- 

/ pompi testimonio constet, 01. 78, 3. sive hieme anui 465. 
Lysania archonte Rhesum actum esse coniicio. 

Alterum drama aetatis anno vicesimo quinto vei sexto 

* doctum ab Euripide csse credendum est propter testi- 
monia, quae commemoravimus supra. Is fuerit annus 



10 

a. Ch. u. 459 slve 01. 80, 1. Dramatuin, quae prlmis tempo- 
ribus docta esse constat, Hippolytum priorem Imic tem- 
pori assignaverim duabus de caussis. Primura enim non 
videtur Euripides idem argumentum, quamvis immutatum, 
postea iterum ornaturus et in certamen commissurus fuisse, 
nisi in priore certamine suppositi alicuius poetae nomine 
usus, celato suo, fuisset. Deinde quum res illius dramatis 
agi fingerentur Corinthi, opportunitas dabatur ad Corin- 
thiorum, quae tum erat, voluntatem infestumque Athe- 
niensibus animum alludendi: qua de re conferendus Thu- 
cydides I, 103. et 105. Neque enim ipsa carminum prae- 
stantia favorera vulgi sibi conciliare vei victoriam adipisci 
poterant poetae, nisi sic argumenta temperarent, ut ad 
praesentem reipublicae conditionem aliquo modo fabulae 
pertinere viderentur, et studiose Euripidem a primis sta- 
tim temporibus hoc secutum esse, ut, quae antiquitus 
tradita dramatibus exornaret, ad praesentes usus accommo- 
daret, quin etiam ea semper de industria argumenta tra- 
ctanda sumsisse, quibus maxima esset cum rebus, quae 
cummaxime popuio curae erant, similitudo, non Rhesi 
tantum, sed Peliadum quoque exemplo docemur. 

Eodem anno, quo primara victoriara Aeschylus repor- 
tavit, natus est Euripides. Insignera Graeciae felicitatera, 
qua duo tragicae poeseos principes, Sophocles atque Eu- 
ripides, uni Aeschylo successerunt , Graeci ipsi praedica- 
runt, a pugna Salaminia omnem civitatis florem ortum esse 
significantes. Aiunt enim eodem die, quo praeclarissima 
victoria Themistoclis , summi ducis, consilio et virtute de 
barbaris reportata sit, sumraura poetara Euripidera in Sa- 
laraine insula in lucera editum esse et ab eo proelio, quod 
erat paulio ante ad Euboeam haud longe ab Euripi freto 
commissum, nomen accepisse; addunt Aeschylum Sala- 
minio proelio pugnantem interfuisse, Sophoclem, ut for- 
mosura adolescentem, in choro saltasse, quum propter eam 
victoriam festum celebraretur. Huius generis plurima a 
Graecis belle lepideque excogitata esse et pro veris vendita, 
quis est qui ignoret? Quamobrem me neque multitudo 
testium neque confidentia movet, ut huic comraento plus 
quam marmoris calculis certissimis tribuam, praesertim 



11 

qaum codicum testimonia inter se ipsa non congruant. Et 
manifesto ficta sunt quae de origine nominis traduntur, 
quippe quum multo ante pugnam apnd Euripum commissam 
quidam Atheniensium non ignobiles Euripidis nomen gesse- 
rint et unus, qui erat Aeschylo non raulto iunior, etiam 
inter tragicos poetas floruerit; cf. Suidam s. v. Eurip. et 
Bodeum hist. poes. dram. l. p. 449. n. 5. 

Quod autem singulis tragoediis Euripidem initio cer- 
tasse statuo, pro testimonio utor Suidae verbis de So- 
phocle scriptis : tiq^s tov dga^ia Ttgds dQcc^a dycovl^e^d^ai, 
dXla ^fj tEtQaXoyiaVy quibus simpliciter dici arbitror il- 
lom aut initio aut primum singulis tragoediis certasse. 
INon enim morem tetralogiis certandi, quod plerique sta- 
tuunt, immutatum esse, omnia clamant, neque ad rationem 
societatemque dramatum Suidae verba pertinere posse, facile 
est intellectu *). 



A. Rhesus sive Nyctegresia. 

Quum prologus in codicibus, quos hodie habemus, 
nullus exstaret, duos autem prologos scriptor veteris ar- 
gumenti in libris suis invenisset, quorum alterum aptum 
dramati et genuinum esse dixit (8i%alav ixtL^Big triv vTto- 
%B6iv 'P^^dov), alterum plane pedestrem neque dignum Eu- 
ripide et a scenicis manifesto compositum (Tteibg Ttdvv xal 
o^ TtQinciv E^QLTtldjj' %al td^a dv rti/fg tciv vTtoxQitGiV 
dieCKevaTioteg eiev avtov), recentiorum criticorum alii ve- 
rum esse censuerunt initium prologi, quem genuinum fuisse 
grammaticus affirmat, alii spurium utrumque fuisse, neque 
ulio huic fabulae prologo opus fuisse ostendere studue- 
runt. Horum in numero est Vaterus, qui, quum leves 
inanesque esse caussas, quibus moti priores critici genuini 



*) Idem nuper Feldmannus in programmate quodam, quod 
mihi ipsum videre non licuit, hisce verbis docuit: „Non 
illud profecto inde consequitur, veteres ante Sophoclem 
tragicos trilogiis semper argumenti affinitate coniunctis cer- 
tasse, sed, quod luce clarius, tetralogias plerumque minime 
huic legi ohnoxias docuisse, Sophoclcm vero primum sin- 
gulas in certamen vocasse tragoedias." 



12 

prologi fragmentum dafnnasseut, recte docuisset, ievissimis 
ipse argumentis usus idem efficere conatus est. „Duo,'* 
inquit, „videntur rae movere, alterum, quod grammatici ve- 
teres ita statuerunt, siquidem legitur in argumento priore 
lin. llseq. : 6 xogog 6vv86t7jK8v Ik cpvXccTcav, o% KaljtQo- 
Xoyit,ov(Si', magis vero, quod duo prologi ferebantur, 
ut Matthiae verbis utar, quod ipsum docuraento esse pot- 
est neutrum ab ipso poeta profectum esse." Horum argu- 
mentorum posterius, id quod quilibet videt, nullum est; 
nec minus inane est, quod addit : „nam si antiquitus prior 
exstitisset prologus Euripideo more conscriptus, nulla 
caussa erat aiterum scribi, qui iis Euripidis exordiis, quae 
supersunt, prorsus contrarius est." Quasi non quotidie 
fieri videamus, ut, qui fabulas in tlieatris agendas susci- 
piunt, temere, si quae partes dramatum sine theatri of- 
fensione abesse posse ipsis videantur, abscindant et quas 
ipsi efficiunt lacunas suis interpoiaraentis expleant, amplio- 
ribus breviora, irapeditioribus faciliora substituentes. Fa- 
cillime autem prologus taiis, qualem huic dramati fuisse 
ostensuri sumus, abiici potuit ideo, quod in Graecorum 
castris agebantur res, quae illo continebantur , neque ar- 
ctissime videbantur cum iis, quae in TroianorTjm castris 
aguntur, cohaerere. Accedebat, quod, recisa illa draraatis 
parte, sirapiici apparatu scenico res agi poterant, quum 
servata eadem opus fuisset duplici. Alterum argumentum 
testimonio nititur Iiominis neque cauti diligentisque neque 
acuti, sed levis et oculorum sensu magis quara ratione 
iudicantis. Nam quod a suis libris prologum abesse vi- 
debat et tamen prologos praemitti fabulis solere sciebat, 
chori parodum pro prologo esse haud cunctanter efFatus 
est, quem errorem mox accuratius refutaturus sum. Nul- 
ium lEuripidis drama prooemio caruisse Vaterus Aristo- 
phani in Ranis (v. 945 seqq.) dicenti non credidit. „Neque 
enim," inquit, „quisquam diserte tradidit nullam Euripidis 
tragoediarum prologo iusto caruisse, neque credibiie est 
poetam statim ab initio hoc usum esse invento, aut nun- 
quam postea a more recepto recessisse." Fugit eum sci- 
licet testimonium scholiastae ad Hecubae iuitium scriptum 
his verbis: 8 ;cal Iv dQ%^ Tcdvtav tav adtov 



13 

dQcciidrav noLtlv sYod^ev. HIc quidem certe aperte 
nullam Euripidis tragoediarum iusto prooe- 
mio caruisse affirmat. Caussam huius moris proponit 
scholiasta ad initium Troadum: oXog eTtl tov Q'edtQOV 
6 EiQi7ti8i]Q' jtQog 8 dcpoQcov tovg Adyovs <5 
IIo 0eLdcov TCOLel naQcov ev tfi vTto&eCei. Non legen- 
tibus, sed spectantibus scripsisse ait Euripidem: itaque 
semel et perspicue et plene, non obiter et obscure et 
aliud agendo de rerum nexu docere voluisse. Quam caus- 
sam quum in omnibus fabulis componeudis eandem fuisse 
appareat, prooemia necesse est omnibus praemis^ fuisse. 
Neque ex quinque et septuaginta fabulis, quarum pars 
servata est, ceterae, quaii structura fuerint, partim ex 
narrationibus mythographorum, partim ex fragmentis cogno- 
sci possit, ullam inveni, quam prooemio caruisse certis 
ex indiciis demonstrari possit. Aut igitur Euripidem Rhesi 
auctorem esse negandum, aut prooemio hanc fabulam in- 
structam fuisse concedendum erit. 

Sed ponamus eam sine prooemio sive ab Euripide 
sive ab alio poeta scriptam esse : potestne etiam sine pro- 
logo^ Stupidius enim nihil dici potest, quam quod, a choro 
prologum agi, scriptor quidam argumenti affirmavit. Con- 
fer initium Persarum Aeschyli et Suppliaim, et videbis, 
quid intersit, utrum solam parodum chorus, an idem pro- 
logum agat. Quod autem Aeschylus fecit, idem, mutatis 
iam imminutisque chori partibus, a quoquam, qui posterior 
esset non solum Aeschylo, sed etiam Sophocle atque Eu- 
ripide, factum esse num credibile est^ An glandibus ho- 
mines vesci maluisse, inventis frumentis, putamus? Euri- 
pidem vero, qui totus erat in theatro (oKog eTCi tov &ed- 
tQov)., qui perspicuitati rerum plus etiam quam concinni- 
tati tribuebat, qui non minore diligentia quae extra scenam 
agi fingebat, quam quae spectanda exhibebat, per^equeba- 
tur, qui doceri theatrum et de prioribus et de posterioribus 
rebus tanti faciebat, ut, ubicunque non posset per homines 
fieri, deos in scenam advocaret, qui huic ipsi fabulae huius 
rei caussa Musae personam adhibuit, qui nullam unquam 
personam in scenam produxit^ quin de nomine deque caussa 
I adventus spectatores antea accurate doceret, ab hoc igitur 



14 

putamus Graecos duces in Troianorum media castra noctu 
repente inductos esse, non monito tiieatro, quidnam agentes 
venissent, quanam arte eo penetrassent, quonam vel privato 
vel publico consilio laborem periculosnm suscepissent ? 
Praecipitatum esse dnorum virorum virtute Hectoris, quem 
tremebant omnes, fastum et magniloquentiam , sublatam 
esse Rhesi, quem teste Minerva ne Achilles quidem neque 
Aiax, quominus castra navalia everteret, prohibituri erant, 
operam et momentum, ad irritum cecidisse Dolonis aiida- 
cem perinde atque dolosum conatum , fractam esse totius 
exercitu|^ victoris alacritatem atque fiduciam, tantam rerum 
commutationem factam cum ostendere poeta vellet, tam 
defunctorie, tam obiter, tam obscure, tam abrupte viro- 
rum, qiiorum opera et consilio illa effecta sunt, mentem 
voluntatemque theatro exhibitam esse quis credat? Omissa 
esse omnia, in quibus summum rerum positum erat mo- 
mentum, universum plane prologum abiectum esse, carere 
drama una ex partibus iis, quibus quasi membris nullum, 
quin pro debili raancoque haberetur, carere poterat, neque 
quidquam inesse, quod in locum partis, quae desideratur, 
substitutum esse dicere possis, hoccine eiusmodi est, quod 
secure negligatur^ 

Accedit ad argumenti scriptorem alter testis non mi- 
nus gravis, vel etiam locupletior, Attius, cuius Nyctegre- 
siam de Euripidis Rheso expressam fuisse ostendit Va- 
terus, idem erravit, partem dramatis proprio quasi Marte 
ab Attio inventam atque exemplari, quod imitaretur, ad- 
iectam esse arbitrans. Non haec fuit illorum poetarum 
ratio imitandi, ut immutarent ea, quae non aut institu- 
torum morumque diversitate aut linguae natura mutare 
iubebantur, neque Attius, cum duodeviginti Euripidis dra- 
mata, quantum equidem cognoscere possum, latina reddi- 
disset, horum ullum sic immutavit, ut vel demeret partes 
integras vel adiiceret novas, sed summa ubique imitatoris 
€um auctore conspiratio deprehenditur. Huius igitur fa- 
bulam uno actu ditiorem, quam Graecum exempiar, quale 
nunc habetur, fuisse intellexit Vaterus: continebat enim 
primum prooemium Agamemnonis, quo caussam convocan- 
dorum ducum nocte intempesta exponebat, deinde ducnm 



15 

ipsoram consilhim. Et hulus quidem actus plurlma ser- 
vantur fragmenta fabulae Attianae, ct praeter illa haec, ex 
quibus eandem fabulam Attii atque Euripidis Nyctegresiam 
fuisse inteliigatur *): 

1) ^^Cuncta expedibo: id modo iusiurandum date'^ 
Doionis Terba sunt, equos Achillis sibi mercedem suscepti 
periculi dari et iureiurando promissum firmari iubentis; 
cf. V. 161: o^fxovv Ttovelv fisv jj^iy, Ttovovvta d' Sc^iov 
[ii^d^dv q)eQS6&ab xtX. Cf. etiam v. 191. 

2) ,,/d quod facis gratum et grave est", 

His verbis Hector Dolonem strenue operam ofFerentem col- 
laudat; cf. v. 158: ejtavv^og filv TCccQta ical qjtAoffroAtg 
^oXav ictX. 

3) .f^Iamque auroram rutilare procul", 
Haec egregie conspirant cum Euripideis (v. 521.): 

dcas drj TCeXag, dhg 

ylyvetai KtX. 
Reliqaa fragmenta omnia ex prologo depromta esse video, 
qnae sic dispono. Prodit ex praetorio Agamemnon media 
nocte, quae his verbis significatur : 

vvv edOeXTjvov q^eyyog 7J dicpQiqXatog., 
exponensque illa de Graeci exercitus discrimine deque sua 
desperatione , quae eadem ostendit Homerus II. x, 1- — 20., 
praeconem a se missum esse docet, qui in consilium duces 
acciret. Ne ignis (^jaura Volcani vorax") navium trabibus 
admoveatur, si proxima luce Hector ferox et victoria elatiis 
proelia redintegrarit , veretur: 

.,.,Scandit aura laterum texta Volcani vorax" **). 
lam enim ante ipsa castra navalia exercitus liostium con- 
sedit, id quod ostenditur Euripidis verbis v. 20: 

— ot;x ol6%a doQog 

neXag ^AQyelov vvxiav '^fiag 

xoitav TtavoTtXovg natexovtag; 

*) Non premam siientio, quaravis minime sit probabile, quod 
Schoell (de tetralogiis trag. Att. p. 455.) suspicatus est, 
partem Antenoridairum Sophoclis ab Attio redditam fuisse. 
**) Recte Bothius: „caussa," inquit, „nocturnae consultationis 
incendium classis." Nou nunc iam incensam esse, sed 
panim abesse, quin incendatur, dicit Agamemnon. 



16 

Itaque Agamemnoiii, quanta est consternatione animi, iam 
ex parte castrorum Graeci expelii adituque naviura inter- 
cludi videntur: 

— ^^Classis aditus clauditur^ fervit'", 

Haec videns reputansque somnum capere nequivit prae 
vehementia doloris, 

^^Scindens dolore identidem intonsam comawC *). 
Congregatis deinde ducibus caussam nocturnae consultatio- 
nis ostendit: 

^^Cuius vos tumulti caussa accierim et quid parem^ 

advortite.^^ 
Poenitet eum, quod non pridem opportuno tempore bel- 
lum aequis conditionibu^ composuerint , quod si fecissent, 
exercitus 

— „^iYe ad patriam sospes pervenissef\ 

lam, priusquam plane salus reditusque intercludatnr, fu- 
^endum esse censet ac, donec tenebrae fraudem adiuvent, 
ex barbarorum terra abeundum. His auditis Menelaus 
fratrem obiurgat, dolens nimirum, quod infecta re relicta- 
que apud Troiauos uxore redire cogatur. Et hunc quidem, 
ut cupidini obnoxium et sui commodi nimis studiosum, 
refutat Agamemnon, negans propter unam mulierem vita 
sociorum amplius periclitandum esse: 

^^TuTi! quod superest socium mittis leto^ an lucti 

poenitet ? " 
Surgit autem Diomedes et vituperata regis timiditate se 
in hostium castra speculandi caussa continuo iturum pro- 
litetur : 

^.,Iubet nunc attentare^ iuhet nunc animus ruspari 

Phrygas" **). 
Socium ab Agamemnone iussus eligere, Ulyssem omnibus 
praeponit : 

^n^An ego Ulyxem obliviscar unquam^ aut quemquam 

praeponi velim?" ***) 



*) Cic. Tusc. III, 26, 62. Cf. II. x, 14. 
**) Cf.H. K, 220: NsaTogf ^/i' otqvvu hqccSIt] xal ^vfios dyrjvcoQ 

^AvSgcav Svgiisvecav Svvoci ctqcctov iyyvg iovrcav. 
^**) II. X, 243: xag av snstT^ 'OSvaijos iyco Q-sioto Xoc&oinrjv; 



IT 

Pudori sibi ducit Menelaus iion suscipere societatem pe- 
riculi neque pro Ulysse se Diomedi adiungere comitem, 
qui aut morte illum eripiat, aut una occumbens poenam 
iniuriae, quod bellum omnibus et periculum Dlomedi con- 
flarit, patiatur iustissimam: 

^^Aut ego illum eripiam , aut illi poenas sufferam", 
Sed a fratre contumeliose repudiatur, non pie retrahitur: 
illumeniraDiomedivelUlyssiparemaequalemque esse neg^at: 
ff ^^Illos suapte induxit virtus^ tu laudem illorum le- 

vas'' *). 
Ulyssem, quamvis maximi momenti essent partes, qua» 
Diomede deferente suscipiebat, tamen, quoniam non plus 
tribus actoribus uti licebat, tacitum huic colloquio inter- 
fuisse necesse est: quod non mirabuntur, qui Pyladis 
quale in pluribus tragoediis munus sit comparabunt. 

In hac Attianae fabulae parte quis non Enripidis imi- 
tationem deprehendit? Nonne enim Atridarum contentio ea- 
dem huic actui, quae Iphigeniae Aulidensi atque Telepho 
eiusdem poetae inest? Negavit Vaterus illa de Euripideis 
expressa esse, argumento quidem utens eo, quod nuilum 
est. „Quanquam", inqiiit, „Ioci mutatio in Graecis tragocdiis 
non semel reperitur, in hac tamen tragoedia omnino ne- 
quibat adhiberi. Nempe si indolem Graecarum tragoedia- 
rnm perspiciam, ibi tantuni loci mutati potestas fuerit, ubi 
idem manet chorus, sicut in Aiace Sophoclea et in Aeschyli 
Eumenidibus. Quod non cadit in Khesum, in qua illic 
milites Graeci , hic Troiani chorum efficerent." At a pro- 
logis choros abesse, nemo est qui ignoret. Addit igitur: 
Unica restabat via, si ante chori adventum locus mutabatur. 
Quod quantis difficultatibus prematur, vix est opus moneri. 
Quomodo enim concilium Graecorum ducum 
potuisset exhiberi, nisi chorus eos egisset! 
Equidem quomodo hoc dubitare potuerit vir doctissimus, 
veheraenter rairor. Qua^i non saepe universi populi con- 
ciones, quae non agant personam chori, convocentur, et 
quasi unquam chori personam agere possit grex hominum, 
cuius duo pro se quisque verba faciunt, reliqui silent. 



r" ■ ' -\ - ■---■ -■ - ■ .It^-" 



18 

Tertius testis coocilii ad praetorium Agamemnonis 
convocati Euripides ipse prodit, ad priorem dramatis par- 
tem, quae periit, respiciens, dum chorura facit haec Hectori 
nuntiantem : 

jtdg 8^ ^Ayaiit^vovlav TtQoge^a 0tQat6g 

lvvv%iog ^OQV^a CTcrjvdVf 

veav nv' ecpis^svoL ^d^LV. 
Gravissimi vero momenti argumentum ex ipsa dramatis 
natura gignitur: quippe cum, quibuscunque Iioc carmen 
vitiis laborare putatur, quaecunque crimina merito illata 
8unt, dissolvi possint, si prologum eius generis, cuius dixi, 
praemissum fuisse statuaraus. Haec lustratis oranibus dra- 
matis partibus facilius inteliigentur: sed hoc statim loco 
apparet non duabus ex actionibus fabulam male coagmen- 
tatam esse. Neque enim aut in Dolonis speculatione aut 
in Rhesi caede summum momentum ponitur, sed in Graeci 
exercitus fortuna duorum virorum virtute ac prudentia 
subito mutata. Stuporem hoc dicto iniici scio iis^ qui ad 
singulos homines , quam appeiiant personam primariam, 
omnes omnium dramatum partes revocari debere arbitran- 
tur, Quorura errorera alio loco arguere constitui: interim 
eos reputare iubeo, quibusnam veterum vel praeceptis vel 
exemplis docti istam opinionem conceperint, Afflictae Grae- 
corum res et discrimen exercitus oratione imperatoris sic 
declaratae erant, ut magna sollicitudine, ma^na miseri- 
cordia animi afficerentur et prospere cedere duumvirum 
conatum vehementer cuperent. Non caruit igitur haec fa- 
bula iis virtutibus, quibus eam carere non debere recte 
dixit Beckius, hisce utens verbis: ^^Modo argumentum fa- 
bulae eiusmodi sit, ut capiat, detineat, delectet specta- 
torum mentes, et ut vim habeat in eorura aniraos hos- 
que cura ad misericordiam tum ad virtutis araorem, vi- 
tiorum odium adducat. Igitur initio excitanda est in iis 
cupiditas et quasi ardor totius rei cognoscendae , qui 
sensim debet, procedente fabula, aliquantum restingui, 
sed satiari, ubi fabula finitur." Neque migravit has Icges 
Euripides, sed servavit optime. An magni exercitus, magni 
imperatoris, magnorum ducum extremum discrimen minus 
quam singulorum hominum mala atque pericula ad moven- 



19 

dos animos, Graecornm praesertim hominum, aptum fuisse 
putamus? Quis praeterea ignorat summa cum voluptate 
a Graecis spectatos esse homines calliditate perinde atque 
fortitudine exccllentes atque ex desperatis rebus per sum- 
mas difficultates consiiio et virtute eluctantes? Quomodo 
vero capiendi, tenendi, commovendi, delectandi, docendi 
vi carere potest drama, quod tam gravem rerum commu- 
tationem repraesentat , qua contunditur insolentia eorum, 
qui tanquam iam certa explorataque victoria triumphabant, 
confirmantur animi eorum et ad sperandam maiorem victo- 
riam eriguntur, quibus extrema quaeque verenda fuerant? 
Ego, quotiescunque Homerum legi noctis iUius decretoriae 
casus exponentem, admiratus sum sapientiam poetae et 
visus est mihi , de Graecis Troianisque narrans , Romano- 
rum ad Cannas victorum invictum animum et Poenorum, 
plagam raortiferam prostratis infligere dedignantium , er- 
rorem exprimere, ac totius belli eventum in depingenda 
iila nocte ostendere. Neque aliud quidquam, quam Ho- 
merum, Euripidem spectasse secutumque esse puto, ut 
rectius Nyctegresia, quam Rhesus, hoc drama inscribi 
potuerit: non enim ab ipsis scriptoribns nomina fabulis 
imposita esse raanifestum est. Quamobrem, si recte et 
vere de natura humani animi expressa sxmt illa Homeri, 
et simiiitudine rerum a populis quibuscunque gestarum 
confirmantur , non minus recta et vera et personae Hectoris 
convenientia sunt ea, quibus Euripides, Homerum secutns, 
ducis Troiani insolentiam adumbravit; cf. II. <9', 491 — 541. 
cum nostrae fabiilae v. 52 — 15. Qiiae insoientia quo ma- 
gis esset conspicua, necesse fuit antea et desperationem 
Agamemnonis et reliquorum ducum constantiam intrepidum- 
que animum ostendi. Quum autem conciiium ducum Eu- 
ripides repraesentans Iliadis lib. IX. v. 1 — 19. et 691 — 113. 
imitaretur, uni Diomedi tribuit partes, quas apud Home- 
rum idem cum Nestore suscepit, ut castigato Agamemnone, 
qui fugam suadcbat, ultro se ad exploranda hostium con- 
silia damnumque iis inferendum in Troianorum castra itu- 
rum esse profiteretur. Colloquii huius versus quosdam 
apud auctorem Christi patientis deprehendisse mihi videor. 
Is enim, quum ex reliqua Rhesi parte plurimos versus in 

• 2* 



20 

U8US suos converterit, potuit etiain prologi nonnullos trans- 
scribere. Et videntur ad deperditum Rhesi prologum liaec 
frustula posse revocari: 

1) o^ag dh Ttdvta rlrj^LicccQdlag (pegsiv 

tcc vvv TCQogtlxBt xdQta t' a\} %i%oi%kvai 
(v. 1066. 1061). 
Diomedis personae haec conveniimt. Agamemnoni autem 
tribuo V. 722: 

2) akoyog^ v%bq%iv t&v s^av iX%i6^dt(av. 
ExDiomedis rursus verbis depromtum esse suspicor versum, 
quem corruptum falsarius vv. 2003. 2122 et 240T. iteravit: 

3) ccAA' algla^sv Yi6v%(a %od6g pd(jSL, 

lam ad ea, quae servata sunt, transeo. fncipiunt a 
parodo chorumque efficiunt militcs, qui vigilias agunt, 
quos quidem non esse gregarios inde intelligitur, quod 
eorum in numero Doion est, nobilibus maioribus ortus, 
quodque in consilium adhibentur ab Hectore, neque sen< 
tentia eorum negligitur. Gregarios igitur milites in sta- 
tionibus relictos esse puto, et solos duces ad Hectorem 
ge contulisse, id quod ipsi, se v%a6%L6tccg ducis esse di- 
centes, declarant. Et quidem ex quinque noctis vigiliis 
qnartam sibi obtigisse ostendunt, de tempore, quo haec 
agi fingantur, docentes planissime. Commodissime factum 
est, quod vigilibus munus chori Euripides delegavit, quibus 
stato tempore decedentibus et temporis decursus signifi- 
caretur et scena opportune vacuaretur. Caussa autem ad- 
eundi Hectoris miiltitudo est ignium , quos in hostium 
castris flagrare animadverterunt, quibusque territi, noctur- 
num dolum vel impetum Graecos moiiri suspicantur. Trans- 
tulit igitur ad Graecos Euripides quod de Troianis finxit 
Homerus, ut ignibus quam piurimis accensis aiacritatem 
beliique gerendi cupiditatem significarent eaque re terro- 
rem iniicerent hostibus. Qui ignes quod quarta demum 
vigilia animos vigilum Troianorum adverterunt, posses 
coniicere eos illo demum tempore ex ducum, qui apud 
imperatorem congregati fuerunt, consiiio incensos esse, nisi 
Troiani eos per totam iam noctem arsisse testarentur (v. 42. 
et v. 95,). Inde eos, qui priores vigilias egerunt, minus 
vehementer hoc viso motos esse statuendum est. 



21 

Apud Troianos igitur reliqua pars dramatis agitur, 
ueque alia ratione gravius magnitudo victoriae ob oculos 
poni potuit, quam hostium fortitudinem et confidentiam 
in turpem stragem deductam repraesentando. Longe autem 
diversa sunt quae apud Troianos agi videmus ab iis, quae 
a Graecis acta esse ex prologi quibusdam vestigiis suspi- 
cati sumus. Et primum insolentia Hectoris conspicua red- 
ditur, quae quo magis elucescat, miiitum sollicitudo ei 
opponitur, Summa enim cum trcpidatione et insigni cum 
tumultu vigiles Hectorem humi cubantem adeunt *), eoque 
ex somno excitato nil non rerum ad proelia committenda 
necessariarum, quasi iam hostibus castra invadentibus, ex- 
templo parari atque expediri iubent. Neque solus Hector, 
sed reliquorum quoque ducum militumque bona pars ho- 
rum strepitu e somno excitatur (cf. v. 19. 89. et 139.), atque 
unus ducum statim ad strepitum accurrit. Hoc eo con- 
silio finxit Euripides, ut de Diomedis Ulyssisque salute 
vehementius timeremus. Apud Graecos pavebat imperator, 
tranquilli constantesque erant reliqui duces, unde fiebat, 
ut ex illius pavore omnium nasceretur fiducia atque ala- 
critas. Apud Troianos superbit imperator, solliciti sunt 
miiiteS; neque horum sollicitudine illius superbia sanatur. 
Audito igitur nuntio Hector, fuga Achivos se subducere 
conari pro certo atque explorato habens, dolet, quod, 
quominus per noctem proelfum continuaret et rebus ute- 
retur secundis, vatum consiliis prohibitus sit. lam funditus 
delendi exercitus Graeci opportunitatem non omissurus, 
totum statim exercitura e somno excitari vocarique ad arma 
iubet, Graecos, dura naves conscendant, partim interficere 
partim capere volens. A quo temerario conatu quum ho- 
minem, decertandi fortitudine omniatransigiposse putantem 
(ccTtXovg en' ex^Q^^S ^v^og ojcU^slv %BQa)^ chori aucto- 
ritas nequeat deducere, terapestive intervenit, strepitu vi- 
gilum excitatus, Aencas, qui et prudentissima et luculen- 
tissima et gravissima oratione temerarium cohibeat et 
misso speculatore consilia hostium, antequam moveatur 
exercitus, exploranda esse doceat. 

*) Orchestram pulpito non multo inferiorem fuisse necesse esi- 
Idem in Troadibus inque Iphigenia Aulidensi intelligitur. - - 



22 

Haec verissime Euripidea esse, Eteoclis et Creontis, 
quod est in Fhoenissis, colioquium cum iis conferens 
cognosces. Eadem ex animi humani natura petita et ad 
exempium veritatis expressa esse intelliges reputans iilud, 
quod verissime dixit Aeneas, non omnia omnes posse, 
sed alium aliis virtutibus pollere, et fere, qui fortes es- 
sent manibus, minus tribuere consilio, Hoc enim cri- 
mine et Achilles et Aiax et Hector et fere quicunque 
robustis sunt viribus tenentur, et necessario quidem, quo- 
niam quibus quisque bonis plurimum pollet , his maxime, 
neglectis spretisque reliquis, confidit. Ne tamen plane 
„temerarium et magniloquum Thrasonem" Hectorem ab 
Euripide factum esse arguere possis, prospectum est ob- 
sequio, quo prudentiora consilia admittit et salubria sua- 
denti amico cedit, unde iilum magis cupiditate animi et 
repentino tumore, quam tarditate ingenii errasse apparet. 
Neque vituperare Euripidem poteris, quin eiusdem culpae 
Homerum accuses, cuius iile paene singula verba imitatus 
est; cf. li. &, 497—5415 fi, 230—250. Eadem imitatio 
colloquio inest, quo Dolon se speculatorem offert et prae- 
mium suscepti periculi postulat tale, quali insolentia Tro- 
ianorum manifestissime declaretur ; cf. II, ;c, 303 — 332. et 
390 — 405. Non auxit vanitatem Dolonis Euripides, sed 
magis conspicuam reddidit comparando hoc praemium cum 
amplitudine eorum praemiorura, quae illi postposuit. Ne- 
que enim honorem, neque divitias, qnae res summa cu- 
piditate a plerisque affectantur, ac ne summos quidem 
Graecorum duces in servitutem accipere tanti facit, quanti 
equos Achillis imraortales atque ex immortalibus natos, 
quos Neptunus quondara Peleo donavit, in domura suam 
deducere. Haec ut arabitiose postulantur, ita confidenter, 
quasi iam capta , promittuntur ; neque minus asseveranter 
etiam felicem speculationis eventum sibi ipse Dolon prae- 
dicit, Leniter tecteque consilium hominis improbat chorus: 
satis amplura praemium affinitatem regum futuram fuisse 
censet, neque rata fore promissa, nisi lovis lustitia suffra- 
getur. Operae pretium est cognoscere inventura novum 
atque inauditum, quo fretus Dolon se non solum ipsum 
salvum rediturum esse, sed etiam Ulyssis aut Diomedis 



23 

caput reportaturum esse poUicetur. Pelle enim lupina in' 
dutus caputque capiti, pedes manusque pedibus aptans, 
quadrupedem, ubi ad fossam navesque pervenerit, imi' 
taturus est, in solitariis autem locis, ne moretur iter, 
bipes ingressurus, Humilitatem hominis arguit, quod ad 
tale dissimulationis genus descendere sustinet, sed non 
stupiditatem neque ineptiam. Fertur autem inter nostros 
quoque fabula oppidum quoddam bene munitum, quum 
iam in eo esset, ut hostibus traderetur, ignobilis cuiusdam 
hominis simili astutia, quod capri pellem formamque in- 
duisset, servatum esse. Eundem dolum feiiciter cessisse 
ludaeis cum Vespaslano bellum gerentibus memoriae tra- 
didit losephus 111, 13. Cf. Vater.p,120. Musgrav. adv.208. 
Et Dolon ipse non eo loco, quo usurus erat hoc artificio, 
sed antequam uteretur, captus est. Faciie ingenium Eu- 
ripidis, quo in fraudjbus excogitandis nemo soilertior fuit, 
etiam ex huius doli novitate cognoscitur. Profecto Doione, 
chorus, ut decet, faustis precatiouibus laudibusque viri, 
qui solus pro patria in tempore necessario laborem peri- 
culumque susceperit, strenuitatem prosequitur, Apollinera, 
qui Troiam munivit, precans, ut comes et socius esse 
Doloni velit neve praemio, quod expetit, eum destituat. 
Denique laetatur, quod inter Phryges inventus sit, qui 
ignaviae opprobriura, quo Phrygum Mysorumque gens pre- 
matur, re et factis propulset. Tenuit autem Euripides 
per oranem aetatem consuetudinera , non homines tantnm, 
eed populos quoque tales , quales ipsius temporibus erant, 
repraesentandi et barbarorura Asianorum raores Troianis 
tribuendi. Ceterura quaecunque insunt huic actui, quo 
Dolonis conatus exponitur, omnia ad priorem actionem, 
quae scenicorum iniuria recisa est, respicere videntur. 
Dolosi enim eiusdemque timidi hominis, humilis eiusdem- 
que insolentis iraagini, quo raagis elucesceret, oppositae 
fuerunt personae Dioraedis Ulyssisque, aniraosorura perinde 
atque cautorura callidorumque, virtute et mutuo auxilio et 
praesenti animo rectius, quam invento sordido, fidentium. 
Tam praemii pactio insolentissima componenda fuit cum 
abstinentia hominum solo patriae amore et generosi animi 
impetu, ut solent personae Euripideae, ad suscipiendum 



24 

laborem periculumque adductorum; denique Phrygum in- 
genia Graecorum moribus ex adverso positis arguendafuerunt. 
Singula verba, singulae sententiae, actionis totius ratio vehe- 
mentius movebat, magis delectabat, rectius docebat specta- 
tores, praeraissis iis, quibuscum compositamagisredderentur 
conspicua. Accedit, quod, quum nulla iieret facuitas caedem 
Dolonis, et quaecunque extra scenam in spatio utrisque 
castris interiecto aguntur, narrandi, curandum fuit, ut ex 
ipsis statim colloquiis eventum possemus suspicari. Eo per- 
tinet illud, quod Doion se aut Ulyssis aut Diomedis caput 
abscissum secum reportaturum esse pollicetur: quae per 
se quidem spcctata ridicula est promissio, sin illos ipsos, 
quibus mortem homo vanus minatur, cummaxime ad hunc 
eundem intercipiendum paratos esse scimus , si diserte 
duumviri praedixerunt se in itinere, ne quis forte ex Troia- 
nis speculator in Graecorum castra se conferret, exploratu- 
ros et ad quemvis ambulantium strepitum animos auresque 
attenturos esse, si certae Dolonem perniciei obviam ire 
nobis persuasum est, tum ilia non iam ridicula, sed tragica 
est vox. 

His peractis, maioris victoriae reportandae maiorisque 
praedae adipiscendae materia Diomedi Ulyssique paratur. 
Cuius victoriae magnitudo ut, postquam parta esset, recte 
posset aestiraari, necesse fuit antea de viribus, fortitudine, 
divitiis et spiritu viri, qui de medio tollendus est, quam 
plenissime exponi. Quod quo posset commodius aptiusque 
coram theatro fieri, fingendum fuit Rhesum cummaxime 
cum exercitu in castra pervenire, quum noctu quam in- 
terdiu per terram ab hostibus occupatam proficisci tutius 
esse duceret. lam vero si ante Dolonis discessum pastor, 
qui Rhesi adventum nuntiat, in castra pervenisset et au- 
diente Dolone Hectorem de Rheso copiisque eius certiorem 
fecisset, assecutus esset hoc poeta, ut speculatores , de 
eadem re statim a Dolone edocti, sicut fit apud Homerum, 
recta ad eum locum, in quo quiesceret Rhesus, tendere 
ac sine deae auxilio victoriam amplissimam reportare pos- 
sent. At hoc ipsum cavendum fuit scenico poetae, qui 
vellet in ipso opere in conspectum producere victores et 
quam fieri posset maxime rem ob oculos ponere, quod 



25 

fieri vix poterat, nisi Hectoris interficiendi caussa illos ad 
cubile huius pervenire fingeret. Praeterea decet niagnum 
aliquod discrimen vel gravem raolestiam vei insigne malum 
vehementemque dolorem statim in principiis tragoediarum 
repraesentari, quibus studium, raetus, miseratio, sollicitudo 
spectatorum excitetur: quorum nihii inest in Rhesl ad> 
veniu. 

Non ipse igitur statim Rhesus in scenam prodit, sed 
praecedit nuntius, qui de ducis habitu atque fortitudiue, de 
copiarum omnis generis multitudine, de equorum praestantia, 
dc armorum spiendore, quum minus commode possit ab ipso 
Rheso fieri, exponat. Non gaudet Hector hoc nuntio, et 
parum abest, quin Rhesi auxiiium repudiet, idque duabus 
de caussis, quarum alteram ipse deciarat, alteram suspi- 
camur. lam se vicisse opinatur neque iam opus esse sociis 
iis, qui, quo tempore Troiani hostibus inferiores fuerint, 
succurrere laborantibus noiuerint, iam, secundis eorum 
rebus ducti, magis ad pracdae quam ad laborum societa' 
tem venire videantur. Haec igitur caussa in superbia et 
nimia fiducia hominis rebus secundis elati est posita, pro- 
pter quam ferociam vix operae pretium esse duxerat 
audire quae pastor aff"erret» Altera caussa, quam celat, 
aemulatio est : veretur enim , ne Rhesi virtute sua gloria 
obscuretur neve eo recepto, hoc praecipue tempore, quo 
iam quasi in manu victoriam sibi tenere videtur, plus aequa 
parte laudis huic cedendum sit. Longe enim Hectore Rhe- 
sus viribus corporis et virtute praestantior esse fingitur, 
et solus is, qui Achillis impetum non sustinere tantum, 
sed etiam frangere possit, quippe divinis parcntibus progna- 
tus et a divinis virginibus nutritus. Neque tiro aut ipse 
aut exercitus eius, et numero et robore insignis, proelia 
commissurus est , sed magnis rebus gestis victisque fero- 
cissimis gentibus, quae ad pontum Euxinum habitant, con- 
firmatus. Merito igitur chorus, postquam caute modesteque 
intercedendo, ne hospes ab Hectore repudiaretur, impetra- 
vit, omnibus iam periculis omnibusque laboribus patriam 
huius socii adventu liberatam esse putat, egregio carmine 
viri laudes praedicans. Singulae huius actus partes aptae, 
concinnae et rebus et verbis praestantes sunt, nec nisi 



26 

perperam quaedam intellig^endo factum est, ut reprehen- 
dendi materiam sibi quidam invenisse viderentur. Summam 
autem recte damnasset Beckius, si verum esset illud, quod 
in Rhesi persona summum rerum momentum poni statuit: 
ad quod statuendum non videtur tragoediae ipsius structura, 
sed solo titulo operis spurio motus esse. At non posse Rhe- 
8um primariae V quam dicunt, personae locum obtinere ex 
his ipsis, quae rectissime ille animadvertit , intelligitur. 
„Nam Graeci," inquit, „ii, qui bellum gesserant cum Troia- 
nis, putabantur horum maiores esse, quibus fabula exhi- 
bebatur. Itaque hi quoque, posteri iliorum, Troianos ha- 
bebant pro hostibus. Hostem autem, etiam qui censetur 
tantum hostis esse, interfici ab hoste non magnopere 
commovebit homines rudes, qui hominem a milite, huma- 
nitatem a proelio distinguere satis non valent. Accedit 
odium et contemtus, quo Graeci Asiaticos homines pro- 
sequebantur, quos barbaros vocabant, tum et hoc, quod 
nisi occiso Rheso salvi esse Graeci non potuerant. Non 
igitur apta Rhesi caedes tragoediae: neque enim misera- 
bilis videri Graecis poterat, sed iucunda." Haec bene 
Euripidem intellexisse eundemque, ut eo, quo ilie dixit, 
modo animi spectatorum afficerentur , summo studio ela- 
borasse neminem fugere potest, qui ad opus ipsum magis 
quam ad titulum animum advertere volet, Quid enim? 
nonne summam barbarorum contemtionem cupidius paene, 
quam decet personam poetae, declaravit ? nonne superbum, 
ferocem insolentemque Rhesum non minus quam Hectorem 
effinxit? an praeter virium magnitudinem, generis nobiii- 
tatem, armorum splendorem equorumque praestantiam 
quidquam, quo vel gratia, vel studium, vel amor conci- 
lietur, moribus personaeque hominis barbari inest? Nisi 
forte Musae lamentis vehementiorera , quam Atossae, mi- 
serationem motam esse putamus, efiectumque, ut Graecos 
victoriae suae poeniteret. Quid multa? victoriam de bar- 
baris reportatam Euripidis Rheso perinde atque Aeschyli 
Persis celebratam esse perspicuum est. Cuius laetitiae 
caussa tanto gravior erat, quanto terribilior hostium vis 
quantoque maior fiducia. Nihii autem curo errorem vulgi, 
tristitia rerum tragoedias metientis et, quanto quaeque 



21 

fabula vehementius miserationein moveat, tanto cumula- 
tius eam tragoediae iegibus respondere opinantis. Ceterum 
tristitiam argumentorum si respicias, duo draraatum genera 
distinguere poteris, quorum alterum a tristissima rerum 
conditione ad laetiorem procedit, quum ex gravi aliquo 
discrimine homines per mala, per difficultates atque pericula 
seu virtute seu prudentia seu utraque eluctentur, alterum 
a minoribus maiis ad maiora ascendit, quum impatientes 
molestiae alicuius homines, dum se liberare student, sive 
irae sive libidini parentes, in perniciem se aliosque prae- 
cipitent, aut quum malorum ex pristinis vitiis natorum 
pridemque praeparatorum vis repente prorumpens trahens- 
que vei domus familiaeque vel regni populique ruinam 
sontes perinde atque insontes opprimat. Prioris generis 
est Rhesus fabula, cui prologum eius generis, cuius dixi, 
praemissum fuisse, nisi ex aliis indiciis certissimis intelli- 
geretur , vel ex hac communi tragoediarum Euripidis na- 
tura coniici posset. Ergo quasi quaedam victima Rhesus 
in castra Troianorum adducitur, immolandus a Graecis, 
cuius quanto cumulatius gloria fortitudinis, nobilitatis, opum, 
rerum denique gestarum augetur, tanto maiorem Graeci, 
eo sublato, ex rebus desperatis felicitatem adepturi sunt. 
Prodit iam in scenam Rhesus, aureis armis radiante 
corpore, strepitu tintinnabulorum de clypeo suspensorum 
stuporem iniiciens, Marti ipsi iudicio chori comparandus. 
Cui Hector non solum ingenue, sed etiam aspere atque im- - 
portune exprobrat, quod, quamvis multis sit legationibus 
donisque arcessitus, neque gratiam beneficii, quod ab ipso 
adiutus regnum Thracum obtinuerit, referre, neque propin- 
quitatis officiis satisfacere curaverit, sedneglectoTroianorum 
periculo potationibus interim (raore Thracura) se delectarit, 
Troianis aestum frigusque patientibus ac morti se oflferen- 
tibus, nec prius, quam bello iam paene finito, auxilio ve- 
niat. Cum Hectoris importunitate Rhesi ferocia atque 
fiducia certat. Qui postquam tarditatem suara excusans 
crimina diluit, bello a Scythis illato se retentum esse osten^ : 
dendo, uno die bellum, quod decem annis ille finire non 
potuerit, se propulsaturum esse asseverat, et dirutis tur- 
ribus^ incensis navibus, deletis hostibus, altero diedomum 



28 

reTersurum esse: et quidem solus Iiaec omnia perficere 
vuU, quiesceutibus Troianis. Gaudente his magnifice pro- 
missis choro, neqne Achiiiem neque Aiacem illius fortitu- 
dini parem esse dicente, non consistit in hoc magniioquen- 
tiae gradu, sed liberata terra Troianorum se, assumto 
Hectore, imiversam Graeciam domiturum esse pollicetur: 
superatis enim occisisque optimis quibusque, qui in Troia 
congregati sint, facilem fore victoriam arbitratur. Quae- 
rente deinde Hectore, in quanam exercitus parte, in medio 
an in cornibus se coliocari veiit, solum se et cubare et 
cum hostibus congredi velie ostendit: sin Hector, quod 
ab incendendis navibus excludatur, aegre ferat, se contra 
Achiiiem aciem constituturum esse. Tnm de reliquis viris 
primariis quaerens, secundum Achillem fortissimos esse 
Aiacem ac Diomedem docetur, maxime vero omnium Ulys- 
sis astutiam timendam esse, ut qui in urbem clam noctu 
ingressus Paliadium ex templo Minervae abstulerit, iterum- 
que mendici habitum gerens speculator in urbem mediam- 
que Troianorum concionem venerit, occisisque portarum 
custodibus, magna caede etfecta, salvus redierit, denique 
semper prope urbem ad aram Thymbraeam insidians con- 
silia Troianorum exploret. His auditis Rhesus furem atque 
iatronem vivum a se captum, adactoque per medium cor- 
pus stipite, qui per os emergat, escam volucribus pro- 
positum iri praedicit. Tum Hector locum, in quo separati 
a reliquis cubent, sociis assignat simulque tesseram cum 
iis communicat, chorum autem vigilias agere et Dolonem 
revertentem opperiri iubet. His transactis Rhesus et Hector 
abeunt, quos sequitur etiam chorus, excitaturus e somno, 
qui succedant, eos milites, quibus quarta vigiiia agenda sit. 
Egregie hoc actu Hector gloriosus et magniioquus a 
Rheso gloriosiore et magniloquentiore superatur, quo fit, 
iit ille, obstupefactus vastitate rei, cedat provincia, in qua 
primam personam agere nequeat, et, ad sobrietatem re- 
versus, illum quoque a partibus, quas victus deseruit, de- 
trahere conetur. Haec penitus ex animi humani natura 
hausta esse si quis ignorat, potest occasione data expe- 
rimento doceri. Neque dubito, quin Euripides ipse in his 
ducum exprimendis moribus certos Atheniensium praetores, 



4 



29 

qni illis temporibns cladem civitati sua temeritate atque 
aemulatione peperissent, imitatns sit. Ad sui enim scculi 
mores personas antiquorum heroum iam in hac fabuia com- 
ponenda detorsit, velut et vinolentiam Thracum et suppli- 
ciorum crudeiitatem ad Rhesum retulit, ostentationem, 
splendorem cuUusque iactationem barbaris omnibus af- 
finxit et affinitatem regum pro praemio officii voluit 
proponi Doloni , quasi principi Persarum. Praeterea in- 
signis poetae ars in eo conspicitur, quod effecit, ut ex 
his , quae Hector Rliesusque colloquuntur, statim ea, quae 
paullo post consequuntur, divinari et paene non minus, 
quam si iam facta essent, pro certis atque exploratls ha- 
beri possint. Qui quo facilius praevideretur eventus, Ulyssis 
prudentiam illorum caecae ac temcrariae confidentiae op- 
posuit: cuius res antea per astutiam feliciter gestas dum 
cognoscimus, quum praesertim eundem rursus isti ferociae 
insidiari sciamus, et a Troianis ipsis obviam missum esse 
hominem ignavum stolidumque, cuius indicio doctus ille 
facilius eo, quo tendebat, perveniret, haec igitur reputan- 
tes vix possumus dubitare, quin brevi homines insolentes 
et corporis robore nimium fretos praecipitatos conspecturi 
simus. Accedit, quod suam uterque gloriam ab altero 
obscurari nolens et solus omnem rerum feliciter geren- 
darum laudem occupare cupiens, nil rerum communiter 
agere constituunt, sed in cubiculis non minus quam in acie 
copias atque consilia separare, quae ratio perniciem cer- 
tissime solet adducere. Non minus, quam colloquium, 
etiani carmen, in quo canendo vices stationum permutantur, 
aptum et vere poeticum est. Alternis autem strophis fit 
significatio temporis vel appropinquantis lucis venustis- 
sima, similis ei, quae habetur in Phaethonte, alternis 
yigiliarum vices exponuntur, tum Dolonem, qui pridem 
debuerit, nondum redisse mirantur milites, postremo caus- 
sam abeundi de scena ostendunt: ad Lycios enim, quibus 
quarta vigilia obtigerit, excitandos se abire declarant. 

Sequitur pars dramatis actuosissima , qua ad exitum 
perducuntur quae in prioribus praeparata sunt, sic, ut ex- 
spectatione, metu, sollicitudine spectatores suspensi tene- 
antur. Prodeunt in scenam, i. e. ad Hectoris cubile, loco 



30 

forte vacuefacto, Ulysses atqne Diomedes, strictis gladiis 
ad ilJiini trucidandiim parati, caute progredientes et ad 
quemvis strepitum attenti. Ex quorum sermonibus cogno- 
scitur Dolonem , forte obviam factum , ab iis interfectum 
esse: id quod etiam ex spoiiis, quae gestant, inteliigitur, 
simulque eiusdem horainis pravitate et tesseram Troiano- 
rum illis proditam et locum, in quo Hector cubaret, in- 
dicatum esse. Ubi vacuura cubile inveniunt, quod Hector, 
ne quieti se rursus daret, Rhesi adventu prohibitus erat, 
spe frustrati, quonam se conferaut, deiiberant : et suadente 
prudentissime Ulysse, ut redeant neve contra fortunam 
nitantur (timendum enim esse, ne niraia sectantes salute 
priventur), Diomedes quoque, quaravis ad abutendum suc- 
cessu pronior, id optimum factu esse intelligit, Quibus 
redire Tolentibus Minerva intervenit, utque pro Hectore 
Rhesura de medio tollant simulque equos eius, albo colore 
splendentes, abducant, hortatur, docens et illum fortissi- 
mum esse, ut vix Achilles aut Aiax, quominus navalia 
expugnet, prohibere possit, et hos longe equorum omnium, 
qui ubique terrarura alantur, pulcherriraos. Negavit Hora- 
tius deum recte rebus interesse, nisi dignus vindice nodus 
incidisset. Non expediendis rebus, quas poeta impedivit, 
non solvendo ei nodo, quem nos dicere solemus, deum 
adhibendum csse docet Horatius; potius ex ipsa fabuia 
et impeditionem et solutionem nasci oportere consentiens 
cum Aristotele censet: sed ubi inciderit aliqua difficultas 
eiusmodi, quae non possit ullius hominis opera removeri, 
digna dei auxilio, ibi hunc recte arcessiri arbitratur. Huius 
generis nodus aut nusquam aut in hoc dramatis loco con- 
spicitur, ubi aut redeundum fuit speculatoribus Graecis, 
aut casu aliquo atque fortuna efficiendura, ut nova darani 
inferendi materia iis offerretur. Quura autem casum fortui- 
tum tragoedia excludat, quum, quaecunque mortalibus sine 
ipsorum opera et consilio ultro eveniunt, praesentium nu- 
minum vi effici putentur, recte et necessario Euripides, 
Homeri auctoritatem secutus, Minervam in scenam pro- 
duxit, quod faciens hoc siraul assecutus est, ut, quae uno 
tempore in diversis castrorum locis aguntur, deae opera. 



31 

r 

remota tidentis et in remota loca vocem mittentis, quasi 
uno loco et in conspectu agi videantur. Ceterum cubiiia 
Rhesi iungi Hectoris cubilibus potuisse inde intelligitur, 
qiiod extremo castrorum loco hic quoque coliocatus fuerat. 
His igitur cubilibus a dea monstratis., continuo duumviri 
ad Thraces se conferunt, partitis negotiis, ut Rhesum 
cum militibus quam plurimis Diomedes interficeret , equos 
autem abduceret Ulysses. iVbeuntibus paene in manns in- 
currit Paris, ad Hectoris cubile tendens. Cuius adhibendi 
caussae Euripidi plures fuerunt. Primum enim principes 
hostium omnes in periculum incurrere capitis voluit, quo- 
niam Dolon et ipse optimos quosque fuit Graecorum oc- 
cisurus. Deinde periculum, in quo Uljsses Diomedesque 
versabantur, ostendendum fuit sic, ut quam maxima solli- 
citudine spectatores afficerentur: venit enim Paris propter 
rumorem sparsum specuiatorum in castra ingressorum^ et 
conspectos illos esse dicit a quibusdam vigilum, sed, prius- 
quam capi possent, turbae immixtos e conspectu abisse. 
Denique ideo producendus fuit belli auctor, iit intelligere- 
tur, quanto Troianorum quam Graecorum caussa peior es- 
set quantoque minus digna victoria: id quod declaratur 
Paridis verbis, quibus sibi gratulatur, quod Venerem Mi- 
nervae, id est voluptatem virtuti, praeposuerit. Hunc igi- 
tur fallacibus ambiguisque verbis Minerva, Venerem se esse 
simulans, decipit et a vestigiis specuiatorum deducit: ne- 
que hoc soium periculo duumviros liberat, sed etiam, vi- 
giles, re animadversa , contra illos tendere videns, monet, 
ut, finem facientes caedibus, occiso iam Rheso captisque 
equis , celeriter effugiant. Neque tamen omne periculum 
ipsa propulsat, sed, quoniam fortes tantum a fortuna sive 
a diis adiuvari proverbio dicuntur, locum relinquit etiam 
virtuti et consilio. Appropinquantibus igitur, sicut monuit 
dea, vigilibus, quum timendum sit, ne, equis exuviisque 
impediti, ambo in hostium potestatem perveniant, Ulysses, 
spoliis omnibus Diomedi concessis, ut ab huius spccie ani- 
mos hostium avertat, ultro se vigilibus offert, et quidem 
Rhcsi se militem esse simulat, in cuius cubilibus depre- 
hensus est. Captus igitur ma^no cum tumultu et ciamore 



32 

in sceiiam adducitur, ferocitate se et contumacia tutans *). 
Et primum quidem signum dicere iussus, quasi suum sit, 
interrogare non interrogari, indignari se simulat et mor- 
tem minatur urgentibus. Tum acrius instantibus etiam 
Rhesi caedem, tanquam proditoribus , exprobrat seque 
illam ulturum esse minatur **). Hac confidentia obstupe- 
factis hostibus, tum demum tesseram denuo urgentibus 
indicat statimque edita ea dimittitur. Interim Diomedes 
cum spoliis e manibus effugit, cuius vestigiis amissis vigiles, 
gimul exercitum tumultu nocturno perturbare nolentes, ab 
investigando latrone desistunt. Relinquitur igitur, ut, cuius- 
nam hominis audacia tantum facinus patrari potuerit, con- 
iectura divinent: et recte in neminem, nisi Ulyssem, illud 
convenire inteliigunt, memoriam repetentes fraudis prio- 
ris, quum squalore deformatus, pannis laceris obsitus oc- 
cultumque gerens gladium , stipem flagitans , maledicens 
Atridis, per Troianorum civitatem ambularet. Admirationi 
adiungitur dolor metusque, ne sua culpa atque socordia 
factum esse, ut latrones in castra penetrarint, Hector cri- 
minaturus sit. Hoc carmine cantato, auriga Rhesi saucius 
flebilibus cum lamentis in scenam prodit, Hectorem quae- 
rens, cui tristem turpemque Rhesi et commilitonum inter- 
itum nuntiaturus est. 



*) lidem milites, qui antea chori munere functi sunt, in sce- 
nam redeunt: nam Lycios ad vices vigiliarum serrandas 
excitare volentes, latronibus, qui in castra penetrabant, procul 
conspectis, profaibiti sunt. 

**) Scribendum est levissima mutationc: 

7] Gv 8ri 'Pfjaov natEitTccg; dXXa tov ktsvovvtcc g' ov ! 
certe tu quidem iam Rhesum interf ecisti? at 
non interficies eum, qui te interfecturus est, 
I. e. at me interficere non poteris , citius enim ipse a me 
interfectus eris. Deinde pars altera chori iam quiescit {laxs 
nccg Tig), sed altera usque instat (ov fihv ovv). Miram rem 
Vaterus praeeunte Musgravio excogitavit, Ulyssera se Rhe- 
8um esse simulantem dixisse: cave Rhesum interfe- 
ceris (xarfiKrag/), et respondisse Troianos : interfectu- 
rus quidem te sum, sed occisurum, quod quale sit, 
me non assequi fateor. Non potuit se Ulysses Rhesum esse 
fingere, quin statim fraudis convinceretur ab iis, qui paullo 
ante Rhesum ipsum praesentem oculis suis intuiti erant. 



Multa iuepte a viris doctis, quum parum mentem aucto- 
ris assecuti essent, quippe ad iudicaudum quam ad discen- 
dum promtiores, reprehensa sunt , vix digna , quae iteren- 
tur. . Ut tamen, qualia sint, inteiiigatur, unam aiteramque 
criminationem afFeram. Reprehendit Morstadtius , quod 
tam cito Thraces somno capiantur, oblitus iilos itiuere 
fatigatos esse et interponi spatium temporis incertum, 
quod inter chori carmen praetereat. Idem miratur, quod 
Hector, e Rhesi cubiiibus rediens, non occurrat Ulyssi ac 
Diomedi, eodem se conferentibus. Quasi iilum aut per- 
petuo ibi manere, aut recta via ad cubile suum redire 
necesse fuerit, quorum neutrum factum esse mauifestum 
est. Potuit enim, ut erat acer et vigil, alias post alias 
exercitus partes obire. Denique nimis angusto spatio Thra- 
ces ab Hectoris cubili seiunctos esse arbitratur. At unde 
tandem istam angustiam cognovit? aut quisnam modum 
finemque descripsit vocis numinum, quae, prout his colli- 
buit, aut in remotissimis aut in proximis locis percipi et 
fugere eos, qui coram adstant, audiri ab iis, qui absuut, 
potesf? Valckenarius vero, impudentiae Minervam accu- 
sans et turpiter mendacem appellans, nescire se simulat, 
quod scire eum necesse est, mortales a daemonibus sae- 
pissime decipi, nec ad christianae doctrinae praecepta Grae- 
corum deos institutos fuisse, ut etiam hostes mendaciis 
fallere nefas esse ducerent. 

Actum plenum turbarum et soUicitudinis sequitur al- 
ter plenus dolorum, querelarum et mutuae accusationis, 
quum effectus eorum, quae patrata sunt a speculatoribus, 
ob oculos ponatur. Haec igitur ultima dramatis pars par- 
tim ostendendis interpretandisque iis, quae modo obscure 
turbideque acta sunt, partim celebraudae Graecorum victo- 
riae, partim etiam significandis iis, quae subsecutura suut, 
iuservit. Et primum quidem satelles Rhesi, mortifero vul- 
nere ipse affectus , mortem regis et commilitonum expo- 
nit miserabiliter et turpiter ac siue ullo decore trucidato- 
rum. Assignato ad quiescendum loco editoque signo, sta- 
tim milites Rhesi, fessos ex itinere, somno se dedisse uar- 
rat, neque arma neque equos in procinctu habentes, ne- 
que ullis custoditos excubiis, sed secure et negligenter, 

3 



34 

tanqiiain reportata iam Tictoria deJetisque hostibus. Se 
autem , quum iusto tempore equis , ut cibo bene pasti re- 
creatique in proeliura descenderent, pabuium proponeret, 
conspexisse procul per tenebras duos viros exercitun? ob- 
ambulantes, qui statim, ubi se commoTerit, retro cesse- 
rint, et minatura esse voce, ne accederent propius ; deinde, 
ubi abisse latrones, quos putarit, ex silentio coniecerit, 
somno se rursus dedisse, et visura sibi esse in somnis 
videre lupos terga equorum prementes, iram spirantium 
iubasque erigentium , quura per vim abigerentur. Quibus 
somniorum visis se excitatum, gemitum audisse morientium 
et respersum esse calido domini propter se cubantis san- 
guine, sed priusquam hasta manum armaret, latere gravi 
plaga a robusta manu percusso, corruisse , statimque hostes 
cum equis aufugisse. Hanc narrationem sequitur accu- 
satio Troianorum, quorum perfidia iliud scelus patratum 
esse sateiles sibi persuasit. Redit Hector plenus irae 
et gravia vigilibus supplicia minatur, socordiae accusans, 
quod neque intrantes hostes repulsi ab iis neque abeuntes 
Gompreliensi sint. Contra chorus, quidquid sui officii 
fuerit, diligenter et strenue a se efFectum esse ostendit : nam 
et principio de nocturnis hostium ignibus nuntiasse, et totam 
noctem in statione insomnem egisse. Ceterum se non de- 
precaturum esse poenam, si quid a se culpae commissum 
esse cognitum fuerit. His auditis satelles Rhesi, sui deci- 
piendi caussa hanc contentionem institui putans, aperte 
Hectorem caedis per aemulationem avaritiamque factaeac- 
cusat, his ductus argumentis, quod, quum ante Rhesi exer- 
citum, adversi hostibus, Hectoris milites collocati sint, et 
ne adventus quidem Rhesi Graecis cognitus fuerit, Troia- 
nos prius quam Thraces a Graecorum speculatoribus , si 
qui per vigilias intrare potuissent , trucidandos fuisse ne- 
cesse sit. Non persuadet ei Hector tum ad innocentiam 
probitatemque suam provocans, tum ab Ulysse et Rhesum 
interfici et Dolonem intercipi potuisse affirmans; tamen 
non solum patienter fert criminationes hominis animi cor- 
porisque doloribus exacerbati, sed etiam humaniter mise- 
ratur et domum suam moribundum abducit *) , simul in- 

*) Vaiclcenarius , quum vitia quam plurima quaereret in car- 
mine, quod spurium esse sibi persuaserat , nullq. non coutu- 



35 

terfectonim gepulturani civibus, qui sunt in urbe, mflnda- 
turus. ~ Alteras igitur turbas ex prioribus natas videmus; 
non caret difFicultatibus solutio impediraentorum , neque 
minuitur spectatorum exspectatio: supplicium enim immi- 
net innoccntibus et suspicione perfidiae socii ab Hectore 
et Troianis abalienati sunt. Hos scrupulos cum mortaliura 
nerao solvere neque dilntis criminibus veritatem aperire 
possit, recte et necessario deus arcessitur (cf. Arist. poet. 
c. 15. g. T. Vater. Vindic. p. XLIII.). Conspicitur ig^itur 
Musa subllmis in aere, filii defuncti corpus manibus te- 
nens. Cuius persona quum nequaquam ea caussa adhi- 
beatur, ut luctu eius et laraentis misericordia afficiamur 
aut occisi Rhesi nos poeniteat, minimam orationis partem 
lamentis tribuit, sed longe maximam Titae et natalibus filii 
exponendis, ut divinis parentibus natum, divinis nutricibus 
educatum , in deorum numero reponendum , opera duum- 
virum Graecorum et Minervae numine de medio sublatura 
esse cognoscaraus. Praedicandae igitur Graecorum victo- 
riaehaec quoque tribuuntur*); verumtamen, quae est rerum 
humanarum vitiosa conditio, ut nulla laetitia dolore vacare 
et sumraam quamque felicitatem calamitas celerrirae exci- 
pere soleat, Graecos quoque viro, quera habent, fortissirao 
brevissirao terapore privatum iri docemur. Pari enim su- 
perbia Achilles atque Rhesus elatus suam caussam suas- 
que vires a communi re Graecorum separat, et simili ra- 
tione, non in acie pugnans , sed insidiis circumventus , di- 
rigente telum deo, qui Troianis favet, occubiturus est. 
Neque fracti dolore Troiani, sed ad ulciscendam calami- 
tatem nocturnis insidiis illatara paratissirai, surama cum 
alacritate continuo in certamina descensuri sunt. Vere 



melia dignum esse putavit ducem Troianorum, qui, au- 
diens criminationes, non graviter exardesceret et vehementi 
impetu moribundum prosterneret , quasi, qui non sit sub- 
misso animo, eundem humanitate destitutum esse necesse sit. 
*) Non posse Rhesum pro persona principe haberi, si quis non 
ex prioribus dramatis partibus intellexit, certe ex fine dili- 
genter examinato perspicere poterit ; et iniectus est scrupulus 
etiam Vatero (Vindic. p. XLIV.), quamvis tenaciter vulgarem 
errorem amplexo. f- 



36 

Euripideus hic dramaiis exitus est, rere Euripidea snbti- 
litas, qua et de natalibus Rhesi et de religionibus sacris- 
que docemur, totumque omnino opus tam certa tamque 
manifesta prae se fert Euripidei ingenii indicia, iit neque 
antiquorum criticorum quemquam de auctore unquam du- 
bitaturum fuisse putem, nisi per suppositicium poetam do- 
ctum fuisset, neque recentiorum queraquam inventurum 
fulsse quae vel deteriora argueret vei meliora esse, quam 
quae in Euripidis artem caderent, nisi praeissent iili auti- 
quiores. Et recentiorum quidem nugas, nuper dih'gentis- 
sima subtilissimaque Vateri disputatione profligatas, a me 
omitti posse gaudeo. iMI^ 

Ad antiquos criticos redeo, qui quod Sophocleum c¥il- 
iracterem huic dramati inesse dixerunt, non miror, si qui- 
dem ineunte adolescentia iilud ab Euripide compositum 
esse Cratetis testimonio docemur. Nam quis non magnae 
carminum parti, quae Goetliius Scliiilerusque adoiescentes 
scripserunt, Klopstockianum characterem inesse intelligit? 
Ceterum tanta varietas est ingenii Euripidei, iit, quum ex- 
primendis animorum perturbationibus summo studio inser- 
Tierit, tamen etiam reliquarum rerum, quae ad vitam vel 
privatam vel publicam , ad rerum cognitionem, ad artium 
studium pertinent, nullam omiserit. Neque enim earum, 
quae exstant, tragoediarum una eademque ratio est, et 
earum, quae amissae sunt, sed quaies fuerint ex fragmen- 
torum satis larga copia iudicari potest, quaedam ab iis, 
quae vulgo notae sunt, diversissimae fuerunt. In pleris- 
que „actoris partes chorus officiumque virile defendit," 
in quibusdam intercinit ea, quae proposito minus condu- 
cant. Densae sunt sententiis eae fabulae, in quibus indu- 
cuntur homines gravibus calamitatibus oppressi et reme- 
dium aegritudinis ex philosophia petentes; contra aliae 
factis, quam disputationibus , et rerum turbis, quam sen- 
tentiis, locupletiores. Aliae in singulorum hominum discri- 
minibus , in muliercnlarum , adolescentium , senum calami- 
tatibus exponendis occupatae sunt, aliae vel nobilium fami- 
liarum vel magnarum civitatium interitum repraesentant; 
aliae amoris vel irae vel libidinis vim effectumque expri- 
munt, aliae armorum strepitura, regum potentium vitia 



• 3t 

virtutesque, exercituum clades, urbium vel defeusioues vel 
erersiones ostendunt; aliae miseriis aliis super alias in- 
gestis deprimunt animos spectatorum, aiiae hilaritate rerum 
paene risum excitant. Sed unus character in tanta varie- 
tate constans servatur, quod sui saeculi mores institutaque 
Euripides ad pristinos homines gentesque transtulit, et 
qualia ipse videbat hominum ingenia, non qualia antea 
fuisse tradebantur, expressit: isque character huic tragoe- 
diae infixus est manifestissimus. Quomodo igitur Sopho- 
cli tribui potest, qui hac ipsa ratione Euripidis opera a 
suis dixit dijfferre? Alterum discrimen est, quod, quum 
in simplicibus fabularum argiimentis Sophocles acquieve- 
rit, Euripides plures actiones miscendo et pluribus homi- 
num consiiiis rem intricando fabulas amplificavit, primusque 
omnium angustos prioris tragoediae fines migravit. Huius 
quoque moris exemplum minime obscurum huic dramati 
inesse video. Potuit enim Dolonis conatus, si non plane 
omitti, certe ante actionum initium poni atque obiter nar- 
rari, nisi augere atque variare fabulae argumentum, spreta 
simplicitate vitatoque assiduitatis taedio, studuisset Euripi- 
des. Haec et alia, quae in promtu sunt, si reputassent 
illi antiqui critici, de Sophocleo charactere nunquam cogi- 
tassent. Ceterum neque multos neque eos iudicio acutos 
aut doctrina satis eruditos fuisse, qui Euripidi hoc drama 
adimerent , ex plurimis gravissimorum testium indiciis appa- 
ret, quae vide apud Vaterum p. 11 seqq. Qui vero. depri- 
meret operis honorem et deterius illud esse duceret, quam 
quod ab Euripide vel ullo bono poeta scribi potuerit, an- 
tiquorum criticorum nemo invenitur. In partes Euripidis 
nolo Aristophanem poetam pro teste citare, quamquam, 
quae est eius abutendi versibus tragicorum ratio, Achar- 
nensium vv. 281. 282: 

pdkls, ^dXKs, pdlXSy ^dUs, 

TCals Ttag tbv fiiaQov 
ex Rheso (v. 660 seqq.) depromti esse possunt. Cri- 
tici Alexandrini quanti hoc drama fecerint, inde potest 
aestimari, quod et Aristarchus et Parmeniscus, illius disci- 
pulus, commentariis explicaverunt (cf. schol. ad v. 510. 
515. 526.) et Dionysodorus in libro, quem de erroribus 



4- 



38 

tragicorum scripsit, illius habuit rationem (schol. ad v. 495.). 
Neque minori apud Perg;ameos grammaticos hanc fabulam 
honore fuisse Cratetis et Menecratis coramentarii, ad il- 
lam scripti, demonstrant (cf. schol. ad v. 4. et 515.). In- 
ter Romanos , qui eruditionis laude floruerunt, gravissimiim 
de illo iudicium fecit Accius Latine vertendo et in Roma- 
norum theatra transferendo , id quod profecto fieri ne- 
quisset, si ad movendos docendosque homines minus aptum 
fuisset. Aut huius aut ipsius Euripidis opus respexisse 
videntur Virgiiius Aen. XII , 348. Ovid. Ib. 628. Trist. 
III, 4, 2T. Plaut. Poen. IV. extr. Graecorum scriptorum, 
qui postea scripserunt, ad Euripidem respexerunt Apoilo- 
dorus, Longus (v, 209.) , Parthenius (v. 422.), Dio Chry- 
sostomus (v. 841.), Tzetzes, Eustathius, Stobaeus, Mar. 
Victorinus, Suidas etc. Cf, Vater. p. VII — XIII. 

Reliquum est, ut, qualis Euripidis ars in dramate, quod 
primum ab eo scriptum doctumque esse statuimus, appa- 
reat, explicemus. Homeri imitatio simiiis atque in Cyclope 
conspicitur: in utroque enim dramate nonmodores, quan- 
tum dramaticae poeseos ratio permittit, sed sententias 
quoque plurimas et verba Homeri reddita esse videmus, 
JNihilominus, cum tanto studio vestigia legeret Homeri Eu- 
ripides, longe recessit a servi pecoris putida morositate 
atque inertia, sed, quum retineret quae mutare nefas esse 
ducebat, propria addidit ea, quibus ornaretur argumentum, 
et summa prudentia sic fabulam temperavit, ut movendo, 
delectando docendoque theatro aptissima existeret. Sci- 
endum est autem, isti propriae inventionis laudi, quam 
studiose cupideque nostri sequuntur quaque carere opera 
sua vitio sibi ipsi vertunt, nunquam a Graecorum vel 
poetis vel artificibus inservitum esse, ac ne potuisse qui- 
dem inserviri, Vix enim in fabulis inveniri poterant ar- 
gumenta, quae non essent iam a prioribus poetis tractata, 
exornata et ad docendos movendosque animos conformata. 
Quorum inventa abiicere, respuere bona a maioribus parta, 
deserere et negligere opera multorum studio ingeniisque 
perfecta, quibus omnes delectabantur, in quibus vitae quasi 
tabernacula coUocarant, paene non miims temerarium esse, 
quam novis rebus in republica administranda studere, pu- 



39 

' tabatur: et merito quidem. An potest quisquam spe- 

* rare fore, ut quae ipse ex materia rudi conformet, ve- 
nustate et magnificentia anteceliant iis, quae communi vi- 
rorum artis peritorum opera exculta et quasi hereditate 
accepta sui ingenii viribus augeat cumuletque? nisi forte 
splendidioris ingenii esse putamus proponere manca atque 
inchoata, quam consummare et venustiora reddere quae prae- 
stantia tradita sint a prioribus? Nolo tamen haec sic in- 
telligi, quasi propria invenire, acquirere nova et augere 
divitias communes non laudi ductum esse arbitrer; sed 
non quantum in quoque opere novi, sed quantum egregii, 
pidcri rectique esset, spectatum esse contendo. Satis 
autem multum proprii proposuisse videbatur, si quis vei 
epici carminis partem in drama sic mutasset, ut gignere- 
tur opus theatris aptum, docendae movendaeque multitudini 
idoneum, quo res quam fieri posset maxime praesentes 
exhiberentur, partibus inter se consentientibus et ad unum 
quoddam consilium conspirantibus , aut si quis dramata 
priorum scriptorum immutasset sic, ut, in aliis locis per- 
sonisque, atque illi, momenta rerum ponens, suae men- 
tis voluntatem significasset propriique ingenii signa argu- 
mentis impressisset. Sumsit Euripides materiam paene 

» omnipm, quae inveniri poterant, tractatu difficiliimam et a 
Graeci theatri legibus institutisque maxime abhorrentem, 

; quippe quae neque in unius exercitus castris, neque in 
uno eorundem castrorum loco, sed simul in duobus castris 
eorumque intervallis et in omnibus eorundem castrorum 
locis ageretur. Tam dissipatas res ad loci temporisque 
simplicitatem actorumque paucitatem sic revocavit, ut, 
quum nihil a priorum poetarum more et consuetudine re- 
cederet, tamen gravissimas quasque res coram agi faceret, 
et quae minus poterant oculis spectatorum repraesentari, 
perinde, ac si praesentes spectarentur, ad sensus spectato- 
rum penetrare. Nam quis non in ea dramatis parte, qua 
universus Troianorum exercitus rumore de speculatoribus 
Graecorum divulgato perturbatur, omnes castrorum partes 
oculis lustrare, ef omnibus strepitum audire, omnium mi- 
litum trepidationem conspicere sibi videtur , cum tamen 
exiguam castrorum partem ob oculos positam conspiciat 



40 

et binas vel ternas personas m scena agentes videat? Tres 
enim personas hnic quoque dramatis parti agendae sufFe- 
cisse intelliges, si Minervae personara non conspectam, 
ged tantum loquentera auditam esse reputabis *). Euri- 
pides, quum in explicandis iis, quae extra scenam agun- 
tur, omnium poetarum diiigentissimus esset, tamen idem 
scite prudenterque , si qua manifestissime expressa an- 
gustos loci temporisque, quibus res includebantur , fines 
migratura erant, obscuravit celavitque : velut in Hecuba de 
reditu in agrum Troianum, in quo Polyxena immolanda 
fuit, ne verbum quidem dixit: intra unius enim carminis, 
quod a choro cantatur, spatiuro tantam rem perfici jj^o- 
tuisse nemo non miraretur, si mentio fieret itineris. Eadem 
ratione in hac fabula cubilium ioca accuratissime descri- 
bere omisit, neque urgenda sunt quae de industria cela- 
Tit. Extremus locus assignatur Thracibus, et nihilominus 
a Graecorum castris remoti fuisse dicuntur sic, ut, nisi 
Troianorum cubiiibus traiectis , ad illos penetrare specula- 
tores potuisse negentur. Statuendum igitur est Thraces 
post Troianos collocatos fuisse sic, ut, quum partem Grae- 
cis adversam hi, illi aversam et ad urbem vergentem te- 
nerent, extremi utrique collocati fuisse recte dicerentur. 
Sed huic rationi obstare videtur, quod Minerva Thracum 
cubilia digito ostendens proxima illa esse Hectoris cubili 
significat. Potest tamen haec quoque difficultas tolli, si 
Hectoris cubile in extremis Troianorum cubiiibus ea parte, 
qua haec Thracum cubilibus iungebantur, coliocatum fuisse 
statuamus. 

Admirabilem esse dramatis structuram et ad mo- 
vendos spectatores aptissimam satis in lustrando eo 
ostendisse mihi videor. Huius autem rei efficiendae caussa 
phira Euripides novavit et a vestigiis Homeri saepius re- 
cessit: neque enim eadem omnia apta sunt spissis theatris 
sive magnae frequentisque civitatis populo, atque regum 
convivis rhapsodum audientibus ; sed quaedam, quo fiant ma- 
nifestiora, augenda, extollenda et oppositis rebus contrariis 



*) Cf. Vater. Vindic. p. LV., qui quidem duobus actoribus hanc 
fabulam actam esse sine idonea caussa suspicatus est. 



m 



41 

illustranda sunt; neque eundem rerum ordinem servare 
licet ei, qui rem aliquam praesentem agi fingens non pot- 
est nisi partem eius spectandam exhibere, atque is , qui 
gestam narrando omnia loca omniaque tempora mente lu- 
strare potest. Necesse est enim iiiam partem, quae re- 
praesentatur, ita adornari, ampiiiicari atque consummari, 
ut compensare possit etiam ea, quae desunt. Velut Pal- 
ladium prius ab Ulysse raptum esse, quam Riiesus inter- 
iiceretur, finxit Euripides ideo, ut cognito insigni caliidi- 
tatis exemplo de eventu audaciae bene speraremus. Tum 
quod singulae rerum mutationes, ex continua serie de- 
lectae separataeque in tragoediis spectandae exliibentur, ut 
et unde nascantur et quae inde eventura sint intelliga- 
tur, cum praesertim poetis ipsis partes interpretum agere 
non iiceat, deorum pierumque personis ad consummandas 
fabulas opus est: quo consilio Musam adliibitam esse ap- 
paret. 



B. Hippolytus prior. 

Easdem fabulas saepe aliter ab aliis poetis conforma- 
tas esse satis constat, sed eandem materiam ab eodem 
poeta bis diversa ratione conformatam esse plane singu- 
lare est et insigne copiae ubertatisque Euripidis documen- 
tum. Non enim, quasi prioris Hippolyti eum poeniteret, 
postmodum alterum correctiorem emendatioremque edidit, 
sed novam composuit tragoediam, quae cum priore praeter 
nomina et quaedam facta nihii haberet commune: id quod 
intelligitur non minus ex scriptorum quorundam testimo- 
niis, quam ex fragmentis prioris Hippolyti, qui TCccXvTtto^is- 
vog cognominabatur. Nam cum in coronato Hippolyto 
Phaedra honestissimo iudicio moriendum prius quam pu- 
dorem officiumque violandum esse statuat, in velato 
eadem, praeceps ad libidinem, profligato pudore, laesis di- 
vinis huraanisque iuribus, ad explendam cupidinem nil non 
\ moliebatur: id quod testatur scriptor vitae, quae est in 
cod. Vindob. et Havn. : yQci^aL tb dQcc^a thv 'IitTtoXvtov^ 
Iv 9 ^Qian^BVBi t7]v dvaL0%vvtlav tav yv- 



\ 



.■\ 



42 

vaLicmv^ itemque Aristophanes Raii. 1043: o^v ^aidQag 
Inoiovv TtoQvag ovdh ^j&evs^olag, 

Statim in prologo acta esse illa coniicio, quae scho- 
liastes Theocriti (11 , 10.) , Phaedram cum pharmaceutria 
huius poetae comparans, refert: talg eQotL ^atsxo^Bvaig 
triv dekilvrjv [iBtaTcaXeidd^ai Cvvr^d^sg, (bg oial EiL>QL7cldtjg 
^OLBi 0aidQttv %Qdttov6av ev ta nataycaXvTito^ivG) ^Itc- 
xoXvtG) *). Ante lucem igitur mulierem amoris cruciati- 
bus misere vexatam prodisse necesse est et effecisse iila 
quae in posteriore Hippolyto nutrix suadet v. 478: 

elolv 6' eTtadal xal koyoL ^eXxfiJQLOLy 

q^avTq^etat tL tijgde (paQ^anov v60ov, 
iterumque v. 513: 

det d^ l| BKelvov dij ti tov TtoQ^oviievov 

(Sfjfielov ^ nXoKOv tiv' tj TtenXcov ajio 

Xa^eiv^ ^vvdijjaL t ex dvotv filav %dQLV. 
Testatur hoc etiam Propertius II, 1, 53: 

^^Seu mihi sint tangenda novercae pocula Phaedrae, 
Pocula privigno non nocitura suo.^' 
Prologo asserendum est etiam iilud, quod Plutarchus de 
aud. poet. p. 28. A. commemorat, Phaedram excusationem 
libidini suae ex Thesei licentia vagisque peregrinationibus 
petisse: xal 6 6v6K7jvog aitov (Zloq)OKXeovg) ndXLv oQag 
otL tijv ye 0aLdQav xal TtQogeyKaXov^av t« ©rj^el ne- 
TtOirjxev^ (hg dia tag exeivov jtaQavo^lag aQa^d^el^av rov 
iTiTtoXvtov. Imitatus haec est Seneca v. 91: 

,,Profugus^ en, coniux abest^ 

Praestat que nupt ae, guam solet, Theseus 

fidem. 

Fortis per altas invii retro lacus 

Vadit tenebras, miles audacis proci; 

Solio ut revulsam regis inferni abstrahat^ 



*) Cf. Welcker. p. 737. Respexit huc etiam schol. Hippol. II. v. 
514: dqiGTT] ds htavQ^wq SioU7]Gig' r^v (lev oXrjv ydg- 
(icc^iv ovK inl GKTjvTJs, c^n' EvSov not^Gat (isXXovea, 
Ttt&avcos i]8ri xo xscpaXaiov vni^&to Trjg cpagfid^ecog, "Edo^e 
yaq av svoxXeZv 8irjyov(iEV7] tpavegcSg. Nirairum 
emendasse Euripidem quae minus probarentur opinatur. 



43 

Pergit furoris socius. Haud illum timor 
Pudorque tenuit: stupra et illicitos toros 
Acheronte in imo quaerit Hippolyti pa- 

ter:' 
Ad inferos enim Theseum cum Pirithoo profectum fuisse 
ex fragm. Vllf. inteiiigitur. Reliquam quoque Senecae 
orationem ex Euripideo prooemio expressam esse verisi- 
miie est. Venerem autem ibi Phaedra accusat, quod, odio 
ducta fiiiarum Solis, nefariis amoribus omnem proiem 
vexarit : 

„Stirpem perosa Solis invisi Venus 
Per nos catenas vindicat Martis sui 
Suasque; probris omne Phoeheum genus 
Onerat nefandis, Nulla Minois levi 
Defuncta amore est: iungitur semper nefas^'' 
Potuit Phaedrae magica sacra facienti famula sive ®£6tv- 
hg praesto esse, cum qua colloqueretur, id quod Weiclce- 
ru8 coniecit; potuit etiam statim post prooemium, nuilo 
interposito sermone, chorus famularum prodire, quanam 
cura aut quo morbo domina cruciaretur, sciscitantium. 
Parodi esse partem suspicor fragm. inc. 198., quo mire- 
tur chorus, quod somno carens ante lucem regina surrexerit : 
iaog i^VLX LTCTCotag s^sXa^tl^ev d6ti]Q, 
Alterius actus naturam atque argumentum ex eodem 
Seneca cognoscere licet. Contraria enim ratione, atque in 
altero Hippolyto fit, praeceps ferebatur regina, nullis ve- 
recundiae pudorisque frenis retenta; coercebat autem casti- 
gahatque furentem nutrix. Congruunt autem fragmenta 
Euripidis cum Senecae carmine. Hortatur apud Senecam 
nutrix, ut obstet principiis, ne sero paretur medicina: 
^^Quisquis in primo ohstitit 
Pepulitque amorem^ tutus ac victor fuit ,* 
Qui hlandiendo dulce nutrivit malum^ 
Sero recusat ferre.^ quod suhiit , iugum etc. 
Honesta primum est velle, nec lahi via ; 
Pudor est secundus, nosse peccandi modum. 
Quo^ misera^ pergis? quid domum infa- 

mem adgravas 
Superasque matremV^ 






44 

Oum quibus consentiunt versus, qui in iucertis fragmentis 
n. 6. pommtur: 

ro [ifj ddkvai 06 fir^dlv cjv d^aQtdvELg 
^KKav^a toX^Tjg ly.av6v l6ti koI d^QciCovg, 
Respondet Fhaedra: 

^^Quae memoras, scio 
Vera esse, nutrix, sed furor cogit sequi 
Peiora" 
Inferiorem igitur se fatetur esse cupidine, quum altera 
Fliaedra (v. 380 seqq.) se, quae vera esse cognoverit, 
etiam sequi posse ostendat. Deinde sui purgandi caussa 
muita est in praedicanda amoris potentia v. 180 — 195., 
quod eadem ratione apud Euripidem factum fuisse haecce 
docent : 

"EQCjg yaQ ccvdQag cd fidvovg iTCBQXBtai 
ot;6' av yvval%ag, dkXa ;<«l ^sav dva 
ipvxag taQd66ei Tidjtl TCovtov JcQisxai* 
nal tovd' dTCBiQysLV o^dd' 6 nayycQat^g C&bvbc 
ZsTjg, dXV vnBiKBL ;fal d^Elcov iyKUvBtai *). 
Plane Euripidea sunt, quae apud Senecam nutrix re- 
spondet : 

^^Deum esse amorem turpis et vitio favens 
Finxit libido; quoque liberior foret, 
Titulum furori numinis falsi addidit etc. 
Quisquis secundis rebus esultat nimis 
Fluitque luxu, semper insolita adpetit, 
Tunc illa magnae dira fortunae comes 
Subit libido: non placent suetae dapes 
Nec tecta sani moris aut vilis cibus. 
Cur in penates rarius tenues subit 
Haec delicatas eligens pestis domos?" 
Quae mire congruunt cum incerto fragm. 164: 



*) Hoc fragmentum Musgr. Welckerusque, editiones Gesneri et 
Grot. secuti, spretaque cod. Vossiani et Clementis Alex. au- 
ctoritate, Sophocli tribuerunt. Idem dixit Sophocles, sed 
aliis usus est yerbis: 

si' (lOL Q'efiig (d^sfiis Ss Tulrj&ij Xiyeiv), 

dios TVQavvEi nvsvfiovfov •arX. 



h 
i 



45 

Iv 7cX7]6nov7J xoL Ki^TtQig, Iv TtuvcbvtL d' oi;, 
Gui praemissa fuisse videntur haec: 

OQGi 8s totg 7toXXol6iv dv&QcSncjv syca 
tlxtov6av vpQLV tTiv icaQOLxt^ B^diCQa^lav 

v^QLV te tintSL TtXovtog rj cpeLda ^lov. 
His non victa Phaedra se sumto vestitu virili Hippolytum 
in siivas secuturam esse profitetur: 

,,Hunc in nivosi collis haerentem iugis 

Et aspera agili sasa calcantem pede 

Sequi per alta nemora, per montes^ placetr 
A quo conatu monitis precibusque nutricis depulsa, rur- 
sus mortem sibi consciscere constituit. Tum vero anus, 
ut vitam tolerare velit, suppliciter precata, se operam da- 
turam esse, ut aut precibus aut aliqua arte durum viri 
animum flectat, poliicetur: 

^^Tentemus animum tristem et intractabilemi 

Meus iste labor est, adgredi iuvenem ferum 
' Mentemque saevam flectere immitis virij*^ ':^r 
Conspirat Pseudoplutarchus in parallel. c. 34 : BTtsyrjfis 
fiTjtQVLav ^aldQav trjv MLvcoog, ^'rtg, toi) TtQoyovov slg 
STtL^v^lav s^7tB6oij6a, trjv tQocpov hjts^^^s. 

Inseritur a Seneca carmen eiusmodi, quo Amoris vis de- 
scribatur. Aliter ab Euripide factum esse haec ostendunt: 

dvtl yaQ TtvQog dXXo TtvQ 

^sl^ov s^Xa6toij^sv yvval- 

Tcsg TtoXv dvg^a%cotSQOv. 
Initium huius carrainis fuisse possunt versus, quos Ari- 
stophanem (Equit. 1290.) ex Hippolyto petisse scho). mo- 
net Ven. *) : 

i} TtoXXdxtg svvv%iaL6L 
(pQ0Vti6L 6vyysysvr]naL, 
nal dLstpqtrix, OTto^sv Ttots TttX. 
Posthac absurda mixtione actum secundum alterius Hip- 
polyti tragicus Romanus imitatus est. Apud Euripidem 
continuo Hippolytum in scenam prodisse suspicor. Durum, 
agrestem et laboriosum hunc fuisse, quod genus hominum 
a mollitie atque libidine alieaissimum est, et Ovidius 



*) Cf. Welck. p. 1599. 



46 

' (Heroid. IV, 13 seqq.) et Seneca testantur, quorum con- 
sensum ex Euripidis imitatione natum esse coniicio. Ama^ 
bat enim hic tales Catones effingere, et Imic tragoediae 
persona, quae Phaedrae moribus piane contraria esset, 
optime conveniebat. Ovidii verba haec sunt;, 

,yQuemque vocant aliae vultum rigidumque trucemque, 

Pro rigido^ Phaedra iudice, fortis erat. 
Sint procul a nobis ittvenes, ut femina^ comti: 

Fine coli modico forma virilis amat» 
Te tuus iste rigor positique sine arte capilli 
Et levis egregio pulvis in ore decet etc. 
Tu modo duritiem silvis depone iugosis : 
Non sum materia digna perire tua. 
Quid iuvat incinctae studia exercere 

Dianae^ 
Et Veneri numeros eripuisse suos? 
Quod caret alterna requie^ durabile non 
' est: 

Haec reparat vires fessaque membra 

novatP 
Fere iisdem monitis apud Senecam nutrix Hippolyti ani- 
mum ilectere studet: 

.^^Potius annorum memor 

Mentem relasa: noctibus festis facem 
Attolle ; curas Bacchus exoneret graves etc, 

Cur tvro viduo iaces? 

Tristem iuventam solve^ nunc lusus rape etc. 
Laetitia iuvenem^ frons decet tristis senem etc. 
Truculentus et silvester et vitae inscius 
Tristem iuvent am, Venere deserta, co- 

lis etc. 
Proinde vitae sequere naturam ducem: 
Urbem frequenta^ civium coetus cole,'^ 
Euripide utrumque auctore usum esse ex hoc fragmento 
apparet : 

ol yccQ KvTCQiv q)EvyovTsg dv^Qcoiccov ayav 
vo6oij6' o^oiog tolg ayav d^TjQCJ^avoig. 
Spretis nutricis monitis abit intro adolescens; illa autem, 
postquam hoc coUoquio nihil profecit, de dominae salute 
desperans, huic concedendum esse, ut consilia sua exse- 
quatur, intelligit. 



4t 

Statim deinde Phaedra apud Senecam prodit. Eandem 
renim seriera Euripideae fabulae fuisse quin statuamus, nil 
impedit. Rursus enim verba utriusque poetae congruunt. 
Apud illum enim Phaedrae prodeuntis haec sunt verba: 
^^Aude^ anime! tenta! perage mandatum tuum! 
Intrepida constent verba: qui timide rogat^ 
Docet negare, Magna pars sceleris mei 
Olim peracta est: serus est nobis pudor, 
Amavimus nefanda: si coepta exsequor^ 
Forsan iugali crimen abscondam face, 
Honesta quaedam scelera successus facitP 
Apud Euripidem multo etiam audacior est simulque philo- 
sophicis argumentis crimen defendit, haecce dicens: 
Eycoys q)r]^L xal vo^ov ys [itj ck^eiv 
iv tol0L dELVolg rav dvayKccicjv TtXsov, 
En documentum temeritatis hominum, ad spernenda insti- 
tuta maiorum ac poUuenda iura divina hiimanaque abuten- 
tium philosophia! Magis perniciosa sunt quae addit: 
od yccQ %aT siLfCs^SLav al ^vritcbv tvxaiy 
toK^iq^adiv 8s aal %sqg3V vTtSQ^oXaig 
ccXl0KStai ts Tcdvta Tcal &r^QSvstat. 
$%<*> ^f toX^rjg Tial &Qd<5ovg dLdddjcaXov 
sv tolg d^rjxdvoL^LV s^ujtoQcotatov 
"EQota^ Ttdvtov dvg^axcotatov &s6v *). 
Vestitu Amazonarum indutam prodisse ex eodem Seneca 
(v. 391 seqq.) coUigo : 

y^Talis severi mater Hippolyti fuit : 
— talis in silvas ferar /" 
cum quo conspirat Ovidius v. 103: 

^jlpsa comes veniam^ nec me salebrosa movebunt 
Sasa, nec obliquo dente timendus aperj*^ 
Quem deinde sermonem apud Senecam Phaedra cum Hip- 
polyto conserit, multo venustior est, quam quem iste in- 
Tcnire potuerit. Primum esse dicit quae secreto cum 
adolescente colloquatur. Respondet hic: 

,,Committe curas auribus^ mater^ meis»^' 
Tum illa: 

,,Matris superbum est nomen et nimium potens: 
Me vel sororem, Hippolyte, vel famulam voca etc. 

*) Tria fra^enta (I, II et III) continuavi. 



48 

Deinde, Thesei absentia commemorata , occasionem arripit 
araoris siii ardorem describendi , quod posset sic inteiiigi, 
quasi mariti nimis diu absentis desiderio flagraret. Tum 
rursus : 

^,Thesei vultus amo 
Illos priores, quos tulit qiiondam puer etc. 
JSst genitor in te totus, et torvae tamen 
Pars aliqua matris miscet es aequo decus" 
Postremo aperte: 

,yTe vel per ignes, per mare immensum sequar 
Rupesque et amnes^ unda quos torrens rapit : 
Quacunque gressus tuleris, hac amens agarV^ 
His auditis visoque muiieris furore Hippolj^tum pudore 
suffusum os pallio texisse recte ex cognomiue Kalv7tt6(iB- 
vog coniecisse Toupius videtur, quem secutus est Welcke- 
rus. ConfirmaUir haec suspicio his Hippolyti verbis: 
(b %6tvC ^idcog, ild^s tolg nd6LV ^QOtolg 
tvvovCa tdvaicivvtov 1^7]qov q^QSvcav. 
Ruente deinde in araplexus Phaedra, ensem stringit ado- 
lescens, sed statim horrens scelus, abiecto ferro, aufugit» 
Tum familiam clamoribus concitat Phaedra, ostendensque 
criminis signum, vim sibi ab Hippolyto inlatam esse'que- 
ritur. Hoc ex Sophocle haustum esse colligo ex argu- 
mentis, quae infra commemoraturus sum. Euripidis vesti- 
gia in iis , quae Pseudoplutarchus I. 1. refert , agnosco : 
6 ds, xataksitpag 'AQijvag aal eig Tq OL^ijva TtaQa- 
yBvo^Bvog, xvvrjyeGiaLg TtQogaveKSito. Tijg dh JtQO- 
aLQsGBag TJ dCsXyrig dTtotvxovGa il^evdelg zata 
toi) Ccoq)QOvog inL6toXag l%dQa^B %al Pq^xc) tb ^ijv 
dviJQtTjOe. Exsecuta igitur est Phaedra quod pridem 
constituit, moriendura esse, nisi optatis potiretur. Prae- 
ter dolorem autem etiam necessitate ad mortem sibi infe- 
rendam cogebatur: neque enim de reditu mariti, ut So- 
phoclis Phaedra, desperabat, neque palam diiuendi crimi- 
nis concitandaeque in testimonium familiae facultas erat 
ei, quae palam sumto vestitu virili venatoribus se osten- 
disset. Quamobrem reliqua, quae ad ultionem pertinerent, 
cum sola nutrice acta esse opinor, tradita epistola, qua 
vim sibi inlatam esse Phaedra criminaretur. 



49 ^ 

Carminis, quod haic actui annectebatur , partem mihi 
deprehendlsse videor in fragm. inc. n. 165: 
staldsvna d'"EQCog ^ocpiag, aQEtijg 

7tXEL6tOV VTtCCQXH, 3^«'* StQOgOilLlslV 

^ ovtog 6 dai^cov 

Ttdvtcov 7J8L6tog l(pv %vritoig, 
aal yccQ akvitov tBQipLV tLv' b%(QV 
dg ilnid^ dyu» 

xolg d' dtelhtoig rav tovds Ttdvoov 
liT^tB Gvveiriv xoQig r' dyQicJV 

VaiOL^i tQOTCOV, 

tb d' iQciv TtQolsyci) rolCi vsoi6vv 

liYi Ttots fps^vysiv, 

XQTjad^at 8' 6Q&G>g, otav sI^tq, ^v?' , 

Redit deinde Theseus ex inferis: 

w kaiiTtQog ttl&rjQ i^fisQag &' ayvhv (pdpg, 

cog ijdv lsv66siv tolg ts nQd66ov(5LV xaXag 

xal toi6i 8vgtv%ov<Siv^ av necpvx' syco, 
Miserum se esse etiam apud Senecam ostendit: 
^ ^^Pars una vitae mansit extincto mihi V^ 

Sensus — 

Sed fessa virtus rohore antiquo caret^ 

Trepidantque gressus" 
Statim deinde luctum et lamenta ex aedibus audit: 

^^Quis fremitus aures flebilis pepulit meas? 

Ejcpromat aliquis! Luctus et lacrimae et dolor^ 

In limine ipso maesta lamentatio»^ 
Huc traho fragm. inc. 195 : 

ti XQSog I'j3a 8c3^af 
Inde Seneca , Sophoclem sequens , Phaedram finxit vivam 
a Theseo conventam esse, siraulantem se mori constituisse 
et post multas ambages stuprum per vim sibi ab Hippo- 
lyto inlatum esse criminantem, prolatoque huius gladio 
criminationem probantem. Alio ducunt Euripidis vestigia 
et Pseudoplutarchus cum Hygino, qui manifesto Euripidem 
secutus est (fab. 47.): „Quem cum non potuisset ad suam 
perducere voluntatem, tabeiias scriptas ad suum 
virum misit, se ab Hippolyto compressam esse, seque 
ipsa suspendio necavit." Tls^imiv nutrix sive tabeliam, 

4 



50 

quam in mortuae manu , cum componeret corpus, a se in- 
Tentam esse diceret, Theseo attulit *). Non venit Ilippo- 
lytus ipse in conspectum patris, sed pro eo satelles sive 
amicus caussam dixit : 

®ri(5zv, TtaQaiVG) (jol tb Xaetov* si (pQOVHg, 

yvvarAi ml^ov ^rjdh tdXrj&TJ 7tXvG)v. 



XQOvog diSQTCcov Ttdvt^ dXrjQ^Bvsiv (piXsi, 
Huius oratione scrupulum Theseo iniectum esse haec te- 
stantur : 

(fsv, (pBv' td ^7] th TtQay^at^ dv&Qcojtoig sxeiv 

(pcDvijv, iv ii0av firjdsv ot dsivol Isysiv. 

vvv 5' sdQooiCi (Sto^aCi tdXrjQ^sOtata 

%Xs7ttov6iV^ oigts (irj doKslv ^ %Qrj doTtslv. 
Sustulit autem dubitationem anus iurando et ad quidvis 
patiendum se, si faiiat^ paratam esse dicendo, ad quod 
profitendum a Theseo ipso provocatur his verbis: 

ri 8\ rjv il^vdsi (is dia^dXjjg^ Tta^slv Cs dst; **) 
Quae sequebantur, eadem ratione, atque apud Senecam, 
acta esse coniicio: exsecrationera patris finem fuisse huius 
epitaseos ; interposito deinde chori carmine statitn nuntium 
Troezene venientem de interitu Ilippolyti exposuisse. Hanc 
narrationera ab ea, quae posteriori Hippolyto inest, discre- 
passe ex fragmento uno inteliigi potest: 

— TtQog iTtitcav s^d^vg 6Qiiij6ag 6td6iv, 
Non solum ad littus maris se contulisse, sed navem quoque 
conscendisse Hippolytum ex Erotiani lemmate coniicere 
licet: jdioTtcp ta trjg vrjog STti^sXrjtjj, naQcc tb diOJttst^- 



*) Philemonis lex. v. ^l^Xos' 01 81 naXaiol kccI iv r^ xar* 
EvQtniSfjv ^ccidgoCj svQ^ct [ivrjfiTj nsvyiTjg xsltai, qpacl 
nEVHTjv ^rjd^^vai ttjv iv tij xuql rrjs ^aidQag SsXtov , trjP 
Katu tov ^lnnoXvtov, cog ^vXivrjv ovaav v.al i^acog in nsvHrjg. 
Adde Eustath. ad II. ^. p. 633. 

Non posse haec de posteriori Hippolyto dicta esse, ubi 
non mvKrj, sed dsXtog in xsqog '^gtrjfiivr] commeraoretur, 
intellexit Welckerus ; quod autem idem a Phaedra viva 
epistolam Theseo porrectam esse suspicatur, ineptum est. 

**) Vulgo Xv&^g fiS Bui^aXslg, sed Heath. citat rpsvSrj fis 8ta- 
' PaXstg. Servatur hoc fragm. apud Erotianum cum hoc 
lemmate: Sis^Xi^d^rjaav, nagsXoYiG&rjaav , cag yccl EvqtniSrjg 
iv ^lnnoXvtat q>7jGiv. 



i 51 

Biv lAttm^ de 9/ Asltff, xEL^svT] Ttag — E^dQintdy iv 
'InitoXvtcp. Deinde aut Dianara aut Minervam prodisse, 
quae veritatem aperiret et divinos Hippolyti honores con- 
stitueret, necesse est. Nec plane Theseo satisfactum esse 
deae oratione ex hoc fragmento apparet: 

dX)i oi} yaQ 6Q%Gig tavta xQalvovdiv ^soL 
Verumtamen a choro feiix Hippolytus, quasi damno iargi- 
ter compensato, praedicatur: 

c) (idicaQ., ol'ag fAa^sg tifidg, 

^lnnoXv^ riQGig, dia 6coq)Q06vv7]V' 

oijTtotB ^vrjtoig aQSt^g dXXri 

dvva^ig ^eC^cov* r^K^B yaQ i) nQO^&^ 

^ llBt6nL0%BV 

tijg BdGB^iag xdQig b6&Xi^, 

Hac reliquiarum interpretatione ac dispositione satis 
refutatam esse arbitror sententiam Bentleii, quam reliqui 
fere omnes secuti sunt. Non enim correctum dumtaxat 
atque interpolatum , non dLB6xBva6^BV0V.i non retractatum 
atque expolitum drama est Hippolytus coronatus, sed omni- 
bus partibus atque universa oeconomia diversum atque 
contrarium ita , ut singuli utriusque dramatis actus , inter 
se oppositi, ipsa discrepantia conspicui essent. Sed de 
hoc poetae consilio aiio loco plenius exposituri sumus. 
Phaedrae Sophoclis , quam alteri Euripidis Hippolyto , si- 
miliorem fuisse Hippolytum priorem, ex Asclepiadis narra- 
tione, quae in schol. Odyss. XI, 321. servatur, quamque 
ex Sophocle haustam esse Welckerus vidit, intelligitur. 
Apud Sophoclem Hippolytum ex Troezene per nuntium et 
litteras accitum esse et regnum ei cum matrimonio, quasi 
Theseo iam defuncto, oblatum colligo ex verbis, quae 
nuntius reversus dicere potuit, canis mentionem faciens 
domino assidentis: 

B6aLV BTt' oi^Qav G)ta TtvXXalvcav Tcdto. 
Aberat enim adolescens Troezene, regnum Aethrae, quod 
pater ei commiserat, administrans ; cf. Asclepiadem atque 
Ovidium Her. IV, 107. Theseus vero apud inferos mo- 
rabatur sic, ut de reditu eius plane desperaretur. Intelii- 
gitur hoc ex verbis Fhaedrae, reditum insperatum mirantis : 

^VS ^9% o^^^ VVS BVBQ&^ coxov &avdiv ; 
quae Welckerus minus recte interpretatus est. Vidua igi- 

4* 



52 

tur esse Phaedra putabatur, neque erat, quod repudiata 
mortem sibi conscisceret. Hippolytus autem non agrestis, 
austerus truculentusque , sed TCCOvUog dviqQ ^ yvvavdQog 
Tccd Keyeiv ':^6Krjicag appellatur. Idem non solus curru 
vehens, sed in curruura certamine peribat. Apud Euripi- 
dem Phaedra se stadm , postquam ab Hippolyto repudiata 
est, impatiens doloris, interfecit; apud Sophoclem in fine 
demum dramatis, cognito Hippolyti interitu fraudeque de- 
tecta, vitam laqueo abrupit. 

Tantum abfuit, ut prior Hippolytus posteriore tollere- 
tnr, ut ne obscuraretur quidem magnopere. Testimonio 
sunt Senecae Ovidiique iraitationes et scriptorum frequen- 
tissimae commemorationes, lelut Propertii i. I., M. Anto- 
nini X, 21. , Plutarchi locis pluribus, Athenaei VI. p. 2T0. 
C. XIII. p. 561. A., Clementis Alex. (fragm. 7. 12. et 18.), 
Libanii, Themistii (cf. Matth. p. 401.), lustini Mart. (fragm. 
14.) cum grammaticis, scholiastis et lexicographis. Re- 
spexerunt ad idem draraa saepius comici, veiut Aristopha- 
nes Ran. 1043. 1052 seqq. Thesm. 54T. Eq. 1290., Anti- 
phanes ap. Athen. I. p. 28. F. : 

tv nl7}6}iov7J yccQ KvjtQig^ Iv de tolg Ttaxcjg 
7tQd66ovCiV o^dTC £vs6nv 'Aq)Qodltrj ^Qotolg. 



IL 

De prima Euripidis didascalia. 



Olympiadis prlmae et octogesimae anno primo (a. 
Chr. n. 455.) , Callia praetore, primam didascaliam ab Eu- 
ripide in scenam delatam esse scriptum est in vita, quae 
inest codici Mediolanensi collegii Ambrosiani, hisce verbis: 
iJQ^ato dh dLdd6KUv Ijil KaXXiov dQxovtog Tcuta ^Okv^- 
utidSa 6y8oriK06triv JtQcotTjv ^tei, XQCotc), Additum est 
Enripidem eo certamine tertium iudicatum esse, quum 
doceret Peliadas: TtQCJtov de Idlda^e tag Ilehddag, ote 
Tcai tQLtog eyeveto. Plena tetraiogia aut trilogia poetas, 



53 

iibi semel choros impetrassent , non singulis fabulis, cer- 
tare solitos esse et res docet et testimonia grammatico- 
riim *). Unde Peliadas zar' 1'S,o%yiv^ loco totius didasca- 
liae, positas esse apparet. Quaiis autem dramatum, quae 
una ederentur, ratio fuerit et rerum respectus , neque a 
Teteribus traditum est et nobis difficile intellectu. Neque 
enim idem omnes poetae institutum servasse videntur, ne- 
que certam iidem in singulis componendis didascaliis ra- 
tionem secuti esse. Et Euripidis quidem quae traduntur 
fuisse tetralogiae trilogiaeque, harura aut nuilum aut laxis- 
simum fuisse vinculum, nomina ipsa dramatum ostendunt. 
Consociata enim inter se fuerunt haecce: 

1) Cressae, Alcmaeon in Psophide, Telephus, Alcestis. 

2) Medea, Philoctetes, Dictys, Messores. 

3) Alexander, Palamedes, Troades, Si^yphus. 

4) Hypsipyle, Phoenissae, Antiopa. 

5) Iphigenia in Aulide, Alcmaeon in Corintho. Bacchae. 
Quarum didascaliarum tertia quidem et quarta constat 

ex iis fabulis, quae rerum quadam communitate inter se 
cohaerere potuerint (ad bellum enim Troianum alterae, 
alterae ad res Thebanorum pertinent), reliquarum dramata 
millo inter se continentur vinculo eo, quod argumentis ipsis 
inesse videatur. Verum interno quodam sententiarum 
vinculo easdem colligatas fuisse, quod in consiiio scripto- 
ris deprehenderetur et in rerum publicarum temporumque 
respectu , quin etiam in ipsis actionibus rerumque caussis 
similitudinem quandam fuisse, qua alia ad aiias respicerent, 
ostendere studuit Schoell in iis, quae de Atticorum tragi- 
corum tetralogiis nuper disseruit. Quod quamvis minimc 
fictum vanumque esse, sed luculentioribus etiam documen- 
tis confirmari posse intelligam, tamen aliud esse video 
quaerere, quid de industria scriptor secutus sit, et Quid 
sponte et necessario natum sit, poeta vel minus studente 
vel etiam ignaro. Ante omnia enim, quid artis ratio ius- 
serit, quaerendura est. Priraura autem poetae est perso- 
nam agere poetae, non philosophi, nec politici, nec histo- 
rici. Utilitatera sequiraur in parandis instituendisque iis, 

*) Vide quae Schoell de tetralogiis tragicorum Atticorum et 
Droysen de Phrynicho, Aeschylo ac trilogia disseruerunt. 



54 

quae ad vitam victumque iiecessaria sunt, probitatem ho- 

nestatemque in agendo, veritatem in cognoscendo, pulcri- 

tudinem vel venustatem in fingendo. Quarum virtutum 

quamquam nulia, deficientibus reliquis, perfecta esse pot- 

est, tamen nunquam possunt ita coniunctae esse, ut non 

alia quasi domina regnet, reliquae quasi comites sociaeque 

pareant. Aliud agimus, quum operam damus philosophis, 

aliud, quum oratoribus, aiiud, quum poetis. Eruditionem 

enim vel cognitionem veri in phiiosophis quaerimus, aucto- 

ritatem et consilium in oratoribus, delectationem in poetis. 

Itaque docere eruditorum est, persuadere oratorum, de- 

lectare et movere poetarum: nam commotio ipsa animo- 

rum , quae careat perturbatione , delectatio est. Quemad- 

modum autem docere efficaciter nemo potest, nisi qui idem 

persuadeat, neque persuadere, nisi qui moveat et delecta- 

tione aliqua alliciat: ita nec delectare aut raovere potest, 

nisi qui et ad veritatem naturae res personasque exprir 

mendo doceat, et honesta atque utilia amplectendo ado- 

ptandoque favorem sibi et gratiam conciliet. Repudiant 

enim quidquid est honestorum hominum, si quos poetas 

vel sordidis vel perniciosis rebus studere intelligunt. Qui 

autem a veritate recedunt poetae maximis vitiis laborare 

et vix poetarum nomine digni esse videntur. Argumentis 

igitur et praeceptis docere philosophi est; exempla et vir- 

tutum et vitiorum contemplanda proponere poetae: disse- 

rendo ille, quid rectum, utile honestumque esse statuat, 

ostendit, hic vel metum miserationemque vel risura rao- 

vendo. MoIIire enim duritiem aniraorum volunt poeraata, 

solvere callum torporeraque, quo obduci raentes utilitatis 

nimium studiosae solent, neque efFicere, ut iudicum quo- 

rundam severitate vel praeceptorum tristium raorositate 

vitiifi irascaraur, sed ut more deorum vel sapientium, qui ni- 

hil a se humani alienum esse putent, sine ira studioque 

turpia pravaque rideamus, magna rectaque suspiciamus, 

vitiis alienis perinde ac nostris ignoscamus, malis oranibus, 

tanquam propriis , moveamur. 

Haec ideo latius disputavi, quod philosophorum et poeta- 
rum rationem a multis videram parum discerni. Quidam 
enim nostra aetate, quum dramata vellent scribere, dialo- 



55 

gos philosophicos inscii confecerunt, et plerique, quum de 
veterum tragicorum fabulis disserunt, hoc egisse poetas af- 
iirmant, ut vel sententias quasdam communes vel praecepta 
philosophorum argumentis fabuiarum, tanquam exemplis, iU 
lustrarent: quae sententiae quanto sint graviores honestio^ 
resque et quanto deciaratae evidentius, tanto opera poeta- 
rum praestantiora esse censent. Non nego talia ex fabulis 
tragicorum percipi posse, sicut nec ad docendum eas aptas 
esse infitior; sed talia a poetis quaesita esse nego. Sed 
ad propositum redeo. hi tetralogiis quoque componendis 
delectationis rationem primam fuisse Horatius testatur, 
caussas proferens manifestissimas : ^ 

„eo quod 
Illecehris erat et grata novitate morandm 
Spectator functusque sacris et potus et ejclex.** 
Unde quemquam tragicum poetam studiose operam dedisse, 
ut continua rerum serie iuncta dramata in certamen de- 
mitteret, nego; et si vei maxime Aeschylus hoc secutus 
sit, certe reliquos inde a Sophocle ab iilius instituto dis- 
cessisse intelligo. Multo autem minus, quam actionum 
perpetuitate , quam percipiunt etiam ineruditi, continuari 
fabulas nexu cogitatorum potuisse, quae rebus, quasi exem- 
plis, declararentiur, planum est. Qnid enim sperarent poe- 
tae plana fore multitudini ea, quae etiam eruditorum saepe 
acumen fugerent? aut quid eiaborarent in iis, quae vel 
maxime effecta nemo intellecturus essetl*) Omnes qui 
ubique temporum fuerunt et locorum poetae, nec minus 



*) Digna sunt, quae adTcrtantur, Goethii yerba, quo auctore 
sine dubio nemo est in hoc quidem genere locupletior: 
„Sollte sodann der Dichter nicht bald gewahr werden, dafs 
dem Volke an der Folge gar nichts gelegen ist? SoUte er 
nicht klug zu seinem Vortheil gebrauchen, dafs er es mit ei- 
ner leichtslnnigen Gesellschaft zu thun hat? Er gibt lieber 
sein Innerstes auf, als es sich ganz allein und umsonst sauer 
werden zu lassen !" Neque plane ille neglexit , quae fecit 
ipse in Faustio poetam a scenicorum praefecto moneri: 
,,Ge6t ihr ein Stuck, so geht es gleich in Stucken. — 
Was hiiffs, wenn ihr ein Ganzes dargebracht? 
Das Publicum wird es euch doch zerpflucken.^^ 



56 

etiam qui tabulas pinxerunt vel signa fabricati sunt, si qui- 

dem veilent opera sua populis commendari (debent autem 

omnes Telle), accommodarunt ea et hominum voluntatibus 

studiisque et festorum ludorumque naturae, et temporum 

opportunitatibus, et iocorum vel aedificiorum, quae ornare 

iubebantur, spatiis : nec profecto, quum his rerum angustiis 

hominumque studiis parerent, detrimentum fecerunt venusta- 

tis. Nubes enim et inania captare solent, qui talia negli- 

gunt. Scenicos vero poetas si respiciemus, a nemine un- 

quam, qui vei minus nosset theatrorum naturam vel co- 

gnitam negligeret, bonas et praestantes omni numero fabulas 

composjtas esse inveniemus. Quamobrem veram esse puto 

eam tetralogiarum rationem, quam proposuit G. Herman- 

nus et comprobavit Goethius. Confirmatur enim tum fabu- 

larum ipsarum natura, quarum singulas consummatas esse 

intelligimus atque, ut Stoicorum virtutem, sese contentas 

omniaque sua complexas, neque extrinsecus religatas pen- 

dere neque quaerere quidquam aliunde, tum vero etiam te- 

stimoniis veterum scriptorum, quorum nemo unquam ullam 

dixit fabulam, separatam a reliquis, quibuscum una in cer- 

tamen demissa esset, minus, qualis esset vel quo pertine- 

ret, intelligi posse. Verumtamen certam legem certuroque 

ordinem in conficiendis tetralogiis propositym fuisse poetis, 

ut aliam ad mentis, aliam ad aurium, aliam ad oculorum 

delectationem potissimum fabulam componerent et, quasi 

separatis hominum sensibus, alii post alium satisfacerent, 

neque consentaneum est neque convenit in didascalias , de 

quibus proditum est memoriae. Potius in structura fabu- 

larum varietas quaerenda fuit. Monuit autem Aristoteles 

(poet. c. 10.) alias simplici esse argumento fabulas, 

alias implicato vel, quod alii vocarent, duplici (c. 13, 

4. et 7.). Siroplicem dicit actionem, cuius sine inopinato 

casu vel agnitione fiat mutatio, iraplicatam, quae vel agni- 

tionem vel casum inopinatum vei utrumque habeat. Sim- 

plicem eandem aequalem et continuam dicit, quod 

quo res ab initio tendere coeperint, eodem continuo pro- 

cedant, neque ulla subita atque inopinata conversione (qua- 

lem gignit errorum priorum cognitio) in contrarium con- 

vertantur. Simplicis igitur argumenti exemplum sunt Pro- 



57 

metheus AesGhyli et Medea Euripidis, implicati autetn lon 
eiusdem. Idem Aristoteles praeter peripetiam atque agni- 
tionem tertium genus actionum ponit perpessionem sive 
ndd^fj^a^ quam dicit esse actionem exitiabilem aut misera- 
bilem, velut caedem in conspectu et cruciatum et vuhiera- 
tionem (c. 11. §. 6.). Inde alias tragoedias docet pathe- 
ticas, alias raorales esse (c. 24. §. 1.). Pathetici ge- 
neris exempla ponit Aiantes et Ixiones, moraiis Peleura 
(Euripidis) et Phtliiotides (Sophoclis) (c. 18, 2.). Patheticae 
igitur erunt fabuiae, quae atrocia raala, aut ipsorura, qui 
patiuntur, culpa, aut raaiorura vitiis contracta, raiserumque 
interitura ostendunt; raorales contra eae, hi quibus probi- 
tate, fide, fortitudine ac prudentia bonis feiicitas restituitur, 
poena afficiuntur iraprobi. Moralera eanderaque imph'ca- 
tam esse Aristoteles dicit Odysseam, patheticara simplicem- 
que Iliadem. Elaborandum autem ait poetis esse , ut in 
his generibus omnibus exceilant, sin minus, ut in gravissi- 
mis et plurirais; neque probandam esse sententiam eorum, 
qui in uno genere, tanquam suo , unumqueraqne poetam 
excellere velint. Et Euripidera quidera pariter in oranibus 
generibus elaborasse videraus: velut simplicis sine dubio 
generis fuerunt Cressae et Medea, iraplicati Alexander at- 
que Antiopa, pathetici Troades et Phoenissae, moralis Pe- 
leus et Dictys; in plerisque autem fabulis bina genera so- 
ciata esse apparet. Largara igitur variandi grataque iu- 
cunditate theatrura retinendi raateriara poetis, qui in omni- 
bus vel plurimis actionura generibus elaborarent, fuissein- 
telligis. Accedit, quod commutatio rerura vel conversio, 
quara nata^tQOfpriv Graeci appellant, paene non rainus 
saepe infeliciura in felices quara feliciura in infelices fie- 
bat (Aristot. poet. c. 1. §. 7.). Errant enira vehementer, 
qui felicera rerum exitura tragoedia indignura esse et ab 
Aristotele damnari putant. INon magis ille felicem exitum, 
quara implicatam sive duplicera actionem, damnavit, quam- 
quara praestare dixit infeiicera exituUi et siraplicem acti- 
onera (c. 1.3. §. 4.): quod quidera dicens, quid aliud, quam 
tragoediam, quam nos appellare soleraus, draraate (Schau- 
spiel) graviorem ac praestantiorem esse censuit? Etmaiorem 
Graecis nuraerura fuisse tragoediarum, quae felicem habe- 



58 

rent exitum , quam contrariarum , Aristoteles ipse testatur 
(c. 13. §. 7. 8.), idemque dicit vitio datum esse a qui- 
busdam criticis Euripidi, quod in res adversas miserasque 
multae cius tragoediarum desinerent (c. 13. §. 6.). Qua 
in re mirum est contrarii vitii eundem a quibusdam re- 
centiorum, hominum socordium nec nisi proxima quaeque 
respicientium , accusatum esse, et parum abfuisse, quin 
corrupisse et pessumdedisse ista, quam fingebant, nova- 
tione tragoediam argueretur. Omnino autem vix dici pot- 
est, quantam errorum multitudinem traxerit unus error, 
quo in res miseras utique deveniendum personis tragicis 
esse recentiores vulgo sibi persuaserunt. Latius patuisse 
tragoediae nomen manifestum est, ut ne hilaritas qui- 
dem, qua saepe in vita res quamvis severas interpellari vi- 
demus, ab illius natura aliena esse crederetur. Quasdam 
enim tragoedias in locum satyricorum dramatum substitu- 
tas esse, quae admixtis lepidis rebus tristia ac severa ha- 
berent temperata, satis iam certis documentis probari potest. 
Neque igitur rerum neque sententiarum vel serie vel 
mutuo respectu dramata singuiarum didascaliarum iungi 
inter se solitas esse, ex his, quae modo disputavi, puto 
intelligi. Neque tamen quod necessario et vulgo factum 
esse nego, idem unquam factum esse vel fieri potuisse in- 
fitior. Nam si delectationis rationem poetas imprimis se- 
cutos esse dico, non utilitatis rationem neglectam vel con- 
sulto spretam esse contendo. Quare ubi obferretur illis 
materia eiusmodi, quae utramque laudem coniungi patere- 
tur, ut consociandis fabulis et iucunda varietas et rerum 
quaedam continuatio vel sententiarum utilium declaratio 
efficeretur, quemnam poetam fuisse tam stolidum putamus, 
nt opportunitatera feliciter oblatam omitteret neque etiam 
paullulum delectationis rationi utilitatis condonaret^ Aut 
quotiescunque esset facultas componendi dramata ea, qui- 
bus finitima vitiorum virtutumque exempla illustrarentur, 
ipsaque similium dissimilinmque coniunctione utilissime do- 
cendi, quemnam poetarum nou fecisse putamus id, quod 
vel maxime est poetae, ut ex adverso positis rebus finiti- 
mis naturam earum magis redderet conspicuam^ Atque 
eiusmodi facultatem saepissime factam esse arbitror. Nam 



59 -^ 

quum dramata non continuo scripta in vulgus edere lice- 

ret, sed exspectandum esset poetis, donec impetrassent 

chorum, fieri potuit, ut maiorem semper numerum in 

promtu haberent, ex quo facta delectione consociarent ea, ' 

quae essent ad ineundam societatem aptissima. Et quum 

ad rerum publicarum conditionem omnibus fere fabulis re- ^(^ 

spectum esse videamus, quidni etiam ad unam certamque 

sententiam communem declarandam, quam inculcari homi- 

nibus cummaxime utile esse videretur, partes quasdam 

earundem accommodari sine detrimento venustatis potuisse 

statuamus 'i 

His igitur de caussis quaerere, quid singularum dida- 
scaliarum fabuiae commune habuerint, vei quonam societa- 
tis vinculo inter se colligatae fuerint, non alienum mihi 
esse videtur. Quod autem ad tetralogiarum vel trilogiarum 
quandam societatem dramata Euripidis dissipata omnia re- 
vocare conor atque ordine eo, quo nata esse suspicor, dis- 
pono, non approbationcm , sed veniam peto. Liceat milii 
in hoc quidem genere ficta veris miscere vel lacunas di- 
dascaliarum, quas indaganda veritate tolii posse desperem, 
explere interpolando. Fictum enim ordinem, quam nullum, 
sequi praestare arbitror, neque alia ratione melius vitae 
narrationem cum operum censura coniungi posse video. 

His in imiversum disputatis, ad Peliadarum fabulam 
me converto, ostensurus, quomodo illius argumento et ad 
publicas Atheniensium res et ad privatam poetae condi- 
tionem respectum fuisse suspicer. Olyrapiade 80| Athe- 
niensium iuventute partim in Aegyptum profecta partim in 
oppugnanda Aegina occupata, sperabant Corinthii, se inva- 
sione subito in Megaram facta aut Aeginetas obsidione ii- 
beraturos aut Athenienses oppressuros esse. Quae res ut 
aliter, atque iili speraverant, caderet, senum Atheniensium 
virtute factum est, qui adsumtis adolescentium iis , qni ar- 
mis ferendis idonei erant, duce Myronide, obviam profecti 
hostibus pugnaque superiores facti, pulsis Corinthiis tro- 
paeum constituerunt (Thucyd. I, 105. 106.). luvenes igi- 
tur quodammodo ex senibus facti erant iuvenile facinus 
edendo Atheniensium ii, qui absente iuventute hostium 
impetum propulerant. Paullo post, Oiympiade 81, sive 



60 

anuo 455, Peliadas, suuin iam uomen profitens, impetrato 
choro, dociiit Euripides, quae fabula in coiiatu restituen- 
dae seni iuventutis fere tota versabatur, De mente enim 
poetae non dubitabis, si lolai, qui est in Heraclidis, exera- 
plum atque similitudinem rationis respicies. 

Eodem anno, quo primum in certamen Euripides non 
celato nomine descendit, Aescliylum e vita decessisse pro- 
ditum est memoriae. Quaraobreiti haereditas quasi d^QO- 
vov tQccycpdLTCOv deorura ipsorura voluntate a sene ad iu- 
venera transferri videbatur, neque dubito, quin suara quo- 
que caussara Euripides respexerit senis decrepiti in iuve- 
nem mutandi conatum repraesentando. Licebat enim ei 
significare, se ad successionem iliius regni destinatum esse 
sibi videri; neque illura ab eiusraodi ingenuitate alienum 
fuisse Plutarchus ostendit, quo loco de parabasi, quae 
Danaes fabulae inserta fuit, exponit. Hanc autem ipsam 
fabulam atque parabasin primae didascaliae attribuendara 
esse censeo. Primura enira certaraen ineuntes parabasi 
poetas uti solitos esse, ut se Musaraque suara populo cora- 
mendarent, et per se consentaneura est, et Aristophanis 
exeraplo docetur, et coramuni poetarum more confirmatur. 
Ac fuerunt, qui ad cavillationes poetarum comicorum di- 
luendas illa parabasi usum esse Euripidera, florente Ari- 
stophane, putarent. Cui sententiae ne subscribara, PIu- 
tarchi raonet testimoniura, qui videtur non tara acerbe 
Euripidis ingenuitatein reprehensurus fuisse, si conturae- 
liis eum lacessitura ad defendendos hostes arraa cepisse 
intelligeret. Ceterura non potuisse parabasin alii dramati 
inseri, nisi ei, quod postremura esset didascaliae, sponte 
intelligitur. Unde satyrici dramatis locura huic fabulae, 
sicut Alcestidis, assignatura fuisse apparet,- neque naturam 
eius ab ea conditione abhorruisse patebit cognoscentibus 
argumentum, quod ex reliquiarum indiciis restituere conati 
sumus. 

Praeter has, quas dixi, fabulas primae didascaliae as- 
signare lubet Stheneboeara, quam et priorem Bellerophonte 
et antiquissiraarum fabularura numero fuisse coniicio. Tum 
quod Corinthii regis inconstantia atque perlidia arguere- 
tur, ilUs reipublipie temporibus accommodata fuisse vide- 



«1 

tnr. Stheneboeae autem Phoenicem praemitto ideo, quod 
argumento est eo, quod, cura illius argumento compositum, 
et ipsum illustraretur et commendaret argumentum Sthe- 
neboeae. 



A. Peliades. 

Maius in Chron. Euseb. (scriptt. vett. nova coll. T. 
VIII.) p. 43. scripsit haecce: „Locus hic percommodam 
nobis ansam praebet edendi cuiusdam summarii Euripideae 
trag^oediae Peliades , quod Armenii incolume servarunt. 
Mosis Chorenensis decem libri progymnasmatum exstant. 
lamvero tertio eius rhetoricae libro, qui est de confuta- 
tione, praedictam Euripidis fabulam Moses ad exemplum 
sibi proponit oratoriae confutationis. En autem eius verba." 
Vide Welckerum p. 625., qui Mosis verba, monstrata a 
G. Dindorfio, transscripsit. Sed manca sunt quae Maius 
cum lectoribus communicavit, nec dramatis structuram sa- 
tis ostendunt. Gravius est, quod Diodori narrationem (IV, 
50 — 53.) copiosissimam ex Euripide haustam esse, com- 
parando eam cum Mosis relatione, intelligi potest *). Et 
in illa quidem ad unum tempus locumque sic omnia refe- 
runtur et quasi actibus dlstincta sic procedunt, ut originem 
eius eam, quam dixi, fuisse etiam sine cuiusquam testi- 
monio cognosci potuerit. 

Initium prologi, quem egit Medea, servatum est in 
scholiis ad Med. v. 688. scriptis: 

M^dEia TCQbg fiiv dcofiaCLV tvgavviMoTg, 
Medeam solam, corporis forma simul cum veste mutata, 
ad aedes regias se contulisse , quum interim Argonautae in 
portu quodam terrae Thessaliae navem occultam tenerent 
atque eventum machinationum Medeae exspectarent , col- 
ligi potest ex Mosis ipsius verbis hisce: „Ait enim ipsam, 
societate cum lasone quodam inita, e Scythia in Thes- 
saliam navigasse atque artes magicas hicpro- 
fessam regem, qui terrae imperabat, dolosis consiliis 



*) Cum Diodoro Hyg^inus c. 24. plurimam partem consentit. 



62 

perdere decrevisse." Acciiratius autem atque copiosius, 
quomodo ea gesta sint, Diodorus refert, cuius narrationem 
iam totam cum lectoribus communicabo: „Quum ducum 
reversio etiamtum per Thessaliam ignoraretur, fama omnes, 
qui erant cum lasone profecti, in Ponti regionibus interisse 
nuntiante, Pelias, opportunitatem omittere nolens, omnes 
regni successores sustulisse dicitur. Patrem enim lasonis 
coegisse ad tauri sanguinem hauriendum, fratrem Proma- 
chum, etiamtum puerum, occidisse. Amphinomen autem 
matrem ferunt, cum ad mortem adigeretur, virile et me- 
moratu dignum facinus perpetrasse: nam quum confugis- 
set ad focum domus regiae et precata esset , ut dignam 
ille impietatis mercedem acciperet, pectore gladio percusso 
mortem sibi fortlssime conscisse. Peliam autem, hac ra- 
tione oranibus lasonis cognatis sublatis, statim meri- 
tam nefariorum facinorum poenam dedisse. lasonem 
enim noctu in Thessaliae quendara portura lolco propin- 
quum, ex urbe non conspicuum, nave appulsa, ex populari 
quodam miseram suorum sortem cognovisse. Cunctis au- 
tem ducibus ad ulciscendum neque quidquam periculi de- 
trectandum paratis, de ratione aggrediendi dubitationem in- 
cidisse: alios enim suasisse, ut, impetu statira in urbem 
facto, regera inopinatura opprimerent ; quibusdara placuisse, 
ut, militibus ex sua quisque patria arcessitis, bellum com- 
mune susciperent ; neque enim a quinquaginta tribus viris 
vinci posse regem potentissimura civitaturaque araplissima- 
rum possessione munitura. In hac difiicultate haerentibus 
Medeara pollicitam esse se solara Peiiara dolo interfectu- 
ram regnumque dignissimis tradituram esse sine ullo peri- 
culo. Quara orationem quum oranes admirarentur , illam 
ostendisse, teneri a se multa nova medicaraenta, a matre 
Hecate et sorore Circe inventa, quibus antea quidem nun- 
quam ad hominum perniciem usa, nunc autem meritos fa- 
cile esset ultura. Et quum duces de consiiio suo accura- 
tius docuisset, praedixisse, se signum, quod de specula 
prospiceretur, interdiu fumo, noctu igne, e regia daturam. 
Deinde eam, quum in Dianae cavo simulacro, ad hunc usum 
parato, varia medicamenta condidisset, comas remediis qui- 
busdam in canas mutasse, os autem totumque corpus ru- 



63 

gosum reddidisse, ut senis prae se formam speciemque 
ferret; postremo sumta deae imagine, mirum in modum 
ad obstupefaciendum vulgus instructa, in urbem ingressam 
esse cum prima luce." 

Habes verumprooemii arguraentum; cognoscis diei tem- 
pus ad illa in publico exponenda instituendaque aptissimum ; 
vides Medeae forraam vestitumque perrautatum cum Dia- 
nae simuiacro, manibus eius iraposito; intelligis omnia ad 
rem perficiendam parata esse. Sola de suo adiecisse Dio- 
dorum suspicor ea, quae de crudelitate Peliae deque caede 
cognatorum retulit. Satis raagna lasoni caussa erat ulci- 
scendi, quod a patria ablegatus et in pericula ea coniectus 
erat, in quibus sine Medeae auxilio pereundura fuit; 
neque Peliae raiserrimus interitus misericordiam moyere 
potuisset, si tam nefariis fuisset sceleribus pollutus. Ser- 
vantur autem prooemii quaedam fragraenta ; et priraum qui- 
dem, quae huc pertinere Welckerus vidit, stirps lasonis 
declaratur hisce verbis (dub. fragm. n. 43.) : 

^l'(3covos vtog Kgrjd^eaig dtp' m^atog, 
Iniuriam, qua lason affectus erat, quum in Colchidem ab- 
legaretur, haec spectasse videntur: 

c6 6' l6%atov drj tovto ^av^ccCtov PQOtolg, 
rvQavvig' oi)% evQOig av d^XicotBQOv' 
fpilovg ts noQ&Eiv Tcal TcataKtavelv %Qmv' 
%}.H(5tog q)6^og TtQogsiStL, fi^ dQaCcaoL ti. 
Pergit deinde Diodorus ad parodi argumentum enar- 
randum sic : 

iv\fov6iat,ov6rig 6' aiftijg ital tov nXij&ovg %ata 
xhg odovg 6vvtQe%ovtog^ naQayykXlziv %a6i 8h- 
XZ6%ai triv &Bbv sif^s^ag ' TtaQUvai yaQ adtrjv aj 'TTceQ- 
PoQeav hC dya^c) dai^ovL tjj te noXsi 7td6Tfj xal ta ^a- 
6iXeL ndvtav 8b nQognvvovvtav nal tt^covtGiv trjv 
%s6v &v6iaLg, Ttal tb 6ijvoXov trjg TtoXscog d7td6rjg 6vV' 
&salov6r]g , slgfiaXslv Mi]dBi,av slg ta ^a6iksLa. 

Alternis strophis haec a Medea et choro, ad primos 
iilius ululatus concurrente, cantata esse putandum est. Ra- 
tio carrainis similis esse potuit cantui ei, quo Bacchae 
Euripidis ante Penthei aedes utuntur. Quod deinde in ae- 
des Medeam intrasse tradit Diodorus, id sic corrigendum 



64 

€st, ut potius regem ipsum, carminum strepitu excitatum, 
In publicum cum filiabuH prodisse statuas. Huius animo 
religionem incussam esse dicit Diodorus , nec minus fiiias 
miraculis obstupefactas, ut deam crederent ipsam venisse 
ad Peliae domum beatam reddendam. Docuisse enim Me- 
deam, Dianam, draconum curru per aerem vectam, per- 
agrasse magnam orbis partem ; ab eadem Peliam , \ii ma- 
xime regum omnium pietate insignem, electum esse, qui 
sacra ei perpetua cultumque institueret ; denique sibi man- 
datum esse, ut regi, a senectute remediis quibusdam libe- 
rato, vigorem restitueret iuvenilem, multaque alia ad bea- 
tam sanctamque vitam pertinentia donaret. Admirante au* 
tem Pelia novitatem promissorum, Medeam professam esse, 
se extemplo suum corpus mutando dictorum fidem firma- 
turam: iussisse igitur ab una filiarum puram aquam af- 
ferri: quo facto, conclavi aliquo inclusam, corpus lavisse, 
ablutaque medicamentorum vi atque efiiectu, proprium ha- 
bitum recuperasse. 

Medea in conclave intrante finiebatur actus secundus ; 
spatium temporis usque ad reditum eius chori carmine 
consumebatur. Colloquii, quod praecesserat , fragmentum 
exstat unum, quo se incredulum esse rex declarat: * 

cpQ^ElQOV ro yccQ dQccv oiL)ic l%or, Xoyovg Uysig*), 
Medea ex conclavi rediens, cum videretur nuroinis alicuius 
beneficio iuventutem et insignem corporis puicritudinera 
recuperasse, magna admiratione regem, ut par erat, im- 
plevit. Fecit deinde medicamentorum vi simulacra draco- 
num apparere, quibus per aerem ex Hyperboreis advecta 
dea ad Peliam deverti videretur. Quibus ostentis, natu- 
ram humanara superantibus, motus rex, magno honore di- 
gnam esse Medeam credere omninoque verbis fidem habere. 
Tura iila regera ablegatis filiabus solura nacta, persuasit ei, 
ut filias iuberet sociata opera, quidquid ipsa iussisset, ef- 
ficere: debere enira regis corpus non servorura manibus, 
sed liberorum curatione divini beneficii particeps fieri. 

His compositis rex intro abiit, potuitque tertium chori 
carmen interponi, eoque finito filiae, patris iussu, qui in- 



*) Vulgo Xoyovs h^ts» 



./' 



65 

terim corpns senile qnieti dederat, ad exseqnenda Medeae 
mandata in scenam redire. Eorum , quae cum his Medea 
collocuta est, partem priorem ex Mose cognoscimus, haec 
referente : ,,Idcirco apud eiusdem fiiias, commemoratis diu 
patris devexa senectute mascuiaeque prolis defectu, quae 
in paternum regnum succederet, ultro opem suam obtu- 
lisse, qua illum , siquidem ipsae veilent , in iuvenilem ac- 
tatem denuo restitueret." Regnum opulentiamque plurimi 
facienda esse ostendit hicce versus: 

OQaCi, d' ot didovtsg slg ta XQrmata, 
Quaerente deinde Alcestide, quae, cum esset maxima natu, 
vice reliquarum verba faciebat*), quid fieri Medea ad ef- 
ficienda ea, quae polliceretur, iuberet — 

Tt XQW^ dQCO0ag; q)Qd^e ftot 6a(p£6tSQov **) — 
et Medea aperte ostendente dissecandum ianiandumqne 
patris corpus esse {aQta^siv fragm. XII.) et in lebete co- 
qnendum, virgines diritatem facinoris horrebant atque ab- 
ominabantur ^^^*). Quas primo obiurgatione ad voluntatem 
suam traducere studuit : 

alvc}' dLdd^uL d\ d) tskvov, Gs ^oiJAo^at, 
btav [isv '^g jtaXg, fiTj tcXsov naidbg cpQovslv, 
Iv naQ^svoig 8s naQ&svov tQdnovg ^%slv, 
otav d' vn' dvdQog iiXaivav s^dysvovg nsCyg, 

rk d* dXV dtpsivat, (iTjxavi^iiat' dvdQd6iv» 



nQhg TtsvtQa firj XdxtL^s tolg 7CQatov6L 6ov» 
Confirmatur his verbis quod tradit Diodorus, senis specie 
sumta Medeam Peliae ac Peiiadibus se obtuiisse. Obsti- 
nate autem recusantibus virginibus, maiore miraculo edito 
scrupulum eximit pertinaciamque expugnat. Dicit enim 



*) Hyginus 1. I. 
**) Vulgo d^dcagj errore ex Medeae fabula, in qua eadem le- 

guntur (v. 688.), nato. 
►**) Apud Diodorum dnrjvdSg pro ngogi]V(Sg reponendum esse res 

ipsa docet: ccnrjvag dh rav naqd-ivoov dsicciiivcov zov XoyoVf 

iTiqav avz^v inivoijaai, niGviv xmv vn' avvrjg Xsyoiiivcav. 

Cf. Hyginum 1. 1. 

5 



86 arietem, quem pretiosnm domi alant, laniando coqiien- 
doque in agnum esse mutaturam. Ad quae perficienda 
statim cum Peiiae iiliabus in domum se confcrt. 

Secutum est quartum chori carmen *), quo finito prod- 
iit nuntius , qui de re gesta exponeret. Flanc narrationem 
Moses respicit hisce verbis : „His dictis pergit porro singil- 
latim narrare, qua ratione res patrata fuerit: nempe ut 
Medea laniatum arietem in lebetem coniecerit ignemque 
subdiderit, utque, fervente cum raotibus iebete, viventis 
arietis speciem ostenderit, eoque modo illusis filiabus Pe- 
liam ianiandum curaverit **). Eratque , inquit , in lebete : 
et praeterea nihii addit." Prodierat igitur nuntius, simul- 
atque membra senis in iebetem coniecta conspexerat. Eo- 
dem temporis momento etiam filias Peliae a lebete avoca- 
tas et in superiores aedium partes cum facibus ardentibus 
escendere a Medea iussas esse, Lunam rite in auxiiium 
Tocandam esse simulante, tradit Diodorus. Has igitur sub 
ipsum finem narrationis nuntii puto in tectis aedium cum 
facibus apparuisse, duce Medea, quae, obscuris quibusdam 
utens atque ambiguis precationibus, victoriam amicis opta- 
ret perniciemque hostibus. Quod Colchico sermone eas 
preces factas esse monet Diodorus, sic inteliigendum est, 
eam illo quidem sermone se uti dixisse, sed graece locu- 
tam esse ***). Ceterum eas precationes satis longas fuisse 
ait Diodorus: moram enim Medeam intulisse, donec Argo- 
nautas venientes prospiceret. Horum adventum primo a 
Medea, priusquam de tecto descenderet, obscure significa- 
tum, deinde etiam a choro descriptum esse arbitror. Stri- 
ctis enim gladiis in regiam irruerunt obviosque interfece- 
runt. Quinto igitur carmine pavorem trepidationeraque cho- 
rus significavit. Prodiit deinde Alcestis, horrore perculsa. 



*) Ex hoc carmine depromtiim esse potest vocabulum o^qicc, 
quo quorundam animalium proles signiiicabatur (fragm. 

vm.). 

**) Alcestidem solam non sustinuisse patri manum afferre, af- 
firmat Diodorus, contrarium tradente Hygino. Hoc illum 
de suo addidisse suspicor. 

♦*♦) Cf. Iphig. Taur. 180. 



67 

de iis, quae praesens Tidit, expositiira: qua de re 
haec suiit verba Diodori: r^g dh tov IIsUov &vyarsQccg, 
ccQZL Tcata^ePrjTivtag dnb tov Oteyovg nQog trjv xad^eil^tj- 
6lv ical 3taQccd6^(og iv tolg ^adiXeLOLg l8ov6ag rdr te 
'Id6ova %al tovg dQLCtelg, neQLalyeXg eid tij 6v^q)0Q^ yg- 
veOd^aL' oijte yccQ d^vvaC&aL trjv M^deLav e^eLV e^ovotav 
oiyrs tb TtQax^ev a^dtalg [iv(3og dt' djtdtrjv dLOQQ^cj^aOd^uL. 
^LOTteQ tavtag ^ev oQ^ijOaL XeyetaL 6teQi6xeLv avtag tov 
5^v tbv de 'Id6ova, Tcateke^^^avta tcc Ttdd'?], TtaQaTca- 
ta^ielv avtag xal, ^aQQelv 7taQaxaU.6avta, detKVveLv, cjg 
BK xaxiag ^ev ovdev ijfiaQtov, dycov6Lcog 8e 8C dndtriv 
ritviYi^av *). Occupata igitur regia interfectisque satelii- 
tibus, ad Alcestidem prodiit lason , simui Medeam et reli- 
quas Feliae iilias educens suorumque caterva stipatus. Is 
cum virgines consolatus esset et quae ipse cujn Medea 
fecerat palam purgasset, Acasto quidem, Peliae filio, qui 
erat in numero Argonautarum , regnum paternum restituit, 
sororibus autem eius se ipsum prospecturum esse pollici- 
tus est (matrimonia significans , in quae singulas principi- 
bus Argonautarum collocaturus erat), denique dixit se cum 
Argonautis in Istlimum Corinthium profecturum esse et 
perfectis Neptuno sacris quibusdam navem Argo eidem 
l consecraturum. Quibus dictis concionem dimisit, oranes- 
que discesserunt. 

Ex hac lasonis oratione quaedam fragmenta depromta 
sunt: et primum quidem ad purgationem facti atqueaccu- 
sationem Peliae pertinere videntur haecce: 

oijyc e6tL ta %ec}v d8L}c% ev dvd^QcojtOL^L 8h 

Tcaxolg vo6ovvta 6vyxv6LV TtolXrjv e%eL, 
Reliquis fragraentis gratum animum in Medeam sociosque 
declarat, neque se, ex periculis servatum rebusque secun- 
dis utentem, beneficiorum memoriam depositurum esse 
dicit : 

ev toi6L liev 8eLVOL6LV dtg (pUoL (piXcov! 

otav 8e jrpajcoa' ev, ^LCO&ovvtaL %dQLV^ 

a^utol Sl' avtovg sdtvxelv i^yov^evoi' 



Conatum pro facto ponens Hyginus Peliadas a patria pro- 
fiiffisse refert. 



68 

fiijtTjQ, ddeXq)'!], d^cotg^ dyavQa, Ctiyrj *). 
Simul se fclicem praedicat taii virorum principum con- 
sortio : 

6 yc(Q ^vvhv xttKos ftfv ^r tijxy ysywg, 

toiovsde Toug ^vvovtas STCTtaLdBvetaiy 

IQtiGtovs 6' 6 xQyjCtos' dXka tas o^iUas 

idO^lccs dicoKBLV^ G) vbOL^ 67iov8dt,ste. 
Idem argumentura etiam Sophocles tractaverat, exstant- 
que narrationum varietates, quae huius draraate niti vi- 
deantur, veiut ApoUodori atque Tzetzis ad Lycophr. 115, 
His enira testibus non recta ex Colchide redux ad Pelram 
ulciscendum se lason accinxit, sed piacide regem adiit, 
traditoque vellere aureo, Corintlmm se contulit: inde, di- 
missis Argonautis initisque cum Medea ultionis consiliis, 
quura in Thessaliam reversus esset, tum demura Pciiam 
a liberis interficiendum curavit: denique perpetrato fact- 
nore lason cum Medca ab Acasto eiectus, Pelias autera se- 
puitus est. Mutatis vestibus habituque sacerdotis etiam 
epud Sophoclem Medeam in scenam prodiisse, lasone pro- 
cul eventum exspectante, verisiraile est. Eo enira chorus 
QL^oto^av ducit, quera circura se congregaverat, et a quo 
nomen fabulae factum erat; cf. Welck. T. I. p. 340 seqq. 
et fragm. apud G. Dindorf. p. 53. 

Tertia narratio apud Pausaniara VIII, 11. p. €20. et 
621. reperitur. Ibi Mcdea se simultatem cura lasone exer- 
cere simulat, revera cura eo in perniciera Peliae libero- 
rumque eius coniurata: quem dura ex sene iuvenera se 
facturara esse poilicetur, hoc agere videtur, ut lason regni 
successione excludatur. Siraui suis raanibus opus perficit, 
ipsa Peliam occidens et in aenum coniiciens. Miserrime 
interfectus, etiam sepultura destituitur; filiae autera in Ar- 
cadiara confugiunt. Dignum est raeraoratu, quod de norai- 
nibus filiarura Pausanias adiicit: dvo^ata ds a{)tcbv noiri- 
trjs /*£V s&sto o^ddsls, old y* sjtsXs^d^sd^a tj^slsj 
Mlkc3V ds 6 ^coyQdcpos ^A^tSQOTtSidv ts slvaL Ka\ 'AvtLVorjv 
ItcI tals slkoOlv avtav snsyQail^s, Hyginus unde nomina 

*) Fragra. inc. CLXXXV. 



69 

Alcestidis, Pelopiae, Medusae, Isodoces, Hippothoes hau- 
serit, incertum est. Tragoediae enim institutum rautas per- 
sonas produci postulabat. Ad Pausaniae narrationem pro- 
xime accedunt quae Ovidiiie Met. VII, 297 seqq. exposuit, 
qui tamen quaedam etiam ab Euripide potest Sophocleque 
sumsisse. 

Euripidis opus quanta inventionis praestantia, quanta 
oculorum deiectatione animorumque commotione retinere 
potuerit spectatores, facile etiam ex his indiciis, quae ex- 
stant, inteliigitur. 

Auctori Christi patientis cognitam fuisse hanc fabu- 
lam ex his eius versibus coliigo (933 — 938.) : 
Xk^Ylti XQV6EG) dh TCBTttcjv (loi de^ag, 
<5oq)7J TtQO^rjd^sla fis ^svl0y ^svag' ; 

XvyQov yccQ dnb y^Qag sdq)vag ^sOag 
dvd^QaTColotyov na^TtaXaiag ^oi Ivjtfjg, 
710VQ0V q)lkov &'ij6SLSv rj^oGiVtd ^is' 
cog vvv naMCtov yrJQag ditavtag tqtjisu 
Unde piura poetae disiecta membra in ilio centone latere 
Terisimile est. 



B. P h o e n i X. 

Argumentum exstat apud Apoilodorum III, 13, 8 : ^ol- 
vi^ 6 '^^vvtoQog vTtb tov TcatQog stvq)l(od'rj, xatailfsv6a- 
iisvrjg q)&OQav 0^iag trjg tov JtatQog TtalKa^idog, Urj- 
Ksvg ds a^dtbv TtQbg XsiQOva Tco^icag^ V7t' skslvov &SQa- 
Ttsv&svta tag dipstg, ^aCilsa 0iats6trj6s ^oXonav, Paullo 
accuratius de eadem re docemur epigrammate Cyziceno 
tertio (cf. lacobs. Anthol. T. III. part. III. p. 620 seqq.): 
6 tQitog s%si tvqiXov^svov ^oivtxa vnb natQbg '^iivvto- 
Qog Tcal iccolvov6av 'AXm^sdrjv tbv olxslov dvdQa' 

'j4X}tL^sdrj ^vvsvvov 'A^^dvtOQa naidbg sqvksl 

0oivLKog -^d' s&sXsL jtav6aL yoXov ysvstov* - 

ottL TtSQ i]x%^sto TtatQL 6a6q)QOVog sXvSKa ^atQog^ ^ 
jtaXlaKidog dovkrjg XsKtQa nQogLS^sva' 

Tislvog d^ a^ doUoig ilJL^VQiCiiaOLv i]x%sto koi^qg), 
^ys d' kg 6q)&aX^ovg kanndda TtaLdoUtLV, 



w 

Etiam scholiasta Lycophronis ad v. 421., cuius yerba cum 
Apoilodori verbis fere coiigriiunt, quaedam accuratius indicat : 
€pvyG)v ds 6 QotvL^ rjlQ^s TtQos IlfjXea^ %ai Sg djtaya- 
yhv a{ftbv TCQbg tbv XelQova ajceL6ev vyiri yeveG^aL vtC 
ai)tov : itemque yvovg ai)tbv 6 %at)]Q — %atriQd6ato [itj 
teKslv Ttatdas» Patet ex his non a Peleo ipso abductum 
esse Phoenicem, id quod coniecit Welckerus, sed solum 
cum paedagogo e patria abisse. Extrema autera Tzetzis 
verba cum Ennii fragm., quod est apud Cic. Orat. c. 46, 
conspirant 

Fragmenta exstant paucissima, quorum tamen nume- 
rus augetur reliquiis fabulae Ennianae, de Euripidis exem- 
plari expressae. 

Prooemio docendum fuit illud: 

ottL TteQ ijx&sto TiatQL 0a6(pQOvog sHvsKa ^atQog^ 
naXXaKldog dovXrjg XsictQa nQogLS^svc). 
Primam igitur matrem Phoenicis Alcimeden prodisse puto, 
ac de turpi senis libidine conquestam esse: 

.^.^Stultu^ est^ qui cupida cupiens cupien- 

ter cupitJ*^ 
Cum senex virgini acerbus sit, tum non minus virginem 
seni molestam esse dicit, quod ei soleat imperare: 

fiox^tjQov s0tLV dvdQL TtQSC^vty vsa, 

i^^aCav ogtLg otuksQ^' (OQalog yafist*)' 

ds<37t0Lva yaQ ysQOvtt vviKplcp yvviq. 



-k 



XLTCQbv vsa yvvaLKL TtQS^Pvtrjg dvijQ. 

Ex quibus coniicias fere eadem , quae agantnr apud 
Homerum (II. IX, 448 — 495.), acta esse etiam apud Euri- 
pidem ab hac femina: 

— 9/5* alsv S[is h06s6KSto yovvov 

TtalXaKidL TtQo^LyrjvaL^ IV sx&^^qsls ysQOVta» 
Neque tamen Phoenix t^ ni^sto otal 'sqs^sv: testantur 
enim et schol. et Eustath. ad II. IX, 447. Culpa vacasse 
Phoenicem Euripidis : Tcal EdQLJttdTjg 8s dvaiidQtrjtov 



*) Vulgo lioxQ^fJ^ov ieviv uvdql nqsG^vTy viKvci diScoaiVt 
ogTig ■KTX.y quod absurdum est. Aliorum coniecturas vide 
ap. Mattfa. p. 289 seq. Cf. etiam Valck. diatr. p. 273. 



n 

(iSc7ttai6tov) slgdysv tdv tjqok Iv tw 0oiViM. Nihilo- 
miiius pater, hoc coniectans (diCd^eig) ex eo, quod minus 
se iucundum pellici esse sentiebat (nam %i%qov vsa yv- 
vaiTil TtgeO^vti^g dviJQ)^ continuo pro exploratis habere 
coepit quae inquirenti pellex indicavit. Sed haec postmo- 
dum evenerunt. Nullum equidem matris liliique de re tam 
lubrica colioquium a poeta exhibitum fuisse statuo; potius 
pellicem ipsam prodisse puto, atque altercatione reginae ex- 
acerbatam esse, ut Phoenicem, quod et cum matre conspirare 
et solus impotentis mulieris ambitioni obstare videbatur, per- 
dere constitueret. Utramque enim feminam in scenam pro- 
ductam esse inde patet, quod nomina utriusque corame- 
morantur, neque reliquis actionibus earum adhibendarum 
uliam opportunitatem fuisse video. Tum Aiciraedae non 
leviores, quara Phthiae, in conflandis malis partes fuisse, 
ex indicio pictoris coniicio Cyziceni, qui repraesentans ea, 
quae intus sunt acta, profecto non videtur Alciraedae per- 
sonara adhibiturus fuisse, nisi eadem antea in scena ver- 
sata rem ipsa intricasset. Iram Phthiae altercando exci- 
tatam haec declarant: 

,,Quam mi ex ore orationem duriter dictis 

dedit!''*) 
lam ante feminarum altercationem prodeundum fuit choro, 
quem corapositum fuisse ex iis, quos Irag xal dve^LOvg 
adolescentis nominavit Homerus, inde apparet, quod amici 
ab Phoenice ipso appellantur. Horum in consortio ho- 
nestissimis studiis illum operam dedisse, et ex iis, quae 
in defensione adolesccntis commemorantur, et ex his chori 
verbis intelligitur : 

q)96vov od (Ss^o), cp&ovBl- 

(>^at 8' sd^eXoi^' av £je' ee&Xoig, 
Interim, dum talia a choro canuntur, intus a pellice seni 
insusurrantur illa doXia Tpid^vQLdfiata^ quibus hic vehemen- 
tissime exacerbatus statim ad sumendum atrocissimum sup- 
plicium aniraura applicat. Prodit in scenam senex recenti 
dolore furens iamque supplicium a se paratum esse dicens : 



^) Vulgo laesis numeris: Quam tihi ex ore etc. 



72 

dflOClv 6' tfl0t6LV BLTtOV, c5g XttVTI^QLtt 

elg 71VQ tL^a6i xal diYinhri, ^zvbIv *). 
Venientem deinde cum paedagogo Fhoenicem, ut sodalium 
ludis se adiungat, patris accusatio excipit, cui Iiaec sub- 
iun^itur exsecratio: 

^^Neque tu unquam in gremium extollas 

liberum ex te genus **)." 
Fhoenix contra: 

^^Saeviter suspicionem ferrefalsamfuti- 

lum est*^ 

— — — — • — • — ^,Tum 

Tu isti credere, atque eserce linguam, 

ut argutarier 

Possis'' -^ — — — — _ 
Cum his conspirant graeca: 

tdipavij rsjifn]QioL6iv BlKOtcag ccXldKetai ***). 
Ex altercatione ad orationum contentionem transitur. Di- 
serta filii defensione non minuitur, sed confirmatur, patris 
suspicio : 

ogtig XeysLv fihv B^dTtQS^cag B7cl6tatai, 

ta d' ItQya jjctpo) tciv Xoyav naQB^x^^^o ****), 



— — or TtBLQav od dedcJxdtBg^ 
(laXXov doxovvtsg^ i} TCsq^vKotsg^ CotpoL 
Interponit deinde se paedagogus: 

c5 8B67tot\ alvog s6tl tolg 6oq>OLg ^QOtSiV -i-), 
XQovcp 0KO7tSL6&aL tijg dXi^&SLag tisqc 



*) Erotianus p. 132 : jdirjTCETrjs dvtl tov diuvy^g aal tta&cigoS) 

(os Koci EvQinidTjs iv ^oivvKi XBymv * SficoGi S' ifiol6tv ilnov, 

(os zttvvTiqiais nvQidss {TATTHPIAISnTPIdE2^ nal diri' 

nsTtj KTslvai» 
*♦) Cic. Orat. c. 46. §. 155. Cf. II. IX, 455. et Tzetzis 1. supra 

laudatum. 
'**) Interpretationem apposuit Clem. Alex. (fragm. V.) : a d' ioTlp 

dcpav^, dvdynT} tovs di8cc6H0VTas TSKnrjgiois nal tols slnoet 

^rjTsZv. 
**) Paedagogi orationi, quae sequitur, annexa haec leguntur 

ap. Stobaeum: vide Matth. p. 291. 
j;) Vulgo (0 dsanov' aval, l'ffrt htX. 



T3 

rb 8* (aKv tovto tcciI tb laLiprjQbv (pQBvcov 
els dv^cpoQuv £6trj0s tcoXIcc 8ri ^Qotovg *). 

^^87] 8b TtolXav jjQS&i]'^ loyav ^Qitrjg 
%al itoXX^ ccfiLkXrjd^Bvta ^aQtvQCov vico 
rdvavtC Byvcov 6v^q)0Qag ^idg TtccQa. 
v,ayh \Ci.v ourco, X^Stig B6t' dvrjQ Oocpog^ 
Xoyit,o^ai tdXrjd^sg, slg dvSQog cpvQiV 
6K07tGiV^ 8iaitav ijvjtSQ s^TtoQSvstat,' 
bgtig 8' o^iXav TJSstai TtaKolg dviJQ, 
o^dnchTtot' i^Qcotrj6a, yiyv(X)6KOv^ oti 
roiovtog £6tiv^ olgTtSQ rjSstai ^vvcov, 
9tai Twdfi 8i]lco6ai^ av, sl ^ovXoiO <5v, 
rdkrj^sg^ c3g syays xadtbg dx&o^at **), 

tbv cbv 8s 7Cal8a 6o(pQovovvt^ sjti6ta^ai 
%Qri6tOig O"' oiiilovvt' s{)6s^siv r' rj^KrjTiota, 
nag ovv av sk toLov8s ^xifmatog KaKbg 
ysvoit' ccv; oiLf8slg tovto ft' av nl^oi Jtots ***). 
His sic actis, Phoenix ad suppliciuni rapitur, choro 

adolescentis calamitatem deplorante, peliicis malitiam de- 

testante : 

— d^vi]6tsvtog yvviq, 

*) Fragm. dub. 20. p. 442. Matth. et fragm. inc. 8. p. 366. 
ibid. ,'. . 

**) Servavit haec Euripidis, quem ov8Ev6q ^ttov GO(pov appel- 
lat, Aeschin. c. Timarch. p. 21, 32. (152.), idemque interpre- 
tatus est: ^dij noXXmv TigayfidToav <pr]al YEysvrJG^d^cci xgtri^j, 
Kttl zas ngiasts ovn in tcov [lagTVQcaVf dXX' in tcSv iTtiTTjdev- 
ficczoiv xal Tcov ofitXicov q>7}6i noteXG&atf inaiGs dno^Xsncov, 
7C00S Tov xaS"' 7]nigav ^iov ^fj 6 Tigivofisvos >tat ovTiva rgo- 
nov 8totv.sl T-^v havTOv ohiav , cos naganXrjaioos avTov yial 
ra TTis noXsas dtoiKijaovTa, xat r/at ;^a/§£t nXTjaia^cov ' xal 
rsXsvToov ovK mnvrjasv dnocp^vaaO-at toiovtov avTov slvai, 
otsnsq i]8svai ^vvoov. Postremos duos versus ex Stobaeo re- 
cepimus, qui eadem verba transscripsit. Praeterea hiclo- 
cus rhetoribus omnibus familiarissimus fuit, quorum testimo- 
nia coUegerunt Welck. p. 805. not. 5. et Matth. p. 291. 
**♦) Matth. fragm. Hipp. I. p. 190. Cf. Bergk. ap. Welck. p. 
1598., cuius recepi emendationem axrjfiazos, quum vulgo 
scriberetur aoo/uarog. 



74 

Deinde miseria (tcc tQ^dxrj) repraesentabatur Phoenicis, 

efFossis luminibus errantis (tov tvcpXov ^olvLKog Aristoph. 

Acharn. 421.) *). Tribuendum ei esse censeo fragm. 

inc. 53. p. 3T5. Matth.: 

dsivrj ^lv dQyr] Tcv^dtav Q^alcc^^lcjv, 

dsLval dh Tcota^ov %al nvQbg &eq^ov utvoal, % 

deivbv dh nBvia, deiva d' akl.a \ivQla* 

akV oi)b\v ovtcQ dsLvov^ ag yvvTq^ xaxdv, 

0^5' ctv ykvoito yQci^^a toLOvt* Iv yQa(p% 

oM' ctv koyog dsi^SLSV sl de tov &sgjv 

t68' s0tl 7tXd6fia^ drj^LOVQyog cbv naxav 

^syL6tog Y6to Tcal PQotol^L dvg^svijg, 

Ab ultionis cogitatione vel violanda pietate longissime 

abest : 

^^Plu8 miser sim^ si scelestum faxim quod 

dicam fore,"^ 

i^Ut quod factum est futile^ amici, vos 

feratis fortiter*^ 
Summum enim bonum virtutem esse docet, neque praeter 
peccata quidquam in malis ponendum: 

y^Sed virum virtute vera vivere animatum 

addecety 
Fortiterque innoxium vacare ad adver-, 

sarios: 
Ea lihertas est^ qui pectus purum et fir- 

mum gestitat **): 
Aliae res ohnoxiosae nocte in ohscura 

latent" 
Itaque ne suae quidem vitae vim afferre constituit: 
QiaLtOL not^ slb tLv' sigldoL^' dva ntoUv 
tvfpKov TCQorjyrjf^Qog s^rjQtrj^svov^ 
ddfj^ovoijvta Gvnq^OQalgy sloLdoQOVVy 
cag dsLlbg sXrj %dvatov snTCodbv l%Giv. 



*) Ovid. A. A. I, 337: „Flevit Amyntorides per inania lumina 
Phoenix." Id. ibid. 261 : „Id quod Amyntorides videas." 

♦♦) Cf. Horat. Ep. 1, 1, 60 : „Hic murus aeneus esto, Nil conscire 
sibi, nulla pallescere culpa." 



75 

xal vvv X6yoi6c Tolg ^iiolg evavtiog 

TtBTttax' 6 tlijfiav, a q^iXo^CDOL ^QOtol^ 

dl trjv IniOtdxovGav TJ^BQav IdsLV 

jto&ELt^ ^xovttg ^ivQLOv dx^og Tcaaav. 

ovtag BQCjg ^Qotol^LV syKeLtaL ^iov. 

tb t,Yiv yccQ l'0^£v, toi) ^avelv 6' ditZLQia 

nag tLg q^opsltaL cpag XLTtslv rdd' tjXlov *). 
Convenit in tam generosum iuvenera etiara patria aequo 
animo carere: quare ei fragra. 38. p. 310. Alatth. tribuere 
non dubito **) : 

aTCag ^lv dr^Q dstm nsQd(5niog, 

cc7ta6a ds x^^v dvdQL ysvvaicj TtatQig. . 
Quae sic reddidit Ovidius Fast. I, 439: 

.^^Omne solum forti patria est, ut ptscibus aequor^ 
Vt volucri vacuo quidquid in orbe patet»* 
Suavissimam tamcn patriam terram esse fatetur: 

6v 8\ d) jtatQaa x^cav sficov ysvvrjtoQCJV, 

XCCLQ^' dvdQL yaQ tOL, %av vnsQPdkly TcanoLg, 

oiux s6ti toi) d^QSTpavtog tjSlov nsdov. 
Ducente paedagogo, prosequentibus eum cum bonis votis 
et precationibus amicis, Phthiam ad Peleum amicum pro- 
ficiscitur. Interiiciebatur deinde satis longum temporis spa- 
tium, donec paedagogus e Phthia reversus doceret, quo- 
modo Phoenix a Peleo receptus, ad Chironem ductus et 
restituto lumine ociilorum ***) rex Dolopum factus, simul- 
que ei ad levandum orbitatis dolorem Achilles curandus 
educandusque commissus sit. In his quam accuratissime 
Homeri vestigiis Euripidem institisse suspicor; cf. II. IX, 
419 — 495, Testimonium huius narrationis exstat fragm. 



*) Cf. Hipp. 193: 

dvgfgoDTsg d^ cpaiv6(i£9'' ovrsg 
)| f(|^ T0v8\ oTt tovTO GTiX^Eif xccTcc yav, 
^f-gJ^ Sl dnsigoGvvav ciXXov §i6tov 
jin^ xovx dnoSsi^iv toov vno yatag, 
* v fiv&oig d' aXXcog (psqonsaO^a. 

**) Cf. Valck. diatr. p. 210. 
^♦*) Propert. II, 1, 60: 

„Tarda Philoctetae sanavit crura Machaon, 
Phoenicis Chiron lumina Phillyrides^' . 



76 

Ennii, quo in summo Pelio constitutus Phoenix recepto 
sensu oculorum repente in loca circumiacentia prospexisse 
commemoratur : 

„75* tum derepente ex alto in altum de- 

spejcit mareP 
Simul Chironis divinatione Phoenicis virtutem a crimine 
liberatam esse consentaneum est. Clausula autem huius 
narrationis haec fuisse videtur: 

likyKSxov ap' 'y\v r\ cpTj^ig' xb yccQ xaxov 

ovdelg tQacpcav £^ XQV^'^^'^ ^^ ^^^V TtoxL 
Relinquebatur Amyntori orbitas atque poenitentia: 

co y^^offf, olov xoig i%ov6LV d za7c6v. 



yvvri xs navxav dyQicotaxov aaxov, 

Sumtum a peliice supplicium esse plane mihi neces- 
sarium esse videtur. Neque, quin Amyntor mortem sibi 
consciverit, dubito, nisi forte dei alicuius interventu serva- 
tus est, qui quidem etiam de Alcimedae vita potuit decer- 
nere. Sed de hoc postremo dramatis actu nihil proditum 
est memoriae. ^ 

Maximi momenti est ad perspiciendas fabularum Eu- 
ripidis caussas narratio, quae de daemone Anagyrasio apud 
Suidam et in cod. Coislin. ap. Gaisf. Prov. p. 123. inveni- 
tur. Anagyrus pagus erat tribus Erechtheae, in quo erat 
lucus araque daemoni Anagyrasio sacer. Hoc fanum quum 
senex quidam violasset, heros sive daemon efFecit, ut pel- 
lex senis filium eiusdem impotenti amore deperiret. Quae 
quum adolescentem ad voluntatem suam non potuisset per- 
ducere, stupri intentati eum criminata est apud patrem. 
Is eum privavit oculis caecatumque in insula exposuit parva 
sterilique. Deinde indignatione popularium ignominiaque 
coactus senex, domo incensa, cum omnibus bonis se com- 
bussit, pellex in puteum se praecipitavit. Addit Suidas: 
l6xoqsI ds ^IeQCL)vv[iog ev x^ neQi tQayadonoLcov , dmi- 
Tid^cov tovtoig tbv EvQiTiidov QouvLxa. Verba 
Hieronymi haec fuerunt (vide eundem s. v. evaveiv): Iv- 
tev^ev EvQLTCidrjg evavod^evog tbv Xoyov ditavta slta 
(^evtOL) t& (^OLVLTCL TteQLti^TjdL, Rectc quin Hieronymus 
iudicaverit, non est dubitandum. Intelligitur autem ex hoc 



l 

exemplo, qua ratione noster fabularam materiam ex prae- 

senti hominum vita dccerpere et recentibus factis antiquas 
fabulas accommodare sit soUtus. De caecitate enim Phoe- 
nicis ante Euripidem nemo cogitasse videtur, neque facile 
huius mutationis caussa inveniretur, nisi eara aliunde inia- 
tam esse ab Hieronymo doceremur. Ceterum hoc demum 
temperamento invento fabuiam, quam refert Homerus, tra- 
goediae aptam fuisse manifestum est. Egregie hoc quo- 

l que novavit, quod insontem effinxit adolescentem, id quod 
duabus de caussis ab eo factum esse videtur, quarum est 
altera, quod studium amoremque spectatorum huius per- 

f sonae suramum conciliari volebat, altera, quod virtutis ho- 
nestatisque exemplar proponendo virtutem sese esse con- 
tentara, quemadmodum ad bene, sic etiara ad beate viven- 
dura, ostendere studebat, cuius generis homines mendl- 
cos mutilosque appeliare collibuit Aristophani. Prae- 
terea dignus fuit Achiilis, summi viri, educator, qui tur- 
pitudine vacaret : neque enim Euripidis aetate homines talia, 

tqualia matre suadente Phoenix comraisisse dicitur, tam be- 
nigne, quam qui Horaerum audiverunt, excusaturi fuisse 
Tidentur. 

Fere praestantissimae Euripidis fabulae sunt eae, iii 

quibus inveniendis nerainera habuit, quem imitaretur, et in- 

tactas a reliquis materias ingenii sollertia primus tragoe- 

^ diae accomraodavit. Et magnam fuisse Phoenicis laudem 

f testis est Ennius, qui latine reddidit, testis Ovidius, pluri- 

bus locis ad illum respiciena , iteraque Propertius , Cicero, 

Aeschines, Deraosthenes, Plinius (epist. IV, 26.), Arrianus 

(diss. Epict. I. c. 28. p. 149.), Diodorus Sic. (XII, 14.), 

Cleraens Alex. aliique multi. Testis denique est etiam 

Aristophanes , qui quidem in comoedia, quam inscripsit 

'^vdyvQog, non solum Hippolytum, sed etiam Phoenicem 

in risum detorsisse videtur; cf. Bergk. fragm. Aristoph. p. 

71 seqq. In theatris quanta gloria hoc drama floruerit, 

ex Demosthenis oratione de falsa leg. p. 418. intelligere 

iicet, quo loco, quum versus illos celeberrimos de moribus 

ex consortio hominura aestimandis dictos in Aeschinem 

retorqueret, comraemoravit Phoenicis personam a Molone 

aliisque artificibus scenicis, qui primas partes sustinerent, 



T8 

agi solitam, non a Theodoro unquam aut Aristodemo , re- 
ges tyrannosque tertio loco agentibus, repraesentatam esse, 
Miratur Valckenarius, quod, cum toties pudicus laudetur 
Hippolytus, tam rara Euripidei facta Phoenicis mentio sit, 
atque eius rei caussam in Homero quaerit, cuius auctori- 
tatem videt omnibus debuisse aliorum narrationibus prae- 
valere. 

Scripserunt et Sophocles et lon Phoenices, sed neu- 
ter idem atque Euripides argumentum tractasse videtur; 
cf. Welck. p. 140. et 955. 



C. Sthenebo 



e a. 



Argumentum huius fabulae nuper a Walzio inventnm 

est, margini adscriptum cod. Medicei, qui Gregorii Corin- 

thii scholia ad Hermogenem Tiegl ^t&odov dsi,v6r7]tog con- 

tinet (XXX, 13.), initiuraque eius cum vulgo communica- 

tum in Rhet. Graec. T. VII. p. 1321. Plurimum autem ad 

cognoscendam dramatis structuram contulit Welckerus : nara 

quum folii ruptura lacunosi litteras oranes diiigentius imi- 

tandas reddendasque curasset, coniecturis lacunas explendo 

locum totum expedivit. De quibus tamen supplementis 

non ubique mihi cum viro praestantissimo convenit, quam 

discrepantiam in notis indicabo. Verba igitur Gregorii haec 

sunt: Tavta XiyH EvQinidrig iv Zl^BVB^oia ta dQa^ati, 

sigdyov tbv BsXXeQocp6vt7]v yvoiioloyovvta. "E6ti 8s rj 

V7t6^S(5Lg avtT]. IlQOitog tjv 'ji%d^avtog vi6g, 'AkqiCiov 

ds [ddslfp^g], ^aCiksvg 8s TiQvv&og' y^^ag ds Z^svs- 

poiav , fj avtijg sysvvrjCs naidag. BsXXsQoq)6vtov ds 

tps^vyovtog sk KoQiv^ov 8ia q)6vov , avtov fisv 7Jyvi6s 

tov (ivCovg, ri yvv?] ds avt[ov thv ^svov ^isv] riyd7tr]0B^ 

xv%slv 8s ov dvva^svT] tov s7tL^v^7]Q-svtog., dLS^aXXsv., 

cjg STtLts^svta avt^, tbv KoQiv^LOV. TJsiC^slg ds 6 

JlQOLtog., s^STts^ilJSV avtbv sig Ka^iav ., Lva d7t6Xr]taL dLa 

ta [yQdfi^ata^ a] sksIsvCs TtQbg 'Iofidtr]v dLaKO^i^SLV, 6 

8s tolg yQd[i[ia6L dxov^ag TtQdttst (scribe v^taxo^d^ag 

TtQdttsi tdds) • TtQogsta^sv avt^ diaKLvdvvsvCaL TtQbg tr]v 



79 

XlficciQCiv, ^O ds dycoviGcc^svog rb &i]qlov dvslils^ xccl 
avtlyca] *) £7tL6tQat£v(Sccg £lg trjv TliQvvQ^ov^ 7cat£] **) 
fii^ipato tbv [TlQoltov' ^|to3(?£] bl ocal tr^v Ud^^VE^oliav 
elg tiiicoQiav] dncil£iv ***). Ma^cov 81 thv IlQoltov TtQb 
TL[Qvv\tog sive Tiqvv^ov] ****) £%l ^[otj^slo] dvaxcoQij- 
Cai^ dva[^L^d6ag Itll tbv] 7tijya6ov trjv 2^d^£V£^o[Lav , cog 
e^cav yvvalTca] f), snl tr^v &dka66av TJQ^d^rj £lg iJi^og. 
Triv] 61 Tiata M^Xov trjv v^6ov [£lg Q'dXa66av £Q]QLip£v 
avtrjv (scribe ap^tT^a, xal avtrjv) ^iv dnod^[avovdav £K£l] 
ccXL£Lg dvaXap6vt£g [£q)£QOv] £lg TlQVvd^ov^ %dhv df Im- 
6t[Q£il^dfi£vog 6] B£Xl£Qocp6vtr]g utQbg tbv IlQOLtov avtbg 
co[iok6yrj(5£ n^nQaxivai tavta' 81 g yccQ Int^ovX^v- 
&£Vta vtC d^cpotSQcov^ bUijv dlricpivttL t^v nQEn:ov6av^ 
f^g ^ilv £Lg tb t,rjv^ tov 81 £lg tb XvnslC&aL, Ciim exer- 
citu igitur Tirynthura reversus est {£nL0tQat£v6ag) Belie- 
rophon: quare non est dubitandum, quin chori munus vel 
omnibus militibus vel parti eorum delegatum fuerit. Evo- 
cato ex aedibus Proeto, Bellerophontes primum accusando 
Tidetur arguendoque efficere studuisse, ut Proetus uxorem, 
quae non minus marito quam hospiti se iniquam praesti- 
tisset, ad supplicium sumendum sibi traderet. Sed quum 
Proetus , promissis concessisque in speciem iis , quae ho- 
spes postulabat, doium pararet, vixque dimissus ex Belle- 



*) Welck. Kcci ndXiv. 

**) W. stg TTjV TlfiCOQlCcV. 

***) W. KccTBfif[itl)c(TO Tov IJqoZtov dVTov $£ Kccl Tjjv Zd". dnsi- 
Xi^aag dnce^stv, 
****) Lacunam reliquit W. Idem mox inl §oo(i6v ^iog pro inl 
^or^d^sia. 
-j-) W. Zd^svi^oiav, avv ccvTij inl t^v Q^uXaaaav ktX. Schol. 
ad Arist. Fac. t. 140. et Suidam secutns sum, quorum hic 
s. V. TgayincoTEqog haec cum illius verbis congruentia re- 
fert: 'AqiaTOcpcivTjg* f,ovKOvv ^Z9V^^ nrjydaov ^sv^ai nTsgoVf 
oncog icpaivov Tolg Qsolg Tgayixcortgog;" AlviTTSTai, 8\ zoc 
nsqi *I}idqov Xsyofisva, ^ inBt doicsl 6 BsXXEqocpovTrjg t^v 
Tov HqoLTOV yvvcLHa (liTu t))v t//5 Xifialqag dvaiqsaiVy 
inavBXQmv tlg Koqivd^ov (scribe Tiqvvd^ov)^ i^anar^aaif 
xai cog yvvalna. (schol. xat s^ov) ini^i^daag tou (?jr- 
jrov) nriydaov sig (isa7]v ^tipai ttjv QdXaaaav. 



80 

rophontis manibus hoc agere diceretur, ut arcessitis auxi- 
llis vim sive palam armis collatis sive ex insidiis propulsa- 
ret, iam Bellerophontes operam dare, ut Stheneboeam ipsam 
fraude deceptam in potestatem suam redigeret, consti- 
tuit. Hoc est illud, quod bis sibi insidias structas esse 
(8lg yaQ STti^ovXBv&svta) Belierophon queritur. 

His praemissis, actionum continuationem qualem fuisse 
putem, ostendam. Prooemio series rerum Beilerophonti 
usque ad reditum eius exponenda fuit. Tum cum nutrice 
Stheneboeae facto colloquio simulandum , venisse se, ut, 
decepto marito atque a domo abiegato, illam in Lyciam 
secum abduceret, habiturus ibi pro uxore. Qua fraude 
quum Stheneboeam per nutricem decepisset, tum demum 
Proetus in colloquium evocandus fuit. Et prooemii quidem 
frustula haec servantur: 

OvK e6tLV ogtLg ndvt^ dv7]Q evdaL^ovBt' 

^ yccQ 7tB(pvxG)g l6^Xbg ovtc Exbl ^lov, 

rl 8vgyBV7jg cov TtXovCiav dQol JtkaKa, 
De sua conditione haec Belierophontem dicere facile est 
intellectu; deinde ad Proetum respicit, haec subiiciens: 

TtoXXovg dl TtXovtcp xal yhvBL yavQov^Bvovg 

yvvri 7iat7'i0ivv' Iv 86^olCl vriitla, 
Denique ad labores suos pugnamque cum Chimaera felici- 
ter pugnatam haec pertinere videntur: 

dvBv tvxrig ydQ, &g7tBQ rj naQOL^ta, 

Ttovog [lovco&Blg ovKBt^ dX8alvBL ^QOtovg» 
A nutrice vehementiam amoris, quo Stheneboea Bellero- 
phontem deperiret, multis verbis descriptam esse haec 
sunt testimonia: 

— ' — — TtOLfJt^V &Qa 

"EQCjg 8L8d0KBL^ nav d^ovaog ji tb TtQiv *). 



7CB0OV 8b vlv^ UXTjd^Bv ov8bv bk x^Q^St 



♦) Interpretatur Plutarchus Symp. p. 296. E. (T. H, 405. F.): 
iv6i]6ev, oti noirjTi^nijv jtai (lOvaiH^v sgcog dvvafiiv ovk iv- 
zi&rjaiv, ivvndgxovaav dh mvsl xal dva&SQnafvEi lavd^dvov- 
6uy Httl dqyovaav. 



¥ 



81 

dXX' B^d&vg a-dda ' „rw KoQLV^icp |£V(p" *). 

XriGi Xdtayag „T9j Koqlv&Ig) ^avcp^' **). 

roiavif dXvEL' vov^stoTJ^evog d' sQog 

^dXlov 7tikt,H, 
Niitrice iii domum regressa milites prodeunt, qui praesi- 
diis dispositis se ad reiiqua exsequenda praesto esse osten- 
diint. 

Sequitur Proeti accusatio atque confutatio: 

ItiyLtav yaQ otjv ^7tQa66eg o^d IvAovpyt^fa***). 
Simuiat hic poenitentiam , simulat indignationem : tum 
' Bellerophontera, ut, in priorem hospitii amicitiaeque locum 
restitutus, rursiis communibus penatibus seciim uti velit, 
benigne invitat. His actis extra portas proficiscitur, sl- 
mulans quidem se Stheneboeam Bellerophonti abducendam 
committere, revera autem miiitum manum congregaturus, 
quorum opera ilium cum Stheneboea redeuntem invadat 

[ praedamque hosti rursus eripiat. Deceptus enim uxoris 
biandimentis , ut solent infideiissimae quaeque mulieres 

i studiosissime maritos obsequio et simulatione amoris ad 

^ arcendam omnem suspicionem devincire, plus illius quam 
hospitis tribuit dictis. 

Interpositum est alterum chori carmen: 

I tig ScvdQa ti^a ^SivaTtdtav ; 

Quo cantato iteratae proditionis nuntius Beilerophonti al- 
latus est. Quamobrem eluso Proeto Stheneboeam in Pe- 
gasum toilere subiimemque abducere constituit. Itaque 
mulieri, quum ad colloquium prodisset, maris monstra tam 
immania itinerisque pericula tam atrocia repraesentavit, ut 
ad Pegasi auxilium uitro confugeret: 

♦) Athen. X. p. 427. E: Totg TETsXsvtTj^oai r(ov (piXtov dni- 
vsfiov Tcc TciiCTOVTa T^s rgotp^g dnb tcov Tganf^av' dio nal 
EvqinlSrjs negl t^s 2d-svs§oicis tprjaiv, insidrj vofii^st rbv 
Bsllsqoq)6vT7]v Tsd^vavcci- 
**) Hesych. Kogiv&iog ^tvog, inl tcov Tas XccTCiyag qinTOVVTtov, 
dno T^s naq EvQinidj] 2&svs§oias, rco BsXXsgocpovTj} ini- 
Xsovqrjg. Cf, Welek. p. 780. 
***) Fragm. inc. 141. p. 395. Matth. 

6 



82 

nsXccg dh raTJTfjg dsivbg WQVtai. ocgdtog, 
Ev^fjQog Tj li^6tai6i> cpQovQSitai noQog^ 
9ilv8covi dsivcp zal ^Qotootovo) Pqs^cdv ' 

ittrivbg 710QSV6SL ncaXog *) — ■ 

quae respexit Aristoph. Pac. 126., ubi haec quoque Terba 
ex Euripideis depravata esse \identur: 

tl 8\ ^v sg vyQhv novtiov Tcsay ^dd^ogi 

ncag s^oh^d^siv^ yitrjvbg c5v, 8vv7]6stai; 

His coinpositis ambo intro abeunt, ad profectionem se 

paraturi, locusque fit tertio chori carmini, cui 6v6t7j(ia 

InKp^sy^atLTtbv subiunctum esse potuit, quo Bellerophon 

cum Stheneboea in aerem cummaxime evolans salutarctur. 

Proximum actum primum sollicitudine trepidationeque 

mitricis, desiderantis dominam, tum Proeti reversi, qui 

Bellerophontem cum uxore Pegaso insidentem volantemque 

per aerem ipse conspexisset, iracundia, denique famuli 

alicuius, qui testis fuisset conscensionis in Pegasum collo- 

quiique inter hanc rem facti, relatione confectum fuisse 

suspicor. Post quartum deinde chori carmen corpus Sthe- 

neboeae a piscatoribus exceptum regi moerenti reportatum 

est. Narrationis horum pars servata haec est : 

/3/os 8s TtoQcpvQovg %aXd66Log, 

otJx s{)tQd7is^og^ dXV sndvxioi q)dtvai, 
vyQa 8s ^ijtrjQy od 7Cs8o6ti,p^g tQocpogt 
^dXa66a, t7]v8' aQOv^sv^ sk taiJtTjg ^log 
^Q6%oi6i KOi 7ts8ai6iv olxad' 'sQxstai, 
Proeti verba haec fuerunt: 

Ko^i^st' sY6a) ti]v8s ' m6tsvsiv 8s xqtj 
yvvaiid fii]8sv, ogtig sv cpQOvsl PQOtav, 
Reliqua huius actus pars in mariti lamentis versata esse 
videtur, quibus quidem iinem imposuit Bellerophon red- 
iens, quem uoli credere in terram descendisse, sed dei 
instar, per machinam demissi, in tecto aedium constitisse, 



♦) Schol. Venet. ad Arist. Pac. 123: o Xoyog in Zdsvf^oias 
Evgmldov ktX. "Egti dh iv rfj Ud^svs^oicc nccQa Tgaytxw 
ovTcog' TCsXccg Ss tccvttjs dstvds i'8gvTai xgccT l'v- 
^Tjgos V ^17ffT>}s (pgov gslTcci KXvdcovt dstva §go- 
ToaTovco ^gffist TtTtjvds nogsvyst. 



83 

Proeto perfidiani exprobrantem suaque facta ipsum purgan- 
tem. Cuius orationi liaec infuisse 

o 6' Big rb CacpQov ejt' dgszijv r* ccyav SQcag 
^ijXaxbg dvd^QcoTtoiCiv^ cjv aXT^v eya — 
testis est Gregorius 1. 1. 

Stheneboea etsi amoris furore excusatur, tamen et ne- 
fanda fraus, quam macliinata est Bellerophonti, et de- 
mentia, qua neque mariti neque liberorum ratione habita 
abiectoque pudore, insidens equo alato atque amplexa ama- 
sium , a domo penatibusque profugit, tantam animis hone- 
stis indlgnationem movet., ut verum esse credendum sit 
quod Aristophanes (Ran. 1050.) affirmat, honestas matro- 
nas mortem sibi conscivisse, loco Stheneboeae fractas pu- 
dore, 

otL ysvvccLccg Tcal ysvvaicav dvdQCJV dXoxovg dvsTtsiCag 
Tccjvsia TCLSiVt al6xvv&EL6ag dia tovg 6ovg BsXIsqo- 

(povtag *). 
Neque probandus est Proetus uxori obnoxius et retinendae 
feminae infidae caussa quidvis patiens agensque. Eius- 
modi igitur hominum dolor non vehementissimc spectato- 
res movere potuit, praesertim quum viderent a iuvene et 
honestissimo et generosissimo et nefandis iniuriis laeso 
poenam sumi eam, quam adulteras pati decebat. Potuii 
autem nihilominus his rebus metus atque misericordia mo- 
verl, si Ti§ amoris tanta veritate fuit ad vivum expressa, 
ut dementis instar mulier abripi videretur ad coramittenda 
ea, quae ipsa, si sana fuisset, vehementissime horruisset. 
Miseret nos Medeae liberos trucidantis : quidni etiam Sthe- 
neboeae sortem, repraesentante Euripide, quo neminem in 
exprimendis animi perturbationibus constat acriorem fuisse^ 
miserabilem hominibus visam esse putemus *i Eamque rem 
sic se habuisse multa sunt documenta. Quanto enim stu- 
dio hoc drama spectatum a Graecis lectitatumque sit, inde 



*) Duorum dramatum arg^umenta permutans schol. ad hunc 
locum notavit: noXXctl yccq rrjv I^evf^otav (iifi7]ad(isvat 
niovGoci Tieoveiov iTBXBVTTjaav. In Bellerophonte, non in Sthe- 
neboea, hoc mortis genere mulier perierat. Sed videtur 
Aristophanes ipse consulto utramque rem miscuisse. 

6* 



84 

aestimare licet, qiiod plura dicta eins in prorerbia abierimt, 
velut illud ta Koqlv&lg) ^bvg)^ testaiite Hesychio, Cratino 
ap. Atlien. XI. p. 182. atque Aristophane Thesm. 403 : 
dvrjQ SQora ' ta TcarsayBv rj %vxQa ; o^yc fW onag ot5 
ta KoQiv^icp ^8V(p, Non minori celebritate utebatur ver- 
sus dramatis primus: o^dx e^ttv ogtig Jtdvt' dvrjQ Bidai^o- 
V£t, quum paucissimis verbls totius vitae rationem osten- 
dere videretur; vide eum laudantes Nicostratum Comicum 
in Stob. Serm. 103., DiphiUim ibid. p. 106., Chrysippum 
nsQi dTtocpat, p. 7. Bergk. , Plutarchum Consol. p. 103. B. 
Tum eorum, quae de amoris natura dicta sunt, veritas 
omnium tulerat consensum, ut Platonis in Syrap. 196. E, 
Plutarchi Amat. p. 762. B, de Pyth. orac. p. 405. F, Symp. 
p. 622. C, Aristidis T. I. p. 30. (55.) et 198. (345.), Ga- 
leni de dogm. Hippocr. Respexerunt ad eadem comi- 
corum Menander, Euripidis admirator, in Poenulo: 

XQBLa 8Ldd6%H, zdv d^ov6og ^, 6o(pbv 

KaQxyjSovLOV. 
(cf. Meinek. p. 93.) atque Aristophanes, obtrectator eius- 
dem, in Vesp. 1074 : 

QadlcQg lyG) didd^G), Tiav diiov6og ^ tb %qlv, 
itemque v. 111., ubi amoris furorem in iudiciorum furorem 
perrautavit: 

tOLavt' dXiJSL, vov&Etov^svog d' dd 

[idlXov dLxdt,H. 
Unde honorem operis, non contemtum, alludendi caussam 
fuisse intelligere etiam obstinatissimis iicet. Fere enim, 
quo maiori gloria fabulae Euripidis florebant, hocfrequen- 
tius Aristophanes respexit , velut huius praeter iocos, quos 
diximuS; etiam in Pac. v. 126. et in Ran. v. 1050. et 1217. 
memor fuit. Artificibus quoque Euripidis opus materiam 
imitandi suppeditasse cognosces ex amphorae pictura, 
quam commemoravit Welck. p. 782. not. 3. Ostenditnr 
enim Bellerophon in mare praecipitans Stheneboeam. Ipse 
rubris vestibus indutus rubroque pileo, pallio ventis agi- 
tato, opposita fronti manu prospectat mulierem de equo 
praecipitatam. Pegasus albo colore variisque pennis di- 
stinctus est. Mare significatur persona Sirenis , quae vultu' 



85 

inammisqiie hiimanis brachiisque poljpodis insignis est. 
Supra Stheneboeam columba volitans amoris vim iignificare 
videtur. 

Stheneboeae Bellerophontisque fabularum eandem ra- 
tionem, quam Hippolyti prioris alteriusque, fuisse video. 
Tn illa enim non minus, quam in priori Hippolyto, reprae- 
sentantur feminae amoris furore tam vehementi abreptaei 
ut ne pudoris quidem ullum respectum habeant, sed altera 
in equum sublata, altera vestibus virilibus sumtis qiiidvis 
audeant, dummodo quod cupiunt consequantur. Contra 
alterius Hippolyti Phaedra tanta est verecundia, ut ne nu- 
trici quidem, nisi invita, amorem fateatur et perire prius, 
quam cupidini indulgere constituerit. Et Stheneboea Belle- 
rophontis nonnisi semel pudoris honestatisque oblita est, 
quo tempore adolescenti amorem signiticavit, postmodo 
honestissimo exemplo ingenuis Atheniensium matronis au- 
trix est cicutam potius bibendi, quam ut tantae turpitudi- 
nis convictae velint maritorum, quorum fidem fefellerint, 
viiltus exprobrationesque ferre. Ulciscendi studium utrique 
par est, et quidem ex falsa suspicione utriqne ductum, 
quum rem ab adolescentibus , nulla necessitate coactis, ad 
maritos suos delatam esse opinentur. Unde palinodiam 
priorum dramatum non minus Bellerophontem quam alte- 
rum Hippolytura fuisse coniicio, idque eti^m nominis com- 
munitate indicatum fnisse ex Aristophane cognosco, qui 
manifesto Bellerophontis nomen ei fabulae tribuit, quam 
posteriores Stheneboeam appeliare solebant: 

— al6%vv^Bi6ag dt,cc tovg (Sovg BeXXsQocpovtag, 
Has autem palinodias ante 01. 83, .^, quo anno Aristopha- 
nis Acharnenses acti sunt, in scenam delatas fuisse con- 
stat: nam de Bellerophonte quaedam in Acharnensibus 
commemorantur, Hippolytum autem 01. 81, 4. actum esse 
in argumento eius tragoediae traditum est. Sequitur, ut 
Stheneboea et Hippolytus, qui cognominatur velatus, fabulae 
aliquanto prius cum vulgo communicatae sint, et quidem 
longius spatium inter mutatam eiusdem materiae tracta- 
tionem intercessisse, et priorum memoriam iam quodammodo 
obscuratam fuisse, quum variatae exhibereatur, necesse est. 



86 

Quod ita esse apparet etiam ex Aristophane, qui quo tem- 
pore comoedias docere coepit, dicteria ilia de Stheneboea 
iam in ore erant omni populo. 



D. D a n a e. 

Spurium esse prologum, quem ex bibl. Paris, membra- 
nis Commeiinus edidit, lacobsius criticis omnibus mcrito 
persuasit *). Veri autem prooemii initium iilud fuisse 
suspicor, quod in Ranis v. 1237. Aristophanes posuit: 

J^LyvTtxogf (Dg 6 nXsl^tog t^Tcagrccc Xoyog^ 

Gvv 7CttL0L nsvtiJKOvta vavtllG) TtXdty 

"AQyog Tcataijxcov — — — — — 
Ad quae verba haec notavit scholiasta: 'AqxsXccov avti] iq 
dQxi]t 03 g tLvsg ipsvdcog' od yccQ cpsQStaL viiv E^ql- 
Tttdov loyog oiudslg tOLOvtog, Ov yccQ f(?u, cprjclv 'Jql- 
CtUQXog, 'AqxsXccov^ sl firj aijtdg fista&rjTisv vOtSQOv^ 6 
ds 'AQL0tocpdvr]g td s^ dQxijg xsl^svov sltis. At neque 
Aristophanes Archelai prologo abuti potuit, dramatis in 
Macedonia ante ipsum obitum Euripidis compositi, neque 
huic immutandi eiusdem potestas fuit. Reiinquitur igitur, 
ut initium illud prologi, quo abusus est Aristophanes, ad 
Danaen referamus, eiusque fabulae prooemium vel totum 
vel ex parte iam Aristarchi temporibus desideratum esse 
statuamus, quae potest etiam caussa fuisse supponendi spu- 
rii. De materia prooemii Apoilodorus nos et Horatius 
docent, quorum ilie haec memoriae prodidit: y,c/X yivstat 
'AkqlClg) ^lv fil EijQvdLKrjg tijg AaKsdal^ovog ^avdrj - — ^— 
'AxQLGiCp 8s 7CSQL Ttaldcov ysvsGsog dQQSVcjv XQV'* 
6tr] QLa^o^svc) (6 ^sbg) scprj ysvsG&aL Ttatda soc 
tijg Q'vyatQ6g., dg avtbv aTtoxt svsl **). AsiCag 
o^v 'AKQi6Log tovto^ vTcb yijv %'dla^ov aataGKSV^ 
d6ag ;^aA^£ov, tijv Aavdrjv scpQOVQSL"^**). Ta^d- 
trjv ft£i/, cog 'svLOL XsyovOLV^ sq)&siQS IlQOLtog , b&sv ai)- 
toXg KCLL tJ 6td6Lg SKLVJd^rj^ cog ds svlol q?a(>t, Zsvg^ ft£- 

♦) Cf. Matth. p. 138. Welck. p. 636 seqq. 
*♦) Cf. Hygin. c. 63. 
***) Cf. Nicephoruin in Walzii Rhet. gr. T. I. p. 431 seq. 



87 

ra^oQq)(o&Blg elg XQ^^^"^ 3*«^ ^t« ^^S dgocpijg slg tovg 
jdccvdrjg elgQvalg xdXnovg, Cvv^Xd^sv. Horatius autem 
Od. III, 16, 1 seqq. : 

Inclusam Danaen turris ahenea ':ljg0^l 
Robust aeque for es et vigilum canum 
Tr ist es ex cubiae munierant satis 

Nocturnis ab adulteriSj 
Si non Acrisium^ virginis abditae 
Custodem pavidum^ lupiter et Venus 
Risissent : fore enim tiitum iter et patens 
Convers in pretium Deo, 
Haec enim de Euripide petita esse ex Aristophanis Thesm. 
▼. 414. co^nosci potest: 

slta dta tovtov tatg yvvancavltiCiv 
CcpQayldag e^^dXlov0iv ijdr] xal [loxXovg 
tijQovvtsg rjy.ag, xal TCQogetL MolottLxovg 
tQ e(pov6L ^OQ^oXvTteia tolg (loixolg Kiivag, 
Recte etiam interpolator : 

sv itaQ^BvibCi d' £i50*v5, olg Idd^ato, 
8ldG)6iv '^QysiaiCiv sijcpQovQov xoQaigf 
elg dvdQog 6t\}iv s^fla^ovfisvog fiolsiv. 
Gynaeceum aeneum aedificaverat et custodes praeter ca- 
nes etiam virgines imposuerat, quas quidem chori munere 
in Iiac fabula functas esse consentaneum est. Ad haec 
theatro exponenda neque Mercurio neque (quod quis ex 
Horatio colligat) Venere neque uilo omnino deo opus fuit: 
commodissime enim omnia a nutrice et sciri et demon- 
strari potuerunt. Formositatem virginis laudans nutrix, 
tantam ei inesse ait Tenustatem, ut ipsa contemplando vix 
possit satiari: 

Contemplo placide formam et faciem virginis 
Duellae, 
Naevii hoc est fragmentum, cuius fabulam, de Euripidis 
dramate manifesto expressam , non debuit Welckerus neg- 
ligere. Praelerca partem prooemii hanc fuisse arbitror: 
cdz 'sotiv odts tslyog odts ^irpjjuara 
o-Ct' dXlo dvgipvkantov o^ddsv dfg yvvi^, 
Prologo acto, prodierunt famulae custodesque virginis, 
quibus chori partes delatae erant, quae de tristi officio 



88 

8U0, de Danaes raisera sorte, de regis suspiciosi iniquitate 
queri potueruat, aut etiam de stupro dominae inter se sci- 
scitari. 

Auro universam iam famiiiam, neque minus etiam ma- 
trem virginis, corruptam fuisse statuendum est. Cognito 
igitur fiiiae dedecore mater praeter pietatem etiam lucri 
fitudio ad tegendum stuprum decipiendumque regem im- 
peilebatur. Statim igitur post parodum reginam a nutrice 
de gravitate sive etiam de partu filiae edoqtam simuique 
ei persuasum esse puto, ut vellet infantem a se ipsa partu 
editum esse fingere regisque ante pedes pro filio tollendum 
ponere: 

y^Eam nunc esse invent amprobri compotem 

Scisr 

His rebus cognitis, regina de inopia atque imbecilli- 
tate generis mulierum conqueritur; nutrix vires et. po- 
tentiam virorum dolo eludendas esse ostendit: 

Cv^^ccQtvQa (30L' Ttavraxov lEXei^^a&a 

%a6ai yvvaiKEg dQ^evcav dal dlxa 



^v yaQ tig alvog, cag yvvai^i nlv tBxvai 

fieXov^L, Xoyxy ^' dvdQBg ad0roxcotBQOL' 

bI yccQ 86XoL6iv ijv rd VLXTjtiJQiov^ 

TJiiEig av dvdQGiv eiXOfiBV rvQavvlda. 
Fraude composita, intro ablt regina sive ad praeparanda 
quae necessaria esse videntur, sive ad praestandam puerpe- 
rae operam. Prodit rex, conspectaque nutrice, monet et 
Iianc et reiiquas famulas, ut quam diligentissima cura et 
mores et famam virginis custodire tuerique velint. Nasci 
enim infamiam virgiuibus, simulatque aliqua sola in publico 
versans conspiciatur : 

^jDesubito famam tollunt^ si quam solam 

videre in via\ 
Hoc finito colloquio interponi illa TtaQa^aCLg potuit, cuius 
et PoIIux et Plutarchus mentionem fecerunt. Illius verba 
haec sunt: r&v dh ;^oj3txwi; dc^drcov rmv Kco^Lxav ev ri 
zal af TtaQa^a^Lg, orav 6 jcoLfjrrjg TtQog rd d^earQov /3ot5- 
Xi]raL leyBLv, 6 [8e\ xoQog %aQBk%hv Uyu tavta. ^ETti- 
BLXG)g de a^dto tcolovGlv ol KC)fi(p8o7iOL7itaL TQayLKov de 



89 

odTC E6nv^ dXX^ E{)Qinldrig (d)xh TceTtolrjTiSv Iv itoXXoZg 
dQd^a6t,v. 'Ev (isv ye zJavdy (codd. ^avatdi) tbv 
%oq6v, rkg yvvcclKag^ vTteQ avtov tv 7toiij0ag 
TtaQELTtslv^ SHXa^o^svog, c3g dvdQag Xsysiv snoL- 
7j6s tqj ^x^^^ati tijg Xs^sog tag yvvalicag, 
Duas res multuiii inter se diversas raiscuisse videtur gram- 
maticus. Quod enim in multis tragoediis factum esse ab 
Euripide ait, et ne Sophociem quidem eiusmodi parabasi- 
bus abstinuisse testatur, inteiiigendum est carminum ge- 
nus illud dici, quo feminae tanquam viri de rebus diffici- 
lioribus sublimioribusque , quarum scientia atque indagatio 
captum feminarum superare videatur , inducantur disseren- 
tes et masculino plerumque genere verborum, quae ad 
ipsas referantar, utentes: qualia carmina et in Medea Eu- 
ripidis et in reliquarum fabuiarum, quae exstant, pierisque 
inesse videmus. Sed ultra hunc modum vulgarem in hac 
tragoedia processerat Euripides, quum non solum suam 
personam in chorum transtulisset et suo loco altiora quae- 
dam cogitata explicanda feminis tribuisset, sed etiam de 
se ipso, de studio suo et facultate, de operibus ad docen- 
dum delectandumqfte theatrum aptis, de suscepto drama- 
tici poetae munere verba fecisset, chori persona abutens. 
Neque id carmine, sed iusta oratione, factum esse Plutar- 
chus (fragm. inc. 132.) docet, simul exordium illiua in 
medium proferens : 6 yovv EvQLTCidrjg sljtcov ' 
„sl d' rj0av dv&QcoTtOLdLV d^vrjtol koyoL, 
ovdslg av avthv sv Xsysiv s^ovlsto ' 
vvv d' — s% ^a&siag yccQ 7tdQs6tLV ald^SQog 
^^a^SiV d^i6d^i — Ttdg tig ijdstai Xsycsv 
td t' ovta Tial ^ij ' ^rj^lav yaQ odx sxsi" 
(pOQtLTCCOtdty TisxQrjtaL (isyaXavxia, 6vyxata7tXs}ia)v tolg 
tQaycpdov^svoig 7td&s6L Tcal 3tQdy^a6L ^rjdsv TtQog^^KOVta 
tbv TtSQl avtov koyov, 

Sed cantum quoque huic orationi subinnctum fuisse ve- 
risimile est. Interim infantem a filia in gynaeceo partu 
editum esse putandum est. Reverso igitur in scenam regi 
mox infans afiertur et ante pedes tollendus deponitur, 
praesente regina et a se editum esse simulante. Summa 
laetitia Acrisius effertur tam inopinatam felicitatem ea de- 



90 

miim aetate, qua sperari minirae poterat, adeptus et in 
limine vitae tendem nactus bonum id, cuius desiderio per 
totum matrimonii tempus flagraverat: 

yvvcci,, (piXov fihv (pkyyog i^ltov rdds, 
Ttalbv de Jtovtov xsvfi^ Idtlv svi^vs^oVy 
yij t' riQLVov %dXkov6tt nXov6i6v -9'' vScoq^ 
TtokXav t' STtaivov s6xv ^ol U^aL xaAwv 
aAA' oiddhv ovtc) Xa^TtQov oi;d' Idelv KaXov, 
ag toTg d7taL6L Tcal no&G) dsdrjy^EvoLg 
Ttaidcnv veoyvav iv do^oig Idelv q>dog. 

luventutem sibi restitui optat, quo et commodius educare 

puerum et certius adultum videre queat: 
aal vvv TtaQaLVCJ nd6i toXg vscotBQOLg, 
117] TtQog tb yrJQag tovg yd^ovg TtOLov^svovg 
(SxoXj] tSTCvovOd^aL naidag {od yccQ '^dov^, 
yvvaLvI t' sx^Qov XQVf^^ 7tQS6^vtrjg dviJQ), 
dXV (og tdxLGta * 7ca\ yccQ sxtQOCpal xaXal 
Kal 6vvvsdtG)v i^6v Ttalg vsco TtatQL» 

Masculam autcm prolem solam dicit et propagandae stirpi 

aptam et quasi domus columen esse, iilias non esse pa- 

rentum proprias, sed alienis emancipari: 
yvvrj yaQ s^sX^ov(5a itatQcpcov do^cov 
od tav tSKOvtcjv sOtlv, dXXa roi) Xsxovg' 
tb 8' dQ6iv sOtrjK^ sv do^OLg dsl ysvog, 
%SG)v natQ(pG)v Tcal tdcpov tv^doQov. 

Nunc demum se metu eorum, quae praedixit braculum, 

liberatum esse arbitratur, quamobrem etiam flliam evocari 

iubet, quae communi gaudio fruatur fovens fraterculum. 

Qua opportunitate oblata Danae rogat, ut parvuli curatio 

sibi plane permittatur: 

r«y dv nQog dyycdXaL^v xal CtsQVOLg sfiOLg 
nrjdGtv dd^vQOL Tcal cpLXrj^dtcov 6'%Agj 
ipvxrjv s^rjv xtij6aLto' tavta yccQ PQOtolg 
(piXtQov ^sycGtov^ at ^vvovQiav^ ndtSQ. 

His aliisque dictis, intro ferentes infantem abeunt. Locus 

fit tertio chori carmini. 

Subito rex omnem familiam auri copia abundantem 

Tidet. Rem novam admiratus ex uxore quaerit, quae non 

infitiatur illud per impluvium delapsum et quasi imbrem 



91 

spar^tim effuaumque esse. Rex etsi nihil doli mali suspi- 
catur, tamen timet periculum et e manibus famulorum 
irritamenta malorum removenda esse censet: «« 

n ^^ „«Mre iubeo fonte lavere minimi 

Manum *)." 

Patrocinium pecuniae suscipit regina: 

XQV60V 68 ithq^Ui Toucj-ds d' oi;, %aiQSiV iqb6v ; 

Ad haec rex: 

6xcctbv tb TtXovtsiv, tcccXIo ^rjSev d8hvai **). 

Mox continua oratione, quam perniciosae sint divitiae, de- 

monstrat: 

iCQel66c}v y^Q oijtig xQrj^dtCDV nicpvK' dvijQj 
nXriv el tig' ogt ig 6' ovtog i6xiv^ odx OQa. 
_ _ __ — ^4V^**^ '; — ^"~ 
€piXov6L yccQ toi tav fiBV dXpicov ^QOtoi 
6ocpovg ti^s69ai rovg Xoyovg, otav 8s tig 
KiTCtGiV d%^ oXtcov £v key]] nhrjg dviJQ^ 
yBlttv* lyo) dh jtoXXdmg 6o(pcotsQovg 

' Tcsvrjtag dvdQag slgoQct tav 7tXov6iG)v 
Tcal &£0i6i ^iXQa %SiQi ^'dovtag tskrj 
XG)V ^ov^vtovvtav Svtag £v6£^s6tSQ0vg, 



bgtig do^ovg fisv rjdstai TtXrjQOVfisvovg, 
ya6tQbg d* dcpaiQcav 6a^a 8v6tr]Vog xaKOi, 
tovtov vo^i^G) nal &SG)v 6vXdv ^QStrj 
tolg (piXtdtoig ts noXs^iov TtscpvKSvat. 
Contra patrocinium pecuniae regina suscipit, studiose hoc 
agens, ne deliciis suis vel ipsa vel famuiae priventur: 
aQ* ol6^\ o^' ovvsy^ ot ^sv sdysv^lg ^QotaVj 
tjt£vrjt£g 6vt£g, o^ddlv £^cpaiVov6' m, 
di 6' o^ddiv 'fj6av ^rpdcj&EV, 6'A^tot 81 vvv, 
86lav (p£Qovtai toii voiii6^atog %dQiv 
xal 6vfi7tUK0vtsg 67t£Q^a %a\ yd^ovg ^QOt&v; 
8ovvai 81 ^dXXov 7tXov6iG) Ttdg ttg TtaKG) 
XQO^v^og £6tiv, 7J 7t£V7]ti xc2yaO"«, 
xttKog 8' 6 firj ^%G)v, ot d' l%ovt£g 6'A^tot. 



*) Vulgo: animi — lavere nemini. 
**) Fragm. inc. 64. 



/ 



92 

Vincit regina securumque reddit maritum. Itaque, libera- 
tus scrupulo, ad visendum infantem dulcissiraum se in gy- 
naeceum confert, Cliorus laudes auri divitiarumqne canit 
illo carmine, cuius pars in Diodori excerptis Yaticanis p. 
135. (Matth. p. 447.) servatur: 

olov EQcota (iQOtoi0L (pkeysig, 

Tcdvtciv %Qdti6te , jtdvtcjv tijQttvva * 

noXs^sig d\ "AQSog 

TiQslCijov' sxcov dvvafiLV^ ta ndvta %sXysig. 

ItcI yccQ 'OQq)Sog (isXcodoig doidaig 

Bijtsto dsvdQSa xal d^TjQav dvorjta ysmj^ 

eol ds Tcal x&cov na6a Ttal Ttovtog 

itai 6 7iafifi7J6tG)Q "AQrig, 

Feliciter omnia cessisse videbantur, suspicione libera- 
tus erat rex, secura reddita virgo, compositae erant res 
et quasi in portum deducta navis, quum subito ex ipsa se- 
curitate et socordia incendium exitiale exortum est. Rex 
enim, quum videns parvulum nunquam satiari posset et 
saepe aut per fissuram forium, qua~clavis immittebatur, 
aut per impluvium, quo aurum delapsum erat, in gynae- 
ceum introspiceret, forte animadvertit filiam parvulo mam- 
mam praebentem et maternum amorem non solum osculis 
blanditiisque, sed verbis quoque, nullam dubitationem re- 
linquentibus, significantem, ut plenissime de universa caussa 
edoceretur. Itaque fraude cognita, vehementer animo com- 
motus, primum in uxorem severissime inquirit et convictae 
sceieris supplicium constituit: 

^ox^ov^sv dkXcog O^^^v q)Q0VQ0vvtsg yivog* 

i^tig yccQ adtrj /u^ nscpvKSv svdiTCog^ 

tl dsl q)vXd66SLV ad^a^aQtdvsiv JtXsov;*) 



6v 5' sl Tiat' oYxovg s^voovO^ stvyxavsg^ 

oi)% av %ot^ riX^sg slg t68s ^Qd6ovg. 
Deinde filiam in iudicium vocat: excusationem amoris re- 
spuit : 



♦) Fragm. inc. 55. Cf. Welck. p. 1592. 



93 

^Qoag yhg dgyhv %dn\ roXg dQyotg l(pv' 
(pLlel TcaTOTttQa xal zo^rjg ^avd^l^^ata *), 
cpBT^ysL dh ^ox^ovg* *£r ds ^ot rs)c^i]QLOV' 
oddslg TCQogaitav ^iotov rJQa^^ij ^QOtGtv, 
sv toig 8' lc%ov6iv i^TCScpvy^ ri^Giv dsi **). 
Ceterum magno et iidenti animo caussam dicit Danae^ 
freta nimirum eius, qui stupravit, potentia — 
,,Manubias suppetatpro me" 



\ ^^Omnes formidant homi?ies eius valen- 

~ tiam*^ — 

neque se, imbellem virginem, summi lovis volnntati adver- 
sarl potuisse Semelae exemplo confirmat — 

• — „qtiam quondam fulmine icit lupit er^^ — 
denique etiam minis patrem terrere conatur, adeo ut au- 
daciam mulieris chorus admiretur: 

(psij, toi0i ysvvaloiCiv (og anavta%ov 
. JtQSJtSL xaQaKtrjQ XQtjGtbg slg sdipvxiav. 
Sed pater nihil cnrans minas — 

^^Btiam minit as? mitte e«, quae mea sunt 

mage , quam tucH^ — 
et magis etiam contumacia illius exacerbatus, poenam sce- 
leris continuo constituit : 
( ^^Quin^ ut quisque est meritus ^ praesens 

pretiumprofactisferaty 
De hac dramatis parte hoc docet Apollodorus: «tdO^OJLts- 
vog 8s AKQiijLog vGtSQov st, aitrjg ysysvvfjfisvov IlsQ0sa^ 
firj 7tL6tsv6ag vTtb ^Lbg s^p&aQ&aL trjv %vya- 
tSQa, fista tov naLdbg slg IdQvaxa ^akcov SQQLipsv slg 
^dXaOCav, . Haec enim , sicut priora, ex Euripide petita 
esse Malalas p. 34. ed. Nieb. ostendit: nsQi rjg s(iv^oX6' 
yrj6sv E^dQLnidrjg 6 0o(p(atatog sv trj Cvvtd^SL tov adtoij 
dQdfiatog sv xL^ati^p tLvl ^XrjQreLaav Tial QL(pSL6av t^v 
l ^avdrjv, cjg (p^aQsl6av vnb ^Lbg ^sta^Xrjd^svtog slg 
XQv66v, 

I*) Suspicabar scribendum esse ^EviG^iata., sed vide Meinek. 
ad fragm. Menandri p. 235. 
t *♦) Codd. Tj^rjrrjs nicpvx' ods. Coniecturas Yariorum collegit 
Matthiaeus. 



94 

Tiiin vero, destitutam se auxilio esse Tidens, virgo 
frangitur animo et ad preces convertitur: 

^^Excidit orationis omnis confidentid** 

^ylndigne exigor patria innocens.'* 
Abducta virgine et in mare cum iiiiolo abiecta , sumtoque 
etiam de reliquis, qui sceieris socii alque participes fuerunt, 
supplicio, dolori indulget Acrisius, deque mutabilitate re- 
rum humanarum, a laetitia in aegritudinem subito praeci- 
pitatus, conqueritur: 

elg Ttt^dtbv tJkelv (prj^l ralg pQOtctv f^xccig 
t6vd\ bv %aXov6iv ai&eg', a tdd' Eotc dij, 
ovtog ^8Qovg tB Xa^TtQov aKXd^nst CsXag 
XBiiiobvd t* «^Jffc, CvvtiQ^elg Ttvicvdv vhtpog^ 
^dXkuv te xal fii], t,ijv te nal (p^iveLV Ttoiei, 
ovta be ^vrjtav CTceQ^a' tav ^lv eiL>tvxel 
XaiLTiQa yaXijvr], tav de Ovvvecpel TidXiv, 
^&civ te 6vv xaKolCLV , ot 6' dk^ov ^eta 
q)^ivov6\ eteioig TtQogq^eQelg fietakXayalg^ 
Ad hunc deinde consolandum praedicendamque filiae et 
nepotis salutem et futuram Persei gloriam Minerva de- 
scendit. Tranquiliitatem maris a Neptuno effectam esse, 
ut tuto cista, regente cursum love, in Seriphum insulam 
deferri possit, ostendit: 

dxTJ^atog 8e noQd^^bg ev q^Qtxy yeXa *). 
De venustate huius fabulae quidquam monere superfiuum 
esse puto. Ceiebritatis eiusdem testimonia exstant Aristo- 
phanis, Naevii, Horatii, Piutarclii aliorumque, quos supra 
nominavimus. 



*) Fragm. inc. n. 208. 



95 



III. 



De philosophia Euripidis 
naturali. 



De vitis tragicorum poetarum fere qiiaecunqiie ab an- 
tiquis graramaticis tradantur, ea partim ex illorum ipsorum 
operibus coniiciendo collecta, partim ex comicorum crimi- 
nationibus hausta esse video. Quamobrem ad intelligenda 
quidem veterum iudicia cernendasque hominum opiniones 
summi mihi momenti esse, ad vitas ipsas cognoscendas 
exigui videntur. Constitui igitur fontes potius ipsos, quam 
rivulorum inde deductorum limum adire, neque quidquam 
ex his haurire, nisi purum sincerumque esse, collatum cum 
illis, inveniatur. Velut Anaxagorae audiendo Euripidem 
operam dedisse amplexumque esse quae* in rerum natu- 

F ram inquirendo vir eummus de deorum natura, de homi- 
num superstitionibus deque ostentorum vanitate docuisset, 
ex carminum Euripidis natura, etiamsi scriptorum nemo 
notasset, perspicere iiceret. Neque minori iile ardore etiam 
ad reliquas phiiosophiae partes, moralem dico et ra- 
tionalem, quae dialecticen et rhetoricen comprehendit, 

I incubuit. Quamobrem, principes cuiusque auctoresque po- 
nentes, hanc a Protagora, illam a Prodico et Socrate (quo- 
rum tamen Iiic quindecim fere annis, quam Euripidcs, mi- 
nor fuit natu) traditam ei esse grammatici affirmant: 
dvayvovg 8s Ini tgayadlav itQdnri %al jtoXXovg jtQog- 
B^BVQS koyovg, (pv6tokoyiag^ Qi]tOQslag^ dvayva^ 
QL6^ovg, ag 8^ dxov(5trig ysv6}isvog Ava^ayoQov 
ital IlQodLTCOV ical IlQOtaydQOV^ xal SoxQdtovg 
staiQog (cod. Mediol. coll. Ambros. itemque cod. Havn.). 
— "Ensita sig loyovg oQ^rjTiag scpoitrjCs naQa ^Ava^a- 
y6Qa %a\ IlQodixG} Tcai tttSiv ccXkoLg (Thom. 
Mag.) *). De quibus studiorum generibus singulis deinceps 

*) His testibus adde quos Valcken. diatr. p. 25 seqq. coUegit, 
Gell. XV, 20., Cic. Tusc. III, 14., Diodor. Sic. I. p. 46., 



96 

(lispiitahiri sumus: hoc qnidem loco naturali philosophiae 
quantum Euripides tribuerit explicare constitiiiraus. Disse- 
ruit autera pridem de hac re doctissime Valckenarius iu 
diatriba p. 34 seqq. *) idemque versus Euripidis, quibus 
sententia eius declarari videretur, et scriptorum testimonia 
collegit. Qnamobrem nos, ne acta agere videamur, tantum 
de rebus divinis quid Euripides statuerit, exquisitiiri su- 
mus. Et Valckenarius quidem, quid effici testimoniis pu- 
taret, his verbis enuntiavit: jjDeorum , quales a Graecis 
vulgo colerentur, contemtor Euripides unicum agnovisse 
deum videtur avtoq)vij , mentem puram , aeternam atque 
adeo infinitam, nulliusque rei indigam : non ille, quae alio- 
rum fuit opinio, deum mentem esse censuit, quae, materiae 
velut infusa ac cum iila arcte coniuncta, hanc molem in- 
star spiritus agitaret, sed puram et a materia longe semo- 
tam : cui materiae, natura sua quiescenti et confusae, mens 
ista divina motum indiderit atque ornatum, creatrix coeli 
et terrae. Coelum autem, sive Aethera, et Terram velut 
duo elementa consideravit, ex quibus omnia in hoc uni- 
verso nascerentur, et in quae omnia, cum viderentur mori, 
in suum quodque, revolverentur." Equidem haec testimo- 
niis inesse nego. Unum tantum pro certo habuit Euripi- 
des, non temere ac fortuito res aut principio natas esse 
aut perpetuo gigni, neque sine summi alicuius numinis pro- 
curatione res humanas administrari. Ceterum illud mimen 
vel illa vis qualis esset vel quonara nomine appellanda, du- 
bitabat. Cf. Troad. 877: 

co y^S o%riiia Tidjtl fijg sxav edgav^ 

ogrig jcoz' et Gv^ dvgtoTtaGxog Bldkvai^ 

Zevg, BLt' dvdyari (pv6aog, sltB vovg ^gO' 

t&v, 
TtQogBv^dnTjv 0B' Tcdvta ydg^ 8i' dipocpov 
fiauvcav oceXtvd^ov, icata dliCTjv ta &vi]t' dyBig, 

schol. Apbll. Rhod. IV, 269., schol. Pind. 01. I, 97., Diog. 
Laert. 11, 10. 45., Vitruv. praefat. lib. VIII., Dionys. Hal. 
Rhet. p. 85, 21., Strab. XIV. p. 444. 
*) Adde, si iubet, Wideburgi scriptionera de phil. Euripidis 
morali, Helmst. 1805. Archives litteraires, Parisiis 1805. 
N. XV. p. 417 seqq. Zimmermann, de theol. Eur. in 
Mus. Helvet. anni 1750. p. 17. Muller. Euripides deorum 
popularium contemtor, Bresi. 1826. 



97 

Non dedecet poetam inconstantia , qua ne summi quidem 
philosophi vacasse Tidentur, quum iidem modo menti di- 
Tinum tribuerent principatum modo coelo vel aetheri vel 
coeli cuidam ardori, modo fatali rerum necessitati sive 
sempiternae rerum futurarum veritati, modo legi perpetuae 
atque aeternae, quae quasi dux vitae et magistra officiorum 
esset, quumque, lovem sive aethera deum esse dicentes, 
eundem et Neptunum , et Vestam sive terram , et Orcum, 
et fatalem necessitatem , et mentis infinitae vim rationem- 
que appellarent *), Sed ego istam inconstantiam minus 
ex ipsorum, quos arguimus, dubitationibus, quam ex eorum, 
qui minus sensum verborum perciperent, erroribus natam 
esse arbitror. Videntur enim omnes illi philosophi vim 
quandam, qua omnia regerentur., non separatam a rebus 
corporibusque, sed in natura ipsa sitam et per omnia ma- 
nantem, variis nominibus significasse. Quorum in numero 
Euripidem propter eandem inconstantiae suspicionem pono. 
Nam saepissime quidem aethera, undique circumfusum 
omniaque cingentem atque circumplexum, lovem esse dixit : 
OQag rdv v7(jov rovd^ ccjtEiQOv alQ^SQa^ 
v.ai y^v nsQL^ t%ovx'' vyQolg Iv dyKaXaig; 
rovtov voiiL^B Zijva^ zovd' i^yov &e6v» 



xoQvq)'}^ 8e ^eav 6 tcsqI x%6v^ e%Giv 

(paevvbg ald"^Q, 
, Sed alio loco non aetherem ipsum lovem, sed habitationem 

lovis esse declaravit: 
I d^vv[ii 6' leQbv al&eQ', oXxtj^lv ^iog, 

unde mentem totius naturae atque animum aetheris nomine 
appellatum esse apparet. Eundem Haden sive Orcum ap- 
pellari posse in Cretensibus ostendit: 

<5ol xm ndvxcav ^edeovxi %k6riv 

nelav6v xe (peQO, Zevg elLv' 'AtdfiS 

6vo^ai6^evog (SxeQyeig — 

<5v yccQ ev xe %eoig xolg oi^Qavidaig 

67iri%XQOV xb ^ibg iiexa%eiQlt,(XiV 

X&oviov &' "Aidy iiexexeig dQx^^S* 



') Cf. Cic. N. D. 1, 13, 15. 



98 

In Menalippa deniqne, qui sit Inppiter, ignorari fatetur: 
Zsvg, ogtig 6 Zevg, ov yag otda, nX^^v Koyco 

addit ibidem deum neque ullo corpore neque certo loco 
includi, sed ubique praesentem esse et videre omnia, quum 
ipse a nemine conspiciatur. Denique animum deum esse 
dixit teste Cicerone Tusc. I, 26, 64: „Ergo animus, ut 
ego dico, divinus.^ ut Euripides dicere audet, deus est." 
Quibus addas schol. Pind. Nem. VI, 7: &8bg ydg xig 
EV TJiilv narcc rbv EvQinidriv. 

Unum deum naturalem esse quum sibi persuasisset 
Euripides, nihil obstabat, quominus multos daemonas vel 
deos populares esse crederet , quos , maiorum institutis 
acceptos , pie colendos esse statueret : cuius generis inter 
Thraces fuit Rhesus, qui moriens neque exstinctus est 
neque ad inferos descendit (oi5x UGl yaiag Ig /LtfAay;ftftov 
nhdov), neque in lumine versari desiit {dvd^Qonodat^cov 
TidciBtai piEnav q^dog); itemque Bacchus et Apollo, qui 
statim, cum nati essent, se divina stirpe ortos esse factis 
probarunt magnaque utilitate ad vitae cultum inventa ho- 
nores divinos adepti sunt. Verumtamen diversa vocabuli 
vi his atque summo numini divinitatem tribui, his verbis 
significavit : 

dXXd (SOL kh^ai %hXGi' 
il %8ol ti dQGi6i (pavkov, o^k bIcXv %toL 
itemque 

hyh dis tovg %Bovg oijts UxtQ% S [irj ^s^ig, 
0t8QysLV vofilico, dB6}id r' i^dntHv xbqolv 
oik' 7}^LG)6a nwnot* ovtB nBL^ofiai, 
o^d' ccXXov ScXkov 8B6n6ti]v nB<pvxBvaL. 
dsLtaL yccQ 6 d^sog, sYnsQ B6t* dvtog ^sdg^ 
o^ddsvog' doidaiv ol8b 8v6tr]voi XoyoL, 
Has absurdas poetarum fabulas quum , quantum in ipso 
^ fuit, augere atque „odia, dissidia, discordias, querelas? 
adulteria, vincula, cum humano genere concubitus morta- 
lesque ex immortalibus procreatos" aliaque eius generis 
plurima effingere non dubitaverit, intelligitur, eum non 
nullos esse istos deos, sed non vere deos esse statuisse. 
Notionem enim deorum, qui similes essent hominibus, ani- 



99 

mis hommum informatam esse Tidebat, et ciim probitatis, 
sanctitatis iustitiaeque studio, cum iegum institutorumque 
reverentia arctissime coniunctam; cf. Hecub. 782: 

dk?! ot &£ol (5%kvov6L %G) iCSlvCDV TCQatWV 

vofiog' vdfic) yccQ tovg &sovg i^yov^s&cc^ 

%al ^a^sv ccdLxa tikI dlTiccL cdql0^svol. 
Hi igitur dii, quamvis ab erroribus vitiisque non plane va- 
carent, tamen summi numinis ministri et iurium iegumque 
tutores esse credebantur, ut qui ilios rebus humanis pro- 
spicere negaret, non unius civitatis mores institutaque ever- 
tere, sed plane omnem iustitiam, pietatem, sanctitatem e 
vita hominum toliere videretur. Aperte Euripides deos 
contemnere et iura divina humanaque spernere idem esse 
docuit quum in Bacchis tum in reliquis tragoediis, et fa- 
stus, stultitiae vanitatisque arguit quicunque, quae populo- 
rum iudiciis natura ipsa duce instituta essent, disserendi 
subtilitate pervellere conarentur: 

oiLf yccQ 7iQsl666v noxs rcbv v6[i(x)v 

yLyvcjCKSLV xqt] nal insXstav 

noTJCpa yccQ daitdva 

VOflli^SLV l0p)V tod'. S%SLV, 

o tL Ttot' ccQa tb daL^6vL0v^ 
t6 t' sv xq6vc) fiuTiQip v6nLf.iov ' 

dsl (f)v6sL ts 7tscpv7c6g. 
itemque 

natQLOvg TtaQaSoxag ag ^' ofi^^XiTcag XQ^^^fp 
xsxf^fisd'^ oi^dslg adta %ata^aXsl l6yogy 
odd' ^v Sl' dxQCOv tb 0o(pbv svQrjtaL cpQSvav. 
Horum deorum vi effici putabantur quaecunque fortuita, 
inopinata, mira acciderent, quorumque caussa non appare- 
ret, tum quae hominum animis invitis insciisque obreperent, 
velut amoris ardor, laetitiae exsultatio, inflammatio iila animi, 
qua affecti carmina funderent poetae, furor sive insania, 
denique vehementiores animorum perturbationes. Eamque 
personam agere deos videmus, ubicunque ab Euripide actioni- 
bus adhibentur, qui, etiamsi ex ipsis hominum vitiis huius- 
modi affectus nasci passim significavit, velut Troad. v. 980: 
'^v oviiog vtbg xdlXog SKTtQsnsGtatog, 
6 6bg d' Idcjv viv vovg STtoL^^&rj KvjtQtg' 



100 

th ^wQCi yccQ Ttdvv l6x\v 'AcpQodltrj ^QOtoTg, 
Tittl toijvoii* dQ&ag dcpQO^vvTjg ccQxei d^ea — 
tamen nunquam deorum uUam in occoecandis animis par- 
tem esse negavit. Ancipiti enira caussa talia nasci par- 
timque hominum ingeniis partim \i deorum effici, fere con- 
sentiens populorum opinio est. Eadem ambiguitate Euri- 
pides in fabulis antiquitus traditis conformandis corrigen- 
disque passim utitur : id quod notavit schol. Orest. v. 910. 
p. 449. Matth.: yLyvc30K8tcj6av^ oti ta (pv0i%k toig 
fiv&tKolg %ata^Lyvv(Siv 6 EiLfQLTiLdTjg*). Quae per- 
mixtio eiusmodi est, ut memoriam antiquitatis partim tolii 
philosophorum piacitis partim confirmari, et fabulas cum 
naturaii philosophia consulto confundi appareat. 

Multis autem modis personae Euripideae cogitatis in- 
ventisque philosophorum utuntur. Sunt enim qui deos 
uliam rerum humanarum procurationem habere negent, 
velut Bellerophontes ; sunt qui popularium deorum praesenti 
auxilio privati, cum sint patria pulsi, praesidio destituti 
omnibusque hostium iniuriis expositi, in summi numinis, 
cuius nutu ac voluntate omnia administrentur , iustitia ac- 
quiescant, velut Hecuba. Quidam, velut Ixion, religione 
omni cum deorum reverentia liberati, nefaria scelera se- 
cnri moliuntur; alii tegendorum commissorum caussa, vel- 
ut Macareus, miscere fas nefasque conantur. Bacchum 
atque Venerem, libidinum patronos, spernunt et e coetu re- 
liquorum deorum exturbari volunt Pentheus atque Hippo- 
lytus; ex deorum erroribus libidinibusque , quae poetarum 
fabulis celebratae sunt, Fhaedra suis vitiis patrocinium 
quaerit, ut abiecta verecundia pietateque lubidini temere 
indulgeat. Omnem religionem, quod a superstitione ne- 
queat discerni, cum diis popularibus tollit Menalippa. De- 
nique non desunt sapientes, velut Palamedes, qui, quod 
super vulgus prudentia rerumque cognitione eminent , in- 
vidia et calumnia oppressi intereant. Sic poeta doctissi- 
mus exemplis demonstrando quidquid rerum inquisitione 
vei boni vel mali partum erat et quaecunque saeculum fe- 
rebat dictorum factorumque monstra in medium profe- 

*) Adde schol. Phoen. 175. et quae ad eundem locnm Apitzios 
monnit. 



101 

rendo ad tollendos errores, qiiibus vita hominum con- 
fundebatur, omnium utiiissimus fuit, neque in otiosis co- 
gitationibus defixus salutem communem negligebat, neque 
omitteudis celandisque malis, quibus vita et domestica et 
publica laborabat, sanari vitia posse, sed ostendendis et ex 
ipso morbo medicinam petendo saiuti prospiciendum esse 
censebat. Et quemadmodum Pericles, eiusdem Anaxagorae 
auditor, non spoliavit deorum templa neque signa evertit, 
sed splendidiora, magnificentiora dignioraque exstruxit: 
ita Euripides non in contemtum adduxit deorum a maiori- 
bus traditorum cultum, sed confirmavit, restituit, denuo 
animis hominum indulcavit. 

Ad Menalippam philosopham me converto, quae, con- 
tra superstitionem disputans et portendi quicquam ostentis 
vel prodigiis negans, ex Anaxagorae philosophia argumenta 
omnia depromit. Et simillima ratio «st eorum, quae in 
illa fabula acta sunt, atque eorum, quae in domo Periclis 
ab Anaxagora philosopho et Lampone vate quondam dispu- 
tata esse tradit Piutarchus in vit. Pericl. c. 6. Nam quum 
Periclem, rerum coelestium scientia imbutum, excelso ani- 
mo fuisse et sublimi usum esse dicendi genere dixisset, 
subiunxit haecce: „Neque hunc solum fructum Pericli at- 
tulit Anaxagorae consuetudo, verum etiam orani eum libe- 
ravit superstitione, quae hominum caussas ignorantium ani- 
mis ex eorum, quae in aere fiunt, admiratione ac stupore 
Innascitur, ut, sinistris de deorum natura implicati opinioni- 
hus, metu paveant perturbenturque , rerum naturae impe- 
riti: quem errorem eximendo naturalis philosophia pro ti- 
mida anxiaque superstitione securam inserit cum bona spe 
pietatem. Ferunt aliquando arietis caput cum unico cornu 
nati ad Periclem fuisse ex agro delatum, ac Laraponem 
vatem, ut conspexerit cornu validum et firmum de media 
enatum fronte, dixisse, fore ut potentia duorum, qui eo 
tempore principatum in civitate obtinerent, Periclis nimi- 
rum ac Thucydidis, ad unum rediret eum, apud quem 
illud prodigiura evenisset. Tum vero Anaxagorara, dis^ecta 
calvaria, monstrasse non totam eam cerebro repletam esse, 
sed cerebrura, quum esset more ovi acutum, ex tota sede 
devolutum esse in eum locum, ex quo radices cornu du- 



102 

xissent initium. Ac tum quidem Anaxagoram admirati suut 
qui aderant, sed paulio post Lamponem, quum, fractis 
Thucydidis opibus, ad unius Periclis potentiam universa 
respublica redisset. Poterat Tero recte uterque coniecisse, , 
tam phiiosophus quam vates, alter caussam, alter finem 
assecutus. lllius enim erat, qua de caussa et qua ratione 
iilud natum esset, exquirere; huius, ad quidnam genitum 
esset et quid portenderet, praedicere." Producitur ab Euri- 
pide virgo praeceptis matris philosophae imbuta, quae caussas 
rerum demonstrando prodigia nuila esse doceat; produci- 
tur senex religiosus, in observandis auspiciis ominibusque 
curiosissimus ; adest denique paterfarailias , satis quidem a 
superstitione et religioso stupore alienus, sed qui timeat, 
ne sublata ominum vi, quibus voluntatem suam dii signifi- 
cent, simul pietas sanctitasque tollatur neque omnino dii 
rebus humanis proipicere videantur. Hoc drama numero 
eorum, quae primis statim temporibus noster docuerit, 
fuisse inde coniicio, quod parum cautus versum in prin- 
cipio posuit eum, in quo theatri offensionem minus vitaret. 
Videtur igitur antea hoc drama scripsisse, quam Socratis 
utens consuetudine, ut ait Dionysius, ad probabilitatem ra- 
tionem philosophandi traduceret: ^sth xavta (x>^lXri<SE xal 
SdTiQdtH, Tial ajtl tb s^dnoQcStSQov ijyays tdv loyov 
(Rhet. VIII, 11.). Eamque rem sic se habuisse intelligi- 
tur inde, quod istum versum Euripides ipse postea immu- 
tavit. 

Eiusdem generis atque Menalippa Gretenses fuisse 
et Cadmus fabulae videntur. In illa enim Daedalus induce- 
batur, non solum naturae rerum explorator peritissimus, 
sed etiam machinarum fabricator ingeniosissimus, cuius sol- 
lertia et natura superaretur et tyranni potentia eludere- l$4| 
tur; idemque tanta erat audacia, ut feminam tauro sub- 
mittendo monstnira tauriforme procreari faceret liliumque 
suum pennis instructum in alitem ex homine mutaret *), 
quae machinationes non erant alienae ei doctrinae, qua 
communis omnium rerum origo fuisse statueretur, quum 



'') Gf. Nicephoruiu in progymn. (Bhet. gr. ed. Walz. I. p. 436.). 



103 

minutae materiae particulae, inter se similes (6fioiOfiSQsis\ 
primum inter se confusae, postea accedente mente divina 
in ordinem adductae esse dicerentur. Quamobrem quum 
omnia ex omnibus principio nata esse crederentur, quid 
mirum, si Daedaii audacia ad eifectum adducere conata est 
id, quod fieri posse Menalippa rerum investigatione cogno- 
vit, et migrando toliendoque leges naturae boves homini- 
bus miscere, alitura terrestriumque naturam sociare ausus 

f esfi Vides, quam arcte dramatum argumenta inter se co- 
haereant atque alterum altero compleatur. Praeterea in 
eodem dramate Euripides totum vatum vel potius sapien- 
tium chorum induxit, quos non minus studiose, quam sum- 
mos philosephos, in rerum naturam inquirere videmus, 

*l quum, summo numini indagando colendoque operam dantes, 
nulla rerum procuratione distrahantur. His duabus fabulis 
tertiam addo Cadmum, cuius primaria persona Agave erat, 
Baccho inspirante 

^^utiliumque sagax rerum et divina futuri" 

\ \ quae quidem philosophorum piacita rudibus barbaris tradi- 
disse videtur. 

Natura horum dramatum talis erat, ut, inter se 
iuncta, non carerent iucunda varietate. His igitur alterius 
didascaliae locum assignare lubet, quam actam essestatuo 
01. 83, 1. anno 447. praetore Philisco. Quae cojiiectura 

I indicio nititur Suidae, qui s. v. ^A%ai6q haec tradidit memo- 
riae : ^r 8s v£(X)tSQog 2oq)oxXeovs 6Xiy(x) tivL ' STCsdslxvvto 
8s KOLVTJ 6vv TM E{)Qiitidy d%o t r^ s ity oXv^tcl- 
ddos* Non seraper tetraiogiis, sed interdura etiara trilo- 

I' giis certatura esse arbitror: neque enim numerum thj^rae- 
iiconim artificura, qui a chorago dabantur, semper quattuor 
fabulis agendis suffecisse consentaneum est. 



A. Cretenses. 

Argumentum huius tragoediae Malalas in Chronogr. 
IV. p. 105. retulit, quem miror non solum a Mattliiaeo, 
sed etiam a Welclcero negiectum esse. Eius verba haec 
sunt: Iv olg xqovols ^^av 6 jdaLdaXos ^cal 6 "IxaQos 



104 

Q^QvKKo^d^svoL avsKu r^g IlaGicpdfjg , yvvatTcbg rov Mi- 
vcoog fiaCLXeog^ %ai roi5 TavQOV rov votaQiov (notarii) 
a^ftrjg' £^ ov hteKS ^oixevd^slCa vlhv thv zXrjd^svta Ml- 
vcotavQOV^ lis^ttSTj^avtog tTJ iioi%sia f^g %0Qvsiag tov 
^aiddXov %ai tov 'licdQov. 'O 8s Mivog ^a6iXsvg t^v 
HaGicpdTiv d7toKXsi0ag sv ta xovpovKXsiC} (cubiculo) /Lt£r^ 
8vo dovXldcov 7caQSi%sv a^utfi tQoq)i^v, xal sYa6sv adtriv 
BKSL, firjKSti scDQaKCjg avti^v Kal SKsivr] &h^o^sv7]^ cjg 
lv&sl6a tijg PadiXiKijg d^lag^ voCcp pXrjQ^slOa stsXsvta' 
6 8s ^aibaXog Kal 6 "iKaQog scpovsijd^rjCav, 6 fisv "iKaQog 
(psvycjv trjg (pQOVQdg.^ cog tzXssl, STtovtlc^r]^ 6 ds zJaida- 
Kog s6q)dyrj, IIsql ds tijg Ila^Lcpdrjg l^sd^sto 
dQ\d^a 6 EdQLTtidrjg 6 TCOLrjf^g*). Idem II. p. 31. 
Nieb. : s^ rjg lG%sv vlhv thv Miva, Tca&cjg Kal EiuQiitidrig 
6 Gocpcotatog CvvsyQdij^ato .^ bg cprjcjL' „Zsvg fistapirjd^slg 
slg TavQov trjv EifQcSnrjv rjgjtaasv" '^*). Congruunt haec 
non solum cum Aristophanis et antiquorum eius interpre- 
tum aliorumque quorundam scriptorum indiciis, sed etiam 
cum fragmentis apud Porphyrium, Clementem Alex. et 
Aristoph. Ran. 1398. servatis, excepto, quod Malalas, quo 
res operis sui rationi accommodaret, taurum, cum quo Pasi- 
phae concubuerat, in scribam reginae, labyrintlium, in quo 
eadem Tiva inclusa est, in cubiculum, et aias Daedali a pa- 
tre fabricatas in navigium mutavit. Incestum vel potius 
monstrosum Fasiphaes concubitum Aristophanes notat his 
Tersibus (Ran. 813.): 

co KQrjtLKag fisv 6vXlsycov ^ovadiag, 
yd^ovg d' dvociovg slgcpSQcav slg trjv tsxvrjv, 
quae ad Pasiphaen pertinere dixit Timachidas , Euripidis 
Aristophanisque interpres , teste schol. : „ TL^axidag ds dLcc 
zrjv Iv tolg KqtjgI ^i^iv IlaGLcpdrjg TtQhg thv tavQov" 
Eodem loco de Icari persona his schol. verbis docemur: 



*) Antiochenus p. 106: TCBgl 8s rris TlaeKpdTjs i^s&STO dqu(icc 
EvginiSrjq 6 Ttoirjzi^g. Cf. Welck. p. 803. 
**) Schol. Rhes. 29: diTTccs Se Evgconag dvaygoccpoveiv %vloi, 
[iiav fihv 'SlHeavlSa htX. , STsgav Ss ^olvmos Uvioi xai '^yij- 
vogoSi cos xai EvginiSijg xal aXXoi iGTogovatv rjg zovg 
nsgl tov Miv<o ybvsc&ai cpaciv. 



105 

ev yhg toTs KQfjclv "Ikccqov ^ovadovvta i7eoli]6s. — Kal 
ot (lev slg triv 'IxaQov fiovcodlav sv tolg KQrj6L' Q^Qa- ^ 
6vtsQov yccQ doKSL slvai tb nQoganov, Quo- 
modo taiidem audacius, nisi ille, ut Ovidii verbis 
utar, 7nagnis excidit ausis? De Pasiphaes autem prodi- 
giosa cupidine apertius docet Libanius VTtSQ dQXfj^tav . 

T, III. p. 3T5: Uyo) dslv %aX — 7iSKXsl6^ai tolg vTtOKQc- 
talg td ^satQov ^ iva /it^ tQaycpddg slgsX^cov IlaOLtpdfjv 
fit[iij6staL trjv s^oy.sLla6av slg dlXoKOtov iQCO- 
Ta*). Item in apol. Socrat. p. 686. (T. III. p. 64.): oi^x 
OQats tbv Mivci dsivh Tcd^^ovta snl trjg 6ici]vrjg xal trjv 
olxlav ai)tov dia tov t^g Ua^icpdrjg SQOtog sv al6xvvi] 
ysysvf](isvrjv ; tavta iikvtoi wcollovg av dvd^Qajcovg sXa- 
%sv, sl [ir] jtavtaxov tbv Xoyov at tQaycpblai 8ik67tSiQav **). 

Sic caussam quidem plures scriptores commemorant^ * 

eventum autem casusque personarum praeter Malalam nemo ' 
ostendit. Omnes enim, aiiorum poetarum anctoritatem se- 
quentes, Daedalum in vincula coniectum esse, deiude Pasi- 
phaes opera liberatum pennas et sibi et lilio accommo- 
dasse, ipsumque salutem adeptum esse, Icarum autem in ** 

mare delapsum interisse referunt. Pasiphaes stuprum multi 
auctores non commemorant tantum, sed etiam explanant; 
sed nemo, quod sciam, mentionem facit supplicii. ^^ . 

Structuram tragoediae in tanta et narrationis, quam 
supra posuimus, brevitate et fragmentorum paucitate vix 
suspicari, nedum explorare licet. De partibus eius quid 
coniectando interpretandoque assequi possimus, experiamur. 

Non potuit Euripides tam foedo facinore poliutam fe- ^ 

minam in scenam producere, quin excusationem ei pararetf^ 
eam , qua uti solent omnes, qui animi perturbationibus, ra- 
tioni non obnoxiis, impulsi committunt ea, quae sana mente 
redeunte ipsi vehementissime aversantur, deorum fraude se 
deceptos esse dicentes, Quamobrem Venerem in scenam 
productam esse ad prooemium dicendum plane mihi qui- 
dem necesse esse videtur, eiusque prooemii materiam in 
his Hygini verbis (fab. 40.) inesse puto: „Pasiphae, Solis 



« 



=*) Protulit hunc locum Welck. p. 1602. 
**) Welck. p. 803. 



106 

lilia, uxor Minois, sacra deae Veneris per aliquot annos 
non fecerat. Ob id Venus amorem infandum iili obiecit, 
ut taurum , quem ipsa amabat, alia (scribe illa) amaret *). 
In hoc Daedalus exsul quum venisset, petiit ab eo auxilium. 
Is ei vaccam ligneam fecit et verae vaccae corium induxit, 
in qua illa cum tauro concubuit. Ex quo compressu Mi- 
notaurum peperit, capite bubulo, parte inferiore humana". 
Hac Veneris explicatione , quum praesertim ab eadem tri- 
8tis reginae interitus praediceretur, fiebat, ut miseria huius 
turpituflinem superare videretur. Partum autem Minotauri 
initium fuisse actionum consentaneum est. Propter pro- 
digium enim vates consulere regi necesse fuit **) : vides 
caussam arcessendi mystas illos sive lovis Zagreique sa- 
cerdotes, qui quidem in scenam prodeuntes de vitae suae 
genere satis accurate ipsi exponunt. Qui quoniam venien- 
tes regem ut praesentem alloquuntur, necesse est eum 
post Veneris discessum prodisse. Potuit deinde Minos cum 
Daedalo coUoquium conserere eiusque colloquii eventus 
caussa esse rebellionis, quam a Daedalo incitatam esse 
apparet ex Aristoph. Ran. 1356. Tyrannicum ingenium mo- 
resque superbos Minoi a tragicis tributos esse et Plutar- 
chus in vita Thesei c. 16. et Libanius apol. Socrat. p. 
686. ostendunt, quorum illius verba haec sunt: iTCLXQatij- 
Cavtig ot tQayiKol nolkrjv ccTtb rov Xoyslov xal tijg 6x,7j- 
v^g ddo^lav aiLftov xatB6K8da6aVf cjg %akmov Tcal ^iaiov 
yevo[i8VOV ^ hic vvv ds^ inquit, dvQ'' cjv tTJ %6lsi %aXs- 
scag TtQogsvT^vsKto^ dvva^iv s%Giv Iv rjj ^aldtty^ dia tcav 
TCOLTjtGtv xal tsXsvtYi(5ag ^oldt^stai, Daedalus autem, cae- 
dis caussa e patria profugus, dudum, ut ait Ovidius (Met. 
VIII, 183.) 

— ^yCreten longumque perosus 

Exsilium^ tactusque soli natalis amore^ 

Clausus erat pelago" 

*) Adde Fulgent. myth. II. p. 866. ed. Basii. : „Illa enim dolens 
quinque filias Solis amore succendit, id e^ft enim Fasiphaen, 
Mcdeam, Fhaedram, Circen, Dircen." 
**) ApoUod. III, 1, 3: Mivoog ds iv ra Xa^vgivd^co littzu t ivag 
XQV^l^o^i^ S yicctatiXsiaas. Fotuit propter nefas etiam 
pestilentia incidisse, eaquc tam arcessendorum sacerdotum 
quam motus populi caussa esse. 



107 

Qai quum, tyranno omnia maria omnesque terras tenente "^), 
neque effugiendi ullam facuitatem haberet, et a Minoe ad 
immensas aedificiorum moies exstruendas cogeretur, hanc 
ipsam ob caussam cum regina conspirasse videtur, sperans 
se huius opera auxilioque iiberatum iri. Ea spes quum 
simul cum feiicitate reginae interisset, fieri potuit, ut ex- 
trema conari et populum, Minois imperium perosum, ad 
usurpandam libertatem vocare constitueret. Magnam enira 
fuisse ingenii eius admirationem magnamque apud vulgus 
gratiam auctoritatemque consentaneum est. Praetextum 
autem atque opportunitatem magnae hominum multitudinis 
Gongregandae opera ipsa, quae exstrui rex iusserat, suppedi- 
tabant, ut hic in insidiis sibi struendis Daedalum ipse adiu- 
varet. Ceterum ex Daedali Minoisque colloquio deprom- 
tum esse arbitror versum, quem Sophocii Euripidique 
communem fuisse quidam censuerunt, sed iocupletiores te- 
8tes Antisthenes (ap. schol. Aristoph.Thesm. v.2L.) et Plato 
(Theag. p. 125. D., Rep. VIII. p. 568. A.) huic soii asserunt: 

6o(pol rvQavvoL tav Cocpav ^vvov6la. 
Fotuit in Sophoclis Aiantem Locrum sive ab ipso sive ab 
interpolatore transferri, neque Euripidis caussa elevatur in- 
dicio scholiastae cuiusdam ad Aristoph. Thesm. 21: t6 
^ivtOL dQcc^a, av d) EiuQLTCidrjg tavta einev ^ oi) ^a^Btai, 
Rarissima enim fuisse huius tragoediae exemplaria inde 
apparet, quod Stobaeo nuila ea utendi copia fuit. Plus, 
quam interpretis, Euripidis ipsius valet auctoritas, qui 
Mnesilocho illam sententiam respiciente — 

olov tl 7C0V '6tlv at 6o(pal ^vvovdLati — 
noXXd, inquit, av ^d^Oig toiavta naQ* s^ov. Ceterum 
cf. Matth. fragm. inc. p. 433 seq., Boeckh. trag. gr. princ 
247. Praeterea altercationis , quam in Daedalum fecerit 
Minos, pars mihi esse videtur fragm. 216. Matth.: 

— — ? ^QOVELV lkd66ova 

5 dvva6%aL del 6s fistjov' • — — , 
Parodi autem fragmentum, quod supra commemoravimus, 
hoc est: 



*) Thucyd. I, 5. Ovidius 1. l. v. 185. 



* 



108 

« . ^oiVLKoysvovs Jtal t^g TvQiag, 

tBTivov EdgcjTias Tcal tov fisydXov 

Zavog^ dvd(56cov 

Kqt^xtiS BnatoiiTCXoXd^Qov^ 
P'. ^KCO ^a&eovs vaovs TtQohTtcov, 

ols ad'^iy8vrjs t[ir]&SL6a dojcovg 

Ctsyavovs TcaQsxsL XaW^cp asXsKSi, 

Tcal tOQVoSstovs *) 

dtQSKSls aQ^OVS ilV7tdQL00OS. 

y, dyvhv ds ^iov tsivoiisv, s^ ov 

^ibs 'Idaiov ^ijCtfjs ysvo^rjv 

Tial vvKtLTtoXov ZayQSCJSt ^iota **) 

tds t' co^oq)dyovs daltas tsXsdas 

fiTjtQL t' dQsia dadas dva(5idiVi 

Tial KovQijtav 

PdKxos SKlri^Yiv S^LCod^sis. 
8', TtdXlsvKa 6* l^cov Sifiata^ q^svyo) 

ysvBOiv ts ^QOtcbv, Kal vsKQod^rJKrjg 

od xQi^ntdfisvos, xiqv t' Sfiiljvxcov 

^QaCiv s8s6tG)v TtscpvXay^ttt, 
Non potuit Pasiphaes stuprum, hominum nemine prae- 
ter Daedalum lcarumque conscio, facile sine deorum ora- 
culis coargui. Atqui lovem de monstroso partu ab his my- 
stis, iubente sine dubio Minoe , consuUum esse haud ob- 
scure significat alterum chori fragmentum, quod, ex incer- 
tis reTocatum, huic tragoediae asserendum esse vidit Wel- 
ckerus p. 802. Cf. Matth. n. 155. p. 402. 
a, 0ol tS) Ttdvtcav fis8sovti %oi*;v ***) 

TtsXavov ts (psQG), Zsvs sh^ 'Ai8ris 

dvo^a^o^svos ctsQysis' 0v 8s ftot 

^v0iav ditVQOV nayxaQnsias 

8s^ai Ttli^Qrj TtQOXV^sl^ccv, 

*) Codd. TavQodsTco KQrjd^sta et ToqoXETO) xoXXrjQ-sts. Partici- 
pium yigTjd^sZa sivc noXXi^d^sis plerique criticorum abiicien- 
dum esse censuerunt; reliquas eorum coniecturas refert 
Matth. p. 136. Suidas : Togvog ^vXov aTgoyyvXov , ^ r o 
tg^fitt Kal t6 ivisfisvov sls avTO, 
**) Codd. ^ioTas et ^govTug, 
***) Bergk. coni. x^otjv, quod eignificet eandem rem, quam&veia 
Tcayxagnias» ^ 



109 

|5'. 6v yhg Ev ts d^soTg totg odgccvlSaig 
6}irJ7ttQ0v tb ^ibg ^staxsiQi^av 
X&ovLOV O'' "Aidy ^stBxsig aQxijg 

y . Tts^^ov [isv (p&g tpvxalg dvsQcav *) 

tolg ^ovXoiisvoig d^lovg TtQOna^slv^ 

7t6&sv spXaCtov^ tig Qi^a naTiaVy 

tiva dsL ^axaQov SK&v0a^svovg 

BVQSLV fiox^cov dvaTtavXav ; 
Postremis versibus et quae caussa sit prodigii et quomodo 
averruncari possit, aperte quaeritur. Et caussa quidem ex 
signis divinitus missis sive ominibus divinari potuit; ex- 
piatio sceleris eadem ratione reperiebatur. Responsum 
vatum quale fuerit, coniectura suspicari iicet. Et puerpera 
enim et partus eius conferendi fuerunt eum in locum, ubi 
neque coelum neque terrae superficiem, quae est sedes 
deorum, neque fontium liquores, neque maris undas poi- 
luerent. Itaque lab^rintho inclusi ad inferos detrudeban- 
tur. Pasiphae quin caussam coram spectatoribus dixerit, 
vix dubito; lamentis eandem, cum ad supplicium ducere- 
tur, poenitentiam pudoremque significasse, nec non etiam 
deorum fraudem accusasse, plane mihi necesse esse vide- 
tur. Haec fuit illa cretica monodia, quam notavit Aristo- 
phanes. 

His peractis a choro cantata esse suspicor physica illa 
ex Anaxagorae doctrina delibata, quorum reliquias habe- 
mus in fragra. 114. 17T. et 209. Matth. (n. 120. p. 126. 
Dindorf.) : 

Al^sQa Ttal Falav Ttdvtav ysvstsiQav dsida 



TtVQLysvrjg ds dQdxav odbv riysitai tstQa^oQtpoig 
, coQaLg, ^svyvvg aQ^ovia stoXTJxaQTtov 6';^^^« 

yXavxcjTtig <5tQS(pstai li^vrj — — 

De Pasiphaes morte, quam labyrinthum intrans sibi 
eonscivisse videtur, fusius exponi non utique necesse fuit. 
Sequebatur deinde ea pars dramatis, qiia Daedali Icarique 



'') Vulgo ipvxccgj codd. ipvxo^S' 



Jf^ 



110 

res agebatur. Atque ille quidem Cretensibus ad arma vo- 
catis, impetuque in regiam facto, tyrannum, opibus miiiti- 
busque munitissimum , de potentiae fastigio praecipitare 
conabatur. Aut enim integra aut levissime mutata *) red- 
didit Aristophanes iila in Ranis t. 1356 seqq.: 

dXX' c5 Kg^tsg,, "Idag xmva^ 

tcc to^a Xa^ovtEg eTCafivvats^ ^ 

ta KcoXd t' diiTcdXXsts, 

nvKXovfisvOL trjv olnlav' 

a^a Ss ^Utvvva Tcalg 

"AQtSiiig ocaXa 

tag KVVL6Kag sxovG* sX&stG) 

dia d6fiG)v Ttavtaxij * 

Cv d\ at ^idg^ diaTCVQOvg dvsxov6a 

Ka^jtddag d^vtdtaiv %8t- 

QolVy 'EKdta^ TCaQdqjrjvov. 
Sed multo ante, quam Daedalus hanc pugnam iniret, ia 
qua occisus est, Icarum volando salutem petisse necesse 
est. Cf. Ovid. Met. VIII, 185: 

— — ^^Terras licet, inquit^ et undas 
Obstruat^ at coelum certe patet: ibimus illac, 
Omnia possideat^ non possidet aera Minos^*. 

Videtur Ovidius etiam admonitionem patris imitatus esse 

in hisce: 

i^lnstruit et natum: Medioque ut limite curras, 
Icare^ ait^ moneo, ne, si demissior ibis^ 
Unda gravet pennas^ si celsior^ ignis adurat, 

— — Pariter praecepta volandi 

Tradit et ignotas humeris accommodat alas. 
Inter opus monitusque genae maduere seniles 
Et patriae tremuere manus. Dedit oscula nato 
Non iterum repetenda sud'^ etc. 
Icarum in mare decidisse constans est scriptorum te- 
stimonium. Non potest igitur monodia iila, quam comme- 

*) Scholiastae nota: tavtu 8e nagu ta ix KgTjtcov E-vQiniSov, 
deprayata esse genuina Euripidis verba declarat. Eius ta- 
men depravationis Testigia, praeter ridiculam appendicem: 
ig rXvKrjg, oncog av BigsXd^ovea qxogdato, deprendi nuUa mihi 
posse Tidentur. 



111 

moravit schol. Aristophanis, post rninain, fracto collisoque 
corpore, ab eo cantata esse, et verba ipsa (d^gaCvteQOV 
yhg xb nQogcoTtov) contrariura significant. Partem eius 
carminis exstare puto fragm. 154. 3Iatth.: 

XQvOsai 6i] ^oi ntBQvysg tcbqI vcotcp 

xal ta UsLQijvcov SQosvta nidika 

CCQ^O^Btai^ 

pddo^ai t' eg al^SQa %oXvv dBQ^elg^ 

ZtJvI TCQOgili^CDV, 

Deorum ira lcarum praecipitatum esse schol. Hec. v. 
821. ostendit: (paGi yaQ d^vvo^svov tdv "Hliov 
jdaldaXov , ag TtSTtoLrjTcota trjv ^vyatSQa ad- 
tov na0Lq)di]v, eQa6-^sl6av tavQov^ ^iyijvat, 
adta, STCsl tots jcsto^svov slds thv a^dtov vtdv "IxaQov 
£x TcrjQOv TitSQOig xQWiisvoVf 6q)o8QG)g siiJtsGslv totg jttS" 
golg y.di diaXv^rivai tavta 7taQa6KSvd0ai, Adde Nice- 
phorum in progymn. (Rhet. gr. I. p. 435.)» 

Corpus defuncti per nautam aliquem sive piscatorem» 
qui et Toiantem et decidentem spectasset, in scenam re- 
portari potuit: 

,^Hos aliquis^ tremula dum captat arundine pisceS) 
Aut pastor haculo stivave innisus arator 
Vidit et obstupuit^ quique aethera carpere possent^ 
Credidit esse deos**, 
Eiusdem fuit, quomodo res gesta esset, Daedalo enar- 
rare: 

,,Quum puer audaci coepit gaudere volatu^ 
— — ■ coelique cupidine tactus 
Altius egit iter, Rapidi vicinia Solis 
Mollit odoratas^ pennarum vincula^ ceras, 
Tahuerant cerae: nudos quatit ille lacertos^ 
Remigioque carens non ullas percipit aureis. 
Oraque caerulea^ patrium clamantia nomen, 
Exdpiuntur aqua^ quae nomen traxit ah illo", 
Hanc narrationem excipiebant patris lamenta: 
,^Devovitque suas artes corpusque sepulcro 
Condidit; et tellus ah nomine dicta sepulti^\ 
Fragmentum narrationis deprendisse mihi videor in iis, 



112 

quae Platarchus egm. p. 750. B. et garrul. p. 507. ger- 
vavit : 

XaL7p7]Q^ 7lVKlC06CCg TttSQCC. 

In fine dramatis Solem prodisse , qui et de caussis 
factorum doceret, et honores quosdam defunctorum insti- 
tui iuberet, et de Minotauro alendo nota iiia praeciperet, 
ex scholio ad Hecubam scripto, quod supra posui, con> 
iicio. 

Non inelegantem hanc Euripidis tragoediam fuisse 
vel inde existimare licet, quod Aristophanes eam non tan- 
tum respexit frequentius, sed etiam imitatus est. Neque 
enim dubitandum est, quin in Daedalo, quum monstrosos 
lovis cum Leda concubitus, illius artificis auxilio effectos, 
Ledamque ova pro infantibus parientem exhiberet, hanc 
tragoediam in risum detorserit. Cf, Bergk. fragm. Arist. 
p. 127 seqq. Rarius codices descriptos esse propter fa- 
stidium hominum, turpitudine facti Pasiphaes offensorum, 
„ consentaneum est: ita fiebat, ut mature multis in obli- 
vionem abiret. Eruditorum favorem ei conciliare potuit 
Anaxagorae doctrina, in qua multum fuisse explananda cho- 
rum mystarum optimo iure suspicatus est Matthiaeus. 
' Multa enim inerant, quae ad reconditiora cogitata cum 
vulgo communicanda invitarent : cuius generis erant Dae- 
dali ars naturam superans, Icari audacia, Pasiphaes con- 
cubitus partusque monstrosus, Minois Jngenium insolens, 
denique mystarum ipsorum studium in numinis divini men- 
tem animumque intrare cupientium. Haec autem ratio, 
etiamsi non iam in Pace Aristophanis ad hoc drama re- 

I spici viderem, sola mihi sufficeret, ut illud primis statim 
temporibus , postquam fabulas docere coeperit Euripides, 
in scenam delatum esse statuerem. Nam prioribus tempo- 
ribus magis eas rationes , quae ad rerum naturam cogno- 
scendam pertinerent, secutum esse Euripidem , posteriori- 
bus, fiagrante bello Peloponnesiaco hominumque studia tra- 

^ hente, magis rerum publicarum administrationem respexisse 
mihi persuadeo. 

Sunt autem , ex quibus ii, qui speciem dumtaxat re- 
rum, quae aguntur, intuentur simulque Euripidem, aetate 
provectiorem, deficientibus viribus, dedidicisse quae antea 



113 

rectius perspecta habuerit, opinantur, extremis temporibus 
hanc fabulam assignandam esse concludere possint. Duas 
enim continet actiones, quas idcirco conglutinari, ut iustam 
longitudinem accipiat tragoedia , affirmare isti quidem non 
erubescunt. Qui miror quod istam duarum vel plurium 
actionum copulationem non in plerisque eiusdem poetae 
operibus detexerunt: quod quo minus fieret, certe non 
fabularum natura, sed ipsorum ingenia hebetiora impedi- 
verunt. Scilicet imius praecipue personae salutem versari 
in discrimine debere sibi persuaserunt, eaque ubi in fine 
dramatis decernatur, recte se rem habere putant, neque 
iis, quae insunt reliqua, quamvis sint saepissime non mi- 
noris momenti, offenduntur. Contra ubi alia decernuntur 
aliis pendentibus, damnant et legem illam 

f^denique sit quidvis simplex dumtaxat et unum^* 
laesam esse queruntur. In aliis rebus praeter facta per- 
sonasque simplicitatcm operis quaerendam esse negant 
propterea, quod, qua sunt obtusa mentis acie, taiia videre 
ipsi nequeunt. 

Non minori audacia, quam Daedalus Icarusque , Euri- 
pides ipse usus est, tales res theatro spectandas exhibens, 
quo in conatu eum non turpiter lapsum esse pro certo 
affirmare licet: neque enim vel Aristophanes vel reliqui 
scriptores de tanta ruina, si facta esset, tacerent. 



B. Menalippa philosopha. 

Argumentum dramatis retulerunt Dionysius lHal. Rhet. 
VIII, 10. et IX, II., cuius verba transscripsit Welckerus 
p. 840 seq., et Gregorius Corinthius, a quo in Rhet. gr. 
T. Ylf. p. 1313. scripta inveniuntur haecce: jy 81 Trjg <?o- 
q)rjg MbXavijtnrig avtri i6toQia' "EXXrivog xov ^ibg Alo- 
Tiog zty^vci^zig 8X ^av xijg EdgvdiKrjg iysvvrjOs Kqi^ztjv 
(scribe KQrj^ia) ocal ZaX^C3V8a x«l 2Ji6vcpov , bk Se zijg 
XeiQcovog ^vyaxQog "iTtJtrjg ndXKst 8Laq)SQov6av Msla- 
vijCTtrjv. A^fxdg [isv cdv, q)6vov 3C0Li]6ag, In^ Iviavxbv 
dnrik^s tpvydgy xrjv ds Mslavimcriv UoCSLdcov 6i,8vhg)v 

\ 8 



114 

xaldayu ^ynvov snotrjiSsv, 'H 8h ditc trjv tov natQdg 
TtQogdoxlav tovg ysvvTj&svtag slg pov6ta6LV sdcoxs ty 
tQOCpci ^slvai xata trjv svtoXrjv tov xatccOTtSiQavtog. 
^Tnb 8s trjv xdd^odov tov dvvdctov ta ^QScpr] ttvsg tav 
PovTColGiv, (pvXatto^sva ^sv vnh tov tavQOV ^riXat^o- 
fisva 8s V7c6 fiiag tc)v /3owv iSovtsg, cjg ^ovysvrj tSQata 
ta paCiXsl TtQogijvsyxov, ^O 8s, trj tov TtatQog "EXXrj- 
vog yva^y jtsiOd^slg, oXoxavrovv ta ^Qsq^t] TiQivag^ Ms- 
Xavinmfi tjj ^vyatQi jtQogsta^sv svtacpiotg aiuta xo6fir]- 
6ai. 'H 8s xal tbv x66fiov adtolg sjts^rjits xal tbr' k6- 
yov slg naQaitrjOiv s^s^rjTis (pLl6tL^ov. Latiiiiim fecerat 
idem dramaEiiiiiiis, liberioris, piito, philosophiae praeceptis, 
quibus erat insigne, invitatus. 

Prooemium a Menaiippa ipsa dictum esse Gregorius 
testatur, idemque initium transscripsit : Iv 8s tjj MsXa- 
vijtTtrj TtaQSLgdysL tavtrjv nQOOL^La^o^svrjv 

Zsvg, cog XsXsxtai trjg dXrj^siag vno^ 

"EXXrjv^ stLxts. 
Secus scriptum fuisse, cum fabula primum doceretur, Lu~ 
cianus in love trag. c. 41. , Plutarchus T. IL p. 756. B. 
C. , Athena^. p. 23., lustin. M. p. 41. E. testaiitur. Sic 
enim se verba primitus habuisse: 

Z£t5g, ogtLg 6 Zsvg' o^d yaQ ol8a, nXrjv X6yip 

vX^^mv — 
sed, reciamante theatro, postmodum ab auctore mutata 
esse ((og s%OQV^r]%rj., ^'AAaJg thv 0ti%ov , cog vvv ysyQa- 
ntaL). Opinionibus fabulisque niti quaecunque de deorum 
natura tradantur, non solum hoc prooemii initio Euripides 
- significat, sed etiam gravissimis argumentis et subtilissima 
disputatione Menalippae confirmari Toluit. Idem quasi 
secure referendo IotIs nepotem esse Aeolum, a quo com- 
pressam Thetin sive Hipponem esse et partu edidisse Me- 
nalippam, hanc denique a Neptuno stupratam de gemino- 
rum liberorum partu iam sollicitam esse, haec atque alia, 
quibus deorum corpora certaeque formaeesse ponuntur, sim- 
pliciter docendo non secum ipse pugnare, sed dedita opera 
philosophorum sententias Tulgique opiniones, inter se con- 
trarias, consociare videtur. Talia enim prooemio exposita 
fuisse et fragmenta et, Hygini narratio ostendit, quae haec 



f 



115 

est (Astron. II, 18.): „Eiiripide8 aiitern in Menalippa 
ipsam Hippen *), Chironis Centauri filiam, Thetin antea 
appellatam, dicit : quae cum aleretur in monte Pelio et stu- 
dium in vehando maximum haberet, quodam tempore ab 
Aeolo, liellenis filio, lovis nepote, persuasam concepisse, 
ciimque iam partus appropinquaret, profugisse in silvamj 
ne patri, cum virginem speraret, nepotem procreasse vi- 
deretur. Itaque cum parens eam persequeretur, dicitur 
petisse a deorum potestate, ne pariens a patre conspice- 
retur. Qua deorum voluntate, postquam peperit, in equam 
conversa inter astra cst constituta. INonnulli eam vatem 
dixerunt esse." Eadem habentur in Eratosthenis cataste- 
rismi c. 18., cuius verba Matthiaeus posuit p. 214. fragm. 
IV. Et in prooemio quidem simpliciter Menalippa se ex 
Centauri filia natam. esse commemoravit; reliqua, quae 
Hygini Eratosthenisque narrationi insunt, in epilogo ab 
Hippa ipsa, quum servandorum nepotum caussa se inter- 
poneret, exposita esse piaiium est. Quod autem Hippen 
pro vate a nonnullis habitam esse dicit Hyginus, ex Euri- 
pide ipso petitum est, teste Clemente Alex. Strom. I. p. 
.306. B : 'iTtTtco ds , oj ^vydtfjg rov KavtavQov, CvvoiTci]- 
6a0cc Alolcp Ididd^ato a^dtov trjv (pv0LK7]v d^scsQLav^ 

tr^V TtdtQLOV B7lL6tl]^7]V' ^aQtVQSl ds ElUQLTtidtjg TtSQL tTJg 

^lTinovg cods ncog* 

^ TtQCJta ^hv xa ^sla jtQod^avtsvdato 
%Qr]6}ioi(3L 6aq)s6LV d6tSQOV sjc' dvtoXalg. 
In rerum igitur naturalium coelestiumque cognitione nite- 
batur Hipponis divinatio, multum illa quidem diversa ab 
augurum , haruspicum aliorumque eius generis interpretum tf 
arte, et Thaletis Anaxagoraeque eruditioni similior. Ex- 



*) Vulgo Menalippen, idemque vitium inest schol. Germa- 
nici T. 206: „Euripides dicit Menalippen Chironis filiam 
esse, quae, compressa, gravida profugit in Pelion montem, 
et, dum a patre comprehendi timeret, deorum misericordia 
conversa in equam, ad astra conscendit," et Eudociae ver- 
bis p. 338. idem narrantis. Cf. Welck. p. 849. Contra apud 
Pollucem IV, 19, 207. 27. recte scriptum est in codd. : "Innri 
tJ Xeiqcovog vnaXXaTTOfiivT] sig tnnov ncxq Evginidr]. Vide 
Seberi notam p. Q3. 

8 * 



•\^ 



116 

plicatis natalibus, ad ostendendiim infortunium sunm per- 
gendum fuit Menalippae, quo loco quum vim sibi a Ne- 
ptunofactam csse quereretur, pulcritudinis formae eampoe- 
nituit : 

— — ov yaQ l6xiv d^cpaklg 

7C8QaLTSQG) to %dXXog 7] ^iiScag Xa^eZv, 
fragm. inc. 168., quod huc pertinere ex Ennii imitatione 
inteiiigitur, de qua haec refert Gellius V, 11. 12: „Qua- 
lis forma a Q. Ennio in Mcnalippa perquam eleganti vo- 
cabuio stata dicitur, quae neque kolvtj futura sit neque 
TtOLV^, quam forraam modicam et modestam Favori- 
nus non mehercuie inscite appeliat uxoriam. Ennius au- 
tem in ista, quam dixi, tragoedia eas fere feminas 
ait incolumi pudicitia esse^ quae stata forma forent^^ 

Reiiqua pars prologi colloquio conficiebatur Menalippae 
atque nutricis, id quod ostenditur Gregorii verbis: ij b\ 
dLcc xrjv tov TtaxQog TCQogdoxlav tovg yevvrjd^avrag sig 
^ov6ta6LV tdcoxs tj] tQOCpa ^fslvaL xara trjv EvtoXrjV tov 
%ata6miQavtog. Et in patris quidem Aeoli bovili exposi- 
tos esse infantes docet Dionysius IX, 11: l^8!^ri%B 6' a^dtk 
alg ta tov naxQog ^ovcpoQ^La, Mandatum Neptuni eo 
statim tempore, quo cum virgine concubuit, editum esse 
putandum est. Dies autem, quo redire Aeolo licebat, de- 
finitus erat idem , quo priori anno ex patria abierat: erat 
igitur is ipse dies, quo haec agebantur. Hunc diem fe- 
stum fuisse universae civitati arbitror, et coisse ad eum 
celebrandum atque ipsum regem iaetis ominibus faustisque 
precationibus excipiendum partem civium, qui chori mu- 
nere fungerentur: qui quum obviam Aeolo processuri ad 
regiam convenirent, parodi cantandae dabatur oppcrtunitas. 

Statim deinde Aeolus cum comitibus in scenam prod- 
iit, gratulante choro, et quum laetns doraum deosque pa- 
trios receptos adspexisset, a lilia quoque, quaravis anxia, 
salutatus est. Interim famuli regis, quum equos in sta- 
bula reducerent, vaccam conspexerunt infantibus ubera 
praebentem et taurum eosdem custodientem servantemque, 
ne grex boum obtereret *) , unde ilios ex his animalibus 

*) Varro R. R. II, 5. 5: Novi, inquit ille, maiestatem boum — 
praeterea scio hunc esse, in quem potissimum luppiter se 



111 

natos esse rati attonitique miraculo ad re^em redeunt, 
monstra, quae putant {thQcctcc ^ovysvTJ), secum afFerentes, 
simulque unus ex iis quae Tiderunt exponit. Quo por- 
tento in ipso reditu introituque sibi oblato rex Tehemen- 
tissime commotus, Hellenem, patrem suum grandaevum, 
arcessiri iubct, de re mira consulturus. Dum arcessitur 
8enex, Aeolo ad penates salutandos in domum ingresso, 
chorus alter interponi potuit. 

Prodit Hellen, senex decrepitus, de senectutis imhe- 
cillitate et molestia lamentaiis : 

tl d' cckXo; (poiVTi Kal &/,ik ysQCOv dviqQ. 
Re, qualis accidisset, ex filii narratione cognita, statim pro- 
digium esse et expiari debere certus est: 

^^Certo hic est dubium nullum^ quin mon- 

strum siet: 

Hoc ego tibi dico et coniectura auguro." 
Aeolo tamen, formam parvulorum et vigorem et robur con- 
sideranti, non statim persuadetur iilos pro monstris ne- 
candos esse, potius heneficio propitiorum deorum editos 
esse, qui adulti rerum gestarum splendore regnum auge- 
ant, opinatur : 

,iRegnumque nostrum sospitent supersti- 

tentque" 
Haec dicta stultitiae arguit Hellen: 

TtaTtai' veog %al CxaLog olog 86t' dv^Q. 
multaque proferendo, quibus prodigiorum fides confirma- 
retur — • quorum in numero Ennius etiam Navii auguris 
factum posuit saxum novacula scindentis: 

„Cm»i saxum scisciderit^^^ — 
tandem Aeolo, quamvis raeliora docto, persuadet, igni aver- 
tendorum malorum caussa parvulos cremandos esse censens*) : 



converterit — liunc esse , qui filios Neptuni e Mena- 
lippa seryarit, ne in stabulo infantes grex houm 
obtereret. Gregorius I. I.: tpvXaTrofisvu fikv vno xov 
ravgov, &7]Xci^cfisva ds vno fiias rcSv §omv. 
*) Cf. Greg-orii verha, quae supra posuimus, Minus accurate 
Dionjsius VIII, 10: 6 ds nuT^§ otofisvog stvai tovto zfqag 
yvfofiTjv noislrat xaraKartfafc tu naidia. Idem IX, 10: o ds 
naxrjq ifyetrat Ix §obs bIvui. nal oog xeqag ^ovXsTai naTUKavaat. 



118 

^,Mi ausculta, nate^ pueros cremari iube*' 
Inde Menalippa arcessitur, quae vestibus funereis ornatos 
parvulos ad rogum paret componatque. Ibi illa ad refu- 
tandam patris sententiam orationem illam habuit celeberri- 
mam *)^ cuiiis initium quidem, pauilo secus dictum, reddi- 
, dit Aristophanes Lysistr. 1124: 

eyG) yvvTj ^sv el^uc, vovg 8' sv£(5ti ^oi^ 
a^dtrj d' s^avtijg ot5 Tcaxcog yvcoy^rjg Excn**), 
tovg 6' BK TtcctQog te xal ysQaLtbgav koyovg 
TtoXlovg dxov6a6* ov ^e^ov6(X)(iai> xaxag, 
Matris (non patris) institutione se eruditam esse dixerat 
Menalippa "''^*), unde litteris mandatam fuisse iilius philo- 
sophiam apparet. Insecuta enim sunt haecce: 
xovx e[idg 6 fiv^og, dW £(iijg ^ijtQog naQa^ 
(hg o^fQavog te yald t' ^v ^0Q(prj fiLUf 
eTcel d' lxcoQi6^ri6av dXXijkcov dlxcc, 
tUtov6v Ttdvta xdvedcjKav elg (pdog, 
devdQf], Tteteivd^ QiJQag^ ovg &' dkfii] T^sgjEt, 
yevog te ^vrjtaiv. 
En meram Anaxagorae sapientiam ****). Cum his Ennii 
fragmenta conspirare videntur, quae ap. Yarron. L. L. 
VII, 4T. (p. 74.) et V, 19. (p. 9.) inveniunturt): 

,^Quaeque caeruleofreto orta nare coepta^' 

^^Coeli ing ent es fornices.^* 
An huc referendi sint versus, quos Cic. Tusc. I, 28, 69. 
servavit, dubito: 

*) Dionysius 1. 1. : ^orjd-ovacc avT^ tj MsXavlnni] dnocpcilvsad^ai 
Ttsigazaij ort rsgag ovdsv iariv. Adde Gregorii verba, quae 
supra posuimus. 
**) Schol. ed. Oxon. : o aTixos i^ aocprig Mslavinnrjg EvqmiSov. 

Cf. Welck. p. 1603. 
***) Dionysius IX, 11 : ij MsXavinnr] 2o(p)], t6 dqufia Evgmidov, 
iniysyganTaifisvaocpr],oTi q)iXoao(psl, xai dia tovto toi- 
avTTjg (irjTgog ioTiVy tva (iri dnid^avog 7] 7] tpiXoaocpia. 
*♦**) Dionysius 1. 1. : 'Ava^ayoga ngogscpoiTrjasv Evgmidr]g • 'Ava- 
^ayogov Sh Xoyog saTiv , oti nuvTa iv ndaiv i|v , «Ira vare- 
gov SiSHgid^r]. — 'OfioXoysl ovv Tr]v dtdaaHaXiav tjjv dgxaiav 
dta rrjs MsXavinnr]g. Cf. Valck. diatr. p. 49. 
t) Fragm. inc. 61. et 68. 



w 



119 



\i,Coelum nitescere, arbores frondescere, 
Vi tes laet ific ae yampinis pubescere, 
Rami bacarum ubertate incurvescere^ 
Segetes largiri fruges , florere omnia^ ' 
Fontes scatere^ herbisprata conv estirier" 
Manifesto autem huius disputationis sunt quae Porphyrius ^ 
de abstin. III, 25. p. 135. (tragm. inc. 183.) servavit: * 
dvyysvlg ij^iv ro tG)v kontcbv ^coov yevog' xal yag rgo- 
(pal TCdGttL ttl ttvtttl TtaOiv ttvtolg %tti Ttvtvfittta, cog Ed- 
QLTcidrjg, xal 

— . — (fOLvlovg exsL QOag 
ttt icott Ttttvta 
Kttl TcoLvovg ttjtttvtav dslicvv^L yovBlg^ OdQa- 
vdv Tcal rijv. Facile intellectu est, quo haec oratio 
pertinuerit. Negavit enim Menalippa prodigium esse, si 
quid miri natum esset, quod a vulgari usu et consuetu- 
dine abhorreret *). Tum, ulterius progressa, docuit deum 
corpore humano praeditum certoque loco degentem nul* 
lum esse : 

^Eorog 6' ttv OiTcog^ tSTctovov nXa^d^slg vTto, 
dsfittg tb &SiOV TtSQi^dXoL toi%civ Jttvxttlg;**) 
Falli igitur qui, deos hominum similes esse Hngentes, sin- 
gula ab iis hominum peccata notari et ostentis, quae \e- 
lint, portendi opinarentur : 

doKSits TtTjdttv tddix^^^ttt' slg &sovg 
7ttSQ0i6i, xdjtSLt^ sv ^ibg dsXtov Tttvxalg 
yQdq)Siv rtv' adtd, Z^^vtt 6' slgoQcavtd viv 
&v7]toig di7cdt,Siv ; oiud' 6 ndg av odQavog, 
^ibg yQd(povtog tag ^QOtcbv dfiaQtlttg, 
s^ttQKSGSiSv, ov8* STCSivog ttv 0yco7tcbv 
Tts^TtSiv sxdotG) t,f}^ittV' dXV r^ ^Cxrj 
svtttv^d TEotV ^(5tiv syyvg, sl ^oijlEOd'^ oQav. 
Quaerenti deinde Aeolo: 

^sbv ds Ttoiov^ sljts noL, vofjtsov; 
haec respondit: ^ 



*) Dionys. IX, 11: dnoQpaivsnd^at nEiqatcci,' iiTt zBqois ovSsv 

inTiv. 
**) Fragm. inc. 156. 



120 

rbv Tcdv^^ oQ&vta jcaifxbv o^% oQCjfievov *), 
Neque tameii illi persuadetur, quippe impatienti disciplinae 
eius, qua deorum cultum et religionem et sanctitatem 
omnem e vita hominum tolli necesse sit. Quaerit enim ex 
virgine hoc: 

^^lncuriosa ita es, Menalipp a? reiicis 
Abs te religionem , s crupeam p o?iis?^'**) 
Tum Tcro Menalippa infantes ex boTe natos esse negat: 
facilius enim iieri posse, ut iocusta elephantem, quam ut 
Tacca homines pariat: 

— - ~ — ,,At 

prius pariet locusta Lucam bovem"***), 
Denique apertius: 

— — bI de TtaQd-ivog q}&ccQSLdd us 
za jiaidi B^eO^rjicsv slg ^ovcpoQ^ia, 

tpopov^ivrj xbv natSQa, 6v ys dQaOsig q)6vov ;****) 
Eventus huius disputationis qualis fuerit, non plane liquet. 
Ferseverasse Aeolum in sententia sua inde colligo, quod 
nihilominus infantes feralibus vestibus a Menalippa orna- 
tos esse refert Gregorius. Ad quas vestes parandas illam 
cum patre iam in domum redisse coniicio, locumque factum 
esse carmini, in quo canendo chorus immorari potuit in- 
ventis philosophorum , quae Menalippa exposuit. Quam- 
obrem huc referre lubet fragm. inc. 153 : 

"OXpLog, ogtig tijg tCtoQLag 

1^6%s ^d&fj^LV, ^i]ts TCohtav 

STtl Tcrj^odvvy [ii^t^ slg ddlxovg 

TtQa^sLg oQiiav^ 



•) Fragra. dubia p. 450. Matth. Cf Welck. p. 847. 

•*) Pro Acci verbis (qui Vinctam quidem, sed non Philosopham, 
Menalippam imitatus est) haec a Varrone L. L. VII, 66. p. 
16. ponuntur. Erravit aut ipse aut scriba. Ceterum vulgo 
itaque pro ita ct imponas pro ponis scribuntur. 

***) Fragm. inc. 1. At scripsi pro atque. 

•***) Dionysius IX, 11: nsqisqxofiivri naGccQ akiccg tov amaat ra 
ncctdia, Xiyw sl ds naq&8vos (p&ccqBiaa i^sd-rjKS 
ta naiSia v.al q)o§ov(isvr] xov narsqa, av (povov 
6quasig; Sstb y.uI zo avzrjs nqoiynu liyat iv c^ujfftart 
avfi^ovXijs. 



V • i 



121 

dXX' d&avdtov m&OQcav tpi^deog 

7166 iiov dyiJQC)^ Jtij T£ 6vvs6tJ] 

icttl OTtri Kal OTtcog, 

TOig 6e toiovroig oddsitot^ al(5%QS)V 

^Qyav ^Blstriiitt 7tQogit,H, 
^'^Ex Ennianis autem fragmentis huc traho n. 5: 

^^Lumine sic tremulo terra et cava coe' 

rula candenty 

Rediit deinde Menalippa ex aedibus^ suos liberos ad 
rog^um compositura, qua in re multa ab ea dicta factaque 
esse, quibus misericordia moveretur, planum est. Et com- 
paravit quidem liberos cum hortis Adonidis {aiJTtOL 'Adcovi- 
dog)y quorum flores nati, necdum adulti, statim intereant *). 
Ad eiusdem lamenta refero verba: dyQioig 7CtttttKttv6tti, ^v- 
^Oig**). Interim Aeolus sive inquirendo sive aliquo casu 
de flliae stupro cognovit. Nec alienum est a Menalippae 
ingenio statuere, iliam , cum suam saiutem vitae liberorum 
postponeret, vei veniam delicto, quod invita commisisset, 
a patre impetratum iri speraret, ipsam se infantium ma- 
trem esse aperuisse. Quam confessionem quum iureiu- 
rando conflrmaret, usa est famosa ilia formula: 

o^vv^L d^ LSQbv aid^SQ^ oXKr]6LV ^Log. 
Sed pater, raorum sanctitatem tueri primum esse censens, 
infantes quidem exponere, iiliam autem, oculis erutis, vi- 
vam in murum includere constituit : 

tl6tt6%s tiqvds' Kttl yccQ svtsvd^sv VO6SL 

ttt tcav yvvttLxav ot iisv 7) Ttttidov tcsqv 

^ 6vyysvsLag ovvstC ot5;c dndiXsOttv, 

XttK^v Xtt^ovtsg^ slta 8' ovtcj tddiKOV 

TtoXlaLg VTtSQQfjrjKB Ktti %C3QSL 7tQ60G)^ 

cogz' s^LtrjXog aQStrj TcaQ^LGtatai, 



*) Schol. Plat. p. (»8. ed. Ruhnk.: 'A8(6vi8og n^not inl 
xmv dooQcov kccI oXiyoxQOvicov xai (iri i^U^cofisvcov. 'E{ivi]6&rj 
Sh avrcav Kal Evginidrjs MeXaviTtTtr] nccl ivvavd^a TIXcctcov, 

**) Phrynichus in Bekk. Anccd, gr. p. 10: aygiotg Kcczaticcvcui 
^vXois' TU TEguTcoSrj zrjv cpvGtv Iri ciyqiois 'snaiov ^vXois. 
Cf. Welck. p. 843. not. 4. 



122 

Dum parantur quae iubet rex, quartum carmeu a choro 
cantatur, cuius pars videtur haec fuisse: 

tr^Xavylg XQ^^^ovv jtQogcJTtov *). 
Actus postremus conficiebatur partim lamentis virginis, cum 
ad suppiicium duceretur, accinente choro, partim oratione 
Hipponis, quae, de coelo descendens, infantes quidem 
deorum providentia servatum iri praedixit, virginera autem 
statim e vinculis liberasse videtur. Capite equino praedi- 
tam Hipponem in scenam prodisse Pollux, de personis 
tragicis disserens, ostendit (IV, 19. p. 20T, 2T. Seb,). Et 
primum quidem, quae esset et quomodo mutata forma a 
terra abisset et in coelum subiata esset, docuisse videtur, 
tum ea aperuisse, quorum caussa venerat. Boeotum alte- 
rum ex iiiiis norainari iussit et Boeotiam ab iilo nomen 
accepturam esse praedixit: 

Tov d^g)l ^ovv Qicpkvra Boimtbv xalslv, 
quibus adde quae schol. ad Phoen. v. 1134. notavit: ti- 
vlg da q)a6i thg ipdo^ag nvkag Boiaotiag xaXEiCQ^aL aTcb 
BoLcatov tov noCSLd&vog Tial t^g 0oq)ijg MevaXljc- 
Ttrjg^ dtp' ov jtdCa rj BoLCOtla knXi^&r], 

Virginis deinde deiictum excusans, haec de feminarura 
couditione dicere potuit: 

ccX,yL6t6v l6tL Qrikv fiiCrj^ev yivog' 

ai yccQ CcpalelCaL talCLV oi5x lCcpaXyiivaig 

al(3%og yvvaL^L^ xal xEKoCvcDvtaL ijjoyov 

talg o^d TtaxalCLV al Tcaxai' ta d' slg yd^ovg 

O^ddev doxovCLv vyLsg dvdQdCLV cpQovBlv* 



t^g fiEv xaxijg xdxiov oddlv ylyvBtaL 
yvvaLxog, BCd^Xijg d' oiudlv slg vhsq^oX^^v 
Ttscpvx' a^BLVov dLacpsQOvCL d' ai cpvCBLg*"^), 
Dignum est, quod in medium proferatur, quod de Mena- 
lippae disputatione iudicium fecit Dionysius, qui quo loco de 



*) Welck. p. 848. 

'*) Uaec jmitatus esse videtur Aristophanes Thcsni. 531: 
akX' ov yd§ iart xiSv dvaiGxvvTtov cpvGsi yvvaitiav 






ovdev KaKiov stg anavza, nXijv aq" rj yvvalnsg. 



123 

fi^rata oratione exponit: ^Etiam Euripides," inquit, „per 
totum drama fignrata oratione utitur, Menalippam dico sa- 
pientem, quae hoc cognomine appellatur ideo, quod philo- 
sophatur, atque etiam matre philosopha nata esse fingitur, 
quo facilius eruditio eius probetur. Duplex autem figura 
est, attera ipsius poetae, altera eius, quam inducit, perso- 
nae. Anaxagorae enim auditor fuit Euripides, cuius placi- 
tum fuit lioc : promiscuas fuisse res omnes , antequam ac- 
cedente mente componerentur. Postea Socrate quoque 
famiiiariter usus est et ad probabiiitatem flexit rationem 
philosopliandi. Sed priorem quoque disciplinam, ut mihi 
quidem videtur, dignam habuit, quam prq^teretur celebra- 
retque in fabuiis, itaque placitum Anaxagorae in Menaiippa 
exposuit, cuius orationis principium gratam doctoris me- 
moriam ostendit, dicente Menalippa: 

oi5jc l^bg 6 iiv&og^ akV e^rjg ^fjtQog ndga TtrX. 
Et haec quidem poetae propria est figura, Menalippae au- 
tem haec est. Patre infantes tanquam portenta interficere 
volente, illa, servare studens parvulos ex se natos, nulium 
prodigium esse defendit: itaque figurata utens admonitione 
suam ipsius caussam agit. Sic universum drama figuratum 
est, simulque nos docet Euripides debere eum, qui figura 
utatur, salva figura proxime abesse ab easolvenda: perse- 
cuta enim omnes servandi caussas postremo dicit: 

bI ds naQ&evog xtA., 
ut suam ipsius caussam prodat figurata utens deiiberatione." 

Yerissime Dionysius sub Menalippae persona Euripi- 
dem, sub Hipponis Anaxagoram latere monuit. Atque il- 
lius non solum doctrina, sed etiam dicendi facultas plena 
artificiorum, quamvis a matre divina accepta esse fingatur, 
tamen parum naturae virginis convenire videtur et vitupe- 
rata est ab Aristotele poet. c. 15. (tov 81 dTtQenovg Tial 
^^ dQnovtovtog jcaQddBiyfia ij tijg MBlaviTiTCrjg Qij(5Lg)» 
Saepissime noster suam personam cum scenicis personis 
miscendo has doctiores , virtutis amantiores , perfectio- 
res , quam par erat vel veritatis ratio pati videbatur, 
effinxit et in hac sola re poetae officia studio philosophi 
postposuit. Eo redeunt quaecunque Aristoteles in Euripi- 
dis scriptis reprehendit. 



124 

Quod necessitate coacta., suamqne agens caussam, 
philosophorum placita Menah'ppa exponit, quodque, quum 
doceantur spectatores , simul exspectatione suspenduntur, 
vere poeticum est. Nec rainus reliquae dramatis partes 
movendis delectandisque hominibus idoneae fuerunt, ut the- 
atris aeque atque eruditis haec fabula grata esset, id quod 
ex Cic. OfF. l, 31, 11. inteliigitur, quo loco Menah*ppam 
dicit ab iis scenicis agi solere, qui gestu potissimum freti 
sint. Hoc pertinere videtur ad eum actum, quo suos illi 
liberos ad rogum componenti magis gestibus, quam verbis, 
dolorem exprimere licuit. A Nerone quoque Menalippam 
saepius actam esse ostendit luven. IIT, 8, 228. Ad dispu- 
tationes philosophicas respexerunt Plato Symp. p. IIT. A, 
Diod. Sic. T. I. p. 11. c. 1., Erotianus, Ciemens Alex. 
aUique, quos supra nominavimus. Risit easdem Aristoph. 
Tliesm. 14 seqq. 212., Ran. 100. 1244., Lysistr. 1124 seqq. 



C. C a d m u s. 

Cadmi fata extrema interitumque, quo in anguem mu- 
tatus est, tragoedia ah'qua celebrata fuisse ex Horatii 
verbis in Art. poet. v. 185. colh'gi potuit: 

„A^e pueros coram populo Medea trucidetf 
Aut humana palam coquat exta nefarius Atreus^ 
Aut in avem Progne veriatur^ Cadmus in 

angu em." 
Euripidem eius tragoediae auctorem fuisse ex versibus 
duobus, quos tanquam Euripideos Hermogenes servavit, 
apparet *) : 

oX iioi ' dQccKcov ^ov ylyvBtai t6 y' 7]^l6v • 

tbKVOV^ Jt£QL7tldxi]^i TM XoLTtq) TtatQl. 

Nominatim autem Cadraum Euripidis tragoediam fuisse 
Bohis Probus ad Virg. Ecl. VI, 31. testatur. Fabuiam 
Cadrai plures scriptores respexerunt vel commemorarunt **), 



•) Rhet. gr. III. p. 180. Cecropem a scholiasta cura Cadmo 

confiisum esse vidit Walzius. 
♦) Cf. Welck. p. 810. 



125 

quorum duo, Hygmus atque Apollodorus, quamvis inter se 
discrepantia referant, tamen unum Euripidem auctorem 
habuisse videntur. Et Apoiiodori quidem haec est narra- 
tio: ,,Cadmus cum Harmonia Thebis relictis ad Enche- 
leenses commigravit *). Quibus, cum ab Illyriis belio pre- 
merentur, deus respondit eos superiores fore, si Cadmum 
Harmoniamque duces haberent. Qui obedientes duces hos 
adversus liiyrios constituunt vincuntque hostes **). Itaque 
Cadmus liiyriorum regnum tenuit, et fiiius ei natus est 
lilyrius ***). Deinde cum Harmonia in draconem mutatus 
atque in campum Elysium a love missus est." Hyginus 
autem c. 184. haec posuit: ,,Pentheus, Echionis et Agaves 

' filius, Liberum negavit deum esse, nec mysteria eiusaccipere 
voluit. Ob hoc eum Agave mater cum sororibus Ino et 
Autonoe per insaniam a Libero obiectam membratim la- 
niavit. Agave, ut suae mentis compos facta est et vidit 
se Liberi impulsu tantiim scelus admisisse, profugit ab 
Tliebis atque errabunda in Iliyriae fines devenit ad Lico- 
tersen regem , quam Licoterses excepit." Reliqua huius 
narrationis, quae manifesto ex Euripide depromta est, in- 

^terciderunt, Verumtamen supplementa eorum, quae per- 
ierunt, inveniuntur in c. 240. et c. 6: „Agave Lyco- 
thersen in lllyria (coniugem suum occidit), ut regnum 
Cadmo patri daret." „Cadmus, Agenoris et Agrisopes fi- 
lius, ira Martis, quod draconem , fontis Castalii custodem, 
occiderat, suorum prole interempta, cum Harmonia, Vene- 
ris et Martis filia, uxore sua, in Illyriae regionibus in dra- 
cones sunt conversi." Utriusque scriptoris narrationes 



♦) Paus. IX, 5, 1. p. 719: KocSfiov 8e ig 'mvqiovs aal "iXXv- 
gimv ig rovg nalovfiivovg 'Eyx^Xiag fiEvoiHT^GavTog , TIoXv- 
doagog 6 KdSfiov r^v dgxV'" ^^X^' 

**) Diod. XIX, 53: ots Srj avvi^r} nal tovg nsQt Kd8(iov (i. c. 
roifg 'Eyx^Xelq') sig ^lXXvqtovg snnsGslv. 

'*) Strabo VII. p. 326. (226.) : mv iv zolg 'EyxsXioig ol Kddfiov 
y.al ^AqfiovLag dizoyovoi ^QXOv, Kal td (iv&sv6[i£va nsql 
avTcSv SKsi 8 slytvvtai. Callimachus apud eundein I. 
p. 46. (31.) : 

ol fisv in 'IXXvqi-noto noqov exdaavTsg igstfid 

* Xda naqa ^avd^rjg ^Aqfiovir^g ocpiog xrA. 



126 

miscendo argumentiim dramatis restitiii posse Tidetur. Fost 
insignem igitiir illam calamitatem, qua Cadmi domus The- 
bis eversa est , diversis viis errantes ex Boeotia aufuge- 
runt et Cadmus cum uxore et Agave: quorum itinera di- 
rigentibiis diis, accidit, ut Agave ad lllyrios, Cadmus at- 
que Harmonia ad Encheleenses deferrentur. Et Agaven 
quidem Lycotherses rex sibi matrimonio iunxit, Cadmus 
autem Encheleensium rex dei iussu creatus est. Cuius sub 
auspiciis quum Lycotherses ab Encheleensibus victus es- 
set, Agave, agnito patre, tyrannum , cuius connubium in- 
vita toleraverat, occidit , quo facto Cadmus, utriusque po- 
puli regnum adeptus, felicitate usus est cum suis, donec 
corpora in draconum formas mutata, animae autemin beato- 
rum insulam lovis iussu delatae sunt. Videtur dcus ali- 
quis, a summo love ad Cadmum atque Harmoniam in cam- 
pum Elysium perducendos missus, de animarum, quum 
corporum vinculis iiberatae essent, vita docuisse, haec in- 
ter alia dicens*): 

— — oiugavog 0"' i^^ag vjtSQ 

8ivaL6i q)OLtG)v i6ti daLndvcJv edog' 

td 6' iv fii6(p tov t' o^dgavov ts xal x^ovbg 

OL filv Xdog y.aXovOLV — — — — . 
Potuit tamen, id quod his verbis melius convenit, etiam 
Agave, inspirante Baccho, praecepta quaedam barbaris ar- 
cana tradere. Necesse enim est hanc singulari aliqua vir- 
tute aut facultate admirationem hominum ferorum movisse, 
neque potuit femina errabunda ipsa per se ad regii con- 
nubii honorem eniti. Eidem igitur tribuo fragm. iuc. 97 : 

fii] (loc 

lentcjv ^iyyavB fiv^cov, fpvxi^, 

ti 7tSQL(56a cpQovelg , el firj fiekXei,g 

csfivOve^d^aL naQ^ ofioiotg; 
Inter rudes barbaros locum non esse reconditae sapientiae 
praeceptis inteliigens, se a cogitatorum sublimitate ipsa 



•) Cf. Helen. v. 1015: 

o vovg 
TcSv naxQ^uvovTmv ^ij fisv ov, yvcofirjv d' exst 
tt&ocvptTOv, itg d&ocvaTOv ccid^ig' ifinscdv. 



* 



revocat. Cum Lycotherse disputans haec dicere potait 
(fragm. dub. 7.): 

la TVQavvl, paQPccQCOv dvdQav ipiXij. 
itemque frag^m. iiic. 20: 

notSQa ^kkug Coi ^aXd^axcc tl^evdij XBya, 
?) 0Kki]Q' dlrj^ij; (pQa^e' 6r] yaQ iq KQiCtg, 
De compositioiie dramatis coniecturam proponere non 
audeo. In lllyriorum terra res omnes commode agi po- 
tuisse video. Proelio deraum facto victoque Lycotherse, 
Cadmus in scenam prodire potuit et de iis, quae profugus 
e patria vel egerat vel perpessus erat, exponere. Parentum 
filiaeque mutua agnitio res plena laetitiae erat, sed maio- 
rum pristinorum recordatione temperatae. Formae com- 
rautationem non coram spectatoribus factara., sed per nnn- 
tium expositam esse, Horatius testatur. Lugente deinde 
Agave parentes, ad consolandam eam deque futuris docen- 
dam Bacchus descendere potuit. 

Etsi Stobaeo nullum huius dramatis exemplar praesto 
fuisse videtur, tamen iilud minime obscurum fuisse ex 
Horatii, Ovidii aliorumque, quos nominavimus, indiciis ap- 
paret. Ovidius enim in Metam. IV, 568 seqq. Euripidem 
imitatus est, id quod ex duobus versibus, qui servantur, 
cum his Ovidianis conspirantibus, apparet: 

yjAccede^ o conhix^ accede^ miserrima^ dixit^ 
Dumque aliquid superest de me^ me tange^ ma- 

numque 
Accipe, dum manus est^ dum non totum occupat 

anguis" 
Quibus adde Lucan. III, 189: 

^,,Encheliae versi testantes funera Cadmi»^* 
Ad suum ipse Euripides opus respexit in Bacchis 1331 
seqq. : 

^eyco 0"' 6 tlij^Gjv PaQ^aQOvg dcpl^o^ac 
ysQov ^Btoiitog* hi de iioi tb ^sOcpatov 
sg 'EkXdd' dyayelv ^iydda ^dQ^aQOV 6tQat6v^ 
xal triv "AQBog nald' ^AQ^oviav^ dd^aQt' l^iqv^ 
dQdicav., dQaKaivfjg cpvGiv B%ov6av dyQiav, 
ct^cj 'jrl Pcofiovg aal tdcpovg 'EXlTjviicovg^ 
T^yo-^fiEVog XoyxccL^LV," 



128 



IV. 

De philosophia Euripidis morali. 



Non hoc ago, iit quaecunque praecepta ad mores \\- 
tamque pertinentia in fabulis Euripidis occurrunt, vel a 
scriptoribus passini laudantur, in unum congesta recenseam, 
id quod fecit Wideburg de phii. Eur. morali disserens 
(Helmstadii 1805), sed ut, quomodo suos ipse mores ad 
philosophorum praecepta Euripides conformaverit, ostendam. 
Anaxagorae igitur discipiinam non minus in temperan- 
dis moribus vitaque tota constituenda, quam in cognoscen- 
dis rerum caussis Euripides secutus est, id quod testatur 
Cicero Tusc. III, 14, 29. hisce verbis: ,,Haec igitur prae- 
meditatio futurorura malorum lenit eorum adventum , quae 
venientia longe ante videris. Itaque apud Euripidem a 
Theseo dicta laudantur (licet enira, ut saepe facimus, in 
latinum illa convertere): 

JVam qui haec audita a docto meminissem 

viro, 
Futtiras mecum commentahar miserias, 
Aut mortem acerham , aut exili moestam fugam^ 
Aut semper aliquam molem meditahar mali, 
ZJtf si qua invecta diritas casu foret^ 
Ne me imparatum cura laceraret repens. 
Quod autem Theseus a docto se audisse dicit, id de se 
ipso loquitur Euripides. Fuerat enira auditor Ana- 
xagorae, quem ferunt, nuntiata morte filii, dixisse: Scie- 
bam me genuisse mortaLem/' Operae pretium est 
cognoscere, quantum valuisse iilius viri auctoritatera disci- 
plinamque et summarum rerum cognitionera ad imbuendos 
studio dignitatis honestatisque animos ostendat Plutarchus. 
De Periclis euim doctoribus exponens : „Plurimura autem," 
inquit, „usus est Anaxagora Ciazomenio, qui maximura ei 
pondus et spiritus raaiores, quara qui popularem oratorem 
decerent , conciliavit - omninoque ad altiora evexit ingenii 
eius maiestatem. Hunc igitur virum mirum quantun ad- 



129 

miratu8 Pcricles, imbutiisque ab eo rerum sublimium 
coelestiumque cognitione, non animo modo excelso fuit 
subiimique usus est dicendi genere, puro a plebeia ct 
Tersuta scurrilitate, verum etiam in vultu gravitas ei 
aderat ad risum immota, et in incessu lenitas, in ve- 
stitu modestia, quae nulla unquam animi commotione in 
dicendo turbaretur, tum modulatio vocis sedata et reliqua 
eius generis eiusmodi, ut ingentem omnium admirationem 
excitarent/' Eadem fere omnia de Euripidis moribus in- 
genioque traduntur. Severus enim fuisse fertur atque au- 
sterus et a risu non minus, quam Anaxagoras ipse, alienus 
{Cxv&Qconbg %al 0vvvovg Tcal aijfSrriQog kcpalvBzo xal (il- 
CoykXog). Itaque Alexander Aetolus (teste Gellio XV, 20.) 
hos de eo versus composuit: jdlTA-^^v. 

6 6' 'Ava^ayoQOv tQocpifiog %aLov Gi^cpvhg nlv 

^(lOLys TtQogeiTtslv 

zal fit^oysKtog xal tco^disLV oi^ds naQ* oivov iisna- 

d^fjxcog • 

dkl' o ti yQdipaL, tovz' av (isUtog xal CSLQ^ijvcov ste- 

tSlJXSL, 

Periclis in eo quoque similis fuit, quod consuetudinem ho- 
minum et familiaritates vitavit {q^svyav tag Cvvovelag); 
quin etiam in speluncam quandam tetram et horridam, in 
insula Salamine sitam, saepe scribendorum carminum caussa 
eum recessisse retulit Philochorus apud Gell. 1. 1. et in 
vita cod. Vindob. Non def uenint homines protervi , qui 
tantae virorum honestissimorum maiestati insultarent. Nam 
non solum comoediarum scriptores cavillari Periclem nun- 
quam destiterunt, sed in foro quoque atque in negotiis pu- 
blicis administrandis accidit, iit improbi cuiusdam et petu- 
lantis hominis maledictis et contumeliis ille lacesseretur. 
Quem quum totum diem patienter tulisset, vesperi domum 
reversus, insectante illo atque opprobriis impetente, iussit 
hominem impurum, quum nox facta esset, a servis accenso 
lumine deduci domum. Eadem Euripides usus constantia 
contumelias et calumnias Aristophanis per totam aetatem 
tacite patienterque tulit, ne respiciens quidem ad crimina- 
tiones nebulonis. Cuius poetae, pleni leporis et facetiarum 
atque apud Athenienses gratiosissimi, telis acutissimis quum 

9 



130 

ilie non raodo victus, scd ne tactiis quidem sit, neque uU 
lura apud suos detriraentum fecerit gloriae, vehementer 
vero timendura est, ue ranunculorum , qui nostra memo- 
ria coaxando insiliendoque affligere eum ac deprimere eius 
pondus studuerunt, clamoribus fama praestantissimi poetae 
in perpetuum obscuretur, 

Aitero doctore usum esse EuripidemProdicotradunt Ceo, 
cuius qualis fuerit ratio acdisciplina, aestimari potest ex iis, 
quae de constituendo genere cursuque vivendi per imaginem 
docuit, quura Herculem fingeret pubesceutem exisse in solitu- 
dinem atque, ibi sedentem, diu secum multumque dubitasse, 
cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, 
utram ingredi raelius esset. Huius generis raulta scripserat 
TCagaivstind^ ad eraendandos raores vitamque recte consti- 
tuendara efficacia. Velut divitias per se neque in bonis 
neque in raalis ponendas esse , sed, prout utaris , vei 
bonas vel malas esse, docuerat *), Item mortera non 
esse malum neque iis, qui mortui essent, neque . iis, 
quibus moriendum esset, iisdera fere argumentis , quibus 
Cic. Tusc. I, 5 seqq. , confirraaverat **). Neque dubitari 
potest, quin quaecunque ad bene beateque vivendum per- 
tinere viderentur Iiorao, quo nerao illa aetate sapientior est 
habitus, disserendo explicaverit. Partim huius partim Ana- 
xagorae disciplinam secuti Euripides atque Socrates, alter 
alienis personis imaginera raorura vitaeque expriraendo, 
aiter suos ipse mores ad praecepta sapientiae conforman- 
do , uterque philosophiara ab otiosa dicendi exercitatione 
ad usura vitae coraraunis transtulit, propter hoc studium 
conturaeliose tractati ab Aristophane, sycophantarum oranium 
improbissirao et vehementer digno, cuius iudicium nostri 
admirentur. Qui quura gratam vulgo eam calumniara esse 
intelligeret et capitis damnatura iam interisse Prodicura 
Ceum videret, ut in idem periculura Socratem Euripidem- 
que adduceret, manibus pedibusque vir fortissimus connisus 
est. Atque huius , talis hominis , auctoritate freti recen- 
tiores quidam aestimatores plebe Attica coeciores, ne per- 
specta quidem Aristophanis sententia, promiscue vitupera- 

♦) Plat. Eryx. p. 397 seq. Cf. Cic. Tasc. V, 12. 
**) Plat. Axioch. p. 366 seqq., praecipue 369. B. 



131 

runt et criminati sunt ea, quae veterum scriptorum nemo 
unquam vitio verterat. Ad philosophum enim pertinet 
quidquid ab illo reprehensum est, nihil quicquam ad poe- 
tam, nfsi forte ubicunque aut illum aut Sophoclem aut 
Aeschylum comici poetae imitati sunt, in ridiculas res se- 
Teras convertendo, hoc in contumeliam iilorum factum esse 
credendum est. Quasi non haec ipsa imitatio dlgnitatis 
venustatisque carminum certissimum documentum sit! 

Opinantur vulgo disciplina Socratis institutum ad fa- 
bulas scribendas se Euripidem contulisse, qui error ipsa 
annorum computatione arguitur *). Sexdecim enim annis 
maior natu Euripides iam tragoedias componere coepit quo 
tempore Socrates natus est. Praeterea natura ipsa fere- 
bat prius fictarum personarum exempiaribus praecepta 
philosophorum demonstrari, quam in vitam veritatemque 
conferri, moribus ad illa conformatis. Et discipuli potius, 
quam doctoris, locum illum apud Euripidem tenuisse ea 
ipsa ostendunt, quae de mutuo eorum studio narrantnr. 
Tradunt Euripidem quondam Socrati legendum Heracliti 
opusculum dedisse ac postea rogasse , quale ei videretur : 
ilium respondisse , ea, quae intellexisset, egregia esse, spe- 
rare se item quae minus intellexisset**). Quum rarissime 
Socrates in tlieatrum veniret, tamen nunquam abfuit Euri- 
pide novis tragoediis certante, quin etiam in Piraeum de- 
scendebat, quotiescunque huius ibi dramata spectaren- 
tur ***). Quum Orestem fabulam Euripides doceret, ille 
primos tres versus revocasse dicitur ****). Euripidis sa- 



*) Recte Barnes. in vita Eur. §. 13 : „Haud bene," inquit, „tem- 
porum rationes considerant qui Socratem Euripidis in mo- 
ralibus magistrum affirmant. Videtur potius is ex £uripide 
muita hausisse, quem et apud Flatonem haud raro laudare 
deprehenditur." 
**) Heracliti libros, in Dianae templo ab ipso absconditos, in- 
yenisse Euripides dicitur et frequenter templum adeundo 
fere integros repetita lectione memoriae mandasse. Refert 
Tatianus in orat. ad Graec, quem laudavit Wideburg de 
phil. Eur. mor. p. 6. 
♦♦♦) Diog. Laert. H, 5, 7., Aelian. V. H. H, 13. 
**♦♦) Cic. Tusc. IV, 29. 

9 * 



132 

pieniiam admirari, Earipidis carmina recitare, imprimis a 
Socrate docetur Phidippides Aristophanis (Nub. 1311. 1311). 
Quod idem poeta in priori Nubium editione posuerat: Ed- 
Qinidov 8^ 6 ras tQaymdlas jcolcov tag TteQiXaXo^^^ag ov- 
tog l6tL tag Cocpdg^ hoc quid aliud significatur, quam So- 
craticam philosophiam Euripidis fabulis inesse*? Nam Xa- 
Astv isti est phiiosophari. Idem sensus est verborum Calliae 
poetae comici: 

ijdTj 0v 6e^v7] Kal q)QOVBig ovtco ^sya. 

„^^s6ti, yccQ iLoi ' 2JG>KQdt7]g yccQ alVtos." 
Idem denique Teleciides comicus dixerat: 

Mvi^6Uox6g s6t' SKslvog, 8g (pQi!)ysi tv dQcc^a ^aivbv 

E^dQLTtldjj, aal 2JcoKQdt7]g ra cpQijyav' v7totL^7]6LV, 
Ceterum Euripides ne Prodicum quidem temere secutus 
est. Testimonio est Herculis persona, quam in Alcesti- 
dis fabula plane diversam a Prodiceo Hercule exhibuit. 

lam videamus, qua ratione et in moderandis animi per- 
turbationibus constantiam et in officiis probitatem servandam 
esse docuerit Euripides. Quod Aristippus respondisse fer- 
tur interrogatus, quid sapiens ab insipienti diiferret: ,,mitte 
utrumque nudum ad ignotos, et videbis;" quod sponte 
Anaxagoras fecit, ut, relicta patria ac patrimonio cognatis 
concesso, nihil proprii retineret praeter sapientiam; quod 
Bias dixit, se sua omnia secum portare: eandem condi- 
tionem plerisque Euripidis personis propositam esse vide- 
mus. Exuti enim regno, pulsi patria, privati opibus^ de- 
stituti a cognatis, humiles, miseri, pannis obsiti, quiu etiam 
debiles, aegroti, corporis animique doloribus cruciati, for- 
tunae hostiumque ludibrio expositi, non iam reges neque 
heroes, sed nudi mortales experimentum dare virtutis at- 
que sapientiae coguntur. Eiusmodi mendicorum gregem 
satis magnum Aristophanes iam in Acharnensibus coegit, 
non offensus ille quidem miseria personarum heroicarum 
(nam Sophoclis quidem Oedipo quis miserior^), sed potius 
philosophia, cuius gratia in istam humiiitatem iilas detru- 
sas esse videret: jd quod ostenditur interrogatione Dicaeo> 
poleos : 

dva^ddrjv noLstg^ 

l|6v Katapd6r]v; oi)k Itbg %cilovg TtOLsT^, 



133 

Natn Socrates quoque sublimis i. e. iistsoQoXSyogf in ma- 
china peudens ab eodem poeta iuducitur, statimquc rusti* 
cus iUe, ubi mendicorum pannis indutus est, argutiis se * 
impletimi esse sentit : 

B^ y\ olov i]di] Qtjfiattcov sfiTtlfiTtla^ai. 
Vidimus Phoenicem summa constantia exsilium, privationem 
oculorum, ignominiam infamiamque ferentem ; v^dimus eun- 
dem admirabili raoderatione ab ultione patris iniquissimi 
abstinentem. Neque hic neque reliquorum quisquam ideo, 
quod impatiens sit doloris atque miseriae, mortem sibi 
consciscit. 

Acerrimum omnium Euripidem esse in exprimendis 
affectibus, in furore eorum, qui amant, qui irascuntur, qui 
invident, qui cupiunt, qui timent, qui moerent, qui laetitia, 
efferuntur, vehementius ostendendo, quis ignorat vei quis ua- 
quam infitiatus est? Testis est Medea, ad suos ipsius li- 
beros trucidandos rivalis maritique odio abrepta, itemque 
Themisto; testis Amyntor filium excoecans, quum falsa 
suspicione ducatur, testis Stlieneboea pegasum cum amasio 
conscendens, testes Eteocles et Polynices fratres se invi- 
cem interficientes, denique plenae sunt horum exemplorum 
fabulae omnes. In Aristophanis repreliensionem haec quo- 
que incurrerunt, qui facit Aeschylum gloriantem: 

dW oi) (ih ^l\ oi) ^aldgag eTCoiovv ^dgvag (yddl - 

2^£VB^oiag, 

o^d' o^' oijdtig ^vnv^ kgaCav Ttcbitoz' S7toii]0a yv- 

valjca, 
Cui recte Euripides respondere videtur: 

/[*« ^i', od yag STtijv tijg '^(pQoSitrjg oddsv 6oi, 
Ineptum vero ac perversum est, quod Aristophanes af- 
firmat : 

— — dlK^ d^oKQVTttSLV XQ7] to Ttovj^Qbv t6v ya 

TtOLTJf^V» 

neque cnim celando vulnera sanantur, neqae quisquam 
poeta bonus omittenda tegendaque esse duxit ea, in qui- 
bus exprimendis vel maxime vis ingenii virtusque poetae 

f excelleret, neque ille ipse veterator talia celavit. At cela- 
vit homo maiitiosus, ab eodem Euripide et auxilia sedan- 

k darum perturbationum firmissima certissimaque demoa- 



134 

strata et insignia moderationis exempla proposita esse, 
quibus doceremur mortem turpitudini, si nullo modo cn- 
pido exstingui posset, praeferendam esse. Uno Phaedrae, 
quae est in Hippolyto secundo, exemplo defungar, cuius 
oratio continet quaecunque honestatis probitatisque ratio 
praescribit. 

Exemplis vero eorura, qui neque cupiditate victi neque 
metu fracti nequc pigritiae ignaviaeque indulgentes solavera, 
rectahonestaque sequantur, quam copiosae sunt Euripidis fa- 
bulae ! Quid recenseam eos, qui omisso proprio commodo pro 
amicis, pro cognatis, pro civibus, pro patria labores ae- 
rumnasque suscipiunt, uxores pro maritis, sorores pro fra- 
tribus, adolescentes virginesque pro salute communi mor' 
tem obeuntes, parentes vitam liberorum pro patria pro- 
fundentes? quid commemorem viros, qui, nihil extimescen- 
tes neque quidquam, quod homini accidere possit, intole- 
randum esse putantes, pericula atque certamina atrocissima 
ultro subeunt, partim gloriae cupidine ducti partim studio 
servandorum eorum, quos diligunt? Et quidem haud paucf, 
generosi animi ardore inflammati, dicunt faciuntque talia, 
qualia vix in naturam eorum cadere videantur, velut Iphi- 
genia, ubi in se positam esse exercitus victoriam et sum- 
morum ducum gloriam intellexit, repente mutata, quanta 
cum vdluptate antea profecta erat ad nuptias, tanta laeti- 
tia et gratulatione cervicem obfert immolaturis. Quam 
mentis commutationem nescio an recte vituperaverit Ari- 
stoteles Poet. 15, 5: £6tL dh TtagddBLyfia zov dvcofidXov 
rj Iv AijUdi 'lcpLyevBLa* oiddlv yag Iolkbv i^ inBtBTJovGa 
rjj v6tSQa» Geterum excedere natura sua quasdam perso- 
nas , partim quae animosae fortesque partim quae rerum 
abditarum scientia praeditae esse ultra ingenii sui vires vi- 
deantur, haud infltior. Contra Aristophanes hanc caussam 
vituperandi iustissimam omisit: scilicet partim plus laudis 
quam vitii his inesse, partim refutari iis, quae ipse caiu- 
mniose criminaretur, intelligebat. 

Ad eandem didascaliam referendas esse duxi fabulas 
Meleagrum Oeneumque, quarum argumenta in unius do- 
mus uniusque hominis casibus celebrandis versantur. Et 
altera quidem amoris iracundiaeque vis exprimitur, altera 



135 

geuerositas luiseriiH caiumniisqiie iuvicia ostenditur; itiaiu- 
felicem, haec felicem habet exitum. His Syleum sub- 
iungo , ilrama satyricum , quo virum fortem et constantem 
regnare, etiamsi servus sit, lepidissima ratione docetur. 
Primum autem iq didascalia locum Chrysippo fabulae as- 
signo, qua et ipsa amor atque aemulatio quanta hominibus 
mala gignant declaratur. Hanc enim fabulam numero an- 
tiquissimarum fuisse inde coiligo, quod mera Anaxagorae 
placita carmine chori explicata continebat. Fictum autem 
sine dubio est quod Aeliaiuis V. H. II, 21. ait, in gratiam 
Agathonis poetae, quem amaret Euripides, fabulam Chry- 
sippum ab hoc compositam esse. 

Olympiadis 84mae anno tertio, Diphilo praetore, primara 
Tictoriam reportavit Euripides, annos natus tres et quadra- 
ginta *). Quosnam poetas vicerit, non est memoriae pro- 
ditum, sed Antigonam a Sophocle eodem tempore doctam 
esse verisimile est (vide Welck. p. 84. Schoeil. de Soph. 
vita atque operibus p. 131. et 133.). Praelatus igitur est 
Sophocli, et quidem opus praestantissimum in certamen 
deferenti. Sic prima Euripidis victoria eadem amplissima 
fuit. Quod si iis, quas delegi, fabulis ab Euripide certa- 
tum esse constaret, vix erroris iudices illos Atheniensiam 
accusare liceret. 



A. C h r y s i p p u s. 

Argumenlum huius fabulae Pscudoplutarchus in pa- 
rallelis (c. 33. p. 431. Hutt.) refert, qui fugit Welckerum. 
Eius verba haec sunt: UeXo^ TavtdXov xal Edgvavd^- 
^VSt TVf^ccS 'Injtoddfisiav^ e^xtv 'AtQia %a\ Svsdtrjv, Ix 
dh ^avatdog vv}ig)7]g'^*) XgtjGiTCJtov , ov tcXsov tatv 'yvrj- 
oiov £0t£Q^e. AdCog de 6 &i]Paiog STa&vfii^^ag 7JQ7ta6ev 



♦) Marm. Par. ep. 50; dcp' ov EvQtnidrjg, izdov cSv ^JJiJIIJ, 
xqccyadiu •Jiqmmv ivi7ir}6sv, %t7i . . aq%ovtog 'Ad^ijvrjai ^i- 
rpiXov. 

**) Schol. Orest. v. 5: i^ 'A^ioxtjs vvfKprjg v69ov. Item Schol. 
Pind. 01 I, 144. 



136 

a^Tov, Kal 6vXli]cp&sls vitb 0vs6tov ml u4tQsos, eXsovg 
%tv%s jtagh UsXoTtos di^ tbv sgcota. 'iTtnoddfisia 6' dvs- 
7tSL&Bv 'AtQsa nal GvsCtrjv dvaLQslv «^rdv, sldvla ^6S' 
C%ai Eg)s8Q0V ^aOiXslas. Tav ds dQvrjOa^svov^ a{)trj t0 
^v6SL tas XSiQas s%Qi6s ' vvictbs yaQ ^aMas^ tiol^cj^svov 
Aatov^ td ^LCpos sXxv0a0a xal tQcoOaCa tbv XQvGLTtnov 
lyttatamqyvvCL tb Jtqpog. ^TTtovori^SLS bs 6 Adios dLo. tb 
|tg)OS, QVStaL vnb rj^L^vritos tov XQv0L7t7tov ., trjv dlrq- 
^stav ofioXoyi^CavtoS' 'O ds Q^aTpas trjv 'iTtTtoddfiSLav 
e^coQiOsv^ 6s jdo^L&sos sv nsXoTtidaLS' Fontem, ut sae- 
pias, dissimulavit ; idem fecit eo loco, quo Aeoli Euripi- 
dis argumentum exponit. Ceterum supplementa quaedam 
huius narrationis suppeditantur ab Athenaeo XIII. p. 602. 
F., Pausania VI, 20, 4., Aeiiano Hist. anim. VI, 14., Apol- 
lodoro III, 5, 5. Latinum autem reddidit hoc drama At- 
tius, qui Euripidem tragicorum omnium maximi fecissc vi- 
detur et frequentissime imitatus est. 

Frologum ab Hippodamia actum esse suspicor. Finge- 
batur Chrysippus a Laio abreptus Thebas cummaxime au- 
ferri, fratres autem illius a Pelope ad persequendum rapto- 
rem recuperandumque fratrem emissi esse. Itaque, dum 
reditus filiorum exspectatur, noverca Chrysippi ea, quae 
sciri necesse erat, de matrimonio suo, de spurii fiiii natali- 
bus, de patris in hunc amore, denique de Laii perfidia ex- 
posuisse videtur. Naraque hic, quum hospitio Peiopis per 
quinque dies uteretur *), amore captus Chrysippi, dixit se 
velle aurigandi arte hunc instituere eo consilio, ut in cur- 
rum sublatum Thebas abduceret **). Gratulatur sibi no- 
verca remoto privigno, patris deliciis, qui ne unquam recu- 
peretur, vehementer cupit. Prodit ad illam Pelops, ple- 
nus desiderii parumque celans, quantopere spurium filium 



*) Plutarch. Amat. p. 750. B: rra Auto) nivts fiovov tjfisqmv 
dnixovTi r57S ita.Tqciq. 
*♦) Apoilod. 1. I.: ini^EvovTccL TIsXotci, nccl tovtov naldct dgnu' 
to8QciH8lv didciaHcov , igcca&sis dvagnci^si. Athenaeus 1. 1.: 
Adiov ^tvco&svTCc nccgu UiXonL y.al igrcaO^evTa tov vlov ccv- 
Tov Xqvainnov, ov kccl d^naaavTcc nal dva^iiiEvov £ts u§fiu. 
sis 0^§ois (pvystv. 



137 

genuiiiis praeponat, quiii etiam regni partem maximam se 
ilii traditurum esse, si superstcs sit, profitetur: 

^^Quin, 81 hinc superescit^ Spartam atqtte 

Amyclas tradeboJ* 
Qua re mota noverca Chrysippum de medio toiiere con- 
stituit. 

Chorum ex viris constitisse suspicor propter subiimiora, 
quae ex Anaxagorae doctrina delibata protulernnt. Post 
parodum nuntium prodisse necesse est. Non sine pugna 
Chrysippus recuperatus erat: comitibus enim et Laius et 
filii Peiopis stipati erant: 

— ^^neque quisquam a telis vacuus: 

Sed uti cuique obviam fuverat^ ferrum^ 

alius saxum, rodum,^"* 
De graecis fragmentis huc refero septimum: zldi^Giv^ 
sla hmKeXeiJiDV * EdQLTttdfig XqvOltcxco. Non potuit Laius 
puerum amatum a se abstrahi toierare: itaque redeuntes, 
cogente cupidinis vi, ultro secutus est, et in potestatem 
eius, quem iniuria affecerat, se tradidit, suppliciter orans : 

fwj, TCQhg ysvSLOV, ft' «?£%? tk q^iXtata'^). 
Inde sequuta sunt illa, quae Cicero Tusc. lY, 33, 71. signi- 
ficat: ,,Atque, ut muiiebres amores omittam, quibusmaiorem 
licentiam natura concessit, quis aut de Ganymedi raptu dubi- 
' tat, quid poetae velint, aut non intelligit, quid apud 
Euripidem et ioquatur et cupiat Laius^" **) 
Huius colloquii fragmenta quaedam satis luculenta servata 
8unt. Hinc enim depromta esse video illa, quae habet 
Piutarchus Amat. p. 769. B: 

olxSLOtritos^ sfA^UxGiv^ (oXMavov 



dysvsLOS ccTiaXbs iial vsavlag mWs 

llitpijvt' dTCo&avsLV TtdmyQdfi^atos tv%SLV» 
His auditis pater optat, ut potius turpi fiiius forma sit, 
quam propter corporis venustatem animus eius corrumpatur : 

yvaiijj 6oq)6s fiOL Tial ^sq^ dvdQslav l%of 
8vSifJ^OQ(pos SLi] ^allov, 5 xaXds TcanoS' 

*) Fragm. ine. 252. 
**) Cf. Aelian. V. H. XIII, 5. Aelian. Hist. aniin. VI, 14. 



138. 

Laium autem hortatur, ut aegri auimi remedium ex ratione 
petat ncTe furori amoris temere sese tradat abripiendum: 
— aAA' i% ScXXy q^ccQ^axov xeltai, v66(p' 
KvTiov^ivG) fihv fiv&og Bdfievrjg (piXcov, 
ciyav dl ficoQalvovti vov&BtijfiaTa *). 
Respondet Laius, non fugere se quae ille moneat, sed af 
fectum animi rationi non obtemperare: 

XsX7]9bv oiLfdav t&vds fi' cov 6v vov&etsig' 
yvcofiTjv d' Bxovtd fC ij (pv6ig ^id^Btai. 
Tum Pelops : 

cHt a%' t6di* ijdij Q'stov dv^Qconoig icax6v^ 
otav tig sldj] tdya%6v^ ^C^^tat Ss fi^**)» 
Rogat deinde Laius, ut tempus sibi Pelops concedat ad 
morbum commode sanandum, ne, subito violenter abrupta 
consuetudine, sibi pereundum sit: 

fieXXcov t' latQ6g, tjj v66(p didovg xQovov, 
ld6at' ijdrj fidXXov rj tsficov ;upda***). 
Idque Pelopem concedere minime mirandum est: nam qui 
ipse plus aeqno puerum dulcissimum diligit, hunc alterius 
amori ignoscere necesse est. Permittit igitur Laio., ut in 
domo sua rursus maneat et Chrysippo., ut antea, utatur 
familiariter. 

Huic colloquio subiunctum iiiit carmen illud, quo clio- 
ru8 miratus est, quod Laius amori puenili omnia postpo- 
neret, privatus ratione sana, obiitus patriae: 
Xij^y ds X6ycov, Xiq^ 8s ^ar^ag ****). 
De amoris ingenio ibidem dictum fuisse videturillud, quod 
eodem loco Plutarchu» laudat (Amat. p. 750. B.): 
XaiiprjQa 7cvxX(66ag TttSQh diaTC^vtiog Jtstatai. 
Prodit deinde Hippodamia cum duobus filiis, Atreo atque 
Thyeste. Ostendit, quidnam periculi ex iniquitate patris, 
praeposito spurio filio, ipsis immineat; docet, fratrem, ne 
regno genuini priventur, de medio tollendum esse. In- 

*) Fragm. inc. 118. 

**) Errare videtur Alclnous (Isagogc in Plat. doctr. c. 24.), 
qiiem laudat Valck. diatr. p. 22., Laio hoc dictum tribuens, 
quod Pelopi mclius conycnit. 
C/ ***) Fragm. inc. 67. 

****) Vulgo lijd^jj fisv Xoyoov htX. 



139 

dfgnum enim neque tolerabile esse unice ciirari, oculis 
cariorem esse et in deliciis haberi puerura imbellem ncque 
ulli rei gravi magnaeque idoneum, gemiinorHm autem libe- 
rorura virtutem in nullo vei amoris vel honoris loco poni. 
Proinde ut aemuluro clam interficiant et in Laium, in eodem 
conclavi cum illo quiescentem, crimen conferant, hortatur. 
Horrent scelus filii, et raatrera quoque, ne quid praepro- 
pere agat, quod postea poeniteat, raonent: 

^^Melius pigrasse^ qiiamde properasse^ 

est nefas.^^ 
Istam vero ignaviara illa vituperat: nara si mimis timldi 
filii ad facinus patrandum se strenue accinxissent, 

,,divitiam partivissent aeternabilem.'^ ^ 
lam, illis detrectantibus, ipsa sola rera perficere constituit. 
Haec inter se collocuti intro abeunt. Tenebras nox terris 
inducit. Chorus, quum comraissa prodere non liceat, rao- 
nente tempore, philosophica quaedam de coeli terraeque 
commercio, unde omnia nascantur, quoque exstincta red- 
eant, Anaxagorae disciplinae convenientia, proponit: 

ffrgoqpjf. 

6 iiBV dv^QcoTtcov %a\ ^eav ysvBTOQ, 

ij d' vyQoPdXovg 6tay6vag votlovg '' 

TtaQads^a^BVT] tl^atsi ^vatoijgy 

tiTitsi 8s ^oQav (pvld ts ^ijQav, 

o&sv o^dx ddMog 

fii^tTjQ Tcdvtcjv vsv6nL6tai, 

dvTiargoq^i]. 

XoQsl d' 671160 th fisv SK yaiag 

q)vvt* slg yaiav.i ta d' d^* ald^SQiov ^ 

pXatjtovta yovijg slg o^Qdviov ,, 

n6Xov riX\fs TtdXiv %vri6Ksi 6' o^ddsv «^ 

tcov yiyvo^svav, diaHQLV^nsvov 8' 

&IX0 TCQog dXXov 

fiOQq)rjv idlav dTtsdei^s, 

Interim Hippodaraia in cubicuhira furtira intravit, gla- 

dium Laii, e vagina eductura, in Chrysippi corpore defixit, 

sed, errante in tenebris manu, semianiraera reliquit in pu- 

blicum se proripiens, ubi de facinore patrato chorura ipsa 



140 

facit certiorem. Auditiir Chrysippi vox ciamantis et fami- 
liam concitantis. Trepidationem sceleratae mulieris haec 
declarant verha: 

— ^^quid agam? vox illius certe est,^^ 
quae confirmat chorns: 

,,/rf etenim omnes cernimus,^^ 
Aufugit Hippodamia ; accurrit, ex somno excitatus, Peiops ; 
in scenam effertur , gladio in pectore fixo , Chrysippus. 
Sceleris accusatur Laius: videtur enim sub praetextu amo> 
ris nil, nisi perniciem pueri, sibi propositum habuisse, et 
indicia omnia in eum conveniunt, quod abripuit puerum, 
quod in eodem cubiculo quiescere voluit, quod gladius 
ipsius corpori infixus est. Laio non habente quo crimina 
diluat iratumque hospitis animum mitiget, Chrysippus mo- 
ribundus, caussam pro amico dicens, a noverca se inter- 
fectum esse ostendit. Hippodamiam famuli, qui ad suppli- 
cium adducere iubentur, ex civitate aufugisse nuntiant *); 
aegritudinem regis chorus consolando mitigare studet: 

<» 8h67to%\ oifddq oldev^ dv^gonog yBycos, 

oijt' svtvxovg dQt^^bv oijta dvgtvxovg. 
Laium nuliam vitae suae vim intulisse testatur Aelianus 
Hist. anim. VI, 14. 

Composuit Strattis comicus poeta fabulam Chrysippi 
nomine inscriptam, in qua potuit Euripidis drama imitatus 
esse; cf. Athen. IV. p. 169. A. Ex tragicis posterioribus 
idem argumentum Diogenes ornavit, de quo videas Welck. 
p. 1035 seqq. Ad nostrum pluribus locis respexerunt PIu- 
tarchus, Aelianus, Cicero, Clemens Aiex., Sextus Empirl- 
cus, Philo lud.^ Antoninus aliique. 



B. Meleager. 

Malalas Chron. p. 209. (165.), quamvis Euripidis vesti- 
giis se institisse dicat, tamen et patrem loco matris nomi- 
navit, qui torrem combureret, et, quo Parcarum personam 

*) Fausan. VJ, 20, 4: rrjv Se ^lnnoddfiSKxv tpccctv ig Midiav 
Trjv iv T^ 'AqyoXtdt dnox(ogv}Oai, ars rov IliXonos ini tc3 
XqvGinnov %avuT(p ig iiiEivriv i%ovtoq r^v ogyjjv. 



141 

ex historia reraoveret, stipitem ab Altiiaea devoratum rur- 
susque partu editum esse finxit.. Accuratissime Apollodo- 
nim nostri vestfgia legisse haec eius verba ostendunt, cum 
Euripidis verbis convenientia : ths dTttXQxhg Oivevg ^soIq 
%cti5i -9t;o3v, fiovfjg 'j4QTS(iidog k^sKd&sro. Euripidis enim 
verba haec fuerunt (fragm. II.): 

^av dnaQxccg odx Ed^vcsv 'j^Qts^idi 
8cr. o^dic E&vo' i^ol fiovy. 
Cum Apollodoro autem Hyginus et Diodorus (IV, 34.) con- 
sentiunt. A 1 1 i i tragocdiam de Euripidea expressam fuisse, 
quidam versns Euripidis versibus siraiilimi ostendunt. Ne- 
que non etiam Ovidii quaedam dicta imitationem Euripidis 
manifestant. Atque ipsae quoque inter se utriusque poetae 
imitationes conspirant: conferas haec Attiana: 

^^Gaudent^ currunt^ celebrant^ herbam con' 

ferunt dono^ tenent 

Pro 8 6 quisque^ cum corona clarum con- 

nectunt caput — •" 
cum hisce Ovidianis: 

^.^Gaudia testantur socii clamore secundo^ 

Victricemque petunt destrae coniungere 

dextram" 

Jn concinnandis huius tragoediae reliquiis operara uti> 
iissimam posuerunt Valckenarius et Welckerus, de stru- 
ctura vero dramatis reperienda desperarunt, et hic quidem, 
diiHdens ipse coniecturis suis, gratum sibi ait facturum 
esse, si quis raeliora invenisset. 

Prooemium his verbis reddit Apoilodorus I, 8: ^AI- 
thaea ex Oeneo conceptum Meleagrura peperit, quem 
Marte satum quidam fuisse tradunt. Ad quem 
septem dies natum Parcas aiunt venisse ac dixisse, tum 
Meleagrum exstinctum iri, cum stipes, qui forte in foco 
arderet, combustus esset. Quod ubi mater audivit, stipi- 
tem ex igne sublatum in arca recondidit. Meleager autem 
quum esset natura invulnerabiiis ac generosus, hoc raodo 
exstinctus est. Cum annuae ex agro fruges redissent, pri- 
mitias Oeneus diis omnibus obtuiit, solius Dianae oblitus 
est. Quocirca irata dea aprum immisit et magnitudine et 
robore insignem, qui et segetes corrumperet et pecora 



142 

armentaque cum hominibus obTiis perderet. In hunc igi- 
tur aprum viros fortissimos ex cuncta Graecia conTocayit 
et praemium certaminis ei, qui interfecisset , pellem apri 
proposuit etc. Qui quum convenissent, Oeneus eos novem 
dies hospitio excepit, decimo autem etc." Eadem Hygi- 
nus refert, sed minus prolixa. 

Haec ab Artemide in scena exposita esse recte Wel- 
ckerus statuisse videtur. Fragmenta Euripidis Attiique ex- 
stant haecce: 

KaXvdav ^hv ijds yala^ IIsXoTtlag %^ovds 
Iv dvxiTCOQ^^oig nsdi' sxovo^ svdai^ova' 
Oivsvg d' dvd60si XTJgds yrjg AitcoXiag^ 
IIoQ&dovog TCalg, og noz' 'AX%aiav yafisiy 
Ai^dag o^aLfiov, &s6tiov ds TtaQ^svov, 
His subnectenda sunt quae Pseudophitarchus in parallelis 
p. 312. c. 26. commemorat cum Apoilodori Hyginique te- 
stimonio conspirantia : "AQ7]g 'Ak%aia 6vvijl&s aal Ms- 
KsayQOV noLiqiSag {sysvvTj^sl), ag EvQVTtidrjg sv Ms- 
IsdyQC)'^). Septimo die nomen iufanti a patre imponi 
oportuit. Eo igitur die Parcae sollemnibus intervenientes 
fata pueri cecinerunt, quarum carminis hae sunt reiiquiae: 
MsXsayQS, ^sXsav yaQ not^ dyQSvsig dyQav. 
— — — ^^0 regina^ erit 
Tempus quod kuicce torri^ quem amburi 

videsJ' 
Cf. Ovid. Metam. VIII. v. 450 seqq. : 

.„Sttpes erat^ quem, quum partus enixa iaceret 
Thestias^ in flammam triplices posuere Sorores **), 

*) Inde Ovid. Metam. VIII. v. 438 : „Mavortium" appellat Me- 
leagrum. 
**) Hyginus c. 171 : „Cum Althaea, Thestii filia, una nocte con- 
cubuerunt Oeneus et Mars: ex quibus cum esset natus Me- 
leager, subito in regia apparuerunt Parcae Clotho, Lachesis, 
Atropos. Cui fata ita cecinerunt. Clotho dixit eum gene- 
rosum futurum, Lachesis fortem, Atropos titionem arden- 
tem adspexit in foco et ait: Tamdiu hic vivit, quam- 
diu hic titio consnmtus non fuerit. Hoc Althaea 
mater cum audisset, exsiluit de lecto atque titionem exstinxit, - 
et eum in regia media obruit fatalem , ne ab igni absumc- 
retur." 



143 

Staminaque impresso fatalia pollice fientes, ^ ^ 
Tempor a, dixemnt, eadem lignoque tibique, 
modo nate, damus. Quo postquam carmine 

dicto 
Exc^ssere deae^ Jlagrantem mater ab igne 
Eripuit torrem sparsitque liquentibus undis. 
llle diu fuerat penetralibus abditus imis^ 
Servatusque tuos., iuvenis^ servaverat annos."" 
Continuabatiir Dianae narratio sic: 

Olvsvg noz Ik y^g TtoXvfiEtQOv Xa^cjv 6td%vv^ 
^TLjGiv dnaQxccg^ ov% E&V6' e^ol fiovy *). 
Cf. Ovidium v. 273 seqq. : 

,,Oenea namque ferunt pleni successibus anni 
Primitias frugum Cereri., sua vina Lyaeo., 
Palladios flavae latices libasse Minervae, 
Coeptus ab agricolis Superos pervenit ad omnes 
Ambitiosus honosj solas sine ture relictas 
Pr aeteritae cessasseferuntLetoidos aras. 
Tangit et ira deos. At non impune feremus.^ 
Quaeqtie inhonoratae., non et dicemur inultae^ 
Inquit, et Oeneos ultorem spreta per agros 
Misit aprurtC* etc. 
,,/fi modo cr escentes segetes proculcat in 

herba, 
Nunc matura metit fleturi vota colo?ii, 
Et Cererem in spicis intercipiV^ etc. 
Cam his conferas fragm. Attii : 

— .^.^fruges prohibet pergrandescere." 
Praeter cetera commemorandum deae fuit, adductam a se 
Atalanten esse, cuius propter amorem Meleager periret. 
Ac nescio, an etiam Veneris praesentia coUoquioque opus 
fuerit, sine cuius auxilio iilud Dianae consilium haud fa- 
ciie perfici potuerit. Odio autem persequebatur Venus 
Atalantam, quod a coniugio abhorrebat. 

Prodiit deinde chorus vel virginum Tel femiaarum^ 



*) Vulgo ovK ^&VCEV 'AqTSiiidt. Bergk. et Welcker, ov ko^cu- 
aimai (lot. Debebant certe ov Kcc&oaotoaa' i(ioi. 



144 

quae cupidine ductae videndi viros clarissimos, contra bei- 
luam cummaxime profecturos, laborem texendi cum studio 
canendi permutarunt: 

xsQKldog doidov ^sUtag, 
In parodo igitur laudem virorum, qui in domo regia con- 
gregati erant, praedicatam esse verisimiie est. Nomina eo- 
rum Apollodorus fere eadem quae Ovidius ponit: Ms- 
IsccyQog Oivsag^ ^Qvag "AQSog' stc KaKvdavog ov- 
roi. "I8ag xal Avyxsvg 'Aq^aQsag stc Ms6(jijvrjg, Kd- 
Ctcoq v.ai IIolvdsvKrjg ^ibg Tcal Ai]dag sx Aaxsdat^o- 
vog, @tj(jsvg Aiyscag s^ 'A&rjvav, ^'Ad^rjtog ^SQrjtog sx 
OsQav, 'Aynalog xal Ki](psvg AvKOVQyov s^ 'AQxadlag. 
'IdCov AY^cavog «1 'loslxov, 'I(pi>KXrjg 'A[i(pttQvovog sjc 
©rj^ov. IIsLQi&oog 'I^iovog Ik AaQi66rjg. Urjlsvg Al" 
amv SK 0&iag, TsXa^av Aiaxov sk 2aXafilvog. Ed- 
QVticav "AKtOQog sk ^&iag, 'AtaXdvtrj Uxoivscog s^ 'Aq- 
xadiag. 'Afiq^iaQaog 'OiKUovg s^ "AQyovg. Mstcc tov- 
zGiv Ss ol ©sCtiov Ttaldsg, 

Statim deinde Meleagrum cum Althaea de virginis 
amore collocutum esse coniicio. Antea enim, quam fra- 
trum caedem ulcisceretur, Aithaeam semel theatro ostendi 
plane necesse fuit^ neque praeter hoc tempus ullam pro- 
ducendae eius opportunitatem fuisse video. Caussam mate- 
riamque eius coiloquii ostendit Apollodorus hisce yerbis: 
MsXsayQog Exg)v yvvaiKa KXsoxdtQav^ trjv "Idov Kal 
MaQm]06rjg ^vyatSQa^ ^ovlofisvog ds koI l^ 'Ataldvtrjg 
%SKVO7tonq0a6%ai. Spartj^naium virginum mores Euri- 
fides in Atalantae ingenio effingendo repraesentaverat, 
nec minus Meleager instituta Spartanorum admirabatur, 
quum procreandae prolis robustioris caussa cum aliena 
femina cuperet concumbere. Fragmenta huius coiloquii 
exstant satis luculenta. Ex Meleagri enim oratione de- 
promta sunt haecce: 

rjyrj^diiLrjv ovv, sl TCaQa^sv^sts ttg 

XQrj6ta TCovTjQbv XsKtQOVy oiLfK av si^tSKVslv^ 

s6%Xoiv d^ diC d^cpoiv s6^Xbv ctv (pvvac yovov. 

Kol Ktrj^a 6*5 £0 tSK0v6a^ KdXXi6tov rddc, 
nXoiJtov ds KQSi66ov' tov [isv (oxsla ntSQv^y 



145 

Ttaldsg de XQ7]0tol, kccv %dvo6i, 8(6ficc6L 

xaXbv zb d-ijGavQi^^a toig tEKOvCl rs 

dvdO^ri^a ^LOtoVy TioijTtot' sxXslneL do^iovg. 
Contra Althaea, honestatetn atque temperantiam, res prae- 
stantissimas et in quibus solis cernatur virtus, non robu- 
stis corporibus magis quam infirmioribus minusque validis 
inesse docet: 

^ovov 8' av a^dta XQrnidtcov o^;c av M^oig^ : 

yBvvaLOtrjta xdQSf^v TcaXbg 8s tcg 

xav SK 7tovf]QG)v 6o^dtc3v ysvoito Ttalg. 
Non probavit Meleager matri sententiam suam, quippe quae 
et Atheniensium mores institutaque coleret et postponi a 
filio uxorem optimam odiosae viragini aegre ferret: eoque 
dolore postmodum, quum nova accessisset iniuria, in tan- 
tam mater iracundiam exarsit, ut fiiium devovendo inter- 
ficere non dubitaret ''•'). Ceterum finita illa contentione, 
altera cum ducibus, societatem viraginis in venatione recu- 
santibus, ineunda fuit, cuius vestigium apud eundem Apol- 
lodorum servatur, quura haecce referat: Ki]q)SG)g xal 
'Aztalov (scribe 'Ayaalov) xai tivov dXXav dna^iovvtcjv 

^sta yvvaixbg snl z^iv ^ijQav s^isvai^ MsUayQog Gvv- 

f]vdyKa6sv a^dtovg S7tl tr]v %Y]Qav ^sta taiJtijg s^isvat, 
Lycurgi regis filii erant Cepheus Ancaeusque, Arcadii, qui 
suae gentis decus defendisse videntur, feminam secum ad 
certamina profecturam repudiantes. Unura pro utroque 
verba facere lex tragoediae iubebat, cui haec tribuo: 

sv8ov iisvovGav tr]v yvvaW Sivat XQScav 

s6&X7]V., &vQa6L 8' d^iav tov ^r]8sv6g. 
Caussara Atalante ipsa dicit: et quidera fortitudinem non 
minus feminis quara viris decori esse ostendit, neque pu- 
dicitiara, si feminae in publico atque inter viros versen- 
tur, violari, siquidem lux honestati, tenebrae autem vitiis 
maxime faveant: 

rj yccQ KvTtQig nscpVKS tcb ^Kotcp (pllr]., 

tb (pG)g d' dvdyKy]v 7tQogti\fr]0L Catq^QOVSiv. 



*) Cf. Welck. p. 754. 

10 



(M «t»»TJ 



146 

Tum exercitationem corporis non minus feminis quam vi- 
ris utilem esse docet: 

el d' slg ydfiovg ek&oifi' , o fi^ ri5jjofc nora^ 

tav Iv d6^oL0iv '^(iSQ£vov6av dsl 

^sXtiov^ ctv tSTioi^L dco^a6iv tSKva, 

SK yag TtatQog nal ^TjtQog ogtig sktcovsl 

CxKi^Qag dtaltag^ ot yovoi ^sltiovsg. 
De Spartanorum institutorum utiiitate atque honestate hoc 
quoque loco disceptatum esse apparet. Aperte vero Ata- 
lante illorum auctoritate se tutabatur hisce utens Attii 
verbis : 

■ — — Lacaenae virgines^ 

Queis magi* p alaestra^ Eurota, sol^ pul- 

vis^ labos^ 

Militia studio est, quam fertilitas bar- 

bara *). 
Eins, inquit, generis femina, quae sola viros parere solaque 
libertate uti potest, sola digna est, quam viri diligant et 
vereantur, multoque praestantior, 

Quam invita ancillans , dicto obediens 

viri. 
Contra haec rursus accusator: 

Ml6c) yvvaixag , £x 7ta6cov ds 6s, 

^tig TtovfjQa taQy' sxov6' h' ed ksySLg. 



%G}g (n)v W dv ysvott' dv sdtaTCtog nohg, 
sl TCSQxidav ^sv dvdQd6iv ^sXol utdvog, 
yvvuL^l d* OTtXav s^7ts60LSv i^dovttl; 
SK r^g S7tL6ti]^rjg yccQ sxTtSTttoKdtsg 
TiSiVOi t' dv oddsv sisv oij^ vfislg ^rt**). 

Haec paene ad verbum reddiderat Attius, id quod ex hoc 

versu intelligitur : 

*) Fragm. inc. trag. n. 24. Ad hanc tragoediam recte retulit 
Welck. p. 161. Testatur enim Nicolaus in Rhet. gr. ed. 
Walz. II, 276: d d' av Evginldrjg q^iXoaoqsaiv rag Aayiedai- 
fiovicov y,6qag ovyyvfivcc^ba&aL rolg vsoig iprjaiv, ovx dxQaolav 
xatrjyogcav, dXXa rrjv ^co(ir}v SHaTsqoig i^ i'aov SiSovg dv- 
Squat TS xat ccfia fisT SHsivovg talg yvvat^iv. 
**) Vulgo ovd-' i^fistg ^Ti. Valckenarius maluit nsivat. 



147 

Vagent ruspantes silvas, sectantes feras, 
Meleagro, litem dirimeiiti, haec tribuo: 

t6 TOL %QcctL6tov, xctv yvv^ XQdtL6tOV ji, 

Tovt' lctlv aQSti]' tb d* dvoii' o^ddlv diaq^sQBL'-') 

dsilol yccQ ccvdQsg o^da ^x^vClv sv fidxy 
dQL^fidv^ dXV dnsL^L^ kccv naQcb6\ ofiag, 
Composita lite, omnes una in venatum proficisceban- 
tur. Intervallum temporis carminis canendi opportunitatem 
dabat, quo finito statim nuntius redire remque gestam co- 
ram Oeneo rege exponere potuit. De qua narratione haec 
refert Macrobius Sat. V, 18 : „In Euripidis tragoedia, quae 
Meleager inscribitur^ nuntius inducitur describens, quo 
quisque habitn fuerit ex ducibus, qui ad aprum 
capiendum convenerant: in eo hi Tersus sunt: 
Tskafiav ds xQ^^^ovv alstbv TtsXtrjg Etci 
ytQo^Xrj^a ^rjQog^ ^dtQV^L 8' l6tst\fsv xaQa, ^ 

ZaXafiLva 7to6[iav natQida trjv siudaLfiova' "»''*^'^ 
KiJTCQLdog 8s fil0rj^' '^QXccg l^taXdvtrj, wjvag 
xal rdj' 'sxov6a**)' nsXsxsag 8s 8L6tofiov 
ysvvv ^TtaXX' ***) '^yxalog' ot 8s ®s6t[ov 
x6qol tb XaLbv 'ixvog dvdQ^vXoL Jto86g, ^ 

tbv 8' iv 7ts8lXoLg^ ag sXaq)QL^ov y6vv 
§';^ot£v, Sg 8^ nd6LV AltcoXoLg v^iiog," ' 

Ex certaminis ipsius et victoriae descriptione nonnulla et 
Attii et Euripidis fragmenta relicta sunt, quibuscnm Ovi- 
dii quidam versus conspirant. De apro dicta sunt haecce : 
^^Frigit aestus, rubore es oculis fulgens 

flamme o," 
Cf. Ovid. V. 284 seqq. : 

^^S anguine et igne micant oculi^ riget ar- 

dua cervix 
Et setae densis similes hastilibus horrent. 



*) Orion apud Schneidew. p. 50. et 85. Welck. p. 1599. 
**) Cf. Orid. T. 319 seq. : 

„JEr humero pendens resonahat ehurnea laevo 
Telorum custos; arcum quoque laeva tenehat" 
***) Vulgo dvsnccXX'. correxit G. Dindorf. 

10* 



148 

Fervida cum rauco latos stridore per armos 

Spuma fluit : dentes aequantur dentibus Indis : 

Fulmen ab ore venit: frondes affl atibus ar- 

dent" 
InTentus est aper in palude quadam atque inde excitatus: 

^^Figit fricantem corpus atrum occulte 

abstruso in flumine"*), 
Cf. Ovid. V. 333 seqq. : 

^^Concava vallis erat, quo se demittere rivi 

Assuerant pluvialis aquae : tenet ima lacunae 

Lenta salix ulvaeque leves iuncique pa- 
■j^r^ u lustres 

Viminaque et longa parvae sub arundine 

cannae. 

Hinc aper excitus medios violentus in hostes 

Fertur'* etc. 
Dein^e yarii ducum impetus telorumque iaculatio atque 
eorundem voces referebantur, velut haec: 

« Zaij, yivoito xata^aXBLV trjv (5vv kfie, 
Cf. Ovid. V. 349: 

^^Pkoebe^ ait Ampycides^ si te coluique coloque, 
r> Da mihi quod petitur certo continger e 

telo:' 
De eventu pugnae liaec retulit ApoIIodorus: TtBQi^tdvtayv 
Sh a{)tu)v tbv xdTtQov., ^ TXavg ^lv Kal 'Aynaiog vtco tov 
d^fjQog ducpd^ccQrjCav ^ E^dQvtlcovcc 81 IlfjXevg cckcjv xatrj- 
x6vtL0s. Tbv 8a tcccjcqov TCQcatri ^lv 'Atakdvtrj sig tcc 
vata sto^svGs, dsvtSQog 8s 'A^cptaQaog slg tbv dfp^aX- 
(loV MsX^ayQog 8s aiutbv slg tbv icsvsava TtTJi^ag dns- 
xtsivs. Huic deinde de victoria duces gratulantur: 

^,G audent ^ currunt^ celebrant ^ herbam 
..\.r'y>'Conferunt donum^ tenent: 

Pro se quisque cum corona clarum con- 
nectunt caputT 
quibuscum coraponas simillima Ovidii v. 419: 



*) Nonius: Frigit correpta prima syllaba significat erigit. 
Quod quale sit nescio. Atrum pro acuum suadente Bo- 
thio scripsi. 



149 

„Gaudia testantur socii clamore secundo^^^ ^' ^ 

Victricemque petunt dextrae coniungere dextram" 
Hac fiiiita narratione tertium chori carmen interponi po- 
tuit. Aptissimus autem locus paeani erat, quo et patriae 
terrore liberatae felicitas et victoris laus et regis, qui ta- 
lem filium procreasset, honor celebraretur. Hanciaetitiam 
continuo litigatio summaque caiamitas insecuta est. Re- 
versis enim in scenam ducibus et a rege Oenco honorifice 
exceptis *), Thestii filii , iidemque reginae fratres , indigne 
ferentes, quod spolia Atalantae a Meieagro concessa erant, 
ad hunc accusandum prodierunt. Qua de re haec scripsit 
Apollodorus: ot de ®e6tIov Ttaldes^ ddo^ovvteg^ bI 
xaQovtcov dvdgcjv yvv^ tcc dQL^tslcc A^i^grat, 
td dsQag adtjj d(pBlXovto, aatcc ykvog adtolg TCQog^xetv 
iByovtsg^ eI MaXsayQog la^^dveiv ^rj TtQoaiQolto "*), 
Piexippus Terba fecisse videtur, cuius orationis hos fuisse' 
versus arbitror: 
,« o^dx riv dQ* o^ddsv Ti^^fi^ sksvd^BQav ddxvov 
^ tpvxrjv oftotwg dvdQog cjg dti^la ''"•"•). 
Respondent enim his Attii versibus: 

^^Quis erit^ qui me non spernens^ incilafis 

probris, 

Sermone indecorans, turpi fama diffe- 

retV "^t 

Rem ipsam, de qua agitur, eiusdem poetae rersus hic de- 
signat : 

^^Quoius exuvias et coronam huic mune- 
•\^* ^ r avit virgini.^^ ^f*^JP / 

Cf. Ovid. V. 421 seqq.: 



•) Malalas 1. l. : «TCEXd^c^v Ss 6 MsXiayQog nqos vov sccv- 

rOV 7C CCTSQCC. 

**) Diodorus IV, 34: tjyavccHTTjGaVf oti ^ivrjv yvvatKa 
ng 0£T t [irjGEv avTtSvy naqansfitpaq r^v oinst- 
OTrjTa. Hyginua: „Fellemque eius ob virtutem Atalantae 
virgini donavit, quam Ideus, Plexippns, Lynceus, Althaeae 
fratres, eripere voluerunt." Althaeae fratres ab aliis Plexip- 
pus et Toxeus, Apharei filii Lynceus Idasque appellantur. 
***) Cf. Bergkii comment. de Chrysippi libris nsql dnoq>aTi- 
TuSv p. 6. et 35. Schncidew. coni. crit. p. 112. 



150 

,,Protinu8 esuvias, rigidis horrentia setis 
Terga^ dat et magnis insignia dentibus ora. 
Illi laetitiae est cum munere muneris auctor: 
Invidere alii, totoque erat agmine murmur. 
E quibus^ ingenti tendentes brachia voce, 
Pone age^ nec titulos intercipe^ femina^ nostros^ 
Thestiadae clamant" etc. 
Contra Meieager se iure suo spolia, sibi iuancipio data, 
concessisse virgini contendit, neque id factum aut sibi aut 
affinibus cognatisque suis dedecori esse: 

^^Remanet gloria apud me, exuvias dignavi 

Atalant ae darej' 
Quem eventum haec habuerit iitig^atio, accuratissime 
a Diodoro docemur : ^ionsQ dKVQOiJVteg tov MsXsdyQOV 
triv doQSav svild Qsv6av 'Araldvtijv^ tcccI Kata zriv 
elg 'AQTCttdlav aitijg mdvodov sm^s^svoi trjv doQav dtpsl- 
Xovto. MsXsayQog ds, did ts tdv TiQbg 'AtaXdvtfjv ^Qata 
xal dia trjv dti^lav jtaQO^vv^eig^ s^oi]&i^6s ffi 'AtaXdvtjj, 
Kal td [isv 7CQG)tov naQSxdXsL tovg '^^QTiazotag dnodov- 
vai r-g yvvaiKi tb do^sv dQiOtslov * cog 6' oi) nQogsl%oVy 
dnsKtsivsv ai^toTjg^ 6vtag tijg 'AX^aiag ddsXtpovg, Conspi- 
rant verba Hygini: „Iiia cum Meleagri fidem implo- 
rasset, iile intervenit, et amorem cognationi ante- 
posuit avuncuiosque suos occidit." Cum mutuis minationi- 
bus eos, qui iitigaverant , e conspectu theatri abisse pu- 
tandum est, ut eventus faciie posset praevideri. Metum 
igitur eorum, quae futura erant, et anxietatem chorus car- 
mine, quod quartum cantandum fuit, deciaravit. Interim 
Aithaea intus diis gratias agebat donaque obferebat, quod 
patriam domumque regiam malo liberassent. Statim de- 
indc corpora interfectorum in scenam reportata sunt: ex- 
citata est ciamore Aithaea, resque, quomodo acta esset, 
nil tale opinanti exposita. Cf. Ovid. v. 444 seqq. : 
^jDona deum templis, nato victore, ferebat, 
Quum videt exstinctos fratres Althaea referri, 
Quae, plangore dato^ moestis ululatibus urbem 
Implet^ et auratas mutavit vestibus atris, 
At simul est auctor necis editus^ excidit omnis 
Luctus^ et a lacrimis in poenae versus amorem est" 



151 

Althaeae verba haec sutit: 

j^Timida eliminor 
Clamore, simul vox ?iota ad aures acci- 

ditr 
Ex narratione autem nuntii unum servatur fragmentum : 

0i8riQO^Qi^ig z* sXa^e ds^ia ^vXov. 
Furorem Aithaeae Attii versus describit hic : 

^^Heu^ cor irafervit coecum! amentia r a- 

pior ferorque^ 
De ratione uitionis deliberaus, stipitis recordatur fataiis: 
^,E um sibi fa ti internecionem fore, 
Ubi torris esset interfectus flammeus?^ 
Praestantissimus narrationis Ovidianae locus est, quo pie- 
tas cum iracundia in matris animo pugnans describitur. 
Hunc imitatione de Euripidis opere expressum esse haec 
Attii Euripidisque fragmenta testantur: 

,,Quae vastitudo haec aut unde invasit 

mihir 

„Nunc si me matrem mansties misericordia 

Capsit?'' 

TEQTtvov td q)Gtg ^ev, rb d' vTtb y^v adov iSKOtog 

oddelg iiccov av eLXst' KV^QCDjtog ^olslv *). 

ayh (isv ovv, ysya^a t7jXi7ii]8\ b^cag 

d%s%tv0* adtb xoijTCot Eijxoficci' ^avslv. 
Postquam vicit ira et derotus est iiiius atque combnstus 
inspectante theatro coram diis publicis (dvtijhoL Q^sol 
fragm. 22.) fatalis titio, in scenam redit rex, seroque co- 
gnita duplici calamitate — *^^l 

td fisv sv q)G), tb ds aata 6x6tog 7ta7c6v — 
mittit festinanter famulum, qui de iilii vita se certiorem faciat : 

y^Cave lassitudo p oplitum cursum levet, 

Laborem aut minuat itiner ingressum 

via.''* 

ag i^8v do^dloig 8s67t6tag XQrj6tovg Xa^slv 

xal 8s67t6tai0i 8ovXov s^diisv^ 86^01^, 



*) Vulgo ov8' ifg ovstgov ovSslq avQ-Qcinovg fioXBiv. Varias alio- 
rum coniecturas refert Matthiaeus. In primo versu fisv pro 
fioi reposui. 



152 

Moribundus iii scenam refertur Meleager, sic la- 
mentans : 

Sgag 6v vvv 8iq ^', cjg BTtQdiJvag, tvxV' 
Inutilem dicit esse pompam funeris : 

Tovg ^cjvtag sv dgdv' Tcar^avGJV dl nag dvrjQ 
yij xal <5Md' xb ^t^dlv slg o^ddhv QBTtSL, 
Chori verba haec fuisse suspicor: 

(pev^ xa XG)v siudai^ovovvx(ov ag xd^a 6tQBq)BL ^sog, 
Idem Oeneum consolatur: 

,^Erat virile istuc^ adversam ferre fortu^ 

nam fa c u /." 
Huius aegritudinem sic exprimit Ovid. v. 528 seqq. : 
^,Pulvere canitiem genitor vultusque seniles 
Foedat, humi fusus, spatiosumque increpat aevum, 
Nam de matre manus diri sibi conscia facti 
Exegit poenas acto per viscera ferro.^^ 
De Althaeae morte voluntaria Diodorus consentit; Cleopa- 
trae neuter facit mentionem , qua in re Euripidem secuti 
esse videntur. Ceterum haec intus agi necesse fuit. Ad 
Oeneum autem in scena versantem Diana descendit, cuius 
praedictionibus iinem actionibus impositum esse ex hoc 
fragmento cognoscitur: 

slg dv8Q0^QG)xag rjdovhg dcpi^stai 
'^TcdQfjva Tvdsvg ysvv6L MslaviTtnov 6icd(5ag. 
Unde etiam fiiiarum Tydei in aves mutandarum mentionem 
factam esse coniicias. 

Magnam fuisse huius trag^oediae apud veteres laudem 
honoremque ex clarissimorum scriptorum commemorationi- 
bus apparet. Et Aristophanes quidem iilam semel in Avibus 
(v. 829.), ter in Ranis (v. 864. 1240. 1316.) respexit, Ari- 
stoteles bis (Rhet. IH, 9, 4. et de poet. aud. apud Macrob. 
V, 18.). His adde Lucianum, Deraetrium Phalereum (fragm. 
2.), Macrobium (fragm. 3.), Pseudoplutarclmm cum Dio- 
doro, Apollodoro, Hygino, grammaticis et sclioliastis. Imi- 
tati sunt Attius atque Ovidius: nec non etiam Scirae co- 
mici Meleager (quem commemorat Athenaeus IX. p. 402. B.) 
in Euripidei operis depravatione versatus esse videtur. Ac- 
cedunt artificum signa, quorum reiiquiae exstant plurimae, 
sed maxime insignia tria Romae anaglypha (Capitol., Al- 



153 

ban. et Borghes.), quibus omnibus fere eaedem actioned 
exhibentur. Primum enim Meleager conspicitur, adstante 
una Furia, Thestiadas interficiens, quorum alter iam pro- 
stratus est, sed nihiiominus exuvias retinet, alter cummaxime 
transfoditur. Deinde Althaea ostenditur, adstante et Furia 
et Parca una, titionem in accensum arae ignem imponens. 
Lauro ornata est ara, unde Althaeam paulio ante de victo- 
ria diis gratulatam esse coniicias. Tertio loco Meleager 
moribundus, in lecto cubans, conspicitur. Adsunt et pater 
ct coniux et sorores et Atalante, variis modis omnes dolo- 
xem significantes. Dubitari non potest, quin Aristoteles, 
Poet. c. 13. praestantissimarum numero tragoediarum Me- 
leagrum nominans, Euripidis fabulam dixerit, quandoqui- 
dem Sophoclei operis rarissima est commemoratio , et An- 
tiphontis, qui ab 01. 9.3, 3 florere coepit, Meleagrum solus 
Aristoteles commemoravit. Utriusque poetae fabulae opere 
Euripidis adeo obscuratae sunt, ut mythographi omnes in 
enarranda fabula, ne Homerum quidem potiorem illo te- 
stem esse ducentes, illius Meleagrum secuti sint. Longis- 
sime autem inter se discrepant Euripidis et Homeri narra- 
tiones: quae discrepantia non temere ab Euripide eflecta 
est, Necesse enim fuit pro bello populorum controyersiam 
singulorum fingere, si quis vellet res gestas Meleagri ad 
simplicitatem temporis revocare: et sic reliquae quoque 
mutationes ex dramaticae poeseos conditione pendebant. 



C. O e n e u s. 

' Argumentum rectissime quidem omnium , sed nimis 
breviter , scholiastes Aristophanis ad Acharn. v. 41T. retu- 
lit. Uberius paullulo Hyginus c. 175. exposuit, qui tamen 
in eo, quod cx Ilio, non ex Thebis, reducem fecit Diome- 
dem , sine dubio erravit. Ostendunt enim fragmenta ipsa 
fabulae, verum esse quod scholiastes atque Apollodorus 
(I, 8, 6.) tradiderunt. Euripidem enim hic quoque secu- 
tus esse videtur, exceptis iis, quae ex alia narratione re- 



154 

cepit, quae est apud Pausaniam (11, 25, 2.). Attii tragoe- 
diam, quae Diomedes iiiscribitur, eandem atque Euripidis 
Oeneum fuisse vidit Welckerus p. 589. His igitur uten- 
tes auxiliis, iam ad partes fabulae describeudas fragmenta- 
que interpretanda aggredior. 

Prodit Diomedes, mutata Teste, a Thebis atque ex 
£pigonorum beilo rediens, et salutata terra patria de patris 
8ui Tydei, unius de septem ducibus, qui Thebas oppugnando 
occiderint, interitu, de beiio, quod patrum uiciscendorum 
caussa filii eorundem ducum susceperint, tum de belli eventu 
et reditu suo, de avi sorte, quem interim, dum ipse abest, 
regno pulsum ab Agrii filiis, miserum egenumque errare 
audivit '-') , denique de consilio suo exponit. Explorandi 
enim caussa, relicto Argis exercitu, se, comitante Sthe- 
nelo, ignotum omnibus, reversum esse ostendit, ut, invento 
sene miserrimo , regnum paternum sive armorum vi sive aii- 
qua arte recuperare conetur. 

'ii yrjg Jtatgaag ^atpa (ptXtatov Tcsdov 
Kakvd&vog^ evd^sv al^a Ovyysvsg tpvycov 
Tvdevg^ toKog fiav Olvecog, xatTjQ d' Ifiogj 
cp7C7]0ev "AQyogj nalda d' 'AdQcietov lapav 
0vvij^l)S yivvav — — — 

^^Ogygia moenia''**) 



*) Scholiast. Aristoph. 1. 1. : riyqanTat. tm Evgimdrj SQafia 
OlvBvg. Mera 8e tov &ccvaTov Tvdsms xal iniGTgd- 
xsvaiv zJ iofi7]8 ovs xara ©rj^aicav dcpjjgsd-r] t^v ^a-- 
aiXsittv Oivsvs VTCo tcSv 'Ayglov TcaiScov xat negt- 
^Ei vanstvoS' ApoUod. i. 1. : o^ Ss 'Aygiov natSss, 
Oigoinnog, "Oy^J^Gros, TlgoQ^ooSj KsXsvTtog, AvKcansvSj Ms' 
Xdvtnnos, dcpsXofisvoi ttiv Olvicos ^aatXsiav ta naTgl 
^ScoKttv, Minus accurate ab Agrio ipso Oeneum regno 
pulsum esse tradit Hyginus hisce Terbis: „Agrius, Partaeaonis 
filius, ut vidit Oeneum fratrera orbum liberis fa- 
ctum, egentem regno expulit atque ipse regnnm 
possedit. Interim Diomedes , Tydei fiiius et Deiphyles, 
ut audivit avum suum regno pulsum, perrenit in Aetoiiam 
cum Sthenelo, Capanei filio" etc. Cum extremis 
congruunt ApoUodori verba: v6Tsgov Ss JtO[ii]Sr]s i^ "Ag- 
y ovs nagaysvofiEvosfiST' dXXov Tigvcpa. 

♦*) Fcstus p. 178 ed. Miill. : „Ogygia moenia Accius in 



Q-. 



155 






iyb 81 TtatQbg ttiii^ hi^agrjadfirjv 

6vv TOiS I(pri^ri6tti5i tav dXcolotcov, 

Redit deinde ad illum Sthenelus, explorandi caussa 
locis finitimis peragratis, nuntiatque se sermones quosdam 
agricolarum aucupando Oeneiim invenisse. Suspenso gradu 
se adrepsis$e auremque admovisse dicit: 
dKQl^ov^ ccKQOig 7io6lv snmoQBvonevog.^ EdQiTcidrjg Olvsl: 
Hesychius. ^nv, «, -x '■ - 

^^Simul aurem attendi^ ut quirem exau- 

dire amplius/^ 
Videtur autem Oeneus , impatiens contumeliarum , quibus 
perpetuo afficiebatur, e carcerc effugisse atque, dissimu- 
lato nomine dignitateque sua, servilia ministeria sub agre- 
sti aliquo domino subisse. Itaque quum quotidie cum grege 
famulorum in agros ad opus faciendum mitteretur, fieri 
potuit, ut, forte inventus, ex certis quibusdam indiciis a 
Sthenelo agnosceretur. IUe statim grex in scenam prodi- 
turus est chorique functurus munere, id quod praedici a 
Sthenelo videtur hisce verbis: 

j^Unde omnia perdisci ac queuntur per- 

cipV^''). 
Advenientibus operariis, Diomedes Sthenelusque, quo com- 
modius possint voces sermonesque rusticorum subausci^- 
tari, oculis eorum se subducunt; finito autem cantu, qui 
pro parodo esset, in conspectum redeunt, sermonem cum 
Oeneo conserturi, qui, quamvis otium sibi ad satisfacieu- 
dum peregrinis esse neget, tamen, ductus duicedine con- 
querendorum malorum, de iis, quae perpessus est, fusius 
exponit: 

^ioXri /i£v oifxL' ta 8e 8vgtv%ovvti TCcog 

teQTtvbv tb Xe^ai ndTtOiclav^aOd^ai %dliv. 
Contumeliarum Apollodorus exemplum refert hisce verbis: 
%ai TtQogeti ^&vta tbv Olvea xa&elQ^avteg iiTiltpvto» Ex 
ipsius operis fragmento cognoscitur, propositum in convi- 



Diomede appellans significat Thebas, quia eam urbem 
Ogygus condidisse traditur." 
*) Fragm. inc. n. 27. ,; 



156 

viis esse pro scopo seiiis caput, quod, haustis poculis, Tini 

parte, quae relicta esset, domini ferirent, qiiod ludi genus 

Graecis usitatum erat: 

TtvKvolg d' B^aXXov BaxXLOV xo^iTj^a(5iv 
TCccQa ytQovtog^ rdv ^aXovta 81 CtacpBLV 
eyG) hstdy^i^v^ a^?,a xotta^ov dLdovg *). 

His adde fragm. Attii: 

— — — — — „«^a 

Fletu et t enebris constipatus specieni 

amisi luminis." 
His expositis excusatione usus est senex ea, quam Aristo- 
phanes in Acharnensibus imitatus est sic: ^ - 

— — dkV dTtecfic ical ydg alfi' dyav 
^x^ijQdg^ cd doK&v ye, xoLQdvovg 6tvyuv» 

Neque tamen dimittit Diomedes, sed uiterius exquirit: cui 
miranti eo insolentiae hostes progressos esse Oeneus haec 
respondet : 

otav xaxol TCQd^coCiv^ a ^evoi^ xaXcog^ 
dyav XQatoTJVteg tcoil) vo^l^ovtsg dLXtjv 
ddtCSLV^ sdQaCav 7idvt\ stpsvtsg i^dovTJ, 

^IOMHJHU. 
6v d' (o8' SQ7]^og ^v^^dxcov d:t6kkv6ai', 
OINETS, 
H TtolXol naQ^Cav^ dW d7ti6tOL, @s(30aXoL **) 



ol fisv yccQ o^KSt'' slclv., OL d' dvtsg iCaTtOL* 

G>g ovdsv dvdQL mCtdv dlXo nXriv tSKvcav 
icsQdovg d' sxatc Tcal tb 6vyysvsg vo6sl, 
His auditis Diomedes quis sit aperit: 
.^^Adsum apud te, genit or," 

*) Athenaeus XV. p. 666. C: KOTzcc^og d' iKuXELto ro ri&ffis- 
rj. vov cc&Xov Tols viHcoaiv iv toj noTco , tos EvgmiSrjg iv Oi- 

vel Xiyoav ovTcog titX. Cf. Welck. p. 586., gui imitationcm 

contumeliarmn, quas Ulysses a sponsis passus est, his inesse 

recte animadvertit. 
**) Fragm. inc. 194. Cod. Ven. schol. Aristoph. Plut. 521 : xal 

Evqinidrjg iv 'ivol. Saepissime formae "ivol et Olvel inter 

se permutatae sunt. 



151 

Oenei laetitiam ridicule imitatiis esse Aristophanes videtiir 

in Acharn. vv. 8S5 seqq. : ,^^ 

(b (piXtdtri 0v TCttl Tcdkav Ttod^ovfiavT]^ -^^vi 

^X^eg nod^Eivrj ^lv tQvycpdLKolg %OQmg^ v»» 

tpiXTj 8b Moqvx^P — — — ^* 

6xeil^a69e^ Ttaldeg^ trjv dQiCtrjv syxsXvv^ • 

7]KOV0av anta) /xdAtg etsi Tto&ovfiEVriv. 

jtQogsiTtat* a^TiJv, 63 tmva — — ■ — \^ ^iiJglfil 
Maiori scilicet gaudio perfundebatur senex, quam quod pe- 
ctore solus contineret, et ad societatem laetitiae chorum 
invitabat. Deinde multus fuit in laudando adhortandoque 
nepote : 
- »i ogtig dfi tovg tSKovtag Iv ^Ig) (Jg^gt, 

od' aCtl Kol ^cov xal \tavhv %Bolg q)lXog *). - 



6v tbv tQEcpovta vvv tQscpOig — — . 

^^Benigne et pro beneficio largi atque 

ampliter!" 
Et Diomedes se haec praestiturum esse poUicetur: 

„jK^, qualis fuerit ^ fama clar escat tua.^^ 
Quamobrem statim se Argos ad arcessendum exercitum 
belloque hostes vincendos rediturum esse dicit: 

^^Ergo med Argos referam (nam hic sum 

gnobilis')^ 

Ne cui cognoscar noto.^' — — 

y^Multa amittuntur t ar ditate et socor- 

dia.^' .-. vi \\ W^ jf\ ■ 

Magnura teraporis spatium, quod, donec invasione fa- 
cta proeiio decertaretur **), necessario intercedebat, uno 
chori carmine expletum esse quominus statuaraus, nil im- 
pedit. Itaque tota rerum gestarum series statim finito 
carmine a nuntio potuit explicari: cuius narrationis fra- 
gmentum, ex Attii opere depromtum, hoc servatur: ^ 

*) Fragm. inc. 241. 

*) Hjginusl. 1. : „et armis contendit cumOpopa, Agriifilio." Pro 
Opopa an Lycopeo scripserit Hyginus, quae nominis forma 
apud ApoUodorum inyenitur, aUis disquirendum reiinquo. 



^l-' 



158 

^Passimque praeda pecua balabant agris^^ — 
unde imparatos inopinatosque hostes oppressos esse ap- 
paret. Agrii iilios eo proelio occidisse plane necesse est : 
quorum quidem Tiomina praeter unius, qui summae prac- 
erat, vix commemorata esse opinor. 

Narrationem carmen chori tertium excepit. Deinde 
Diomedes ex proeiio rediit. Qui postquam avo sibique 
ipsi, quoid tyranni saevissimi crudelitate libcrati sint, gra- 
tulatus est — 

• — — — ,./erc exantlavimus 

Tyr anni saevum ingenium atque exsecra- 

biW ^ 
'exponit ea, quae victoriam insecuta sunt. Populares enim 
omnes statim ab Agrio desciverunt, ut solent homines re- 
bus secundis quemadmodum lapis magnes ferro trahi: 

— — — xag ^QOtav 

yvco^ag litiGTtav wgra Mayvritig Xl^og, ' 

XTiv do^av eKkh xal p>E^i6trj6LV ndXiv *). 
Simul Sthenelum, ut Agrium caperet atque in supplicium 
adduceret, recta ad regiam profectum esse ostendit. Cni- 
delitatem in supplicio sumendo adhibendam esse censet 
Diomedes, refragante Oeneo, qui profecto non mendiconim 
numero ab Aristophane poneretur **), nisi sapere in rebus 
adversis didicisset ac more phiiosophorum res humanas 
despiceret. Diomedi haec tribuo: 

od diwh 7cd0%Hv diivh tovg slgya^^evovg ***). 
Magnopere enim hunc contendisse, ut crudelitatem in fra- 
tre avus exerceri pateretur, haec Oenei verba declarant: 

„<S* unquam praepediar^ gnate^ tu ne at~ 

t enderis 

Petere a me, quod nefas sit concedi tibij^ 



*) Ingens interpretum trepidatio circa haec yerba toUi posse 
mihi visa cst iniGncSv pro aHOTcdSv reponendo. Supplen- 
dura esse videtur Tocabulum o nXovrog. 
") Acharn. 418: 

Toc nola tgvxf]; (loSv iv otg Olvsvg oSl 
6 dvs^OTfios ysqcciog '^ytovi^sto ; 
*^*) Fragm. inc. n. 180. et 181. 



159 

Victiis avi constantia atqiie sapientia, Dionledes Agrium 
arcessitnrns abit. Interponitur chorus quartus. In medio 
constitutus Agrius sntis inanibus argumentis caussam de- 
fendit. Regnum usurpare dicit quibuscunque occupandi 
retinendique facultas sit. Neque enim omnibus eam esse 
abstinentiam, ut opes potentiamque despiciant: 

alX «AAog aXkoK^ ^dkXov TJderai tQOTCOig. 
Contra Oeneus non opibus homines neque generis nobili- 
tate, sed sola virtute nobiiitari ostendit: »rjp<«fr< 

ij (pv0ig Bxd6tcp tov yivovg eOtlv Ttatglg *). ■ '^ 

^i^Non geniC virum ornat ; generis vir for- 

tis loco^' — 
neque violentia, sed iustitia regnum quaerendum esse : 

— — ccQxeed^aL ^^psojv 

TiaKOvg vtC iQ^XGiv %ai vXviiv t&v hqslOOovcdv **). 
Non interfectum esse Agrium, sed in exsiiium missum, 
ipsumque sibi mortem conscisse , recte tradidisse videtur 
Hyginus, quum scholiasta Aristophanis ilium interfectum 
esse strictius quam verius scripserit: "AyQiov ^ev dvsiXe^ 
trjv ^aOiXsLav dh Olvsl TtaQBdoTCS. Illius verba haec sunt: 
,,Agrium egentem e regno expulit atque Oeneo 
avo suo regnum restituit. Postque Agrius, regno expulsus, 
ipse se interfecit." Conspiciebatur igitur Agrius in eandem 
miseriam detrusus, in qua antea fuerat Oeneus, fracto animo 
abiectoque et ad mortem sibi inferendum paratus, admo- 
nente choro, ut patienter ferret quae pateretur raeritis- 
sima : 

dvsxov naGxcov dQ&v yccQ 'sxaLQsg ***). 

Ante Euripidem eandem raateriam exornaverat Phere- 
cydes Lerius, qui vocabatur ysvsakoyog, id quod refert 
Schol. II. J, 120****). Tragicorum num quisquam praeter 
Euripidem idem argumentum tractaverit, ignoratur. Huius 
vero opus quanta laude floruerit, non solum ex Aristopha- 
nis obtrectatione, sed etiam ex summorum auctorum, vehit 



•) Fragm. inc. n. 13. p. 435. Matth. 
**) Fragm. inc. 41. 
***) Fragm. inc. 102. Vulgo avdaxov. 
****) Cf. Welck. p. 583 seq. Matth. p. 238. 



160 

Aristotelis (Rhet. III, 16, 7.)? Platonis (lon. p. 533. D.), 
et grammaticorum satis frequentibus commemorationibus, 
ex summi poetae Attii imitatione aliisque testimoniis ae- 
stimare licet. Respexit ad idera Ovidius Heroid. IX, 153 : 
— ^,solio sedet ^grius alto: 
Oenea desertum nuda senecta premit.^' 
Denique Timocles Comicus versibus quibusdam apud Athen. 
p. 223., quibus utiiem esse docet tragoediam ad vitam mo- 
resque regendos, Oenei exemplum senibus miseris, quo se 
consolarentur, proposuit : 
-^ {ysQGJV ug dtvi^l; xate^ad^ev tbv Olvaa. 



D. S y 1 e u s. 

.f 

Hercnles, gravi morbo de Iphiti nece correptus, quum 
Delphos adisset, responsum tulit fore morbi finem, si tri- 
ennium totum venditus servitutem serviisset atque aestima- 
tionem corporis sui pro piaculo Iphiti filiis reddidisset. 
Quo oraculo edito, Mercurius, rogante Hercule, ipsum pro 
servo vendidit. Haeq retulit Apollodorus II, 6, 3. idemque 
inter tempus servitutis Syleum in Aulide, qui peregrinos 
ea iter facientes terram fodere cogeret, ab Hercuie, refos- 
sis ab radice vitibus, interfectum esse una cum Xenodice 
filia tradidit memoriae: cum quo conspirat Diodorus IV, 
31. In Pelii montis vicinia Syleum habitasse etiam Pro- 
clus p. 221, 33. et Photius 186, IT. testantur, unde conie- 
cturam Matthiaei^ ev AvSla pro ev A{)U8l apud ApoIIodo- 
rum reponere volentis, repudiandam esse intelligitur. 

Philonis ludaei opera fit, ut structuram dramatis agno- 
scere atque demonstrare possimus: plura enim de illo p. 
681 seq. excerpsit. Praeterea narratio argumenti etiam in 
Crameri Anecd. II, 7. servatur, additis his verbis: %6tL Se 
th tOLOVtov EvQLTtidov dQa^a. Prodit igitur Mercurius 
Herculera ducens, quem venditurus est, exponitque illa de 
Iphiti nece, de poena, quam dare Hercules illius liberis 
constituerit, deque suo officio, quod pro servo amicus sibi 
vendendus sit, de quibus rebus videas Diodorum atque 



161 

Apollodoram I. 1. exponentes. lam, domino Herculem emen- 
dum adducturus, monet, ne nimis feroci vultu esse velit, 
sed humili ac verecundo, quo emturi minus deterreantur : 
o^ddslg 8* sg oXzovg 6s07c6tag d^eivovccg 
ccvtov nglaO^ccL ^ovkstai' 0£ 6' slgogav 
Ttdg tig dadoLTCSV dfi^a yag Ttvgog ysfjisig, 
tavQog Uovtog ag ^XeTfcov TCQbg efipolijv. 






to t' ^-9*05 a^bth tovto 6ov KatrjyoQsl 

dyavtog, (ag sYrjg av od% vjf^xoog, 

tdCOsiv 8s [idXlov rj '7CLtd66s6&ai Q^sXcav. 

Huic colloquio parodos subiungenda fuit. Chorum ex 
satyris constitisse, quos captos Syleus ad agros suos co- 
lendos cogeret, consentaneum est. A quibus de Sylei re 
domestica edoctus Mercurius, huic Herculem tradere con- 
stituit. Prodit Syleus, et conspecto mancipio examinato- 
que, ne ignavus parumque operibus faciendis idoneus sit, 
veretur. Refutat Mercurius: 

7]}a6ta cpavXog, dkXa jtdv tovvavtlov, 

TtQodxrjfia esfivdg v.oi) taTtSLVog^ oi;6' dyav 
^ sijoyaog, d)g av dovlog, dkXa aal 6toX7jv :9^ 

IdovtL kafiTtQbg aal ^vXcp diQaCt^QLog, 
In eandem sententiam Hercules ipse quaedam disputat: 

syca d' sv avta •-) xal 'kXvslv sni6ta^ai 

aQxsLV &' ofiOLCjg, tdQStij Ota^ficjfisvog 

ta Ttdvta *"). 
Vendito amico Mercurius abit : Hercules statim cum saty- 
ris vineam fodere iubetur ***). Syleus in aliam quandam 
agrorum partem, peregrinos, quos in servitutem redegit, 
ad opus faciendum corapulsurus, abit. Fodit vineam Her- 
cules sic, ut vites singulas cum radicibus exstirpet: tum 

*) Vulgo iyd) 5' ifiuvT(p. 
**) Fbilo 1. 1.: ndXtv ^bv avzov aTtovSoclov pvx ogag, oti ov8s 
TtcoXoviisvos &6gu7i(ov stvcct SohbI, KKTanXrJTTCov Tovg ogavTccg, 
cog ov (lovov iXev&FQog av, uXXa. ■Kctl dsffTtoTTjg kTtofiEvog tov 
nqiccfiivov ; 
***) Grammaticus in Crameri Anecd. II, 7: 'HgcoiX^g, ngad^elg 
2vXHf cog yecogyog dovXog eaTuXTai etg rov dygov tov 
ttfinsXdova igya<yasO^?*;t ktX. 

11 



162 

manipuiis Titium factis omis tergo imponit et in Tillam in- 
tro aufert*). Interim satyri, saeTum tyranni ingenium fe- 
rosque mores ostendentes , multis cum lacrimis de infortu- 
nio suo conqueruntur. Quorum narratione audita Hercules 
miseros consolatus , ipse corpus quieti daturus in villam 
86 confert: 

^av^cjfiev elssl&ovtsg' ixTto^OQ^ai 6e^sv 

rcc dccKQva, 

Sequitur alterum chori carmen, quo spes salutis per 
Herculem impetrandae a satyris signiticari potuit. Redit 
deinde Hercules ex domo, maximos afferens panis orbes, 
et sine mora taurorum praestantissimum lovi immolat. Tum, 
cella vinaria eifracta, ianuam pro mensa apponit, dolio au- 
tem puicerrimo aperto convivium et comissationem laetis- 
simam instituit '-'*). Saltantibus et laetitia gestientibus sa- 
tyris Syleus intervenit et vehementi ira exardescit, videns 
iacturam rerum et servi socordiam, duminum contemnentis. 
At ilie, nihil mutato vultu, neque propter ea, quae patra- 
vit, demissior 

TcUd^Tjrv, inquit, Tial xlva^ev' ev rovtcp ds fiov 

rr^v TtelQav ev^v Xd^^av\ si KQslrrav e^y ***). 
Ad hanc eandem invitationem refero fragm. inc. 135: 

olvog 7teQd(5ag TCvsviiovcov dtaQQodg, 
Supplicia minitante Syleo, Hercules nil se his terroribus 
moveri ostendit: 



*) ApoUod. 1. 1. : avv ralg qi^atg rocs d(iniXovs ffxai^as. Cra- 
meriAnecd. 1. 1. : dvsGTtaxcog 81 dtK8i.Xy ngo^^i^ovs ras dfini- 
XovSi vcaT0(p0Q^6as ts avras £^S ^o oi'Ki](ia yscaqyov zov dygov 
•KtX. 

*♦) Grammaticus in Cram. Anecd. 1. 1. : agtovs ^^ fisydXovs inoi- 
7]6s nal tov Kgsittco toav ^ocSvd^v6asKalt6v ni9'sava Sia^gij- 
^as Kal tov y.dXXietov nid^ov dnonoofideas tds ^vgas ts as 
tgdns^av d^sls rj^d^ii ts xat ^nivsv adcav xtX. 

'**) Philo p. 681: insi ydg, ngiafiivov SvXicas, stsdygov ini(iq)9iij, 
SiiSsi^sv sgyois ro trjs (pv6scas dSovXcatov. Tov (isv ydg dgi- 
etov tcav SKsl tavgcov Kata^^v^as ^u ngocpaetv svooxslzo * no- 
Xvv Ss OLVov i(i(pogr]6as ad^govv, sv (idXa KataKXi&sls jfxga- 
ti^sto. SvXsl 81 d(pi,KO(iiv<p koi Svgavaexstovvti ini tij 
§Xd^y Kai tij &sgdnovtos gcc9'V(ii(x xal ini tij nsgtttrj KUta- 
(pgovrjosL svtoXfiotatos (prjot' KXi^rjtt ktX. 



163 

TtQog ravv' vtco filv nvg, Xto 81 qxx^yava^ 
TtifijtQfj, ocdtai&s 0dQ7tag, BfiTtX^^Gd^rjti fiov 
Ttlvav iceXaLvbv ai^a' TtQoCd^s yccQ xdtco 
yijg el6LV dctQa, yij d' dvBto' elg aid^sQa, 
TtQiv s^ sy.ov 6oL %G)%' dTtavf^Oav Xoyov, 
Friistra igitur saevit ac tumultuatur Syleus, frustra fami- 
liam concitat, nihil extimescente Hercule: quin etiam ipse 
servi partes subire iubetur, verbera intentante illo, nisi 
dictis sit audiens; cf. Phil. p. 681: tovtov ovv TtdtSQov 
dovXov ^ avQLOV t%v dsOTtotov djtotpavtsov ^ ^rj ^ovov 
dTtsXsvd^SQLd^Siv^ dlXh.%aL STtLtdy^ata S7tLtd66SLV t^ xtt]- 

da^SVG) Kai, Si dtpiJVid^OL, tlJTttSLV Ttal JtQOTtTjlUKi^SLV ^ SL 

ds nal porjQ^ovg STtdyoLto^ ndvtag aQdr^v dnoXkvvaL. Pla- 
centas enim , et quidquid tempestas tulerit fructuum , af- 
ferre eum iubet; postremo fluvio ad villam ducto omnia in- 
undat : Cram. Anecd. 1. 1. : v.a\ ta 7tQ0S6tatL de tov dyQov 
8ql^v svoQcav cpeQBLV sxeXevsv coQaid te nal Jtlaxovvtag, 
%tt\ teXog oXov Ttotaiibv TtQdg tijv STtavKiv tQstpag Ta 
Ttdvta xateKXv6ev. Inter haec pavorem clamoribus pro- 
dere potuerunt satyri, quod esset tertium chori carraen. 
Perseveranter imperium detrectante Syleo, Hercules arrepto 
rastro, quo vineam fodere iussus erat (armis enim ut ser- 
vus carebat)*), 

sla dij, inquit, q)ilov |vAov, 
^ysLQS /Ltot 6Eavtb xal yiyvov ^Qa6v. 
Quibus dictis latronem interficit. Tum de facto sibi ipse 
gratulatur : 

tolg fiev diKaioig evdiKog^ tolg 6' av xaKolg 
Ttdvtav ^eyi6tog noXs^iog Ttata i^ova, 
Messoribus locum nullum in hoc dramate fuisse falii- 
que Welckerum, qui Syleum ac Messores eandem fabulam 
fuisse putet, apparet. Praeter Philonem et grammaticum, 
quem diximus, ad eam respexerunt Eusebius, Artemidorus 
(iragm. 1.), Eustathius, Stobaeus. Antiquorum vero philo- 
sophorum maxime admiratus esse videtur Dio^enes Sino- 
peus, adeo ut etiam factis personam Herculis imitari con- 
stitnerit. 



*) Diodorus: rco anaopeiqj naTcc^as dniKretvsv. 

11 



164 



V. 

Continuatur de philosophia mo- 

rali ac de vita domestica 

Euripidis. 



Non possumus de Tita moribusque Euripidis disserta- 
tionem absolvere, quin etiam , quae de domestica vita de- 
que uxoribus eius memoriae sunt prodita, examinemus» 
Grammatici fere omnes quum tristem severumque Euri- 
pidem fuissc dicant, tum et congressus hominum vitasse et 
muiieres odisse affirmant *). Hoc ex specie vultuque viri 
temere collectum fuisse multa testantur. Primum enim 
Euripides ipse contrariam sententiam veram rectamque esse 
docet, commendans comitatem, aifabilitatem , quin etiam 
Venerem cura Gratiis, contra austeritatem et nimium sancti- 
tatis studium ab insolentia proficisci ostendens in Hippo- 
lyto **). Idem in Bacchis insipientiam esse docet super- 
bum sapientiae studium: 

To Cocpbv ot; ^ocpia 

ro ts ^iTj &v7]rcc cpQovetv^ 
fugiendos esse viros nimis severos: 

6o(p6v d' dTtkxHV TCQaTtldcc cpQBva rs 

7tSQi06av TtaQcc qxDrcjv, 
ridendum esse et in tempore insaniendum: ) 

&La6svstv rs xoQolg i 

lisrd r' ddXov yskd6ai 

d7i07tav6ai rs iiSQLfivag nrX. 
neque enim Bacchum probitati contrarium esse: 

o^ yccQ 6 d^sbg ^rj dcsg^QOVslv dvayKdGsi 

yvvaiTiag sg rrjv KiJTtQLV, dXk' sv r-g q)v6Si 

rb 6ci)(pQovsLv svsCnv sg rcc Tcdvt' dsL 

*) Suidas: cyLvQ'qa)nbq dh ifv ro rjd^og kdcI dfisidfjg nal cpBvycov 
rag GvvovGiag, od^sv hkI fiiooYvvrjg sdo^aG&jj, Adde vi- 
tas codicnm Med., Vind. etc. 
**) Cf. V. 92 seqq. 



*f 



165 

xovto 6K07tSiv XQV' ^^^ ?^Q ^v Pccxxsf^iic^iStv 

o^do' ri ye 0ccKpQ(OV oil) diatp^aQiqCBtaL, 
Neque haec dicit tantum, sed etiam exempiis confirmat, 
quandoquidem et Pentheus, Bacchi contemtor, et Hippoly- 
tus, mulierum Venerisque osor, miserrimo modo intereunt. 
Unde Euripidem, quamvis pierumque vultu gravi ac severo 
prodiens conspiceretur, quamvis vitaret hominum congres- 
sus, quamvis saepe, neglecta re famiiiari, in insulam Saia- 
minem atque in antrum, ad mare situm, solitarium sece- 
deret , tamen neque ab hilaritate neque a voluptate ueque 
B conviviorum licentia abhorruisse apparet. Fuit ille qui- 
dem sine dubio alienus a levitate Sophoclis, qua olfensum 
esse Periclem, collegam eius in praetura gerenda, memoria 
est proditum; sed idem muito magis alienus a roorositate, 
a rusticitate ac duritate, ab aifectata castitate et sanctitate. 
Venustati se habitus, quum iuvenis esset, studuisse testa- 
tur apud Aristophanem Thesm. v. 173. Mulierosum cum 
fuisse scripsit Hieronymus in historicis commentariis apud 
Atbenaeum XIII. p. 357. E. Addit idem Sophoclem, quum 
quidam ei dixisset Euripidem feminas aversari , respon- 
disse, in tragoediis quidem aversari, at in cubili esse illa- 
rum amantissimum. Non persuadetur mihi aut tam per- 
verse de Euripidis tragoediis iudicasse Sophoclem aut, iu 
Aristophanis verba iurantem, serio repetisse quae de mu- 
lierum odio comicus iocose criminatus erat. Mulierosita- 
tis autem Aristophanes quoque Euripidem accusare vide- 
tur illo Ranarum loco , quo Aeschylum , quum Euripides 
eum Venere ac venustate caruisse dixisset (o?5 yuQ Bnijv 
trjs ^Aq^Qodltrjg ovdev Oot,\ haec facit respondentem : 

^rjda y' iTteii] * 

dXk' enl 00 C tot xal tols 0oi0lv aroAA^ tcoIXov 

'jCLxa&^^to, 

agte ye zwdtov 0e xat' ovv e^aXev. 
Haec verba immensarum criminationum posterioribus fons 
fuerunt. Et quidem in uxores Euripidis omnes omnem 
calumniam conferendam esse duxerunt, quoniam ipsius vi- 
tae sanctitas ne suspicionem quidem libidinis pati videba- 
tur. Ortum autem et incrementum criminatioimm gram- 
maticorum notis repraesentatum conspicere licet. Scho- 



166 

liastes eiiiin Arlstophanis in versibus, quos supra posui- 
mus, nii nisi haec adscripsit: lvcc diapdXy x^v yvvaiKa 
Tov E^uQLTtldov. Calumniari Aristophanem vere recte- 
que monuit. Idem non uxorem tantum , sed amicum quo- 
que Euripidis , cuius et consilio in componendis et opera 
in docendis dramatibus uti soleret, calumniis comicorum 
petitum esse docet ad Ran. v. 944: oxi IdoiCBL dovkog av 
Gv^novBiv a^dxcp 6 Kf](pL6oq)cc)v^ xal fidXL0ta ra fiilf]' ov 
Tcal 6vvHvaL f^ yvvaLxl a^dtov }C(D[iG)dov6LV, Ab hoc 
ad vitae scriptores si te conferas, omnia iam pro explora- 
tis certisque tradi videbis; neque hoc solum isti obstinate 
aflirmant, sed etiam effectum esse libidine uxorum, ut et 
opprobria Euripides in genus universum mulierum perpe- 
tuo funderet et postremo, impatiens dedecoris et cavilla- 
tionis comicorum, relicta patria in Macedoniam concede- 
ret *). Multo etiam magis mirnm est quod in cod. Mediol. 
scriptum est, parum abfuisse, quin instar Orphei manibus 
mulierum laceraretur: at dh yvvalxsg e^ovXij&rjijav adtbv 
KtBLvaL, BlgsXd^ov^aL sig to CTC^XaLov^ bv (b yQdcpcav Slb- 
tkkBL **). Hanc quoque fabulara originem ex Thesmopho- 
riazusis Aristophanis duxisse apparet ***). Aliam odii mu- 
lierum, quod putant, caussam, ex ipsius Euripidis drama- 



*) Cod. Havn. : U6y,cants b\ rag yvvalxcig dioc rmv noL7](iDiTtov 
8t ccttiav TOKxvds' stxsv otnoysvsg (isigccxtov , ovofiCiTi Ktj- 
(piGoqxavTa • ngdg tovto) icpcSqcc t^v yvvatHcc araxrorffav. 
Kocl ro fisv ngcoTov dnsTgensv uficcgTccvsiv insi d oux 
^inst&s , naTsXtnsv avTog rrjv yvvatHcc, §ovXo[isvov avTJiv 
%XSiv rov K7jcpi60(pavTog. . Thoraas Mag. : cpcogdcag 8s rov 
avtov vnongtTTjv KrjcptGocpcovTa ini t^ yvvaiHi, nai Trjv iv- 
TSv&sv fiTj cpsgoav alaxvvTjv, GHconTO fisvog vnb tcSv xco- 
ficpdono tcSv, dcpsig tijv 'Ad^^vrjcst dtuTgi^iqv , sig Mansdo- 
viav dnrigs nagoc tov ^actXsa 'Agx^Xaov. Eadem Suidas et 
Moschopnlus referant. 

**) Revera eum a mulierihus laceratum esse aMrmarunt alii, 
teste Moschopulo : stsgot 8s laTogtiaav ovx vno kvvSv, dXX' 
vno yvvatHcSv avrov dtaanaa&^vat, nogsvofisvov dcogi ngog 
Kgdrsgov, rov igoofisvov 'AgxsXdov. 

'**) V. 453: 

vvv ovv dndaaiaiv nagatvcS xal Xsyto 

Tovzov KoXdaai rov avdga noXXcav ovvsna htX. 



16T 

tibus haustam, Philocliorus, ut vldetur, tiuxit apud Geliium 
XV, 20., cuius verba haec sunt: „Mulieres fere omnes in 
maiorem modum exosus fuisse Tidetur, sive quod natura 
abhorruit a mulierum coetu sive quod duas uxores 
habuerat, cum id decreto ab Atheniensibus facto ius 
esset, quarum matrimonii eum pertaedebat." Nobiiissimas 
saepe ac potentissimas domus binarum uxorum aemula- 
tione eversas esse Euripides pluribus fabuh's demonstra- 
vit, quarum antiquissima fuisse Ino videtur: quamobrem 
illum commisisse quod perniciosum esse pridem ipse do- 
cuisset, minime verisimile est. Ceterum in Philochori (vel 
quisquis iile fuit) commento hoc est boni, quod crimine 
aduiterii prior Euripidis uxor vacat: aliorum enim quorun- 
dam testium indiciis stupri non minus iiia quam posterior 
insimulatur; cf. cod. Mediol. : Khyov^i ds avtbv y^^avta 
triv Mvrj0il6xov ^vyccTEQa XoiQiXXav^ %al voijOavta t^v 
dKoka0Lav aiLftijg, yQatpaL tb dQa^a tov 'I%n6lvtov^ Iv 
G) triv dvai^xvvtiav ^QLa^^evBo tav yvvaLKav, STCSLta 81 
d7t07C8^7is6%^aL. Akyovtog de tov y^^avtog adtrjv., otc 
acoq)QOVSL TtaQ' sfiol^ dv6t7]vog sl^ sq)rj, sl yvvama doKstg 
TiaQ^ G) ^sv trjv aiutrjv acocpQOVslv^ TtaQ^ « ds /lm/. 'Etil- 
yrj^aL ds aitov dsvtSQav^ ^v svQcav dxoXa6totSQav, tcqo- 
XSLQOtsQCjg slg trjv xata tcov yvvaLKav ^Xa6cprjfLLav s&qu- 
Cvvsto, Suidas et Moschop. : d7tG)6d^svog ds tavtrjv, s0%s 
zal dsvtSQav, kol tavtrjg o^olcog dKokdatov TtSLQa&slgy 
^stava6tag dTc' 'Axtrjvcov -^AO^s TtQog 'AQXslaov. Alteri 
uxori nomen MsXLtta fuit: ceterum utrum ante Choeril- 
lam an post iilam an una in matrimonio habita sit, non 
constat *). Certum autem est id unum , Choerillae matri- 
monio usum esse eo tempore Euripidem, quo Thesmo- 
phoriazusas docuit Aristophanes, id est 01. 92,3. anno414. 
Unde statim mendacii arguuntur qui illius libidinem caus- 
sam fuisse Hippolyti fabulae scribendae retulerunt. An 
credibile est eam, quae iam circa 01. 87. stupri convicta fuis- 
set, retentam in matrimonio esse ad 01. 92. ? An Aristo- 
phanem in ea comoedia, qu» summis calumniis patrem 



*) Cf. GelHuin l. 1. , Tbomam M. , Suidam reliquosque vitae 
scriptores. 



168 

maritumque eius exagitavit, qua ipsius nomen turpissime 
depravavit*), flagitium mulieris, si uUum fuisset, omissu- 
rum fuisse putamus? Sciiicet opportunitas stupri comme- 
morandi nuUa dabatur eo loco, quo foedissima quaeque 
mulierum facinora receusentur. Sin iingamus Choeriilae 
nomen cum Melittonis permutatum esse a grammaticis, 
quorum verba supra posuimus ; si sumamus Meiittonis im- 
pudicitiam caussam fuisse Hippoiyti fabuiae scribendae, et 
posteriori demum tempore, Thesmophoriazusis iam in 
theatro exhibitis, Choerillam a Cephisophonte stupratam 
esse, huius autem muiieris libidine factnm esse , ut e pa- 
tria Euripides decederet: aetatem ipsam muiieris libidini 
obstitisse videbimus. Tres enim ex Choerilia filios, patre 
non indignos, Euripidi subiatos esse consentienii scripto- 
rum testimonio traditum est **) : quorum minimus natu 
dramata patris docere coepit 01. 93,4. anno 404 •■'='•'•=). Eo 
igitur tempore ilium triginta annorum fuisse necesse est^ 
uatumque eundem fuisse anno 434. Unde matrem eius 
Euripidi nupsisse ante annum 440. vel 01. 84,4. necesse 
est. Anno autem 407. vel 408. Eurlpidem in Macedoniam 
Goncessisse constat. Ergo Choerilia, quo tempore stuprum 
passa esse fingitur, plus quinquaginta annos nata erat et 
plus triginta annos fidem matrimonii incorruptam servave- 
rat. Hoccine credibile est*? Purgatam igitur crimine Choe- 
rillam esse intelligis. Relinquitur Melitto crimini obnoxia. 
Potest enim Choerilla paullo post, quam fabula Aristopha- 
nis docta erat, e vita discessisse ; potest dolor probae mu- 
lieri, quum et se et patrem et maritum a poeta impudi- 
cissimo indigne tractatos esse audivisset, mortem praematu- 
ram attulisse, eaque defuncta Melitto a poeta, grandiori 
natu, ducta in matrimonium esse. Neque mirer, si minus 
deiectata sit virgo marito et sene et rei familiaris negll- 

*) Facit enim Mnesilochuin patrem Clioerillae precantem sic 
(v. 289.): 

Kul T^v d^vyazsgci Xotqov avSgos fioi rv%uv 
nXovTOvvTog, alXcog x tjXl&iov xd^EXTiqov. 
**) Suidae, Moschopuli,- Thomae M., Vitae cod. Havn. et Mediol. 
***) Fratris filium fiiisse unus tantum scriptorum Suidas refert; 
cf. Boecldi. de gr. trag. princ. p. 225. 



169 

genie et serero parui]i(|ue amabili. Aiunt enim eum bar- 
bam prolixam aiuisse et lentiginosum fuisse *). Et ca- 
num se barbaturaque esse ipse dicit in Thesm. Aristopha- 
nis (v. 190.): 

BTteLza nohog diii xal Ttayov^ Ijp. 
Sane quidem hic viri habitus et haec vitae consuetudo de- 
liquio mulieris adulterique libidini idonei fuerunt. Sed a 
crimine Cephisophon Aristophanis ipsius testimonio iibe- 
ratur. Intelligitur enim ex Ranis huius, integram usque 
ad mortem poetae atque actoris amicitiam durasse: quod 
quomodo iieri potuisset, si in stupro deprehensus caussa 
fuisset aiter alteri patria carendi? Sic crimine utramque 
Euripidis uxorem liberari vides. Feiicissimum autem Clioe- 
rillae Imprimis matrimonium fuisse vel ex Mnesilochi amore 
atque admiratione, qua generum in Aristophanis fabula pro- 
gequitur, suspicari licet. 

Haec praemittenda esse duximus contemplandam prO' 
posituri didascaliam eam, quae in maritorum iuribus uxo- 
rumque fide seu perfidia celebranda manifesto tota versa- 
tur. Quippe 01. 85,2., anno 438., praetore Glaucide Cres- 
sas, Alcmaeonem in Psophide, Telephum atque 
Alcestidem fabulas una in certamen delatas esse te- 
stimonio constat eius , qui argumentum illud Alcestidis 
scripsit, quod nuper in cod. Vatic. a G. Dindorfio inven- 
tum divulgatumque est: IdLddx^^ Inl rXavnidov ccqiov^ 
Tog 6X. 7CS. nQG)Tog rjv UocpOKlijg ., dEVZBQog EdQLmdrjg 
KQ^60aig, 'AXx^aLCJVL ta dLa Wcacpldog, T7]Uq)(p^ '^lxi]-- 
CtL^L **). Quarum fabularum duabus uxores probissimae 
fidissimaeque, duabus aiienatae a viris et cum aiienis con- 
spirantes in scenam inducebantur. Alcestis enim mortem 
oppetit pro marito digno, qui colatur cuiusque saluti suam 
amici ac propinqui postponant: Alphesiboea etiam minus 
probum coniugem atque eum, a quo ipsa prodita sit, dignum 
esse statuit, cui, ut ipse salvus felixque esse possit, suum 
commodum suumque honorem concedat, quemque eundem 

*) Cod. Mediol. : iXsysro 8\ jcal §tt%^vv Ticoycovci &§£ipai nccl inl 

TTJs otfjEcog cpaTiovs iaxT]K£vai. 
*•) Cf. Glum. de Eur. Alcestide cdmment. p. 7. et 14. et Din- 

dorf. praef. 



170 

interfectum ad inferos sequatur. Clytaemnestra , gravi in- 
iuria laesa ab Agamemnone, cum Telepho, et peregrino et 
hoste, consilia coniungit. Aerope, nulia aJSecta iniuria, sed 
sola iibidinc irapulsa, nefaria periidia regnum a marito 
ad adulterum transfert "*"). 



A. C r e s s a e. 

Materiam eandem Sophocles atque Euripides tracta- 
runt, sed diyersa ratione. Docemur autem de argumentis 
dramatum, quae interierunt, scholiis, quae sunt ad Euripi- 
dis Orest. v. 800. et 989. scripta, quibus locis ad utrum- 
que poetam nominatim provocatur, et Euripidem designari 
vel inde patet, quod philosophi partes {cjg av q)iko06g)ov) 
.Atreo tributas fuisse docemur. Verumtamen ad prooe- 
mium dumtaxat pertinent quae ibi referuntur; reliqua ab 
Hygino suppientur, qui c. 88. haecce refert: „Atreus, Pe- 
lopis et Hippodamiae fiiius, cupiens a Thyeste fratre suo 
iniurias exsequi, in gratiam cum eo rediit et in regnum 
suum eum reduxit filiosqne eius infautes Tantalum et Pli- 
sthenem occidit et epulis Thyesti apposuit. Qui cum vesce- 
retur, Atreus imperavit brachia et ora pueronim aflFerri: 
ob id scelus etiam sol currum avertit. Thyestes scelere 
nefario cognito profugit ad regem Thesprotum" etc. Ho- 
rum pleraque cum fragmentis conspirant; removendae au- 
tem sunt duae res. Primum enim ex filiis Thyestis non- 
nisi unus puerulus erat, alter adultus cum patre de recu- 
perando regno sermonem cbnferebat. Deinde ex Sophocle 
adiectum f st solem currum avertisse : Euripides enim tan- 
tum abfuit, ut superstitioni suffragaretur **), ut doce- 
ret id, quod est, contrarium coelo cursum tenere solem, 
idque ab Atreo primo hominibus patefactum esse ***). 
Suidas quoque ad Euripidem respexit referens sola suspi- 

*) Cf. Schoell. de tetralogiis tragic. Attic. p. 130 seqq. 

•*) Electr. 737: Xsystccf xav 81 nieriv afiiTiQuv naq ffioiy' i%u, 
***) Schol. ad Orest. 989: 7iL%-av(os Sl 6 EvqLTcCdrjg xbv fiv- 
• fi i &0V TCccqi^QfioaBv ' 6 yag cpvCinbs Xoyog xov ^Xiov dnoStl- 
KVV61 XTiv ivavxiav noqsiav iovxa rc5 ovqav^. 



m 

cione et falsis criminationibus ductum Atreum tlolo atque 
saevitia iu fratrem grassatum esse ''). Recte autem iam 
Fabricius Senecae tragoediam, quae Thyestes inscribitur, 
imitatione Cressarum natam esse inteilexit, Certe plera- 
que de Euripide expressit Seneca, sed nonnulla etiam rau- 
tavit : eiecit enim personam Aeropae et inculcavit quaedam 
ex Sophocle depromta. Ex antiquioribus Romanorum poetis 
non Ennius tantum (quod pridem a Yalckenario cognitum 
est), sed Attius quoque Cressas latine reddiderat, id quod 
cum aliis ex rebus tum inde patet , quod apud eura i t e- 
ratae fraudis Thyesten Atreus accusat: 

^ylterum Thyestes Atreum attrectatum advenit, 
Iterum iam adgreditur me et quietumexsusdtat^^ — 
i|uodque priores fraudes, quibus aureum agnura regina ad- 
iuvante surripuit, pridera vel quondara factae esse nar- 
rantur : 

^^Agnum inter pecudes aurea clarum coma 
Quondam Thyestem clepere ausum esse e regia^ 
Qua in re adiutricem coniugem cepit sibi" 
Apud Sophoclera enira ea orania nuperrirae facta erant, 
neque regnura tenens Atreus revocatum ab exsilio fratrem, 
sed regno ipse privatus regnantera ulciscebatur. Noraina 
autera posuerunt fabulis Ennius quidera Thyestis, Attius 
autem Atrei. Utroque nomine etiam Euripidis tragoedia 
passim citatur, sed frequentius Thyestis **). 

His igitur ducibus adiutoribusque utentes, fabulae stru- 
cturara, qualera fuisse putaraus, adurabrare iam conabimur. 
Prodit Atreus ac de genere suo, de reguo deque fra- 
tris contentionibus atque insidiis exponit: 

„^« imperio Argis sceptra mihi liquit 

Pelops^ 
Qua ponto ab Helles atque ab lonio mari 
Urguetur Isthmus — — — — 
— — — simul et Pisaea praemia 



*) S. V. 'y^Tgfcog ofifiaTCC' os VTCovoT^Gccg £>c dia^oX^s "^ov 

ddtX(p6v QvsaTTjv ftoixsvaiv ^Asgonrjv ktX. 
'*) Cf. Welck. p. 675 scq., qui quidem Atrei nomen tollere stu- 

dens frustra laborat. 



1T2 

Erepta, arrepta a socru possedit suc^' *), 

Fratris iniiirias commemorans, non satis iilum Iiabiiisse di- 

cit coniiigera suam corrupisse, quo contaminaret stirpem — 

,,Qui non sat habuit conitig em illese in 

stuprum^ 
Quod in re summa summum periculum 

esse arbitror, 
Matres coinquinari regum^ regiam 
Coni aminari stirp em^admisceri genus'**) — 
sed regnum quoque per fraudem, adiuvante adultera, sur- 
ripuisse: 

^^Addo huc^ quod mihi portento coelestum 
\ pater 

Pr odigium misit regni stabilimen mei, 
Agnum inter pecudes aurea clarum coma, 
Quondam, Thy est em clepere esse ausum 

e regia, 
Qua in re adiutricem coniugem cepit si- 

J» *+*). 
Ilanc rem explanat sclioliastes fabuiae Orestis , quo loco 
nostrae tra^oediae argumentum exponit : 6 de 'AtQBvg pov- 
ko^Bvog dei^ai^ oxi adtov e6tlv rj ^aOLleia^ eqjrj del^at,^ 
oti %Qv66fiaXXog dQveLog aiutm etex%ri, Tovtov de vito- 
vo%ev6ag trjv yvvalna 0ve6tr]g ^%Xeil)e tbv dQveiov. Mrj 
dvvfj^elg ovv aata trjv V7t66%e6iv del^ai, 6 'AtQevg efieX- 
Kev dq)ai,Qel6&ai tijv ^a6ikelav ezBLVov tb vn^ ai)tov v%o- 
6%e%ev deLKVVvtog., ei ^jj., cjg av q)LX66oq)og^ dTte- 
dBL^ev a^^tovg d6e^ovvtag, el ®vB6tf]v ^a6LXea eXavtai, 
tBK^i^QLOV 8e tijg ^a^Lkeiag tbv rjhov xal tag nieLadag 
£3C 6v6ecog TtOQevo^evovg evQL6K0Vta. Kal ovtcog ePa6L- 
Xev6e xal tbv ddeXcpbv 6q)6dQa etL^G)Qij6ato. Cum his 
Euripidis ipsius verba congruunt: 

dBL^ag yccQ d6tQC3v trjv evavtlav odbv 



*) Fragm. inc. apud Both. p. 281. n. 33. et p. 285. n. 62. At- 

tii fragm. n. 5. Cf. Welck. T. I. p. 363. 
**) Cf. Senec. II, 239. 
♦**) Cic. Nat. D. III, 27, 68. 



173 

dij^ovg t' ^6a)6a xal fdQuvvog tt6^rjv * " 

nag TtQogavvBl 6tQk(povta xijkXov riXlov *). 
, Digna est, quam transscribamus, etiam alteriiis ciiias- 
dam scholiastae ad eundem versum scripta narratio, qui 
Euripidis verba accuratissime reddidisse videtur et ad il- 
lura nominatim provocat: (piXoveiKiag ov6rjg a^dtoig tceqI 
tijg ^a^Lleiag^ TCaQeX&cjv 6 'AtQBvg STtTjyyBllBto dBl^ai, 
XQog td ^B^aico^Yivai a^dtov t7]v pa6Lleiav (cf. 
„regni stabilimen mei") %Qv66^aXlov Iv tolg TtOifivtoig 
avtov ScQva ' ^v 6 &VB6ti]g Xdd^Qu jtaQa tijg 'ABQ^nrig 
aitiQ6ag BXa^BV. "Od^Bv 'AtQBijg^ cjg aTtatij^ag tovg^EX- 
Xrjvag '•''•'), £|£/3A^^i/ trjg aQxrjg, @VB6tr]g 8b ejCQdtr]6BV. 
'AkV v6teQov TtdXiv 6 'AtQBvg (piXovBiKia tjj TtQog tov- 
tov TCQogBX^av BTtrjyyBkXeto del^aL tbv rjXtov bk dv6^av 
eig dvatolag trjv noQeiav tcoiov^bvov v,ai tr^v nXeidda 
o^oicog eig dvatoXrjv oQ^a^av xtX. 

Ambiguum est, sitne illo demum tempore solis cursus 
a love de industria conversus , ut hoc prodigio alterum 
prodigium superaretur, an, servante sole cursum, quem per- 
petuo tenuerat, detexerit tantum aperueritque Atreus naturae 
institutum populis antea ignorantibus. Eam ambiguitatera 
de industria ab Euripide quaesitam esse consentaneum 
est; ceterum conferas Orest. v. 992- — 997. Electr. v. 725 
seqq. et Platon. in Polit. p. 269. A.: rdrs dl fiaQtVQ'^- 
6ag ccQa 6 &Bdg ^AtQBi iietepaXev ai^tb btcI tb vvv 



") Euripidis nomen pro Sophoclis apiid Achillem Tatium I, 8. 
8. v. 'AsQonrjg xXoni] ponendum esse suspicatus est etiam 
Welckerus T. I. p. 361. Confirmatur haec emendatio al- 
tero loco nsgl acpccigaq in Petayii Uranolog. p. 122. 140., 
quo loco Euripidis nomen recte adscriptum est. Ceterum 
eandem rem, et quidem cum scholiasta, quem diximus, con- 
sentiens, refert Strabo I. p. 16, 27. (43. A.): xal §a6iXsa 
vsvofila&ccL cprjat, xcid^ccnsg ^uvccov (isv tcc v8qsla to: ^v 
"Aqysi nccqctSsi^civrcc , 'Atqsa ds rov TjXiov rov vnsvavTiov 
rm ovqava Sqofiov. 

*) Universae Graeciae regem esse Atreum, eaquc imperii 
ratione uti, qua postmodum Agamemnon usus est bellum 
Troianum administrans, Euripides finxerat. 



174 

iSxrj^a. Converso sideris cursu, pereundum fuisset popu- 
lis, nisi, tempestive moniti, quaecunque institutorum pubii- 
corum privatorumque ex siderum motu pendebant mutato 
uaturae statui accommodassent *), Simul igitur servati 
sunt beneficio liuius inventionis populi, simulque prodigio 
edocti, vitio atque invitis avibus Thyesti regnum delatum esse, 
ut qui prius ostentum in suam domum per fraudem trans- 
tulisset. Cum his faciunt scholiastae verba: dnidsL^ev ad- 
rovg d^s^ovvtag, bI 0v86ti]v ^aOiXsa sXcjvtaL vxX. 

Prius igitur regno Atreus ipse spoliatus fuit, quam 
recuperato imperio fratrem et regno et patria expelleret. 
Hoc autem exsule atque egeno, Atreus, ut sunt t^^ranni ti- 
midi ac suspiciosi., delatoris cuiuspiam criminationibus au- 
res praebuit insusurrantis Thyesten regno vitaeque ipsius 
denuo insidiari et clandestina consilia cum regina per in- 
ternuntios conferre. Tum vero vehementer exarsit ira ty- 
ranni: 

yf.terum Thyestes Atreum attrectatum ad- 

venit, 

Iterum iam adgreditur me et quietum eX" 

suscitat: 

Maior miki moles^ maius miscendum e&t 

malum^ 

Qui illius acerbum cor contundam et com- 

primam" **). 
Quasi igitur ignarus esset fraudis, quam frater parare di- 
cebatur, nuntios ad eum mittere constituit, qui ad reditum 
in patriam benigne invitarent. Et poenitentiam simulat ini- 
quitatis, qua fratrem regno patriaque privaverit, et regnum 
exsuli ultro se restituturum esse pollicetur. Haec fingit eo 
consilio, ut, ubi in plagas devenerit frater, una cum libe- 
ris miserrime pessumdet. De his rebus conferendus Se- 
neca, qui illam Atrei orationem imitatus est: 
^^Regna nunc sperat mea: 

Hac spe minanti fulmen occurret lovi, 



♦) Conf. Eurip. Electr. 731 — 736. 
**) Attii fragm. 13. Cf. Cic. N. D. III, 26: „Quid ille fuuestas 

epulas fratri coraparans? nonne versat huc et illuc cogita- 

tione rationem? Maior etc." 



1T5 

Hac spe subibit gurgitis tumidi minas^ ^ 

DubiumquG Libycae Syrtis intrabit fretum, 
Hac spe^ quod esse maximum retur malum^ 
Fiatrem videbit.'^ — — — 
Nuntio usus est eo^ cui faciiiime fides haberetur, eique 
mandaTit, ut, si forte Tliyestes ipse invitationem sperne- 
ret, per libcros eius, laborum atque inopiae impatientes 
regnique cupidos, impetrare Tliyestis reditum studeret: 
,,si nimis ^urus preces 
Spernet Thyestes, liberos eius rudes 
Malisque fessos gravibus^ et faciles capi, 
Praecommovebunt, Hinc vetus regni furor^ 
■^*^ Illinc egestas tristis ac durus labor 

Quamvis rigentem tot malis subigent virumy *) 
Eum nuntium, quisquis est (nam filiis Atrei negotium 
ab Euripide iniunctum esse credibiie non est), non nunc 
demum mitti (ut est apud Senecam), sed cummaxime red- 
ire ac de adventu Thyestis Atreum certiorem facere pu- 
tandum est. Gratulatur sibi Atreus re ex sententia succe- 
dente, simuique exquisito ultionis genere se usurum signi- 
iicat: 

^^Nescio, quid animus maius et solito amplius 
Supraque fines moris humani tumetj 
Instatque pigris manibus, Haud^ quid sit^ scio^ 
Sed grande quiddam est. Ita sitl Hoc^ anime^ 

occupa ! 
Dignum est Thyeste facinus et dignum uitreo*^ **). 
Quibus auditis nuntius sive sateiles asperum Atrei animum 
mitigare studet et ad leniora consilia revocare. Monet 
igitur, ne iracundiae temere obtemperet — 

yvco^Tjg yccQ ovdhv aQBtrj ^ovov^svtj — 
neve metura firmius, quam benevolentiam , regni praesi- 
dium esse putet: 

^^Quem metuunt oderunt^ quem quisque 
odit.^ perisse expetit"-'-'--^. 



•) Seneca II, 299. 
**) Senec. v. 267. 
***) Ennii fragm. inc. 15. 



1T6 

Eidem satelliti haec tribuo, quibus Atreum, ne con- 
iugis dedecus divulgare Telit^ moneat: 

XvTtrj ^lv avjj neQiTCsOsiv (xI^xqk rivi' 

bI d' ovv ykvoito^ xqtj TtSQtCtHXai, TcaX&s 

XQVTCrovta, xal ^rj na6i %yiq{}66siv rdde* 

yslag yaQ sxQ^Qolg yiyvsraL ra roidds* 
Cui contra Atreus : 

^^Oderint, inquit, dum metuanf^ "). 
Regibus enim paucos ait fideles ess'^ — 

^^Multi iniqui atque infideles regno^ pauci 

sunt bonV "'") — 
itaque benevolentiae confidere ineptum esse: 

^,Proin ita parent se in vita^ ut vinci ne- 

scianf^**). 
Potentiae omnes invidere et principatus cupidine fortissi- 
mos quosque teneri: 

T^ yccQ rvQavvlg Ttdvto&sv ro^svsrai 

dsLVOig IqoQlv , ^g (pvlaKrsov jtSQi ****). 

His digressis, caterva prodit feminarum Cressarum, 
Aeropes famularum, quae laetitiam declarare potuerunt, 
quam ex nuntio de lite regum composita perciperet. 

lam Thyestes ipse cum duobus filiis, Plisthene atqne 
Tantalo, advenit, quorum hic, ut puerulus, muta persona 
est, iile adultus cum patre sermonem conserit. Thyestes, 
quondam genere opibusque florens, 

^^Tantalo prognatus^ Pelope natus^ qui 

quondam a socru 

Oenomao rege Hippodamiam raptis nactu' 

est nuptiis^* "f)^ 
nunc humilis, egenus, pannis obsitus conspicitur '|--[-). Spem 
regni pridem abiecit et contemnere coepit tyrannidem. 



*) Attii fragm. Atrei n. 9. 
**) Attii fragm. n. 16. 
***) Cic. Tusc. V, 18, 52. 
****) Fragm. inc. n. 139. Matth. Electrae nomcn per errorem 
adscriptum est apud Stob. 47. p. 343. 
t) Attius apud Cic. Tusc. IIF, 12, 26. 
•f"t) Aristoph. Acharn. 433: zcov Qvsazsioov ^aKtav, 



m 

splendidam miseriam '^) ; iam vero, regiae ma^ificentiam 
cum sua tenuitate conferentem, etiam pavor et maiorum, 
quae passurus est, praesagium invadit: 

^^Egone Argivum imperium attingam aut 

Felopis digner domo? 

Quoi me ostendam? quod t emplum adeam? 

quem ore funest o adloquar?^'-'-) 

^,Quam maximum etsi hic mi hodie conti- 

gerit malum,^^ 

^^Sed ipse me delectat ^ ductat Delphi- 

cus*'' **'•'). 

Gontra adolescens, regni splendore obcaecatus, bene 
sperare iubet ac diis ducentibus confidere. Carere enim 
omnibus bonis eum, qui opibus careat: 

iTtlOta^ai db Tcal jteTtslga^ai, Uav, 

cog tav sxovtcav TtdvtBg ccv&qcstcoi, (ptloi. 



nXotJtov 8' aTto^QVBvtog aGd^sveig yd^oc* 

t^v ^EV yag sdyaveLav alv6v6LV Pgotol^ 

(laXkov ds iC7]88vov6t toig sddal^o^LV, 
Hunc pater docet felicitatem nunquam nasci ab externis 
bonis, sed in sola virtute positam esse: ' 

odK av dvvaio ^^ oia^cjv s^ddaL^ovsiv, 

al^xQov ts fiox&slv ^rj %sXslv vsaviav, 

— — — st d' ii,teQ Ttovov 

doKetg E6e6&aL, ^aQog sl, &vr}tbg ysycog, 
Deorum ait favorem pius valere quam opum magnitudinera : 

&soij &sXovtog Kciv s%l QLTthg JtUoig, 
Sperare autem, fore fidam patrui amicitiam, stuiti esse: 
^^Nulla sancta societas 

Nec fides regni esf^ ****). 

Dum Thyestes, fiiiorum voluntati obsequens, in eo est, 
ut in aedes regias intret , senex quidam , a regina missus, 

*) Seneca III, 446 — 470. 
♦♦) Attii fragm. n. 7. 
***) Ennii fragm. n. 3. et 2. 
*•**) Ennii fragm. inc. n. 14. 

12 



118 

ad eiim accedit, clam de Atrei insldiis edoctiirus. Cui ti- 
mide prodeunti anxieque circumspicienti Tliyestes: 

^,,Quemnam te esse dicam^ quitarda in 

senecta — ?" *) 
Ille quae comperit quaeque mandata sunt exponit: 

^^lbi se cum, quid agat, cogitaty paritat^ 

putat." 
tam, sonitu aliquo territus, e conspectu se subducit: 

\,Sed sonitus aur es meas pedum pulsu in- 

crepatJ" 

Non minus ceieriter, quam senex, Tliyestes quoque 
cum liberis aufugisse putandus est, et in deorum aris sup- 
plex consedisse. Prodit Atreus, qui, fuga Thyestis cognita, 
se non dubitaturum esse profitetur hominem improbum 
ab aris ad supplicium rapere : 

syco yccQ ogng fi'^ dixaiog av dvrjQ 

PcJfldv TtQOgl^BL, t6v VO^OV XULQELV £C3V 

TtQbg trjV diTiTjv dyoi^' ccv, o{) rQ£6ag ^eoijg **). 
Ceterum quin ab uxore nuntius Atreo, ut caveret, sub- 
missus sit, non dubitat. Quamobrem in hanc vehemen- 
ter invehitur. Quippe non satis habuisse, quod, aduiterii 
et proditionis convicta, veniam impetrarit, 

^^mulier una duum virum''*'^-^)^ 
sed iam novas insidias, cum Thyeste conspirantem , stru- 
xisse : 

^yEcquis koc animadvertit? ! 
vinciteT '■■'■^■^) 
Ex eadem oratione depromtae sunt hae sententiae: 

oi) yaQ Ttot^ ccvdQa tdv 6o(pbv yvvaLxl XQV 

Sovvai %akivovg ot^d' dcphvt^ ictv tcQatelv. 

mGtbv yccQ oi)biv e6tiv * el 8e tig KVQel 

yvvaiKog ec^krig, s^^^^^t Tianbv la^cov» 



*) Ennii fragm. n. 9. 
**) Welckerum sequor, haec in incertis fragmentis n. 42. posita 
huc trahentem. 
***) Attii fragm. incert. n. 20. 

****) Attii fragm. n. 12. Hoc dicere videtur: Quis hoc cogitas- 
set?! Concedo vobis victoriam! 



119 

yafistts vvVi yaiiHtB, Tt^ta &vij6KSts 

^ (paQ^dKOL^LV Ik yvvatxbg ^ ddXoig, 
Aerope arcessita caussam magno animo et fidenti dicit. 
Ad paterni regni splendorem provocat, ad divitias et famu- 
larum multitudinem , quarum pompa deducta sit. Denique 
negat se recusaturam esse, quin in patriam statim rever- 
tatur, si coniugii Atreum poeniteat: 

,^Si flaccebunt conditiones^ r epudiato et 

reddito"'^)» 
Sed Atreus neque confidentia mulieris neque precibus mo- 
Tetur, atque deprecanti idem quod apud Aristophanem 
(Vesp. 763.) Phiiocleon oranti fiiio respondet: 

— — — tovto dh 

"Ai8rig dtaKQivsl XQdtSQOv rj 'yc) 7tsl6o[iaL, 
Postremo adiurantem, se coniugi studere neque hoc quidem 
tempore fidem vioiasse, re, non Terbis declarare volunta- 
tem iubet: 

o^dTtcjTCot' ^Qyov naXXov siXo^rjv Xoyovg, 
Nam si mariti saiutem, ut dicat, omnibus rebus anteponat, 
communiter ulciscendum hostem esse, in plagas iam de- 
ductum: proinde caedis societatem ne abnuat. Horrente 
sceleris maguitudinem Aerope deorumque iram verente — 

syco x^QLV G^v Ttaldag 01; TiataKtsvSi — 
Atreus spernere se vulgi opinionem ostendit: 

OQag tbv vt\}Ov rdvd' ScnsiQOv al&SQU 

Tial yr\v tisqi% sxov&' vyQalg sv dyKdXaig; 

tovtov vdfiL^s Zijva, tovd^ riyov %s6v^ 
quae iatine vertit Cicero N. D. II, 25: 

^^Vides sublime fusum^ immoderatum ae- 

ther a^ 

Qui tenero terramcircumiectu amplecti- 

tur? 

Hunc summum habeto divum^ hunc perhi- 

beto lovem^^ 
et reddiderat etiam Ennius: 

,^^Adspice hoc sublime candens , quem vo- 

cant omnes lovem** "''''). 

^^ Ennii fragm. n. 6. 

**) Cf. Matth. incert. fragm. n. 1. Welck. p. 682. Celebratis- 
sima haec apud antiquos fuerunt. 

12* 



180 

Obstinate infitiante Aerope, simulat sibi persuaderi 
omnique suspicione se liberatum esse, hoc consilio, ut 11- 
liu8 ad fratrem capiendum opera utatur : 

,^Imp€trem facile ah animo^ ut cernat vi- 

talem babulum" "^), 
Itaque tanquam bono animo hunc initio arcessierit et no- 
vissimo demum tempore delatoris cuiusdam criminationi- 
bus a recta via abductus fuerit, uxorem rogat, ut blande 
invitans fratrcm in domum deducat. Ad mutatam animi 
fiiententiam manifesto pertinent haecce: 

. . ^Qiv BKcpXijvaL [is Tcccl [lad^slv Xoyov '^"). 
Grata Aeropae haec Atrei est voiuntas speranti fore, ut 
decepto penitus raarito facultas redeat adulterum ample- 
ctendi. Aerope cum Atreo ad Thyestem invitandum di- 
gressis, iocus fit chori carmini tertio. Redit Atreus ho- 
spitem, cui scrupuhis exemtus est reginae praesentia, cum 
liberis eius adducens. Quippe Thyestes, cum falsa sint 
piurima, quae Tideantur esse vera, posse putat e contra- 
rio etiam Terum esse aliquid, quod fidem superare ▼!- 
deatur : 

dXV sXnzQ £6tlv Iv pQotolg 'tl^svdrjyoQslv 
TCi^avov^ vo[iit,siv X9V V^ ^^^- toiuvavtiov 
ic7ti6t' dlrj&rj noXlk Cv^i^alvsLV PQOtolg, 
Reliqua huius colioquii qualia fuerint, cognoscere potes ex 
Senecae opere (III. v. 512. — 545.), quae eius tragoediae 
pars quin ex Euripide expressa sit, non dubito. Postquam 
satis sibi gratulatus est Atreus fratre recepto satisque hunc 
ficta laetitiae significatione delenivit, uxorem cum hoc in- 
troire et sine mora convivium parare iubet splendidissimum. 
Tum vero, captum iam tenens atque constrictum hostem, 
animi sui sententiam eonsiliumque aperit: 

,^Ergo incipiam^ conata e xsequar*^ ***). 

*) Ennii fragm. 5. Vulgo Titalem Babium. Deploratom 
locum esse dicit Bothius , simul commemorans f. 1. b a b u- 
lum, quod yocabulum legitur apud Apuleium et significare 
videtur stultum. 
**) Vulgo nqlv ccv iyitplfjvai fis. Eadem ratione Schoell T. I. p. 
131. hoc fragmentum interpretatur. 
^**) Attii fragm. n. 14. Vulgo : Ego incjpio. Ergo scribendum esse 
vidit Bothius. 



181 

Hoc deinde conata sua exsequente, iuter ipsam puerorum 
caedem tonitru sibi audire videtur chorus, horrore atque 
formidine consternatus : '^ .♦r:^' 

^,Sed quid tonitru turbida torvo 

Concussa repente aequora coeli 

Sensimu^ soner e^'?*) 
Intus enim aguntur quaecunque ad nefarias illas epulas 
pertinent '■''■'). Narrationis earum quaedam satis luculenta 
fragmenta exstant , primum Attii : x v^^o ^ 

^yEpu larum fictor^ scelerum fratris de- 

litorr 
; — " ■ — ^fConcoquit partem vapor 

Flammae^ lacertae stridunt verubus in 

foco"^-) - 
tum Euripidis ipsius : 

[at devtsgai Jtmg cpgovtldsg 0o(p(otSQaL\ '•=***). 

tt yaQ nod^si tQdjts^a; ta d' cd pQid^arai; 

nliJQrjg fisv Sil^cjv novtiav, tcccqsi^l 8s 

lio^xcav tsQsivy (SaQxl xrivsia ts 8alg f) 

y.al Jtsnta Tcal XQOtijtcc^ tijg ^ov&ojttSQOV 

TtsXdvcp (AsXid^rjg d(p&6vcog dsdsv^sva. 



ta d' dXXa xalQS^ xvhxog SQJtoij67]g TCVTcXcp. 
Atrei haec sunt verba, ad cibos sumendos fratrem invi- 
tantis. Eidem tribuo haecce: 

• — ■ v6[iog 8s Xsiipav^ sicpdXXsiv TcvCiv, 
quae diceus partem carnis humauae etiam canibus proii- 
ciebat. Pro ciausuia nuntius hac seutentia usus esse vi- 
detur : 



*) Attii fragm. n. 6. 
**) Horat. A. P. 185 : „Ne pueros coram populo Medea trucidet 
Aut humana palam coquat exta nefarius Atreus.'' 
**♦) Cf. Senec. IV, 765 seqq. Scelerum fratris delitor est is, qui 
fratris scelera maioribus sceleribus, quae ipse perpetravit, 
oblivioni dedit. 
****) Hic Tersus ex Hippolyto (v. 435.) depromtus apud Athen. 
XIV. p. 640. praemittitur , neque tamen in hac Atrei oratione 
ullo modo videtur locum habere potuisse; cf. Welck. p. 
684. not. 
t) Vulgo cum vitio metri: (loGxcov tsqsivki adqvsg %riv%ta t8 Baig. 



182 

,,Ne cum tyranno quisquam epulandi gr a~ 

tia 
Adcumhat mensam^ aut eandem ves catur 

dapem" *). 
lam Thyestem Ipsum audimiis nefaria, quae passus est, 
horrentem : 

^^Nolite^ hospites, ad me adire! illico 

istim! 
Ne contagio mea honis umhrave ohsit: 
Tanta vis sceleris in corpore haeret!'^ 
Cui chorus: 

^^Quidnam est, ohsecro, quod te adiri ah~ 

nutas?"'^'^) I 

Rursus iJIe: 

^flmpius hortatur me frater^ ut meos ma- 

lis miser 
Manderem natos'* ***). 

^^Heu mihi, Fortuna, ut omnia in me con- 

glomer as malcC^ ****^^ 
Prodit ipse Atreus, ut miserrimi omnium mortalium 
dolore oculos pascat, neque solum non infitiatur scelus: 
^yNunquam istam imminuam curam infi- 
I tiando tihP^ f), 

sed etiam laetatur facto: 

^^Natis sepulcrum ipse est ^«rews^ff). 
Quod peieraverit, nil curat: itaque fratri exprobranti: 
„^r egist in e fidem?^^ 

„Neque dederam (inquit) neque do infideli 

cuiquam^^f-j^f), 
Iterum igitur Thyestes, sed sexcenties, quam fuerat antea. 



*) Attii fragm. n. 4. 

*♦) Ennii fragm. apud Cic. Tusc.III, 12. de orat. III, 41. 
**♦) Attii fragm. 11. 
**♦*) Ennii fragm. 4. 
f ) Attii fragm. n. 15. 
ft) Attiifragm. n. 10. 
f fj-) Attii fragm. n. 8. 



183 

miserior, iu exsilium proficiscitur, et quidem Iiorrendis ex- 
secrationibus diras fratri imprecans : 

^^lpse summis saxis fixus asperis, evisce- 

r atus^ 
Latere pendens, saxa spargens t abo, sa- 

nie et sanguine atro, 

Neque sepulcrum, quo reHpiat, habeat, 

portum corporis^ 

Ubi^ remissa humana vita, corpus requi- 

escat malis^^ ••'). 

Hoc fabulae argumentum mirum quantum congruit cum 
iis, quae in Aeschyii Agamemnone v. 1583 — 1602. refe- 
runtur, sive liaec ipsa Euripides respexit sive eundem uter- 
que auctorem secutus est =•'•'). A quibus muitum discrepa- 
bant quae exiiibuerat Sophocles. Statim enim, cum Atreus 
a minori natu fratre, adiuvante uxore adultera, exutus es- 
set regno, poenam sumsit crudelissimam , tres Thyestis fi- 
iios, quibus nomina erant Aglaus, Orchomenus et Calaeus, 
epulandos fratri apponendo ipsumque insuper interficiendo, 
uxorem autem in mare praecipitando ***). Neque in re- 
Guperando regno a love ipso vel eius ostentis Atreus, sed 
sola ultionis saevitia adiutus est. Cursum autem sol non 
iussu lovis avertit, ut esset voluntatis divinae significatio, 
sed horrore retro cessit, nefariarum epularum adspectum 
fugiens. Haec ratio plus valere ad hominum animos com- 
movendos visa est poetis, vehit Senecae, Ovidio, Statio, 
illa eruditis hominibus probata est, ut Platoni, Poiyhio, 
Straboni aliisque "'■''•'•'), quod fore Euripides ipse praevide- 
rat ostenderatque in Eiectra v. 726 seqq. Ceterum longe 
Sophoclem Euripide inferiorem fuisse ex ipsa argumenti 
conformatione existimare licet. Euripidis hoc imprimis lau- 
dandum est, quod non simplici, sed iterata iniuria tantam 
iracundiam infiammari tamque immanem ultionis saevitiam 

*) Ennii fragm. n. 11. et 12. Cf. Cic. in Pis. c. 19. Horat.Epod. 

V, 86 : misit Thyesteas preces. 
**) Cf. schol. ad Orest. 988. 
^*'^) Cf. schol. ad Eurip. Orest. v. 800 et 16. 
****) Cf. Welck. T. I. p. 361. 



184 

exciiari fecit. Vehementissime enim ad crudeliter ulciscen- 
dum homines impelli solent tum, quum ciementia usi se 
contemni atque eludi putant. Prudenter etiam rem sic in- 
stituit, ut insons Thyestes mulcaretur utque, quum rebus 
adversis edoctus esset non male vivere qui nascens mo- 
riensque falieret, iiberatus ipse regnandi cupidine, a liberis 
ad perniciem duceretur: haec enim aptiora sunt ad mise- 
ricordiam movendaih, quam si in ipso sceiere deprensus 
plecteretur. Scitum iilud quoque est, quod Aerope eo ipso 
tempore, quo salutem Thyestis et liberorum eius impe- 
trasse sibi visa est, consiiium Atrei adiuvat et malitiae 
opitulatur. Nam Aerope suadente Thyestem ab aris dis- 
cessisse et in aedes intrasse plane necessarium est, neque 
colloquio Atrei atque Aeropes quidquam proficeretur, nisi 
hunc haberet eventum. In personarum moribus, imprimis 
Atrei atque Thyestis, exprimendis plane singularis Euripi- 
dis ars conspicitur. Philosophus uterque est, nactus au- 
tem est ex philosophia ille divinarum, hic humanarum re- 
rum despicientiam. Ille^ ut physicus, qui rerum cognovit 
caussas et naturae portarum eifregit claustra, 

^^Quem neque fama deum nec fulmina^ nec mini- 

tanti 

Murmure comprSssit coelum, 
audentem contra tollere oculos", cum religione simul legum 
reverentiam omnem exuit. Mirabiliter autem physica et 
mythica miscebat Euripides, simul philosophi officio et poetae 
perfungens. Notarunt hoc veteres interpretes ad eum Ore- 
stis fabulae locum, quo, Anaxagofam secutus, quum solem 
massam esse dixisset inter coelum terramque mediam pen- 
dentem*), cum hoc physicorum invento Tantali supplicium 
ita miscuit, ut, utram sententiam probavcrit, dignoscere 
nequeas ''''''). Simili modo iis , quae de cursu solis in 



*) MoXoilLI, tUV OVQCCVOV 

fisaov x^ovog zsTafiivccv 
ai(o§i]fiaai nivQccv, 

^ dXvGsoi xQvaiociai 
vpBQOfiivccv Sivai^ 
Gi §oiXov i^ 'OXvftnov. 

**) Cf. supra p. 100. 



185 

Cressis explicaverat , aeque phiiosophis atque vulgo satis- 
fecerat, atque Atreo docti eiusdemque auguris tribuerat 
munera. Nulia in his cernitur poetae inconstantia. Ambi- , 
guitas enim rebus ipsis et menti humanae inest, neque 
cuiquam mortalium, multis in hac re elaborantibus , conti' 
git, ut religionem philosophiamque satis prospero cum 
eventu conciiiaret. Quare Euripides hoc sibi efiiciendum 
esse putavit, ut, suam utraque tenente provinciam, rectam 
sentiendi agendique viam homines ingrederentur. 

Atreus igitur, cum saeva ulciscendi cupido nullo de- 
orum tiraore coerceretur, effrenata licentia ultioni indul- 
sit. Accessit superbia dominatus, et quae animi perturba- 
tiones cum iniustitia necessario coniunctae sunt, metus at- 
que suspicio. Etenim, ut ait Cicero, qui se metui volunt, 
a quibus metuentur, eosdem metuant ipsi necesse est. Su- 
spicio autem, cum ipsam veri similitudinem , tanquam ad 
occultandas plagas consulto paretur, timeat, non toUitur 
uUis veritatis documentis, sed nutritur. Itaque quod Thy~ 
estes invitationi obtemperat, hoc ipso delatoris crimina- 
tiones confirmat, quodque Aerope supplicium eius depre- 
catur, hoc ipso conspirationem confiteri videtur. Aerope 
autem formae venustate Helenam paene aequasse, levitate 
etiam superasse videtur, quarum illa efficiebatur, ut etiam 
gravissimis delictis veniam impetraret, hac, ut fides ei de- 
rogaretur, etiamsi vera dicere videretur. Venustatis do- 
cumentum est, quod, commisso sceiere, non est ab Atreo 
repudiata. Aeropes ullas fuisse in hac tragoedia partes 
praeter colloquium, quod exposuimus, non est veri simile, 
quamquam et epigrarama quoddara Anthol.Pal. VI. n. 316.*) 
et versus Aristophanis Ran. 849. "*) huic coniecturae favere 
videntur. At enim errat scholiastes Aristophanis , ad hanc 
tragoediam illa referri putans: neque enim ydnoL dvo^ioi 
uUi ei inerant neque Creticis monodiis colligendis locus 
erat; epigrammate autem, quod diximus, Euripidem re- 



♦) 'ABqonriq ddyiQvov Sisg^g kocI Xsitpccva dsinvmv 

Svgvoiia xat notv^v ^Yqaqpsv 'Sl(pBXia>v. 
**) £1 KqrjTmas filv GvXXEyav [lovqidiag, 

yufiovs 6' dvoaiovs stgKpsqmv sig t^v zixvrjv. 



186 

gpici nemo docet. Multo vero mimis, quam haec, quae 
diximus, locum habuerunt ea, quae schol. Soph. Ai. 1-269. 
refert, Aeropen, stuprum a quodam patris satellite passam, 
Naupiio a patre traditam esse in mari demergendam, ab 
hoc deinde Piistheni concessam esse, eoque defuncto in 
coniugium Tenisse Atrei. Ipse enim titulus tragoediae his 
contradicit, quae ex Fiisthene Euripidis petita esse osten- 
8uru8 sum. 

Restat, ut veterum de laude huius tregoediae testimo- 
nia proferamus. Aristophanes , gravissima quaeque in ri- 
dicula convertere solitus, totam Thyestis coenam imitatus 
erat in Froagone, id qnod et ex scholiastae ad Yesparuoi 
V. 61. testimonio et ex fragmentis ipsis intelligitur , velut 
hocce : 

Eysv^cciifjv xogdijg 6 dij^tijvog tsxvcDV^ 
cf. Berglc. fragm. Aristoph. p. 249 seq. Idem th &VB6tHu 
QccTifj irrisit Acharn. t. 433. et uno versu abusus est in 
Vesp. 159. Aristoteles et versus quosdam ex hac fabula 
depromtos dissertationibus suis inseruit, et pulcerrimarum 
numero fabulanim posuit Thyestem atque Teiephum, hac 
ipsa nominum consociatione Euripidis potissimum opera a 
se respici significans. Omitto Athenaeum, Epictetum, 
Plutarchum, Lucianum reliquosque, qui ex Cressis versus 
vel servarunt vel respexerunt. Sententiarum celebratissima 
fuit ea, qua luppiter idem esse atque coelum docetur*). 

Romanis Ennii Attiique imitationes adeo satisfecerunt, 
ut horum quidem multa, Euripidis nulla ab iis raentio 
fieret. De Attio digna meraoratu Gellius XIII, 2. refert 
hisce verbis: „Cum Facuvius grandi iam aetate et morbo 
corporis diutino aiFectus Tarentum ex urbe Roma conces- 
sisset, Attius, tunc haud parvo iunior, proficiscens in Asiam, 
cum in oppidum venisset, devertit ad Pacuvium, comiter- 
que invitatus plusculisque ab eo diebus retentus tragoe- 
diam suam, cui Atreus nomen est, desideranti legit. Tum 
Pacuviura dixisse aiunt sonora quidera esse quae scripsis- 
set et grandia, sed videri ea taraen sibi duriora paulium et 
acerbiora. ita est, inquit Attius, ut dicis. Neque id sane 



*) Vide Matth. fragm. inc. n. 1. Bothe fragm. Thyest. n. 1. 



187 

me poenitet: meliora enim fore spero qiiae deinceps scri- 
bam. Nam quod in pomis est, itidem, inqiiit, esse aiunt 
in ingeniis : quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mi- 
tia et iucunda; sed quae gignuntur statim vieta et mollla 
atque in principio sunt uvida, non matnra fiunt, sed pu- 
tria." Attiano Atreo saepius tanquam luculentissimo furo- 
ris dominationisque exemplo utitur Cicero, velut de orat. 
III, 58., Tusc.IV,36., Off.1,28., itemque Horatius Od. 1, 16, 
IT. Eiusdem personam Aemilius Scaurus repraesentave- 
rat tragoedia quadam, cui nomen inscripserat Atrei: cuius 
moribus quum Tiberium notasse videretur, hic dicens, 
quoniam ipse ab eo Atreus factus esset, se contra illum 
facturum Aiantem, mortem sibi consciscere iussit *). Vi- 
detur hic quoque Euripidem imitatus esse, id quod a Seneca 
factum esse apparet. Ne artifices quidem fabulam Euripi- 
dis neglexerunt. Testimonio est amphorae pictura, quam 
reddidit Miilingen tab. 23. **), qua repraesentatur Thyestes, 
canitie barbae insignis, in ara sedens, et Aerope cum Atreo 
eum benigne invitando deducere in hospitium studentes. 
Super Atreum Furia, super Thyesten atque Aeropen Ve- 
nus cum Gupidine positae sunt sublimes. Sic plena est 
antiquitas testimoniorum praestantiae fabulae Euripideae; 
de Sophocle autem o^ddslg loyog, neque praeter tres ver- 
sus quidquam ex eius tragoedia servatum est. 



B. Alcmaeon in Psophide. 

Argumentum huius fabulae non solum apud Apoliodo- 
rum III, 1, 5. , sed etiam apud Pausaniam VIII, 24, 4. ex- 
stat. Fragmentorum numerus exiguus servatur, qui tamen 
paullo uberior redditur additis fragmentis Attii, cuius Al- 
cmaeonem sive Alphesiboeam (duobus enim nominibus unam 
fabulam significari pridem vidit Bothe in mus. Rhen. V, 
p. 252.) ex Euripidis fabuia expressam fuisse patet ex 
hoc versu: 



*) Dio Cass. LVIII. p. 634. E. 
•) Welck. p. 683. 



188 

„st tui veretur te progenitoris^ cedo^^ 
cum fragmento Ticesimo ad verbum conveniente : 

bXii\ il TBKovtog o{^dhf IvtQBnsL ncctQog, 
Qiiam contra Welckerus sibi deprendere visus est simili- 
tudinem versus huiusce: 

^^postremo amplesa fructum, quem di dant^ 

cape,^* 
€um Sophoclis incerto fragmento: 

^BOv tb datQov rovto' xqtj d* 60' ccv d^Bol 

didaxjL (pBvysiv firjdev^^ d) tBKVov^ notB^ 
eam, si attenderis, nullam esse videbis. Sophociis enim 
verborum idem est sensus, qui Homerici iilius dicti (II. y^ 65.) : 

oikoL djc6^kr]t' l6ti %bg)V BQMvdia daQcc, 
Apud Attium autem neque dotes neqne dona, sed fru- 
ctus nominantur, quo vocabulo merces vel proventus 
significatur. Nimis autem cupide Welckerus ex ista, quam 
putabat, simiiitudine coniecit ex Alcmaeonis aliqua Sopho- 
clis fabula illos versus depromtos esse, eamque latine con- 
versam esse ab Attio. Atqui de Sophoclis Alcmaeone tam 
pauca tamque incerta sunt testimonia, ut magnopere, ne 
nunquam fuerit, verear. Facile enim Sophoclis nomen pro 
Euripidis aut etiam pro Theodecti vel Achaei vel Astyda- 
mantis vel Chaeremonis, a quibus omnibus scriptae AI- 
cmaeonis sive Alphesiboeae fabulae fuisse traduntur *), 
substitui potuit. Certe quem Priscianus, fabulae nomine 
non addito, tanquam Sophoclis citat versum: 

'Ak(pB6l(ioLav , ^v 6 yBVVij6ag TCati^Qy 
eum prologo Euripideae fabulae vindicandum esse video. 

Rerum status eo tempore, quo res agi finguntur, hic 
est. Alcmaeon cum, et patris mandatis et Apollinis oraculo 
impulsus, matrem interfecisset , furiis agitatus Psophidem, 
Arcadiae urbem, pervenit ad Phegeum. A quo lustratus 
expiatusque, filiam einsdem Alphesiboeam uxorem duxit, 
cui etiam monile ac peplum dono dedit. Postea autem 
cum nihilominus fame et pestilentia propter eum populus 
premeretur, consultus ApoIIo respondit, recessuras ab eo 



"^) Vide Diog. Laert.11,42. Aristot. Poet. XIV, 6. Athen. XIII. 
p. 608. (453.) 



189 

matris farias es&e neque amplias persecuturas nactum eam 
terram, quae novissima nata esset, e raari emergens. Na- 
ctus igitur Acheloi quandam adluvionem, ibi habitavit du- 
xitque in matrimoniura Acheloi filiam Callirrhoen *). Mox 
autem Callirrhoe, misera cupidine monilis pepiique ha- 
bendi ilagrans, negavit se cum Alcmaeone coituram, msi 
Eriph^^ies mundum , ab Alphesiboea repetitum, sibi attu- 
lisset. Consentaneum est etiam domo pulsum esse Alcmae- 
onem ab Acheloo, ita ut durissima necessitate coactus 
Psophidem ad mundura repetendum rediret**), 

Haec prooemio ab Alcmaeone ipso, Psophidem re- 
verso, theatro exposita esse fragmenta testantur. Matris 
necem commemorans, patris mandatis minisque facinus ex- 
cusat : 

[irjtega xatsxtav tijv i^ijv, Pgaxvg loyog, 
SKCDV Exov6av ^ ov d^eXovdav ov% 8K(6v, 



^dXL6ta iLBv (i' iTf^Q' lici^Kri^ag utati^Q ***), 
o&' aQ^at' Blga^aivev slg ©ij^ag icov 

dtSKvlav — — yijg t' dKaQTtiav 

dQCCTO **"''*). 

Ad lustrationem per Phegeum factam refernntur Terba 
haecce : 

— — alfia yccQ tb ^rjtSQog 

dTCSvitpat' f ) — • — — 

*) Cf. Thucyd. II, 102. Plutarch. Exs. p. 602: d 5' 'AlKfiaitov 
IXvv vEonay^ rov 'AxBXmov TcqoqxcavvvvTog ivcorirjasVj vno- 
cpBvycov ras Evfisvidag, (6$ ol TtotrjTai XByovaiv. Ex- 
piavit Achelous hoc ipso, quod intra aquarum suarum fluctus 
humumque adluTione natam recepit; cf. Ovid. Met. IX, 413. 
**) Fausan. I. I. a%ovTa. 
***) Ad hunc versum respexit Aristoph. Nub. 43. 
****) Schol. ad Aristot. Eth. III, 1, 8: xai yiaTUQaGo fiivov 
avTOv, si fiij dnoKTsivr], dv.agniav t e y^gyiai dTSTiviav. 
•j^) Sic emendanda videntur quae in Bekkeri Anecd. T. III. p. 
194. leguntur: 

ttlfia yaq CcprjaY) aov fi^triq dnsviijjaTO, addita interpre- 
tatione: TOVTeaTt yiad^dgasi rivl rov rrjg firjrgoKTOviag dns- 
viiparo fiolvafiov. Cf. Welck. p. 577. et 1590. 



190 

Matrimonium commemoratur fragmento, quod Sophociis 
esse fertur: 

*j4Xq)e06C^OLav^ ^v 6 ysvvij6ag TCatiJQ. 

Potuit deinde Alphesiboea statim ipsa prodire, cuius 
benignitate Aicmaeon in domum reduceretur patrique com- 
mendaretur. 

Tum choro prodeundum fuit sive catervae virginum 
popularium, Aiphesiboeae aequalium, quae, divulgata fama 
de Alcmaeonis reditu, eum in domum rursus receptum 
esse mirarentur. Harum enim carmen et colloquium imi- 
tatus est Aristophanes in Equit. v. 1300 seqq. , virginibus 
triremes substituendo : 

(paclv dXkijXaLS ^vveXQ^Biv tag tgiiJQBLg slg Xdyov^ 

aal iiiav IhlE^aL tLV* a^ttav^ TJtLg ^v ysQaLtBQa' 

o^ddh 3tvv&dvB6&s tavt\ g) TcaQ&ivoL, %dv 

f^ ndXBt; 
Extremum quidem versum ex Euripidis fabula decerptum 
esse testatur scholiasta; sed totam orationem ad similitu- 
dinem Euripideae compositam esse apparet. Indignatae 
enim sunt virgines, quod homo nefarius (dvrjQ iiox^riQdg)^ 
alterius feminae matrimonio iunctus, ad desertam coniu- 
gem priorem redire ausus esset et veniam delicti se impe- 
traturum esse speraret: 

talg 8b do^aL dsLvdv BlvaL tovto xoiuic dva6xBt6v, 

nal tLV* bI%bIv, ijtLg dvdQcjv Ic66ov o{>7t bXtiXv^bi' 

d7totQ6%aL\ ot; drit' b^ov y' ^q^bl not\ dXX\ 

Idv iiB XQV, 

VTtb tBQ7jd6v(ov 6anBl6\ BVtav&a ^atayYiQd6o~ 

liaL. 

Redit cum Phegeo ex aedibus Alcmaeon. Ostendendo 
atque ob oculos ponendo malorum suorum multitudinem 
magnitudinemque misericordiam excitare studet Alcmaeon. 
IVam conscientiae cruciatibus etiamnunc se coniici dicit: 

,,/^a territa membra animo aegroto 

Cunctant subferre laborem.^^ 
Rursus domo pulsum propter piaculum, recta huc conten- 
disse: 

7]}C(X) d' dtBvrig dit' oracov. 



191 

^ Monente rege, iit rem ordine planins enarret, tIx se men- 
tis ait compotem esse, tantis malfs obriitiim: 

— — — „//2 malis 

Meu8 vtsi est depositus animus, quae sci" 

bo^ exinde audies,^^ 
Tum fictum oracuUim commemorans, quo mundum Eri- 
phyles, ab Alphesiboea repetitum, Delphos perferre atque 
Apolliui dedicare iubeatur *) , sic praefatur, quasi sit rem 
ancipitem, difficilem moiestamque dicturus. Quod dictum 
ad obscuritatem oraculi a Phegeo refertur: 

^^Quid ita? tamne ohscure dictum, tamve 

inenodabile?" **) 

His expQsitis omnibus precibus a Phegeo petit Al- 
cmaeon, ut moniie cum pepio reddi patiatur. Caussamma- 
lorum omnium dicit Apoliinem esse, cuius oraculis Oedi- 
pus et filii Oedipi non tantum ipsi interierint, sed etiam 
ad se perniciem transtulerint : 

og Oidl^ovv dji(6X£6\ OidiTCovg d' Sfih 

%Qv6ovv avByKav oq^ov sig "uiQyovg xoXtv ***). 
Tum per affinitatem eum perque priora in se coliata be- 
neficia obtestatur: 

6v d\ d) ysQaLE^ njvds jtaldcc dovg Ifiol 

ya^^Qog vo^i^si %a\ %ax^Q (SiafiqQ t' s^og "'^***). 
Cunctante ac tergiversante Phegeo hocce dicere ilie potuit : 

^^Tantum ut frustrando lactans, vanana 

protrahas,^^ 
Recusante igitur obstinate Phegeo, generosissimo animo 
Alphesiboea, pro marito nil non tolerare volens, se mundo 
sponte cedere ostendit. Etiam invidiam deoruni timendam 
esse putat, si retinere velit quae tanquam sua Delphicus 
deus sibi viudicet : 



*) Servatur apud Athen. VI. p. 232. oraculum, quodinsaniae li- 
berationem Alcmaeoni pollicetur hac conditione, ut mundum 
Delphos deportet. 
**) Cf. Welck. I. p. 282. 
***) Cf. Schneidewinum Coniect. crit. p. 104. Welck. p. 1590. 

Oedipus pro filio suo Polynice nominatur. 
****) Vulgo: Ttai 6, co yfgats, r^v tb. Porsoni emendationem cum 
Welckero admisi. 



192 

pQOtoig th iisl^Gi tav ^s6Giv tUtst voCovg^ 

&BG)V dh 9v'i]tOVg 7i66^0V OV TtQiltBl (pkQSlV, 

Sic igitur cum quae volebat impetrasset Aicmaeon, cum mo- 
nili et peplo abiit. 

Interpositus est chorus, cuius hoc exstat fragm. : 

yvvalKa Tcal dicpkXziav 

Tial v66ov dvdQL cpBQHV ^Byl0tav 

edlda^a ta^S) Xoyco. 
Tum famulus Aicmaeonis, quem prioribus temporibus in' 
Phegei familia fuisse putandum est, evocato Phegeo, do- 
lum Alcmaeonis aperit, non Apollini, sed Caliirrhoae mun- 
dum reportari ostendens *). Quo nuntio audito, yehemen- 
tissima Phegei ira exardescit, qui fiiios Temenum atque 
Axionem advocat, reque exposita ignaviam eorum increpat, 
quod non extemplo ad interficiendum perfidum uiciscen- 
damque patris iniuriam contendant: 

„Atque eccos segnis somno et tarditu- 

dine!" 
Vires 8ibi optat esse eas, quibus quondam usus sit iu- 
venis: 

— — — — — ^.^quia 

Nec vos nec ille impune inrider et meam 

Grandaevit ate ?»." 

Tandem illis ad persequendum puniendumque Alcmae- 
onem se paratos esse ostendentibus , quomodo hostis ex 
insidiis invadendus sit, praecipit*^): 

^^Sed tihi cautim est adeundum ad virum,^^ 

Filiis profectis, locus datur tertio chori carmini. Hoc 
excipit nuntii narratio, pugnam caedemque exponentis. 
Qui, quoniam famuli perfidia Alcmaeon interierat, hac uti 
sententia pro clausula narrationis potuit: 

ogtig 8h doijXG) g?corl nKStsvet, ^QOtav^ 

TtoXkTjv TtaQ' rj^lv fiG)Qiav 6q)h67idvEi, 

Laetitiam et gratulationem Phegei significant haecce: 



*) Apoll. 1. I. : flTJVVGCiVTOQ Sl d'SgDC7t0VT0g, 

**) Pausan. 1. 1. : doXoq)ovi]&ivTa. Apollod. : iveSgsvd^slg dvai- 
Qshai. 



193 

„17^ me depositum et moerentem nuntio 

repentino alacrem 
Reddidisti^ ac me excit asti es luctu in 

l aetitudinem.^^ 
Corpore mortui in scenam reportato, prodit Alphesi- 
boea, nunc demum de iis, quae gesta sunt, certior facta. 
Quae planctibus et lamentis non solum mariti, sed suam 
quoque et liberorum suorum sortem deplorat: 

^fidiosum hostificumque diem oh vim 
turbamque adsp ectumque horribilemi" 

^^Cum ipsa simitu miseritudo meorum est 

illa liberiLm" *). 
Crudelitatem Impietatemque patri exprobrat: 

,,quis ducat esse^ te cum socerum vi- 
derit^ 
Generis tanta impietate?" 
Fratres autem parricidas appellat neque mihus improbos, 
quam fuerit Alcmaeon: 

„-^^ vereor^ cum fratrem Alcmaeoni te 

esse factis dedicas" 
Quin etiam mortem se iis illaturam esse minatur per fi- 
iios Alcmaeonis superstites: 

^^Duos deseruit liberos superstites.^* 
Huc respexit Propertius I, 14 (15), 15. hisce versibus: 
^^Alphesiboea suos ulta est pro coniuge fratres^ 
Sanguinis et cari vincula rupit amor^* 
Gonatura mulieris instar facti dicens. 

Pater cum sedare commotum fiiiae animum frustra 
studuisset neque efficere potuisset, ut haec fidem iuraque 
coniugialia pietati postponeret — 

tX7i\ d t£7c6vtog ovdlv evtQsnsL TCatQog^ 

„si tui veretur te prognatoris^ cedo"**) — 

*) Vulgo : cum ipsa sim eta miseritudo eornm ulla 
est liberum. Ceterum filios Alcraaeoni non tantum de 
Callirrhoe, sed etiam de Alphesiboea natos fuisse intelligi- 
tur ex Pausan. VI, 17, 4. Neque tamen hi patruos interfe- 
cerunt, sed communitatem eorum Titantes demigrarunt. 

**) Aiterom de altero versum expressum esse yidit Bergk., 



19-1 

taiidem, minis illius territus, ipse filiis auctor fit sororis 
toUendae. Sarcasmus inest verbis, quibus poenara irrogat : 

^^Postremo amplexafructum^ quem di dant^ 

cap eP 
Licebat autem patri de filia supplicium sumere, cuius non 
caussa solum, verum etiam necessitas esset. Timendum 
enim erat, ne, aut Alphesiboea coniugem ulciscente, aut 
fratribus luiius ultionem praevertere studentibus, liberi se 
invicem interficerent. Genus autem suppiicii delegit id, 
quo uti solebant qui, ne caede manus contarainarent, cru- 
orem eius, quem interficiebant , haurire nolebant. Vivam 
jgitur muris concludi iussit. 

Forti et constanti animo Alphesiboeam ad raortem 
profectam esse putandum est, commiserante choro. Ex 
mintii narratione exstat fragmentum hocce: 

— — — . — ' — • „sede, 

Angustit ate s a si inclusa^ squalid «." 
Postremo deum aliquem intervenisse puto, qui Alphesi- 
boeam merita laude afficeret, patrem consolaretur, fratres 
autem, ut piaculo se solverent, monile cum peplo in tem- 
plum Apollinis Delphos perferre iuberet. Ex huius ora- 
tione depromta esse videntur haec: 

^^quod ii interdiu inferam *) 

Penitus interpressam altis clauserunt 

specis" 
Ceterum abfuisse ab hac tragoedia puto caedis commemo- 
rationera, qua Teraenus atque Axion a Callirrhoes liberis 
(Araphotero atque Acarnane) interfecti esse dicuntur. Ali- 
ter enira ab aliis traditum fuisse colligitur ex Pausaniae 
loco, quem supra citavimus. 

Longe diversam viam ad huius fabulae reliquias iii- 
terpretandas disponendasque ingressus est Welckerus, So- 
phocli tribuens quae manifesto Euripidis suiit, et posse 
huius tragoediae structuram ex fragmentis coniici despe- 
rans. Mecum autem consentit Schoell in libro, quem de 



quem non refutavit Welckerus p. 582. Oeternm libri insi 
et in ov pro sin il. 
"*) Vulgo : quod dii interdum. 



*■*- 



195 

tragica Graecorum poesi scripsit, T. I. p. 132 geqq., qui 
quidem et argumentum fabulae idem fuisse censet et fra- 
gmenta eadem ratione interpretatur^ quae quin Tera sit ra- 
tio, neminem iam fore spero qui dubitet. 

De rebus personisque pauca monenda sunt. Exem- 
plar amoris pietatem lincentis Alphesiboeam proposuit 
Euripides, cuius amoris hoc magis admirabilis vis est at- 
que robur, quod aemuiam habebat Cailirrhoen, forma adeo 
excelientem, ut lovem ea tactum esse quidam tradiderint, 
quodque huius ornandae ditandaeque caussa se ipsam a 
coniuge spoliatam esse videbat. At enim fido et constanti 
amore se a coniuge diiectam esse meminerat, antequam et 
populi voluntate et dei iussu e terra peileretur, et veniam 
dabat necessitati , qua ille Callirrhoae gratificari cogebatnr. 
Testis est Ovidins Rem. 455: 

^^Amphilochi frdter ne Phegida semper amarei^ '-f- 
Callirrhoe fecit parte recepta tori." 
Ceterum aemuiarum tam patientes erant probae mulieres, 
ut Andromache se non solum amoribus harum suffragatam 
esse, sed etiam mammam infantibus ex his natis praebuisse 
glorietur (Androm. 222.). Solebant enim pellicibus uti 
praestantissimi et clarissimi quique viri, neque nonnulli 
etiam cum binis uxoribus matrimonia iunxerant. Mariti 
autem amori quin hoc tribuendum fuerit, ut necem eius 
ulcisceretur, non est dubitandum, raodo ne, cum huic of- 
ficio satisf aceret , laesisset pietatem. Hae mulieris virtu- 
tes plane contrariae sunt vitiis, quibus et Eriphyle, mater 
Alcmaeonis, et Callirrhoe, uxor eiusdem, coniuges suos per- 
diderunt *). 

Alcmaeon, ut excnsari, ita non purgari potest, fidissi- 
mam coniugem decipiens et per fraudem quaerens id, quod 
impetrare ingenuitate potuisse videtur. Sed consulto Eu- 
ripides, quo magis splenderet Alphesiboeae virtus, illius de- 
teriorem effinxisse personam videtur. 

Fratres huius quo magis inviti Alcmaeonem necave- 
rant, hoc magis eos exacerbari sororis opprobriis minisque 
par erat. Ceterum sponte et sine patris auctoritate soro- 



^) Cf. SchoeU de tetral. trag. Att. p. 134. 

13 



196 

* 
rem ab illis snbiatam esse non est reri simile. Neque 
enim poterat sine manifesta tam nefarii sceieris uitione 
tragoedia conciudi, si supplicium exegissent il, quibus exi- 
gendi nullum ius neque potestas erat. 

Aristophanes ad hanc fabulam respexit bis, Equit. v. 
1299. et Nub. v. 43., caviliatus autem eam est nusquam. 
Aristoteies, quo loco praestantissimarum numero fabularum 
esse dixit eas, quibus Alcmaeonis mala argumentum es- 
sent (Poet. c. 13.), non postremo harum loco posuisse vi- 
detur Euripidis Alcmaeonem. Idem improbans caussas, 
quibus matricidium Aicmaeon excusat, non Euripidem vi- 
tuperavit, sed personam *). In honore fuisse apud vulgus 
hanc tragoediam testatur Attii, in Romanorum eam theatra 
transferentis, interpretatio. Respexerunt ad eandem Pro- 
pertius 1, 14 (15), 15. et Ovidius Rem. 455., Fast. II, 43., 
Met. IX, 411. 



C. T e 1 e p h u s. 

' In cognoscenda huius tragoediae structura multa nos 
adiuvant. Tanta enim fuit operis gloria, ut omnibus locis 
omnibusque temporibus et ab eruditis et a vulgo celebra- 
retur, tanta praestantia, ut sua virtute oblivionem eifuge- 
rit. Hoc inteiligentes tres iam viri eruditlssimi ad pur- 
ganda rudera, conquirenda disponendaque fragmenta, ac 
damnum per temporum iniuriam scribarumque socordiam 
inlatum, quantum fieri posset, sanandum operam studium- 
^ue contulerunt : quorum prlmus fuit Geel in annal. In- 
stituti Belg. 1830., alter Welclterus T. II. p. 4nseqq., ter- 
tius Otto lahn in epistola ad Welckerum germanice scri- 
pta 1841. His me quartum adiungens in auxilium mecum 
adduGO Attium poetam, ab iilis spretum, quem non solum 
imitatum, sed etlam interpretatum Eurlpidls fabulam esse 
hi versus testantur cum graecis ad verbum convenientes : 



^) Aristot. £th. III, 1, 8 : ^al yoc§ rov EvginiSov 'AXxfiaimvu 
. ysXola tpuivstai za uvaynaGavta firjTqoKTOv^cut. Ibid. V, 9: 
Uycov dicontog, Vide Wekk. p. 579. 



197 

— ^^nam si a me regnum Fortuna atque opes 

Eripere quivit, at virtutem non quiit,^ 

sl roig £V oXyicp %Qiqna6iv lelBtfi^s&a, 

TJ d' B^ykvua xal to yEvvaiov iikvu. 
Reliqua , in qiiibus ab horum sententiis mihi discedendum 
esse putavi, rebus ipsis satis excusatum iri spero. Quam- 
obrem, omissa longiore disputatione, statim ad argumentum 
fabulae enarrandum fragmentaque aptis locis collocanda 
accedo. 

Argis ante aedes Agamemnonis res aguntur*). Prodit 
Telephus habitu mendici, miser atque claudus **): 
- " ^i^ yala Ttatglg, ^v IliXo^ optSstat, 

%alqi', og te %ktQOv 'AQxddcov dvgxdfiSQOv 

Uav s^^atevSLg^ hv&sv sdxo^ai ykvog, 

Aijyri yccQ ^AXkov nalg (is ta TiQvv^lto 

tintsi Xa^Qalcjg ^HQaxXsl' ^tjvoid^ dQog 

TlaQ^sviov, %v\fa fitjtkQ^ (odlvcov S{irjv 

MXv6sv Elksi^vLa ***) — — — . 
Quae deinceps sequebantur, teste Strabone, haec fuerunt: 
Aleus rex, cognito filiae stupro, hanc cum infante cistae 
impositam in mare abiecit. Minervae autem providentia 
factum est, ut cista ad ostium Caici in Mysiam deferre- 
tur, ubi rex Teuthras inventam mulierem cum puerulo 
sustulit servavitque, illam secum matrimonio iungens, hunc 
autem pro filio adoptans, eidemque postea regnum moriens 
tradidit ****). Quo regnante Graeci, ab Aulide profecti, 
per ignorantiam locorum in Mysiam delati sunt, eamque 



*) Cf. Welck. p. «9. Testes sunt Strabo T. I. p. 10. (15.) 
Dictys II, 7. Hygin. c. 101. 

**) Aristoph. Acharn. 428. %aiX6?. Nub. 921. nrto%6^. 

***) Matth. fragm. inc. XCVIII. Welck. p. 480. lalin. p. 20. 
Cf. Hygin. c. XCIX. 

****) Strabo XHI, 1. p. 615. C. (1341.): EvginiSrjg Ssvn 'AXeov 
q>r}6i, Tov r^s Avyrjs wargo'?, sis XdqvccKoc t^v Avyrjv Mara- 
rs^^slaav ccfia ra naLSl TTjlstpoi KKrttnovrood^-^vat, tpmgocOttv- 
rog xiiv i| ^HqayiXsovs ipd^ogtxv. ^AQ-rjvoig ds ngovoia rrjv 
Xagvaittt nsgatmd^sZaav ^xnsativ stg ro arofia rov Katnov' 
rov 8s Tsv&gavra, ocvaXa§6vra ra coafiara, r^ fisv cag ya- 
fiBzjj ^gijaaa&at, too 8s oog havrov naidi. Cf. Hygin. c. XCIX. 



198 

* 

Alexandri terram esse putantes, ditionem Telephi inciir- 
sionibus vastarunt. Qua re cognita Telephus armis sum- 
tis cum exercitu occurrit, trepidos perturbatosque magna 
strage edita in naves compulit *) , et videtur ad interne- 
cionem adacturus fuisse, nisi Achilles, re animadversa, 
succurrisset ac Telephum saucium, sinistro femore iaculo 
transmisso, repulisset **). Ceterum Graeci tanta clade 
affecti erant, ut navibus conscensis in Boeotiam redirent 
atque inde, omissa expeditione, domus suas quisque disce- 
derent ***), Telephus autem ex eo tempore insanabilis 
vuineris doloribus cruciatus miserrimusque fuit ****). Quid 
enim iuvant opes, quid imperium aegrotum^ Itaque, re- 



*) Cf. Dictyn 11, 1 seqq. haec auctius referentem. Schol. ad 

Aristoph. Nub. 919: d Tf]Xs(pog ^ccadsvg ^v Mvaias, ov 

^ »Xav7j&8VT(ov, OTB sIq TqoLctv oimqqxovxo, tmv 'EXXrjvcov xal 

dfjovvtcav triv avtov yrfV dvtl t^g Tgoiag 'y^jjdAavg etQcaaev» 

Adde epigr. Anthol. lacobs. T. II. p. 657. XI, 110: 

Ovtog 6 Tsv&qaviccg nqofiog aaxstog, ovtog 6 to nqlv 

TijXicpog alfid^ag cpgtyitov Aqri ^avaav, 
Mvabv ots nXr^&ovta cp6v(p ixsqaaas KaC%0Vj 
Ovtog 6 UrjXiaHOv dovqatog dvtinaXog. 
**) Dictys 1. 1.: telum iaculatas femur sinistrum regi trans- 
figit. 
*♦*) Libanius Deciam. III. p. 230. D : cog yag dvjqx^W^'" ^'^^ 
Trjg AvXi^og, dyvoia tcav toncav nqognsaovtsg tjj Mvamv^ 
T^v dqxi^v TiatsQsofisv TrjXscpoVf t^v 'AXs^dvdqov vofii^ovtsg. 
Alad^ofisvog 8s 6 T^Xscpog sv&vg iv onXotg rjv nal fistd tfjg 
Svvdfiscag dni^vta. Mdxrjg 8s naqtsqdg ysvofisvrjg xal tov 
nqdyfiatog nqotovtogj 6 tcov Mvacav i^yovfisvog vn ifiov ti' 
Tqcoanstai. Kal ol fisv Sxovto (psvyovtsg, i^fislg 8s yvovtsg 
t^v nXdvrjv, dnonXsv aavt sg av&ig ^fisv iv Boico- 
r/or, xai r^ avfi^s^rjTiott, to atqdtsvfia disXv szo» 
His adde epigr. Anthol. lacobs. T. II. p. 657: 
ov xal tsiqofisvoto nsqtntcaaaovtsg 'Axatol 
cpvqdrjv Tiv&qaviag vsvvtai dn riidvog, 
Strab. I, 1. p, 10(15): d fisvtot 'Ayafisfivovog atoXog r^v 
Mvaiav, cog trjv Tq(pd8a, noq&cav inaXtv8q6 firiasv al- 
axqdag. Dict. II, 7: in regna sua hiematum discedunt. 
****) Epigr. Anthol. T. II. p. 657: 

vvv oXoov firjq(p xsvd^cov §dqog, ola Xtn6nvovg 
z^xEtai, ifiijivx^ aaQKi ewsXKOfisvoS' 



199 

lictis his, saliitcm quaerere coiistituit et miitata veste in 
liostium terram ad Apoiliiiem Delphicum profectus est, de 
sauaudo vuluere oraculum consuiturus ''') : 

^^Regnum reliqui^ septus mendici stola,^* 

Tttax' dfiq)t^krjta 0c6(iatog la^G)v Qa^ri 

aQTCt^QLa tv%riq — — — . 

^^Caedem caveo vestitu^ squalida stola 

Septus''**). 

ti yaQ (le TtXovtog dtq^sXeL vo6ovvtd ye; 

0^iXQ^ av d^sXoLfii xal xaO'' rjiiBQav ex(ov 

ickvTtov oheiv ^lotov rj Tikovtav vo6elv. 

iTCel tl dev ^Qotol^L JtXrjv dvolv ^ovolv, 

^ij^ijtQog dm^g jtco^atog -8'' vdQrjxoov.^ 

ccTteQ jtaQedtL kol utecpvxJ rj^ag tQecpeLv; 

cjv odK aTtaQKel jcXrj^^ov^ ' "^Q^^^V Y^ '^oi. 

dXXcav ede0tG>v ^rjxavag ^rjQeiJOfiev "'•''). 
Conspiciebatur igitur Teiephus dupiici panuo et pilo Phry- 
gico tectus , baculum , peram (67tvQLda) et testam (tl^v- 
xtrJQa) "^***) portans. De vitae autem instituto deque pa- 
tieiitia maiorum explicare pergens rationem reddit, cur non 
mortem tali vitae anteponat: 

ogtLg de Xvitag cprjGl Ttr^^alveiV PQOtorjg^ 



♦) Hygin. c. 101 : Ex quo vulnere cura indies tetro cruciatu 
angeretur, petit sortem al> Apolline, quod esset remedium. 
Liban. 1. 1. : xo{ii^STai Tjjkecpog sig JsXcpoifS toj ^ea X9V~ 
aofisvos vntq toi; TgavfiUTOg , mg ttjs tcSv laxqmv tsxvrjs 

- i ovx ctqytovGrjs to3 ndd^si. 

••**) Ennii fragm. n. 8. et 7. Cf. Horat. A. P. 96: pauper et 
exsul. Schol. ad Aristoph. Nub. 919: dvsTVxijooiVTcc 8s 
vGTsqov nsnoir}yisv Evqtnidrjs ^v 8qoi(iati n^quv %xovTa nal 
nqoscciTovvTU. 

+**) Fragm. n. 28. ct incert. n. 14. Recte haec Geel prologo 
asseruit. 

****) Sehol. Plat. p. 50: ij^VKT^q GxsvoSt sv9a Siavt^ov6i ra 
notriqia, rj notrjqiov slSos, cos EvqiniSrjs Trjlscpa). Hesych. : 
Gnvqis' tdav nvqwv ayyos. Aristoph. Acharn. 453: Sos 
fiOL envqiS lov xrA. v. 448: nTaxinov ^aKTrjqiov. v. 439: 
To niXiSiov to MvGiov. v. 459: KOTvXiamov. Diog. Laert. 
VI, 87. 



200 

deiv 8* dyxov&v xt koI TtstQGiv qimuv icito^ ^J*!*^ 
o^dx Iv 6otpol6iv %6xiv, t^dxi^^a d' o/Ltojg jjf^ 

ScTCSiQog iivai tijg voCov tavtijg del *). 
Ab oraculo quum responsum tuUsset sanaturum eum , qui 
vulnerasset**), Achillem quaerens, tum forte adAgaraemno- 
nem Argos profectum, eodem se contulit*"*). Neque so- 
lus Achiiles, sed Ulysses quoque et Menelaus aliique du- 
ces de bello redintegrando consilia coliaturi iliuc conve- 
nerant ****). Telephus igitur, postquam pervenit quo ten- 
debat, mendici specie aditum quaerit, 

del ydQ ^e do^ai ntcoxbv elvai tij^eQOV, 
ilvai [lEv ogjtSQ eifil, tpalveQ%aL be ^?J. 
suppliciter oransf) 

— — kve naxta dcD^dtcav^ 
a ianitore prohibetur: 

— — ScTceXd^e latvcav draQ-ft©!/ ff ). 

*) Fragra, inc. LXV. Telephi haec esse manifestum est. 
**) Liban. 1.1.: d Se uveUs naga rc3 TQcoaavti ttal t^v 
taaiv ^titbIv. Cf. lahn. p. 23. not. 23. Minus obscure 
Hyginus 1. 1. : „neminem mederi posse, nisi eandem hastam, 
qua vulneratus erat." 

***) DictysII, 10: „Per idem tempus Telephus dolore vulneris, 
quod in proelio adyersum Graecos acceperat , diu afflictatus, 
quum nullo remedio mederi posset, ad postremum ApoUinis 
oraculo monitus — propere Argos navigat." Proclus: 
knsiTa T^Xscpov jiaTcc fiavTsiav TcagaysvofiBvov sig "^gyos 
iuTai 'AxtXlEvs (6g r^ysfiova tov in "Iktov nkov. Hygin. : 
„Hoc Telephus ubi audivit, ad Agamemnonem venit." 
Libanius : t avT a dnovaag sig^Agyog sgxsTai. Videtur au- 
tem antea in Thessaliam Tenisse : nam scholiasta ad Aristoph. 
Nub. T. 919., qui et ipse Euripidem secutus est, ^al ndXiv 
dnogovvTaj inquit, tov &sgansvaavTogj r^g Tlvd^iag „d Tgca- 
aag idasTai" dvsXovarjg, nagaysvofisvov si$ @stt aXlav 
rra xgriafttp nsia&slg %sgansiag rj^lajas. 
*♦♦*) Dictys II, 9 : „Neque multo post re cognita Argos ab omni- 
bus conTcnitur." Caussam eius conTcntus fuisse perhibet, 
quod barbaros id agere nuntiatum esset, ut Graecos praever- 
tentes in horum terram bellum transferrent. 
f) Aristoph. Acharn. 452 : yXiaxgog , ngogaiT(5v Xmagav re. 
Cf. Schol. ad Nub. 919. supra laudatum. 

f f ) Fragm. inc. CCVII. Ex Telepho decerptum esse inteUigitur 
ex Aristoph. Acharn. 479 : aXsla nri%Td Smfidzmv, Ibidem v. 



201 

Mendicantem produnt haecce: 

VLxa dh XQda fi' rj KciKcjg r' dlov^ivt] 

yaCtiJQ^ dq)' ^g d)j Tcdvta ylyvstai xaxa *). 
Perficit tandem, ut regina evocetur. Huic, quod eius ani- 
mnm propter caedem Iphigeniae alienatum ab Agamemnone 
ducibusque Achivis esse consentaneum est, quis sit, ape- 
rire non dubitat. Quae statim cognito viro, cuius virtutem 
per omnes terras faraa celebraverat, misericordia raovetur, 
euraque servare atque adiuvare pro viribus statuit. Tele- 
phi verba sunt haecce: 

sl toig Iv oXkco %QT]^a6LV AsAstftftaO^a, 

tJ d' edyavSLa ital tb ysvvalov ^bvsl '^"''). 
Quibus addo quae Aristophanes Thesm. (v. 179.) inseruit: 

syG) ds (KaLVTJ) ^v^q)OQa TCSTtXrjy^svog 

iicstrjg dcply^aL TtQog 0s' 

^^tov xQSiav 'sxcnvi" 
Clytaemnestrae sunt haecce: 

^^Nam is demitm miser est^ cuius nobili- 

tas miserias 

Nobilitaf* -**). 
Teiepho recepto atque in aedes ducto, chorum prodire ne- 
cesse fuit, qui sine dubio constabat ex civibus Argivis et 
canebat de priori expeditione turpique exercitns reditu, de 
immolatione Iphigeniae, unde et rex in odium venerit uxo- 
ris et odio habere ipse Menelaum coeperit, de redinte- 
grandi belli necessitate deque Agamemnonis poenitentia et 
belli taedio ****). Huc pertinet fragm. Attii n. 1 : 

449. inyenitur ccnslds Xatvcov 6rccQ^[i<Zv^ quod tragicuni di- 
ctum et quidem Euripidis esse vidit; Bothe. Nescio an etiam 
Tersus 456. inde petitus sit: Xvniqqoq iaO'' cSv xunoxoogTjaov 
dofioav. Cf. fragm. 6. Matth. 
*) Fragm. inc. CLIX. Cf Welck. p. 483. 
**) Fragm. inc. LXI. £x Telepho pctitum esse ostendit Attii, 
quam supra posuimus, interpretatio. 

***) Attii fragm. 12. 

****") Si usquam, hoc loco commemorandi erant duces tesseris lu- 
dentes. Atenim nihil tale infuisse in Telepho scholion illud 
ipsum (ad Aristoph. Ran. y. 1400.) satis manifesto demon- 
strat. luanis euim est illa de duplici operis recensione fa- 
bula. 



202 

^^lamiam stupido Thessala somno '■ ' 

Pectora languentque senentque" 
Deinde sequitur Atridarum ipsorum altercatio, quae qualis 
fuerit, ex Dictyos verbis II, T. intelligere licet: „Interim in 
eo otio regi Agamemnoni cum Menelao fratre exercere 
discordias vacuum fuit ob proditam Iphigeniam. Is nam- 
que auctor et veluti caussa luctus eius credebatur." Quippe 
Menelaus, non satis habens fratrem lilia privasse, quam 
frustra immolatam esse miserrimum erat, iterum de itinere 
deos consuli, iterum immolandi carissimos liberos pericu- 
lum adiri iubet. Manente enim itineris ignoratione *), na- 
vigari non poterat, nisi dux itineris a diis ipsis monstratus 
oblatusque fuisset. Affirmat Menelaus, negante Agame- 
mnone, priorem expeditionem diis volentibus atque assen- 
tientibus susceptam fuisse: 

„Z) eumque de cousilio hoc itinercredoco- 

natum modo.'^ 
Nou hoc solum negat Agamemnon, sed etiam populi stu- 
dium renovantibus bellum favere: 

— — ^^verum quorum lihetileto dati 

Sunt in belloy non lubenter haec enodari 
1 audiunt" '•'*). 

Quo pertinaciter recusante: 

„studiumque iteris reprime^''^*'^*) 
augetur contentionis vehementia, alternisque versibus, ut 
ait Cicero, intorquentur inter fratres gravissimae contume- 
iiae, ut facile appareat Atrei filios esse ****): 

Agamemnon. 

„Qzf2s homo te essuperavit unquam gen- 

tium impudentia! 
Menelaus. 

Quis autem malitia te?!^^ 
Fostremo Agamemnon fratrem proturbat: 

*) Liban. 1. I. : xQ^vov Ss iniyiyvofiivov nal t^s dyvolaq (is- 
V0V67]S xtX. 
" **) Eonii fragra. n. 3. et 1. 
' ***) Attii fragm. n. 15. Dictys II, 9: „quod propter filiam re- 

nueret profectionem." 
****) Cic. Tusc. IV, 36, 77. Mira socordia hoc fragm. Cressi» 
tribuerant critici. 



203 

(3 noXig "Jgyovg, xXve^' ola XeysL. 

l'^' oTtoi XQ^^t^ig ' ovK dnolovyLai 

tijg 6ijg Elivrig ovvsxa — — 

UTtccQtrjv ekaxeg' ocslvijv xd()fi£t, 

Tccg de Mvnijvag rj^elg Idiq. 
Chori verba, quae abeunte Menelao dicit, haecce sunt: 

Xakejtol noke^OL yccQ ddeXcpav*). 
Statira deinde ad Agamemnonem prodit faraulua quidam, 
qui Telephum in aedium saceilo sedentem conspexit, de- 
que ea re dominum certiorem facit: 

— — ,,quem ego ubi adspexi virum, 

Immortalem mi intui viderer^ ni vestitus 
; teter., 

Moestitudo., vastitudo praedicarent esse 

hemonem** ="*). 
Quem peregrinum quum planum esset non inscia yei ignara 
regina recipi potuisse, haec statim evocatur. Quae nomen 
quidem patriamque et genus peregrini se dicit ignorare, 
sed videri eum nobili loco natum esse: 

,^Nam etsi opertus squalitate et luctu 

horrificabili., 

Profecto haud quaquam est ortus medio- 
uH, cri satu^^'^**'). 

Commenticiam fabulam, quasi a peregrino sibi narratam, 
refert, ilium, cum Teiepho bellum gerentem, quum classem 
coegisset et proelio navali confligeret, victum vulneratum- 
que esse: 

xatTCTjg dvd66SL, Kd%o^ag eg Mv6iav 

ItQav ^aTiCd'!] TtoXe^lco ^Qaxiovi. ' 

Deletis copiis, regno exutum, mutatis vestibus profugisse: 
ignotus nautis quum in navem ascendisset, nave vl tempe- 
statis ad hostiura stationera delata, pereundura fuisset, nisi a 
domino navis, cui necessitate cogente, quis esset, aperuis- 
set, conservatus esset. Eum enira, misericordia viri captum) 
navem procul ab hostium classe sub montibus occuitasse: 

*) Fragra. inc. n. 102. 

**) Attii fragm. n. 3. Bothii emendationem admisi. 
**0 Attii fragm. n. 10. et 8. 



204 

yjRemisque nixiproperiternavem infugam 

Tr ansdunt subter sasa ad laevam, qua 

mons mare 

MollibaV'% 
Insanabili Tiiinere laborantem Delphos adiisse ac de sana- 
tione oraculuni consuluisse. A deo monitum, ut in Aga- 
memnonis domo remedium quaereret, Argos Tenisse et, 
quum introitum a ianitore ilHgitando impetrasset, confestim 
se in sacrarium coniecisse. His expositis precationem sub- 
iungit ambiguam: 

icaXcag l'%Of/[At, Trjleqjcp 6' ayc? q)QOva, 
Tum vice hospitis, ut ille ab Agamemnone in fidem reci- 
piatur, rogando perficit. 

lam locus datur alteri choro, quo hospitis sortem ci- 
ves miserati esse videntur: 

dQTtsl ^EtQia ^LOtd iioi 6(oq)QOVog tQaTte^rjgy 

tb 6' ccKaiQov dnav t6d' wtSQ^dkkov ts ^ri jiQog- 

BL[iav **). 
Dum Teiephus, egressus ex aedibus, de successu sibi gra- 
tulatur, trepida venit rcgina, ex cuius vultu mali quidpiam 
imminere facile intelligeret : 

dva(S6a TCQayovg tovde xal povXsv^atog^ 

tl ^OL eKvd^Qonbg e^sXijXv^^ag do^av; 
Cui deinde Clytaemnestra aperit delatum esse ad duces 
certissimum nuntium de Telephi itinere atque adventu, 
nec dubium esse., quin Uiysses rem brevi exploratam ha- 
biturus sit. Quocirca eum monet, ut sibi consuiat: 

^^Nunc tu in re crepera tua quid consili 

capias^ vide^^ *"*). 
Ibi Telephus reginae persuadet, ut Orestem infantem sibi 
pro obside tradat, quo se tutetur ****). Clytaemnestrae in 

♦) Attii fragm. 4. 
**) Fragm. inc. n. 163. Matth. 
***) Attii fragm. n. 5. 

****) Hygin. I. 1.: „Monitu Clytaemnestrae Orestem infantem de 
cunabulis rapuit." Schol. Aristoph. Acharn. 332: tu Ss 
fisydXa naQ"ri vnonoti^si rrjs tqaYcodias' insl nal 6 Tj^lS" 
gjog Kara xov TQayaSonoiov AIg%vXov (scr. EvqiniSrjv), tva 
Tvxji naqa rotg "EXlrjCi ccoxriqiasy tbv 'Oqiati^v slxs cvX- 
Xa^(6v> 



205 

maritum tantnm est odium , nt« neque ipsum neque filium 
eius superstitem esse cupiat: 

d7t8iitv6' l%^QOv cpcoTog fjijO^t^Jrov tsxog, 
Itaque cunabuia infantis eum in locum transferenda curaf, 
ubi Telepho eius potestas sit. 

Interponitur ciiorus tertius, ad Telephi calamitatem at- 
que discrimen pertinens: 

toXna dsl^ KKV tl tQTJXV VS^GiOl, &£oL 

lam Ulysses Agamemnonem adit, de hospite quaesiturus: 
TtaKog tlg hGti TtQO^svep 0ot ^gpco^gvog. 

Hanc nuntiationem aperte Aristophanes imitatus est in 

Thesm. 571: 

Ttal vvv dTcovGag TtQayfia nsQi v^&v (isya, 

dUycp tL TtQotSQov Tiat' dyoQav XaXoviievov, 

TJKOi q)Qd0G)V tovt* KtX, 

Rex ignorantiam suam confitetur: 

^^Qui neque cuiatis esset^ unquam po^ 

tuimus^ 

Multa erogitantes^ sciscere^' *), 
Arcessitur igitur Teleplms ipse et convincitur ab Ulysse: 

xal fiijv <5' sXsy^av ^ovXo^ai tsx^i]QL(p *'•'). 

„Te ipsum hoc oportet profiteri et prolo^ 

qui 

Advorsum illam mihi" '^'^'^). 
Telephus primum obfirmato animo obmutescit, id quod te- 
statur Amphis ap. Athen. VI. p. 224: ovg (piscatores) av 
B7tSQOti^6y Ttg, rj Xa^cov ti tcov TtaQaTtSiHSVOv stcviI^sv^ 
cogTtSQ Ti^Xscpog^ TtQcbtov atojr^gxrA, Mox in angu- 
stias compulsus hoc dicit: 

G) ^oi§i* "Anoklov AvTtiSy tl nots ii' slQyd6si ; 



*') Attii &agm. n. 9. 

**) Aristoph. £q. v. 1232. Ridiculam in illis imitationem in- 
esse manifestum est. Versum 1240. scholiasta ipse notarit 
ex Teiepho decerptum esse. Rwsus eandem quaestionem 
Aristophanes in Thcsm. 627. imitatur: 

a.niX%'\ iyco yag §a6avtoo xavtriv xck^cos xtA. 
***) Ennii fragm. n. 5. 



206 

Ulyssis Terba, quae dicens' illum qaasi iam constrictum te- 
net, haec sunt: 

6 d' shs MvCbg eYxs KaXXo^sv jco%sv, 
o^dK s6&' OTtcog o{f Trilstpog yvoQl^stac *). 
lam vero Ulysse atque Agamemnone raortem intentantibus, 
unam, eamque infirmam, spem sibi relinqui videns — 

XsTCti] tig sXitig s6t\ scp^ rig dxoviis^a **) — 
in sacrarium se coniiciens infantem de cunabulis rapit 
eumque se interfecturum esse minitatur, nisi Agamemnon, 
quam fidem ignoto poilicitus sit, eandem praestet cognito: 
TtXrjysv na%alQa tjjds (poiviag (pXs^ag 
na&ai^atcoesL ^co^ov ***). 
Hoc tumultu excita accurrit regina seque interponit ****), 
Indignantem Agamemnonem Teiephi oratio mitigat: 
'j4yd^s^voVf o^dd^ sl jtsXsxvv sv xsqoiv sxcov 
fisXXoL tig sig tQccxrjXov s^^aXslv Sfiov^ 
CtyTJGOfiat^ dixaid y' dvtSLTtsiv s%c3V f). 
Tum, fraudem excusans, non speculandi se caussa Tenisse 
ostendit, neque ficta esse quae de remedio vulneris de- 
que Apoiiinis oraculo Clytaemnestrae retulerit. Neque se 
hostem Graecis esse, neque, cum sit sanguinis necessitu- 
dine cum iis coniunctus, dubitaturum fuisse cos, si per 
legatos se adiissent, hospitio excipere et donare muneri- 
bus f f). Mitigato iam Agamemnone, repente Achiiles ar- 



♦) Olympiod. ad Plat. Gorg. p. 521. B. Verba corruptissiiua 
traduntur: in quibus emendandis secutus sum yirum quen- 
dam doctum in actis litt. Hallensibus anni 1840. N. 8. p. 57 
seqq. Cf. lahn. p. 28. 
**) Aristoph. Eq. v. 1244. 

***) Aristoph. Thesm. 693., quo loco haec dramatis pars in ri- 
diculum conyertitur. 

****) Hoc factum esse tam ex imitatione Aristophanis (Thesm. 
695.) quam ex signis caelatis, quae lahn interpretatus est, 
intelligitur. 
f) Imitatus est haec quoque Aristoph. Acharn. 318: vnsq ini- 

' ^^vov ^sXijaco Tov KicpaXov Ixmv Xsysiv. 

•f-f) Dictys II, 5: „Tpsorum potius, ait, culpa factum, quod ami- 
cissimos et iunctos sibi generis affinitate regno suo appul- 
sos ignoraverit: praemittendos etenim fuisse, per quos, co- 
gnito eorum adventu, obviam ire gratulatum oportuerit 



207 

matus interTenit, Telephum, quem in domum re^s clam 
irrepsisse audivit, ut liostem Graeco nomiui infestissimum 
eundemque speculatorem perfidissimum extemplo interfe- 
cturus *) : 

Ttaicatg dXoit' dv, Sc^lov yag ^EkXddi, 

^^Qui illum di deaeque magno mactassint 

malo'^ ■""'). 
Cuius furor cum ab Agamemuone repressus esset — 

G)Qa 6s ^viiov KQBiC^ova yvcD^Tjv IxBiv — 
Telephus ipse, caussam dicturus, in medinm prodiit: 

^ri ^OL q)dovij0)]t\ dvdQsg ^EXXi^vav dxQOL, 

sl 7itc3xbg cav tstXijK' sv s6&Xol0lv XsysLV, 

^jPalam rnutire plebeio est piaculum^''^'-'''), 
Altius repetens primum, caussa belli quam ievis fuerit, 
ostendit — 

^^Quantam Tyndareo gnata et Menelai 

domus '■ 

Molem excitarit belli pastorque Ili- 

us'' **-), — 
tum quantus furor Graecorum : 

,,Et civitatem video Ar giv am incendier^''^ 

^^Aere atqueferrofervere, igni, insigni- 

bus 

Florere'^ f). 
Qui quum, coeco impetu in suam terram facto, omnia ferro 
ignique vastarent — 



atgue amice hospitlo receptos donatosque mnneribus, quum 
commodum ipsis rideretur, reraittere." 
*) Achillis personam in Lamachum mutavit Aristophanes, haec 

in Acharn. y. 570. imitans. 
**) Ennii fragm. n. 6. 
***) Ennii fragm. n. 4. 

•♦♦*) Attii fragm. n. 13. Pro Helena Aristophanes , hanc Tele- 
phi orationem per singulas partes persequens, Simaetham 
posuit meretricem, Acharn. y. 524. 
j-) Ennii fragm. n. 2. Attii fragm. n. 11. Euripidis verba in 
hisce Aristophanis latere suspicor: tidvTBv&sv ugxr} zov no- 
Xffiov KccTS§^ayr] sive KtivTSvd^sv rjBr] nccTayog tjv tcov aenldcov. 



208 

yyFlucti cruores volverunt mihi"^) — 
necesse sibi fuisse iniuriam repellere: 

egel tis' od XQV'^' ^^^^ "^^ XQV'^» ^i-^Jtate* 
Absurdum enim esse postulare, ut ipse otiosum se Tasta- 
tionis spectatorem praeberet et pateretur ea, quae neque 
ipsi neque reliquorum mortalium quisquam aequo animo 
passurus fuisset : 

gjf^' el — — — — 



v.(i%7iG^^ OLV hf d6iioi0tv; ^ noXXov ye deL 



tavz' old* oti av IdQccte* thv de Ti^Xecpov 

oi;3c ol6fie6&cc; vovg dg' v^tv odx Ivl **), 
His auditis admiratur chorus Telephi eloquentiam: 

oijtccQ' '08v66evg e6tLv at^vXog n6vog* 

Xgeia didaOxft, Ttav Pgadi^g tig 'J, 6oq>6v, 
Suffragatur Agamemnon neque rectum esse dicit irasci 
Telepho, ut quem maiori iniuria affecerint, quam passi es- 
sent ipsi: 

— — — elta d^ 9'V[io7Jfie9a 

Tta^^^vteg o^ddev nallov ^ dedgaic^teg; 
Id vero indignatus, inconstantiae eum arguit Achiiles: 

ti 8\ (b tdkag, 6v tc)8e 7iei^e6^aL ^eXeig; 
Ex hac oratione depromta quaedam Aristophanes fabulis 
suis inseruit, et quidem Acharn. 576: 

ovtog avd^QOTtog %dXai 

ana6av i^ficov tr^v Tcohv naxoQQO^el*'^-^), 
atque Thesm. 198: 

tag ^vficpOQccg yccQ o^dxi tolg texvi/jiiadL 

(peQeLV d/xatoi', dXla Torg na&ijiia^LV, 
Ad eandem orationem referendum est fragm. 17: 

''ElXriveg dVrfs paQ^dQOLg 8ovXev6ofiev ; 

*) Ennii fragm. 14. 
**) Male doctus scholiasta ad Aristid. T. 11. p. 16: rlg toSv 
noiTjTcSv stgdyst tov T)]Xs(pov lAfyjfovra tov 'OdvGGsa in tcov 
ccvTOv Xoycov , ovg ngbs tov T^^Xstpov slns. Etenim non 
Ulyssem, sed Achillem Telepho adversari ex reliquis fra- 
gmentis apparet. Cf. Welck. p. 487 seq. 
***) Cf. Welck. p. 1584. 



209 

Rursus delnde Telephus Terba facit et supplicibus preci- 
bus non tuntum ut sibi ignoscat Achilles efilagitat, sed 
etiam, Delphici dei oraculo prolato, orat, ut vulneri me- 
deatur *) : 

6v d' Biic' dvdyKy %al &Bot6t, ^r; ^dxov 

roX^a 81 %Q0g^XB7tuv fis xal (pQOvri^axos 

%dla* rd toi ^eyL6ta stolXdMg &ebg 

Tajtdv^ E&TjKS %al CvviotELlev ndXiv, 
^^proinde istaec tua 

Aufer terricula atque animum iratum 

c omprime,^* **) 

^^Pr o certo arbitr ahor sortis oracla^ adi~ 

tus auguria," ***) 
Quum Achilles se operam non dare arti raedicae respon- 
disset, Ulysses, non te, inquit, Apollo, sed auctorem vul- 
neris hastam nominat ****) : ^ ^ 

7tQi6tol6i X6y%rig %kly£tai Qivy^aiji, 
Tum demura victus Achiiles Telephum ad medicos abdu- 
cit sanandum f). Intercinuntur quaedam a choro. In- 
terim Agaracmnoni in mentem venit oraculi, quo Graeci 
ducem itineris Telephum quaerere iubebantur neque posse 
sine huius ductu Troiam capi praedictum erat '\"\')' Quare 
cum Teiephus liberatus malo in scenam rediisset, acta sunt 
ea, quae Hyginus refert his verbis: „Quam (hastam) cum 



'^) Dictys II, 10 : „Dein cunctis ducibus caussam adventus eius 

admirantibus, oraculum refert atque ita orat, ne sibi prae- 

dictum remedium ab amicis negaretur." 
"*) Attii fragm. n. 6. Conferendus Aristoph. Acharn. 582: ciXX' 

dvTt^oXco g\ drciveyyiE iiov tiiv [io§(i6vci. 
**0 Attii fragm. 7. 
****) Hygin. 1. 1. : „Achivis autem quod responsum erat sine 

Telephi ductu Troiam capi non posse, facile cum eo in 

gratiam redierunt et ab Achille petierunt, ut eum sanaret. 

Quibus Achilles respondit se artem medicam non posse. 

Tunc Uljsses ait : Non te dicit ApoUo, sed auctorem vulne- 

ris Iiastam nominat." 
t) Cf. Horat. Epod. 17, 8. Ovid. Met. XIII, 171. Ibid. 254. 

Dictys 1. 1. Achiiles cum Machaone et Podalirio, adhiben- 

tes curam Tulneri, brevi fidem oraculi firmavere. 

tt) Cf. Hygin. 1. 1. 

14 



210 

rasissent, remediatiis cst. A qiio cum petercnt, nt secnm 
ad Troiam cxpugnandam iret, non irapetrarunt, quod is 
Laodicen, Priarai filiam, uxorem haberet; scd ob bene- 
ficium, quod eum sanarunt, eos deduxit; iocos autera et 
itinera demonstravit; inde in Moesiara est profectus" "). 
Bx hoc epiiogo nihil fragmentorum servatum est, uisi forte 
hoc inde decerptum est: 

lio%\fHv dvdyxTj rovg Q'8Xovrag Bvrv%Biv. 
Dei interventu, quum eius vice oracula fungerentur, non 
fuit opus. 

Praeter Euripidem hoc argumentum cum alii compln- 
res **) tum Aeschylus tractarunt. Cuius ratio atque insti- 
tutiim quale fuerit, quamquam non potest ex ullis vesti- 
giis coniici, tamen , qua uti soiet argumentorum siraplici- 
tate, aut Argos rem translatam ab eo aut Clytaemnestrae 
personam immixtam fuisse negare non dubito. Neque me 
raovet, qnod scholio, quod est ad Aristoph. Acharn. 332. 
scriptura, Aeschylus rideri ab Aristopliane traditiir, ut qui 
Orestem a Telepho rapi pro pignore salutis fecerit. Neque 
enira unquam Aristophanes Aeschylum risit, neque Euri- 
pidem illo loco respici quisquara infitiatus est, et Euripi- 
dem illis ipsis scholiis dici satis demonstratur iis , quae 
deinceps ex Thesmophoriazusis de Mnesilocho, culeura pro 
infante mnlieris arripiente, addita sunt. Quare Aeschyli 
nomen a scioio aiiquo inculcatum esse mihi quidem luce 
clarius esse videtur, et cognoverat hoc iam Vater (de Soph. 
Alead. p. 19). Multo vero rainus credibile est exsulera, 
egenum, pannis et squalore obsitura Telephura ab Ae- 
schylo repraesentatum fuisse. 

Aristophanes non uno loco, sed pluribus, hanc fabu- 
lam deformavit et in ridiculum convertit. Nam praeter 
Acharnenses etiara in Thesmophoriazusis et in Equitibus 



^ *) Liban. 1. 1. : Y.cd zcov dXyrjSovoov TtavsTdi, ratg vocvgIv ofio- 

XoyrjGccg i^yi^GSG&aij nal yhstai. Trjg luTgsiag (iiG&og i^ vijg 

dyvoiag zmv tonoav dnaXXayr]. Dictys II , 10 : „dux Tele- 

*t\ phus ob acceptam gratiam factus." Id. II, 7: „TeIephiim 

adeunt eumque de opportunitate temporis consulunt." 

**) Vide lahnium p. 42. Bothium p. 63. Aristot. Poet. c. 13. §. 5. 



211 

inest imitaiio eiiis fabulae partis, quaTelephus, postquam 
est denudatus convictusque , infantis pericuio suum capitis 
periculiira propulsat. Acharnensium vero pars maxima in 
imitando Teiepho versatur , qui repraesentatur primo adi- 
tum quaerens, tum infanti mortem intentans, deinde caus- 
sam dicens beilique originem atque iniquitatem ostendens, 
denique Achiliis mitigans ferociam. Quam imitationera non 
tam ea ratione a comico poeta factam esse, ut laudi eius, 
quem imitabatur, obtrectaret, quam ut rerum levitas cum 
gravitate tragoediae comparata risum vehementius move- 
ret, et veteres interpretes dixerunt") et recentiorum qui- 
dam sensisse videntur. Et vellem haec macula a moribus 
Aristophanis abesset, neve contumelia affecisset eum, cu- 
ius bonis pascebatur. Yerum invidiae malitiaeque indul- 
gens, atque animo his vitiis obcaecato, caviliatus est ea 
ipsa, quae maximam admirationem habuerunt non tantum 
vulgi, sed eruditorum quoque et summorum phiiosophorum. 
Nam Aristoteles eo ipso loco, quo Thyestem Telephum- 
que laudat, haud obscure ad Aristophanis vituperationem 
respiciens, iniuriam Euripidi fieri ait ab iis, qui vitio ver- 
tant, quod tara multa tragoediis eius miseria insit et plu- 
rimae fabularum in res asperrimas desinant ''^'''). Rectum 
enim hoc esse dicit, et Euripidem maxime tragicum inter 
poetas. ?' 

Proditum est memoriae Cratetem tam vehementer 
commotum esse Telephi dignitate atque miseria, ut, hoc 
dramate spectato, ad cynicam se philosophiam applicave- 
rit ***). Etiam Aristippo et Diogeni et omnibus eius gene- 
ris philosophis auctorem atque exemplar Telephum fuisse 
sine ulla dubitatione affirmo. Qua in despicientia rerum 
humanarum tanta inest animi elatio, ut eam Alexander non 



*) Schol. ad Acharn. 332: tu fityuXa na.Q-7i vnoncci^si 

TT^S TQCcycpdiccg. 
**) Aristot. Poet. c.l3, 6: Slo Kal ol EvginlSf] iyxalovv- 
TSQ T 6 avTO dftagT dv ovGi htX. 
***) Diogen. Laert. VI,87: tovtov cprjaiv 'AvTLa&ivrjs iv Slu- 
Soxalg &Eaaccfi8vov ev tlvl TgaymSia Tj^Xscpov anvgiSLOV 
%X0VTa, xal TalXu Xvngov, dt^UL inl t^v Kvvlxtiv cpiXoGocpiav. 

14* 



212 

inferiorem esse iudicaverit siia inortalibus oinnibus impe- 
randi cupiditate. Et sensit idem Euripides, cum Atreum, 
regem potentissimum dominandique cupidissimum, cum 
Thyeste, altero Telepho, componeret ita, ut eodem utrum- 
que studium animi habitu niti ostenderet. Sic Euripides, 
quod est magnorum ingeniorum, quae postera demum ae- 
tate vel in eruditione vei in vita eventura erant, mente di- 
vina anticipavit et quasi dux factus est hominum studiis 
ad summa enitentibus, similis ipse Teiepho, qui ad Troiam 
expugnandam proficiscentes de iocis itineribusque edocuit. 
O iniquam criminationem eorum, qui summum poetam in- 
iimae plebi adulando laudem et favorem captasse accusant ! 
Ule vero quaecunque maxima et gravissima in hominum 
vita, in rebus gestis, in reipublicae administratione, in ar- 
tium studiis , in philosophia atque eruditione inerant am- 
plectendo, et verissimo iudicio non minus ea, quae iam 
nata et consummata erant, quam ea, quae, nondum adulta, 
quasi germinabant, aestimans , tanta admiratione summos 
Infimosque affecit, tanta deiectatione et qui legebant et 
qui spectabant opera sua tenuit, ut proxime omnium poeta- 
rum ad Homerum auctoritate et gratia accessisse videatur. 
Alterum AristOphanes Telepho crinien intendit, quod sit 
nQogccLTcov, Ctco^vXog, deLvdg Uyeiv *). Ilabemus aucto- 
rem, a quo instructi hanc quoque iniuriam propulsemus. 
Nam Horatius, et testis locupletissimus et iudex sinceris- 
simus, non solum non indigna tragoedia esse iudicat ea, 
quae a Telepho Euripidis dicantur, sed etiam tanquam 
exemplari orationis rebus accommodatae hac ipsa Telephi 
persona utitur: 

^^JSt tragicns plerumque dolet sermone pedestri 
Telephus et Peleus, cum pauper et essul 

uterque 
Proiicit ampullas et sesquipedalia verha, 
Si curat cor spectantis tetigisse querela. 
Non satis est pulcra esse poemata: dulcia sunto^ 
Et quocunque volent animum auditoris agunto. 



*) AddeNnb. 922: lyi nyiqi^iov yvcofiKg TQcoycov UavSfXsT siovgf 
cum scholiis eius loci. 



213 

Ut ridenlibus arrident^ ita fleiitibua adsunt 
Humani vultus : si vis me flere, dolendum est 
Primum ipsi tibi; tunc tua me infortunia laedent^ 
Telephe vel Peleu: male si mandata loqueris, 
Aut dormitabo aut ridebo^ 
Euripidis enim tragoedias ab Horatio respici manifestuin 
est. At vero, inquiunt, non querelas Telephi vituperavit 
Aristophanes , sed precum humilitatem orationumque con- 
tentiones. Audio: sed primum his ipsis precibus orationi- 
busque inerant Telephi querelae, ut recte Horatii iudieiura 
Aristophanis accusationi opposuerim ; deinde absurdum esse 
dico eius offendi orationibus , cui praeter has nil, quo se 
tutetur, relictum sit. Nihil unquam vile Aristophanis in- 
vidia mordacissima rosit, ut Welckerus tanto maiorem 
fuisse huius tragoediae laudem oportere , quanto frequen- 
tius isti opportunitatem ridendi dederit, rectissime iudica- 
verit *). Idem de poeta ipso, quem perstringit, statuen- 
dum est. Certe Telephus Euripidis tanto omnes reliquo- 
rum poetarum Telephos gloriae splendore superavit, ut, 
quum illius frequentissima mentio sit , quum multi passim 
versus citentur, quum a piuribus scriptoribus de argumento 
doceamur, horum praeter nomina vix quidquam comme- 
moratum iuveniatur. Accedit, quod nobilissimi Romano- 
rum poetae, Ennius atque Attius, illius opus dignum esse, 
quod interpretando Romanorum notitiae traderent, cen- 
suerunt. Quibus rebus factum est, ut singulas dramatis 
partes, quales fuerint, cognoscere possimus. Quas quidem 
sic comparatas fuisse intelligimus, ut omnes et rerum gra- 
vissimarum discriminibus inopinatisque eventibus et consi- 
liorum magnitudine atque audacia et effectuum vehementia 
ad metum vel miserationem vel ddmirationem movendam 
aptissimae essent. His adde personarum dignitatem et dis- 
putationum contentiones, verborum, ut par est, luminibus 
sententiarumque acuminibus distinctas, et morum ad phi- 
losophiae praecepta conformatorum exempla. Quanto au- 
tem haec erant graviora, severiora, admirabiliora , tanto 
certius risum movebant a comico ad deformia pravaque 



*) Welck. p. 491. 



214 

translata, ut ipsa praestantia sua Aristophanem allexisse vi- 
deantur, eandem gratiam, quam gravitate rerum Euripides 
adeptus erat, contrariis se assecuturum esse sperantem. 
Non minus, quam partium, totius operis elegans fuit com- 
positio. Duplex rerum impHcatio initio paratur. Ab altera 
enim parte Teiephi conditio et reginae cum eo conspiran- 
tis consilia, ab altera patriae periculum et ducum cum 
rege militiam detrectante contentiones suspensos habent 
animos. Tantae utrimque difficuUates sunt, ut nuila ra- 
tione expediri posse videantur: novae existunt utrisque 
partibus inter se conflictantibus. Tamen in hoc ipso me- 
dela parata est, et nascitur tranquillitas ex ipsa procella. 
Conciiiantur inimicissima , pacem et concordiam iungunt 
quae se vehementissime fugiebant, et communi consilio, 
faustissimis ominibus, sublato errore, remotis difficultati- 
bus, ad nlciscendos patriae hostes cuncti proficiscuntur. 
Sic a tristi initio ad laetum exitum res procedunt, ut, si 
valeret ineptorum hominum auctoritas, hac regula tragoe- 
dias a comoediis distinguentium , in harum nuraerum Te- 
lephus referendus esset. Quorum tamen sapientiam qui 
admirantur, non minus turpiter labuntur, quam qui, prout 
aut nuptiae virorum feminarumque se amantium concilien- 
tur aut mors iisdem obtingat, ita aut pro comoediis aut 
pro tragoediis fabulas habendas esse putant. 

A pictoribus quoque et iis , qui signa fabricabantur, 
Telephus frequenter repraesentatus est *), inter quos erat 
nobilissimus Parrhasius. Euripidem enim hic secutus esse 
videtur, id quod colligi inde potest, quod eaedem perso- 
nae, quibus in huius tragoedia res transiguntur, Telephus, 
Achilles, Agameranon atque Ulixes, in illius tabula conso- 
ciati conspiciebantur '•'•'■). Accuratissime autem ex Euri- 
pide expressum est opus Etruscum, quod lahnius inter- 



•^) Cf. Epigr. Anthol. lacobs. T. II. p. G57. 

**) Plin. H. N. XXXV, 10 (36), 71: laudantiir et Aeneas Ca- 
storque ac PoUux in eadem tabula, item Telephus, 
Achilles, Agamemnon, Ulixes. Eandem ab hoc tabulam 
duobus aliis locis dici (XXV, 5 (19), 42. et XXXIV, 15 (45), 
152.) coniecit lahnius p. 9. 



215 T 

* 
pretatus est, quo osteuditur Telephus iu ara sacelii sedens, 
altera mauu Orestem parvuinm iii gremio tenens, altera 
stricto gladio ictum miuitau!!). lu hunc irruentes Agame- 
rauou, Ulysses atque Achilles a Clytaemnestra proliibentur. 
Quorum Achilles Uiyssesque armati sunt strictosque gla- 
dios manibus tenent, Agamemnon autem., iit qui belhim 
aversetur, vestitum habet eura, quo iiti poterat inter cives 
degens, et sceptrum pro gladio tenet. Telephi vultus sci- 
scitanti similis , reliqui anxietatem produnt, in infantis pe- 
riculum ora convertentes. Achillis personam addens arti- 
fex anticipasse quae in dramate paullo serius eveniebant 
yidetur. Eaudem rem repraesentatam inveni in araphora 
quadam Hamiltonii, quam ad Astyianactis mortem perperam 
Tischbein (T. II. tab. 6.) retulit. Sedet in ara triglyphis, 
signis duabusque Sphingibus ornata Telephus, dextro pede 
fasciis obvoluto, ictumque minatur puero Oresti , qui pas- 
sis manibus auxilium implorat nutricis, a parte sinistraac- 
currentis. Ab altera parte Clytaemnestra se obiicit Aga- 
memnoni cum hasta et gladio in Telephum irruenti. Vul- 
tus omnium gestusque evidentissimi sunt. 

Noh possilm hnem huic dissertationi imponere , quiii 
veritatis exemplar demonstrem, ad cuius similitudinem Te- 
lephi sors conformata est. Themistoclis enim exsulis et 
hostium iidei se perraittentis casus fere singulos hac fa- 
bula repraesentari ptanum est *). Ad Molossorum regem 
Admetum , sibi infestum , confugit Theraistocles , et sua- 
dente atque auxilium promittente uxore eius Phthia , par- 
Tulum regis iiiium arripuit et cum eo se in sacrarium, 
quod summa colebatur cerimonia, coniecit. Inde non prius 
egressus est, quam rex eum data dextra in iidem recipe- 
ret, quam praestitit. Nam quum ab Atheniensibus et La- 
cedaemoniis exposceretur publice, supplicem non prodi- 
dit **). Postea idem Themistocles ad regem Persarura 
confugit, in cuius domum plurima mala oranium Graeco- 
rum contulerat, quum Xerxem beilum universae Europac 
inferentem cum tantis copiis, quantas nemo antea habuerat, 

♦) Viderunt hoc Vaterus Vindic. Rhes. p. CLXIV. Geel l. I. 

et Welckerus p. 481. 
♦*) Cornel. Theraist. c. 8. Thuc. I, 136. 



216 

in sua prudentia atque fortitudine, tanquam in scopulo, il- 
liso exercitu, infecta re redire coegisset fecissetque, ut 
Asia Europae succumberet. Huius igitur regis nunc sup- 
plex auxiiium ac praesidium petiit, adeptusque pollicitus 
est se, si ad Graeciam opprimendam cum exercitu redire 
veliet, consiiiis eum adiuturum esse, neque tamen contra 
patriam arma ferre sustinuit. In Asiam ex Macedonia tra- 
licienti, nave vi tempestatis in Naxum delata, ubi tum Athe- 
niensium erat exercitus, pereundum fuisset, nisi generosi- 
tate domini navis, quem clarissimi viri miserebat, conser- 
vatus esset. Hos igitur Themistoclis casus Telepho fabula 
expressos redditosque esse manifestum est, estque hoc alte- 
rum exempium, quo doceamur Euripidem ad simiiitudinem 
earum rerum, quas geri ipse vidisset , fabulas conformare 
solitum esse. Quemadmodum autem sua mala Goetliius 
noster suosque ipse dolores imitando veliementissime omnium 
animos movit, ita Euripides ea, quae et populus et viri in 
repubiica principes vel fecerant vel passi erant, quibusque 
publice privatimque omnes aificiebantur, fictis sub nomini- 
bus personisque repraesentando magis etiam, quam ille, 
fabulas graves et verisimiles et aifectibus aequalium fami- 
liares effinxit, et quasi qui cibum praeberet esurientibus 
desiderio communi omnium satisfecit. Videtur autem The- 
mistocles paullo ante e vita discessisse, quam fabula Eu- 
ripidis acta est. Denique iterata Graecorum expeditio ex- 
peditioni Persarum iteratae, et Telephus dux Hippiae duci 
simillimus est. 



D. Alcestis. 

Venit dies fatalis, qua moriendum est Alcestidi, pro 
coniuge vitam deponenti; brevis horae raomento mulier 
quidem probissima exstincta, vir autem optimus, quem sal- 
vum atque felicem esse summo studio amici cupiunt, fa- 
ctus erit miserrimus: iam enim illa animam agens in raa- 
nibus suorum gestalur, vulnus insanabile marito, si eri- 
piatur, relictura. Haec Apoilo docet, moestus ex Admeti 



211 

domo prodiens,< ut in qoa ei funesta morari non liceat, 
et calamitatem regis optimi, amici humanissimi, cuius pie- 
tate mutua generosorum amicorum beneficia certatim pro- 
vocantur, non sine dolore ostendens. Tali igitur amico 
quum privari se Apollo, servitutem apud illum patris iussa 
serviens,.non sustiuuisset, quumque diem ei fatalem appro- 
pinquare divinandi facuitate, qua pollet, praevidisset , doio 
Parcas decepit, quas constat neque vi cogi neque precibus 
molliri posse, impetravitque ab iis invitis, ut Admetus, si 
quis pro eo alius morti se obtulisset, ipse exsolveretur ac 
longius vitam ei producere liceret. Decuit autem aut pa- 
trem aut matrem, quibus et parvum vitae spatium super- 
esset, neque quidquam praesidii, privatis filio iuvene, re- 
linqueretur, mortem pro hoc haud cunctanter obire. His 
vero recusantibus , Adraeti uxor, flore iuventutis vigens, 
sua morte coniugis vitam redimere constituit. Uxoris au- 
tem mors vicaria quin probanda fuerit ac redemtio luben- 
tlssime acclpienda Admeto, et regi et patrifamilias , in 
cuius unius salute et popularium et liberorum salus nite- 
retur, nemo dubitare potest, nisi qui officia personarum 
discernere nequit, Ceterura raorte quidem Admetus per 
coniugera liberatur, sed idem huius obitu doiore aificitur 
tanto, quanto maiorera vix ex ulla alia re percipere pot- 
est. Itaque dimidium tantum salutis accepisse videtur, 
nisi aut vi aut arte etiam Alcestis raorte iiberetur. Ne- 
que difficile esset Apoliini telis, quibus seraper armatus 
est, Orcum, cummaxime ad initiandam devovendamque AI- 
cestin cum gladio accedentem, repeliere: sed eripere diis 
inferis praedam lege lovis vetatur; quippe quum hanc 
ipsam ob caussam, quod Aesculapium, vitam mortuis resti- 
tuentem, adiuvit, exsilio ac servitute mulctetur. Relinqui- 
tur, ut comitate et speciosis argumentis Orcura ad permu- 
tandam Alcestin cum grandaevis parentibus adducere co- 
netur. Postquam ilie, ut est durus, ferus truculentusque, 
nullam voluntatis neque gratiae suae rationem habere vidit, 
venturura alterum Adraeti amicum praedicit, qui a se in- 
choata perficiat et mulierem per vim Orco eripiat. Haec iocuti, 
quibus totus rerum decursus praedicitur, alter a domo abit, 
alter ad immolandam Alcestin intro se confert. Absoiutum 



218 

artis opus hunc prologum esse iudicavit Goethius, et me- 
rito. Planissime enim docendo simul atque gravissime 
movendo maximum momentum facit minimo verborum 
actionumque impendio. lam enim saevum Orcum, gladio 
armatum, nigris alis praeditum nigrisque vestibus tectum, 
in domum intrantem conspeximus ad capillos feminae prae- 
stantissimae libandos , qiia cerimonia diis inferis consacre- 
tur: moribundam, animam agentem, in manibus viri, libe- 
rorum famulorumque gestari audivimus , extremos illius 
spiritus anxie observantium. Anxii habemur ipsi silentio, 
quod est circa aedes regias ; cupimus aliquem prodire, 
qui nos certiores faciat, sitne iam pro mortua lugenda, an 
adhuc iucem videat regina ; timemus , ne statim gemitum 
vel planctum vel ploratum exaudiamus, quo actum esse de 
illa signiiicetur ; neque tamen defunctara esse credimus, 
quoad nondum crines desectos neque aquam lustralem ante 
portas in vestibulo positam esse videmus ; optamus, ut ali- 
quid auxilii etianmunc inveniatur; frustra precationes, fru- 
stra sacrificia, frustra oraculorum consultationes fuisse do- 
lemus; operam et officium Aesculapii desideramus, qui 
solus duram necessitatem vincere potuerit vitamque mor- 
tuis restituere, antequam lovis fulmine coliiberetur ; iam 
remedium malorum nuilum relinqui videntes, animum de- 
spondemus. Hos animorum afFectus caterva civium pro- 
nuntiat, qui , regis mitissimi benignissimique amore ducti, 
illius calamitate non levius quam ipse moventur. 
X Altero actu illa omnia, quae vel su«picati sumus vel 
exspectavimus, praesentia exhibentur. Et primum quidem 
famula prodit, quae, postquam Alcestin pronam ad mor- 
tem esse lacrimans nuntiavit, quanta animi aequitate fato 
obviam ierit, ostendit. INam ubi adesse diem fato desti- 
natam senserit, Iluviali aqua corpus ablutum vestibus re- 
centibus purisque decenter ornasse ; tum stantem ante 
aram Vestae orasse, ut tutelam iiberorum suorum dea sus- 
cipere vellet, atque alteri probam uxorem iungere, alteri 
generosura maritum, denique curare, ne, sicut ipsa, imma- 
tura morte absumerentur, sed beati in patria vitam exple- 
rent iucundam. Item deinceps reliquas aras adisse, singu- 
las ramis myrteis cinxisse, in siugulis preces fecisse sine 



219 

gemitn, siiie lacrimis, nil mutato oris colore. Ubi aiitem 
intrasset in cubiculum, tum vero lacrimasse, recordatam 
nuptlarum , quarum caussa iam , novae nuptae locum da- 
tura, ipsa de vita decederet, et osculatam esse lectum et 
multis lacrimis rigasse, et foras egressam saepius rediisse 
et subinde in torum se reiecisse. Liberos vero haeren- 
tes in matris vestibus plorasse , amplectente matre at- 
que osculante, ut moritura. Tura famulis omnibus lacri- 
mantibus , singulis dextram porrexisse , neque quemquam 
tam abiectum visum esse, quera non alloqueretur et au- 
diret ultro alloquentera. Miserriraum autem esse Adme- 
tum, adfectum eo dolore, cuius oblivisci nunquam possit; 
et plorare, uxorera in manibus tenentem, et ne se deserat 
obsecrare, cupientem ea, quae fieri nequeant. lam enim 
reginam, languido corpore, exiguo spiritu marcescere. 
His expositis faraula in doraura redit, civium studiura of- 
iiciumque dorainis nuntiatura; mox regina, quod solis lu- 
men ultimum videre cupit, foras ab Admeto producitur. 
Interim cliorus miseratione Admetura prosequitur, cuius 
reliqua vita plena aegritudinis futura sit, simulque Apolli- 
nem precatur, ut aliquod huius mali remediura commini- 
scatur. 

Produci foras raoribundam non optime quidem natu- 
rae convenit, sed est theatri caussa necessarium. Solem 
et lucera et terram patriam cura domo paterna ultimura salu- 
tatAIcestis, dura videre sibi videtur raaniura portitoreracum 
navigio ad traiiciendura parato et audire hortantem, ut fe- 
stinet, simulque sentire Orcura luridum, volucrera , qui se 
manibus iniectis ad inferos abducat. Yiribus deficientibus, 
caligine oculis otfusa, in iectum reclinatur; tum coniugi 
lamentanti et omni vitae iucuniditate cum coniuge se spo- 
liari sentienti haecce dicit: Ego animara meam salute tua 
viliorem esse ducens pro te morior, quum liceret Thessa- 
lorum cuicunque vellem nuptae opibus ac potentia frui, 
Sed nolui te privata vivere cum liberis orbis, quamvis iu- 
cunda vigerera iuventa , quum parentes tui grandaevi, qui- 
bus , te unico fiiio privatis , neque spes neque praesidium 
uilom vitae relinquebatur , et rae et te et liberos nostros 
perdere, quam pati id, quod et officium et honestas iu- 



220 

bebant, malaerint. Pro hoc meo beneficio hanc a te gra- 

tiam peto neutiquam parem (vita enim nihil donari maius 

potest), sed aequam iustamque, ne novercam liberis meis 

in domum ducas, quae, invidia ducta, iiios male tractet. 

Infestae enim solent novercae esse prioris tori liberis ne- 

que viperis mitiores. Et iilii quidem masculi patris pos- 

sunt in praesidio niti ; filiae autem, cum sint iniuriis omni- 

bus obnoxiae, et laesa fama nuptiarum spe privantur et 

solatio auxilioque omni destitutae sunt. Acerbum est Tel 

hoc, quod neque in nuptiarum laetitia neque in partus do- 

loribus, ubi nil matre dulcius est, matris opera et prae- 

sentia filia confirmabitur. Mihi enim iamiam moriendum 

est: proinde sitis felices, sitis memores, tu quidem, con- 

iux, uxoris, vos, liberi, matris optimae. His auditis Ad- 

metus Alcestin etiam mortuam solam sibi uxorem fore 

pollicetur, neque ullam dignam esse, quae in eius locum 

succedat. Neque se, quoad vivat, luctum minuturum esse, 

sed valere iubere convivia et serta et cantus, omni gau- 

dio cum uxore e vita sua exemto. Solum aegritudinis le- 

vamen fore, si imaginem uxoris, sollertis artificis manu 

effictam, amplectatur, summum gaudium, si eandem in 

somnis conspiciat. Quodsi Orphei sibi vox cantusque es- 

set, quo Proserpinam cum Plutone demulceret, ad inferos 

descensurum esse, nullis terriculis prohibitum, quin in lu- 

cem illam reduceret. Nunc autem rogare, ut illuc se ven- 

turum exspectet locumque sibi paratum habeat: in eadem 

enim arcula cedrina compositum, latere lateri iuncto , cu- 

raturum esse, ne mortuus separetur ab ea, quam solam 

habuerit fidelem. Hac accepta fide, liberos Alcestis pa- 

tri in manus tradit commendatque orbatos, mariti animum, 

una mori cupientis, confirmat, statimque cxstinguitur. Ibi 

Eumelus, exstinctum oculorum vigorem solutasque manus 

videns, piis querelis matrem defunctam prosequitur, suam 

et sororis et patris sortem deplorans. Admetus autem, 

consolante choro , missis querelis , funus et honores de- 

functae adornat. Chorum naenias cantare iubet, populares 

omnes tonsis crinibus et pullis vestibus lugere, etiam equo- 

rum iubas secari , denique tibiarum lyraeque cantu duode- 

cim menses abstineri. His mandatis editis, intro corpus 



221 

mortaae componendam anfertur; chonis statim naeniam 
orditur: o Peliae filia, vale in Orco domum tenebricosara 
habitans. Te ionge optimam feminam Charon per paludem 
Acherontiam vexit; tuam laudem carminibus poetae cele- 
brabunt, quotiescunque verno tempore Carneorum festa 
redibunt. Utinam possem te ex Orco in iucem reducere! 
Tu enim sola, o carissima mulier, coniugis vitam mortem 
obeundo redimere sustinuisti. Sit tibi terra levis! Si 
novum matrimonium coniux contrahat, vehementer mihi 
liberisque tuis invisus fuerit. Recusantibus enim parentibus 
neque servare filium, quem pepererunt, volentibus , quam- 
vis essent aetate provecti, tu in ipso fiore iuventutis vi- 
tam pro marito profudisti. Talem mihi uxorem esse opto, 
quae rara est feiicitas, et vacuam dolore mecum aetatem 
exigere. 

Tertio actu Hercules prodit hospitium Admeti quae- 
rens, cum forte in Thraciam proficiscatur ad equos Diome- 
dis abducendos. Praestantissimam huius personam effinxit 
poeta et convenientissimam iis , quae de viri rebus gestis 
memoriae tradidit antiquitas. Pari enim animi aequitate 
et laetis rebus, forte oblatis, fruitur et cum adversis, 
ubicunque accidunt, confiictatur. Neque laborem ullum, 
qiiamvis periculosum, detrectat, neque voluptatem, quam- 
vis blandam, repudiat: superior enim utroque est, neque 
dolores mortemque timet, neque paret libidini, sed impe- 
rat. Futura nil curat, neque metu malorum imminentium 
perturbatur, neque cupidine gestit, neque voluptatum ille- 
cebris delinitur. Idem neque successibus victoriisque ef- 
fertur, neque malorum, quae perpessus est, dolore cru- 
ciatur. Totus ubique est in rerum praesentium usu, nul- 
lis distentus curis, nullis alienis cogitationibus distractus. 
Sic quae quoque tempore agenda sunt rectissime cogno- 
scit, neque unquam, sicut ii, qul suarum rerum satagunt, 
aut amicorimi officiis aut populorum saluti aut generis hu- 
mani commodis deest. En verissimum fortitudinis exem- 
plar, en rectissimam perturbationes animivincendi rationem. 
Hic quantum distat a tiraido illo Prodiceo Hercule, quem 
victorem fore et terrarum omnium et marium et Orci ter- 



222 

riculoriim quisnam credat, quum Voluptatis, mulierculae, 
ve! speciera homierit? An quisquam futurorum nimis pro- 
vidus cautusque pericula strenue subiit? Quippe non pro- 
videndo neque vitando mala superantur, sed viribus fir- 
mandis et sic conformando animi corporisque habitu, ut 
ad quemvis casum ferendum, quemvis eventum tolerandum 
apti simus. Noster igitur Herciiles tam securus est futu- 
rorum, ut ad monstra equorum subigenda proficiscatur, 
nihil antea neque de horum natura neque de domini for- 
titudine sciscitatus, atque, edoctus forte de adversariorum 
immanitate, ad epulas et laetitiam convertatur ; tam tempe- 
rans a praesentis voluptatis cupidine, iit a comissatione 
continuo ad certamen cum Orco ineundum contendat; tam 
alienus ab admiratione rerum, quae patravit, ut omissa vi- 
tulatione et neglecta laetissimorum festorum, quae Adme- 
tus parat, celebratione, finito labore statim ad alterum la- 
borem ineundum proficiscatur. Haec altera inducitur per- 
sona, quae pro amico optimo et benignissimo mortem adire 
iion dubitet. Idem, si propositum fuisset, ut lentam mor- 
tem citra certamen periculumque obiret morbo marcescens, 
quin cognati alicuius vei afi^inis vel < amici , in cuius vita 
minus quam in sua momenti esset, morte vicaria se redi- 
mi passurus fuisset, noli dubitare. Aliud enim est cer- 
tamen ineuntem, proposito virtutis praemio, mortem non 
pavere, aliud quietum tabescere atque exstingui, ubi nihil 
iitilitatis ex tali patientia sit neque in nostros ne- 
que in alienos redundaturum. Illud est praevalentium 
viribus hominum et invictam in se virtutem esse in- 
telligentium; mortem pro aliis subire est minus viribus 
suis fidentium et plus in morte quam in vita sua amicis 
praesidii esse videntium. Hac ratione Orestes Pyladesque 
de morte obeunda inter se contendunt : quorum huic facile 
persuadetur, ut superstes esse velit, Oreste suam vitam 
nulli amicis utilitati esse docente. Gontra Admeto cum 
uxore de eadem re contendere turpe fuisset: nam 

elg dvrjQ iCQSiOCcav yvvccLTC&v ^vqlcsv OQctv (pdog. 
Sentiebant hoc Graeci, ut nihil opus habuerit Euripides 
theatrum de ea re docere, et sentirent nostri quoque, si 



223 

minus rara essent virorum feminis praestantium exempla- 
ria *). Sed plerique nihil probare consueverunt, nisi quod 
effeminatum est, mollitiem animi humanitatem esse ducunt 
damnantque ingenuitatem vacuam ab affectatione. 

Dignum Hercuie amicum se praestat Admetus eo, 
quod, gravissimo luctu affectus, sensu doloris non pertur- 
batur, neque proprio incommodo sic occupatur, ut officium 
amicitiae negligat. Qui aiieni commodi caussa sic animo 
imperare, vincere vehementissimum dolorem, luctum acer- 
bissimum dissimulare potest, adeo ut, recenti perculsus 
calamitate, ne quid ex dolore suo incommodi in amicum 
redundetj humanissime caveat, eum duritiae animi accu- 
sare, eum dicere vei proprii commodi studio vel vitae 
amore vei metu mortis adductum suam vitam vitae uxo- 
ris praeposuisse paene nefas est. IVemo unquam amicus 
pro amico ullo vei coniux pro coniuge incommoda ac la- 
bores sponte suscepit nisi eo, quem honestum, liberalem 
et generosum esse crederet , ut posset , si venisset usus, 
8uum commodum amici commodo postponere; neque Al- 
cestis pro Admeto mortem obisset, nisi eius animi magni- 
tudinem ad quidvis pro amicis honeste patiendum facien- 
dumque paratam esse cognovisset dignamque, pro qua in- 
vicem quidvis paterentur facerentque amici. Huius magna- 
nimitatis testimonium ut exstaret, prudenter curavit poeta, 
quum dissimulato iuctu amicum, ambiguitate dictorum de- 
ceptum, in hospitium ab Admeto recipi fecerit. Eam li- 
beralitatem supra vulgarem hominum captum magnanimam 
(cf. V. 565.) meritis laudibus prosequitur chorus, uberta- 
tem agrorum et fecunditatem gregum et insignem opulen- 
tiam inde natam esse ostendens. Motum enim hac libe- 
ralitate Apollinem Admeti doraum habitare dignatum esse, 
quo greges custodiente inter dulcissima carmina pastoralia 
auctum esse mirum in modum pecorum iumentorumque 
numerum , arvorum autem spatia porrecta esse ad Molos- 



*) Ideni de Valerii M. IV , 6 , 1. iudicio dicenduin erit. Tib. 
enim Gracclmm, qui coniugem quam se superstitem esse ma- 
luerit, multo Admetum generositate antecedere putat. Quid 
'autem? Num ille invitam occidere uxorem potuit? 



224 

sorum fines et ab altera parte ad Aegaeum mare. Eadem 
liberalitate nunc Herculi domum patuisse, uxoris morte 
funestam, et repressas esse lacrimas verecundia hospitis. 
Tantam generositatem non destitutura iri digno praemio, 
et perfectum iri huius hospitis grato animo opns Apolli- 
nis benevolentia inchoatum, praesagit animus. 

Quartus actus conficitur iis rebus, quae inter funus 
Alcestidis aguntur. Et primum quidem uitio quaedam ab 
interfectoribus illius in ipso funere, praesente niortuae cor- 
pore, exigitur et merita poena afficiuntur ii, quorum igna- 
via atque nequitia factum est, ut matrisfamilias morte 
tota domus confunderetur. Etenim conditione proposita, 
iit pro universae familiae salute morti se offerret is, cuius 
in vita minimum esset ad felicitatem reliquorum momen- 
tum, proximi fuerunt huic necessitati subeundae parentes 
grandaevi, in quorum persona minima pars salutis commu- 
nis niteretur, administratione et rei familiaris et regni li- 
beris tradita, tum quibus proprii auxilii praesidiique spes 
nulla relinqueretur , unico filio iuvene privatis, et qui mi- 
nimo aetatis fructu fraudarentur, in limine vitae constituti. 
Quibus officium deserentibus, Alcestls non pro marito, 
sed pro parentibus mariti nequissimis mortem obisse, vel 
potius nefario scelere ab his interfecta esse videtur. At- 
qui pietatem Admeti non minus parentes, quam reliqui 
eius amici necessariique , experti erant, per longum spa- 
tium senectutis pie culti , sustentati et ab iniuriis defensi. 
Quibus beneliciis neglectis, quum filio, cuius tutela securi 
erant, se privari ipsi voluerint, iure ac possessione sua 
ultro cesserunt. Neque enim Admetus amplius vivit iis, 
quorum voluntate mortuus est, neque quidquam officii de- 
bet iis, qui vivere cum turpitudine atque ignominia, quam 
filium, domus columnam, servare maluerunt. Haec Adme- 
' tus exprobrat patri ad corpus mortuae, dum effertur, in- 
signi cum impudentia accedenti ac dona ornamentaque cum 
honestorum verborum pompa afferenti, quibus facti turpi- 
tudinem purgare conatur. Caussam Fheres defendit duobus 
argumentis, satis infirmis : nulla lege patres pro filiis mor- 
tem obire iuberi; reliquis officiis, quae civitatis instituto 
praescribantur, a se omnibus satisfactum esse. Tum vitam 



225 

omiiium bonorum suavissimum esse, id quod Admeti ipsius 
facto, cum uxorem pro se mori passus sit, confirmetur. 
Quasi honestum sit exspectare, donec ad officium leges 
cogant, et quasi vita per se, destituta decore atque ho- 
nore, cuiiquam, nisi foedi abiectique animi homini, iucunda 
sit! Haec atque alia obiiciente Admqto, ad tantam turpi- 
tudinem delabitur Plieres , ut ignomlniam se curare neget, 
dummodo, quoad fata sinant, vitam producere liceat. Me- 
ritis iaudibus hanc dramatis partem extulit Wakefieldus: 
„NiIiiI recondunt, meo saltem iudicio, thesauri veterum ve- 
nustatum, quod in tenui materia praeponi debeat sermoci- 
nationi, quae sequitur inter Pheretem et Admetum lilium. 
Simplicltatis paene plus quam Euripideae filo ducitur 
oratio sentent^arum prudentium referta, et mord^cissimo- 
rum saiium, sensu tamen praegnans illaborato, in omnibus 
denique perquam admirabilis, et quo vix perfectius aliquid 
ab humani ingenii conatibus sperari queat" *). His sic 
transactis et Pherete dorao atque officiorum communione 
pulso, corpus ad rogum efFertur, chcro ultimum defunctae 
valedicente atque exseqnias funeris prosequente, iit vacua 
fiat scena. 

Interim, dum ploratus et planctus et lugubre carmen 
in scena audiebantur, Hercules intus citharae sono et lae- 
tissimis carminibus, vino epulisque recreatus, animum ex- 
hilarabat. In adversa enim aedium parte hospitalia collo- 
cata erant, et claudi iusserat Admetus ianuam faucium, 
quibus aula hospitalis cum aula familiae et tota illa aedium 
pars cum reliqua domo coniungebatur; idem famulis, qui- 
bus curam hospitis mandaverat, praeceperat, ut diligenter 
caverent, ne flendo iugendoque hilaritatem eius interpella- 
rent. Accedebat, ut Hercules ipse suo cantu planctibus 
obstreperet. Hanc viri importunitatem aegre ferens famu- 
lus quidam, vixque lacrimis temperans in benignissimae 
dominae funere, prodit, quo liberius dolori, quem celare 



*) Vix credas fieri potuisse, ut risum movere voluisse Euripi- 
dem hanc patris filiique contentionem super probissimae 
mulieris funcre institutam proponendo quisquam arbitrarc- 
tur; sed cf. Glumii comment. p. 55 seq. 

U 



226 

iussus est, indulgeat. Et vehementer irascitur hospiti, 
qui, nulla calamitatis ratlone habita, in domiim intraverit 
funestara, neque modeste acceperit dona oblata, sed insu- 
per postulaverit quaecunque hiberet, tum mero calescens, 
corona myrtea capiti imposita, absurda uhilaverit, domo 
ploratibus resonante. Hunc furem iraprobum et latronem 
appellat, indigne ferens , quod , quominus dorainae f uneri 
exsequiisque adesset, per eum sit prohibitus. lam Hercu- 
les ipse, habitu epulantis, capite sertis redimito, in publi- 
cura prodit, vidensque famuli frontem tristem atque austc- 
rum, exhilarare eum studet praeceptis sapientiae iisdera, 
quibus saepissirae Horatius, ad corapotationera invitans tri- 
stes severosque, in carrainibus utitur, brevem esse vitam 
neque cuiquam exploratum esse, an in posteram luceni 
victurus sit, tum mutabilera esse fortunara neque ulla arte 
aut ratione regi. Proinde neque vinum, quo tristitia re- 
solvatur, neque voluptatem neque dulcissimos araores sper- 
nendos esse, et quod in diera detur vitae, in hicro depu- 
tandum, cetera, ut in fortunae arbitrio posita, minime quae- 
renda esse. Inde eum ad commuuiter potandum curasque 
vino pellendas invitat, morosis et male sua sorte conten- 
tis hominibus omnia dura a diis proposita esse aifirmans '-'). 
Ad haec quum servus respondisset non esse eam domus 
fortunam, cui laetitia et potatio conveniret, Hercules quae- 
rendo veritatera cognoscit. Tum vero indignans se in fu- 
nesta et luctuosa hospitis dorao coraissatum esse caput- 
que sertis rediraisse, et adrairans generositatem verecun- 
diamque araici, qui ne gravissiraa quidem calamitate per- 
culsus officium hospitii negligere voluerit, sine mora ad 
pugnam cura Orco committendam recuperandamque Alce- 
stin proficiscitur. Sperat autem fore, ut prope tumulum 
inveniat ex inferiis delibantem atque impetu ex insidiis 
facto aiatum opprimat. Sin rainus ad inferias venerit, se 



^') Plane inepta est scholiastae vituperatio: ov Xoyoi tov rjqacc 
stsrjyays (piXoaocpovvTcc tv (i^&t} , ov sdsL y,al aXXov cpiXooo- 
cpovvzog 8ta7t(xi^£iv. Quasi hoc genere philosophandi non 
omnes ubiyis utantur, quicunque, aegre ferentes aliorura 
tristitiam in sua hilaritate, ad societatem laetitiae eos in- 
vitant. 



221 

etiam ad inferos descensunim esse praedicit, neque qiiie- 
turum, douec , lucta superior factus , uxorem amico redu- 
xerit. His dictis ad sumenda arma in domum redit , inde 
per ianuam hospitalem ad tumuium egressurus. Quo vix 
digresso , Admetus cum clioro ex funere ad aedes redit 
et muito velieraentius quam antea dolet in domum deso- 
latam intraturus. Beatam iudicat defunctam, et cum ilia 
esse apud inferos ciipit ; aegre fert, quod a choro, quomi- 
nus in fossam sepuicri se praecipitaret , prohibitas sit. 
Felices existimat coeiibes, quod morte coniugum iibero- 
rumque, acerbissimo omnium malo, nunquam afficiantur. 
Tum pompa funebris, qua uxor elata est, memoriam re- 
vocat pompae nuptiaiis, qua quondam in domum deducta 
est, quam iaetitiam cum hoc luctu et priorem consuetudi- 
nem cum praesenti solitudine comparantem taedet aedium, 
in quibus et torus et sellae et liberi et famulorum tuI- 
tus amissae coniugis admoneant, neque foris acquiescere 
potest, connubiis civium et conventibus mulierum et specie 
uxoris sodalium usque desiderium amlssae au^entibus, tum 
vero etiam inimicorum invidiam et infamiam veretur, quod, 
prodita uxore, superstes esse voluerit. Haec lamenta cho- 
rus consolando interpellat, dicens, nihil defunctam iuvari 
aegritudine, non Admetum solum neque primum coniuge 
privatum esse, malis mortales omnes aliis alios laborare, 
nihil accidisse novi, et perpetua usum felicitate Admetum 
impatientem esse doloris; tum exemplum commemorat se- 
nis grandaevi, qui (ilii unici mortem forti animo et con- 
stanti tulerit; postremo ad carmen sublimius quoddam ca- 
nendum transit, quod genus fistdpaGiv appellari diximus*), 
necessitatis vim celebrans, omni medicina, omni incanta- 
tione atque etiam ferro superiorem, neque precibus neque 
sacrificiis flexibilem, summi lovis sociam. Huius vinculis 
correptum Admetum perdurare debere: neque enim lacri- 
mis defunctos ab inferis reduci, et consumi morte etiam 
deorum filios. Quemadmodum autem heroas, ita Alcestin 



""^) Schol. : o noi7}vr,g Sia zov nqosconov zov X^Q^''^ ^ovIstui 
dst^ccif oGov fistiaxs Trjg naidsvascog' „xal nsgl (tsTScoqcov 
i<pq6vTtac(" otov TJazqoXoyTjaa kccI oqfiiqv inl tovtco hxov. 

15 * 



228 

quoque post mortem superstitem esse, neque pro tumuio 
eius sepulcrum habendum esse , sed pro ara , quam , ut 
beati numinis, viatores perpetuo veneraturi sint. 

Postreraus actus, qui reductionem habet Alcestidis, 
prudentissimo poetae consilio sic institutus est, ut Adme- 
tus insigni morum ingeniique exemplo edendo magis etiam 
, quam antea dignus videatur^ pro quo et uxor mortem obie- 
rit et amicus periculum atrocissimum susceperit. Is enim 
esse cognoscitur, qui plane nihil, quod modo honestum 
sit, amicis negare possit et omnibus in rebus suum com- 
modum amicorum commodis postponat. Nam quod in ipso 
funere uxoris carissimae faciendo operam dedit hospiti hi- 
ctumque celavit, parvum est, si comparetur cum obsequio, 
quo roganti amico satisfacturus est, peregrinam, quam pu- 
tat, mulierem, et doloris sui incitamentum acerbissimum et 
infamiae invidiaeque fontem uberrimum, et cuius tactum in- 
star Gorgonis horreat, in domnm recipiendo. Tum facultas 
eidem datur confirmandi quod moribundae poliicitus est 
iixori, se luiUam amplius mulierem tacturum esse et in lu- 
genda coniuge reliquum vitae tempus consumturum , atque 
ea praesente Alcestide dici agique gaudemus. Neque mi- 
mis Herculis vice laetamur, reducentis eam, qua amissa 
felicitas salusque amici in perpetuum exstincta esse videa- 
tur, et ignaro in manus tradentis virtute et labore suo re- 
cuperatam, quam ulla vi aut arte restitui posse iUe negarit. 
Solum laboris praemium est Herculi videre laetitiam amici, 
subito ex moestitia natam. Quo spectaculo quo pleniori 
fruatur, ludificando antea moestitiam auget, quum peregri- 
nam aliquam mulierem, quam praemium victoriae ex cer- 
tamine publico a se reportatam esse tingit, in domum re> 
cipere ac, donec ipse ex Thracibus reversus sit, servare 
iubeat: cuius mulieris speciera habitumque velatae intuens 
Admetus, quum coniugem suam cernere sibi videatur , tam 
acri defunctae desiderio commovetur, ut temperare lacri- 
mis, subito prorumpentibus, rainirae possit. Ibi Hercules 
optat sibi facuitatera esse Aicestidera ex inferis in lucem 
reducendi restituendique araico. Negante Admeto id fieri 
posse, consolatur eura, denique novum raatrimonium in- 
eundo dolori iubet mederi. Eam vero vocem quum in- 



I 229 

« ^ 
dignetiir ille et moriturum se prius, quam proditunim esse 

defunctam, affirmet, rursus mulierem, quam adducit, reci- 

pcre iubet. Quod quamvis omnlum rerum molestissimum 

sit, atque etiam liorrorem mulier similitudine formae Ad- 

meto iniiciat, quasi sit spectrum ab inferis missum, tamen, 

qua est animi bonitate, amico enixe roganti obseqnitur, 

mox, ubi iubente amico tetigit vultumque adspexit, uxorem 

agnoscit. PJanum est, Euripidi lianc scenam componenti 

iila, quae de Pygmalione narrabantur, ob oculos versata 

esse. Simulacrum uxoris se pro vera posthac amplexurum 

esse dixerat Admetus. Simulacri instar Alcestis reducitur; 

sed quod vivit atque aliena esse videtur, faces admovet 

dolori, neque desiderio satisfacit, sed iniicit horrorem: 

qui affectus repente in laetitiam mutantur, ubi veram Al- 

cestin esse intellectum est. Ceterum vocis usum, donec 

triduum peractum et iusta inferis diis rite soluta essent, 

Alcestidi negari rectissime finxit poeta. Carens enim ora- 

tione, quae est mentis imago, non repente integrum vitae 

vigorem recepisse videtur, id quod et veritati et deorum 

inferorum naturae consentaneum est, qui, etiamsi inviti, 

tamen nunquam gratuito nec sine mercede iuribus suis ce- 

dere credebantur. His sic peractis, gratulationem et sup- 

plicationem cum choreis publice indicit Admetus, Hercu- 

les continuo eo, quo tendit, proficiscitur. .i{ 

Summi momenti ad aestimandam non huius tantuni 

fabulae naturam, sed aliarum quoque, quae eiusdem sunt 

generis, et omnium Euripidis operum conditionem cogno- 

scendam fragmentiun est didascaliarum, quod iu codice 

Yaticano inventum G. Dindorfius nuper divulgavit. Doce- 

mur enim satyrici dramatis locum Alcestidis fabulae ab 

Euripide assignatum fuisse, et natura sua satyricis esse, 

quam tragicis, fabulis propiorem visam esse antiquis. Cu- 

ius iudicii caussam non in solo exitu, quod in laetas res 

miserae convertantur , sed in universa fabulae structura 

quaerendam esse apparet. Excepta Herculis persona nihil 

vigoris nec roboris huic dramati inesse, sed molle et fle- 

bile carmen videri atque elegiae propiorem, quam tragoe- 

diae, speciem habere recte iudicavit Hermannus. Sed 

ipsa illa Herculis persona talis est, qualis satyrico dramati 



230 

melius, quam tragico, couveniat. Primum enim vastus im- 
portunusque est adeo , ut in domum hospitis funestam in- 
tret, neque rasuram eius neque os lacrimis oppletum ne- 
que reliqua manifesta gravissimi luctus documenta repu- 
tans, (quibus, si minus simplicis fuisset animi, plus credi- 
disset, quam verbis ambiguis, haesitantibus verecundisque) ; 
ut benignitate hospitis impudenter abutatur , postulans at- 
que afferri iubens quaecunque lubet; ut, vix ingressus, 
statim comissationem ordiatur atque ululanti voce carmina 
cantet, planctibus familiae obstrepens. Tum remissus ad 
comitatem hilaritatemque est adeo, ut in publicum prodiens 
habitu comissantis sententiam expromat iis, qui minus sunt 
generoso magnoque animo, quam pollet ipse, parum saiu- 
tarem, sed lubricam atque perniciosam, et ad coramuniter 
bibendum servum invitet. Denique levitatis est tantae, ut 
ex gravissimo vitae periculo atque atrocissimo certamine 
tanquam ex comissatione redeat, non triumphet, neque 
gratuletur sibi, non magniticis verbis victoriam celebret, 
sed festive iocetur ludificetque amicum, nec nisi interro- 
gatus atque obiter de re gesta doceat. 

Proprium satyricorura est draraatum *) inducere per- 
sonas et ab honestatis studio et ab humanitatis sensu ali- 
enas, cuius generis primum satyri sunt impudici, turpes, 
protervi, agrestes, nudi iis rebus, in quibus cultus vitae 
humanus civilisque positus est, ignari officiorum omnium, 
quorum studio hominum coniunctio et familiarum, gentium, 
civitatum , populorum , denique generis humani universi 
societas servatur; deinde monstra illa vel hominum vel 
daemonum, qui, a pietate, a iustitia, a religione, a deorum 
metu, a sensu humanitatis alieni, rapinis vivunt et nefa- 
riis sceleribus, instar belluarura, tum populorura civitatum- 
que tum privatorum salutem perdunt. Alteri ignari sunt 
legum morumque, magisque ridiculi quam noxii, ob eamque 
rem Baccho grati, cuius dono mortales aegritudine et mo- 
lestia liberantur, qua rei et domesticae et publicae cura 



*•") Glumiiis qiium multa . conquireret , quibus satyricam huias 
dramatis naturam fuisse efficeret, caput et principium caus- 
sae non reperit. 



231 

perpetiio afficit eos, qiii, tleposita iiaturae iibidine, relicta 
vita silvestri, iiirum legumque viuculis cohibeiitur. Alteri, 
virium raagnitudiiie IVeti, spernuiit leges evertuntque coii- 
sulto et damiia inferuiit societati humanae, ubicunque ex- 
stiterunt : itaque in iis toilendis purgandisque terris ab liac 
peste virtus virorum magno aiiimo, magnis viribus magna- 
que prudentia praeditorum praecipue elaborat. Iii medio 
utrorumque positus est Hercules, virium vastitudine nullo 
monstro inferior, remissione animi, ubi vino se epulisque 
dedit, satyrorum societatem non spernens , naturae suae 
violentia legibus omnibus superior, idem in vindicandis le- 
gibus toilendisque latronibus semper occupatus. Unde fa- 
ctum est, ut Herculis latrones interficientis et cum saty- 
ris comissantis persona satyricis fabulis famiiiaris esset. 
Et pleraque horum, quae modo exposui, huic quoque dra- 
mati inesse videmus. Absunt satyri, quorum loco servus 
ad comissandum invitatur; adest autem monstrum diis ho- 
minibusque invisum, Orcus sive @dvatog^ cuius ex maiii- 
bus praeda eripitur. f 

Ad Admetum transeo , qui maiiifesto primas partes 
agit, quamvis Alcestidis nomen fabulae inscriptum sit. Hic 
nulla earum virtutum insignis est, quae vel bellatorem vel 
regem rebus magnis gerendis idoneum vei virum ad iabo- 
res fortiter sustinendos , pericula strenue adeunda , mala 
magno animo et constanti perferenda aptum deceant; sed 
simplicis prae se fert patrisfamilias speciem. Pietate, li- 
beralitate, benignitate, bonitate, teneritate excellit, quas 
virtutes summi facere solet nostra aetas ac paene solas 
laude dignas habere. MoUities animi conspicitur in eo, 
quod nihil potest iis, quos diligit, negare, quamvis sibi 
non modo periculosum, verum etiam ignominiosum fore 
sentiat. Mirarer, quod talis ingenii homo uxoris consilium 
fflortem pro ipso obeundi probasset, nisi quo quis ad tri- 
buenda beneficia paratior sit, eo ad accipienda euiidem 
proniorem esse intelligerem, cuius rei caussa posita est in 
consuetudine ex nostris ingeniis alios aestimandi. Neque 
enim recusamus accipere id, ad quod praestandum, si res 
paterentur , ipsi parati essemus. Idem ab omni turpitu- 
dine committenda alienissimus est, satisque fortis ad ce- 



232 

landum dolorem cohibendasqiie lacrimas iustissimas , et fi- 
dem incorruptara servat et iiltionem maloriim strenue per- 
sequitur, et quanta fide bonorum amicitiam colit, tanta 
\ constantia ignavos ingratosque propeliit: 

'A8^i]tov Koyov, (b 'zalQS, ^a^cSv, tovs dya^ovs (pl- 

tojv deilav d' d7tb%ov^ yvovg oti dsLl&v 6Uya xdgig, 

Forte et generosum facinus edit Alcestis, animam ef- 
fundens pro Admeti salute. Neque taraen ardore animi 
incitatur, ut parva ducat esse quae amittat prae iis , quae 
efficiat atque consequatur, ut, exeraplura se proponere mu- 
lieribus aeterna laude dignum intelligens, doloris oblivi- 
scatur et bono animo etiam maritum esse iubeat, ut more 
Iphigeniae atque Polyxenae mortem obiens triumphet. In 
pietate colenda, in fide praestanda, in gratia referenda 
virtus eius tota cernitur, nec dissimilis est Admeto, quem 
anima sua cariorem habet. 

Sic in mitioribus mollioribusque animi affectibus cele- 
brandis universum hoc drama versatur. Accedit, ut sae- 
vitas atrocitasque absit malo, quo doraus Adraeti laborat. 
Materfarailias enim morte fatali dccedit et, e mariti am- 
plexibus, ex liberorum consuetudine erepta, ad rogum, co- 
mitantibus exsequias famulis civibusque, effertur, quae ma- 
gis idyllica quam tragica est rerum conditio. Neque de- 
sunt hiiaria, quibus res miserae et interpellentur et in fine 
tollantur. Contra omissa est certaminis atrocissimi narra- 
tio, ut naturae dramatis parum conveniens. 

Reprebensio ab antiquis quidem scriptoribus huic dra- 
mati facta est nulla, contra laudis atque admirationis do- 
cumenta exstant plurima. Recentiorum quo quis longius 
abfuit a recta cognoscendi aestimandique via (et abfuerunt 
alius alio errore ductus plerique), hoc plus invenit, in quo 
offenderetur , quos omitto, partim iam ab aliis refutatos, 
partim iam dictis iis, quae ad arcendos errores apta sint. 
Veheraenter theatrum Atheniensium motum esse veritate 
affectuum et verborum omnium rerumque concinnitate , a 
fuco atque inani pompa alienorum, testatur Aristophanes, 
pluribus iocis praestantissimis Euripidis dictis abutens, vel- 
ut Equit.1251., xAcharn.639.893., Avib.539., Thesm. 194., 



233 

Nub. 1415., quod facere non potuit, nisi (quae est vere 
simpliciterque dictorum Tirtus) animis auditorum illa quasi 
sponte haererent. Et sentit quivis, quamvis sit rudis in- 
doctusque, nisi sit nostri saecuii erroribus imbutus, non 
solum verborum elegantiam, sed rerura quoque aptam com- 
positionem et raorum prudentem temperationera , quibus 
hoc drama excellit. Omitto recensere, qui vel argumen- 
tum dramatis vel singulos versus respexerint imitatique 
sint, velut Aelianum N. A. XII, 44., Plutarchura Cons. lOT. 
C, Dion. Cass. p. 71. A., Arrianum Epict. II, 22., Platonem 
Sympos. p. 179. B., Sextum Erap. I, .33. p. 61. Totum vero 
opus qui iraitati sint, plures et inter antiquos et inter re- 
centes inveniuntur, de quibus adeas G. Hermannum et 
G. A. Wagnerum in iis, quae editionibus suis praefati sunt, 
tum Glumium in comraentatione de Eur. AIc. p. 21 seqq., 
quibus adde Vilandiura in opp. vol. XLVII. p. 204 (XLVI. 
p. 18). Fabulara orani poesi carentem Herderus compo- 
suit, quum superare Euripidis opus studeret. Laevius, 
poeta latinus , utrum Euripidem ," an Phrynichum, an Mo- 
schionem (si quidem Pheraeis huius idem, quod Alcestidi, 
arguraentura fuit *)), imitatus fuerit, dubito ; fragmenta qui- 
dem ab Euripidis opere non absona esse videntur. Ad v. 470. 
enim referri possunt verba haec: 

corpore pector eque 
Undique obeso ac mente exsensa,^ 
Tardigenulo senio oppressum^ 
ad V. 635. dulcioriloquus , ad v. 438 seqq. loca 
silenta, ad v. .342. carendum tui est, ad v. 656. 
oblitera gens, ad v. 403. vel 189. manciolis te- 
nellis, ad v. 847. accipitret, ad v. 800. subducti 
superciiii carptores **). Ceterum quaedam eorum, 
quae Gellius XIX, 7. collegit, ex aliis poematis decerpta 
esse recte suspicatus esse videtur Herraannus. Attianae 
fabulae unus versus servatur apud Prisclanura: 

quu9n striderit retracta rursus inferis^ 
qui potest in oratione Herculis v. 850- — 854. locum ha- 



*) Suspicatur hoc Welckerus p. 1049. 
**) Cf. Glumii comment. p. 33 seq. 



234 

buisse. De Vilandii nostri imitatione videnda est Goethii 
fabuia dii heroes Vilandiusque inscripta, plena festivitatis 
atque facetiarura. Picturis quoque et caeiatis operibus 
Euripideae fabulae argumentum saepius repraesentatum 
esse documento est et tab. 86. raonumentorum , quae 
Vinkelm. Romae 1767. edidit, et Gernhardii imaginum 
tab. 28. centuriae pr. et Zoegae cael. opp. Rom. tab. 43. 
In disponendis huius didascaliae fabulis ab atrociori- 
bus ad raitiora, a gravioribus ad leviora, a tristioribus ad 
laetiora Euripidem progressum esse apparet. Pathetici 
generis fuerunt Cressae et saevitia vindictae horrorem in- 
iecerunt. Paullo mitiora fuerunt quae in Alcmaeonis fa- 
bula acta sunt, sed, si per se spectentur, tamen atrocis- 
8ima: interficitur enim a patre, qui genuit, mulier pro- 
bissima et praemio, non supplicio, dignissima. Et harum 
quidem tragoediarum infelicissiraus est exitus. Sequuntur 
duae, in quibus raiserae res in laetas convertantur. Et 
Telephum quidem eius generis fuisse, quod implicatum 
i7t£7ckey^8vov) dixit Aristophanes, pianum est; Alcestin ad 
morale genus recte retuleris. 



YI. 

De philosophia Euripidis 
r at i on aii. 



,,PericIes, Xanthippi filius, primus adhibuit doctrinam: 
quae quanquam tum nulla erat dicendi, tamen, ab Anaxa- 
gora physico eruditus , exercitationem mentis a reconditis 
abstrusisque rebus ad caussas forenses popularesque fa- 
cile traduxerat. Huius suavitate maxime hilaratae sunt 
Athenae, huius ubertatem et copiam admiratae, eiusdem 
vim dicendi terroremque timuerunt. Haec igitur aetas 
prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim 
in constituentibus rem publicam nec in bella gerentibus 



235 

nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci ca- 
piditas dicendi solet : pacis est comes otiique socia et iam 
bene constitutae civitatis quasi alurana quaedam eloquentia. 
Itaque ait Aristoteies, cum sublatis in Siciiia tyrannis res 
privatae longo intervalio iudiciis repeterentur, tum primum, 
quod esset acuta ilia gens et controversiis nata, artem et prae- 
cepta Siculos Coracem et Tisiam conscripsisse." Verba 
sunt Ciceronis in Bruto c. 11 seq., quibus addas cap. 8: 
„Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Chalcedonius, 
Protagoras Abderites, Prodicus Ceus, Hippias Eleus in ho- 
nore fuit aliique multi temporibus eisdera docere se pro- 
litebantur, arrogantibus sane verbis, queraadmodum caussa 
inferior (ita enim loquebantur) dicendo fieri superior pos- 

Set (zbv YlXta loyOV TCQSLtTC) TtOLBlv)" 

Quanta Euripidis aetate mentium morumque mutatio 
disciplina phiiosophorum, cuius optimi quique et nobilissimi 
adolescentes cupidissimi erant, effecta fuerit, cum omnibus 
fabulis , tum imprirais Nubibus Aristophanes ostendit , in 
quibus induxit rustici cuiusdara fiiium, qui nobilium ado- 
lescentium mores iraitando rera farailiarem perdidisset, 
operam dantem phiiosophis lioc consiiio, ut, iniustam do- 
ctus orationem, posset ius et iniuriam confundendo rem 
perditara restituere. Hic igitur, ad Socratem deductus, 
non solum astronomiara et geometriam, sed etiara dialecti- 
cam atque riietoricam sive orationum spinosarum argutias 
{loyov ttKQL^civ (SxLvdakd^ovg) docetur. Cuius discipli- 
nae fructus summa disserendi agendique libido est. Nihii 
enim eorum , quaie publice sancita sunt, verum, certum 
firmumque esse videtur, sed quum et initio disserendo at- 
que persuadendo omnia instituta esse videantur et post- 
modum opinionum tenacitate atque consuetudine confir- 
mata, posse etiara disserendo tolli, apparet ; cf. v. 142L : 
ovKovv dvriQ 6 tbv v6{iov &slg tovtov riv tb TtQatov^ 
&g7Z£Q 6v xdyco^ Ttal leyov ensL^^s tovg TCttXaLOijg; 
Tjttov tl d^r' s^s0tL Tid^ol TcaLvbv av tb Kombv 
%sZvaL vo^ov tolg vls(jlv^ tovg itatsQag dvtLtvntSLv; 
Inde cum auctoritate morura a maibribus traditorum cum- 
que legum sanctitate simui deorura veneratio tollitur, et 
in locum nurainum, quae colit vulgus, tria substituuntur, 



236 

aether sive aer cum nubibiis, qui coelestium deorum 
raunera dignitatemque sibi vindicet, lingua, quae res hu- 
manas administret, et chaos, ex quo omnia formentur 
(v. 424 : t6 Xdog rovtl Tcal rag NE(peXag Tcal trjv rXcot- 
Tttv, tQia ravra). Horum autem principatum tenent nu- 
bes ideo, quod in quamlibet formam faciUime mutantur 
neque quidquam habent solidi, firmi certique, atque eam 
ob caussam eaedem dialecticae sunt praesides auctricesque, 
tribuentes hominibus prudentiam, disserendi vim et prae- 
stigias cum calumniandi, commovendi opprimendique fa- 
cultate (V. 317): 

a.HxsQ yvcj^Tjv koI dLaXE^iv xal vovv rjiilv 7taQBxov6i 
ical tBQazBiav %ai TtEQiXe^LV nal xqov0lv xal xard- 

Xyii\)iv. 
Unde fit, ut dialectica sive ddncog Adyog, qua unice homi- 
nes nunc confidunt, contraria sit probitati, sanctitati, for- 
titudini et frugalitati, quas colebant patres. Quemadmodum 
autcm ad Herculem Prodiceum Virtus Voluptasque vene- 
runt, qiiae suis quaeque bonis propositis ad se sequendum 
certatim eum invitarent , ita coram Fliidippide Dialectica 
et Probitas {dUaiog Xoyog') certamine inito de principatu 
contendunt, et superior discedit diaiectica , quidvis flagitii 
se duce impune committi posse ostendendo. Hanc igitur 
amplexus ille patrem verberibus afFicit, et recte factum 
esse tam speciosis argumentis confirmat , ut ei ipsi, quem 
percussit, persuadeat. Morum conversionem his verbis 
praedicat (v. 1399): 
j ag i^dv Tcaivolg TCQay^aGiv Tcal ds^colg SfiLXslv^ 

zai tcjv xad^sCrcorcov vo^ov vnsQcpQovsZv 

dijvaC^fai. 
kyco ydQ, ors ^sv InTtLTcr] rbv vovv ^iovov jtQogelxov^ 
ot;d' av rQi' bItcsIv Qrj^ad'^ oldg t' §, TtQiv 
V s^a^aQrslv 

vvvl d\ sTtsid'^ yJ oi5to01 Tot^Tor 's7tav6Bv aidrog^ 
yvco^aLg ds XsTtralg xal koyoLg ^vvsifit 

ical ^SQL^vaLg., 
'olfiaL dLdd^SLV.^ ag dUaLov rbv narsQa xoXd^SLV. 
Eam autem morum permutationem non minus Euri- 
pidis carminibus, quam Socratis philosophia efi^ectam esse 



237 

tom in hac fabula tum in Ranis arguit comicus. Repu- 
diat enim Phidippidcs^ ut priscos obsolctosque, Simonidem 
atque Aeschylum 

il^otpov Ttksav^ d^v6taxov^ 6t6}icpaxa^ aQrj^voTtoLOV^ 
contra Euripidem ut sapientissimum admiratur et canit 
Aeoli fabulam, qui incestum cum germana commissum cal- 
lide tegat purgetque; quin etiam eam ipsam ob caussam, 
quod Euripidem vituperet, patrem verberibus castigat. In 
Ranis omnis accusatio a Socrate ad Eurlpidem transfertur, 
qui Ttavovgyog vocatur , sicut iile o Jtdvta toXiiav (Nub. 
375.), et inducitur Dionysus tanquam Atheniensium, quaies 
illo tempore erant, exemplar, ignavus, vafer, versutus, et 
Euripidis admiratione insanus. Caussa admirationis sophi- 
8tice est, qua novos deos eosdem, quos Socrates, inducat 
(v. 892.) et veteratores pro bellatoribus repraesentet, qui 
fas nefasque misceant (v. 1018 — 1088.), eoque nomine 
improbissimo cuique gratissimus sit, 

toiQ kdTtodvtaig xal tolCi PaXavtL7jt6(io(,g 

xal tol6i natQakolaL6L Tcal Tot%c3^i;;^otg, 

OTtSQ Ect' sv '^'Aidov TtXijd^og' oi d' dKQocb^svot 

tav dvtiKoyiGiv nal kvyiO^Giv ical OtQO- 

(pobv 
ijnsQS^dvTjOav zdv6^L0av Ooq^cotatov. 
lam enim eruditio etiam ad infimos humiliimosque perma^ 
navit, ut nemo Atheniensium non libros legat discatque 
subtiiitates (v. 1114): 

sOtQatsv^hoL ydQ sl6ty 

^L^Uov t' ^xGiv sy,a6tog ^av&dvsc ta ds^Ld. . 
Huius igitur dicendi facultatis, huius eruditionis, huius 
acuminis se Civibus auctorem fuisse pracdicat Euripides 
(v. 954.): 

STtSLta tovtovGL XaXslv Idlda^a — , ' ^ 

VOSlv^ OQdv^ ^VVLSVaL^ 6tQSq)SLV, SQav^ ts%vdt,SLV, 

et testatur Aescli^^lus palaestram cum dicendi studio ab 

Atheniensibus permutatam esse, quum sua memoria prae- 

ter [itt^av et QVTtnaTtai nil dicere potuerint (v. 1069.): 

«^t' ai) lahav S7tLt7j8sv6aL x«t ^tcj^vUav sdlda^ag, 

^ '^sxsvaosv tdg ts TtaXalGtQag Tcal tag nvYccg svi- 

tQL^S TitL 



. 238 

Congredientes deinde in certamen alter magniloquentia et 
praerupta verborum audacia, tum rerura pondere et gra- 
vitate adversariura perceliit, alter acumine, subtilitate, 
caliiditate, argutiis vira minasque eludit (v. 818- — 829.), 
sed postremo suo ipsius gladio instar Falamedis iugulatur, 
respondente Baccho diffamata illa tj yXa66^ d^co^oxe et 
Tt 6* ai^xQov^ Tjv ^Tj rol6i &E(o^svoLg doxj] ; et Ttg oldsv, 
el tb ^Yiv nbv e6rv %ar^avuv -, Principium autem et fon- 
tem depravationis tum morum tum poeseos quaerendum 
esse in philosophia sive in Socraticis chartis iudicat Ari- 
stophanes iisdem, quas recte scribendi magistras esse dixit 
Horatius. Damnandum esse illius iudicium spernendamque 
eententiam hodie quivis, qui vel mediocriter sapit, inteili- 
git: absolvit enim Socratem et comprobavit philosophiam 
eius saeculorum omnium posteritas : neque huius caussa ab 
Euripidis segregari potest, neque Aristophanes ipse segre- 
gari eam voiuit^ et huius non minus quam iilius personam 
falsis criminationibus turpavit. Miseret nos stultitiae Ari- 
stophanis., si eruditionem Atheniensium ciiltumque inge- 
niorum, ex quo summa beneficia ad universum genus hu- 
manum permanaverunt, quem et Romani victores et chri- 
stiani hostes, quum reliquas laudes omnes daranarent, ad- 
mirati sunt, sine quo hodie Graecos non pluris quam Ae- 
gyptios vel Persas faceremus, hunc, inquam, si improba- 
vit ac tanquam improbitatis nequitiaeque caussam damna- 
vit, si Meliti Anytique accusationi nomen subscripsit, sci- 
licet veheraentfer dignus est, cuius iudicium nos admire- 
mur, qui lucem veritatis posthabitis rebus omnibus nos se- 
qui glorieraur! Refutationera Aristophanis qui quaerit, 
Periclis orationera funebrem adeat, qua neqfl^ philosophiae 
studium fortitudini Atheniensium neque ingeniorum cultum 
exercitationi corporum obfuisse ostenditur. Sed enira non 
est opus alienis testibus : contradicit sibi Aristophanes ipse, 
nec rainus acriter priscos mores et ^aQa&covo^dxGiv illo- 
rum ineptias, raorositatem, rusticitatem, gloriositatera , su- 
perstitionem , sordes in Vespis, quam vitia iuniorum in 
Nubibus perstringit, neque omnino certam aliquam senten- 
tiam tueri , sed risum movere ac delectare vult ")• Con- 

*) Non Tituperationem, sed risum sequi comicos (pv ipoyov, 
dXXa z6 ysXoiov) cum aiii tum Aristoteles docet Poet. 4, 9. 



239 

firmantur his, quae dispataTi', graecornm hominum iudicia 
de Aristophane reliquisqiie comicis facta , veiut Plutarchi 
in vit. Pericl. c. 13: aal ri ccv XLg dvd^QCJitovg CatVQi- 
xovg roig ^ioig xccl rccg xata Tav hqhxzovov /3Aa0(jpjy- 
^tag, cognsQ dai^ovi }cax& , tcp cpd^dvo) tav nolk&v 
d7Co%vovtag ixdctote &av^d6EL£v; Luclani in 
bis accus. §. 33: tbv EijnoXiv xal tov '^QL^tocpdvfjv, dsL- 
vovg dvdQug InixBQto^^GaL ta 6£^vci Kal xXtv- 
d^siv tcc TcaKcjg sxovta, Aeliani V. H. II, 13: 'Aqv- 
6toq)dvrjv tbv Tcaiiadiag noLYjtijv^ |3coftoAd%ov dvdQa 
xal ysXolov Svta xal slvaL Cjcsvdovta. Aristoteiis 
Poet. 4, 7: ot fisv yccQ Cs ^votSQO l tag xakag SfiL- 
ftovvto TCQd^SLg Tcal tag tav tOLOvtov , oi 8s s^vtsksGtSQOL 
tag tcav cpavXav. adde ibid. §. 10. Quid? quod Aristophanes 
ipse se in Euripide idem illud, quodin Ranis acerbissime vitu- 
perat et propter quod dignum fuisse dicit, qui medius dis- 
rumperetur '■'), maxime admiratum ac studiosissime imitatum 
esse fatetur apud Plutarchum de aud. poet. c. 11. p. 30: 
d ds siicpvstai ta TidXksL kol tTJ nata^KSVTJ t&v dvo^d- 
tov^ 7ia%dnsQ 6 'y4QL6to(pdv7]g nsQL tov EvQLnidov cprjoi ' 

XQo^aL yccQ adtov tov 6t6(iatog to 6tQoyyvlc)^ 
quodque ea imitatione iiium alterum Euripidem factum 
esse Cratinu^ comicus testatur? 

tig 8s 6v; K0(n\)6g tLg SQOLto 0"£ar^s*'"' *'' 

vnoXsnt6Xoyog^ yvoiiodLCJKtrjg^ EdQLnLda- 

QL6to(pavi%G)V *'") ; 

Sui igitur ipsius exemplo confirmavit verum esse, 
qnod Euripidem praecipuum eruditionis Atheniensium au- 
ctorem fuisse et ad summos infimosque huius poetae vim 
atque disciplinam manasse testatus est. Atqui hoc obtre- 
ctatores hodie non tam virtutis poetae, quam depravationis 
populi Atheniensium signum esse voiunt. Qui si sibi con- 
stare volent, non Athenienses soios cum sociis, sed hostes 
quoque eorum, Peloponnesios, nec tantum eos populos, qui 
belli perniciosissimi labe inquinarentur, sed etiam eos, qui 
contagionis maiorum expertes essent, neque vicinos tantum- 



*) \\ 955 : aJg nqlv diScc^cci y &tpiXi% iiiaos 8ttt§^ccyrlvtxi. 
**) Attulit Pfluglf. in praefat. p. XXXVUI. 



240 

modo, sed remotiores quoque, Siculos atque Caunios, ea 
potissimum aetate, qua in fastigium eruditionis Graecorum 
gentes ascendisse, iis temporibus, quibus philosopliia, litte- 
ris, humanitate vitam perpolitissimam fuisse, quibus sum- 
mam omnium artium perfectionem et sincerissimum homi- 
num iudicium fuisse constat , eo igitur saeculo , quo prae- 
stantissimarum artium studia vigebant, quo iiia ipsa in- 
venta sunt, quae hodie omnes admiramur, quo ad per- 
fectionem adducta sunt quaecunque in vita humana prae- 
clara habentur, eo saeculo Graecos universos depravatos, 
corruptos, turpissimos, vitiis omnibus inquinatissimos fuisse 
affirmandum erit. Audiamus quae Plutarchus in vita Ni- 
ciae c, 29. memoriae prodidit, quibus non modo confirma- 
tur quod Aristophanes testatur, Athenienses illo tempore 
prae reliquis Graecis eruditionis iaude Horuisse, idque Eu- 
ripidis potissimum opera beneficioque doctissimarum fabu- 
larum effectum fuisse, sed etiam quicquid esset Graeci no- 
minis eiusdem eruditionis eorundemque carminum audien- 
dorum cupidissimum fuisse ostenditur. Euarratis enim 
variis Atheniensium, qui expeditioni Siciliensi interfuerunt, 
fatis, „Non pauci,'' inquit, ,,vel furtim ex latomiis sub- 
tracti vel qui inter servos delituissent divenditi sunt, Ve- 
rum his verecundia et morum honestas auxilio 
fuit. Aut enim brevi manumissi sunt, aut in honore ha- 
biti apud dominos remanserunt. NonnuIIis etiam Euripi- 
des salutem attulit. Nam praeter ceteros interiores Grae- 
cos Siculi huius poetae studiosi fuisse videntur, et cum 
exigua subinde illius carminura specimina et quasi gustus 
ad eos perferrentur , ediscebant laetique inter se commu- 
nicabant. Eo igitur tempore ferunt permultos eorum, qui 
sospites domum revertissent, Euripidem honoris caussa sa- 
lutasse ac praedicasse alios se iibertatem ex servitute re- 
cepisse, quod quae meraoria tenerent ilUus carmina domi- 
nos docerent, alios se, quum post pugnam vagantes victu 
carerent, cibo potuque adiutos esse, cum versus illius can- 
tarent. Quo minus mirandum est, quod Caunios narrant, 
cum navigium quoddam (Atheniensium) latronibus inse- 
quentibus ad portum eorum confugisset, initio quidem non 
recepisse sed prohibuisse aditu, tum vero interrogasse, 



r 241 

ecqiiid Euripidis cantilenas naiitae tenerent, et, affirmanti- 
bu8 his, statiin concessisse, ut navis subduceretur." 

Loquacitatis quidem Euripides non ab Aristophane 
80I0, sed ab aliis quoque scriptoribus passim accusatur, 
teste Plutarcho de rect. rat. aud. c. 13: yLiyn^aixo d* Scv rtj 
'^QXiXoxov n\v ti]v vTCoQ^eCiv , UaQ^evldov dh zr^v 6x1x0- 
nodav^ OcoicvUdov de xtjv e^dxkleiav, Evql%L8ov 8h rrjv 
kaXvdv, Z!oq)OKkeovg 8h xrjv dvcofiaXlav, Philosophantur 
enimapudeumpromiscueomnes, muiieres, adolescentes, ser- 
vi, id quod gloriantem ipsum fecit Aristophanes Ran. v. 949 : 
dkX^ ekeyev i^ yvv^ xs fiot ^^ 8ovkog oiLf8ev '^xxov 
X(6 8e07t6xi]g xv naQ&evog xv VQf^^S dv • — , 
tum etiam iis, quorum personas phiiosophia minus dede- 
cet, saepe sententiae tribuuutur eae, quibus magis Euripi- 
dis, quam ipsorum, sensa exprimantur. Quum difficile sit 
omnibus poetis in hoc genere moderari animo, cupidinem 
reprimere studiumque ceiare sic, ut sub aiiena persona 
latentes perpetuo fallant, tum Tero eorum, qui a philoso- 
phia ad fabulas componendas proficiscuntur, \ix ullum inve- 
nias, qui in via iubrica non titubet et saepissime etiam ia- 
batur. Est enim investigatio caussarum, qua ad cuiusque 
rei abditam originem perspiciendam descendimus , contra- 
ria ei mentis cogitationi, qua res utcunque natas imagina- 
mur et speciem continuo taiem, quaiem res efFectae nan- 
ciscuntur, effingimus. Attamen perfectissima artis opera 
ex utriusque facultatis conciliatione nascuntur, sicut eorum, 
quae natura procreavit, praestantissima quaeque sunt ea, 
in quibus dotes inter se contrariae felicissima mixtione 
consociatae sunt ita, ut aiiae aliis compensentur, confirmen- 
tur, illustrentur. Non recte munere officioque poetae fungi? 
tur is, qui nuliis sui animi dotibus instructos ditatosque 
homines tales, quales vulgo sunt, effingit. Neque enim 
vulgarem rerum speciem in fabulis quaerimus, sed poetae, 
sub alienis personis iatentis, opera opibusque auctos ho- 
mines et in altiorem quendam locum evectos, unde pateat 
liberior in caussarum effectuumque nexum prospectus. 
Nam quis ferret satyrorum turpitudinem , quis rudium ho- 
minum stupiditatem , quis sceleratorum impietatem libere 
se iactantes, nisi horum quasi persona indutus poeta imi- 

16 



r 



242 

taretur tantum, non ipsain repraesentaret naturam eonim, 
ut illius animum perspicere nobis videremur, horum ser- 
mones actionesque cognoscentes. Hoc, puto, inteiligens 
Euripides levium rudiumque hominum personis aliquid 
momenti addendum esse statuit, et participes eos facere 
eruditionis, cui illa aetate promiscue omnes studuisse con- 
stat, hoc spectans, nequa carminum pars utiliter disputa- 
tis monitisque vacaret. In Atheniensium moribus institu- 
tisque illae quoque frequentissimae orationum contentiones 
nituntur, quibus fere binae personae, quarum altera accu- 
satoris altera rei vicem subeat, caussas quasi in iudiciis 
dicunt tam docte atque egregie, ut artis magistri vix in- 
veniant, qnod vel corrigere possint vel reprehendant. Fe- 
cit idem Sophocles, item saepissime hoc artificio, tanquam 
plurimum valente ad deiectandos movendosque spectatores, 
usus est Aristophanes. Quippe certaminibus spectandis 
unice delectabantur Graeci; his acui vires, incendi studia 
credebant, ut ad summa quaeque fastigia aemulatione eni- 
terentur. Contendebant inter se non solum pugiles lucta- 
toresque, sed etiam poetae, musici^ oratores; certamina 
singulis tam animi quam corporis virtutibus instituta atque 
praemia proposita erant, quae suae quisque laudis aemu- ^ 
los peteret vincendo. Quid? quod ipsorum magistratuum 
honorumque ambitio atque universa reipublicae administra- 
tio in contentionibus aemulorum posita erat, neque ulla 
pars vel privatae vel publicae vitae certaminibus vacabat. 
Hunc igitur morem in fabulis componendis necessario se- 
cuti sunt etiam tragici poetae: quod factum n^n est quod 
vituperemus, sed potius, si fieri possit, imitemur. Neque 
enim alia ratione pianius, simplicius, luculentius, gravius 
caussae personarum, quarum diversis contrariisque studiis 
difficultates omnisque rerum implicatio conficitur, exponi 
et ius atque iniuria partis utriusque demonstrari potesf^). 



*) Goethe in iis , quae de veterum parodia disseruit , haecce 
scripsit yerissima: „Die Griechen, die als gesclliges Volk 
gerne sprachen, als Republikaner gern sprechen horten, 
waren so an den offentUchen Vortrag gewdhnt, dafs sie un- 
bewufst die Redekunst sich eigcn gemacht hatten nnd dem- 



1 



243 

In hoc autem genere praecipue viget ars Euripidis orato- 
ria: summo enim acumine, summa subtiiitate personae 
omnes quaecunque ad caussam defendendam apta sunt in- 
venrunt, summa prudentia argumenta disponunt, summa 
eloquentia ornant orationem; conciiiant eriguntque animos, 
exponunt probabiliter, coniirmant sua, refutant adversaria, 
perorationem vel inflammantem addunt vel restinguentem, 
denique omnes exemplo suo coniirmant illud, quod poni- 
tur in Antiopae fabulae fragmentis: 

ex Ttuvtbg dv tig TtQccy^atog 8l6663v Koyaav 

dyS)va &sit' dv^ sl Xkyuv tXri 6oq)6g, 
lidem et summa caliiditate commissa tegunt, et artificiis 
ingeniose excogitatis se expedire conantur circumventi; 
neque uila tam perdita est caussa, quam non speciosis ar- 
gumentis purgent ita, ut hebetioribus persnadeant. Con- 
iirmari his, quae disputavimus, vides sententiam Quincti- 
liani , qui (lib. XI. c. 1. §. 68.) Euripidem ait et sententiis 
densum esse et in iis, quae a sapientibus tradita sint, paene 
ipsis parem, et dicendo ac respondendo cuilibet eorum, 
qui fuerint in foro diserti, comparandum. Ceterum non 
est quod moneamus Euripidem, quum opinionum perver- 
sitatem tolieret ac disserendi subtiiitate, quid in quaque 
re verum esset, exquireret, hoc imprimis efficere studuisse, 
ne metu malorum, quae nulla essent, ac superstitionibus 
animi supra modum perturbarentur, ne vi morum malorum 
opinionumque depravatarum a recta ratione tenenda detru- 



gemafs dieselbe ihnen eine Art Bedurfnifa geworden war. 
Dieses Element war dem dramatischen Dichter hochst will- 
kommen , der auf einer jingirten Biihne die huchsten mensch- 
lichen Interessen vorzufiihren und das Fiir und Wider ver- 
schiedener Partheien durch Hin- und Widerreden kraftig 
auszusprechen hatte. Bediente er sich nun dieses Mittels 
zum hochsten Vortheil seiner Tragodie und wetteiferte mit 
dem Redner im Tolligen, obgleich imaginaren, Ernste, so 
war es ihm fiir das Lustspiel beinahe noch VFillkommener : 
denn indem er die niedrigsten Gegenstande und Handlungen 
durch hohes Kunstvermogen ebenfalls im grofscn Styl zu 
behandeln wufste, so brachte er etwas Unbegreifliches und 
hochst Ueberraschendes vor/' 

16* 



244 

derentur, ne tanquam 8er?i iegum institutorumque Tinculis 
inviti ignarique coliiberentur, sed aequo, libero iubentique 
animo quae vera rectaque esse inteilexissent sequerentur*). 
His in universum disputatis, ut tanquam exemplisdo- 
cumentisque quae disseruimus confirmentur, de didascaiia 
ipsa, cuius partem Aeoli fabulam fuisse fingimus, explice- 
mus. Revocamus autem ad luium quasi corpus tetralogiae 
Oedipi fabuiam, qui cum matre, Aeoii, qui cum sorore 
incestum committit, Laodamiae, quae virum, quemper- 
dite amat, neglecto patris amore, ad inferos sequitur, 
Acliillis, qui cum fiiia Lycomedis, tanquam sorore, con- 
cumbit. Neque enim quidquam obstat, quin liaec dramata 
circa 01. 86, 1. anno 435. una in certamen commissa esse 
fingamus, et simiiitudinem quandam rerum argumentorum- 
que intercedere, qua recte consociarentur et ad certam 
poetae voiuntatem significandam revocarentur , faciie in- 
teiligitur. 



A. O e d i p u s. 

Argumentum narrationi, quam Hyginus c. 66. et 67. 
scriptam reliquit, inesse pridem cognitum est ab iis, qui 
de huius dramatis conformatione inquisiverunt "^*). Ibi igi- 
tur de priori Oedipi vita liaec sunt memoriae prodita: 
,,Laio, Labdaci filio, ab Apoiiine erat responsum, de fiiii 
8ui manu ut caveret. Itaque locasta, Menoecei filia, uxor 
eius, cum peperisset, iussit exponi. Hunc Periboea, Po- 
lybi regis uxor, cum vestem ad mare iavaret, expositum 
sustulit. Poiybo sciente, quod orbi erant iiberis, pro suo 
educaverunt eumque, quod pedes transiectos haberet, Oe- 
dipum nominavernnt." Qua ratione ad iittus Corinthiorum 
infans deiatus sit^ schoiiasta Euripidis ad Phoen. v. 26. 
docet: ot dh, ^ls ^dka(56av eTcpirjd^ijvat, alg kccQ- 
vaKU Kal TtQogoxsiXavra r^ UiTCvaVL vnb tov IIolv^ov 

*) Cf. Aristoph. Ran. 911: 

TOi.tx.VTU fisvTOvyto cpgovttv 
TOVTOioiv il^riyrieaiiriv ktI. 
**) C. Fr. Hermannus quaest. Oedip. 1837. Welqk. |!. 537. 



245 

dvatQucprjvciL' ^vlol 6e nal fpa6iv airthv ilvai 7tai8a^), 
De pedum tiimore idem: ol 8b djtd tav 6naQydv(X)v €pa- 
elv adtdv s^adi^iCBvaL stc ta^dtofidtov ta ndds. In 
reliquis Hyginus ab Euripide recessisse Sophoclemque secu- 
tus esse videtur. liiius autem vestigia in hisce schoiiasta- 
rum notis deprehendere mihi videor: ad v, 33: svlol dk 
(pa6iv sig Ilv&cjva sXrjXv&svaL tbv OWinoda, iva tqo- 
(psla dxodGi tm 'AjcoXIcsvl. Nunquam enim antea 
dubitasse Oedipum, quin ex Polybo ac Periboea procrea- 
tus esset, nequp uilam ei suspicionem sodaiium exprobra- 
tioue iniectam fuisse necesse est. Caussam caedis ean- 
dem Euripides in Oedipo atque in Phoenissis finxisge \i~ 
detur: ad quem locum haec notata in cod. Gu. invenimus: 
XaP^v tovg LTCTCovg dnijl&sv slg KoqlvQ^ov naQa 
IloXvpaij slncyv ovto* 

IloXv^Sy ^QsntiJQLa tavta 
innovg toi dc6(70, dvg^svscov sXdCag, 
cog <pi]0LV 'Avtifiaxog, Ka&aQd^slg ds sksl6s «^O-tg c?- 
n^Xd^s naQcc xbv JZvO^tov, xat Xa^av xQf]6^bv^ ott sni 
€p%^0Qa xal 6vvsXsv6SL firjtQbg sts%^7i^ Eyvci) (pvysXv 
tovg dijd-sv doxovvtag adtd) natSQag %ai xataXa(i^d- 
VSL &ri^ag atX. Paene eadem ab alio quodam gram- 
matico in eodem codice scripta sunt: tots o^v Oldl- 
novg., tovg tov Aatov Xnnovg Xa^Giv xal ndvta 
th a^dtov^ xataXa^pdvsL trjv Koqlv&ov , Kal dLdovg 
tavta ndvta noXv^cp tQocpdg., stislQ^sv dvaxGiQ^h 
tbv nsQl trig natQOKtovlag Kal r^g tjj ^rjtQL 6vvsXsv6scag 
XQri6^bv dsdnag' cjsto yccQ natSQag aiftov t^ 
6vtL IIoXv^ov Tcal trjv sksLvov yvvalxa slvai 
xtX. Quibus adde notam ad v. 44. scriptam: (ista tavta 
tcov LnncDv dtpavav ysvojisvov., Xi[j6tG)v sddxsc 
rovQyov ysyovsvaL. Et paulio po^t : vno6tQSil)ag slg 
KoQLV&ov nsta tav Xnnmv Aatov., xal Tta^aQd^slg tbv (p6- 
vov^ ndXiv . . . sjcaviJKS nQbg tbv &e6v ' Xa^cov ds XQri^iihv, 
otL snl (pd^oQa tov natQog stsx&rj Tcal 6vvov6ia trjg firj- 
tQog^ dLsyvG) Koqlv&ov (pvyslv, t^v vofiL^ofLSvrjv 



*) Ad V. 28: TLvlg aig XdigvaHCc ^lrjS^ivra xal sig &ccXaaaav 
^icpivTa zbv nalda nqosnBXaad^^vai zij Koglvd^fp cpaai. 



246 

natQlda %t%, Maximi momenti est, quod spolia Laio 
detracta Oedipus Corinthum deduxit et patri, quem puta- 
bat, donavit: quo defuncto quum eadem cum reiiquis Po- 
lybi bonis, quippe haereditate ad ipsum redeuntia^ The- 
bas deportare yeilet eiusque rei caussa Corinthum se cou- 
tulisset, comitantibus sateiiitibus suis, qui iidem fuerant 
Laii, cui ille successerat, sateilites, hi, agnito Laii curru 
armisque, et comperto regem, quem a iatronibus inter- 
fectum esse antea putaverant, Oedipi ipsius manu trucida- 
tum esse, statim in itinere supplicium ^^sceierato su- 
mere non dubitarunt: regno enim Thebanorum insidians 
ilie regem occidisse videbatur, ipsi autem ad ulciscendos 
manes defuncti pietate atque officio impeilebantur ; cf. 
Welclc. p. 538 seq. 

Ceterum non haec ipsa prooemio exponi potuisse pla- 
num est. Potius dicendum fuit, quomodo Oedipus Polybi, 
Corinthiorum regis, fiiius, sublata Spliinge, et regnum The- 
banorum et reginae matrimonium adeptus esset. Tum de 
liberis eius, de regni splei^dore deque felici rerum suc- 
cessu exponendum fuit. Denique d« commutata fortune, 
de morte Polybi, de Oedipi luctu atque itinere, deque pe- 
stiientia, qua inter absentiam illius terra vexaretur, spe- 
ctatores docendi fuerunt. Hunc enim rerum gtatum fuisse 
ex Hygino cognoscimus : „Interim Thebis steriiitas frugum 
et penuria incidit ob Oedipi scelera, interrogatusque Ti- 
resias, quid ita Thebae vexarentur, respondit: Si quis ex 
Draconteo genere superesset et pro patria interisset, pe- 
stilentia liberaturum. Tum Menoeceus, locastae pater, se 
de muris praecipitavit. Dum haec Thebis geruntur, Co- 
rinthi Polybus decedit" etc. 

Per totam vitam Oedipus, qui summo ingenii acumine ae- 
nigma Sphingis interpretatur, a diis eluditur et quasi captus 
mentis oculis ab errore ad errorem ignarus invitusque com- 
pellitur, ut postremo imprudentissimus mortalium omnium 
fuisse arguatur is, qui prudentissimus esse et sibi et reiiquis 
vlsus sit. In ignoratioue igitur veritatis huius dramatis mo- 
menta posita fuisse apparet. Solet autem Euripides, quo maio- 
ribus erroribus persona%m, qui agunt, res impediuntur, hoc 
enixius curare, ut planissime omnia pateant spectatoribus, et 



24t 

recte quidem. Gravissirae enim commovemur, cum vel 
maxime adversaria esse persoiiis ea, quae acerrimo sui 
adiuTandi studio ipsi moliantur, et suis gladiis ipsos iugu- 
lari intellisimus. Unde prooemiorum, quae multi perverse 
accusant, utilitas elucet. Necesse igitur fuit aut a deo 
aliquo aut a Laii umbra sive manibus statim in principio 
dramatis accuratissime theatrum de caussa rerum et nexu 
edoceri. Alteram prologi partem sive colloquium, quod 
prooemio subnecti soiet, a Menoeceo atque Tiresia actum 
esse consentaneum est. Illius enim erat, cui regni admi- 
nistratio , dum Oedipus abesset , mandata erat , vatem ar- 
cessitum de remedio pestilentiae consulere: cuius cognito 
responso senex decrepitus, quum neminem praeter se et 
Creontem ex Draconteo genere superstitem esse crederet, 
vitam patriae obferre seque de muris praecipitare non du- 
bitavit. Fragmentum prologi unum exstat, quo Sphiugis 
natura declaratur: 

oiugav 6' vnika6' vnb IsovtdTCOvv ^dfStv 

xaO^fSer' — — — — . 

Chori partes mulieribus Corinthiis., Periboeae reginae 
famulis, poeta detulerat, quas Oedipus, antequam ipse cum 
sateliitibus , patrimonlum piaustrls curribusque impositum 
avehens, Corintho proficisceretur, cum matre, quam puta- 
bat, praemiserat. Initiuqi parodi Strabo VIII. p. 379 (582.) 
servavit (Matth. p. .S83. inc. fragm. n. 94.) : 

v8ati xkaQa jca^txAvJdftfvov 

^XCO 7CQ0Xl7C0V6' 'JlXQOKOQLVd^OV^ 

isQov 6%ytov^ nohv 'Aq)Qodltag, 

Post parodum in scenam prodiit Creon, cui Menoe- 
ceus, antequam se praecipitaret, regni administrationem 
commendavit. Is iusta funeri senis generosissimi , qui li- 
berandae malo patriae caussa morti se obtalit, persolvenda 
curat. Adest locaste regina, lamentans sorteraque suam 
deplorans, quod absente marito sit privata parente, optans, 
ut Oedipus, pridem desideratus, revertatur, qui laboranti 
patriae, sicut quondam, cum Sphingis saevitia vexaretur, 
succurrat. Hoc ipso tempore satellites Corintho redeunt, 
et producto in raedium curru, qui quondam Laii fuit, cum 
armis eiusdem, Oedipum in itinere, quod Laium ab illo in- 



248 

terfectum esse certissimis ex indiciis cognovisse, excae- 
catum a se proturbatiimque esse narrant'''); cf. schol. Phoen. 
V. 61: Bv de ta Oldl%obi ol Aatov &eQd7tovt£g fTvqpAo- 
0av cci^tov' 

^ij/xats ds noXTJ^ov Tcald' sQsl^avtss nedG) 

l^o^^atov[iBv Tial dtoXlv^sv TcoQag," 
Numinis vindicta hoc evenisse Creon testatur: 
— OQm yaQ iv XQOvco 

dlxfjv aTCavt^ dyovGav elg (pdog PQOtoig, 
Nec miratur, quod Oedipus, qua sit violentia animi, faci- 
mis patraTerit, sed ex uno fonte et benefacta et maleficia 
fluxisse intelligit: qua enim audacia, certamine Sphingis 
sustentato, Thebas pernicie iiberaverit, eadem temeritate 
rege interfecto regnum ab eo occupatum esse: 

notSQa yevB6&aL dijta ^pi^cJtficoircpov 

Cvvetbv aroAftov, ^ ^Qa0vv te xd^a^ij; 

tb fiBV yaQ a{ytc)v (Jxatdv, aAA' dyiVVBtav, 

rb 8' ri^vxalov dQyov bv 8^ dy^q)oiv voOog, 
Gontra locaste nefaria fraude, regni recuperandi caussa, a 
Creonte, quum Oedipi virtute regno se excludi doleret, sa- 
tellites suspicatur subornatos esse, qui ilium de medio 
tolierent : 

g>&6vog d\ 6 noXXav tpQBva diacp&BiQcov ^QOtav^ 

ditGiXB6' wdtdv nd^e 0vvdLcoke6ev, 
Quin etiam poena deorum fratrem, .^t quicunque sceleris 
participes sint, serius ocius atfectum iri praedicit: 

OVtOL TtQOgeX&OVO^ 7} ^LTCI] 08, ^rj tQB0T[jgy 

nal0Bi TtQog rjTtaQ^ oiudh t&v dkXov ^QOtav 
tdv ddLXOVf dXla 0lya xal PQadBl nodl 
0tei%ov0a iLdQi^ei tovg xaKOvg^ otav tvxy **)> 

Quae dicens se suam ipsius sortem praedicere nescit. 

Eiusdem generis est fragm. 13., quod his praecedere potuit : 
dW fiiiBQa tOL fiBtapoXag JioXkag bxsl. 



'^) Qui cum Laio fuerant ad oraculum proficiscente satellites, 
eos omnes ab Oedipo una interfectos esse, neque relictum 
esse, qui interfectorem proderet, finxerat Euripides. 
**) Fragm. inc. n. 2. 



249 

Creon, conscientia fretus, aeqiio animo tulisse videtur 
quae in recenti anirai tumore mulier criminabatur : 
icXXtog re ndvtpv dvgiiaxmatov yvvij, 
Hoc colioquio finito, iocus fiebat alteri chori carmini. 
Aut luis gravitas deplorari aut Bacchi res gestae celebrari 
potuerunt: quorura utrumque fit apud Senecam. Deinde 
Oedipus caecus, ducente uno famulo fideli, in scenam 
prodiens uxorem conveniebat. Post mutua lamenta locaste 
fidera amoremque plane singularem ostendendo maritura 
consolatur et quantum officio, cura, obsequio et pietate 
effici possit, operam se daturam esse pollicetur, ut detri- 
mentum, quod oculorura iuraine privatus sit, compenset: 
T^dv d\ TJv Kaaov u ngd^y^ CvGxvd^QOTcd^BLV n66H 
ScXoxov^ Iv KOLva ts lvni]g i^dovijg t' exet,v ^sgog. 
6ol d' ^ayciyB }cai vo6ovvti <5vvvo0ov0' dvB^o^at 
%al TcaTicbv tav Cav 0vvol6co^ noiudBV B6tL ^ot Jti- 

yiQov. 
yLBth q)iX(X)v yicQ edtvxBiV ts XQV fp^^ovg ;cal dvgxv- 

XBiV 

— — ti yccQ d'^ tb (pllov dlXo jrA^v tods; 
7Cd0a yccQ doTjlf] nifpvTisv dvdQog 7} 6co(pQa)v yvviji \ 

7} 8b liri 6C0q)QG>V dvola tOV ^VVOV^^ VTtSQCpQOVBl. 

oiudBfiiav av7j6s ndXXog slg 7c66iv ^vvdoQOV^ 
aQBt^ d' d3Vi]6B nolldg' 7cd6a yccQ dya&rj yvvi], 
^ng dvdQi 6vvtBtrjKB, 6caq)Q0VBiV B%i6tatai, 
TtQGita ftfiv yccQ tav&' VTcdQXSi' xav diiOQq>og y no- 

6ig^ .i .1., ntioi» 

XQ^ doKSiV si^iioQq^ov slvai t^ ys vovv nsittfj^Bvy^^-^ 
od yccQ 6q)9aliibg t6 hqMv s6tiv^ dXXa vovg t6d< 

sMoysiv 8\ otav n Xs^y, XQV ^ozsiv, ^ctv firj Xsyij, 

TcdKTCovBiv ^v tGi ^vv6vti %Qhg xdQiv ^BlXy Xsysiv^). 

Et confirmatur anirao erigiturque Oedipus cognoscens 

amorera fidorum amicorum omnibus opibus praestantiorem 

esse: 



*) Fragm. inc. 151. 152, Huc referenda esse viderunt C. F. 
Hermannus et Welclcerus. 



-'♦ 



250 

iri oikoi v6fii(5fia Ksvxbg ccgyvgos fiovov ^>w:t^ 

xai XQveos IdtiV dlka xdQStrj PQOtolg 'l>- 

v6nL6^a xeltai, 7ia6iv, tj xqv^^c^I' XQ^^' 



1 (leydlrj tvQavvls dvdQL tsxva xal yvvTJ' 
Y6i]v yccQ dvdQi 6vfig)0Qav dvai Xeyca 
texvcav Q'^ d^aQteiv nai ndtQag xal ^^piyfiarwv 
dk6xov te xedvrjs' cjg ^6vci)v ta>v ;upiy/[iarov 
XQelodov rdd' e6tl tdvdQl, 6coq)Qov' av Xdpy. 
Videndum igitur omnibus esse, ut probitatem magis morum, 
quam formae venustatem, in uxoribus ducendis sequantur: 
evbg 6' eQotog dvtog o^ fiC ijdovi/* 
ot ^ev xaxcav eQCi6iv, oi de tav xaX&v, 



vovv XQV ^ed6a6%ai' tl tijg ev^OQtplag 
6(peXog^ otav tig /li^ tpQevag xaXag ^xy *) ; 
Uanc fidem locastes, hanc animi aequitatem cliorus admi- 
rans obsequium feminis carmine commendat: 
7td6a yccQ dvdQbg Kaxicov dXoxogy 
Tidv 6 xdm6tog ' 

yV^V "^^^ eiL>do7afiov6av. 
Inde maior moles maiorum in vinim miserum irruit: sub- 
trahuntur etiam illa praesidia, in quibus solis acquievit; 
in nefas mutatur coniugium, in hostes liberi, quin etiam 
bene factorum conscientia ei eripitur. Postquam re^num 
filiis duobus concessit, pietate suorum unice confidens, 
neque eorum, quibus antea delectabatur , praeter coniugis 
amorem quicquam retinuit, prodeunte ad eum Periboea, 
doior redintegratur. Uno enim tempore et patre se pri- 
vatum et effossis ocuh's obcaecatura esse, neque habere, 
cuiusauxiliopraesidioquenisusulciscatur cives ingratos, quo- 
rum impietate pro summis acceptis beneficiis supplicio cru- 
delissimo affectus sit, id vero miserum, acerbum, luctuosum 
esse testatur. Talibus lamentis auditis Feriboea, consolari 



I- *) Dubito an ad hoc colloquium referendum sit fragra. inc. in 
Rhet. gr. T. VII. p. 601: Tv dvTanoXXvcofiev oi' (is ngov- 
doaav (Tulgo Tv dvTaXXdaaanEv^ , quo de uUione Ocdipum 
cogitasse significatur. 



251 

moestum volens, non esse illura a Polybo procreatum ape- 
rit *). Tum vero Oedipus , splendidissimos natales suos 
fuisse aut etiam divina stirpe se oriundum esse sperans, 
et fore, ut cognitis parentibus repente in altissimum glo- 
riae honorisque fastigium evehatur — 

Itc tav diXntcov rj %dQLq fiel^cov pgotolg 
q^avelCa^ fidkkov ^ to Ttgogdoxa^evov — 
non quiescere constituit, donec quae latent patefacta sint 
quaeque ignorat compererit. Intellexit interim locaste 
tempus , quo Oedipus a Periboea sublatus sit , congruere 
cum eo tempore, quo ipsa infantem recens natum iussu 
mariti exposuerit: iam igitur dira fata coniiciendis indiciis 
perspicit. Quamobrem abstrahere a studio natales cogno- 
scendi Oedipum conatur: 

£7t^aQtvQeiv yccQ dvdQa thg avtov f^xag 
slg Ttdvtag dfia^eg^ tb 6' emKQVTtteOd^ai Cotpov **). 
Sed iam in eandem, qnam locaste, suspicionem Oedipus 
inquirendo ipse quoque deductusest. Quidmulta? arcessitur 
famulus, cui locaste infantem exponendum tradidit, isqne 
ex corporis quibusdam signis Oedipum locastae filium esse 
confirmat. Hyginus : „Id Itemalus senex ***) , qui eum 
exposuerat, ex pedum cicatricibus et talorum agnovit Laii 
filium esse." Huc pertinere potest fragm. 11: dvaQ&Qogy 
dtovog, d6^evi]g' E^dQLTtidrjg OldiJtodL. Ex hac parte 
dramatis sumti possunt esse versus hi -=•'**) : 

*) Hyginus: „Duin haec Thebis geruntur, Corintho Polybus 
decedit. Quo audito , Oedipus moleste ferre coepit , aesti- 
mans patrem suum obisse. Cui Feriboea de eius supposi- 
tione palam fecit." 
-^*) Cf. Dio orat. XI. p. 150 seq. : dsov faoos iTtixqvnTSiv tovxo 
rj not^aai voiMifiov volg @r]§uiois, itgaTOv (isv noiatv inoi7]as 
cpccvEQOv, Ensita TjyavccKTSi nal i^oa iisydXa, ort xmv av- 
Tcov natriq xs iati xal aSsXcpog v,a\ T^g avtriq yvvamos, 
dvriq Y,cu vloc;. 

***) Fortasse: „Id item alius, senex qui eum exposuerat" etc. 

****) Quem Welck. p. 1328. versum ex Sueton. vita Neron. c^ 
46. petitum huius loci putavit esse, eum non fuisse huius 
dramatis Suetonius satis perspicuis verbis ipse declarat: 
exsul enim Oedipus fuit is, quem Sophocles Coloneum 
nominavit , Euripidis autem drama tyrannum Oedipum , non 
exsulem, repraesentabat. 



252 

nokXccg 6 dal^ov tov piov fi£ta6td6£Ls 
edcoKEV iqidv ^etcc^oXdg ts tijg tvxrjg-- 
His tameii praecessisse puto lamenta lyricis numeris ex- 
pressa, quibus succineret alternatim chorus. 

Qualis rerum fuerit exitus, quum Hyginus Euripidei 
dramatis argnmento fincm Sophoclei affixisse videatur, noo 
liquet. Sed simili rerum exitu Euripidem atque Sopho- 
clem usum esse coniectura suspicari licet. Nam primum 
quidem locasten morte voluntaria obiisse et laqueo vitam 
abrupisse necesse est ideo, quod utrique parenti Oedipum 
caussam mortis fore oraculo praedictum erat. Neque, si 
superstes fuisset, qua erat pietate, non potuisset Oedipum 
!n exsilium proficiscentem comitari et fungi iis officiis, 
quibus fungendis laudem adepta est Antigone. Deinde Oe- 
dipum contumeliose a filiis tractatum esse ex fragm. inc. 
40. colligo: 

dXX^ ov7iot\ aiutbg dfiTcXaxcov^ dXXov ^QOtbv 
7taQaivB6aL^^ dv 7tai6l TCQog^slvaL XQdtij, 
tiqIv dv xar' 666g>v Tciyxdv^ iihXag 6K6tog' 
^ %QV ^''^XQ'slv TtQog tSKVCOv vmcj^svov, 
Tum aptior erat ad misericordiam movendam persona Oe- 
dipi, si in exsiiium caecus proficiscens conspiceretur, quam 
si carcere includeretur. Quamobrem ex hoc dramate de- 
promtos esse suspicor versus, -quos fini Phoenissarum in- 
terpolator aliquis satis inepte agglutinavit: 

£0 TtdtQag zXsLv^g TtoXltaiy Xsv66st% OidiTtovg 66 s, 
og td kXsIv^ alvlytiat^ syvca xal xQdtL6tog riv dviJQ^ 
og ^ovog Ucpiyybg %ats6xov tijg ^iaLCpdvov KQdti]^ 
vvv 6' dtL^og a^dtbg olxtQbg s^sXavvofiai x^ovog, 
dXXcc yccQ tl tavta d^Qrjva Tial ^dtr]v ddvQo^ai; 
tag yccQ sk ^sav dvdyxag %vritbv dvta dsl cpsQSiv, 
Sophoclis opus cum Euripidis componens, illum vide- 
bis sola rerum intricatione et commutatione feiicitatis in 
infelicitatem spectatores movere voluisse, hunc, quum in 
eiusdem laudis aemulatione neutiquam illo inferior esset, 
operam dedisse, ut simul de officiis pietatis utiliter disse- 
rendo doceret. Neque tamen illa locastes oratio non plu- 
rimum etiam ad augendam miserationem metumque confc- 
rebat. Nam quum ad eum. eventum res spectarent, ut 



253 

pestem sibi locastes matrimonium esse Oedipus cognosce- 
ret, haec miseria velieraenter augebatur, si illud idem ma« 
trimonium antea felicitatis caput et fundamentiim , salus 
perdito, refugium eiecto, iittus naufrago esse visum erat. 
Hanc autem sententiam primi statim auctores effingendis 
Oedipi casibus expresserant, ut summam liominis felicita- 
tem sumraam saepe miseriam, tum summam prudentiam 
summam iraprudentiam esse ostenderent. Laio iatrone, 
quem putabat, et Sphinge, peste Thebanorum, sublatis Oe- 
dipus in reginae matrimonium pervenerat , patriam exsul, 
regnum egeims adeptus erat. Itaque et ingenti rerum ge- 
starum gloria florebat, et servator civium victorque monstri, 
a quo singuli ad interitum rapti erant, celebrabatur, et 
paene divos prudentia aequare videbatur soluto aenigmate, 
quod omnium fugerat acumen. lam etiam deorum vo- 
luntatem elusisse videbatur vitato periculo , quod nascenti 
obiecerant, cum parentes ab eo interfectum iri praedixis- 
sent. Defunctiis enim fato erat is, qui genuisse credeba- 
tur, erroris convicta erant oracuia, ut secum habere ma- 
trem superstitem non amplius dubitaret, quam ne impru- 
dens interficeret, patria caruerat. Simul ingens opibus 
accesserat incrementum, recepto patrimonio, iunctis regnis 
duobus, quorum alterum a patre, alterum a coniuge tradi- 
tum erat, recuperata patria, ex qua propter deorum ora- 
cula exsulaverat, duplicata potentia atque felicitate. Ibi 
prudentissimus sagacissimusque mortalium imprudentissi- 
mus hebetissimusquc esse cognoscitur , et qui communem 
hominum conditionem callidissime interpretatus est, is suam 
ignorasse neque ullo investigandi studio exquirere potuisse 
arguitur: idem, quum in summum feiicitatis, quam puta- 
bat, fastigium escendisset, in voraginem sahitis omnis se 
inscius praecipitavit. In tanto non solum felicitatis, sed 
etiam laudis meritorumque naufragio, abrepta cum exter- 
nis bonis etiam, quae minime in fortunae lusu posita esse 
videtur, conscientia recte factorum, quidnam relinquitur 
mortali, quo se rebus humanis maiorem esse significet, si 
defluentibus iis , quae non sunt sua , s])onte abiiciat etiam 
id, quod solum perpetuo in ipsius arbitrio positum est, 
animi constantiam atque aequitatem? Non insanit Oedi- 



254 

pus , non effodit oculos , non abnimpit Titam laqueo, sed 
magno animo fert quaecunque mala dei imposuerunt. 

Commodius utiliusque ab Euripide quam a Sophocle 
fabulam conformatam esse ex his arbitror intellectum iri. 
Nam et quae, iudice Aristotele^ hic minus verisimilia ef- 
finxerat, vitavit, et multo planius sensum, qui fabulae sub- 
iectus est, demonstravit. Neque Euripidis drama aut So- 
phoclis aut reliquorum, qui in eodem arj^umento ornando 
plurimi elaborarunt, fabulis obscuratum fuisse ex opere 
quodam caelato inteiligitur, quo excaecatio Oedipi ea ra- 
tione, quam finxit Euripides, repraesentatur ; cf. Welck. 
p. 539. Scriptores autem, qui ad illud respexerint, exstant 
Aelianus, Athenaeus, Strabo, Plutarchus, Erotianus, Cie- 
mens Alex., Stobaeus, Hes^^chins aiiique, quos supra nomi- 
navimus; denique plura Euripidis imitatus est Seneca. 



B. A e o 1 u s. 

De argumento luculenter docet Dionysius Hal. Art. 
rhet. IX, 11., quo loco exempla ponens tov eteQtt XeybLV 
Tial eteQa dLOiKslC&ai, haec inter alia profert: dXXa xal 
EiLfQi7tldi]g dt* olcsv koycav dLOixijoeog Cxrnia neQaivei, 
IJQOteQov de del^ofiev ev oAoj dQa^ati ev iieQet tLvl ^xri^a 
dLOLKoviievov, 'Ev ta AioXcp 6 Ma%aQevg eCtLV SfiLXij' 
6ag r-g ddelcpTJ tcol Xav^dvov^ xal 6v^^ovXevc3v ta jia- 
tQL tag ddeXcpag tolg ddeXcpolg GvvoLzlfjaL , tva th ol- 
aelov 6LOLici]6fjtaL, Kal ovtog sOxfj^dvLOtaL 6 loyogTiOLvfj 
yvcQfijj xal Ov^PovXtj. AUer testis non minus iocuples 
est Pseudoplutarchus in paraiielis p. 312 (428). n. 28. cum 
Stobaeo Serm. LXIV, 35. p. 404: ALolog, tav Tcata Tvq- 
Qfjvlav Pa0LXevg tojtov^ e^xev e^ 'AficpL&eag ^vyatSQag 
1^1 Tcal X6ovg ScQQevag. MaocaQevg 6e 6 vecotatog eQatu 
dLecp^eLQE ^Lav , ^ 6e TtaLdlov eicvfj6ev *). Texov6a dh 

*) Rectius Stob. : av 6 ngEG^VTCCTOS MaHUQEvs Kavttxjjs 
T^g d8sl(prjs igaa&sls i^tdaaTO ttjv ngosigrjfiivrjv. Minus 
enim deceret minimum natu vice omnium verba focere et 
redarguere patrem. 



255 

Ttttl ^lqjovg m(i(p&Bvrog vit6 tov naxQdg, Scvofiov xglva^a 
savtrjv^ dLexQijOato "). 'OfioCcog ds xal <5 MaxaQSvg **), 
Praeter hos plurimiiiii ad pergpiciendani dramatis naturam 
Ovidii (Heroid. XI.) confert imitatio. Accedunt denique 
Aristophanis, Platonis , scholiastarum ***) et Hygini quae- 
dam commemorationes cum fragmentornm mimero haud 
plane exiguo, quibus nixi auxiiiis iam Grauert in museo 
Rhen. anni 1828. p. II. p. 50. et Weickerus p. 860. operam 
in reperiendam dramatis structuram non inutilem contu- 
lerunt. .jn»h 

Nutrici partes gravissimas tributas fuisse necesse est 

1 vel hanc ob caussam , quod partus virginis et statim post 
hunc asportandi infantis conatus ostendebatur. Eius- 
dem igitur personam aptissimam fuisse censeo ad dicen- 

. dum prooemium, quo quae continebantur , eorum partem 
in Apoliodoro I, 7, 3. invenire mihi videor, quamvis no« 
mina non piane conveniant: AioXog dh ^aCikst^GDV tav 
TtSQi tr}v 0s60akiav toncav ****) tovg svotKovvtag 
Aiokslg JtQogtjyoQSvCs ^ xal yrj^ag 'EvaQStrjv tijv ArjC^d- 
Xov Ttaldag (ihv sysvvi]6sv sTttd, KQri%sa^ Zlicvg^ov, 
'A&d^avta^ Ualiiovsa^ ^rjCova, Mdyvrjta, IIsql- 
iqQTlv, %vyatSQag dh Ttsvts^ KavdKrjVf 'j4kxv6vr]v, TIsi- 
didinriv ^ KaXvxrjv^ JIsQi^^^drjv. Magnopere enim haec 
conspirant cum fragmento primo, quod quin huius sit tra- 
goediae, non sinit dubitare testimonium Strabonis f ) : 

*3 Stob. : Jl^olos 8s ns§l rovzcov (iccQ-tav rfj &vyuTql ^iqjog 
insfiipsv ' jj de , cog v6(iov ds^aiisvtj rov GidrjQOv , avr^v 
dvslXs. 

**) Accuratius Stob. : MaxuQSvg 8sj rov ysvvrJGuvtu nqos^iXsm- 
adfisvog, ^dgccfisv stg tov &dXafiov' svqmv Ss rjjv dYccnoDfii- 
VTjv alfio^^ccyovauVf rco avrcS ^iqist xov §iov nsqisyquips. 
***) Schol. Arist. Nub. 1374: ysyqumat 81 8qdfia EvqmiSov 
AfoXog Xsyofisvov, iv cp naqjjyays MuHuqsu , zov nul8a At- 
, oXov, cpd^siquvTU Kuvd-nTjv ttjv u8sXq)r]V. Idem Ran. 873. 

****) Diodor. IV, 67: r>)v ror« fihv AioXiSu, vvv 8h @sxxttUuv xa- 
Xovfisvrjv. j f*» .{,0 ♦ 

f) Strabo VIII. p. 546. B. (246.): rj 8s SuXficovrj nXrjaiov iarl 
rjjg oficavvfiov tiqijvrjg, f| ^g ^sZ d 'Evmsvg. 'Efi^dXXsi 8' 
sig Tov 'AXcfEiov, xuXsZtui 8s vvv Buqvi%iog ktX. 'Evtuv&u 
yuq §uatXsvaut rov nuTsqu uvTrjg 2uXfia)vsu, Kud^unsg 
nul EvqtniSrjg iv AloXoj cprjaiv. 



256 

''^XXtjv yccQ^ 6$ eoLics, ylyvstai ^tog, 
Tov d' AXolog Ttalg^ AloXov de Zlcvcpog 
'A&d^ag re Kgrj^bvg Q\ og t' In' 'AXcpeLOv Qoalg 
&eov ^avelg egQi^^e ZaX^avevg tpXoya. 
Thessaliae regem esse Aeoluin finxerat Euripides noii tan- 
tum in hac tragoedia^ sed etiam in Menalippa philosopha, 
eundemque Aeoliae gentis auctorem , non ventonim deum, 
ut Homerus (Od. a. initio), Ovidius (v. 9 — 16.) aliique tra- 
diderunt , ex quibus Pseudoplutarchi testimonium corrigen- 
dum est. In indicando autem numero h'berorum quin Ho- 
meri auctoritatem Euripides secutus fuerit, non dubito •'), 
A gentis fortunaeque explicatione ad amorem Macarei 
Canacaeque describendum transeundum fuit, cuius et ori- 
ginem et incrementum et eventum uberius descriptum 
fuisse putandum est. Qua de re conferendus Ovidius v. 
21 seqq.: 

^.^Cur unquam plus me, frater.^ quam frater amasti? 

Et tibi non, debet quod soror esse, fui? 
Ipsa quoque incalui: qualemque audire solebam, 

Nescio quem sensi corde tepente deum. 
Fugerat ore color; macies adduxerat ar- 

tus: 
Sumebant minimos ora coacta cibos. 
Nec somni faciles et noa: erat annua no- 

bis, 
Et gemitum nullo laesa dolore dabam* 
Nec, cur haec facerem^ poteram mihi reddere caus- 

sam^ 
Nec noram^ quid amans esset : at illud eram. 
Prima malum nutrix animo persensit anili, 

Prima mihi nutrix., Aeoli^ disit^ amas. 
Erubui, gremioque pudor deiecit ocellos: 

Haec satis in tacita signa fatentis erant. 



*) Od. 1. 1. V. 5 : 

Tov xai dcSdsyia natdes ivl iisyccgois ysyccaeiv, 

£| flSV &VyCiT£QSg, £| 8* vlsSS 7]§0aOVTSS' 

Bvd'' oy^ d-vyuTsgccs nogsv vldaiv hlvai cchoi- 



* '< 



TIS' 



257 

lamque tumescebant vitiati pondera ventris, 

Aegraque furtivum membra gravabat onm" 
Haec ille sua ratione sic exornavit. Accuratius sine du- 
bio Euripidis vestigia Antiphanes comicus in Aeolo lege- 
rat, cuius versus servavit Athenaeus X. p. 444: 
MaxaQEvg^ SQCotL xav 6}io67c6qcov ^l&q 
nXijyelg^ teag iiav imKQdtu tijg ev^cpoQag 
Tcatstx^ &^ avt6v ' elta naQaXa^cjv itote 
olvov 6tQatYiy6v i dg ii6vog d^vrjtolg dysc 
trjv t6X^av elg tb 7tQ66%e tijg ed^ovUag^ 
vvxtG)Q dvaCtag etv%ev cav ri^ovKeto. 
lam autem partus instat virginis: qua de re audiendus 
rursus idem Ovidius: 

^^lam novies erat orta soror pulcerrima Phoebi, 

Denaque luciferos Luna movebat equos. 
Nescia^ quae faceret subitos mihi caussa dolores, 
Et rudis ad partus et nova miles eram.''^ 
Venit deinde ad nutricem in his rebus trepidis versantem 
Macareus, maiori sollicitudine ipse affectus^ cognito patris 
consiiio, qui lioc ipso die omnes simul liberos in matri- 
monia coilocare et communes omnium nuptias celebrare 
constituit. Talia inter se coilocuti, compositis praeparatis- 
que iis rebus, quae ad tempus praevideri poterant, disce- 
dunt. Nutrici haec tribuo verba: 

Kaxijg dn' dQxijg yiyvetai teXog }ca}c6v. 
Prodit chonis , qui qualis sit et cuius rei caussa ve- 
niat, his verbis deciarat: 

HMIXOPION A, 
ttQ* Etv^ov fpdtiv eyvav, ag 
Aiolog e^dvd^ev ra texva (piXtata *)^ 

HMIXOPION B. 
doldeat l'<?Tt, 7t6Qai> , tb d* etijtviiov oiux 'exa elTtelv, 
Progreditur deinde Aeolus stipantibus fiiiis, et voiun- 
tatem suam oratione declarat: 

%al8eg, 6o(pov TCQog dvdQ6g^ ogttg Iv ^Qaxel 
nolXovg xakSig olog te (Svvthiiveiv K6yovg, 



*) Vulgo: %yvm AXoXo^ svvd^Biv ze xeHva nrX. 

11 



258 

Vult autem fiiios matrfmoniis iungi eam maxime ob caus- 
sam, ne per otium amoribus dediti moilitie atque desidia 
languescant : 

oiLfK Iv yvvai^l tovg veavtag XQ^f^'^ 0» 
dXX' iv 0i8i]QG> xdv OTtXotg ri^ag b%biv, 

Xa^TtQol d' ev alx^iaig "^QSog ev te dvXXoyoLg^ 
iniq fioi ta no^Tpa tcoltcIXoi, yevoiato, 
dXk^ G)V TtdXei det^ fieydXa ^ovXevovteg ev, 
Delegit autem virgiues, quas fiiii ducant, nobiii stirpe ori- 
undas , parentium opulentorum , et ex quibus generosam 
robustamque prolem natum iri sperari posset: 
YdoiiiL 8' adtav exyov' aQQev' dQQevcov^ 
jCQG)tov ftev eldog d^lovg tVQavvidog' 
nXei6tri yccQ dQetr^ tovQ'' vjtaQXOv Iv ^lg)^ 
tr^v d^ic36LV tav xaXmv tb ^w/i' 'exeLV. 
Quarum quam quisque acciperet, sorti decernendum com- 
missurus est (xXriQog 'Eqilov, fragm. 21.). 

Haec singuia impugnat et redarguit filiorum maximus 
natu Macareus. Primum enim rerum omnium esse dicit 
ingenia , mores atque aetates coniugum convenire , ut mu- 
tuo amore possint et consuetudinis duicedine conciiiari: 
^anbv yvvalna TCQog veav i^ev^aL veov • 
liaTCQo. yccQ l(3X^S ^dXXov dQOevcov ^evsij 
%i]XeLa d' tj^t] d^dc^ov eKXeijteL defiag 



dXV ^ tb yriQag tr^v Kvtcqlv ^ijatpetv ed^ 
^ t^ ^A(pQobit7i tolg yeQOvCLV dx^etaL. 
In genere atque divitiis quidquam momenti esse negat: 
(i^ TtXovtov etTtjjg' o^dxL &av^d^c3 ^eov, 
bv x^ naKLGtog Qccdicjg exf^Oato ' 
triv d' s^fyevBLav, TtQog ^eav^ (iij [iol Xeye' 
ev ;gpiy/Lta(?n/ rdd' l6tL' iit] yavQOv^ TtdteQ' 
kvxXg) yccQ SQJceL* tco (lev §'(5^', 6 d' ovx exSL' 
tcolvolOl 6* adtolg XQ<^i^^^' • g) d* dv ev dofiOLg 
Xq6vov 0VVOL7C7J TtXeiGtov., ovtog siLfyeviljg, 
Proximas amore fratribus sorores esse, quibus in ma- 

*> Cf. Welck. p. 863. iiot. 6. 



259 

trimonia diictis neque rem familiarem dividi neque studia 
eorum, qui sint eiusdem famiiiae, distrahi, sed firmissimis 
caritatis co^nationisque vinculis adstrictos omnes instar 
unius et ad inimicos ulciscendos et ad augendam opuien- 
tiam inter se conspiraturos esse. 

Eam familiarum quasi conglutinationem atque alienorum 
exclusionem contra naturam esse pater ostendit, ut quae non 
solum sanguinis, sed etiam legum, institutorum, iurum ser- 
monisque communione et Tario vitae commercio homines 
inter se iungi voluerit, eademque duce pauperes opulen- 
tosque promiscue in urbibus habitare neque separatim 
condere civitates: 

doTislt' av olxelv ycdccv, sl Ttsvrjg ajtas 

^abg TCoXixsiLJOvto TtXovolcov dteQ; 

oi)7i av ykvoito xaQig l6^Xh Ttal aaTid^ 

dXV e6%i Ttg 6vy%QaGig, «gr' exeiv xaAws. 

d, iirj yccQ §'<yrt ra Ttsvrjxt, 7tXov0Log 

di8c36\ & d' ot nkovtovvteg ot5 xeKf^fisQ^ay 

tOl0lV 3tSV7]6l XQCO^SVOt &r}Qco^s^a, 
Haec rursus Macareus impugnat; tum turpe esse, si so- 
rores fratribus nubant, negat: nihil enim per se vel turpe 
vei honestum esse, sed moribus solis et consuetudine tur- 
pia et honesta discerni: 

dij^Si diaO^Qav oddsv ctv ndvty otalbv 
o{>8' al6xQov' dXXa tovt^ s7tolr]6sv Xa^cav 
6 TcaiQog al6xQa x«l 8LaXXd^ag %aXd ••'). 
Contentionibus altercatio annectitur, in qua filii concubitum 
incestum defendentis haec fuisse videntur: 

9j ^>v6ig £j3o'i5A£d'', ^ v6\3iGiv oi)8sv ^sXsl **). • 

tl 8' al6xQ6v^ ^v ^rj tol6i XQca^svoig SoKJj; 

Postquam pater in sua sententia perseverans discessit, de 

fuga cogitat Macareus: 

— — — dXX' oficog 

ohtQ^g ttg alcov 7tatQi8og exXLTteiv OQOvg, 

*) Sext. Emp. disput. Antiscept. ap. Fabric. Bibl. Gr. V, 7. p. 
623. Meineke ad Men. p. 201: „Sunt fortasse Euripidis 
versus." 
**) Fragm. inc. 111. p. 409. Matth. 



260 

Interposito deinde chori carmine, partns ipse Cana- 
cae in scena, quantum fieri poterat, exhibebatiir. Testatur 
enira hoc Suetonius, a Nerone personato ,,Canacen par- 
turientem" cantari solitam esse referens (vit. Ner. c. 
21.). Quae pars dramatis quaiis fuerit, ex Ovidio conie- 
ctare licet v. 49 seqq.: 

„iVec vocem tenui. ^^Quid^ ait^ tua crimina prodis?" 

Oraque clamantis conscia pressit atius, 
Quid faciam infelix ? gemitus dolor edere cogit^ 

Sed timor et nutrix et pudor ipse vetant, 
Contineo gemitus., elapsaque verba reprendo^ 
Et cogor lacrimas combibere ipsa meas. 
Mors erat ante oculos, et opem Lucina negabat: 

Et grave., si morerer, mors quoque crimen erat : 
Cum superincumbens., scissa tunicaque comaque, 

Pressa refovisti pectora nostra tuis^ 
Et mihi : „F/ue soror^ soror o carissima^^^ dixti^ 

„FtiJe, nec unius corpore perde duos, 
Spes bona det vires : germano nupta futura es : 

lllius^ es de quo mater, et uxor eris^^ 
Mortua^ crede mihi, tamen ad tua verba revixi^ 
Et positum est uteri crimen onusque mei," 
Solebant veteres multa ostendere, quae nos occultamus, et 
rursus alia occultare, quae nos ostendimus. Nihii iiii hu- 
mani a scena alienum esse censebant; contra ocuiis sub- 
ducebant quaecunque meiius narrando exprimi quam imi- 
tando repraesentari posse videbantur. Absurdius enim in- 
veniri nihil potest, quam ratio, qua vel proeiia vel mortes 
nostri histriones imitantur; sed callum nobis obduxit diu- 
turna consuetudo, ut tam pueriies ineptias spectantes non 
fatigemur, quas ne semel quidem adspicere sustinuissent 
antiqui. Confer hanc ineptiam cum praestantissima arte, 
qua Polynicis Eteociisque pugnam ac caedem Euripides 
descripsit, et inanes giadiorum crepitus cum poetarum 
parepigraphis damnabis. Contra nullam vei vulnerum vel 
morborum foeditatem, nullos dolorum cruciatus e conspe- 
ctu removendos, neque deiicatiorum hominum mollitiei uilo 
modo serviendum esse censebant Graeci Romanique. Quare 
actio omnis, qualem descripsit Ovidius, quin in scena ex- 



261 

hibita sit, noii tlubito , et iii fine demum Canacen , quum 
et nutricis adnionitionibus et fratris solatio animus tran- 
quillatus confirmatusque esset, in cubicuium abductam par- 
tum edidisse. Interim adolescens in scena remanere po- 
tuit, atque pronuntiare illa de infante ciam asportando : 



6 XQOVog ccnavta tolCvv v6reQov qjQadsi' 
XdXog s6tlv ovtog, odx SQCJta^LV Isysi. 
Haec excipiebat chori carmen, quo eadem sententia cxor- 
nabatur : 

ri ^Qa%v 6&svog dvsQogy ^ 

dXXa TComiXta TtQaTtidGtv 
dsLvcc fisv Ttovtov x^ovlav 
x' dsQLCov ts ddnvatav 
TtaidsvfLata qpvAov*). 

Actus, qui sequebatur, naturam e\ eodem Ovidio co- 
gnoscimus : 

— — ^^media sedet Aeolus aula: 

Crimina sunt oculis surripienda patris. 
Frondibus infantem ramisque albentis olivae 

Et levibus vittis sedula celat anus, i 

Fictaque sacra facit dicitque precantia verba: 

Dat populus sacris^ dat pater ipse viam. 
lam prope limen erat : patrias vagitus ad aures •^'-' 

Venit^ et indicio proditur ille suo. ^ * 

Eripit infantem mentitaque sacra revelat 

Aeohis. Insana regia voce sonat. 
Ut mare flt tremulum., tenui cum stringitur aura^ 

Ut quatitur tepido fraxina virga Noto., 
Sic mea vibrari pallentia membra videres : 

Quassus ab imposito corpore lectus erat" etc. ^ 
^.^lamque dari parvum canibusque avibusque nepotem 

lusserat ^ in solis destituique locis. 

Vagitus dedit ille miser: sensisse putares, 

Quaque suum poterat voce rogabat avum^ 

*) Vulgo: 8^ivu. fihv novrov x^ovioav t dsqioav re dafivdtai 
ncct.8sv(iaTa et Safi^ cpvXa novxov x^ovimv t ai%i(ov td 
naiSevfittTa. •-." : ; 



* f 



262 

Horum pleraque quo minus sic , ut Ovidius refert , acta 
esse statuamus, nil impedit. Poterat rex vel in nuptiarum 
celebritate paranda vei in sacris faciendis cum fiiiis in 
scena occupatus esse, nutrice cum simulatis sacris prod- 
eunte. Deprensa nutrice et convicta puerperam ipsam in 
scenam productam esse non est verisimile. Absens igitur 
conviciis a patre obruta est: 

yvvaixa d* ogrts 7tav6£tat XBycav TiaKag 

dv6t7]vog ccQa Kod 6o(pdg 7C£Kk^6£tai,. 
Interposuisse se Macareum et Pseudoplutarchus testatur 
(tbv yBVVTqdavta %QO£^iX£CiOd^£vog) et hae reliquiae de- 
clarant: 

^QYV V^Q ogtig £v&£C}g ^aptjsrat, 

zaxag t£l£vta ' ucX^lCta yag 6(pdkX£i PQOtoijg. 
Neque huic tribuere dubito verba, quae in Strepsiadem 
Aristophanes transtuiit Nub. v. 1468: 

— — xatai,8£6^7jtL TtatQaov /lia •'), 
Quibus precibus nil motus Aeolus statim per satellitem 
filiae gladium mittit, quo eam ad mortem sibi consciscen- 
dam tecte impellit: 

^^lnterea patrius vultu moerente satelles 
Venit et indignos edidit ore sonos: 

Aeolus hunc ensem mittit tibi (tradidit ensem) 
Et iubet ex merito scire., quid iste velit." 
Cf. Pseudoplutarchum 1. I., Hyginum fab. 238., Ovid. Ibid. 
564. Repulsus igitur patris contumacia Macareus haec 
dixisse putandus est: 

Ciyav (pQovovvta 7iQ£i66ov., £lg o^iXiav 

3C£06vta *'•') • tovtcp 6' dvdQl fwjr' £Xriv (piXog 

fii]t£ ^vv£i7]v, ogng adtdQxrj cpQov£lv 

n£7toL&£, dotjXovg tovg (pikovg Tqyov^£vog. 
Idem, postquam pater abiit, ad mortem se communiter 
obeundam parat: 

*) „Sunt haec existimanda tragici alicuius verba, id quod vel 
producta praeter morem comicorum prima syllaba vocabuli 
7catq&ov ostendat, Euripidisque esse suspicatus estPorsonus 
ad Med. 1314." BOTHE. Proavum Aeoli lovem fuisse ex 
iis, quae supra commemoravimus, inteliigitur. 
**) Vulgo: KqBiGdov 7} bIs ofiiXiav maovzoc. 



263 

otfioi' rlc; dXysiv oim anletatai xaxolg; 

tls av v.Wfov tavd' ovx av SicfidkkoL ddxQV; 

ykvxua ydg ^ov (pgovttg odda^ij (iiov. 
Nam una ciiin sorore fratrem mortem sibi conscivisse et 
Pseudopliitarchiis I. I. et Hygiims fab. 242. et Plato Leg. 
VIII. p. 838. C. testantur^ cuius verba haec sunt: otav ^ 
®ve6tag tiv^g ij tivag Oldlnodag Blgdyadiv ^ ManaQhag 
tivag ddeXq^aig ^ix^avtag ka&Qaicog, dcp^ivtag dc, 
etoi^cjg d^dvatov avtoig i%iti^hvtag diKtjv 
tijg d ^aQtiag. 

Hae caedes dum intus perpetrantur , quartum carmen 
actum est a choro : quo finito res , quomodo gesta esset, 
a nutrice coram rege, tunc demum de mutuo iiberorum 
amore cognoscente, exposita est. Huius narrationis ra- 
tionem rursus ex Ovidio cognoscimus, apud quem accepto 
gladio cum mandato patris haec inter alia dicit Canace: 

.^^Scimus, et utemur violento fortiter ense: 
Pectoribus condam dona paterna meis. 

His mea muneribusy genitor^ connubia donas? 
Hac tua dote, pater., Jilia dives erit? 

Tolle procul decepte faces, Hymenaee^ maritas, 
JEt fuge turbato tecta nefanda pede, 

Ferte faces in me, quas fertis^ Erinnyes atrae, 
TJt meus ex isto luceat igne rogus. 

Nubite felices^ Parca meliore., sorores : 
Admissi memores sed tamen este mei. 

Quid puer admisit, tam paucis editus horis? 
Quo laesit facto., vis bene naius, avum ?" 
Deinde miilta est in conquerendo infantis fato. Sbrore iam 
interfecta, frater supervenit gladiumque ex iliius corpore 
extractum in suo pectore condit: edQa^ev sig tbv ^dXa- 
fiov , £VQG)v ds trjv dyaitcoiikvriv aipo^Qayov6av., r& a^- 
r« ^i(p£i tbv ^iov TtSQLsyQaipsv. Ciausuiara huius narra- 
tionis fuisse hanc opinor: 

ti] 6' 'A(pQo8itrj noXV svs6ti noiTcika* 

tSQTtSL T£ yccQ fidh6ta Kal Xvnsi ^QOtovg' 

tvxoini' d' a^vtijgf iJvtV s0tlv s^v^sviqg. 
Ostenduntur deinde corpora mortuorum et sequuntur re- 



264 

gis lamenta, chori coiisolatione interpellata. Ad priorem 
rem sine dubio referendiim est epigramma Lucilii, quod 
est in lacobsii Anthol. T. II. p. .392. XI, 254 : 

jcdvta 7ia%'' tOtoglfjv dQXOv^Bvog^ ev tb fisyiCtov 

t&v Egycav TCaQidcov i^vCa6ccg [leydlag, 
rrjv filv yccQ Nlo^tjv dgxovfievog (og U&og e^trig^ 

Tiai Jtdhv av Ka%avevg l^aTCtvrjg BJceGsg' 
dXV eicX tTJg Kavdxrjg dcpvag^ oti xal ^l- 

(pog iiv (jol 
zal icov h^ijk&eg' tovto %aQ* iGtOQiriv, 
Neque enim gladium corpori virginis inhaerere debuit, ut- 
pote extractum ab adolescente, neque viva comparere po- 
tuit Canace, ut quae etiam prius quam hic occubuisset. 
Lamentorum Aeoli hae sunt reliquiae: 

cpev, (pev ' icaXaibg alvog ag KaXag exei ' 
yeQovteg oiudev e^^iev dkXo nXrjv dx^og 
Tcal 6xrj(i\ dveiQOV 6' eQico^ev ^L^i]!i.ata' 
vovg 8' oiJKBt' eCtiv^ olofiecd^a d' sv cpQoveiv. 

X0P02. 
(lox^etv dvdyxrj' t^g ds dacfiovcav tijxag 
ogtcg (peQec %dkXi6t^ dvrJQ^ ovtog <3o<p6g, 
JIOAOH, 



del td fiev J-g, tb de ^e^l6tatac Tcaxov, 
tb d' sxTcecprjvev a^d^ig e^ dQxrjg veov. 

— efioiys vvv ts ical ndXac doxel' 
TCaldag (pvteveiv oijTCot' dv^QcoTCovg sxQ^v, 
TCovovg OQavtag slg o6ovg cpvtsijo^ev *), 

sl fiev tod' ^fiaQ TCQcotov ^v xaxov^ev(p^ 
xal ^rj (laxQccv drj dia tcovcdv evavCtolovv^ 
slxbg C(pa8d^£LV rjv av, cSg veo^vya 
TCatkov xf^^Lvbv aQtLcog 8e8eyfievov' 
vvv 8' d^pivg el^i xal icatrjQtvnGig Tcdvcov, 
Ultima sic convertit Cic. Tusc. III, 28: 

,,iSe mihi nunc tristis primum illuxisset dies^ 
Nec tam aerumnoso navigavissem salOy 

*) Fragm. inc. 149. p. 39?. BJatth. 



265 

Esset dolendi caussa^ ut iniecto equulei » 

Freno repente tactu esagita?ttur novo: 

Sed iam subactus miseriis obtorpui,^^ 

Magnam fuisse huius fabulae laudetn Ovidius te- 
statur (Trist. II, 384.) : 

„ Nobilis est Canace fratris amore sui" 
Et iam Aristophanis tempore partes huius dramatis fre- 
qpenter \uigo cantari solitas esse Phidippides argumento 
est (Nub. 1375.): 

6 d' e^d&vg ^O' EdQiTtldov q^6iv xlv\ ag IkIvh 

Neque reliquis temporibus eam gioriam obscuratam esse 
inde apparet, quod nobilissimi omnis generis auctores pas- 
sim ad eam respexerunt, veiut Piato, Aristoteies (Polit. 
111,2,3.), Dicaearchus (fragm. 1.), Theophrastus (fragm.2.), 
Aelianus (Hist. anim. IV, 54.), Gaienus (fragra. 19.), Diony- 
sius Hal., Strabo (fragm. l.), Plutarchus (fragm. 2. 5. 9. 11. 
24.), Athenaeus (fragm. 3. 5. 11.), Sextus Emp. (fragm.5.), 
Lucianus (fragm. 24.), Cicero (Tusc. III, 28.) , ut omittam 
alios obscuriores. In theatris eandem omnibus temporibus 
floruisse ex Neronis actionibus intelligitur. Accedit Ovi- 
dii imitatio et comicorum graecorum allusiones frequentis- 
simae. Et Aristophanes quidem versus alios deflexit, aliis 
abusus est in Equit. 1175. (fragm. 2.), Nub. 1468., Pac. 
114. 119., Thesm. 177.8., Ran. 1475. Anaxandrides , qui 
traditur primus ^QCOtag xal naQ^evcDV q)9oQdg fabulis suis 
inseruisse, an tragoediam in comoediam mutaverit, nesci- 
mus; sed deflexit versum celeberrimum : 

jj TtoXig e^ovXed'^ ^ v6^g)V oijdlv fiaksi,, 
Ab Antiphane autem, qui eandem rationem in fabuiis com- 
ponendis secutus est, idem argumentum tractatum esse 
ex fragmento , quod supra posuimus , apparet. Tum Eri- 
phi quoque Aeolus ab Athenaeo IV. p. 134. commemora- 
tur, hoc posito fragmento: 

Xoyog ydQ £(Jr' dQxalog od aaKGig l^ov. 

olvov Xiyov6i tovg yaQOVtag^ a ndtSQ^ • 

%si%SLv %0QSvsiv o^ %sXovtag* 
In Aeolosicone Aristophanes non totum drama, sed partem 
eius in risum detorsisse potest. Oeterom nihil horum 



266 

omnium in contemtum Euripidis factum et pro laudis po- 
tius quam infamiae testimoniis talia habenda esse pridem 
intellectum est a prudentioribus, velut Welckero p. 811*) 
seq. et Bergkio fragm. Aristoph. p. 55 **). Aperta tamen 
calumnia usus Aristophanes est, Euripidi crimini vertens, 
quod fratris atque sororis amorem spectandum exhibuerit 
(Nub. 1315., Ran. 1092.), quae accusatio non minus iniqua 
est, quam Eudociae fastidium, icafi^laQOv poetam nomi- 
nantis Anaxandridem ideo, quod virginum amores et stupra 
repraesentasset *''*). Sed haec erroris dumtaxat accusanda 
est, ilii autem neque stuporem neque morositatem tantam 
fuisse constat, ut non maiitiae tribuendum esse appareat, 
si Euripidi crimini vertit ea, sine quibus ars ipsa spirare 
non potest. Veritatem enim abiici, si vitiorum imitatio 
omittatur, planum est. Gravissimorum autem scelerum 
repraesentationem ei poetae necessariam fuisse, qui tga- 
yiiccotatog fuerit, non minus facile inteliectu est. Quod 
si Euripides talia sic expressisset, ut eum iis delectari ap- 
pareret, si iegum institutorumque severitatem impugnans 
illa recta, vera, debita esse doceret, iure meritoque repre- 
henderetur : quod tantum abfuit, ut unquam fecerit, ut 



*) Operae pretium est verba viri humanissinii transscribere : 
„Die gemeine Vorstellung neigt dahin, wo irgend komische 
Poesie zu der ernsten und gefiihlvollen in Beziehung ge- 
stellt ist, statt des Spieles, welcbes dem Witz, der Parodie 
und der Spafsmacherei der Gegenstand und dessen Ausfiih- 
rung, wie gut sie in ihrer Art immer sein mochte, darbie- 
tet, diefs fiir ein wohlverdientes Durchziehcn zu nehmen. 
£s ist daher blofs zufallig, da Aristophanes auch in einem 
Meisterstiicke der neuen Komodie den Kokalos behandelt 
lat, einen Soff des Sophokles, dafs nicht auch diefs von 
einem Notenschreiber als Durchziehen irgendwo aufgefafst 
ist." 
**) Errorem inveteratum naturae ac rationi poesis adver- 
sari dicit. „Tmmo Aristophanes fabulam illam antiquam de 
Aeolo ita tractavit atque lepide immutavit, ut saeculi imagi- 
nem haud obscuram exhiberct; et exagitavit ille quidem 
maxime insanas libidines illamque victus exquisitam luxu- 
riam, de qua modo dixi." 
***) Cf. Meineke 1. 1. 



267 

eum etiam iiisto morosiorem fiiisse, Helenam, Stheneboeam, 
Pentheum aliasque personas intuentes, intelHgamus. Qui 
8i Macarei caussam defendere Teliet, auctoritate poterat 
Homeri niti, qui nihii incesti rei inesse opinans simpUciter 
IW bys, inquit, &vyatsQag nogsv vidOiv slvau dKol- 

tig' 
ot d^ alsl Ttagcc TtatQL q)Ck(p otal ^rjtSQi TCsdvQ 
dalvvvtaL ' jtaQa 8s 6(piv dvslata ^VQia icsltaL ' 
yiVL00Yisv ds ts 8a^a 7tSQi6tsva%lt,staL «i^A-g 
ijfiata' VTJTctag d' avts TtaQ' aldoCyg dXoxot,- 

0LV » 

s^dov6' Iv xs taTtrj^L xal sv tQfjtotg ks%ss(S6tv, 
Contra Euripidis Macareo de turpitudine rei tam firmiter per- 
suasum est, ut^ etiam commisso scelere, non audeat eam nisi 
per insidias captationesque defendere; neque minus Canace, 
tradito gladio neque aperte edito mandato, dvo^ovxQCva0a 
avt^v, ^^scimus, inquit, et utemur violento fortiter ense." 
Solent autem homines vitiosi poetarum dictis etiam invito-' 
rum ad purgandam turpitudinem suam abuti. Exemplo est 
Lais, si modo vera est fabula, quam Macho comicus apud 
Athen. XIII. p. 582. C. refert hoc carmine : 

Aatda liyov^v trjv KoQLVxfiav Ttots^ 

Ei^QLTtCdTjv IdovOav sv iciJTtcp tLvl 

TtivaxCda Tcal yQacpslov l^rjQtrjfisvov 

SXOVt\ aTtOKQLVaL^ (pf]6Cv^ CO TtOLTJtd (lOl^ 

tC (iovXo^svog syQaipag sv tQaycodCcc 
Jc^q' cclexQOTtOLS*); TcataTtXayslg 8' Ei^QLTtCdfjg 
rijv tdXfxav wdtijg^ 6v yaQ^ sqjtj^ tCg sl^ yvvat', 
oi^ic al^xQOTtotdg ; rj 8s yskd6a6' ditSKQi^ri' 
xC 8* al^xQov^ rjv ^rj toL6L XQC^i^^votg doxij; 
Plura eius generis commenta originem debent huic versui 
celeberrimo **), quem et Plato et Cieanthes correxisse di- 
cuntur sic: ' 

al6xQbv t6 y' al^xQov, xav Sotctj xctv fi^ dox-g. 
De tempore, quo haec tragoedia primum acta sit, si 
quaeris, coniicio eam intra 01. 84, 3. et 01. 88, 4. in- 
notuisse. Nam 01. 84, 3. Sophocles Antigonam docuit, cu- 

*) Versus de Medea 1336. 
**) Cf. Matth. p. 13 seq. 



268 

iu8 quandam imitationem prae se fert opus Eunpidis. Al- 
ter autem terminus Equitibus Aristophauis eiusdemque 
Nubibus describitur, quibus fabuiis ad Aeolum respici 
supra docuimus. 

C. Protesilaus. 

Protesilaum sive Laodamiam, quod quidem ex scripto- 
rum testimoniis cognosci possit, neque Sophocles neque 
Aeschylus neque reliquorum tragicorum quisquam praeter 
Euripidem composuerat. Quamobrem non videtur narratio 
Hygiai (fab. 103. et 104.) , quae manifestam exhibet tra- 
goediae imaginem , aliunde potuisse , quam ex Euripidis 
opere, hauriri. Ne tamen continuo fragmenta, quae ser- 
vantur, ad iliam revocemus, duae res monere videntur, 
primum quod , quum pater Laodamiae Acastus ab Hygino 
appelletur, Piiotius (fragm. 7.) ei Alcathoi nomen ab Euri- 
pide tributum esse significat, deinde quod iile tres tantum 
horas Protesilaum ab inferis diis impetrasse dicit, reliquis 
auctoribus, imprimisque scholiasta Aristidis (T. II. p. 228. 
vel 256.), qui Euripide nominatim pro teste utitur, inte- 
gram diem concessam esse affirmantibus *), lam nomi. 
num discrepantiam quod attinet, cum Ovidium cum Hygino 
conspirare videam (Heroid. XIII, 25.), facilius adducor , ut 
Photii libris vitium inesse, quam ut nomen usitatius non 
Euripidis auctoritate niti credam **). Praeterea Acasti 
nomen in Phthiotarum fabulis celebratissimum fuit; Alca- 
thoi in eius civitatis antiquitatibus mentio, quod sciam, 
nuila fit. Temporis autem spatium id, quod posuit Hyginus, 
melius, quam alterum, dramati convenire facile est iutei- 
lectu. Accedit, quod origo erroris ex ipsis illius scho- 
liastae, quem diximus, verbis elucet, quae haec sunt: 'O 
JlQ(x>tB6Uaos dQDCiia yhyQamai tg) Ei^Qiitldy, AhyB.tai d£, 

*) Stat. Silv. II, 7, 120 : 

Ununiy quaeso, diem deos silentum 
Exores: solet hoc patere limen 
Ad nuptas redeuntibus maritis. 
Lucian. D. M. 23. Tzetzis Chil. II, 52. 
**") Matris nomen nemo protulit, scilicet non productae iu sce- 
nam a tragico. 



r*' 



269 

3tL yafii^6ag %a\ fitav i^fisgav fiSvov Cvyysvd- 
(levog tTJ yvvaixl iqvaym^xltYi fiEtcc tav ^EXX^^vav xath 
Tgolav d%sX%slv^ Tcai jtQCJtog iTCi^ag tijg Tgolag itslsv- 
tri0s. Kal <pa6LV^ oti tovg xdtci) dalfiovag fjf^Oato Kal 
"^dg^ei&rj filav i^fisgav %al 6vvsysvsto tij savtov yv- 
vaiKL Patet enim ex Iiis, utrumque spatium^ quod et ante 
profectionem et post reditum concessum fuit, permutatum 
esse a scriptoribus , tantoque proclivior fuit permutatio, 
quod non solebant accuratissime teraporum spatia., quae 
actionibus consumerentur, a scenicis poetis definiri. Eadem 
autem de re fieri potuit, ut etiam Hyginus ipse in defini- 
endo tempore erraret. Sed haec, utut sunt, levia sunt. 
Quamobrem Hyginum in interpretandis tam Euripideis quam 
Laevianis fragmentis sequl non dubito. Eius narrationis 
initium hoc est: ,,/\chivis fuit responsum, qui primus lit- 
tora Troianorum attigisset, periturum. Cum Achivi clas- 
ses appulissent, caeteris cunctantibus , loiaus, Iphiciis et 
Diomedeae filius *), primus e navi prosiluit, qui ab Hectore 
confestim est interfectus **): quem cuncti appeliarunt 
Protesilaum, quoniam primus ex oranibus perierat. Quod 
uxor Laodamia, Acasti filia, cum audisset eum perisse, 
flens petiit a diis, ut sibi cum eo tres horas coiloqui lice- 
ret: quo impetrato, a Mercurio reductus, tres horas cura 
ea colloquutus est *■'*). Quod iterum cum obisset Protesi- 
laus, dolorem pati non potuit Laodamia." His supplementa 
quaedam ex aliis auctoribus addimus. Caussam mortis 
fuisse, quod domus recens aedificata nullis sacrorum so- 
lemnibus, antequamiiuptadeduceretur,initiata esset, ostendit 
CatuUus 68^ 79: 



*) Lucian. D. M. 23 : Btfxl (isv nqcoTsaiXaos 6 'lcpiKXov, ^vXd- 
Kiog , aTguTicoTTjg rcav 'AxccicSv , xal nqcaTog dno&ccvatv tcov 
In 'lXl(a. 
**) Lucian. D. M. 19 : og i}iXa^6(iEvog ti^s vEoyd/iov yvvatxds, 
inel nQogsq^iqsad^s Ty Tqa)fx8t, ovtco cpiXoKivdvvcog xa2 
dnovsvoTjfisvoog nqosni^Srjaag tcov dXXcov, do^rjg iqaa&sig, 
di rjv nqcoTog iv T17 dno§dcasi> dni&avsg. Idem diai. 23. Ovid. 
Heroid. Xin, 93. et 65. 
***) Vulgo: cum eo collocuta est. 



270 

^^Coniugis ut quondam flagram advenit amore 

Protesilaeam Laodamia domum 
Inceptam frustra, nondum cum sanguine sa- 

cro 
Hostia coelesteis pacificasset heros" etc. 
^^Quam ieiuna piiim desideret ara cruorem^ 

Docta est amisso Laodamia viro^ 
Coniugis ante coacta novi dimittere collum^ 

Quam veniens una atque altera rursus hiems 
Noctibus in longis avidum satiasset amorem, 

Posset ut abrupto vivere coniugio: 
Quod scibant Parcae non longo tempore abesse^ 
Si miles muros isset ad Iliacos,^^ 
Cum quo conspirat Lucianus D. M. 19: ijiiLtsXij nhv 
tbv do^ov TcarahTtcov^ XTriQav 8b trjv vEoya^ov yvvaiKa, 
Demta Tulnerum cruorisque foeditate pristinam formam 
reversuro ex inferis restituendam fuisse docet eiusdem 
Luciani Proserpina D. M. 23 : ovxovv , (5 ccveq , 0v xal 
tovt' Xaijai^ Tcal tov 'Eq^tjv xeXevGoVf InEidav hv ta (pcotl 
ijdrj IlQCJtsGiXaog tJ, za&t}i6[isvov f^ Qa^dip vsavlav 
s^d&vg xalbv dTCSQyaGa^d^aL a^dtov^ olog i^v stc tov 7ta(3tov, 
Protesilai umbram media nocte in scenam prodisse 
suspicor atque expositis iis, quae et Troiae et in Phthia 
gesta erant*), ex Orco se reductum a Mercurio esse, diis 
inferis Laodamiae precibus commotis, ostendisse. Tecta 
sibi intrare fas esse ne^avit: 

ot; yccQ ^s^ig ^s^rikov antsG^ai do^ov. 
Recessit igitur his expositis atque in propinquo ah'qoo loco 
coilocatus exspectabat, dum uxor prodiret, ut ipse doloris 
lamentorumque mulieris testis fieret. 

Potuit deinde cum primo mane Laodamia ex aedibus 
prodire. Somni quodam yiso eam territam fuisse ex Ovi- 
dio colhgo (Her. XIII, 109) **) : 

^^Sed tua cur nobis pallens occurrit imago? 
Cur venit a verbis multa querela tuis? 



*) Philostr. Her. p. 633. D: Ttlrjv ys oti dnoQ-dvoL fihv 8t 
'EXsvTjv iv Tgoicc, dva^icpr] 8s iv ^&la, AccoSafiSLCcs igoav» 
^^) In eadem sententia est Welck. p. 495. 



271 

«A Excutior somno^ aimulacraque noctis adoro; 
Nulla caret fumo Thessalis ara meo, 
Tura damus lacrimamque super: qua sparsa relucet, 

XJt solet adfuso surgere flamma mero. 
Quando ego te reducem cupidis amplexa lacertis 
Languida laetitia solvar ab ipsa mea?" 
Fraeterea discessus tristem et nuptiarum iucundam me- 
moriam repetitam a Laodamia esse omninoque aegritudi- 
nem mulieris simili ratione, atque fit apud Ovidium Ca- 
tullumque '-') , descriptam esse consentaneum est. Quam- 
obrem non alienum esse duco quaedam utriusque verba 
transscribere. Catulli sunt Iiaecce: 

^^Quo tibi tum casu^ pulcherrima Laodamia, 
JSreptum est vita dulcius atque anima 
Coniugium: tanto te absoibens vortice amoris 
Aestus in abruptum detulerat barathrum^ 
Quale ferunV etc. 

^^Sed tu horum magnos vicisti sola furores^ 
Ut semel es flavo conciliata viro" 
Ovidii haec pono : ir n. Vi - ' 

„iVec mihi pectendos cura est praebere capillos^ 

Nec libet aurata corpora veste tegi.^^ '^l 

Exstant etiam Laevii quaedam fragmenta, quibus Lao^ 

damia iucundissimam nuptiarum noctisque genialis memo- 

riam repetit: 

V „Ineunt i inruunt^ cachinnos^ ioca, dicta 

missitantes" **). 

^^Complesa somno corpora operiuntur, ac 

suavi quiei .iJi 

Dicantur," 

Cum nutrice, puto, colloquens haec exposuit. Am- 
banim deinde societati chorus se appiicat, quem ex 
mulieribus Phylaciis constitisse (nam Phylaces rex fuit 
Iphiclus, pater Protesilai, ibique haec aguntur) recte con- 
iectasse videtur Weickerus ex Ovidii verbis hisce: 



*) Catull. 68, 105 seqq. OTid. Her. XIII, 1 — 30. 
^*) Vulgo: risitantes. Bothii emendationem admisi. 



V ^ 



2t2 



y^Conveniunt matres PkylaceideSy et mihi 

clamant : 
Indue regales^ Laodamia^ sinus, 
Scilicet ipsa geram saturatas murice vestes, 

Bella sub Iliacis moenibus ille gerat? 
Ipsa comas pectar^ galea caput ille prematur? 

Ipsa novas vestes^ dura vir arma ferat ? 
Qua possum^ squalore tuos imitata labores 

Vicar^ et haec belli tempora tristis agamJ^'' 
Talia alternis strophis a clioro et Laodamia caiitari pO' 
tueriint. Statim autem post parodum Protesiiaus rursus 
prodire potuit. Laetitiam coniugum, in rautuum conspe- 
ctum redeuntium, lyricis numeris puto expressam fuisse. 
Hanc sine dubio excipiebat sciscitatio mutua et narratio, 
ut fieri solet, quum post longius intervaihim sibi reddun- 
tur amantes. Opinatur Laodamia maritum bello iam com- 
posito redisse et perpetuo mansurum esse, quod utrumque 
negat Protesiiaus: 

^^Seseqtie ii perire mavolunt ibidem^ 
Quam cum stupro rebitere ad suos popu- 

laris^'' *). 
Hoc redeundi studio suspicio uxori iniicitur praelatae ae- 
mulae : 

^^Aut nunc quaepiam alia te illo Asiatico 

ornatu affluena 
Aut Sardiano ac Ludio fulgens decore 

et gloria 
Pellictiit»" 
His se suspicionibus Protesilaus non aliter quam vera fa- 
tendo liberare potuit: 

OijKy dW h' £^7Cvovv 'Atdrjs /^* eda^ato "*)• 
His peractis Acastum intervenire necesse fuit: qui 
antequam prodiret, chori carmen recitatum esse suspicor: 



^) Fragm. inc. n. 25. Vulgo redire. Bothii coniecturam ad- 

misi. 
**) Fragm. inc. ex Luciani Necyom. petitum j cf. Mattb. p. 411. 
D. 189. 



273 

^oq)£QttV ddtavXov ^xovtsg sdgav 
T^v (p^siQO^ivGiv^ 'AxsQovxsiav 

U^VTJV *). 
His adde Varr. L. L. VI, 94. ed. Miill. : „Qudre una ori- 
gine inlici et inlicis, qiiod in choro Proserpinae 
est" (cf. Both. p. 12.). 

Irapetraverat Protesilaus ab inferis diis reditus veniam 
ea lege, ut coniugera secum adduceret, redderenturque il- 
lis duae animae pro iina **). Nam neque ipse carissima 
uxore carere volebat, neque Laodamiae, quin vita quam 
coniugis consortio cedere mallet, dubium erat. Relinque- 
batur igitur „grandaevo parenti" orbitas. Quem hoc ae- 
gerrime tulisse et tanquam iniuria sibi illata in Protesi- 
laum invectum esse ex fragmento quodam intelligimus. 
Disceptata igitur est quaestio , utrum patris an mariti ius 
potius esset. Acasti orationis unum tantum fragmentum 
exstare videtur, quo ad eorum populorum leges instituta- 
que, qui non privas uxores, sed quodammodo communes 
habercnt, provocabat: 

KOLvdv yccQ slvai xal yvvaiTiSiov Isxog. 
Contra Protesilai haec fuerunt: 

dvolv ksyovtoiv, &atSQOv ^v^ov^svov^ 

6 (irj dvtLtSLvav tolg koyoLg 0oq)cotSQog» 



— — ' — d^Log 5' sfibg 

yayL^Qbg itsxXfjCaLf nalbd ^ol ^vvoLiti6ag. 

Vincitur Protesilaus, femina patris admonitionibus pre- 
cibusque obsecundante. Quum autem ilie consumto spa- 
tio, quod concessum erat., discessisset, anirai deliquium 
passa esse Laodamia videtur, qua de re conferendus Ovi- 
dius y. 23 seqq. : 

^^Lus quoque tecum abiit ; tenebris exsanguis ob- 

ortis 
Succiduo dicor procubuisse genu. 

♦) Fragm. inc. n. 247. p. 427. 

**) Lucian. D. M. 23: otficci nsicstv xdnBivTjv dnoXovd^siv ncc^ 
vfias, co$t' dvQ'' Ivos Svo vsnQOvg li^tfifi fisr' oXiyov. Phi- 
lostr. Her. p. 633. D.: xal (iiqv dno^avuv ys fistcc to dvcc- 
^tavttt XsysTccL xal dvanetaccL zijv yvvatxa imaniG^aL oU 

18 



2U 

Vix socer Iphiclus, vix me grandaevus Acastus^ 
Vix mater gelida moesta refecit aqua, 

Officium fecere pium^ sed inutile nobis : 
Indignor miserae non licuisse mori. 

Ut rediit animus^ pariter rediere dolores: 
Pectora legitimus casta momordit amor,^^ 
Consoladoni paternae haec infuisse videntur: 

7C8710V&BV ola Kal 68 xal Ttdvtas ^ivsi. 



o^ ^av^C l'A6|as, &vi]t6v dvta dvgtvxslv 

TtoXV kXTcldsg il^s^ddovOLV aloyoi (iQOtovg. 

Deinde intro abducta est Laodamia, locusque factus 
tertio chori carmini. 

Prodit deinde famulus defertque ad Acastum ea, quae 
speculando, auscultando expiorandoque cognovit. De qua 
re haec sunt verba Hygini : ,,Laodamia, Acasti filia, amisso 
coniuge, cum tres horas consumsisset, quas a diis petierat, 
fletum et dolorem pati non potuit. Itaque fecit simula- 
crum aereum (scribe cereum) simile Protesilai coniugis 
et in thalamis posuit sub simulatione sacrorum, et eum 
colere coepit *). Quod cum famulus matutino tempore 
poma ei attulisset ad sacrificium, per rimam aspexit vi- 
ditque eam ab amplexu Protesilai simulacrum tenentem 
atque osculantem. Aestimans eam adulterum habcre, Aca- 
sto patri nontiavit." Levis tamen mutatio his adhibenda 
est. Nam non potuit in dramate nunc demum post alte- 
rum mariti discessum imago a Laodamia parari, sed sta- 
tim post priorem eius profectionem hunc imaginis cuitum 
ab ea institutum esse putandum est. Conferendus de hac 
re rursus idem Ovidius v. 151: 

^^Dum tamen arma geres diverso miles in 

orbe^ 
Quae referat vultus est mihi cera tuos, 

Illi blanditias^ illi tibi debita verba 

Dicimus; amplesus accipit illa meos. 



*) Bacchi sacra a Laodamia simuiata esse innuit Philostr. Im. 
U, 9. p. 795. Cf. Welck. p. 498. 



275 

Crede mihi: plus est^ quam quod videatur^ imago: 
Adde sonum cerae, Protesilaus erit. 

Hanc specto teneoque sinu pro coniuge vero^ 
Et., tanquam possit verba referre, queror,^^ 
Idem in Rem. A. 123: 

„5? potes^ et ceras remove: quid imagine muta 
Carperis? Hoc periit Laodamia modo,'^ 
Vestigium huius narrationis ex Laevii fabula servavit Gell. 
XII, 10: „Laevius quoque, ut opinor, in Protesilaodamia 
claustritumum dixit qui claustris ianuae praeesset, 
eadem scilicet iigura, qua aeditumum dici videbat qui ae- 
dibus praeest." Graeci exemplaris fragmentum a Dione 
Chrys. or. 31. p. 461. suppeditatur : 

— — — cby Xoyav s^&v, 

Ciyrjlbv ag £l8(oXov, o^d (paivjj kXvblv *). 
Verba sunt Laodamiae, a famulo auscultante excepta. 

Pergit Hyginus sic : „Qui (Acastus) cum venisset et 
in thalamos irrupisset, vidit effigiem Protesilai. Quae ne 
diutius torqueretur, iussit signum et sacra , pyra facta, 
comburi." Fragmentum orationis, qua Laodamia imaginis 
cultum defendit, idem Chrysostomus servavit: 

ovK ccv TiQodolrjv., TcaiTteg dipvxov, cplXov. 
Admonitionis paternae haec fuerunt: 

^^cupi dius miserulo obito," 



y^Dem iam macilentis colorem, dum ne ex 

hoc macilens fias''^ ■•■•'). 
Quibus admonitionibus precibusque victa postquam Laoda- 
mia concessit, ut imago cum sacris, pyra facta , combure- 
rentur, inter hanc rem quartum a choro cantatum est 
carmen. 

De morte Laodamiae haec retulit Hyginus: „quo (in 
pyram accensam) se Laodamia, dolorem non sustinens, •%* 

_ _ ■ _ '•'-/ 

*) Chrysost. : fiovXoficct, ovv avrov (6g ata&avo fi8vov nu- 
qaiivd^rjaaad-at' co Xoyoav inav aiyrjlov stdcoXov ot> 
(puivQ. 
**) Bothii coniecturas admisi. 

18* 



276 

Immisit atqiie iista est"*). Qiiae supplentor a Philostrato 
(Icon. II, 9. p. 795.) , quo loco Panthiae mortera describens, 
„Decessit, inqnit, non ut Protesilai uxor, his redimita, 
quibus baccharum more agitata sit etc, sed for- 
mam eandem, qua fuerat vivente marito, servavit" **). 
Clausulam huius narrationis hanc fuisse opinor: 

. ogtLS ^^ adoag 6vvn&Hg il^LyH loyo) 
^if^ yvvalxag slijg^ CKaidg s6tL tcov 6oq)6g, 

TtoXXav yag od^cav trjv filv avQ7J6SLg xttKijv^ 

rijv d\ agTtSQ avtTj^ A^ft' s%ov6av svysvsg. 

His peractis relinquebatur, ut patris a rogo reverten- 
tis dolor ostenderetur : 

i5 Tcaldsg, olov (plktQOv dv%QchnoLg cpQSvog. 

Magna gloria hoc drama apud Romanos usum esse 
Gum Laevii Protesilaodamia tum eiegiconim poetarum al- 
lusiones imitationesque ostendunt. Nam praeter Catulium, 
Ovidium Statiumque etiam Propertius ad iliud respexit 
I, 19, 1 : 

,,///tc Phylacides iucundae coniugis heros 
Non potuit caecis immemor esse locis.^^ 
Ex Graecis satis iocupletes testes Piutarchus , Lucianus, 
Phiiostratus , Chrysostomus , Clemens Alex. praesto sunt. 
Satis enim ex horum vel imitationibus vel commemorationi- 
bus laus et celebritas dramatis eiucet. Accedunt artificum 
imitationes. Exstat enim caelatum opus celeberrimum, 
quo singulae dramatis partes ita repraesentantur , ut de 
Euripidis imitatione non possit dubitari: de qua re coufer 
explicantem Feuerbach. Apoll. Vatic. p. 319^, cui addas 
Welck. p. 499. Eius imaginis tertia et quarta pars, qua- 
rum illa Protesilaus Laodamiam revisens iterumque ab ea 



*) Cf. Ovid. v. 163: 

,,Me tibi venturam comitem, guocunque vocariSf 
Sive, quodj heu^ timeo! sive superstes em." 
Idem ex Pont. UI, 1, 110 : 

,,Si comes exstincti manes sequerere maritif 
Esset dux facti Laodamia iui.^^ 
**) "AnEiGt Ss ovx cSgntg i^ n^corseiXsfo , Hccraersg^d^stocc 
ols i^ccKxsvatv. 



2Tt 

ad inferos reditiirns , hac Laodaraia inter Bacchici cultns 
instrumenta languida iu iecto , praesente patre, exhibe- 
tur, etiam in museo P. Clement. T. V. tab. 19. et 18. in- 
veniuntur. 



D. S c y r i a e. 

Tragoediarum numero hoc drama habitum esse Ovi- 
dius testatur Trist. II, 409: 

^^Est et in obscenos deflesa Tragoedia risus 

Multaque praeteriti verba pudoris habet : «• 

Nec nocet auctori^ mollem qui fecit Achillem 
Infregisse suis fortia facta modis.^* 
Propins tamen ad comoediam accessisse ex fragmento 
primo inteliigitur. Quamobrcra ei generi iiiud adscribere, 
quod medfum locum inter tragicum satyricumque tenens 
vice huius usurpatum sit, non dubitaraus. 

Reliquiarum tanta est paucitas, ut, nisi Statius lumen 
accenderet, de cognoscenda argumenti conformatione piane 
desperandum esset. Sed hunc Euripidis potissimum ve- 
stigiis institisse inde colligere licet, quod stuprnm virginis 
lepidissime exornavit, quam partem ne tetigisse quidem '^ . 
videtur Sophocles, cuius opus qui adumbrare volent, Hy- 
gini narrationem sequi debebunt. Cum Statio autem Phi- 
lostratus Im. I. p. 832. ut plurimum consentit. Hoc mi- 
nus, quin haec quoque ex Euripide hausta sint, dubito. ^ 

Yideamus igitur, quomodo haec narratio ad actiones 
possit revocari. 

Primum prodisse Ulyssera oportet. Is enim Troiam 
proficiscens ad Scyrum insulam navem applicavit, ubi> 

^^Hospita ne subito terrerent moenia coetu^ 

Puppe iubet remanere suos" *^, , 

ipse ad aedes regias se contulit. Uni ex sociis mandavit, ' . ♦ 
ut, ubi tempus esset, calathos, colos aliaque instrumenta 
mulierum ex nave ferret utque arma et clypeum iis donis 
adiungeret. His enim auxiliis Achillem inter puellas la- 
tentem detecturus est. 



218 

^^Dixerat^ atque ipso portarum in limine regem 
Cernit^ et ostensa pacem praefatur oliva. 
Magna, reor^ pridem vestras pervenit ad aures 
Fama trucis belli, regum placidissime , quod nunc 
Europamque Asiamque quatiV^ etc. 
Deinde nomen suiim prodit et caussam Tiae fictam refert, 
^^Explorare aditus invisaque littora Troiae^ 
Quidve parent.^' 
Excipit rex: 

,,Annuerit Fortuna, precor^ dextrique secundent 
Ista dei. Nunc hospitio mea tecta meumque 
Illustrate larem. Simul intra limina ducit.'^ 
Prodit cliorus, „comites pudfcae natarum" regis : nam 
.^^Rumor in arcana iam dudum perstrepit aula^ 
Virginibus qua fida domus, venisse Pelasgum 
Ductores Graiamque ratem sociosque receptos." 
His sic actis colloquium puto Achiliis atque Deidamiae 
secutum esse. Nam 

^^Haec illum stupro comperit esse viru?n^^ *). 
Dum pavent virgines militum adventum, vix nova gaudia 
celabat Pyrrha sive Achilles. Idem convivio adhibitus cum 
Tirginibus tam se gessit intemperantem, ut, 

,^nisi praecipitem blando complesa moneret 
Deidamia sinu, nudataque pectora semper 
Essertasque manus humerosque in veste teneret., 
^ Et prodire toris et poscere vina vetaret 
Saepius, et fronti crinale reponeret aurum, 
Argolicis ducibus iam tum patuisset Achiltes.^' 
Hoc timore mota maturius Deidamia Pyrrham, quae vide- 
batur, e convivio abduxit. Inde Achillem ab amata ob- 
lurgatum esse monitumque, iit modestius se gereret, su- 
spicor; illum contra , nii curantem exprobrationem, lusisse 
petulantem : 

^.,Nunc levibus sertis, lapsis nunc sponte canistris, 
Nunc thyrso parcente ferit, Modo dulcia notae 
Fila lyrae tenuesque modos et carmina monstrat 



*) Ovid. A. A. I, 698. 



279 



' Chironis^ ducitque manum, digiiosque sonanti 
Infringit citharae ; nunc occupat ora canentis 
Et ligat amplesus et mille per oscula laudat. 
Itla libens discit^ quo vertice Pelion et quis 
Aeacides^ puerique audftum nomen et actus 
<■>: Adsidue stupet^ et praesentem cantat AchillemJ'^ 
Inter haec ex inotibiis quoque durioribus virum a guaris 
cognitum esse consentaneum est. 

Interposito deinde chori carmine reh'quas virgines ac- 
cessisse suspicor et paullo post Ulyssem ad hidentes prod- 
isse. Hunc deinde, arrepta opportunitate, de Troia exer- 
cituque Achivo Achiiii, verba avide auribus haurienti, nar- 
rasse : 

„§Mis enim non visere gentes 
Innumeras variosque duces atque agmina regum 
Ardeat? Omne simut roburque decusque potentis 
Europae meritos ultro iuravit in enses*^ etc. 
Sic belli apparatum, ducum nobilitatem atque virtutem, 
militum multitudinem et bellandi cupidinem vividissimis 
coloribus describens Achillem 

^^Aspicit intentum vigiligue haec aure bibentem^ 
Cum paveant aliae demissaque lumina jiectant.'''* 
Hoc ipso temporis momento 

.,^Tydides aderat praedictaque dona ferebat, 
Hortaturque legant^ nec rex placidissimus arcet. 
Hinc aliae^ quas sexus iners naturaque ducit, 
Aut teretes thyrsos aut respondentia tentant 
Tympana^ gemmatis aut nectunt tempora limbis; 
At ferus Aeacides radiantem ut cominus orbem 
Caelatum pugnis saevis et forte rubentem 
Bellorum maculis^ acclinem et conspicit hastam^ 
InfremuiV etc. 
Calathos et crepundia virginibus ab Ulysse proposita esse 
ait Fhilostratus '-') , quibus neglectis Achiilem irapetu ad 



*) Consentit Tzetzes ad Lycophr. 276., qui et ipse Eunpidem 
secutus esse videtur: argaxrovs jtal ?;Aaxaras xat oGu roi- 
ccvTU yvvcciyimv sqYaXHu, hi de xat ^tcpT] xat To'|a xcl lovg 
^iipccg ngo tov nagd" svavos.^i^Qv Avho(ii^8ov$. 



280 

armaturam accurrisse statimque abiectis vestibus muliebri- 
bus arma induisse. Sic cognitum esse ab Ulysse: 

— — — ^^Quid haeres? 
Scimus, ait^ tu semiferi Chironis alumnus^ 
Tu coeli pelagique nepos^^ etc. 

Huc traho versum, quem Aristophanes in Ranis (840.) de- 
flexit: 

«Ai^O^fg, fb Ttcci rijg 9aXa66Lag &eov, 
Oblitus igitur amoris, oblitus mandatorum matris, Ulyssem 
sequitur ad socios ducentem. 

Locus fiebat carmini tertio. hiterim Deidamia in tha- 
lamo se continens sortem suam deplorat tam vehementi 
dolore, ut clamores a theatro audiantur: 

— ^^Ast alia plangebat parte retectos 
Deidamia dolos.^^ 

Prodit nutrix anxia atque soUicita: ad quam paulio post 
rex accedit, caussamque aegritudinis fiiiae quaerit: 

TP0W2J. 
9/ jcalg vo(5et 6ov xdittxivdvvcjg Exei, 

ATK0MH^H2J. 
XQdg tov; ttg ai^t^v Ttrjfiovrj da^d^etai, ; 
^cjv iCQv^dg a{)trig nkevQa yvfivd^eL xoK^g; 

fpvx^S dfi Xeitta ^^cotI noXe^cditatov, 

Re detecta rex aliquod suppiicium decernit, dissuadente 

nutrice : 

0o(pol 6e CvyxQTjJttov^LV olnelag pxd^ag,- 

Gravi moerore Lycomedem affectum esse Terba haec te- 

stantur : 

tpeij^ tGiv PQOtelov 6g dvmfiaXoL tijxcii'' 

oi ^ev yccQ ev %Qd60ov(5L,, tolg 6e Cv^cpOQal 

CxXfjQal ndQeiiSLv ed0e^oij0LV eig ^eovg 

xal jtdvt^ aKQL^Stg TcaTtl cpQovtldcov ^Lov 

Cvv ta dLKatc) t,G)6LV aicxvvrig ccteQ, 

Post quartum deinde carmen Achiiiem cum Ulysse re- 

versum regis iram sedasse suspicor: 

„Me tibi^ care pater (dubium dimitte timorem\ 
Me Thetis alma dedit, Te pridem tanta manebat 
Gloria; quaesitum Danais tu mittis Achillem»^* 



281 

„Te Peleus nato socerum et Thetis hospita iungunt^ 
Allegantque siios utroque a sanguine divos etc. 
lam socer es, Natum ante pedes proiecit, et addit : 
lamque avus.^^ 

^^Tunc epulis consumta dies^ tandemque receptum 
Foedus, et intrepidos nox conscia iungit amantes" 
Simplici argumeiito usus est Sophocles, composito 
Euripides. Non enim satis habuit hic ostendisse, quomodo 
vir inter virgines latens detectus esset , quin admisceret 
etiam alteram cognitionem, qua uxor inter puelias iatens 
detegeretur. Tenuit igitur etiam in hac fabula componenda 
institutum suum, quo rerum varietate et copia fabulas di- 
8tinguere et vitare priorum poetarum assiduitatera stude- 
bat. Inobscenos risus hanc tragoediam deflexam 
esse testatur Ovidius 1. 1., id quod etiam sine hoc testi- 
monio ex reliquiis inteliigere liceret. Arabiguum enim il- 
lud TCQhQ xoi) ; et febris lateruraque doloris significatio ad 
risura movendum aptissiraa sunt; tum ipse adspectus viri 
pro virgine venditi et inter virgines versantis et una earum 
faraiiiarissirae utentis non solura ridicula res, sed etiam 
obscena erat. Sufficeret igitur vel hoc exeraplura cum te- 
stimonio Ovidii ad deraonstrandara rera minirae dubiara 
ac certissimis iam testimoniis confirmatara, fuisse quod- 
dara raediura inter tragicura et satyricum dramatum genus, 
neque seraper quartara didascaliarura fabulara satyricam 
fuisse , sed saepissirae ex tragica et coraica mixtam , sa- 
tyris carentera. 

Nobilissirauro hoc drama fuisse ex imitationum et com- 
memorationura frequentia apparet , quarum unam praeter 
eas, quas supra diximus, protulisse sufficiet Bionis 15, 9: 
Z^Jfi^ptov, G) AvKida., ^aXa fisXog, ddvv "EQOta^ 
Ad^Qia IlrjXeidao (piXdiiata^ Xd^Qiov sdvdv 
Ilag TCaig £60ato cpdQog., OTtcog d' ETl^ev^atq ^OQq)av 
XiDTtcsg Iv xcoQaig AvKo^TjdlOiv djcaXeyoiCa 
. . . t' dscaOtov 'AiiXlea ATjCddp^eia, 



282 

VII. 

De vita Euripidis civili. 



^Quain matreiti Euripides aut quem patrem Demosthe^ 
nes habuerit, ipsorum quoque saecuio ignotum fuit. Alte- 
rius autem matrem olera, alterius patrem cultelios ¥eiidi- 
tasse, omnium paene doctorum litterae loquuntur. Sed 
qiiid iilius tragica, huius oratoria vi clarius^" Haec suut 
verba Valerii Max. III, 4. extr. 2. Simillima est summi ora- 
toris et summi poetae conditio: utriusque enim vitae me- 
moria aemulorum criminationibiis mendosior facta ac de- 
formata est. Notum est autem Aristophanem omnibus lo- 
cis olera matris Euripidi ioculariter obiicere , ac ne iegiti- 
mum quidem olus, sed scandicem ab ea venditari affirmare 
(cf. Thesm. 381. 456., Plin. H. N. XXII, 38.), cuius au- 
ctoritatem sequi ne Theopompum quidem historicum pu- 
duit; cf. Geli. XV, 20, 1. Atqui in Aristophanis ipsius 
fabula Thesmophoriazuson inerant, quibus mendacii comi- 
cus convinceretur. Sic enim facit Mnesiiochum , socerum 
Euripidis, precantem (v. 290.) : 

Tcal t^v Q^vyatega XoIqov dvdQog fioi xvxhv 
TcXovzovvtog, SckXcog t' ijAt^tou Tcd^^lteQOV^ 
quibus verbis Mnesilochus se, d i v i t i a s E u r i p i d i s, ho- 
minis nequam , admirantem, filiam ei in roatrimonium 
collocasse declarat. Neque tam obscurum fuisse genus 
Euripidis, ut non posset facile ab iis, qui operam veritati^ 
darent investigandae, etiam posterioribus, cognosci, Philo- 
chorus, qui de Sophociis, Euripidis Alcmanisque vitis 
scripserat, apud Suidam et Moschopulum ostendit, quorum 
verba haec sunt: E^dQLTCidifjg Mv7i6dQ%ov ^ Mv7j6aQxldov 
ocal Klutovg^ dl q^evyovteg slg BoiGitlav fift<pxr]6av^ elta 
Iv f^ ^AttiKTi. OdK dXrj^hg dl^ cog XaxavoTtcjhg r^v rj 
fiT^trjQ aiutov • Tcal yaQ tcjv 6(p68 Qa fdyevcov atvyxa- 
vev ov(?a, cag 0Ll6xoQog dnodsLKVv6iV. Matris noraen 
Hyginus fab. 161. Cleobulam posuit, quo loco Euripidem 
pro Apollinis filio habitum esse ostendit: ^Euripides ex 



283 

Cleobula." Accedit testimonium Etymoiogici M. p. 195, 
40. et Harpocrationis , quo Euripidera demo Phlyeae tri- 
bus Cecropidis adscriptum fuisse docemur: OkvBia d^^OQ 
xiJQ KexQOTtidog' sk tovtov de tov dij^ov riv EdQiTtldrjg 
6 tijg tQayadiccg Jtoirjtijg. 

Unde non absonum est coniicere, praediorum plurium 
possessione parentes Euripidis opuientos fuisse. Hoc enim 
comici eo, quo solent, more significant, patrem cauponem 
fuisse, matrem olera vendilasse dicentes. Persarum co- 
piis Atticam invadentibus , in Salaminem insulam conces- 
sisse videntur, secum ferentes parvulum filium, annum fere 
quartum aetatis agentem *). Erat enira ibi quoque prae- 
diura iis paternum , id quod facile intelligitur inde , quod 
saepe multumque Euripidem in loco quodam eius insulae 
solitario carminum scribendorum caussa comraoratura esse 
ait Philochorus. Quod autera idera in Boeotiam parentes 
Enripidis concessisse tradidit, id nominis caussa fictum 
esse suspicor **). Ab Euripo enira freto, in quo pugna- 
tura est, nomen nostro factum esse uno ore omnes affir- 
mant "'•'*), quos falli iex formandorum nominum ipsa do- 
cet. Accedit, quod ante, quam nasceretur Euripides, hoc 
nomen maioribus eius usitatum fuisse constat. Priorem 
enim quendam Euripidem inter tragicos poetas Athenis flo- 
ruisse testatur Suidas -*=-•=), quem cognatione cum nostro 
iunctum fuisse, ut eius auctoritate studiura adolescentis ad 
eiusdera laudis aemulationem accenderetur, verisimileestf). 

*) Thomas M. in vita Eurip. : ysvvrjd-slg h UaXccfiZvi t^ 
nqb zfjq 'Attix^s vrjamy de quo errore vide p. 5 seqq. Ideiu 
in reliquis yitis scriptum est. 
**) Fuerunt, qui etiam ex Boeotia pulsos in Atticam immigrasse 
parentes Euripidis mentirentur ; cf. Stob. serra. 49, 5. p. 293. 
Gesn. 
**♦) Velut Priscianus II, 6. p. 79 : ,„Inveniuntur quaedam nomina 
formae patronymicorum significatione denominativa, ut £u- 
ripides proprium non Euripi filius, sed ab Euripo sic nomi- 
natus dicitur Euripides , quia illo die natus est , quo Athe- 
nienses cum Persis in Euripo bellum commisere." 
****) EvQiniSrjs 'A&rjvcclos Tgaytxos, ngsa^vTsgos rov ivdo^ov ys- 
vofiivov, iSida^s SgdfiaTa i^, slXs 8s vtyias 8vo. 
t) Cf. Welck. p. 936. 



284 

Cetenim puerum initio ad corporis vires ei^ercitandas se 
totum contulisse tradunt, quum ex oraculo quodam pater 
speraret fore, ut athleta victoriis Olymplcis gloriam adi- 
pisceretur. Qua de re hoc exstat Geliii sive Theopompi 
testimonium: ,,Patri autem eius, nato ilio, responsum est 
a Chaldaeis eum puerum , cum adolevisset , victorem in 
certaminibus fore: id ei puero fatum esse. Pater inter- 
pretatus athletam debere esse, roborato exercitatoque filii 
6ui corpore, Olympiam certaturum inter athletas puerum 
deduxit. Ac primo quidem in certamen per ambiguam ae- 
tatem receptus nori est. Post Eieusinio et Theseo certa- 
mine pugnavit et coronatus est.'' Adde vitas a Thoma 
M. et in cod. Medlol. coll. Ambros. scriptas cum Euse- 
bio in praep. Evang. V. c. 12. De oraculo verumne an 
fictum tradatur, aliis diiudicandum relinquo; ceterum pa- 
trem Euripidis, quum et opibus et nobilitate generis ilo- 
reret et de iilio optime speraret, nii omisisse, quod ad 
animi corporisque dotes huius excolendas augendasque per- 
tineret, multa testantur. Nam etiam pingendi arti nostrura 
operam dedisse tradunt, et tabulam quandam ab eo pictam 
Megaris servatam esse *). JFIaec doctrinae varietas re- 
epici videtur epigrammate, quod fertur aut Thucydidis hi- 
storici aut Timothei musici esse : 

Mvdiia filv ^Ellhi^ anaQ' E{)QL7ti8ov • 66xia d' %^%h 
yri MaTisdcjv ' jj yag di^ato rsQ^a ^lov * 

TCatQlg d' 'Ellddog 'EXXdg^ 'A&ijvaL' TtXsidta 8h 

Mov0ag 
rsQiljag^ ex TtoXlav Tcal tbv tTtaivov 

S%£1. 

Documentum nobilitatis generis affert Athenaeus X. p. 424. E. 
haecce narrando: „Pociiiatores apud antiquos 
fuerunt nobilissimi iuvenes, ut Menelai filius: 
d)V0x6H 8' vlbg MzvsXdov* %v8aU^oio. Itaque etiam 
Euripides poeta inter pueros vinum rainistra- 
vit. Nara Theophrastus in libro, quem de ebrietate com- 
posuit, Equidem, inquit, audio etiam Euripidem poetam 



*) Vide vitas a Thoma M., Moschopulo, Suida et in cod. Me- 
diol. scriptas. 



285 

pocula ministrasse Athenis iis, quos saitatores (6QXfj6tdQ) 
appellant. Saltabant autem hi circa fanum ApoUinis Deiil 
primores civitatis, tragicis vestibus induti. Enimvero Apolio 
hic est, in cuius honorem Thargelia celebrantur, qua de 
re in Daphnephorio tribubus Atlieniensium litterae asser- 
Tantur publicae. Idem prodidit Hieronymus Rhodius, Ari- 
fitotelis discipulus, in libro, quem scripsit de ebrietate." 

Quum propter hanc parentum fortunam non minus, 
quam propter suas virtutes, ad amplissimos honores adi- 
tus pateret Euripidi, noluit in civitate turbarum ac timo- 
ris plena ambitioni servire et fluctibus se civiiibus com- 
mittere. Audiamus ipsum cogitata sua adoiescentis proden- 
tem hisce verbis : ,,Si ad principatum enitar atque aliquis 
esse contendam, odio habebor a tenuioribus: odiosi enim 
sunt potentiores. Qui autem, quum sint virtute et pru~ 
dentia ad res gerendas instructi, quiescunt neque ad rem- 
publicam administrandam accedunt, liis ridiculus esse stul- 
tusque videbor, qui non quiescam in civitate plena timo- 
ris. Tum si ad dignitatem virorum principum et reipublicae 
gubernacula tenentium ascendam, magis observabor horum 
iudiciis : sic enim res comparatae sunt, ut, qui tenent ma- 
gistratus atque honores, aemulis suis sint infestissimi." 
His, quae lonem (v. 609 — 620.) fecit dicentem, sui animi 
sensum apertissime expressisse videtur; et omnino perso- 
nam lonis ad suae vitae similitudinem effinxit. In templo 
enim ApoIIinis, qui in Zostere promontorio colebatur, mu- 
nere igniferi ipse fungebatur, qui ignem servaret sacrum *). 
In illis locis eum praedium habuisse suspicor et delecta- 
tum esse delubro, unde prospectus pateret in mare. Hunc 
igitur honorem Anagyrasii ei detulisse videntur. Amplis- 
simo vero honore Athenienses eum dignati sunt, quum vi- 
ctum ei quotidianum in prytaneo publice praeberent, teste 
Eusebio 1. L, qui mentione facta oraculi ab ApoIIine editi : 
,,Nascetur tibi iiiius, Mnesarchides, optimus et gloriosus," 
,,Qua vero, inquit, virtute Euripidem, a Socratica philoso- 
phia improbatum, dii admirati sint, nescio, nisi coronas ac 



*) Vita in cod. Mediol. coil. Ambros. : ysviad^cci ds avrov nccl 
wa^OQOv Tov ZcoatTjQiov 'AnoXXcovoS' 



286 

plandentia theatra soleaut admirari. An quia publice 
in arce Atheniensium coenaret? an quia Macedo- 
num popuii eum laudabant, coelo dignum iudicastiT' Inde, 
quantopere carmina eius praestantissirais quibusque civinm 
probati sint, verius rectiusque, quam ex certaminum victo- 
riis, a multitudinis arbitrio pendentibus, aestimari potest. 
Verum quod rempublicam nulJa ex parte attingens vitam 
perpetuo otiosam degeret, saepe ab amicis reprehensus 
est, id quod ex Antiopae fabula intelligitur, in qua mani- 
festo fecit Amphionem caussam pro semet ipso dicentem. 
Huius enim oratio tum universa talis est , quali Euripides 
uti potuisset, tum haec verba vitae eius instituto optime 
convenire videntur: 

ogng 8s jtQccOCBL noTJkd^ ^^ TtQcc^Gsiv TtaQov^ 
^coQog^ TcaQov ^ijv ijdscog dnQdyiiova yxX. 
lyca fisv ovv ^boiyn xal XsyoL^i n 
Cotpov^ taQd(S6cov firjdsv av noXig vo6su 
Musis non vitam tantum, sed rem quoque familiarem con- 
secravit: collegit enim librorum copiam tantam, quantam 
neque antea quisquam privatus possederat neque postea 
possedit praeter Aristotelem (Athen, T. p. 3. A.). Sed 
quum vacuus ambitione honores magistratusque nullos pe- 
teret, nihil non curabat rerum, quae in republica gcreban- 
tur, neque levissime movebatur patriae casibus , ut ii ipsi, 
qui fluctibus iactarentur civilibus, non potuerint vehemen- 
tius quam ille, qui procul spectaret, vel rebus secundis 
gaudere vel dolere adversis. Quamobrem quum studio 
iraque minime vacuus esset, quum careret animi aequitate, 
qua in partium populorumque studiis pensandis veritas co- 
gnoscitur, quum ad dirigendam civium voluntatem, ad ex- 
citandum vel restinguendum animorum ardorem aptiora, 
qiiam ad otiosam veri pulcrique cognitionem carmina com- 
ponere vellet, quum ad similitudinem rerum, quae in re- 
publica gerebantur, cupidius famam antiquitatis deflecteret, 
nata sunt illa, quae a lentioribus languidioribusque homi- 
nibus in vitiis ponuntur: cuius generis est odium Sparta- 
norum male celatum, et Menelai Helenaeque personae in 
similitudinem detorsae hominum Lacedaemoniorum, Asiati- 
cam luxuriam ex domestica frugalitate adamantium et ho- 



287 

nestatem libidinibus postponentium , et fabulae plures in 
praedicandis Atheniensium iaudibus, arguenda hostium im- 
probitate atque arrogantia positae, efc multae passim tum 
voces studiis civium opportunae tum res temporum caussa 
effictae. In his quidam adulationem inesse iniuria crimi- 
nati sunt: fugit enim eos etiam castigatos saepe ab eodem 
poeta cives et peccatorum vitiorumque admonitos esse. 
Principum quorundam civitatis virorum amicitia usus csse 
videtur, imprimis Pericils atque Aicibiadis. De fiijius ami- 
citia postmodo exponendi erit facultas. Pericles non po- 
tuit negligere virum moribus ingenioque sibi simillimum 
et qui pauiio post, quam ipse rempubiicam capessiverat, 
fabulas docere coepisset. Et consiliorum, quae ad rei-v 
publicae administrationem pertinerent, societate Euripidem 
cum Pericie coniunctum fuisse manifestum est. Nam 
quidquid ille in tragoedia novavit, quidquid docuit cives, 
quidquid voluit atque secutus est, ad erudiendum vulgus 
et in eum gradum doctrinae evehendum, quem in ad- 
ministranda republica plebes occupaverat, ad efferenda 
phiiosophorum secreta, ad cogitata doctorum cum humilli- 
mis commuuicanda pertinet. Primus ille templum phiio- 
sophiae multitudini patefecit, primus doctrinam ex umbra 
in solem et puiverem , primus ex circulis disputantium in 
frequentiam theatrorum protuiit. Id autem vere populare 
est. Quid futurum fuisset, si nullas Euripides fabulas do- 
cuisset, quis potest dicere^ Yerum maximam horum car- 
minum vim fuisse et res ostendit et Aristophanes testatur. 
Non effecit neque auxit popularis iraperii licentiam neque 
Euripides neque Pericles, sed natam plebis potentiam di- 
rigere, confirmare, perpolire, in honesta, pulcra, recta, sa- 
iutaria convertere studuit uterc^ue. Apparet autem ex rerum 
gestarum serie continua, quanto magis multitudo erudi- 
tionis, tanto magis eandem iuris libertatisque participem 
factam esse. Utriusque enim rei incrementa inter se con- 
iuncta fuerunt atque ex se invicem pependerunt. Itaque 
quo tempore certa liberiorum rerum publicarum funda- 
menta scribendis legibus temperandisque iuribus poni coe- 
perunt, eodem tempore illi septem sapientes floruerunt, 
qui hoc nomine praediti sunt non ideo, quod praeter cae- 



288 

teros reriim abditarum inTestigatione et multiplicium re- 
rum cognitione eminerent, sed quod primi doctrinam in 
usum vitae communis translatam cum vulgo communica- 
runt. Singula poescos genera et singulas discipiinas cum 
certis rerum pubiicarum formis una natas, una et auctas 
et imminutas esse pridem inteilectum est. Et dicendi 
quidem facultas atque dramatica poesis populari potentiae 
res|)ondent. Itaque primus Pericies, cuius aetate illa rei- 
pubiicae forma consummata et quasi ad culmen perducta 
est, dicendi facultate, non rei militaris gloria, ut priores, 
principatum et adeptus est et feiicius, quam illi, usquead 
obitum retinuit. Eidem eloquentiae plurimum tribuit Eu- 
ripides. Areopagum, optimatium propugnaculum , sustulit 
Pericles : heroum autem antiquorum personas in sapientium 
recentiorum mores conformando Euripidesquid aliud, quam 
in locum nobilium ignobiles substituisse et generis gloriam 
cum sapientiae honestatisque laude permutasse videtur? 
Idem regum priscorum conditionem mentesque saepissime 
in similitudinem oratorum vel demagogorum deflexit. iVIulta 
passim in gratiam potentiae popularis dixit, neque dubita- 
vit regum imperium iniustum ac contra naturam esse af- 
firmare in Antigonae fabula: 

oik' elKog ccqxelv oijt' exQijv slvai vo^ov^ 
TVQavvov elvai (^csQla rh Tcal ^eXeiv)y 
og xSiv o^oicjv ^ovkexai HQaxelv ^ovog» 
Ad quae fingenda Euripides nulla ambitione ducebatur, 
neque Pericles, quum pecunia ex aerario distributa facul- 
tatem theatrum frequentandi civibus omnibus fieri iuberet, 
hoc aliam ob caussam fecit, quam quod tragoediis popu- 
lum optime erudiri intelligeret. 

Insigne animi civilis documentum est fabula Heracli- 
darum, quae videtur nullo alio tempore aptius potuisse do- 
ceri, quam quo primum Peloponnesii duce Archidamo At- 
ticam hostiliter invasuri vastaturique erant *). Ad initium 
enim belli a Peloponnesiis illati, ad arrogantiam Spartano- 
rum, qua belli caussam quaerentes Atheniensibus, tanquam 



*) Cf. Welck. p. 711. 



289 

subditis, imperare conati gunt'''),^^ invasion^m Tastationem- 
que terrae maioribus regum Spartanorura sacrae, et uni- 
versum drama et singuiae eius partes spectare videntur. 
Piacula, antequam arma sumerentur, alteri populo ab aU 
tero exprobrata esse constat. Id in hoc quoque dramate 
dedita opera fieri videmus. Enixe noster cives suos cri- 
mine interfecti ab iis legati purgat (v. 292 — 296.), quo 
crimine illos vuigo argui soiitos esse Pliilostratus in vit. 
Soph. I. p. 550. testatur ^"^). Neque minus studiose idem 
Eurystliei caedem a civibus ad Heraclidas transfert: quin 
etiam defensum et beneRcio sepulturae affectum esse re- 
gem ab Atheniensibus fingit, et facit eum promittentem 
infestos fore manes suos posteris Heraclidarum, si quando 
Atticam hostiliter invaserint. Heraclidas autem ipsos lo- 
laus dextris iunctis fidem dare hospitibus iubet, perpetuo 
se beneficii mcmores fore, et pro servatoribus amicisque 
eos habituros, neque unquam in terram eorum arma in- 
festa laturos esse (v. 310 seqq.). Eiusdem generis est, 
quod Herculem ipsum Minervae, cui et terra et populus 
Atheniensium consecratus est, opera ex omnibus periculis 
servatum esse, quodque divinitatem eius ab Atticis primis 
et agnitam et publice honoribus affectam esse ostenditur 
V, 856 seqq. ; cf. Diodor. Sic. IV, 39. Denique pietas Athe- 
niensium pluribus locis laudatur (velut v. 329 seqq.) et 
enixe refutantur qui contrarium affirment: 6 6s iirj 6s 
tpdo^av lyyvg navLcov e^aiJVEL (v.903.). Invitis diis omni- 
bus praeter lunonem in iines Atticorum incurrunt Spar- 
tani et populantur agros (v. 282.), sperantes deam oracu- 
lis superiorem fore (v. 1039.), Atticis Minervae numine 
confidentibus (vLKCO^Bvrj yag IJaXXag oi)V, dvs^etai^ v. 353.) 
et semei iam Spartam huius et Herculis viribus expugna- 
tam vdsse (v. 742.) reminiscentibus. 

Eiusdem tetralogiae, atque Heraclidas, PeleumAegeum-' 
que fuisse coniicio ideo, quod ante Acharnenses Aristopha- 
nis utrumque drama in scenam delatum esse video, neque 
reliquis iilorum temporum tetralogiis commodius, quam huic, 



*) Thucyd. I, 126. 139. 
•*) Cf. Pflugk. praefat. p. 1. 

19 



290 

tribui poRse videntur. Et Pelei quidem fabulam in dra- 
mate^ quod dixi, nominatim ridet Aristophanes. Ex Ae« 
geo autem depromsit iilud w d^sg^d^ovXov GnXdyxvov^ 
quod in <» ^sqho^ovXov TtQcaxtov mutavit. Neque enim 
haec de Medea dicta in Euripidis fabulis praeter Aegeum 
et Medeam iocum habere potuerunt ; atqui ab hoc dramate 
illa abesse apparet: relinquitur igitur, ut in Aegeo posita 
fuerint. Quin etiam Euripides ipse ad Aegeum in Medea 
respexisse videtur: certe enim nihii in hoc dramate scri- 
psit, quod non cum iiiius argumento congrueret : unde Ae- 
geum Medea priorem fuisse haud iniuria coliigas. His 
accedit tertium argumentum, propter quod Aegeum nu- 
mero antiquissimorum Euripidis dramatum fuisse suspicor. 
Finxerat enim poeta, si Plutarchi verbis imitationem Eu- 
ripidis inesse recte coniicio, Theseum gloria Herculis ad 
studium virtutis erectum: unde Themistoclis exemplum 
taiia iingenti ante oculos versatum esse, qui Miltiadis tro- 
paeo e somno excitaretur, neque multo post viri gloriosis- 
simi obitum hoc drama scriptum esse coniicias. 

Quartum denique drama satyricum Eurystheum adiungo. 



A. P e 1 e u s. 

In primis celebrem hanc tragoediam fuisse ex Hora- 
tii commemoratione Aristophanisque depravatione quadam 
inteltigimus. Fragmenta tamen paucissima servantur et ex 
quibus ipsis nihil de structura eius cognosci possit. Fe- 
lici autem casu accidit, ut illam Dictys Cretensis (VI, 7 
seqq.) imitatus sit, cuius narrationi, exceptis levibus quibus- 
dam additamentis, quin ipsum dramatis Euripidei argumen- 
tum insit, non sinit dubitare natura eius. Quamobrem sta- 
tim initium iliius cum lectoribus communicabo: ,,Dum haec 
apud Ithacam aguntur, Neoptolemus apud Molossos naves 
quassatas tempestatibus reiicit, atque inde, postquam co- 
gnitum, ab Acasto expulsum regno Pelea, ultum ire iniu- 
rias avi cupiens, primo exploratum duos quara fidissimos 
et incoguitos iilis locis , Chrjsippum et Aratum , Thessa- 



liam mittit, hique cuncta, quae gerebantur, insidiasque ei 
paratas per Acastum ab Assandro, non aiieno Pelei, co- 
gnoscunt. Is namque Assandrus, iniquitatem tyranni eTi- 
tans, ad agrum Pelei concesserat. Itaque nbi cuncta, quae 
Toluerant, cognovere, ad regem redeunt et singula per or- 
dinem narrant. Ob quae coactus Neoptolemus, adverso 
mari et multis regionis eius prohibentibus , clBssem exor- 
nat ascenditque ipse. Dein saevitia hiemis mari fatigatus 
appulsusque adSepiadum littus, quod propter saxo- 
rum difficuhatem nomen eiusmodi quaesierat, omnes 
fere naves amittit, vixipse cum his, qui in 
eodem navigio fuerant, liberatus. Ibi Pelea 
avum reperit" etc. 

Locus igitur, in quo res agebantur, erat littus Sepia- 
dum, quod erat Phthiae propinquum in Molossorum terra 
situm '-'), et prodiit primus Neoptolemus naufragi habitu, 
de reditu ex Troia, de tempestate naufragioque , de iis, 
quae nuper ab Assandro nuntiata accepit, deque iis omni> 
bus rebus, quas Dictys refert, exponens. Sola enim no- 
mina Chrysippi Aratique de suo ille addidisse, in reliquis 
Euripidis vestigia fidissime secutus esse videtur. Prodisse 
deinde ex spelunca Peleum verisimile est. De cuius com- 
moratione in his locis haec tradidit Dictys: „Ibi Pelea 
avum reperit , occultatum spelunca* abdita et tenebricosa, 
ubi senex, vim atque insidias Acasti evitans , assidue ne- 
potis desiderio navigantes et si qui forte eo appulsi essent 
speculari consucrat." Hanc speluncam colloquio descriptam 
fuisse putandum est: receptum enim ac perfugium sibi so- 
ciisque quaerebat Neoptolemus. Genus suum nomenque 
et Peleo et Neoptolemo propter Acasti insidias celantibus, 
neuter alterum agnoscebat. Invitatus in speluncam cum 
Peleo se confert iuvenis. Interim socii huius, vecti eo 
navigio, quod solum ex naufragio servatum est, dominum 
subsequuntur et in scenam prodeunt parodum cantantes. 



*) Schol. Apoll. I, 582: Zrjnias axgeorjj^tov Mayvrjaiccg ovtco 
xXtjQ^sv , oxi jj ©fTtg iv.£l sig GJiitiav (istsfiogcpcod-r] Sicotio- 
fiivT] vno Tov IlrjXsoas. Cf. Dederichi annot. ad Dict. VI,7. 
Eurip. Androm. 1265. 

19* 



292 

His enim pro choro uii Euripidem necesse fuit. Carmine 
finito e spelunca redeunt Neoptolemus atque Peleus, et ex 
si^nis quibusdam , sive quod intus ab iiio vestes telaque 
Pelei nota conspecta sunt sive quod mentio aiiqua est re- 
rum propriarum iniecta, se invicem agnoscunt. Pelei ge- 
stientem laetitiam exprimunt verba, quae Aristophanes, 
teste schoiiasta, in Nubibus (v. 1153 seqq.) imitatus est: 

tfi) ^oalGiv iJTtvO^ evTovoLg *). 
Piura praeter hunc versum ex Euripide sumta esse recte 
iudicarunt Matthiaeus atque Bothius, velut haecce: 

olog e^ol 6tQBq)8ttti nalg, TtQo^oXog f^dff, 

aatijQ dofioig, sx&Qolg ^kd^i], 
Deinde secuta sunt ea, quae his verbis Dictys commemo- 
rat: ,,Dein ubi cuncta domus fortunarumque edoctus est, 
consiiium aggrediendi hostes inire coepit.'' Huius collo- 
quii fragmenta quaedam servantur satis luculenta. Mi- 
ranti enim Neoptolemo, quod nemo civium auxilium tu- 
lerit, haec respondet Peleus : 

tv^Pc) yccQ oijdBlg niGtbg dvd^Qconcyv qptAog**). 
Deinde ad describendam fugae miseriam transit hisce verbis: 

, , ta 6' Ev&sv ot5x£T' ctv (pQdCai Xoya 

SaTCQiJGiv dvvaifiTjv x^Q^S • • • 

TtXdvfjg^ aoiKog^ natQldog EdtSQtjfiEVog^ 

ntmxog^ dvgtifiav, ^iov txav eq)ijfiSQ0V ***). 
Hisauditis Neoptolemus Parcas iniuriarum ultrices implorat: 
* xX^st\ G) MoiQai, /diog aits naQa 

9q6vov dyxotatai %ec)v s^ofievai,. 
Ex eodem colloquio petitum esse videtur fragm. 4: 

tbv dX^ov o^ddev ovdafLOv XQivco ^Qotolgy 

ov y' s^aXeiq)et> Qq.ov 9} yQdcpev &e6g. 



"*) Schol. ad Aristophanis yerba ^od Gofiai taqcc xav vni^ 
> T o v V haecce scripsit : Ttccqa. xa. in Ilrjlfcos EvgmiSov ' 
imcpsgBt yuq' ico nvXaiGiv ^rtg iv Sofioig, quae cor- 
rupta esse res ipsa et verboruni contextus docet. Aristo- 
phanis vestigiis insistens emendavi. 
**) Fragm. inc. n. 84. 
**^) Fragm. dub. 38. p. 448. Matth. 



293 

Tum de puniendis hostibus deiiberant, quo in negotio ca- 
lidiora Neoptolemi consilia a Peleo improbantur: 

t6 yiJQccgf G) nal^ rav vBCJtEQav cpQevG>v 

0O(pat£QOV 7tBq)VKS 7td6(paXB6tBQOV^ 

e^TtBLQla te tijg djtBiQlag xQatBi. 
Placet igitur, ut tempus occasioneraque exspectent, neque 
ad aggrediendos hostes statim proficiscantur. Mutatis igi- 
tur vestibus, ne agnoscatur, Neoptoiemus cum Peieo in 
antro degere victumque ex venatione quaerere constituit. 
Plis compositis in speluncam redeunt, et interponitur chori 
carmen alterum. 

Pergit in rerum serie exponenda Dictys hisce verbis: 
,,Consilium aggrediendi hostis inire coepit, quum forte co- 
gnoscit filios Acasti, Menaiippum et Plisthenem, venatum 
profectos, devenisse ad ea loca. Itaque mutata veste lol- 
cium simulans iuvenibus ofTert sese, eisque cupitum 
8ui interitum refert, Ob quae iunctus his in ve- 
nando, ubi seorsum ab ceteris Menalippum videt, eum(que) 
et paullo post fratrem eius insecutus interficit." 

Finito chori carmine Neoptoleraum mutata veste, ut 
lolcius esse videretur, prodiisse statuimus. Qui quum, Pe- 
leo sorano quiescente, venatum exire vellet, accidit, ut re- 
gis filii, quum forte in iisdem locis venarentur, conspectia 
nautis naufragis, ad hos accederent cognoscendi cupidi, 
quinam essent ipsi et quaeiiam sors Neoptolemi, quem modo 
a Molossorum terra, refectis navibus, in altum evectum 
esse fando accepissent. His lolcius ille simulatus in lit- 
tore eiectum corpus Neoptolemi inventum a se humatum- 
que esse narrat, simul tempestatis vim naviumque quassa- 
tarum interitura, quem procul ex littore a se conspectum 
esse fingit, tanta veritate repraesentans , quanta poterat is, 
qui praesens interfuisset. His expositis, quum se id cum- 
maxime agere dixisset, ut victu miseros naufragos adiuva- 
ret, eamque ob caussam venatum ire, ad communiter secum 
venandum ab adolescentibus invitatur et cum his e con- 
spectu abit, antea tamen, paullulum subsistens , de consi- 
lio suo theatrum edocet. 

Interponitur tertium chori carmen. Quo finito, sta- 
tim Neoptolemus, re feliciter gesta interfectisque regis fi- 



liis, ad speluQcam rediit ac de caede hostium ipse expo- 
^uit. Tum rursus accidit, ut serviis regis, dominos quae- 
rens, ad hospites adiret et coUoqiiium cum Neoptolemo 
consereret. Qua de re haec Dictys retulit: „In quorum 
inquisitionem servus quidam, Cinyras nomine, perquam fi- 
dus, profectus, in manus iuvenis devenit comprehensusque 
Acastum aifore nuntiat, atque ita occiditur." Mimirum red- 
isse Neoptolemum et ad terram loicorum appulisse co- 
gnitum fuerat regi filiisque eius; utrum autem interisset 
tempestate, qua classem eius fractam mersamque esse au- 
diverant, an servatus esset in navi, quam solam superesse 
fama nuntiaverat, ignorabant. Ad quam rem explorandam 
primum filii regis emissi sunt: qui quidem, in manus Neo- 
ptolemi delati, ea ratione, qua diximus, occisi sunt. Quum 
non redissent, ad hos quidem quaerendos missus est ser- 
vus , ad explorandos autem hostes rex ipse profectus est. 
Exstant fragmenta, quae hanc viri celeberrimi indagationem 
declarent : 

tpi^iirj rbv ea^^lbv xdv [ivx^ dsLKVv6L yijg *). 



O^X £6tLV dv^QCOTCOi^L tOLOVtO OKOtoq^ 

oi) dSi^tt yaiaq 7cXeL0t6v, 8v&a trjV (pv6LV 
6 dvgysvrjg TtQvtltag av sXr] firj Oaqpijs "''')• 
Servus, qui dominos quaerebat, ad ipsa iiiorum cadavera 
ductus et super ea occisus esse videtur. Sed antea Neo- 
ptolemus dolose quaerendo et callide dissimulando de con- 
silio tyranni deque loco, in quo cummaxime commorare- 
tur, quaecunque volebat comperit. Reversus idem ex loco, 
in quo regis filios cum servo interfecerat , in navem 
rediit, ut sumta veste Plirygia obviam Acasto proficiscere- 
tur, hunc quoque in speluncam atque ad interitum addu- 
cturus. Qua de re Dictys haecce scripsit: „ltaque Neo- 
ptolemus, rautata Phrygia veste, tanquam fiiius Priami 
Mestor, qui captivus cum Pyrrho ad ea ioca navigaverat, 
Acasto obviam venit, eique, quinam esset, indicat et Neo- 

*) Fragm. inc. 227. 
**) Vulgo: TiQvipas ccv sfiy Gotpog. In primo versu si ovS* pro 
ovx scribatur, coniungi haec cum priore fragmento com- 
modc poterunt. -, 



295 

ptolemum iii spelunca, fatigatum navigio somiioque, iacere. 
Ob quae anxius Acastus, opprlmere quam iiiimicissimum 
cupiens, ad speluncam pergit, atque in ipso aditu a The- 
tide, quae ad ea loca inquisitum Peiea venerat, re cognita 
reprimitur." 

Profecto Neoptolemo chori carmen interpositum est; 
hoc finito Acastum, ducente Mestore ilto commentitio, 
ad antrum venisse ibique de interficiendo Neoptolemo, 
qui intus quiescere fingebatur, consilia inisse putan- 
dum est, hoc agente Neoptolemo^ ut ingressum in spe- 
cum a tergo adortus occideret: quod ne fieret, Thetis 
8ubito de coelo demissa intercessit; eadem patefacta re- 
rum ratione cetera peregit, de quibus haec Dictys memo- 
riae tradidit : ,,Dein cunctis, quae adversum domum Achil- 
lis inique et adversum fas gesserat , enumeratis incre- 
patisque, ad postremum intercessu suo manibus iuvenis 
liberat, persuadens nepoti, ut ne sanguine ulterius ulcisci 
cuperet ea , quae antecesserant. Itaque Acastus , ubi se 
praeter spem iiberatum animadvertit , sponte et iilico cun- 
cta regni Neoptolemo tradit. Inde iuvenis cum avo ac 
Thetide reliquisque, qui secum navigaverant, summam re- 
gni adeptus, in civitatem venit. Ibi a cunctis popularibus 
quique iuxta inhabitantes sub imperio eius agebant, be- 
nigne et cum gratulatioue exceptus, amorem sui brevi con- 
firmat." Peleum iu beatorum sedes a Thetide abductum 
esse ex iis, quae statim expositurus sum, patet. 

Ex his actionibus certorum fragmentorum nihil ser- 
vatum est; ex incertis quaedam huc trahere non dubito, 
velut n. 102. Matth. : 

voiios Tov ix^Qov dgav, onov A«j3|;g, xa}e(»g, 
et fragm. dub. n. 4: 

Bi^aQiisvov de rav xaKav povXsv^dtav 
KaKccg d^OL^dg l6ti ^aQ7iov0^ai PQOtovs, 
et fragm. 105: 

CGi0ai yccQ oitotav ta ^sa doxjj tiva^ 
Ttoll^v 8idc)0t, TCQ6(pa6iv eig 0otriQiav, 
denique fragm. inc. 106., ab eodem scriptore servatum : 
0jtov8dt^oiLev b\ noXX^ vn^ sXnidGiv ^dtriv, 
7t6vovg exovtsg^ o{>dev sidoteg (^Qotoi). 



296 

Idem argumentura, sed ratione plane dispari, Sopho- 
cles exornaverat; vide Welck. T. I. p. 205 seqq. Finxe- 
rat enira senera , a suis filiis regno pulsum , duce muliere 
quadam errantera, in Piitliia forte a Neoptolemo inveniri 
vindicaturaque de vita decedere. Huius drama a scholi- 
asta Troadum ad y. 1118. respicitur hisce verbis: 6 fisv 
EiLfQLTtldrjg vnb 'ylnttGtov (p7]6\v SK^e^X^6^ttL tbv IlrjXett' 
Bl6i 8e ot q)tt0LV vTib tcav dvo ttiutov Ttaldov^ 'AqxkV' 
8qov xal 'AQXitkkovg^ Ktttcc tbv xttLQOv^ dv b^bXXov "EkXrj- 
veg f J 'IXiov litttvievtti , e^eXriXttO^ai , xal hX^ovta elg 
dndvtrjGLV ra NeontoXe^co TtQogeX^elv Slcc xeL^ava r^J 
Ka vr]6G) , xal ^evLC^evttt vnb MoXovog xuvog "A^avtog 
exei XtttttXv6tt0^ttL tbv ^iov. Uter poetarum alterum imi- 
tatus sit , non liquet. Au^iam , cyclicum poetam , utrique 
materiam praebuisse ex Procli excerptis intelligitur ; cf. 
Dederichi notam ad Dict. VI, 7. p. 493. Euripidis sine 
dubio drama respexit Horatius versibus illis (art. poet. 97.) : 

,,JB^ tragtcus plerumque dolet sermone pedestri 

Telephus et Peleus^ cum pauper et essul uter- 

q^e 

Proiicit ampullas et sesquipedalia verba." 
Utriusque poetae opera dicere videtur Aristoteles Poet. c.l8, 
2. pro raoralis tragoediae exeraplis Phthiotides et Peleum 
nominans "*"): nam Phthiotidas chorum Sophoclei dramatis 
fuisse docuit Welckerus. Euripides ad suum ipse opus 
respicit in Troad. v. 1118: 

a^dtbg d' dvrjxtttL de^ndtrjg, TittTidg tLVttg 

Ilr^Xecog dxovOag 6v^(pOQdg, og vlv x^ovbg 

AKtt6tog eKpe^Xrjitev 6 IleXiov yovog. 
Sepiadum speluncara Thetidi consecratara fuisse et Pe- 
leum, cum ibi comraoraretur, huius deae beneficio in bea- 
torum insulas inde transductum esse vulgus credebat, id 
quod ex Euripidis verbis inteiligitur, quae fecit in Andro- 
macha Thetidem dicentem : 

eX&ov TtttXttidg ^tot^adog kolXov y^v^bv 



*) 'H 8s i^&iKi^, olov ^d-KaziSsg xal 6 nrjXsvS' 



291 

SriTCtdbog tjov, iilyLVB 8\ Igr' ^v £| cclbs 
la^ov0a nEvtiJKOvta Nijg^^doDV xogdv 
ik&a xo^LCtTJv 6ov, 



B. A e g e u s. 

Fabulae lineamenta agnoscere mihi videor in iis, quae 
in Thesei vita c. 12. Plutarchus tradit, Eandem rem et 
Crates apud schol. 11. XI, 141. refert et concise Apollodo- 
rus I, 9, 28. commemorat et Ovid. Metamorph. libro Vll. 
(v. 498 seqq.) inseruit. Frustula huius dramatis servantur 
pauca atque exigua. 

In prologo illa de Thesei natalibus exposita fuisse ne- 
cesse est, quae et Plutarchus et Apollodorus congruentia 
referunt. Narrantur autem ab iishaecce: „Aegeus ex ora- 
culo rediens, cum de liberorum progenie deum consuluis- 
8et, Troezenen venit, ubi a Pittheo hospitio exceptus cum 
filia eius concubuit, eademque nocte mulierem Neptunus 
compressit. Abiens Aegeus Aethrae praecepit, ut, si na- 
tus esset masculus, educaret neve, cuius iilius esset, in- 
dicaret; ensem et calceos sub saxo abditos reliquit ius- 
sitque, quum per aetatem puer saxum submovere posset, 
illum subiatis his signis clam ad se mitti. Quum igitur 
adultus esset Theseus, iubente matre sumsit signa, quae 
Aegeus praedixerat, et pedestri itinere Athenas contendit 
obsessamque a maleficis hominibus viam purgavit Peri- 
phetem, Sinim, Pityocampten , Scironem, Cercyonera 
Procrustenque interficiendo. Interim Aegeus Medeam e 
Corintho profugam in matrimonium duxerat veneficam et 
filium ex eo Medum procreaverat. Quamobrem Theseus, 
insidias timens novercae, celare genus nomenque consti- 
tuit" *). Haec quominus a Theseo ipso exposita esse 
statuamus, nil prohibet, et confirmatur coniectura fra- 
gmento decimo, quo caussa celandi nominis declaratur: 

*) Ovidius Vn, 404: 

lamque aderat TheseuSf proles ignara parenti, 
, Qui virtute sua bimarem pacaverat Isthmon. 



298 

Ttecpvits ydg TtcDg TtmCl noXh^iov yvv^ 

tolg nQ6(3^Bv i^ t;vyH0a devtEQa n66zi, 
In certaminuiTi autem commemoratione locum habere po- 
tuit quod Steph. Byz, s. v. dvtgov tradidit vocabuhim dv- 
tQalog (svQfjtai ds zal dvtQalog^ cjg E^dQLTtldrig sv Al^i). 

His dictis chorum conspicit feminarum sive famularum 
Medeae ex aedibus prodeuntium, ex quibus de rege, quem 
Gonventurus est, quaerit. Yicissim feminae ipsae cupidae 
sunt cognoscendi, quanam patria quibusque parentibus or- 
tus sit iuvenis praestantissimus: 

tl 6s fidti^Q sv dsjtdta 

tOKOv d)v6^aisv; 
Cuiusnam rei caussa feminae prodierint et quamnam po- 
tissimum rem parodo cantaverint, ignoratur. Neque tamen 
dubito, quin vei institutorum vel festorum certa sollemnia 
sic celebraverint, ut praedicatione rerum familiarium Athe- 
nienses delectarentur. 

Prodit rex sahitatum iuvenem, qui quum tot tantisque 
certaminibus sustentatis omnium iam ocuios in se conver- 
tisset, tamen ex quanam patria oriundus, quibus parenti- 
bu8 natus, quo nomine praeditus esset, ignorabatur: 

Ttoiav Cs q)G)iisv yalav SKlskot7t6ta 

7t6lsi ^svov0%ai tijds; tig TtdtQag oQog; 

tig f(3^' 6 (pv6ag; tov 7CSKi]Qv^aL 7tatQ6g; 
Ficta Theseus respondet quaerenti falsaque veris scite mi- 
scendo fidem facit dictis "). Patriam sibi Atticam esse, 
sed parentes, quod sit parvulus a matre expositus et ab 
alienis educatus , ignorari. Velle se operam suam vires- 
que ad augendam patriam liberandosque a malis atque ter- 
roribus mortaies conferre: 

Tt yctQ TtatQcpag dvdQL <piltSQov xd^ov^g; 
velie exemplo Herculis ferendis laboribus, tollendis homi- 
num belluarumque monstris , salutem unus plurimis pa- 
rando ad gloriam atque immortalitatem eniti. Cf. Ptutarch. 
c. 6. p. 3: tbv dh ndkai fisv, cSg solks^ XsX7i%6tcog 81- 



*) Fanacti civitatis in hac narratione mentionem factam esse 
ex Harpocr. s. v. vcrbis (cDg xal EvqinlSrjg iv Atysl fivTj' 
fiovsvsi) coniecit Welckerus. 



299 

BKttitv ij dd^tt trjg ^HQttxXsovg ttQerrjg TCttl nXu6tov l%tl- 
vov Xoyov slxB Ttttl TCQO&v^dttttog ttXQOtttrjg hyivBto tav 
diT^yov^BVCDV kyiBlvoVy olog bXt]^ iidliOta 8b tav tti^tbv 
BOQttxotav Kttl jCQttttovtL Kttl Xkyovti nQogTBtvxr]7c6tC3V, 
T6tB 8b nttvtdntt6iv riv (pttvBQbg nsTCov^^cyg otcsq 
v6tSQ0v xQ^voig TCoXXoig &Bfiv6toxXrjg BJCttd^s^ 
Tial BinBV, cag }ttt%^BvdBLV ttdtbv oiuk Bcprj tb MiXtiddov 
tQ^JCttLOV, Ovtcjg BXBLvcp tov 'HQaxXBovg ^aviid^ovtL 
trjv ttQStr^v Kttl vvntoQ dvsLQog ri^av ut TCQtt^BLg TCttl iis&^ 
TqinBQttV k^rjysv tt{)thv 6 S^Aog xal ttvriQB^Lt,B tadttc TCQdt" 
tSLV dLttvoovfiBvov» Eiindem Euripidem auctorem secutas 
Lucianus in Cynico Theseum Hercuiis discipuium appella- 
vit: 6 dh Orj^Bvg^ 6 toiJtov ^a&rjtijg^ od ^aCLXsvs 
iiBV riv 'AQ^rjvttLCJV ^ vlbg 8b HoGBLdttivog^ cog tpttCvv, 
icQL6tog dh tav na^' avt6v', quae ex iiiius fabula hau- 
sta esse dramatis reliquiae ostendunt. Quemadmodum 
enira Hercules Eurystheo servierat, sic Theseus in Aegei 
servitutem se ultro tradere et quidquid hic iniunxerit la- 
borum, quidquid adire iusserit pericuiorum , iubenter aia- 
criterque subire constituit: 

ttvdQbg 6' vTi' i6&Xov «al tvQttvvsldd^ttt 7CttX6v, 



6vv tOL0i dsLVolg ttij^BtttL xAeos ^Qotolg *), 

— — — Ktttd^ttVBLV 8' 6q)BLXBtttl 

Xttl ta TCttt* oYxovg STCtbg i^^bvg) xttTCcov, 
Eodem refero versus, quibus Lucianus in muscae encomio 
usus est: 

8blv6v ys trjv (isv ^vlttv dXxi^(p ^Q^hsi 
nrjSttV In^ dv^Qav 6co^tt^\ cog nXrj6^7j (pdvov, 
ttv8Qttg 8* onXltag noXs^iov tttQPslv 86qv **), 
Admiratus Aegeus hanc adolescentis orationem monet» 
ne spe elatus et virium robore niraium coniisus in peri- 
cula temere se praecipitet. Solere enim qui talia cupidius 
sectentur perniciem et mortem praematuram pro gloria 
atque potentia adipisci. Quod si ad tale vitae genus eli- 
gendum fato se cogi arbitretur, quod parentibus, civitate, 



*) Fragm. inc. 46. 
**) Homerum imitans haec effatus est poeta; cf.Il. g,510— 513. 



300 

opibus, nobiiitate generis carens virtute iniuriam fortunae 
compensandam esse censeat, videndum, ne vana laudis cu- 
piditate vehementius incitetur: 

ntrjvccg dLCJHsig^ ca ztKvov^ rag eXntdag, 

o^dx ri tiJXV ^^' '^VS T^yxVS ^' o^X ^^S TQOTtog. 
Ceterum laetus lubensque optimae spei adolescentem re- 
cipit senex decrepitus, cuius regno inimici, quod prole ge- 
nuina destitutum vident (nam Medus matre peregrina na- 
tu8 pro spurio habetur), dudum insidientur. Testatur Plu- 
tarchus c. 3: iCxvQ^S yccQ IdsdoLXSL tovg naXXavtldag 
IjCL^ovXeiJOVtag adta xal Slcc trjv dTtaidiav xataq)Q0- 
vovvtag' ^Cav dh nevzijxovta naideg «x Ildklavtog ye- 
yovotsg., et confirmatur verbis Euripidis: 

XQeL60ov 6h jtXovtov xal ^a&vGTcdQOV x^of^og 

dvdQG>v dLxaioJV zdya-^av o^LXiaL *). 

Chori carmen, quod huic erat colloquio subiunctum, 
iisdem sententiis immorabatur: 

^ 7C0V XQSL60OV tijg sdysviag 

xb KaXcbg 7CQd66SLV, 

s6tai xal TCtaiCavt^ dQStav 

dnodsi^aC^ai %avdtcp, 

Prodit Medea, de recepto hospite vehementer solli- 
cita. Neque enim fugit eam, sive divinatione consecuta 
est sive per ciandestinum nuntium edocta, Theseum Ae- 
gei filium esse **). Timet et sibi et filio : regno hunc 
certissime privatum iri, si Theseus agnoscatur, intelligit, 
atque etiamsi nomen genusque eius perpetuo ignoretur, 
ipsa consuetudine iuvenem virtutibus praestantem tantum 
sibi Aegei amorem conciliaturum esse, ut paene filii iegi- 
timi iura caritatemque adipiscatur, praevidet: 

— tb %Qei\)ai d' sv ^QOtol6L noXXdxLg 

nXsica noQi^ec (piXtQa tov (pv6ac tSKva, 
Itaque primum proprio Marte hospitem molestum domo et 
penatibus pellere conatur statimque obviam venientem ag- 



*) Orion ap. Schneidevr. coni. critt. p. 48. Welck. p. 1598. 
*) Plutarchus c. 12: nQoat,6&0(iiv7j nsgl tov @71<sbco^ uvttj, tov 
(ihv Atyicos uyvoovvtos. 



301 

gredituT, plannm, erronem, vaniloquum appellat, pngilnm 
more solis corporis Tiribus alendis studentem , Toracitati 
atque desidiae deditum^ hospitum liberaiitate ad explen- 
dum avarum ventrem abuti criminatur — 

xdkXoxQia SsLTtvsiv tbv TcaXag s^ddaLfiova *) • — 
sperans fore, ut huiusmodi contumeliarum conviciorumqne 
impatiens abire malit, quam hospitaiibus beneficiis cum 
matrisfamilias invidia atque iracundia frui. At Theseus^ et 
natura acer importnnusque et meliore iure se, quam Me- 
deam, bonis et patrimonio Aegei frui intelligens, gravissi- 
mis iustissimisque opprobriis mulierem virilia sibi arrogan- 
tem comprimit: 

^vdov yvvaixav Tcal nag' ohstaig loyog **) 



i SziXSiv yvvalxsg ds67totG)v &Qa6v6to^ot>, 

sl fiij Tta&s^sig yXa^OaVf s6tai 6oi naxd. 
Hac ratione probe castigatam relinquit, nolens diotius cum 
femina altercari. Tum vero Medea, et utilitatis ratione 
et iracundia iubente, continuo perdendi eius consilium init. 
Ostendit igitur Aegeo (paullo post Theseum in scenam 
prodeunti), quanto cum periculo iuvenem non minus ege- 
num quam strenuum et propter hanc rem ad quidvis au- 
dendum pronum in domum civitatemque receperit, cum 
ipse sit senectute provectior, civitas autem factionibus dis- 
trahatur, et regnum tanquam praeda propositum sit auda- 
cissimo cuique; cf. Plutarch. c. 12: tov filv AlysGig dyvo- 
ovvtog^ Svtog ds TtQSCpvtSQOV xal q)opovfisvov 
%dvta dia trjv 6td0iv^ }c7isi6sv a{)tbv ag ^svov s6ti- 
Gtvta q^aQfidxoig dvsXslv, Haec serviunt interpretandis 
hisce Euripidis verbis: 

dvrjQ yccQ bgttg xQVf^dtcov fisv svdsijg, 
6Qa6aL 8s x^f^Q^ dvvatog, oi)% dvs^stai, 
ta tav d' sxovtav XQW^^' dQTtd^svv q)LXst ***). 
His igitur argumentis seni, se desolatum, liberis iegitimis 



♦) Fragm. inc. 222. 
♦♦) Fragm. inc. 219. 
***) Matthiaeua fragm. Eurip. p. 359. et p. 1. 



302 

carentem, periculis circumventum esse videnti, persuadet, 
ut hospitem , quem semel receptum iam dimittere atque 
e civitate removere, quin spretus iniuriam ulciscatur, ne- 
qaeat, veneno interiicere constituat. Hac fraude compo- 
sita intro abeunt ad ornandum prandium cum vino vene- 
nato, ad quod Theseum Aegens invitaturus est *). 

Locus fit tertio chori carmini. Redit in scenam The- 
seus: qui quum antea, ne infestam haberet novercam, ge- 
nus suum celandum esse censuisset, iam Medea ultro ira- 
scente, non solum inutiiem, sed periculosam quoque dis- 
simulationem fore intelligit. Itaque opportunitate data pa- 
tri, quis sit, aperire constituit. Haec animo voiventem 
Medea ex aedibus parato prandio rediens convenit, et con- 
specto adolescente poenitentiam simulans iracundiae ad ci- 
bos paratos communiter cum Aegeo sumendos blande eura 
invitat. Ingresso in aedes Theseo, de successu fraudis 
praepropere sibi gratulatur. Mox unus ex famulis ex do- 
mo prodiens agnitum ab Aegeo filium esse et Medeae sup- 
plicium imminere nuntiat. Rem, quomodo evenerit, Ovidius 
atque Plutarchus docent, quorum ille v. 419: 

„£?« coniugis astu 
Ipse parens Aegeus nato porrexit^ ut hosti, 
Sumserat ignara Theseus data pocula dextra^ 
Quum pater in capulo gladii cognovit eburno 
Signa sui generis, facinusque excussit ab ore.''^ 
Plutarchi autem verba haec sunt: IX^^qdv ovv 6 0rj6evg 
Ijil t6 ccQL6tov^ oiLfK edo7CL{iat,e. q^Qa^eLV avrov , ogtLg eLjj^ 
TCQOtFQog^ eTcsLVG) 61 Povl6[ievog aQxrjv dvevQe^ecog naQa- 
^Xelv , XQeav TtaQaxeL^evcav ^ 67ta0dfievog tr^v ^d^aLQav 
ag tavta te^icav, edeixvvev eKelvG), Ta^v de Katafia- 
^cov 6 Alyevg trjv ^ev xvXiKa tov cpaQ^dxov %ate^aXe^ 
tbv de VLov dvaxQLvag rj07td^eto ^ %aL Qvvayaymv tovg 
TCoXitag eyvcoQi^ev adtov ^ '^decog dexo^evog dLa ti]v dv- 
dQayadlav, Statim Theseus ipse ex aedibus progreditur 
€t vehementi ira incitatus conviciis opprobriisque in Me- 
deam invehitur: 

G) ^SQfio^ovXov CnXdyxvov **). 

^) Ovid. VII, 406. 
**) Cf. Matth. p. 426. fragm. 244. 



t 



303 

Quominas statim eodem gladio, quo se Aegei filium esse 
probavit, maleiicam mulierem trausfigeret , vel verecundia 
Tet interventu patris protiibitus est. Aegeus autem ca- 
lumniarum et parricidii convictam capitis damnasse vide- 
tur. Caussam quin Medea, antequam damnaretur, dixerit, 
non dubito, cuius de oratione iiic versus depromtus esse 
potest (fragm. inc. 22.) : 

dtccQ Ciconav xd ys bUaC o^ XQiq nots, 
Dei interventu ad praedicendam futuram Medi vitam opus 
fuit : eodem igitur auctore Medeam capitis poena libera- 
tam esse suspicor; cf. Apollodorum I, 9, 28: STttPovXsV' 
ovfStt 8s vGtSQOV ©rjCsl^ (fvyag s^ 'jd&rjvcov iista rov Ttai- 
ddg sx^dXlstai' dlX ovtog fisv TtoXXav 7iQatij0ag ^aQ^d' 
Qcav trjv vcp^ savtbv x^Qav dita^av Mrjdlav sxdXs^s^ 
xal 6tQatsv6^svog Inl 'Ivdovg djts&avs. Mijdsta ds slg 
KoXxovg '^X^sv dyvca^tog^ xal xataXa^ov6a Aiiltrjv vnb 
Tov ddsXcpov IIsQ<Sov trjg PacUslag s6tSQr]^svov^ KtslvaCa 
tovtov, ta TtatQL trjv Pa0iXsiav xatsOtrjOsv. Eadem 
paene iisdem verbis Tzetzes ad Lycophr. v. 178. tradit. 
Lucianus de saltat. : ht, ds trjv Mrjdsiag vnodoxrjv tcal 
a^&ig Ig Il8Q6ag q^vyriv, Diodorus autem IV, 56: x«9'd- 
Xov ds^ inquit, dia trjv t&v tQaycpdav tSQatsiav 
TtOLKiXrj tig xal didcpOQog i6tOQia nsQi Mrjdsiag s^svjj- 
vsKtav Kai tivsg^ x^Q^i^^^^'' PovXo^svoi, totg 
^A^trjvaioig^ (paGlv aiLftrjv dvaXa^ov6av thv £| Al- 
ysGig Mri8ov slg KoXxovg dvaaco^rjvat KtX, Msta 81 
tavta Svvd^scog syxQatrj ysvo^isvov tbv Mrjbov noX- 
Xrjv snsXd^siv trjg vnsQ tbv Uovtov 'Aoiag Tcal KataGx^^'^ 
trjv dn' sxsivov nQogayoQSv&slOav Mrjdiav, In aerem 
sublatam Medeam subiimem avolasse Ovidius tradit: 

yyKffugit illa necem^ nebulis per carmina motis," 
Nec tamen ipsius artibus, sed dei, qui praesens aderat, 
ope hoc factum esse puto. 

His rebus sic compositis tum demum patri locus otium- 
que datur de recepto filio gaudendi et salubribus prae- 
ceptis receptum in regni successionem instruendi. Huc 
enim refero fragm. inc. 235 : 

/ti^d' s^dtvxfj^a nrjdsv cod' ^0tco ^sya, 

o 0' i^snaiQy ^sl^ov rj xQ^^v q)Qovsiv, 



304 

fir}8\ ccv Xi (Sv^Pjj dvgxsQsgy dovXov nccXiv^ 

dXX'' avtbg aiu ^l^vs^ trjv 0avtov (pv6iv 

0(6^cov ^B^aiag^ cigTS %Qv6bg iv TtvQi. 

Fuit hoc drama ex genere eorum, quae implicata xat' 
l^oxriv appeliavit Aristoteles, quorum structuram deperdi- 
torum ex fragmentis indiciisque coniectura assequi diffi- 
cillimum est. Ceterum Euripidis ingenium in hoc genere 
maxime viguisse ex lonis fabula intelligitur. Praeterea 
etiam morata egregie fuit haec fabula senem exhibendo 
cautum, formidolosum atque etiam uxorium, mulierem im- 
potentem et ad quidvis audendum pronam, iuvenem glo- 
riae cupidum, ad optima exempla vitam moresque compo- 
nentem, neque minus consilio prudentem quam roanu for- 
tem et ad pericula subeunda promtum. Unde non vilissi- 
marum fabularum numero Aegeum fuisse suspicari licet. 



C. H e r a c 1 i d a e. 

Marathone in Tetrapolide *) scena dramatis consti- 
tuitur; repraesentatur templum lovis Forensis (^AyoQaiov); 
conspiciuntur filii Herculis aetate minores in ara ante tem- 
plum collocati, ramis olivae, quos secum tuierunt, in ara 
depositis, interque eos lolaus, Herculis quondam comes et 
laborum socius , nunc liberorum eiusdem tutor. In pene- 
traiibus templi eadem ratione filiae Herculis cum avia Al- 
cmena supplices ad aram consedisse fiti^untur. Exagitati 
a cuncta Graecia Heraclidae, quum propter Eurysthei po- 
tentiam minasque nulla civitas eos recipere auderet, repu- 
diati nuper a Trachiiiiis, in hoc Herculis tefievog confu- 
gerunt**), freti et cognatione et amicitia, qua Theseua 
Herculesque coniuncti fueruut. Abesse fingitur Hylius 



*) Strabo VIII. p. 383. docet Tetrapolin partem Atticae ter- 
rae dictam fuisse eam , quae Oenoen , Marathona , Froba- 
linthum et Tricorython contineret. 
**) Eurip. Herc. fur. 1329. Diodor. Sic. IV, 57. Schol. Oed. Col. 
701. Longin. fragm. VIII. p. 85. ed. Egger. 



305 

et ceteri qiii siint robiistiore aetate filii, noviim perfu- 
gium quaesitiiri, si ex hoc abigantur. Reiicti igitur sunt, 
qui imbellibus Herculis liberis patrocinentur , duo senes, 
loiaus atque Alcmene, quorum ille nullo dramatis loco 
Iphiclis filius esse perhibetur, quae est fama vulgaris. Ab- 
sonum enim esset simul et aviam et nepotem tanquam se- 
nes decrepitos in scenam inducere. Usus est igitur no- 
ster licentia poetarum non fingendi tantum commode, sed 
celandi quoque prudenter quae vulgo credita a rerum, 
quas fingeret, fide abhorrebant. 

Constitutus igitur inter liberos Herculis lolaus de ca- 
sibus et fortuna Heraclidarum exponit , orsus a sententia 
communi, qua eadem Ulysses in exordio fabulae Fhilocte- 
tis utitur, mala et labores perferendos esse iis, qui neg- 
lecto suo commodo amicorum civiumque commodis con- 
sulentes iustitiam colant. Sic se et vivo Hercuii et liberis 
defuncti officia fide pieque praestantem perpetuo vitae dis- 
crimina adire et patria carere, quum possit otio et quiete 
frui. Nam Eurystheumi, stirpem Herculis delere cupien- 
tem, non quiescere neque perfugium concedere profugis, 
sed usque persequi praeconem mittendo , qui bellum po- 
puli Argivorum potentissimi minitando minus potentes ho- 
spites ab officio deterreat. His expositis statim praeco 
ipse advenit, quo conspecto vestibus lolai implicantur pueri; 
abstrahere eos praecone ex ara atque ex manibus senis 
conante, hic in reluctando lapsus humi prosternitur ; ac- 
currunt ad clamorem eius populares edoctique de caussa, 
et ipsi se opponunt et regi terrae, Thesei filio, arbitrium 
rei permitti iubent. 

lam audito tumultu Demophon ipse cum fratre Aca- 
mante accurrit ^). Fit apud illum iudicem contentio prae- 
conis atque lolai; illius oratio omnis in utiiitatis ratione 
praedicanda versatur: Argivorum enim amicitia quanto He- 
raclidarum praestantior sit, ostendit et bellum minatur, 



*) Quum saepissime gemini vel fratres vel reges in antiquita- 
tis fabulis tanquam una persona agentes inducerentur, poetae 
tragici his sic uti solebant, ut partes actoris uni deferrent, 
alterum mutam personam pro comite illi adiungerent. 

20 



306 

nisi tradantur ad siippliciiim ii, quos capitis damnaTerit 
civitas Argivorum potentissima. Negat lolaus aut iustitiae 
aut generositati Atheniensium convenire supplices prodere ac 
minis Argivorum insoientiura terreri. Tum propter cogna- 
tionem amicitiamque patrum et beneficia ab Hercule iu 
Theseum coliata aequum esse dicit, liberos iiiins a Thesei 
liberis servari, neque committi, ut vi a deorum aris ad ne- 
cem rapiantur insontes. Quibus auditis et rex et caterva 
popuiarium respondent pollicenturque ea, quae viros pro- 
bos, pios, gratos honestosque oportet. Traditurum igitur 
se supplices negat Demophon: cetenim si qua sit Argivis 
ab Heraclidis iniuria facta, illos ius suum impetraturos 
esse promittit. Quo responso non contentus praeco vim 
facere supplicibus conatur^ a quo conatu minis regis re- 
pulsus abit iratus, mendaciis more praeconum quae passus 
est aucturus. lam autem Argivorum exercitus in confiniis 
l\Iegarae Atticaeque consedit, statim inde agros incursatu- 
rus et vastaturus. Profecto praecone, lolaus nil praestan- 
tius esse dicit, quam bonis parentibus et natum esse et 
dignum se iisdem praestare. Tum patrum amicitiam He- 
raclidas Theseidasque redinte^rare iubet et fide invicem 
data acceptaque Athenienses perpetuo ab Heraclidis tan- 
quam servatores amicosque colendos esse docet, neque 
unquam iliorum terram ab horum posteris vastandam ne- 
que gentem cognatam infestis armis petendam esse. De«^ 
mophon autem et populi concione convocata et vatibus con- 
sultis se quidquid ad defendendam patriam opus sit factu 
paraturum esse praedicit. Heraclidae in aris iisdem, quas 
occuparunt, deorum auxilium imploraturi sunt, et Palladem 
lunone superiorem fore sperant. Chorus autem carmen 
canendo se minas hostium, fretum aequitate caussae, sper- 
nere profitetur. 

Reversus Demophon Eurystheum cum exercitu iam 
in fines Atticae invasisse refert et castris in iocis editis 
positis opportunitatem rei gerendae speculari ; civitatem 
autem Atheniensium armis sumtis in procinctu esse, para- 
tasque victimas, quas diis iramolari oporteat: sed vatum 
responsis consentientibus puellam iuberi virginem, quae 
sit nobilibus parentibus nata, mactari. Se vero liberos 



307 

suos immolaturum esse negat, neque fas sibi esse alienos 

Ifberos ad victimam poscere. Quamobrem qmim ad dissl- 

dium intestinum res aperte spectare videatur, ipsum lo- 

laum dispicere iubet, quomodo sine damno civitatis et sibi 

et Hercuiis liberis consulat. Tum lolaus, repente commu- 

tatis rebus, a littore in altum tempestatemque reiectus, 

quum iam portum nactus esse sibi visus esset, non habet, 

quomodo Heraclidis consulat vel quo se convertat, deorum 

iniquitate oppressus. Suum i^itur caput pro salute eorum, 

quos tutatur, oiferre constituit ac se hostibus tradendo 

pacem redimi iubet. Negat Demophon senis morte pla- 

cari posse Eurystheum, qui, memor iniuriarum , quibus 

Herculem affecerit, nisi sublatis liberis, quorum sit ultio 

ei timenda, nunquam quieturus sit. Hoc temporis mo- 

mento Macaria, Herculis filiarum maxima natu, ex templo 

prodit sciscitatura , in quonam fortunae statu cummaxime 

sors Heraclidarum versetur, et cognita caussa, non cun- 

ctanter se pro suorum salute immoiandam diis inferis of- 

fert, quo in consilio prodendo dicit ea, quae generosa vir- 

gine, ex Herculis semine nata, dignissima sunt. Probat 

consilium lolaus; ne tamen mortis auctor ipse sit virgini 

cognatae, vitandi placuli caussa, sorti iubet committi arbi- 

trium ex filiabus Herculis victimam deligendi. NegatMa- 

caria se sorte designatam morituram esse, sed sponte et 

lubentem pro fratribus sororibusque animam depositu- 

ram. Hoc unum petit ab lolao , ut corpus defunctae ipse 

coniponat neve virorum manibus tangi patiatur. Hoc pro- 

misso accepto, fratres sororesque senis tutelae disciplinae- 

que commendat et valere iubet illos fausta precata, tum 

honoribus se perpetuis coli defunctam iubet, qui sint pro 

dote et matrimonio et iiberis sibi iacenti apud inferos li- 

berataeque a malis, quibus vita mortalium perturbetur. His 

dictis, promittente lolao honores et vaiere iubente virgi- 

nem animosam, haec ad mortem a Demophonte. abducitur, 

loiaus autem, solutis dolore membris, in sella a filiis Her- 

culis reponitur et vestibus tegitur. Interponitur chori car- 

men gravissimum, cuius sententia similis est illi, quam 

Goethius hisce verbis expressit: 

20* 



308 

Denn ein Gott Jiat 

Jedem seine Bahn 

Vorgezeichnet^ 

Die der GlucJcliche 

Rasch zum freudigen 

Ziele rennt. 

Wem aber Ungliick 

Das Herz zusammenzog, 

Er strdubt vergebens 

Sich gegen die Schranken 

Des ehernen Fadens^ 

Den die doch bittere Scheere 

Nur einmal losH. 
Additur praedicatio magnanimitatis Macariae et consolatio 
folai, quiira iliiiis virtutem omni fortuiiae iniquitate supe- 
riorera esse ostendatur: 

a 6' dQBta ^alvH dih ^ox^cov, 
In huius sententiae veritate demonstranda exerapiisque il- 
lustribus sub adspectum ponenda hoc drama versatur uni- 
versum. Hoc tenens neque desiderabis quicquara neque 
alienura quicquara adraistura esse putabis, sed rectissirae 
aptissiraeque orania instituta esse videbis. Servantur He- 
raclidae non sola hospitum pietate, sed sua raaxime vir- 
tute, praestante, afferente, faciente patienteque quod quis- 
que potest, singulis neque labores neque pericuia neque 
raortera detrectantibus. Itaque sin^ulis actibus singulae 
exhibentur a^Kjrftat, virgine atque anu, iuvene atque sene 
et inter se et cura hospitibus virtute contendeutibus ac 
pro reliquorura salute suam in discrimen deferentibus. Sa- 
tis diserte poeta ipse voluntatera suam explicavit iis, quae 
Macariara fecit, antequara ad raortera proficisceretur, di- 
centera , cuius orationem noli soiius virginis laudandae 
caussa proponi putare. 

Et Macariae quidera , postquara de scena abiit, nulla 
araplius iniicitur raentio, neque quoraodo imraolata vel quo- 
modo sepulta vel quinara defunctae honores instituti sint, 
exponitur: et recte quidera. Neque enira luctibus locus 
dabatur in summa eventus felicitate, et generositatera ani- 
mi, qua mortem passura erat, ipsa praesens satis ostende- 



309 

rat, et ma^ifice qiiaecunque ad honorem defunctae per- 
tinebant, iam antequam abiret, praestituta erant. Id unum 
curandum fuit poetae, ne tanta animi magnitudine spectata 
ad minora levioraque contemplanda theatrum traduceretur, 
sed proponerentur, si non maiora, certe paria: idque feli- 
cissime vitatum esse apparet. Et primum quidem virgi- 
nis admirabilem virtutem senis sequitur novum consilium, 
quo solo videtur et dolorem vincere et pudore liberari et 
crimen impietatis vitare posse. Mori cupit neque se su- 
perstitem esse patitur iis, quorum saluti nnice vitam et 
studium consecravit. Itaque virgine pro hostia abducta 
animum despondit; idem veniente Hylli famulo et nunti- 
ante magnum ab eo exercitum adductum atque in dextro 
aciei cornu instructum esse, opportunitatem sibi dari in- 
teliigit non ignava morte, sed honesta et gloriosa animam 
pro Hercuiis liberis profundendi. Sed enim dii, unius Ma- 
cariae morte contenti, non interitum huic, sed praemium 
pietatis novum atque admirabile destinaverunt. Itaque in 
proelium profectus senex decrepitus , qui vix se armaque 
sustinere potest, corporis infirmitatem animi fortitudine 
vincit et in Hylli currum subiatus, receptis viribus iuveni- 
iibus, Eurystheum fugientem consequitur et suis manibus 
capit vincitque. In hoc fingendo et famae vulgaris et Pin- 
dari auctoritatem secutus est noster *)^ et temperavit sic, 
ut, quum sit contra naturam, tamen naturae optime con- 
sentaneum esse videatur **). Verum haec in posteriori 
actu exponuntur (neque enim redit in scenam lolaus ne- 
que in iuventutem restitutus spectatorum oculis ostendi- 
tur) : hoc actu significaHtur tantura quae futura sunt. Tanta 
enim animositate , tanto animi vigore repente impletur lo- 
laus demtis ex pariete templi armis, quae stans in acie 
induturus est, ut illum natura sua superiorem fore iam 
nunc divinemus; tanta alacritate excitatur reminiscens vi- 
ctoriae quondam cum Hercule de Spartanis Eurystlieoque 
reportatae^ ut potestatem hunc infestis armis petendi ite- 
rum ei dari optemus. 

'^) Pyth. IX, 81. Cf. Pflugk. praefat. Heracl. p. 7. ad Plu- 

tarch. adv. Stoicos p. 1057. £. 
**) Cf. Welck. p. 711. et 1597. 



310 

lam venit tempiis decretorium: collatis enim signis 
exercitus cummaxime depugnare intelligimus. Hoc spa- 
tium temporis carmine chori aptissimo gravissimoque ex- 
pletur^ preces facientibus senibus eas, quibus et iustitiae 
Atheniensium pro suppiicibus periclitantium dii, qui in au- 
xiiium vocantur, et reliquae eorundem pietatis admonean- 
tur; simut multitudo atque potentia hostium beilicosissimo- 
rum in memoriam revocatur sic, ut de eventu certaminis 
solliciti habeamur. 

Quartus actus habet TtatccetQO^pijv. Postquam igitur 
secundo actu populum Atheniensium armis sumtis pro 
supplicibus in certamen descendentem , altero virginem se 
pro victima offerentem^ tertio senem pro pupillorum sa- 
lute vitae periculum adeuntem vidimus , iam his omnibus 
in unum quasi locum collatis, adductoque ab Hyllo exer- 
citu, multarum copiarum magnorumque populorum certa- 
men exhibetur. Redit enim nuntius , qui de re gesta ex- 
ponat. Antequam committeretur proelium , Hyllus privato 
periculo commune incommodum redimere voluit Eiirystheura 
ad certamen singulare provocando, quem non puduit hoc 
recusare. Quod nisi huius ignavia obstitisset, et Macaria 
morte liberata esset et immunes laborum discessissent ex- 
ercitus. Immolata virgine collatisque signis, acriter ab 
utroque exercitu pugnatum est. Fusis hostibus lolaus, 
conscenso Hylli curru, Eurystheum persecutus est, petens 
a diis, ut unum diem sibi iuvenem fieri liceret. Ibi Her- 
cules se in coelum ascendisse et inter deos versari mani^ 
festo declaravit: ipse enim cum Hebe specie geminarum 
stellarum in currum lolai descendit effecitque, ut hic iu- 
veniiibus viribus receptis hostem vivum caperet vinciretque. 
His auditis Alcmene de victoria sibi gratulatur, neque mi- 
nus chorus, domitam esse insolentiam, triuraphare miseros 
et malis liberatos esse Minervae praesenti auxiiio, lae- 
tatur. 

Extremus dramatis actus conficitur ultione, quam ab 
Eurystheo Alcmene exigit, quum eum ad supplicium a fa- 
mulis rapi iubeat. De quo facto ne inique iudicemus, red- 
eundum est ad veterum de ulciscendi officio sententiam. 
Recte pieque facit muiier interficiens eum, cuius crudeii- 



311 

tate et filias perpetuis laborlbus Texatus et nepote« iii tni- 
seriam egestatemque detrusi et ipsa malis aerumnisque 
affecta est. Neque a fabula potuit abesse adspectus ty- 
ranni quondam superbi insolentisque, nunc de fastigio po- 
tentiae praecipitati, in potestatem anus, quam omnibus in> 
iuriis contumeliisque vexavit, traditi, caussam capitis coram 
iis, quos perdltum ierat, dicentis, ad supplicium tracti 
per famulos, qui interfectum abiecturi sunt, sepuituram ex 
misericordia hostium, quorum terram Tastaturus fuit, spe- 
rantis. Interficitur autem Eurystheus invitis quidcm, sed 
non improbantibus Atheniensibus ; corpus mortui, proie- 
' ctum ab Alcmena, hi humaturi sunt, sed nulla facturi iusts 
funebria. 

Duae res huic carmini desunt, quibus quae careant 
fabulae, eas recte se habere negant. Primum enim exigua 
implicatione rerum progressus impedltur, quum nullis er- 
roribus , nullis diversls vel contrariis personarum studiis 
mora ulla difficultasque inferatur. Adest virgo pro fratri- 
bu8 sororibusque moritura, adest senex pro virgine mori 
cupiens, adest anus pro sene et liberis caput periculo ob- 
iectura, adest adolescens pro his omnibus in certamen sin- 
gulare descensurus, adest denique rex populusque Athe- 
hiensium pro hospitum salute beilum periculosissimum cum 
hostibus ferocissfmis suscepturus. Huic incbmmodo vici- 
num est alterum vitium , quod crimine omni vacant ii, 
qui matis premuntur, laude omni destituti sunt ii, qui in- 
iurias inferunt , quod ius atqne iniustitia tam certis mani- 
festisqne finibus separata sunt, ut nulla ex parte confun- 
dantur, nihil dubii, nihii ambigui relinquatur, quae homi- 
num caussa rerumque conditio neque docendo neque de- 
lectando perinde idonea est atque anceps illa, Impli- 
cata, ad cognoscendum decernenduraque difficilior. Quem- 
admodum autem pictorum munere officioque non fungun- 
tur ii, qui spreta colorum, quae est in rerum natura, et 
Tarietate et temperatione, nulla partlum alius in aliam tenui 
discrimine transeuntium distinctione, nulla tum obscurorum 
illustriumque , tum eminentium depressiorumque locorum 
contentione, solo nigro alboque colore imagines distinguunt : 
ita nec poetarum numero habendus est is, qui, ab altera 



312 

parte sceleribus, ab altera virtutibas positis, alteris summum 
odium, alteris summum amorem conciliare studet. Mera 
enim vitia et meras laudes, sicut nigrum albumque colorem, 
per se quilibet, quamvis sit hebetibus mentis oculis, discer- 
nere pptest, neque talia intuendo aut delectatione ulla aut 
studio cognoscendi, quo obscuritas, ambiguitas novitasque re- 
rum nos imbuit, tenemur. Tum ad odii amorisque affectum sa^ 
tis natura ipsa omnes propensi sumus, ut minime opus sit 
opera poetarum ad illos incitantiura. Intelligere, in te quoque 
cadere animi perturbationem, qua abrepti obcoecatique alii 
peccaverint^ ignoscere vitiis, quae ne a tua quidem natura 
aliena esse arbitreris, diligere et miserari etiam eos, quos 
propria culpa in mala devenisse appareat, humanum est; 
humanitate autem animos imbuere, mollire duritatem feri- 
tatemque ingeniorum, poetarum officium est primum atque 
antiquissimum. 

At non omnia aequitate animi atque tranquillitate ilia, 
quae ab ira studioque aliena est, in vita humana perficere 
et ad exitum adducere licet, sed interdum etiam ardore 
atque inflammatione animi opus est, quae non potest un- 
quam iniquitate iudicii vacare. Velut, ut exemplo rem ex- 
planem, quo tempore a nostratibus evertendo regnum pere- 
grinorum in libertatem populi vindicandi fuerunt , optimi 
quique probaverunt ardorem animorum impetumque et odii 
acritatem, qua homines non vitia tantum, sed virtutes quo- 
que hostium inique damnabant. Talibus temporibus pa- 
rum apti sunt parumque utilitatis alferunt poetae instar 
deorum Epicureorum tranquilli sapientesque , sed ii, qui 
neque partium studia fastidiant neque turbas tumultumque 
horreant, et efficaciora quam venustiora carmina compo- 
nere malint. Ex hoc genere fuit Euripides, et tali tem- 
pore docuit Heraclidas. 

Aeraulatione impulsi Spartani, quum nulla ipsi iniuria 
ab Atheniensibus laesi essent, bellum moverunt, caussa 
non meliori, quam qua ductus Herculem et Heraclidas 
perdere studuit Eurystheus. Legatis praeconibusque mis- 
sis imperarunt Atheniensibus ea, quae iiberae civitati im- 
perare nefas erat. Denique reges eorum, in fines Atticae 
ducto exercitu, infestis armis invaserunt terram, quae ma- 



313 

iornm ipsornm sepnlcra et sanctissima delubra habebat; 
vastarunt a^ros populi eius, qui primus auctorem gentis 
ipsorum divinis tionoribus affecerat et solus Heraclidis a 
cuncta Graecia exagitatis praesidium auxiliumqne praebne- 
rat; belium intuierunt deae, cuius opera ex omnibus la« 
boribus pericuiisque Hercules servatus erat. Pium prO' 
bumque essebellum talide caussa susceptnm^ neque deorum 
auxilio carituros Athenienses in tali certamine, docet Eu« 
ripides, eiusque rei docendae studio ductus ea, quibus oti- 
osi homines et in sola rerum cognitione occupati delecta- 
rentur, neglexit. Composuit fabulam eam, quae vel maxi- 
me dulcis utiiisque esset civibus suis, et qua spectanda, 
tanquam bono omine accepto, summa belli gerendi alacri- 
tate imbuerentur,* fore tempus, quo ab Hyperboreis frigi- 
dissimis carmina sua legerentur , quo a Germanis , scripta 
pluris quam res gestas focientibus , ad artis regulas mo- 
rose examinarentur, nOn potuit divinare. 

Non invenit, quod in hoc dramate reprehenderet^ Ari- 
stophanes; semel ad illud respexit Plut. 382. (cf. Welck. 
p. 709 seq), et fortasse Eccl. 412. (cf. Elmsl. ad Heracl. 
V. 11.). Reliquorum scriptorum multi ad id respexe- 
runt, quos commemorare supervacaneum est '*'). 



D. Eurystheus. 

Herculem ad inferos descendentem et protractum inde 
Cerberum hoc dramate satyrico exhibitum esse docent 
fragmenta. Perfectis omnibus reiiqnis laboribus et pera- 
grato orbe hoc illi certamen iniunctum esse ab Eurystheo 
refert Diodorus IV, 25. In agris ante Mycenas haec agi 
fingebantur : vetuerat enim Eurystheus urbem intrare Her- 
culem, timens viri robur atqne violentiam. Itaque vitans 
conspectum eius perCopreum praeconem et mandata ede- 
bat et de rebus gestis docebatur, teste Apollodoro II, 5, 1. 

Fingamus igitur Herculem ab ultimis orbis terminis 



*) Cf. Welck. p. 709. Apollod. II, 8, 1. 



-T5 



314 

redeuntem de laboribus exantlatis deque sortis iniqaitate 

conqueri. Huc refero fragmenta V. et VI: 

fidttiv 61 &vi]tol tovg vod^ovg (pevyovo^ icga 
Ttaldas (pvtBiJBLV' og yhQ av XQtjCtdg (pijy, 
od toijvo^C aiutov trjv q)v6iv dLatp&egsL 



vvv d' ijv tig oXkcov TcXovolav ^xy gjarviyv, 
jtQ&tog yeyQantaL tcav xaxvovcov XQcctSL' 
ra d' l'py' kXd66o ^jj^i^ftarcov vofilio(iEV, 

Postea satyrorum caterva circum eum congregata, cum his 

comissatur : 

nallm • fistapolhg yag %6vcav c?«l fpiKSi *). 

Eo pertinet fragm. IX: 

— fSx.iL)(pog tB (laxQdg, 

cui addere licet fragm. inc. 225: 
otvov dQXBOCyviov, 
Interim quum fama de reditu Herculis in civitatem 

perlata esset, missus est Copreus, qui ad novum laborem 

patrandum Herculem ablegaret, unde eum salvum reditu- 

rum esse minime posset sperari. Excusat praeco officium 

suum: 

7tt0tbv fiBV 0^1/ XQV ^^v didxovov < — ^ 
Blvat> — . — — — — 
tOLOvtov BivaL ical GtBysLV th dBdnotGiV, 

Herculis verba, quibus res, de qua agitur, aperte signifi- 

catur, haec fuerunt: 

TCSfiilfBLS 6' sg adov t^Sivta xo^ ts^vriKdta* 
Tcat iioL tb tBQd^Qov dfjXov^ bI nOQBI^^OfiaL^ 

quibus adde fragra. X: 6 oiKijtcsQ TaQtaQBiog, nal 

dLcc tijg BL dtq^^oyyov E^dQLnidrjg bv E^qvC^bl 6atvQLxa, 
Antequam proficiscatur Hercules, confirmans animum 

suum, de universa vitae humanae conditione quaedam dis- 

serit, velut haecce : 

oi5x otd' otG) XQ'^ xavovL t^g pQotmv tijxccg 

dQ&ag dd^QtjCavt' Bldkvat tb dQaCtsov, 

In Taenaro promontorio, quod erat Mycenis propin- 

quum, aditum ad inferos patuisse ferunt; ibidem Cerbe- 



*) Fragm. inc. 170. 



m 315 

rum aiimt collocatum fuisse, quem inde protractnm, non 
longo interposito spatio, in locum, in quo chorus commo- 
rabatur , retulit Hercules et vincuiis lirmissimis ad rupem 
religavit. Adventus viri Cerberum ferentis nuntiatus est 
hisce verbis (fragra. inc. 172.): 

TJKBL d' S7t' CO^OLg ^ <3v6g Cp8QGiV ^ccQog 

^ T^^v d^oQ(pov Ivyya, dvgtoxov daKog. 
Atrocitatem certaminis ostendunt sugiiiata, quibus Hercu- 
les adiuvantibus satyris raedetur: 

— ^ KT^a&ov ^ x^lKijXarov 

'^Q^nbv nQogL6%Giv voigde toig vTConloig. 

Deinde Hercules in antrum se contulit et corpus quieti 
dedit, satyris interim vino et cantibus se oblectantibus. 
Eurystheus autem, certior factus Herculem ad inferos de- 
scendisse, nunc deraum timore vacuus urbis moenibus ex- 
cedere audet et gratulatur sibi, quod hoste horribili libe- 
ratus sit: priora enim omnia certaraina feliciter ab eo pa- 
trata esse, velut Lernaeae hydrae capita centum calamo- 
rum instar gladio eius desecta esse: 

stdvt' £^B&SQL6ev cogts tcijqlvov Ctdxw, 

6nd^i(l xoXovcav tpaOydvov fislavdstov, 
PauUo post Cerbero conspecto stupet horretque. Ludit 
eum chorus et ad accedendum propius hortatur: non enim 
verum vivumque Cerberum, sed imaginem talem, quales 
Daedalus fabricari solitus sit, Herculis arte effectum pro- 
positumque esse: 

o{fK E6tLV^ o) yfpaf-g, (irj dsl^yg rdds* 

rh ^aLddXsLtt ndvta mvsiC^aL doTCsl 

pXsnsLV T* dydk^a^* • «d' dv^Q Ksivog 6oq)6g. 
Largam ridendi raateriara haec rerum conditio suppedita- 
bat. Postrerao actu Hercules ex antro rediit et minis 
terrendo Eurystheum impetravit ab eo , ut fide data se 
nullos iam labores illi iniuncturum esse promitteret, hac 
conditione, ut ad inferos Cerberum Hercules reportaret. 
Rediens in orcum Hercules se Theseum inde reducturum 
esse praedicere potuit. 

Magnam huius dramatis landem fuisse inde existimare 
iicet, quod Aeliano, Athenaeo, Erotiano, Poiluci, Anti< 
phani, Stobaeo aliisque familiare fuit. 



316 



YIII. 

Dnce Aristophane Euripides clim 
Aeschylo comparatur. 



De iis, qiiae Euripides in tragoedia novaverit, sic hunc 
ipsum exponentem Aristophanea facit in Ran. 939: ,,Ubi 
accepi a te artem, priraum quidem statim turgentem ex 
magniloquentia importunisque verbis extenuavi et detraxi 
pondus voculis et ambulationibus et beta alba, succum 
dando disputatiuncularum ex libris decolatum; deinde alui 
canticis (fiovcpdlaLg) Cephisophontem miscendo ; tum non 
obvia quaeque fabulabar neque res confundebam temere 
irruendo, sed qui primus mihi prodibat statim genus et 
argumentum dramatis exponebat; denique a prima oratione 
nihil praetermisi otiosum , sed disserebat mihi et mulier 
et servus et dominus et puella et anus, id quod valde erat 
populare (drjfiOKQatiKdv) : dicere enim cives docui et sub- 
tilium regularum intellectum et normam orationum, ut co- 
gnoscerent, viderent, coniicerent., flecterent, studerent, mo- 
lirentur, suspicarentur mala, circumspicerent cuncta : fami- 
liares enim res proponebam, quibus vulgo utimur, quae 
consuevimus, ex quibus, quum vulgo notae essent, facile 
ipse arguerer. Non ducebam pompam rerum verbonim- 
que, non iniiciebam stuporem, excussa prudentia., non lo- 
quebar monstra atque portenta. Hac ratione ad sapiendum 
cives institui, computationem atque inquisitionem arti in- 
texendo, ut et cetera et rem famiiiarem iam melius quam 
antea cives administrent." 

Ab Aeschylo, non a Sophocle, artem Euripidi tradi- 
tam esse docet Aristophanes: erat enim Sophocle aetate 
non multo minor et paene eodem terapore fabulas uterque 
docere coepit, Sophocles quidem 01. 17, 4., Euripides au- 
tem 01. 78, 3. Hoc Aristophanis testimonio confirmatur 
computatio temporura, quam sequentes Euripidem non 01. 
15, 1. , sed 01. 73, 4. natum esse docuimus. Quamobrem 
quum fratrum instar eodem patre natorum in successionem 



317 

regni paterni uterqiie adolescerct, Sophocles qiiidem in' 
gredi viam, qua' Aeschylus praeierat, neque deserere eius 
rationem, sed perficere atque consummare voluit poliendo 
rudia atque incomposita , temperando immania, moiiiendo 
dura et praefracta, pompam et magniioquentiam imminu- 
endo, ad modestiam , pulcritudinem venustatemque omnia 
revocando. Contra Euripides trito itinere progredi Ae- 
schylique vestigiis insistere dedignatus est. Qui quum a 
cognitione rerum reconditarum abstrusarumque ad vulgi 
frequentissimam concionera delectandam docendamque se 
conferret, amplexus ea, quae iilis temporibus ab eruditis 
omnis generis atque auctoribus artium inventa tradebantur, 
quibusque initiati homines ab inscitia et coeco naturae mo- 
rumque obsequio ad intelligentiam , ab opinionum arbitrio 
ad veri investigationem, a traditarum legum reverentia ad 
naturae rationem, quae est lex divina humanaque, perspi- 
ciendam , a graecorum hominum angustissima muitisque 
erroribus impedita cognitione ad mundanorum liberrimum 
iudicium traducebantur , in bivio quodam ac divortio sae- 
culorum constitutus, ad stuporem homines, ad inutilem 
priscorum admirationem reiicere noluit; amplissimum na- 
turae suae curriculum datum iri videbat, si eruditorum co- 
gitata inventaque in medium proferendo vulgi et philoso- 
phorum dissidium tollere conaretur, et mores atque inge- 
nia hominum talia, qualia revera sunt, non qualia esse cu- 
pimus iingimusque, exprimendo remedia malorum, quibus 
vita tum publica tum privata laborabat, ostendere studeret* 
Hanc principum poetarum conditionem atque diversitatem 
Aristophanes eo declaravit^ quod Sophoclem finxit amice 
benigneque in societatem regni ab Aeschylo receptum esse 
neque maiora concupiscere, Euripidem vero , fretum ple- 
bis infimae favore, quam prudentia augere et ad summorum 
virorum locum dignitatemque evehere studuisset, regnum 
sibi pulso Aeschj^Io vindicare conatum esse. 

lam singulas artis proprietates eo ordine, quo propo- 
8uit comicus, examinemus. Et prima quidem descriptio 
ad sententias et genus dicendi refertur. Reprehendit Ari- 
stophanes, quod, omissa verborum insolentia cum obscuris 
abditisque sententiis, perspicuitati et ter^perato dicendi 



318 

generi operam dederit Euripides. Sed venustissimum po- 
litissimumque hoc dicendi genus habitum esse atque unice 
Atticorum auribus teretibus religiosisque probatum esse 
omnes testantur; cf. loannis Sic. schoiia in ideas (Rhet. 
gr. T. VI. p. 230. ed. Walz.) : 8l6 xal xoTjXGiv ol tccg roi- 
avtag ilJVXQoXoyiag naQa6KBva6d^evoL s^ddoTclfirj^av^ 
CDV TtQGitog EvQLTtldTjg' tag yccQ tgaxslag xal Ccpo- 
dQag evvoiag TCSQLTcaXvijjag Xb^£6lv ccTtaXalg %al i^niatg^ 
cogTtSQ triv dvcatSQG) Qri^Bl6av^ vTti^yayB to' „6 td ^a- 
atQov 7tlrjQco0ag, ag cpriGLif^ T^dovalg" 

Dicit etiam Quinctilianus, in sermone (bv tolg %nB6iv) 
humiliori dicendi genere, et quod magis accederet orato- 
rio generi, usum esse Euripidem, idque a multis repre- 
hensum esse, quibus gravitas et cothurnos et sonus So- 
phoclis videretur esse sublimior. Sed habemus gravem 
auctorem, quo non solum excusandam, sed etiam iaude 
dignissimam solamque veram et rectam esse Euripidis ora- 
tionem affirmemus. Aristoteles enim in Rhet. III. c. 1. 
et 2. sic fere disserit: ,,Novo et insolito dicendi genere 
et poetae et oratores initio usi sunt, quum sola dictione 
rebus frivolis honorem addi inteliigerent , idque omni tem- 
pore vulgo ineruditorum pulcrum atque admi- 
rabile esse videtur. Sed iam ne tragici quidem 
poetae illo genere dictionis poeticae amplius utuntur; ve- 
rum , sicut ex tetrametris ad iarabicum transgressi sunt, 
quoniam metrorum omnium hoc sermoni simillimum est, 
sic quaecunque nominum a consuetudine abhorrent, omi- 
serunt, et quibus prisci exornabant atque etiamnunc qui 
hexametra componunt utuntur, abiecerunt. Fugienda sunt 
abiecta atque obsoleta, adhibenda lecta, illustria minusque 
usitata, quae omnes admiramur: nam mirabilia iucunda 
sunt. Et in metris quidem haec plurimum valent commo- 
deque se habent: nam tam res quam personae, de quibus 
habetur oratio, excellentiores sunt. In soluta autem ora- 
tione, cum caussa minor sit, multo paucioribus utendum. 
Quamquam etiam in carminibus si servus aut adolcscens 
ornatiora dicat aut de parvis nimis magnifice exponatur, 
indecorum erit; sed etiam in his tum extenuare tum am- 
pliiicare, prout res postulat, decorum est. Quamobrem 



319 

oportet ornandi studium dissimulare, ne facta, 
sed sponte nata esse oratio videatur: Iioc enim 
fidem facit, illud contrarium. Tanquam enlm insidias et 
fucatam orationem et ^inum mixtum aversamur. Dissi- 
mulatur autem bene, si quis ex consueto ser- 
mone delecta scite coniungat, id quod Euri- 
pides facit primusque monstravit (icXsTCtetai 8* 
«^, eccv tig SK tijg do&vlag $LalBXtov EKkByav 6vvti&7j^ 
OTtSQ EiL/QLTiidfjg Tioul xttl vTtidEL^s TCQGttog) ■■'), Postrema 
paene ad verbum reddidit Horatius art. poet. 47: 

Dixeris egregie^ notum si callidaverbum 

Reddiderit iunctura novum. 
Idem hoc praestantissimum dicendi genus pluribus verbis 
commendavit v. 240 seqq. : 

Ex noto fictum carmen sequar^ ut 

sibi quivis 

Speret idem^ sudet multum frustraque 

laboret 

Ausus idem: tantum series iuncturaque 

pollet ; 

Tantum de medio sumtis accedit honoris» 
Haec de dicendi genere dicta esse, quamvis rerum series 
atque contextus demonstraret, nemo, quod sciam, interpre- 
tum praeter Wieiandium vidit. Videtur Horatius haec 
scribens de Euripide cogitasse : mirabiiiter enim verba eius 
congruunt cura illo Archimeli epigrammate : 

t^v EdQLTcldECJ ftijr' ^QX^o ^?/r' stcl^ccXXov 
dvg^atov dv&QcjnoLg olp^ov, doLdo^sta' 

Kslri fisv yccQ Idslv xal STcl^QoQ^og' ^v 8s Tig ccdtriv 
sigPaivy^ XaXsnov tQr^x^^^^hv ^i^oXonog' 

Hjv ds th Mrjdsirig Aiijtidog dxQU X^Q^^V^y 
d^vi^(iGiv xsi0y vsq%sv' sa 6ts(pdvovg» 



*) Adde Aristot. Poet. c. 22. §. 7. et §. 10; %al iv fisv rots 
fjqmKols antxvTtt xQ^^^f^^ ^*^ tlQrjiiiva' iv ds volg iafi- 
§bIois Sia t6 Sti fidXiaTa. Ie^iv fii/iela&at 
ravTU dqfiOTT 81 t(ov ovo (idToav, oaoig nav iv Xo^ 
yoig Ttg ;i;gjfco((ro' ^drt Se rd TOtavTa ro kvqiov nal 
fiSTacpoqa xal noafiog. 



320 

Levem et commodam viam ait Euripidis videri imperitis, 
ut se qiiivis idem posse speret; sed si quis eam ingredi- 
atur , difficilem^ asperam arduamque apparere. Quod si 
quis etiam aiidaciora attingere et Medeae praefractam na- 
turam exprimere conetur, hunc non gloriam, sed contemtum 
meriturum esse. 

Denique his addamus quae Longinus c. 40. de Eu- 
ripidis dicendi genere iudicavit: „Iraprimis reddit sub- 
limem orationem , sicut corpora , merabrorum composi- 
tio, quorum nultum separatum a reliquis honorem habet, 
cuncta autem inter se iuncta perfectara corporis speciem 
consummant. Sic grandia dissipata atque disiecta simul 
suMimitatem secum auferunt; eadem coagmentata quasi in 
unura corpus atque etiam concinnitatis vinculo conclusa 
ipso ambitu numerosa fiunt; ac fere in verborum ambitu 
symbola multitudinis granditas est. Quid^ quod multi et 
oratorum et poetarum, qui neque sublimes sunt natura 
neque iidem expertes granditatis, communibus plerumque 
et vulgaribus verbis, quibus nihil inest insoliti, utentes 
sola compositione et coagmentatione hcrum tamen pondus 
et amplitudinem consecuti sunt et vitarunt tenuitatem, 
velut Philistus, Aristophanes in quibusdam, in plerisque 
Euripides: cuius quidem Hercules post liberorum interfe- 
ctionem ait: 

ys^co HaKcov di]^ xoiuiiet' ^£6%^ onrj rs^-g. 
Plane vulgare est dictum, sed fit sublime eo, quod con- 
cinne conformatum est. Quod si aliter verba colloces, 
manifestum erit compositionis poetam Euripidem esse ma- 
gis quam sententiae. De Dirce a tauro tracta dictum : 

d ds nov 

fdxoi, TCSQi^ £A/|flfg slXx^ oiiov la^cav 

yvvalxa, TtstQav, dQvv, fi£zaXXd66av dsl^ 
est quidem etiara argumento magnificum , sed grandius 
uberiusque fit eo, quod numerus non est praeceps neque 
quasi per declive devolvitur, sed impeditione quadam ac 
remora verba inter se distincta retardantur et in statariam 
quasi gravitatem divaricantur." 

In praecipuis sublimitatis caussis fontibusque esfc vis 



321 

rerom imaginaiidarum vel cogita|jone fingendarum, tom fa- 
cultas affectus animi vehementiores ad naturae Teritatem '^ 
imitandi. In utroque genere Euripidem praestitisse cum 
aiii tum Longinus c. 15. testantur: 

ci ^iitSQ^ [xstev(o <5£, [ir] *7tl6SLe [lot, 
tag al^atcoTtovs aal SQaKovtcodsLS xdpag* 
avtai yaQ, avtat, nXrjolov &Qco67tovaL ^ov. 
Tcai ' 

oX fioi^ vxavsl \ih ' nol (pvyaa ; 
,Jbi poeta ipse vidit Furias et repraesentavit sic, ut parum 
absit, quin etiam auditores videre coegerit. Eiaboravit 
quidem Euripides in his duobus maxime alfectibus, furore 
atque amore, in quibus nescio an omnium praestantissimus 
sit ; verum reliquas quoque animi cogitationes tractare co^ 
natus est. Qui quum minime ingenio grandis esset, tamen 
suam ipse naturam pierumque ad tragicam sublimitatem 
et quibuscunque inest granditas adegit, ut ait poeta: 
oi5p'^ 8s TtXsvQdg ts xal l6xiov d^q)otSQG)^sv 
(laatlstai,, ss d' avtdv snotQvvst fiaxs6a6&ai" 
Alterum deinde exemplum Longinus orationem ponit Solis 
frena Phaethonti tradentis, cui haec subiungit: ,,Nonne di- 
cas animam scribentis una in currum ascendere et una 
cum equis in pericuium avolare? Nunquam enim, nisi per 
coelestia illa signa una abriperetur, talia imaginatus esset." 
Monodiarum deinde mentionem facit Aristophanes, 
quas hoc ioco omitto, separatim de iis expositurus. Ver- 
bis , quae deinde sequuntur , perspicuitatem et dilucidam 
rerum expositionem denotat. In medias res rapit sic Eu- 
ripides, ut planissime simul de universo rerum nexu edo- 
ceat. Multi sunt recentiores in vituperandis Euripidis pro- 
logis, quorum alucinatioues omnes, sicut Aeschyli Aristo- 
phanei reprehensionem, un6 verbo ille propulsat : 
krjQsig^ sya ds tovg jtQoXoyovg Tcalag nota, 
Nam quae, hoc statu depulsus, Aeschylus exprobrat, cum 
proiectas esse ab omnibus, quaecunque in scenam 
prodirent , personis ampuilas et sesquipedalia 
verba (ktiKV&LOv dncbXs6sv) ostendat, ad universum di- 
cendi genus, quod nimis sabtile, tenue humileque esse 

21 



322 

arguit , non ad prologO||| solos pertinent *). Antiquoriim 
scriptorum nemo, ne Aristophanes quidem, prologos Euri- 
pidis vituperavit, sed uno ore omnes laudi tribuerunt. Te- 
stes sunt cum alii tum Thomas M., qui criticorum verba 
transcripsit : ,,Muita in artem intulit nova, quae nerao an- 
tea invenerat. Nam quod in exordiis dramatum argumen- 
tum exponitur et quasi manu auditor in priorum rerum 
cognitionem introducitur , Euripidis est inventum; tum 
perspicuitatem et planitatem dictis tribuendo rerumque 
explicationem argumentationibus et iucundo numero vari- 
ando, denique sententias frequentes et valde caussis accom- 
modatas adhibendo admirabilis est." Nam quod nostri 
omnes aegre ferunt, narrationem institui nemine in scena 
praesente , qui cognoscere cupiat vei interloquatur , hoc 
minime veteribus oifensioni erat; iidem minime tulissent 
soiiloquia, quae nos appellamus, quibusque niliil in nostris 
fabulis frequentius est. Coram testibus agere quaecunque 
agerent, communicare consilia sive cum familiaribus sive 
cum popularibus sive cum peregrinis, qui forte adessent, 
tam iiiis hominibus familiare fuit, ut ad populi frequen- 



^) Arjxv&iov appellari alteram partem trimetroriim iambico- 
rum, quae detracta penthemimere relinquatur, dicit Tzetzes 
in Crameri Anccd. I. p. 78. , quod utrum ex Aristophanis 
lusu coniecerit, an alicuius auctoris testimonio doctus retu- 
lerit, nescio; hoc vero inteliigo, magis fatuum nil inveniri 
posse, quam tale Aristophanis artiiicium, si substituendis 
verbis inanissimis versus Euripidis corrumpi posse putavit. 
AijHv&og sive Xrjnvd-iov appellabatur arcula , qua oleum, 
pigmenta fucusque servabantur, quibus corporis nitor supra 
habitum naturalem augeretur. Unde factum est, ut XrjKV" 
Q'os etiam pro nitore fucoque ipso, qui succi sanguinisque 
incorrupti speciem corporibus tribueret , usurparetur. Cic. 
Att. I, 14: „Quid multa? Totum hunc locum, quem ego 
varie meis orationibus soleo pingere, de flamma, de ferro 
(nosti illas Xtjhv&ovs) valde g-raviter pertexuit." Tzetzes 
1. 1.: Sionsq xai RuXXi^axoq XiyEt tjJv tquycaSiav Sia zovg 
d-Q^vovg nKt ^Xavd-fiovg „yl jyxvO"/ av Movauv.^^ Huic 
nomini Horatius latinum ampullam substituit, idemque 
ampullari eo sensu, quo Graeci XrjHvd^i^siv, posuit £pi8tr 
I, 3, 14: „An tragica desaevit et ampullatur in arte?" 



323 

tiam, quae in theatro consedisset, verba facere personas, 
qiiamvis imaginarias res agerent paterenturque, minime mi- 
rum , sed consentaneum necessariumque esse vlderetur, 
Huic consuetudini nemo tragicorum lubentius Euripide ob- 
secutus est: erat enim hoc quoque drj^oxQatMov, Velut 
in Orestis fabuia Eiectra ad spectatores ipsos, tanquam 
testes, convertitur notans Heienae lenocinia: SidexE Ttag* 
icxgag ag dTCB^QiGev XQixag^ 6co^ov6a TcdXXog; Hdxi 8' rj 
ndlai yvv^. Ad quem iocum haec verissime scripsit scho- 
liastes: bvlol ds fpaCi roig dfioGl xavxa Xsysiv^ oi ds 
%Qbgzb^saxQov^ 8 %a\ Sc^sivov • scpslxvCUKdg yaQ 
lctiv dsl iidXXov XGiv ^satatv 6 Ttoir^f^g^ od q^QOVxL- 
^cov XGiv dxQv^oloyoiJVtav. Adde schol. Phoen. 
1485: xivv yccQ djtoXoyslxai ^ sl fi^ xa ^sdtQip; Idem ad 
proiogos pertinere, schoiiastes ad initium Troadum monuit, 
cuius verbum supra p. 1.3. transcripsimus. Denique eam 
consuetudinem scenicis poetis omnibus communem fuisse 
docet Tzetzes in Cram. Anecd. IV, 343 : 

Q^Oig Xoyog xig s6xiv s^fjyrj^dxcov^ 

'OitOTiQLXOv Isyovxog c3g nQbg xovg 6%Xovg, 
Exeraplum taiis orationis ponit Polynicis verba, quae facit 
intrans in urbem : xa fisv nvlcoQcov xljj^Qd ft' slgsds^axo, 

Aeschyii prologos recte damnat Euripides Aristopha- 
neus: 

d6a(p7^g yaQ ^v sv xtj (pQd6si tcov TtQayfidxov. 
Tum rectissime ho(; illum solum egisse ostendit, ut stupo- 
rem iniiceret atque exspectatione suspensos teneret animos 
ifpectatorum, quam pessimam esse artis tragicae rationem 
Lessingius noster docuit, quo dramaturgiae loco ••') et Di- 
deroti in eandem sententiam disputantis verba in medium 
protulit et ipse laudes prologorum Euripideorum tam ar- 
guta dissertatione exposuit, ut ceteris nil reliquisse vide- 
atur, quod ad hunc locum consummandum addere possint. 
Verum operae pretium est cognoscere, quae Aeschylo et 
quicunque poetarum eandem rationem sequuntur Euripides 
Aristophaneus exprobrat: „Praestigiator erat et iactator, 
qui fraudaret spectatores ex Phrynichi disciplina stoiidos. 



13. Octobr. 1767. seqq. 

21 



324 

Introdiixit Achillem et Nioben neque ora ostendentes ne- 
que vocem ullam mittentes, sed obvoiuto capite instar ap- 
paratus scenici sedentes, choro quattuor carmina longissima 
aliud post aiiud cantare contendente, illis autem siientibus. 
Has vero praestigias stupebant spectatores. Tum, dramate 
iam medio, verba illi bubula duodecim loquebantur, super- 
cilio et crista superbientia, monstrosa, obscura : plane enim 
et perspicue nii di&it quicquam , sed aut Scamandros aut 
gryphos aquilis iunctos et praefractam verborum audaciam.^' 

Humane loqui (q^Qd^Hv dv^Qandcig v. 1058.), de re- 
bus omnibus humanis docere, neque quicquam humani a 
poesi alienum esse ducere, non stuporem iniicere, non ar- 
ma sola et beila crepare, poetarum esse docet Euripides 
Aristophaneus. Non defuisse ei vim inflaramandorum in- 
citandorumque animorum et sublimium rerum admirationem 
iniiciendi satis eius tragoediae testantur; neque eum ma- 
xime tragicum esse iudicasset Aristoteies, si hac laude ca- 
rere putasset. Verum non ardore animorum et stupore et 
admiratione res humanae omnes recte administrantur, sed 
prodentia et probitate et utiiia cognoscendo : quamobrem 
erudire homines et utilia praecipere et emoilire atque per- 
polire mores primum poetarum officium esse Aescliylus 
sive Aristophanes ipse aftirmavit v. 1009: 

dE^tdri^ros xal vov^£0/ag, oti ^eXtiovg te Ttoiovfisv 

tovg dvQ^QCD^tovg Iv taig noksijLv — , 
unde efficitur, ut scriptorum prima laus sit perspicuitas, 
in qua commendanda artis praeceptores uno ore omnes 
consentiunt. 

Robore, rigore, contumacia, torvitate, atrocitate in- 
Bignes sunt Aeschyli personae, similemque huius ipsius na- 
turam expressit Aristophanes, ut esset praefractus, indigna- 
bundus, iracundus, importunus, frenderet dentibus, erige- 
ret capillos. Euripidis personae non minus quidem auda- 
ces, fortes magnanimaeque quam Aescliyli sunt, sed eae- 
dem callidae, vafrae, versutae neque naturae impetu sic 
feruntur, ut non simul rationem explicent consiliorum. Nil 
fingi potest tam audax, tam insolens, tam novum, tam ne- 
farium, tam imraane, tara horribile, quod non homines apud 
Euripidem, vel necessitate coacti vel libidine impuisi, vel 



V 
325 

superbia elati, vel denique quocunque affectu perturbati, 
aut ipsi perpetrent aut aliis suadeant factumque probabili- 
bu8 argumentis purgent: etenim 

^^audax omnia perpeti 
I gem humana ruit per vetitum nefas." 
In tanta naturae humanae audacia contemplanda quum ?el' 
ut attoniti stupeamus, tum vero miramur astutiam soller- 
tiamque hominum vaferrimorum, qua et in dicendo et in 
agendo utentes modo insidias struunt veteratorie modo ex 
difficultatibus se versute expediunt. Non scelerum igitur 
neque temeritatis magnitudine , non insolentiae neque fe- 
rociae immanitate Euripideae personae Aeschyleas supe- 
rant: nam quidnam nefariorum facinorum ab huius fabulis 
abesf? sed caliiditate, dexteritate, doctrina. Neque minor 
priscorum illorum hominum, quorum mores Aeschylus ex- 
pressit, improbitas et nequitia est, sed roaior animorum 
stupor et rudior imperitia: unde fit, ut rusticorum alter 
poeta slt, alter eruditorum. Eruditionis praesides sunt Mu- 
sae, non simplicitatis, non frugalitatis , non roboris : pro 
politissimo igitur is habendus est poeta, qui et ipse eru- 
ditissimus est et tales effingit etiam personas fabularum. 
Eruditio non ipsa statim sapientia est, sed praebet arma, 
quibus muniti libertatem mentis tueamur, docet, qua ra- 
tione Sirenum delenimenta efFugiamus, monstrat viam, quam 
ingrediendo ad sapientiam perveniamus. Sed quaecunque 
res ad utilitatem et salutem inveniuntur, iisdem in perni- 
ciem, in fraudem, in hbidinem uti iicet, ubi aliquis servire 
cupidinibus, quam imperare, et perdere domum atque rem- 
publicam, quam mederi morbo sno, mavult. Et ubique 
fere doctrina et dicendi vi personas Euripidcas abuti ad 
insidias, ad cognatorum civiumque incommoda notnm est; 
sed non minus magnum numerum proponi hominum vere 
sapientium et constantium, qui res humanas despiciant, 
qui summas miserias aequo animo patiantur, qui sua com- 
moda suasque voluptates utilitati publicae postponant, qoi 
pro civium salute animas haud cunctanter profundant, qui 
non minori laetitia ad supplicia , quam ad nuptias profici- 
scantur, quis ignoraf? aut quis tam ferus, quis ab illa sa< 
pientia, christianis convenientissima , tam alienus est^ ut 



326 

haec cum Aristophane rideat? In mendicos enim hic sa' 
pientes Euripideos mutando efficere studuit, ne qua us- 
quam virtutis probitatisque species in iiiius scriptis inesse 
videretur. Idem astutiara audaciamque personarum in The- 
smophoriazuson fabula perstrinxit, qua fabula muiierum 
odium Euripidis solum demonstrari putant homines, quo- 
rum animi, quum nimis diu in Aeschyii raonstris stupe- 
rent, obtorpuerunt. Mulieres quidem et ad vincendas cu- 
pidines minus fortes et ad fraudes excogitandas soilertiores 
esse inter omnes constat. Magnam igitur earum in iila 
provincia adrainistranda operam esse necesse fuit. Acce- 
dit, quod perturbationibus animi exprimendis plurimum 
operae dedit Euripides : quarum quum nulia difficilius vin- 
catur, nulla familiis perniciosior sit, quam amor, facile li- 
cet aestimare, quam crebro illi in mulierum sceleribus il- 
lustrandis versandum fuerit. Nam Ovidius tragoedias re- 
censens, quae amoris materiam liabuerint, paene omnes 
Euripideas nominat (Trist. II, 381 seqq.): 

^yNam quid in Hippolyto nisi caecae flamma no- 

vercae ? 
Nobilis est Canace fratris amore sui. 
Quid? non Tantalides, agitante Cupidine cur- 

rus^ 
Pisaeam Phrygiis vexit ehurnus equis? 
Tingeret ut ferrum natorum sanguine mater^ 

Concitus a laeso fecit amore dolor, 
Si non Aeropen frater sceleratus amasset^ 

Aversos Solis non legeremus eqtios, 
Impia non tragicos tetigisset Scylla cothurnoSy 

Ni patrium crinem desecuisset amor, 
Qui legis Electram et egentem mentis Orestem^ 

Aegisthi crimen Tyndaridosque legis, 
Nam quid de tetrico referam domitor e Chimae- 

rae^ 
Quem leto fallax hospita paene dedit ? 
Quid loquar Hermionen?- quid te, Schoeneia vir- 

go? 
Teque^ Mycenaeo Phoebas amata duci? 



327 

-^ > Quid Danaen Danaesque nurum matremque Ly- 

aei? 
Haemonaque et noctes cui coiere duae? 

Quid generum Feliae? quid Thesea? quidve Pc- 

lasgum^ 
Iliacam tetigit qui rate primus humum ?" *) 
Non magis igitur Aristophanes , quam Ovidius , muiierum 
odii revera Euripidem accusare voiuit, sed temeritatem 
astutiamque Iiominum, quos effinxisset, uulla vel religione 
vel legum reverentia, nulia fide vei pietate a sceleribus 
fraudibusque committendis prohibitorum. Persuadet enim 
Euripides socero suo, ut speciem mulieris corpore vesti- 
busque imitans in templum intret bonae deae sacris femi- 
narum secretis interfuturus '^''')» Ibi hic homo impudentis- 
simus, Telephum iilius imitans, in ipsa mulierum concione 
flagitia mulieribus exprobrare audet turpissima. Detectus 
circumventusque primum infante de manibus unius mu- 
lierum rapto eiusdem Telephi exemplo periculum effugere 
conatur; tum rursus Palamedem Euripidis imitatur, qui et 
alia artiHcia inaudita excogitavit et litteras invenit, quibus 
nuntii ad absentes perferrentur. Deinde Euripides ipse ad 
liberandum malo socerum machinationes , quascunque in 
tragoediis scribendis commentus est, callidissimas aliam 
super aliam adhibet ^^^). Quibus ubi nihil proiici intel- 
lexit, mulieres quidem flagitiorum conscientia devincit, 
servum autem publicum prostibulo adducto traditoque ca- 
pit: sic taudem conata perficit. 

Ilanc dissertationem praemittendam esse putavi dida- 
scaliae ei, cui inest fabula Philoctetes: quam cum eandem 
tres tragicae poeseos principes ornassent, Dio Chrysosto- 



*) His Ovidii yersibus tragoediae sig^nificantur hae : Hippolytas 
prior, Aeolus, Oenomaus, Medea, Cressae, Scylla, Electra, 
Stheneboea, Andromache, Meleager, Troades, Danae, An- 
dromeda, Antigone, Alcestis, Theseus, Protesilaus. 
**) V. 93: 

To ng&Y(icc xoff^ov ticcI acpodq Ix zov 6ov rqonov ' 
xov yaq rsxvcct^iv tjfiSTEqos 6 nvqafiovs. 
***) V. 884 : 

ijv firi nqoXintoQ al (ivqiat (is tiri%avai. 



328 

miis fabulis eorum uno tempore iectis examinatisque lau- 
des singulorum exposuit et quid iiiter se differrent osten- 
dit. Cuius de sententia quo commodius posset iudicari, 
Aristophanis sententiam cum illa comparari utile esse duxi. 
lam ad rerum publicarum statum atque conditionem, 
qualis fuerit eo terapore, quo Laec didascalia acta est, ex- 
plieandum me converto. Acta est i^itur 01. 87, 1., id quod 
Aristophanis , grammatici nobilissimi, testimonio constat, 
cuius verba haec sunt: Ididcx^i] btcl IIv&odcjQOV ccqxov- 
tog xatcc trjv dydoTjTioGtrjv ipd6^7]V 'Okv^mdda. IlQCJtos 
E^dqfOQlcov^ devtSQog 2Jo(poKkrjg^ tQitog EiLfQiTcidrjg. Mtj- 
Ssia^ ^Lloxtijtrig., jdUtvg^ ©SQiOtal ddtvQor oi5 6ca^stai, 
Doctae igitur hae sunt fabulae eodem anno, quo exeunte 
exarsit bellum Peloponncsium. Yictus autem est Euripi- 
des non ab Euphorione ipso, sed ab Aeschylo, patre eius, 
id quod recte animadverterunt Elmsleius in annot. ad Med. 
p. 10. (55.) atque Pflugk. in editione Medeae p. 5. Te- 
statur enimSuidas hisce verbis: Evq^OQicov, vtbg Al6%vkov 
rov tQayixov, 'Axfrivalog^ tQayiiihg Tcal adtog, og ocal toig 
Al6%vkov tov natQog^ oig /Lwjjro) ijv iTtidsi^d^svog., ts- 
tQaKig svLxrjOsv syQa^^s bs Tcal olxsla, Fuit tamen in 
hoc ineundo certamine etiam Euphorionis quaedam propria 
laus, id quod ex Quinctiliani verbis intelligitur: ,,Aeschy- 
lus grandiloquus est saepe usque ad vitium, sed rudis in 
plerisque et incompositus. Propter quod correctas 
eius fabulas in certamen deferre posterioribus poetis 
Athenienses permisere, suntque eo modo multi go- 
ronati." " 

Bellum Peloponnesium constat a Corinthiis conflatum 
esse hac de caussa. Epidamnios contra Corcyraeos adiu- 
Tantes ab his proelio navali victi sunt. Quo facto quum 
maioribus opibus bellum pararcnt simulque Atheniensium 
societatem quaererent, Corcyraei legatis ad eosdem missis 
perfecerunt, ut hi foedus et societatem cum ipsis iunge- 
rent non ita quidero, ut eosdem utrique hostes eosdemque 
amicos haberent (nam si adversus Corinthios iussi essent 
cum Corcyraeis proflcisci, ruptum esset foedus, quod eis 
erat cum Peloponnesiis), sed ut, si quis Corcyram Athe- 
uasve aut eoruro socios invaderet, alteri alteris auxilio es- 



329 

sent. Nam etiam non receptis Corcyraeis bellum sibi cum 
Peloponnesiis fore intelligebant , nec Corcyram Corin- 
thiis committere volebant tantum navium habentem (plu- 
rimum enim eo tempore civitatium Graecarum navibus poi- 
lebant Atlienienses, Corinthii atque Corcyraei); Corinthios 
autem Corcyraeosque belium inter se gerentes vires suas 
invicem atterere utile ipsis videbatur; simul opportune sibi 
insulam Corcyram sitara esse arbitrabantur in Siciliam Ita- 
liamque navigantibus. Itaque foedere facto, decem naves 
auxilio Corcyraeis mittentes, ducibus praeceperunt, ne cum 
Corinthiis pugnarent, nisi adversus Corcyram navigantibus 
in terramque descendere volentibus , hoc vero pro viribus 
prohibere iusserunt, diligenter caventes, ne foe- 
dera rumperentur, Quare cnm proelium a Corcy- 
raeis Corinthiisque acerrimum committeretur, Atheniensium 
naves sociis, sicubi premerentur, praesto erant, metum 
quidem incutientes hostibus, pugnam tamen nequaquam 
committentes. Nihilominus postremo victis profligatisque 
Corcyraeis eo necessitatis ventum est, ut manum cum Co- 
rinthiis Athenienses consererent. Quum iam serum esset 
diei, Corinthii paeana canere orsi , tauquam victos insecu- 
turi, repente conspexerunt viginti naves Atheniensium ve- 
nientes, quas ii post decem priores subsidio miserant, ve- 
riti id quod acciderat, ne Corcyraei superarentur neve de- 
cem naves suae pauciores essent^ quam ut eos tutarentur. 
Quibus prospectis, remos inliibuerunt retroque abierunt. 
His ita gestis et utroque exercitu victoriam sibi vindi- 
cante, Corinthii Atheniensibus exprobrarunt , quod contra 
se latis armis ruptoque foedere sibi, quominus hostes suos 
ulciscerentur, impedimento fuissent. Deinde odium Athe- 
niensium prae se ferentes , societate inita cum Perdicca, 
Macedonum rege, Potidaeenses, ipsorum quidem colonos, 
sed Atheniensium socios, ad defectionem perduxerunt, quo- 
rum exemplum aliae complures Thraciae civitates secutae 
snnt. Tum, Potidaeensibus ipsi auxilio venientes, cum Athe- 
niensibus manum conseruerunt victique sunt. ,,Atque hae 
suberant irascendi mutuo caussae Atheniensibus atque Pe- 
loponnesiis: Corinthiis quidem, quod Potidaeam , ipsorum 
coloniam, Corinthiosque viros ac Peloponnesios, qui in ea 



330 

erant, oppugnarent; Atheniensibiis autem, quod civitatem 
sociam sibique vectigalem ad defectionem induxissent et, 
ex professo venientes, pro Potidaeensibus cura ipsis dirai- 
cassent" *). Quum deinde oppugnaretur Potidaea, Corin- 
thii socios insti^arunt, ut Lacedaeraonem convenirent, ipsi- 
que venientes Athenienses accusarunt, quod ruptis foede- 
ribus iniuriam facerent Peloponnesiis. Sic bellum Pelo- 
ponnesium decretum est. 

Acutissime observavit Vaterus in Rhesi vindiciis p. 165. 
cap. V, 35. pactum Aegei et Medeae similiimum esse foe- 
deri Atheniensium et Corcyraeorum. Rogatus enim a Me- 
dea Aegeus, ut eam reciperet Athenis, haec respondet: 

TCoXXav exau f^vds 6oi dovvai xccqlv^ 

y^vai^ TCQO&v^og sl^t - — — 

to66v8s fisvtOL 6oi 7tQo6r]^ialvG)^ yvvai' 

SK tijgds ^sv yijg od 0' dysLV ^ovXijeo^ai^ 

adtrj d' sdvTtSQ slg s^ovg sXd^yg do^ovg, 

(isvslg dovXog^ ocoij 6s ^rj ^s&a tivi. 

SK t^gds 8' aiuti] yrjg dnaXXd66ov n68a ' 

dvaitiog yccQ Tcal ^svoig slv ai %sX(Xi. 
Non minus igitur caute circumspecteque Aegeus Medeam, 
a Corinthiis iniuria affectam, in iidem tutelamque recipit, 
qnam Athenienses Corcyraeis, ne ab iisdem profligarentur, 
auxilio fuerunt. Neutrum autem patrocinium iis, qui sus- 
ceperunt, salutare fuit et Corcyraei quoque suos ipsi co- 
lonos Epidamnios, cum supplices in lunonis templo seden- 
tes auxiiium contra harbaros peterent, prodiderant. Ad 
hanc rerum conditionem respicere chorus mulierum Co- 
rinthiarum videtur eo loco, quo Atlieniensium vicem dolet, 
quod feminam nefariam civitate laribusque recepturi sint: 

nag ovv isQGiv Jtota^av 

^ TCoXig ^ cpiXav 

3t6}im^6g 6s xcoQa 

tav TtttiSoXstsiQav s^st; 
quomodo igitur te (Medeam) sacrorum fluviorura 
civitas aut amicorum terra recipiens libero- 

*) Thuc. I, 66. 



331 

rum iiiterfectricem tuebitur? Geterum vide ne 
scribendum sit: 

nag ovv tsQav notccnav 

xo^Tti^og 6s xcoga 

^ itohg & q^iXav 

Tccv TtaidoXBtBLQav £^ei; 
Certe enira aptius terrae, quam civitati, fluvii tribuuntur. 
Movet me autem, "ut sic scriptum fuisse coniiciam, maxime 
antistrophicorum piane deplorata conditio, quae crux criti- 
corum transponendis versibus facillime tolii posse vide- 
tur sic: 

U ttS^sv &Qd6og ^ (pQSvbg ^ 
-I; icaQdlcc 'jttkijipSL^ (cod, Flor. A.) 

XSLQL tSKVOLg 6S&SV 

dsLvav TtQogdyovCa toK^av; 

Sed utut haec sunt, amicorum civitatem Athe- 
nienses a feminis Corinthiorum appeliari manifestum mihi 
esse videtur: ineptus enim redit sensus, si Ttofimfiog ad 
(pUcav referatur sic, ut terra signiflcetur amicorum prose- 
cutrix. Dolet igitur poeta, quod Atheniensium Corinthi- 
orumque amicitia disrupta sit, utque denuo iung^tur monet. 
Idem, egregias Athenarum laudes a Corinthiis ipsis prae- 
dicari faciens, nonne hos dehortari videtur, ne beilo laces- 
sant popuUim Musarum artibus excellentem , neve infe- 
stis armis invadant terram nulla unquam hostium inva- 
sione vastatam (tsQag x^Qag djtoQd^^tov ts)^ Artium li- 
beraiium, eruditionis sapientiaeque studium Athenis florens 
quasi dedita opera iaudare Euripides videtur eo tempore, 
quo timendum erat, ne illud studium interpellaretur im~ 
minuereturque enimpente belio, quod atrocissimum diu- 
turnissimumque fore omnes praevidebant. Hoc agens etiam 
Pandionem, Aegei patrem, 0ocp6v appellavit (v, 660.), quod 
profecto mirandum esset "), nisi ad maiores transferri vir- 
tutes posteriorum solere notum esset. 

Multis etiam aliis in iocis ad rerum publicarum iras et 



*) Schol. : xara rC yocg ffoqpos 6 Tlccvdicov Xiysvat; ov yaq d^ 
cavofiaGTat xoiovtov avzov t6 ^gyoVy dXX* ovSs Tcavovgyias 
ixoftBvov, caszs Sia rovro Xsyea&ai avzov aocpov. 



332 

studia respectum ab Euripide esse Terisimile est; sed de 
hac re , deperditis fabulis tribus , difficiie est iudicare. 
Verumtaraen nnum monere non aiienum esse videtur. Ma- 
nifesto graecarum gentium humanitas et barbarorum feri- 
tas in omnibus his fabulis comparatae erant et ex advcrso 
positae, multpque poetae eveniebat opportunitas iilius prae- 
stantiam, hnius immanitatem sic praedicandi, ut doceren- 
tur Graeci hoc sibi agendum esse, ut compositis simulta- 
tibus ad domandos barbaros studia viresque coniungerent, 
ueve artium litterarumque florem, quibus excellebant, bel- 
lis intestinis ipsi corrumperent. Eodem redeunt quae de 
harum fabularum compositione deque poetae consilio Schoell 
(p. 154 seqq.) disputavit, qui tamen ad gentium cognati- 
onem omnia referendo nimis angustis finibus rem inclu- 
sisse videtur. 



A. M e d e a. 

Medea vehementissimo lasonis amore abrepta, in hoc 
solo nitens, huic uni studens, quidquid habuerat carissimi, 
omnia vitae praesidia amiserat. Hunc enim ut servaret, 
uon solum patrem parentesque prodiderat, sed fratrem 
quoque interfecerat raiserrime; huic ut gratificaretur, Pe- 
liam cum filiabus perdiderat , huius commodo prospiciens 
Corinthios beneficiis aifecerat, huius amore freta patria 
relicta a Thessalia exsulabat. Tam furiosam mulierem, 
tam pietate carentem , tam cupiditati omnia officia post- 
ponentem quomodo se habituram, quidnam facturam puta- 
mus, si se ab eo, cui se totam tradidit, cuius gratia quid- 
vis perfecit, spretam destitutamque viderit? quam vehe- 
menti eam dolore incendi necesse est, repudiatam a con- 
iuge et virgini forraosiori postpositam? quam temeraria 
consilia animo moliri, praeditam non vulgari prudentia, in- 
structam arte magica, divina stirpe superbam? Tanta vi 
doloris iracundiaeque concitata femina in scenam produci 
ad conquerendum infortunium suum prodendumque animi 
aifectum, praesertim in principio dramatis, non potuit. Pru- 



333 

dentissime igitiir rem sic Instituit poeta, ut non prlus in 
conspectum theatri prodiret , quam , Tehementissimo dolo- 
ris priraum erurapentis impetu sedato, mentis rursus com- 
pos consiiia iniret ulciscendorura inimicorum. DelegaTit 
autem munus fortunam eius aniraique habitum deciarandi 
iis, qui, sumraa cum ea farailiaritate coniuncti, et aeque do- 
lendo et mala futura praesagiendo pavore spectatores ira- 
buere possent. Bene sciteque idem instituit, ut, postquam 
nutrix timendum esse dixisset, ne non modo in eos, a qui- 
bus se iniuria affectam esse crederet, Medeae immanis ul- 
ciscendi libido grassaretur, sed etiam suos ipsa liberos ex 
lasone procreatos morte afficeret, statim ipsa miserrima 
materni furoris piacula in conspectum adducerentur, et 
quidem laeta securaque, a pueriiibus exercitationibus duce 
praeceptore redeuntia. 

Prooemium nutricis indignatione metuque concitatae 
imprimis grave ornatumque est, id quod etiam veteres me- 
rito laudarunt *). Neque tamen defuerunt Iiomines frigidi 
ineptique, qui rectissima quaeque ac praestantissima re- 
prehenderent , velut Timachidas nescio quis aegre tulit, 
quod praepostere primo navem in mare demissam, deinde 
materiam caesam esse commeraoraretur '''^). Nec minus 
absurde quidam (ad v. 97.) reprehendit, quod lamentati- 
ones Medeae audiantur, cum taraen paullo ante dicta sit 
^uoQ^ai ddiros Oa^' vq^slo^ dkyr^doGi. Verum talia levia 
sunt vixque conferenda cum errorum perversitate , quam 
nostra aetas peperit. 

Tandem Medea, quum antea semper prona humi ia- 
cuisset, dolore victa, cibum respuens, iacrimis contabescens, 
rupis instar, cui fluctus alludunt, immota torpensque, muta 
praeter exciamationes quasdem et gemitus, haec igitur in 
tantum subito furorem erurapit, tanto clamore se et mari- 
tum cum sponsa totaque domo regia exsecrat, tanta ira- 



*) Scbol. : iTtatvstTai dl rj slg^oX^ Siu to nBqtnaO^ms ayav 
iX^iv xal Tatg iyt^oXatg sv xfjjg^cO^ae. 
*^) Merito ob id castigatus est a scholiasta d dyvoi]6ois zov 
tqonov T17S arotijceras noiJjtiTiov, 



334 

cimdia deos iurisiiirandi testes pactorumque praesides im- 
plorat, ut his Tocibus per duplices aedium portas auditis 
mulieres Corinthiae acciantur, quae propter saevum mu- 
iieris ingenium et praefractam naturam non minus quam 
nutrix, ne insigni aliquo facinore iram expiet, Terentur. 
Taraen, mitigari ferociam eius sermonibus posse sperantes, 
nutrici persuadent, iit cam, priusquam mali aliquid intus 
perficiat, evocare et in coUoquium suum adducere omni 
opera studeat. His prima pars tragoediae, quae continet 
proiogum cum parodo, absoivitur, qua tanquam orationis 
exordio magnifico , ut attenti suspensique spectatores redde- 
rentur , effectum est. In hoc igitur quasi vestibulum 
dramatis intrantes statim admiratione occupamur tantaque 
rerum, quae eventiirae sunt, exspectatione praeparamur, 
ut necessario patrari scelera quamvis immania et naturae 
humanae contraria intelligamus. 

Quum in medias res non minus tragoedia, quam reli- 
qua poemata, quo quidque est praestantissimura , rapere 
soieat, fere insigni aliquo infortunio oppressi magnisque 
malis circumventi homines statim initio inducuntur. Quae 
mala postquam prologo sunt exposita, parodus saepissime 
doloris eorum, qui in iliis malis versantur, declarationem 
continet simuique studii significationem eorum, qui vel ru- 
more vel clamore vei alia caussa acciti adesse laboranti- 
hus constituerunt. Post haec non minus certo ordine ii, 
quorum lamentis accitus est chorus, caussam dolorum fu- 
sius exponere et sortis suae iniquitatem longiore oratione 
ostendere soient. Qua in re non est mirandum, quod saepe 
lidem, qui modo vehementer concitatis animis tumultuati 
sunt, subito sedati mitigatique conspiciuntur et cogitate 
considerateque non solum de suarum rerum statu, sed 
etiam de universis rebus hnmanis naturaque mortalium 
disserunt. Primum enim temporum intervalla alia sunt 
scenae, alia veritatis. Deinde haec est natura doloris, ut, 
primo eius impetu sedato, homines a stupore et iamentis 
ad meditationem transeant, atque, etiamsi antea nonnisi 
proxima quaeque attenderint, iam remotiores rerum caus- 
sas investigent, hoc agentes, ut a suis moribus in commune 



335 

mortalium fatum culpam transferant: unde fit, ut omnes 
miseri philosophentur. Hic est quasi tertius quidam gra- 
dus, in quem yehementia doloris, cum saevire desiit, de- 
scendere solet. Itaque Medea, ubi mulierum, quas bene- 
ficiis affecit et a quibus ipsa diligitur, invitationi obtempe- 
ravit, piane immutata planeque dispar est ei, quam modo 
clamantem tumuituantemque audivimus : non ' furibunda, 
sed considerata, cailida, insidiosa. Hoc statim oratione 
ostendit caliidissima et ad conciliandum mulierum favorem, 
quarum consensu ea, quae parat, exsecutura est, aptissirae 
composita. Primum enim comem se, faciiem affabiiemque 
e8se ostendit., alienam ab austeritate et morositate eorum, 
qui, quum inter peregrinos versentur, conversationem po- 
pularium et consuetudinem vitent *), Deinde iniuriam, 
qua affecta est, sic conqueritur, ut communem feminarum 
sortem deplorandam esse ostendat. Tum iniuste tractari 
aut sperni a marito cum omnibus ait miserum morteque 
peius esse, tum sibi, patria, domo , parentibus cognatisque 
privatae, ad quos quasi in portum perfugiat, desperatum. 
Rogat igitur chorum, ut, si qui dolus sibi inventus sit, 
quo et maritum et aemulam et patrem eius ulciscatur, ta- 
cendo secum conspiret. Nam crudeiia se moliri non esse 
mirandum: etenim mulieres, cum sint alioquin timidae ac 
formidolosae, spretas a coniugibus ac postpositas aemulis 
ad crudelitatem propensissimas esse. Chorus, quae est il- 
lius saeculi ingenuitas, neque hoc verum esse^ negat, et 
«liA) •■- 

■*) Ennius etsi perperam Euripidis rerba intellexit, tamen docere 
nos potest, non sic, ut nunc scribuntur, antiquitus illa scri- 
pta fuisse. Hoc igitur duce haec reponenda esse censeo : 
— ol8a yaq noXkoifg ^qormv 
aftifp , csfivovg YsycoTCcg rovg ts ScofidTcov ano 

igi tovg t iv %'vqaiot.g' ol S' dq>' i^avxov Tcodog 

SvgxXsiav iyiz^aavTO nai qaO^vfiiav. 
Verte: scio multos homines superbiae insimulatos esse (cf. 
Hipp. 93.), qui procul a domo et inter peregrinos versaren- 
tur, atque hos ex inertia (quod domi se tenentes cum po- 
pularibus conyersari nollent) infamiam sibi et negligentiae 
crimen peperisse. 



336 

aeqmim esse, iit Medea maritum ulcisceretur , iam ante- 
quam ab hac doceretur, censuit *). 

Incendio, lasoni domoque regis parato, Creon ipse 
facem addit. Nam comperto Medeam perniciem oranibus 
minari, occupare eam studens^ Corinthia terra statim eam 
excedere iubet, sed quum longe sit Medea cailiditate at- 
que audacia inferior, decipitur atque circumvenitur. Nam 
innocentem se illa, simplicem submissamque esse simulans, 
quum iracundia aestuet, ad preces descendit , suppliciter 
orans, ut unum saltem diem, quo vitae subsidia liberis 
prospiciat, manere liceat, id quod Creon, moliior quam 
prudentior, concedi opinans sine magno periculo posse fai- 
litur. Hoc impetrato Medea triumphat, neque iam cun- 
ctandum esse rata, statim quamnam potissimum ultionis 
Tiam ingrediatur deliberat. Dolo atque occulte inimicos 
interficere optimum ei videtur ea conditione, si, hoc per- 
petrato , salutis aliqua spes et quasi portus ostensus sit, 
quo perfugere tuto possit; sin nullo invento perfugio eii- 
ciatur, ipsa arrepto ense, etiamsi moriendum sit, caedem 
patrare et extrema quaeque audere constituit : neque enim 
committendum esse, ut ipsa, Solis neptis, ludibrio sit Si- 
syphi proii atque lasoni, sed omnibus artibus consiliisque, 
adiuvante Hecate, enitendum, ut funestas illis nuptias 
acerbamque reddat fugam suam. 

His ubi ad atrocia se facinora certamenque audaciae 
ineundum accinxit, actus finitur secundus, quem excipit 
CtdOL^ov primum, quo docetur immerito feminarum levi- 
tatem ac perfidiam antiquis carminibus diffamatam esse: 
nam si poetica facultas feminis data esset, non minorem 
fuisse virorum quam mulierum infamiam nec rariora frau- 



^^ V. 156. Hic quoque locus corruptelam traxit talem, quae 
uon possit ope codicum sanari ; vera latent in scholiis : 
sl 8e g6$ noGig xatva Xixrj cs^i^st, 
nsLvo) Tods jjagaffGov • 
Zfvg avv /div.a coi ^nsiaiv, (iri Xtav ktX. 
Antistrophica sic scribendo reddes congruentia: 
uXXoc §ocau viv dsvqo noQSvaov otnoav 
^'1», q)iXci Tttd' avda* 
ansvGov n§lv kuI ti nuHaaai xovs ^a<o ktX, 



337 

dis laesaeqne fidei crimina futura. Indignissinia autem et 
miserrima esse quae passa sit Medea e patria abducta, 
in peregrina terra destituta, insuper exsuiare iussa, neque 
habcns quo se conferat. 

Venit in coiloquium Medeae, ad audacia quara do- 
losa consiiia propensioris, lason, simulans quidem se com- 
modo et iilius et liberorum prospicere, revera autem par- 
tim virginis desponsae amore captus et barbarae mulieris 
coniugium fastidiens, partim proprii commodi studio du- 
ctus. Et novam iniuriam superioribus addit, quum libe- 
rornm possessione Medeam cedere iubeat. Cuius caecitas, 
cx cupidine nata, tanta est, ut etiam Medeae iibidinem, 
qua quondam carissima quaeque lasonis amori postposuit, 
superare videatur. Nam nisi plane mentis aciem ei vo- 
luptatis utilitatisque ratio obstrinxisset , non posset postu- 
lare, ut mulier tanti animi tantaeque confidentiae, cuius 
opera et consiliis ipse omnia, quibuscunque gloriatur , ad- 
eptus est, patienter ferat se non solum gratia beneficiorum 
privan\ sed etiam reiiquis, quae optimo iure tenet, exui, 
satisque habeat , quod iiceat ei marito iiberisque spoliatae 
in domo aemulae vitam traiiere contumeliosam. Ceterum 
quo stupidior est in explenda, hoc acutior sollertiorque in 
defendenda cupidine, satisque speciosis argumentis accusa^ 
tionem Medeae, summa cum indignatione in eum invectae, 
diluere conatur. Nam quum illa impudentiam ei ex- 
probrasset, quod ipsius non vitasset conspectum, quum et 
beneficia percensuisset et promissorum dataeque fidei 
eura admonuisset, quam nulla necessitate coactus violasset, 
denique se in desperatam sortem iilius perRdia detrusara 
esse ostendisset, hic primum gratiae referendae officio se 
golutum esse iudicat ideo , quod nil non Venere iubente 
Gogenteque a Medea effectum sit *) , deinde omnia iliius 



*) Insignis corruptela, quae latet in versibus 529 — r 531., pridem 
ope scholiorum sanari potuit sic scribendo: 
d 8' %6TL fiiv fioi XsmoSi dXX inl(p%ovoQ 
XoyoSf diEXQ^siv, mg "Eqcog o* rjVocyHUGS 
novtov d(pvv.t(ov rovfiov iuaooocci SB[ias* 
De vocabuli XsnTos vi cf. v. 1081. 

22 



338 

beneficia ait compensata esse hac iina re, quotl e barba- 
ris ad Graecos perducta beneficio legum vitaeque cuUioris 
iitatur simuique, ingenii sui soliertiae prodendae faculta- 
tem adepta, gloria per totam Graeciara celebretur; nuptias 
antem se dicit inire non virginis cupidine perculsum, sed 
iiberos snos Medeamque ipsam adiuvandi studio permo- 
tura, neque Medeara factum utiiissimum improbaturam 
fuisse, nisi tori consortio uti more omnium mulierum pri- 
mum esse duceret. Haec uno verbo Medea refutat: de- 
buisse enim lasonem, si bene suis consulere voluisset, 
non clam neque invita uxore priore, sed consentiente, no- 
Tam ducere. Ceterum hospitia illius et oblata subsidia 
aspernatur ipsumque cum domo eius exsecrat. 

Haec dramatis pars, etsi ad res enodandas minimum 
promovet, tamen eo, quod caussas rerura et consilia ho- 
minura moresque explanat, totius fabulae gravissima est. 
Actionera autera rerura etiarasi non statira provehit, tamen 
augendo ultionis necessitatem maturat. 

His actis chorus praestantissimo carmine primum optat, 
ut ab immoderati amoris stimulis, qui et honestati et 
fidei inimicus sit, perpetuo vacet ; deinde patria , cognatis 
propinquisque privari, quum in unius hominis fide acqui- 
escas, miserrimura esse dicit et morte ipsa peius: itaque 
Medeae sortem deplorat, lasonis autem periidiam abomi- 
iiatur. 

Quod sequitur episodium ma^num momentura ad res 
expediendas aifert efficiendo, ut Medea, quae adhuc in an- 
cipiti deliberatione haesitavit, repente totara agendi rati> 
onem constituere queat et sine cunctatione quae vult per- 
ficere. Quod momentura etsi e fortuito Aegei adventu na- 
tum extrinsecus infertur, tamen etiam interna quadara ne- 
cessitudine cum reliquo fabulae argumento connectitur. 
lasoni enim, novis nuptiis ita studenti, ut liberos ex priori 
matrimonio susceptos perdat, quodammodo contrarius est 
Aegeus prolis nanciscendae caussa et oraculum adiens et 
Troezena proficiscens et Medeam recipiens, denique prole 
donatus eiusdem feminae opera, cuius iiie privatur. Quam- 
obrem non recte Aristoteles Euripidem reprehendisse vi- 
detur, quod Aegei personara praeter naturam adhibuerit. 



339 

Poet. c. 25. §.19: dg&rj d' Initiiiri^ig 3C«l dXoylcc^ otav 
^rj dvdyKrjg oijOrjg nrjdEv %Qiq6Yitai ta dkoyc), agTCeg 
EijQLnldrjg ta Aiyii. Nihil enim interest, iitruni casu 
Aegeus ipse interveniat, an cum eo per nuntium agatur: 
quorum illud, quoniam simplicius est, meiius dramati con- 
venit. 

Prodit igitur Aegeus, qui, exposita itineris caussa in- 
vicemque Medeae conditione cognita, precii)us huius sup' 
plicibus satisfacit , neque solum se eam civitate domoque 
ex Corintho profugam recepturum esse, sed etiam defen- 
surum, neque ullis hostibus exposcentibus dediturum, fide 
et iureiurando dato pollicetur. His peractis abit, choro 
eum cum fausta precatione prosequente. Medea autem 
nunc demum portum nacta , in quem , sumpto de hosti- 
bus supplicio, tuta perfugere possit, sibi gratulatur sta- 
timque omnia consilia sua choro aperit. Quorum partem, 
quae ad sponsae lasonis et propinquorum eius necem per- 
tinet, chorus silentio comprobat, liberorum autem caedem, 
ut nefariam, aborainatur; sed frustra obloquitur mulieri 
obstinati animi praefractique ingcnii atque ei, quae haec 
iam diu in animo volvens perpenderit. ,,Non ferendum est," 
inquit, „me ab inimicis irrideri et penitus me pessumde- 
dit liducia viri pertidissimi. Nemo me inertem , imbecii- 
lem patientemque existimet, sed contrariae naturae, gra- 
vem inimicis, amicis autem utiiem: talium enim vita glo- 
riosissima est." Perpetrata carissimorum iiberorum caede 
et commisso facinore immanissimo statim e t«rra , quae 
tantum viderit nefas, egressura est. 

Interponitur deinde carmen non minus iucundum quam 
grave, quo ipsa terra Atheniensium propter feiicissimam 
coeli temperaturam fecunda esse sapientiae praedicatur, 
et quidquid est pulcrum venustumque vel ad arlium eru- 
ditionisque studium vel ad decus honestatemque pertinens, 
ibi nasci et habitare docetur. Harmonia enim a Musis ibi 
constituta est, Venus autem rosarum serta perpetuo capil- 
lis innectens Amores excitat , qui cum sapientia coniuncti 
multiplicis virtutis sunt adiutores. Quomodo igitur tam 
sancta tamque pura terra te impiam feminam, liberorum 
interfectricem, receptura est ? Considera necem, quam sus- 

22* 



340 

cipis! Ne, per genua te omnes omni modo supplices 
oramus, ne iiberos interficias. Unde istara animo atroci- 
tatem sumes, ut liberis manum iniicias temerariam'? Quo- 
modo eos adspiciens a lacrimis temperabis? Haud susti- 
nebis iiberis suppiiciter procidentibus nece cruentam pol- 
luere manum ! 

Misit Medea aiiquem de faraulis, qui lasonem arces- 
seret. Quem blanda oratione delenit rogans , ut ignoscat 
priori iracundiae, simulansque se sententiam mutasse, pro- 
bare nuptias et sibi utiies et lasoni lionestas, cedere po- 
tentioribus, yelle etiam adiuvare lasonis consiiia sponsam- 
que eius, sicut aequum sit, obiectare. Tum liberos e domo 
evocatos , quasi pace reconciiiata , dextras patri iungere 
eumque amplecti iubet. Hoc dum fit a liberis, repente 
lacriraae Medeae de caede eorum cogitanti prorumpunt; 
sed statim se colligens gratiae reconciliatione se tam ve- 
hementer moveri simulat. Tum vero lason, admodum be- 
nignus, ipsam quidem collaudat, fiiiis autem se prospectu- 
rura ostendit, et sperare eos aliquando Corinthiae terrae 
principes fore ac tiraendos hosdbus. Inter haec dicta rur- 
sus Medea pallescens aversoque ore iacrimas fundit, quas 
cum lason soiiicitudine de futura iiberorura sorte excitari 
credat, facilius adducitur ad gratificandum matri roganti, 
ut exsilii remissionem fiiiis a Creonte impetrare studeat. 
Cuius precationis adiuvandae caussa Medea dona se dicit 
sponsae pretiosissima , a Sole ipso tradita, peplura coro- 
namque auream (veneno scilicet infecta), missuram esse, 
statimque ornaraenta raanibus liberorum imponit, utque re- 
ginae ipsi in manus tradant, enixe monet: iilam enim a 
diiis augeri, illam regnare, illara beatam esse debere non 
una, sed mille rebus. — Hoc episodio praestantius quidquam 
inveniri posse nego. Tam adrairabiiiter enim miscentur 
res diversissiraae, simulatio et veri sensus significatio, tam 
necessario altera ex altera nascitur, tam opportune se in- 
Ticem adiuvant, tam scite ad unura eventum non minus 
fortuita quam quaesita diriguntur, tam apte etiam quae in- 
ter se pugnare videntur congruunt, ut non hominis alicu- 
ius arte, sed naturae necessitate procreatum esse putes 
opus, cuius singularum partium noa simpiex, sed multi- 



341 

plex sit usiis, nulla semente, nulla imperante; universis 
autem admirabili quadam vi inter se conspirantibus. Ita- 
que blanditiae ipsae Medeae iracundiam eius manifestant^ 
cum in ironiam abiens impudentem lasonis arrogantiara ir> 
rideat; tum, quasi in praeceps adducta dissimulandi au- 
dacia, repente abrepta doioris vi ad prodendos veros animi 
sensus delabitur., unde rursus, quasi ex mentis alienatione, 
redlens, dum fictas caussas veris alTectibus praetexit, ex 
ipsa ruina, tanquam ex insidiis, in caecum hostem impetu 
facto, citius eum miseriusque prosternit ; denique, dum ma- 
nus se dare victas simulat, victoriam sibi gratulatur atque 
triumphat. Liberi Medeae hoc ipso tempore, quo ornatum 
ad Glaucen deferunt, ad mortem proficisci videntur, quorum 
sortem deplorans chorus simul et sponsam, funeream vestem 
pro nuptiali induturam, et lasonem et Medeam miseratur. 

Reversis liberis certior facta Medea acceptum esse 
donum et fugam illis remissam, iam immanissimum sibi 
facinus patrandum esse vldens, ingemiscit. Adstantibus fi- 
liis obscure conqueritur, quod in perpetuum iis privetur, 
quod frustra pepererit, frustra educarit, frustra doiores 
laboresque susceperit^ quod acerbam transactura sit vitam 
reliquara. Inter haec liberis ei arridentibus, tam veliemen- 
ter horum securitate commovetur , ut non multura absit, 
quin valere consilia sua iubeat. Hinc postquam recorda- 
tione se irrisui hostibus esse se rursus collegit, denuo 
pietatis sensu vincitur, dum in domum destinatos caedi 
intrare iubet. At enim committendum non esse censet, ut 
hostium ultioni liberi exponantur: ergo eorum interitum 
non esse vitandum. Ultimum igitur dulcissima corpora 
osculatur atque amplectitur, vehementi quidem dolore vi- 
cta , s^d vehementiore iracundia. Haec sine dubio prae- 
stantissima est dramatis pars, et frequentibus artificum 
imitationibus celebrata fuit, quas postea commemorabimus. 

Dum Medea, quemnam dona eventum habitura sint, 
anxie exspectat, interim chorus subtiliori ratione philoso- 
phans quaerit, praestetne prolem gignere an liberis carere, 
ac consideratis laboribus, aerumnis ac doloribus, quibus 
parentes a liberis affici soleant, non gignere commodius 
esse censet, Venit deinde mmtius atque interponitur hu- 



342 

ins narratio de Gfaucae Creontisque interitu. Intrantibns 
Medeae fillis, Glauce oculos avertit atque expailuit; sed 
lasonis blanditiis et magis etiam donorum illecebris mota, 
viro omnia annuit. Vixque ille cum liberis discesserat, 
cum peplum induit et coronam capiti applicavit, imagini 
suae in speculo arridens multumque oculis ad cervicem 
respiciens. Dum deinde compta obambulat , subito palle- 
scens tremensque corripitur, oculis vel clausis vel distor- 
tis, muta, spuma ore defluente; tum graviter ingemiscit, 
corona flammas emittente peplisque viscera depascentibus. 
Tandem una cum patre, qui auxilio accurrit flliamque 
amplectitur, flammis miserrime consumitur. 

His cognitis, Medea iam non cunctandum, sed statim 
necatis liberis e terra excedendum esse intelligit. Accingi- 
tur igitur ad caedem, quam non minus sibi ipsi, quam il- 
lis, inferre videtur. 

Caedes intus quidem perficitur, sed tam perspicue, 
ut vox puerorum cliori opem implorantium eo ipso mo- 
mento, quo interflciuntur, audiatur. Interim ilie Solem 
Teiluremque obtestatur, ut facinus prohibeant dirum hor- 
rendumque, neque ulli priorum conferendum praeter Ino- 
nis factum furiosae, quae quidem statim post caedem li- 
berorum in mare se praecipitans cum flliis commortua sit. 

Prodit lason timens, ne quid mali flliis a Creontis 
cognatis ulciscendi caussa inferatur, co^nitaque per cho- 
rum caede nefasta, fores aedium statim effrin^i iubet. 
Hoc dum molitur, subito Medea in curru supra aedes subli- 
mis cum liberorum corporibus conspfcitur, quem currum 
Sol ipse ei, ut ab hostium ultione tuta esset, suppedita- 
vit. Sic vice dei, qui a machina dicitur, ipsa fun^itur, 
jieque solum res consummat, quasi calculo ducto iniiiriarum 
atque poenarum , invicemque ab lasone audit criminum 
enumerationem, sed etiam quae futura sunt de liberorum 
sepultura , de sua vita atque commoratione , de lasonis 
obitu praedicit. Quibus dictis volucri curru per aerem 
Athenas ad Aegeum devehitur, frustra lasone precante, 
ut saltem corpora liberorum manibus attingenda sepelien- 
daque sibi relinquat. 

Poeta, quo nemo veterum melius feminarum uaturam 



343 

perspexerat,, nemo verius exprimebat, in hoc dramate osten- 
dit feminam et fi^entis siiae feritate et sceierum consue- 
tudine et perturbationum animi vehementia et ariis pru- 
dentiaeque fiducia a recta via ^epulsam et ad temeraria 
atque nefaria facinora pronam. Feminas exutis semei ve- 
recundiae pudorisque vinculis, quibus arctioribus , quam 
viri, tcneri et coerceri solent, minus, quam hos, cupidita- 
tibus imperare et ad immanissima facinora perpetranda 
abripi satis notum est multisque exemplis coniirmatum. 
Ceterum facile est inteilectu nihil feminis acerbius acci- 
dere posse, quam privari amore eorum virorum^ in quibus 
fuerint totae quorumque gratia nihil uon facere patique 
consuerint. Repudiari vere, cedere aemulae, domo, quin 
etiam terra expelli , quaenam mulier aequo animo ferat ? 
Non miramur, quod viri, velut Achilles, honore spoliati 
amicos patriamque perditum eunt; feminas amisso eo bono, 
in quo solo vivere et spirare posse sibi videantur, ad im- 
manem ulciscendi cupidinem abripi^ num magis mirandum 
Gsfi Atqui non minus impigra, iracunda , inexorabilis, 
acris, non minus viribus suis confidens, non minus feroci 
invictoque animo Medea quam Achilles conspicitur. 

Idem autem poeta, qui Medeae personam effinxit, 
Iphigenias, Antigonas, locastas, Alcestides, Andromachas, 
Hecubas, Electras, Polyxenas , Helenas Aegyptiacas , Me- 
garas, Andromedas et piurimas alias feminas praestantissi- 
mas repraesentavit, quarum obliti homines stupidissimi fa- 
bulam de fiLGoyvvsia eius, Aristophane verba praeeunte, 
decantare non desinunt. Neque reputaverunt, quod apud 
Aristophanem cliorus ipse feminarum, minime refutans 
Mnesilochi criminationem, sed offensus solummodo ingenui- 
tate eius, hoc confitetur: 

dW od ydg eOn rav dvaidx^vvtGiv (pTj^BL yvvaiTiav 
o^ddev adMov slg dnavta tcXtjv Scq* ^ — yvvalxsg, 
quodque in eodem dramate multo impudentiores fraudes 
a feminis factae repraesentantur , quam vel Mnesilochus 
vel Euripides iis imputarunt. Sententiarum , quibus vitia 
feminarum arguuntur, numerus pari numero earum, quibus 
virtutes earum praedicantur , compensatur. Quod autem 
eiusmodi sententiis, studio ductum criminandi, etiam in- 



344 

tempesiive saepe usum esse Euripidem affirmant, inane 
est. Neque eniro frequentius aut magis alienis locis hu- 
ius generis sententias, quam reliquas, posuit, nisi si quae 
ab interpolatoribus obtrusae sunt, et multa eiusmodi dicta 
ma^is ingenuitati iilorum temporum, quam Euripidis ma- 
lignitati, tribuendae sunt, velut iilud (v. 945.) : 

bXtCBQ yVVttlY.GiV lcxi TUV ttkkcov ^itt, 

Destituerunt et Theseus Ariadnen et Minos Scyllam 
et Aeneas Didonem, quainvis vehementissime se ab his 
amari intelligerent et magnis aifecti essent beneficiis. Ete- 
nim non sunt suavissimae feminarum eae, quae amores vi- 
rorum quasi expugnare student. Minime vero omnium 
Medeae mores amabiles erant. Quo minus autem amore 
retinebatur lason, hoc magis eum utiiitatis studio duci ne- 
cesse erat; accedente vero etiam cupidine potiundae vir- 
ginis multo, quam Medea erat, venustioris, non est miran- 
dum, quod Medeam deseruit. Praeter lasonem Medeam- 
que nulla huic fabulae persona inest conspicua. Chori 
vero munera tam sunt gravia, ut paene actoris vice fungi 
videatur. Ad universum enim sexum feminarum iniuria 
et contumelia, qua Medea afficitur, pertinere ei videtur 
ideoque communi opera censet ulciscendam esse. Hoc 
tantum curat, ne vel suae vel liberorum vitae vim inferat 
Medea. Quam dum ad colloquium chori evocat nutrix, 
optat, ut carmina vel incantamenta inventa sint, quibus li- 
bidines hominum nimis incitatae motusque animorum se- 
dari mitigarique possint ■'')i quae sententia aptissime in- 
serta est ei fabulae, in qua amoris iraeque furore tam im- 
mane scelus perficitur, quantum reliquis animi perturba- 
tionibus perfici vix posse videtur. Nec minus reliquae 
sententiae ad aperiendam poetae voluntatem docendasque 
caussas rerum idoneae sunt: velut iliud ad lasonem spe- 
ctans dictum (v. 85.), se queraque magis, quam proximos, 
.amare, quem amorem, quamvis possit cum iustitia con- 
gruere, tamen saepe ab ea alienum esse; tum de libidine 



) Laudayit hanc sententiam Flutarchus in coni. praec. p. 143. C. 
et in Symp. VII, 7. p. 710. E. 



345 

regurii, illos, quum tniiUa possint, omnia se posse cupere 
neque iraperare cupiditatibus *) (v. 120 seqq.). 

Totius fabulae inventionem atque compositionem a 
Neophrone Sicyonio Euripidem mutuatum esse Dicae- 
archus atque Aristoteles apud argumenti prioris auctorem 
testantur, cuius verba haec sunt: t6 dga^a doKst vjtopa- 
le^Q^aL Ttaga NeocpQovog dia6xEvd0ag^ (og ^LxalaQxog xb 
TttQl xov 'EkXddog ^iov jcal ^AQiGxoxihig kv v7to^vi]^a6i, **). 
Fiiios ab ipsa Medea iiiterfici iam Neophronem finxisse 
patet ex fragmento, quod est apud Stob. Tit. XX. p. 172 
= 101 = 323. Hinc intelligitur, quaminanis sitilla de quin- 
que talentis divulgata narralio, quibus corruptum Euripidem 
tradunt parricidium fiiiorum a Corinthiis in Medeam pri- 
mum transtulisse. Ceterum non sine correctione adhibita 
Neophronis fabulam imitatum esse Euripidem et per se 
planum est et scholiasta vocabulo diacjKEvdOag declarat et 
ex altero iliius fragmento ad v. 1377. in schoiiis posito 
perspicitur. Etiam post Euripidem plures poetae idem 
argumentum exornarunt *'•"•'), sed nemo iilum laude aequa- 
vit, in qua re omnia veterum iudicia ac testimonia con- 
spirant, nisi quis forte Aristophanem adversari putat ideo, 
quod quibusdam huius tragoediae versibus data opportuni- 
tate abusus sit {velut v. 302. 281. 369.). Et fuit qui 
Euripidem hunc versuum suorum abusum tam impatienter 
tulisse putaret, ut totum sibi opus retractandum et ad 
Aristophanis mentem accommodandum esse censeret ****). 
Neque tamen solus Aristophanes in ridiculum quaedam de- 
torsit, sed Eupolis quoque ad Miltiadem suum transtulit 
Medeae verba (v. 394.) hoc modo: 

od ydQ^ iia xijv MaQa%G}vi x^v e^^v (idxrjv, 
XaLQCov Ttg aiuxcov xov^iov dXyvvel neaQ. 
Quid, quod Fhilemon is, qui se, ut Euripidem intuendo 
oculos pasceret, laqueo vitae suae finem impositurum esse, 



*) Satis imperite haec ab Elmsleio vituperantur ad v. 118— 

129. 
**) Cf. Pflugk. p. 4. 
*''^*) Carcinus apud Aristot. Rhet. II, 44. 
****) Cf. Osanni Analecta crit. p. 83. 



346 

81 gensam niortiiis permancre expioratum esset, dixit epi- 
grammate quodam , is igitur ipse Euripidis verba defor- 
mare non est veritus: 

cog LHSQOS fi' VTtijkd^B yfj ts xovQava 

Xb^kl ^oXovti tovil^ov (og B6KBva6a. 
Totam fabulam in risum detorsisse videtur Strattis comi- 
cus, de quo videas Weickerum in mus. Riien. I, 1. p. 131 
seqq. et Sciioeliium in vita Sopliociis p. 163 seq. disse- 
rentes. Vituperatio quaedam Aristoteiis exstat in Poet. 
c, 15. §. 7 : (pavBQbv ovv, otc Kal tag kv6BLg tav fiv&cov 
«S a^dtov dsl tov (ivd^ov 6v^PaLVBiV xal urj cognsQ sv 
tjj Mrjdsia dnb ^irixavrig xal sv tri 'IhddL ta tcsqI 
tbv djioTcXovv. Medeae maciiinam nihii habere, quod 
Tituperari posset, recte iudicavit Boeclchius, quum de du- 
piici recensione coniecturam in raedium proferret. Cui 
tamen obioquutus est Hermannus, qui, ,,at currus/' inquit, 
^iste nihii est nisi adminicuium, ad quod confugit poeta, 
quum aiiter eripere pericuio Medeam nesciret. Estque il- 
lud tanto magis vituperandura, quod neraini non potest in 
mentem venire, cur Medea, quum taiis currus copiam ha- 
beat, interficere iiberos, quam una secura currui impositos 
abducere, maiuerit." Itane? Quisnam igitur Medeae taiis 
currus ei in extremo discrimine potestatem fore prae- 
dixerat? Nonne ne sibi ipsi moriendum esset, veritam 
iiiam esse deciarant versus 798 seqq. : Ytco ' ti ^ol ^ijv 
nsQdog; xrA. De Medeae autem saiute dupiex exstat sen- 
tentia, aliis non potuisse eam aliter, quam per macliinam, 
servari, aiiis ne debuisse quidem incoiumem evadere, sed 
iustas crudeiitatis poenas dare, censentibus. Quorum hi 
quidem poetae officium cum iudicis confundunt, iili ne- 
cesse fuisse Medeam servari faiso sibi persuadent. Certe 
enim Euripidi, occideretur ilia an superstes esset, minime 
curandum fuit, et sexcentis aiiis exempiis machinae im- 
portune adhibitae aptius uti, quam curru Medeae, iicuit 
Aristoteii. Quippe machinam ille probabat, quatenus dii 
per eam deraissi rebus extrerais intervenirent, nolebat au- 
tera homines ipsos, quorum saius in discrimine versaretur, 
subito ex miseriis eripi atque auferri. Quasi mala ab ho- 
minibus, an homines ex maiis auferantur, quidquam inter- 



341 

eit! Ne quid omittatiir, quodsit in hac tragoedia a vete- 
ribus reprehensum, notarunt gramraatici, quod non siccia 
oculis Medea de ilberorum nece cogitet *). siccum 
genus hominum! — Multi, quanti hanc fabularn fecerint, 
lectitando, imitando laudandoque testificati sunt : velutChry- 
sippus, Stoicorum princeps, in libro quodam tantum non 
omnes Medeae versus pro testimoniis posuerat, quae res 
ansam praebuit irridendi illius cuidam , qui interrogatus, 
quemnam iibrum manu teneret, Medeam, respondit, Chry- 
sippi ''-'-'). Ennius hauc tragoediam non imitatus est, sed 
paene verbum de verbo exprimens convertit. Summa laude 
dignam habuit Archimelus iii epigrammate, quod supra 
transscripsimuH. Quosdam versus imitatus est Ovidius libri 
Vir. versibus 10 — 13. Saepius ad eam respexit Horatius 
(Epod. V, 61 — 66. Art. poet. 123.). Brutus, antequam 
, mortem sibi inferret, versu 332. utens hostes exsecravit; 
eundem versum in risum quidam detorsit apud Athenaeum 
V. p. 156. F. Cicero qnum ab inimicorum emissariis oc- 
cideretur, in lectica sedens Euripidis Medeam manibus 
tenuit ***). Magna pars versuum a nobilissimis scripto- 
ribus transscripta est, velut ab Aristotele in Rhet. II, 21. 
versus 298 — 301. Maxime autem omnium versus 1018 seq. : 

xal (lav^dvc) filv ola dgdv ^ekkiX) xaxd, 

d^v^bg de xq£l66(dv tav e^cbv PovlEv^dtcjv, 
celebrati erant, quos sic imitatus est Ovidius 1. I.: 

— — — video meliora proboque^ 

D eterior a sequor, 
Ex grammaticorum quoque, qui in scholiis commemo- 
rantur, studiis de frequentia lectionis iudicari potest. Ex- 
stabant enim vei commentarii vel recensiones Didymi (vide 
schol. ad V. 149. 171. 360. .383. 132. 1409.), Dionysii (vide 
Matthiaei notam ad v. 1409.), Apollodori (schol. ad v. 111, 
149.), Timachidae **"*) (ad v. 1. et 169.) atque Eurenaei 
(ad V. 222.). Denique commemorandum est, quod artifices 



*) Cf. Schol. ad v. 911. atque argumentum prius. 
**) Diog. Laert. VII, 180. 
***) Hephaestio apud Photium CXC. p. 250. 
****) Cf. de eodem schol. ad Aristoph. Ran. 813. 



348 

certatim Euripidis drama imitantes liberornm caedem re- 
praesentarunt : quo in genere ciarissima fuit Timomachi 
pictura *), cuius laus septem epigrammatibus praedicatur 
in lacobsii Anthol. T. II. p. 661 seqq. lib. IV. n. 135 — 
141. T. I. n. 354. p. 408. Confer etiam Lucianum de 
domo extr. et Fhiiostr. Stat. Callistrati extr. 



B. Philoctetes. 

Totius prologi paraphrasin Dio Chrysostomus dedit 
oratione LII. Ab eodem de reliquo fabulae argumento de- 
qne Toluntate Euripidis atque instituto multa et gravia do- 
cemur. Ad nostrum respexit etiam Hyginus c. 102 **). 
Eiusdem tragoediam imitando ad Romanos transtulerat 
Attius. 

Primum igitur prologi paraphrasin exhibebimus ite, 
ut, sicubi ipsa Euripidis verba servata erunt, haec pro 
Chrysostomi substituamus. Nec minus versionis Attii fra- 
gmenta adscribemus. In ipsa autem paraphrasi si qua voca- 
bula ex genuinis retenta esse Tidebuntur, litterarum iuter- 
vallis distinguemus. 

Prodit igitur Ulysses forma per Minervam, ne co- 
gnosceretur, mutata : 

0o^ovficcL^ fii] JtozE fidtfjv ocat^ Ifiov (pava6L taiJtrjv 
ot 0vfifiaxoL triv do^av Bilr]q)6tBS <, c^S dQiCtov dr^ zal 
6o(potdtov tcov 'EkkYivov' 

„;r«s 6' av (pQovolrjv, d) JtaQrjv dTCQayfiovag, 

Iv tolGi noXXols rjQL&firjfievcp CtQatov^ 

X6ov fiiBta6%Blv ta Cofpoatdtcp tvxVS i 

oddlv yaQ ovtco yavQOV cSg dvriQ 'B(pv' 



*) Plutarch. de aud. poet. c. 3. p. 18: yqatpovGi 81 xal Ǥa- 
|f£S arojrovs svioi, Tiad^cinsg TifiOficcxog x^v MrjSeiag ts- 

HVOKTOVtaV. 

**) „Tunc Agamemnon Ulyssem et Diomedem exploratores ad 
eum misit: cui persuaserunt, ut in gratiam rediret et ad 
expugnandam Troiam auxilio esset, eumque secum sustu- 
lerunt." 



349 

Tovg y^Q neQt,€6ovg accC ti 7CQd<56ovtag nXkov 
tificJiiBV ccvdQag t* Iv noln vo^i^ofiev" 
vg)' ^g q)ilotiiiiag xdyco nQodyo^ai TtkelGta TtQdy^iata 
IXBiv xaX ^ijv iTtLTtovcog iiaQ^ ovnvovv , del tiva jtQogds- 
%6fLEvog xaivbv Tcivdvvov^ 

^^6kvg) da ^6x^(*)v tav JtQlv hxsai ^aptv 
Ttal tovg jtaQ6vtag oda dTtcjQ^ov^ai jt6vovg." 
vvv ovv nata JCQd^LV Ttdvv 87tL6q)aXij xal ^aAf^r^v 
SsvQ* s2.'}jXvd'a slg Aij^vov, bitcjg 0LXoKtijti]v xal 
th 'HQaTcXsovg t6^a xo^i^OL^t tolg 6v^^dxoLg' 6 
yccQ ^avtLTCcotato g 0Qvyc)v"EXsvog 6 TlQLd^ov 
xatB^7lvv6sv , bg stvxBv alxiidXozog krj^p&sigy dvsv 
tovtav inqTiot' av dkavaL tr^v ;rdAtr*). IlQbg fisv 
d^ tovg ^a6LXsag odx <x)iioX6yi]6a tijv TtQd^LV., s7tL6td^svog 
trjv tov dvdQbg l^^tO-^av, m ys a{>tdg aLtiog sysv6^riv xa- 
ra^Etqp^^i^at, ots drjx^Blg hvxsv vitb xctXsTtrjg Ttal dvtdtov 
sX^bvrjg ••'"). O^dx av ovv a^rjv odds jtSLd^Ci) totavtrjv 
k^sv QSLV , vcp' rjg dv Jtots STCSLVog s^ol TtQacsg sxol., 
dyjC si^^fvg dTto^avSL^^ai afirjv V7t' adtov. "T6tSQ0v de, 
trjg 'AQ^Tjvdg ^ol jcaQaitsXsv6a^svrjg xaO"' vnvovg , G)gTiSQ 
sXcoxfs^ %aQQOvvta STtl tbv dvSQa IsvaL — avtrj ydg 
dXXd^SLV ^ov tb sldog Tcal trjv cpcovijv^ cogts XaO^slv 
a^a ^vyysv6^svov — ovtcsg Srj d^ply^at ^aQQij^ag, 
Hv v^dvo ^at ds aal TtaQcc 0Qvyd)v TtQS^fisLg 
d7ts6tdX%aL XQvcpa., sdv Jtcog dvvcovt aL tbv 0lXo- 
iiti]tr]v %si6avtsg dcoQOLg apLa xal d^d trjv Ex^Qav 
trjV TtQbg rjfidg dvaXa^slv slg trjv 7t6XLV adt6v ts xal 
xa t6h,a. Tovtov ovv TtQOxsLHSvov d^Xov Ttag oi) Ttdvta 
yiyvB6%aL XQV dvdQa jtQo^v ^ov., cog dLtt^aQtdvovtt, 
trig 7tQdi,S(ag taTJtrjg jtdvta td 7tQ6tSQ0V slQya6fisva 
fidtrjv 7tB7tovrj6&aL Eoltcs. 



*)Valck.: 

^HguHXiovg rs ro|a rottft avfificcxotg 
cpsgoifi' 6 yccg drj ficivtiHcoTUTOs ^Qvyoav 

avev ys tovtcov fiijnoT av nsqGcti noXiv. 
**) Attii fra^m. 20: „Dracontem Attius in Fhilocteta, quod 
utique Yenit a nomine hic dracon." 



350 

Ilajtal, 7tQ6gBi0iv odvijQ a^dtos ods 6 TIoLaV' 
tog Ttalgj oi^v. ddrjlog tijg ^v^cpOQdg^ ^oXcg xal 
Xalsjtag %Qofiaivc3v.^'Sl tov xakmov xa\ 8hvov oQdfia' 
tog! Ovxog to ts {yccQ) Bidog vnb tijg voCov g^o^BQov 
7] te CtOAfj diq^rig' 8oQal (yccQ) %riQi(ov xakvjttovGLV 
a^dtov. ^AXXa 6v d^vvov, d) deOTtoiv' 'A&rjvdi 
Tial ^Tj ^dtrjv (pttv^g i^filv vnoGxofiivri trjv CaxriQiav '"). 

0, tl drj Povkofisvogy ogtig sl Ttots 0v, t) tiva tol- 
fiav XaPcov., nozsQOV aQTtayrjg xdQiv rjxsLg s%i ti^vde 
trjv dnoQov 6tsyrjVf rj xatdCTCojtog trjg rjy^stSQag 
6vgtv%iag ; 

^^Quis tu es mortalis., quiin deserta Le- 

mni a 

Et tesca te apport as loca?^^ 

O^. oijtoi y' oQag dvdQa v^QtOti^v. 

0. o^d firjv slcj&ag ys TtQotSQOv Ssvqo rJTisig, 

Oz/. od yccQ slca&cog' sXrj ds nal vvv sv xaiQa 
dcpix^ai. 

0, noXlrjv Eotxag tpQa^BLV dXoylav trjg 
dsijQo 68 ov. 

OzJ. sv toivvv X6%i, 0^6 %«pls altiag (is 
Tjitovta, Tiai 6 01 y^ o^tc dXloxQiov cpavr]66^svov, 

0. %6%sv drj ; tovto nQcbtov sin^g ^s sidsvat. 

O^. dXV sipii ^AQysiog tav STtl TQoiav %Xsv6dvtGiV. 

0. no^sv; siTts ndXiv^ cog sidcj 6a(ps6tSQ0V **). 

O^. oiuKOvv hi 6svxsQov dKOVsig, tav snl "Ihov 
6tQatsv6dvtcov 'Axaiav sivai (prmi. 

0. TiaXcbg dijta scprjg s}idg slvai (piXog, 6n6ts 
ys Tav l/tot noXs^iCJtdtoav 'AQysicav ns(prjvag, TovxGiv 
drj tijg ddixiag a^dxixa ndXi6ta v(psisig diycrjv, 

OJ, dXX\ G) nQdg d^scbv., Ini^xsg dcpslvai tb 
(isXog, 

*) Attius: 

,,Contra esi eundum cautim et captandum mi- 

**) Valck. : 

Ttod-sv 8s; Tovro nqmrov sidsvai fis XQ^' 
'Agyslog stfii^ rov ngos "IXiov etoXov. 
nod^sv ; Xsy' ccvd^is, (og fici&m cacpiersgov. 



351 

0. oi5 dvvatdv, tXnBQ^EXlriv hv rvy%dvEis^ xo firj 
djtoXcaXevccL 6b ttjSb xtj ri^BQa'''). 

OJ, dXka TtBTtov^d y£ vit^ a^dtav totavta, s^ cov 
diKalos Ool [iBV (plXoq bYtjv, BXBLvav d' 
sxd^Qog, 

0. xal tl d^ tovto B0tLV, 8 nsTtov&ag ovtG) la- 
iBTtov; **) 

Oz/. q^vydda ^b ijXa6sv Itc tov 6tQatov '08v66Bvg» 

O. tt ds BdQagylq) ota tavtrjg trig tvxrjg BtvxBg; ***) 

O^. ol^ai 6B BldBvat tov NavnUov Ttalda IlaXtt- 
fiijdrjv. 

0. ot) yaQ 8rj tav BTtttvx^vtov 0^681 6Xlyov ajtog 
^vvBitXBi oijtB ta CtQata oijtB tolg i^yB^o^c. 

O^, rbv 8rj toiovtov ccv8Qa 6 Tcotvbg rav 
'EU.TJvcav XviiBav 8iB(p&Bt,QS. 

Q. stotSQOV Bx tov (pavBQOv iidx^a %Qarri6ag ^ 
IbBra 86Xov rtv6g; 

O^, 7tQo8o6lav BTtBvsyxav rov 6tQatov rolg HQia- 
filSaig. 

O. rjv 8b Kat* dXijdsLav ovtag ix^v^ rj Bns7t6v%Bi 
icatBJlfBv6^Bvog ; 

Oz/. TtGtg 8' av SLTcaCcog ysvotto tcov V7t' btcblvov 
ytyvo^BVCov otLoijv, tov [irj8Bvbg d7to6xo^Bvov tov %aA£- 
utcotdtcov ; 

0. cb I6yc!) ts Jtal ^Qycp 7tavovQy6tats dv^QGi7tcov 
^08v66bv , olov ai) tovtov tov dv8Qa dv/jQrjxag ., bg od- 
Ssvog rjttov acpslLfiog rjv tolg ^v^^dxoLg, jjTtSQ., ol^ai, 
rh 7cdXXL6ta xal 6o(p(otata dvsvQl6KG3v xal 6vvti&BLg; 
cogTiBQ d^BXsL xd^B B^B^rjKag vnsQ trjg KOLvrjg 6cotijQLas 
KOL vUrjg TtSQ L7ts66vta f^Ss tjj ^v^(poQa, 8blkvvv- 
ra rbv XQv6rjg ^coii6v, ov ^v6avtsg KQati^6SLV EiibXXov 

*) Valck.: 

iniaxsSf (o nqoq %£mv, dtpiivai ^sXog. 
OVK 'dad'' onoag ov hut&ccvt^ T^d' TJfiiqcCf 
(^"EXXr}v nfq^vKoag — — — ). 
**) Valck. : 

ti Si^ nsnov&ag ooSe Sstvov, (m iivs'); 
***) Valck: 

ri Sqtov ds r^gds rj^g rvxflS ^rt;y;uai/fs ,• 



er>_ 



352 

rav TcoXsiiLCHV el 8e ^i/, ^dtfjv eylyveto rj 6tQateia. 
'j4llcc ti dy 601 TtQogiJKOv tijg IlaXa^ijdov tvxtjg*); 

O^. ev tdO"^, otL enl TCdvtag tovg exeivov cpiXovg 
rjX&e tb xaxov koI jtdvteg aTtoXcSka^LV^ ogtLg ^r] q)v- 
yelv T^dvvijd^T]. Ovtog de Kayo) f^g TtaQoixoi^evrjg 
vvKtdg 8ianXev6ag ^ovog devQO e6co%^i]v'^*). ^%e- 
dbv ^ev ovv eyaye., ev o6y XQ^^^ }ca&e6tr]xag ai5rdg, 
olda' fjv d' ovv l^%GiV tivh ^rj^avrjv ^vfXTtQo&v^ri^^TJg 
iqiilv xeQl tov oXxade dnonkovv , i^^dg te e^ Ttenoirjxcjg 
e6y xal d^a dyyeXov aTtone^rpeig TtQbg tovg eavtov ol- 
xade tG)V 6ol XQogovtcav ;c«xd)i/***). 

0. dXk\ G) 6v6trjve^ TtQog toiovtov eteQov iJKetg 
^ij^Haxov, avtov te dnoQov xal eQr]fiov fpiXcov enl r^gde 
trig dxtijg eQQi^nevov f), yXi^xQog ocal fiokg dnb tavde 
XGiv to^cov 7tOQit,ovta Xttl tQoq)r]V xal ioO^ra, ag OQag. 
5 yccQ rifilv riv e6%ijg TtQOteQov, V7tb rot) %q6vov ^vaAcj- 
taL\\). El 8e drj tovd' e%eki]6eLg KOLvcjvelv tov ^iov 
fie^' ijnav ev&dde, ecsg dv eteQa 6ol naQane^y 6cDtrjQia 
3to9ev, cdx. dv q^^ovoLfiev 
' ,,dvgfioQ(pa fievtoL tdvdov elgideLV, ^evs." 
teXafiaveg te dvdnleoL Tcal dXka 6r]fieLa t^g vd- 
6ov, aiutog te oil)% i^dvg ^vyyeve6&aL, otav rj ddijvij 
7tQog%e6^ ' 

,,7taL tOL ta TtoXXa 8rj XeXcoq)r]xev XQOVO) 
"^ v66og, xat^ dQ%dg 6' ovdafiag dvextbg ^v." 

Postquam intro abierunt in specum, caterva prodit 
Leraniorum. Hi excusant priorem derelictionem , quod 
tot annis non viserint Philoctetem neque ei opem tuie- 
rint fff ) : unde eos ne nunc quidem sine gravi aliqua caussa 

*) Valck. : ardr§ r/ aoi ngog^KS TlaXafi^Sovg rvxrjg ; 
**) Valck. : ovtco 8s xayco r^g naqoi^Bv svq^qovrjg nrX. 
***) Valck. : xdSv aoi naqovrcov ayysXov nifitpsig Kancov. 
■f) Idcm: cpiX(ov x sqrjfiov ■ndnl tijgd* i^qififiivov 
'AnTTJg. 
fi-) Idem: — — jj yccq nqlv r^v (malim ri yaq ^v nqotov) 
CToXrj, fiaxqm Srj naa' dvaXcQrai, jfgovoo. 
"Hi") Dio LII. : y,al fii^v 6 xoqog avrm (rm AlaxvXco) naqaiTTjasag, 
oSgnsQ 6 Tov EvqmiSov , ovdlv idsi^&rj. "Afiq^ca yuq iti roSv 
Arifivimv inoirjaavTO xoqov. 'AXX' 6 filv Evqmidijg sv&vg 



353 

adTenisse intelligitur. Conspexerunt sine dubio legatos Tro- 
ianorum e navi egredientes, quos quum Philoctetae caussa 
venisse suspicarentur , Tenerunt de hac re eum certiorem 
facturi, simul cognoscendi cupidi et colloquio interesse 
Toientes. Ex hac parodo quaedam Attii fragmenta ex- 
pressa esse videntur, quibus locus describitur, in quo 
Philoctetes habitabat : 

,yUbi horrifer Aquilonis stridor gelidas 

molitur nives 



Caprigenum trita ungulis" 

Veniunt deinde statim legati ipsi, quorum caput Pa- 
ris est. Hi habitationem Pliiioctetae ex choro sciscitantur : 

^^Ubi habet? urbe agrone?" 
Ad quos postquam Philoctetes prodiit, genus eorum caus- 
samque adventus sciscitatus — 'r 

^^Unde estis nautae huc hieme delati?^^*)-^ 
invicem de sua sorte Philoctetes ipse exponit: 

yyRepudio eiectus Argis iam dudum ex- 

sulo**). 



Vitam sagittarum aucupio propagino, 
Configo tardus celeres stans volatiles, 
Pro V est e pinnis membra textis contegens^ 
R eciproca tendens nervo equino concita 
Tela.'' 
His auditis Paris caussam adventus aperit et hortatur 
Philoctetem, ut societate cum Troianis inita cognoscat 
^.^Phrygiam esse mitiorem immaniGrae- 

cia''***). 
Neque repudiatur a Phiiocteta, id quod declarant verba, 
quibus Paridem, ut in specum intrare ne dedignetur, non 
solum benigne, sed etiam humiiiter invitat: 



ccTtoXoyovfiEvov nsnoirjKE nsgl rijs ngoTBQOV dfiBXsltKSf ors 
$rj ToaovTcov irav ovts nQOSsXd^oiB nqos zov $. ovtb ^ori- 
Q'i^6sisv ovSsv avrca. 
*) Fragm. inc. 16. 

**) Fragm. inc. n. 6. Vulgo : eiecta ab Argis. 
***) Emendayit G. Herm. Opusc. UI. p. 123. 

23 



354 

^^Contempla hanc sedem^ in qua ego no- 

vem hiemeSy saxo 
Stratus^ pertuli • — — — • 
Quod obsecro te^ ne istaec aspernabilem 
Inculta faxit t etritudo me meaj'^ 
Opportuno terapore Ulysses se interpoiiit. Et callido 
utens orationis exordio , quieturum se fuisse dicit, si de 
privata ultione ageretur. Sed quum ad universi Graeco- 
rum exercitus interitum spectet res, turpe sibi esse ta- 
cere et barbaris, ut verba faciant, concedere: 
vniQ ys ^svtOL Tcavrbg 'EXli^vav (SxQatov 
ai^xQov 6L(07tav^ PaQ^aQovs 8' lav UySLV, 
Eandem suara, quara Philoctetae, conditionem esse, sed 
nunquam se quidem commissurura, ut privatas iniurias cum 
patriae pernicie ultura eat. Cuius oratione adeo commo- 
vetur Philoctetes, ut repudiatis Troianis Ulyssi se in pa- 
triam reducendum tradere constituat. Tum Paris, quod 
ira non potuerit cupidinem effecturam esse sperans , et 
regni et divitiarum, quae sint Troianis araplissimae, par- 
tem dimidiara Philoctetae, si victoriara his peperisset, pol- 
licetur *) : 

OQa ds y\ cSg %hf %soi6i xeQdaivsLV xaXdVy 
^avfidlBtaL d' 6 7iXsl6tov Iv do^iOLg Ixav 
%Qv66v' tl dijta Tial 6s xcoXvsl Xa^stv 
TCSQdog^ nuQov ys, xd^ofiOLOv0&aL ^solg; 
Haec quoque promissa Philoctetes auctore Ulysse repu- 
diat et insuper Paridi exprobrat, quod intemperantia et 
iibiduie comraunis malorum , quibus et ipse et reiiqui la- 
borarent, auctor factits sit: 

^^Tibi si imper asses^ ego nunc non essem 

miser,^^ 
Itaque spe sua depulsi infecta re Troiani abeunt. Quo 
facto chorus meritis laudibus hanc animi generositatem ex- 
toilit**). Tales cogitationes congruere dicit cum loco, in 
quo Philoctetes commoretur: 

*) Dio: cpfjGi 7tgs6§£iav fiiXXsiv naqu rmv Tgcocov dcpiKvslad-oct 
ngog xov $., dsrjeofisvrjv ctvrov "Kctl ra onXcc insivotg noc- 
gccGxslv ini xij xijg Tgoiccg §ccaiXsicc. 
^-^) Dio 1. 1.: Kcci td xs lccfi^sicc eoccpdSs Ticci ticctoc tpvaiv xal 



355 ^ 

— — y^Lemnia praesto 
Littora rara, et celsa Cabirum 
Delubra tenes, mysteria^ quae 
Pristina castis concept a sacris 
Nocturno aditu occulta coluntur^ 
Silvestribus sepibus densa. 



-^ Volcania t empla.sub ipsis 
Collibus^ in quos delatus locos • 

Dicitur ab alto limine coeli 

Nemus esspirante vapore vides^ 
Unde ignis cluet mortalibus clam 
Divisus^ eum doctus Prometheus 
Clepisse dolo poenasque lovi 
Fato expendiss e supremo,""^) 
Carmine fiiiito Actor prodit Leninius, qui Phiioctetem 
visere morbumque eius curare solebat **). Is igitur, 
quoniam morbi impetus certo tempore recurrere solet, ne 
desit aegrotanti, tempestive advenit. Sortem miseri do- 
lens haec dicere potuit: 

^^qui iacet in lecto humido^ 
Quod eiulatu^ questu^ gemitu^ fremitibus 
Resonando multum flebiles voces refertJ*^ 
Incipientibus doloribus his verbis utitur Phiioctetes: 
„jB vip erino morsu venae viscerum 
Veneno imbutae tetros cruciatus cient.^^ 
q^ayeduivav ^ ij [lov OccQKa &OLvdtaL Jto66S' 



■ «oAmxcog l'jtovTa, xai ta (liXr] ov (lovov rjSovijv, uXXoc 
xal noXX^v nqos dqsTTjV TtaqccnXTjaiv. 
*) Varro L. L. VII, 11. ed. 0. Mueller. Uerm. Opusc. III. 

p. 120. Cic. N. D. I, 42. Id. Tusc. II, 10, 23. 
**) Dio 1. 1.: tov "E-KToqa Eisdysi, sva Arifivioav, cog YvaqifioVf 
Tc3 $. nqogiovTU %al noXXccmg avfi^t^XrjKOTd. Actoris no- 
men pro Hectoris reponendum esse ex Hygini verbis c. 102. 
coniicio: „Quem expositum pastor regis Actoris nomine 
Fhimachus (Amphimachus?), Dolophionis filius, nutrivit." In 

23* 



356 

Ex hac parte dramatis quaedam Lucianus in tragodo- 
podagra decerpsisse videtur, velut haec: 

dlvttiCL (pXoy^Giv ^CCQTCa TtVQTCoXoV^lEVOV^ 

oTCOia TCQfjvrjQ ^B6tbq Alxvaiov nvQog 

^ Z^LTcekbg wdXav ccXltcoqov dia6q)dyogy 

OTtov dvgi^kXiKTa Ttv^atoiJ^evog 

6i]Qay^i 7iBtQG)v (jKoXibg dXsltaL xXvdcsv, 

£0 dvgtSK^aQtov na6iv dv&QCjjcoig tsXog^ 

cjg slg ^dtrjv 6s Jtdvteg d^cpL^dXTto^ev^ 

eXjtidc fiatala ^csQa ^ovKoXoviievoi. 

Mox, faces admovente dolore, exclamat, auxiliura ex- 
petens, mori cupiens: 

^^Heu! quis s alsis flucti bus mandet 

Me ex sublimo vertice saxi? 

lam iam absumor ; conficit animam 

Vis volneris , vlceris aestus.^^ 
Postremo somno opprimitur adeo gravi, ut chorus, ne 
animam efflaverit, vereatur: 

d%e7ivev6ev alava; 
Hac opportunitate data Ulysses, quis sit, Actori et choro 
aperit simulque eos, ut conata sua adiuvent, obsecrat. 
Graeci enim quum essent, non poterant exercitus saiutem 
negligere. Miratur Actor audaciam viri, qui adire hostem 
infestissimum non dubitarit: 

,,§Mem neque tueri contra neque adfari 

queas. 

— -— cui potestas si detur^ tua 

Cupienter malis membra discerpat suisj*^ 
Ceterum hoc diverbio eo res perducitur, ut arma Philo- 
ctetae cum sagittis in potestatem Ui^^ssis tradantur. Te- 
statur enim Dio in hac re omnes tres poetas conspirasse, 
ut sive furto sive rapina arma, quibus Pliiloctetes fidebat, 
quoe et victum misero et contumaciam nominisque cele- 
britatem praebebant, subduci ei facerent, antequam ipse 
partim invitus partim persuasus ad exercitum reducere- 
tur. Recipit in se Actor etiam negotiura Diomedem de 



eadem sententia est Geel. in Dion. Olymp. p. 401., "AHZogu 
a cod. Meerm. praeberi testans. Cf. Welck. p. 1586. 



357 

successQ coeptonim certiorem faciendi. ^uo di^esso nir- 
8US cliorus interponitur, quo partim miseratio Ptiiioctetae 
partim admiratio Ulyssis declaratur: 

ahg, (0 ^iotd^ 

TtBQaiVB TtQLV tiva 6vvtvxiav 

^ xtedte60LV e^olg tj ^cb^atv t^ds ysve^&ai. 

^^lnclute, parva praedite patria^ 

N omine cel ebri clar oqiie potens 

Pectore^ Achivis classibus auctor^ 

Gravis Dardaniis gentibus ultor^ 

Laertiade" — — — . 

His finitis ac Philocteta expergefacto, Diomedes ad hunc 
paullo mitiorem ex doioribus languidumque accedit, qui 
8e a Graecis ad illum reducendum missum esse aperte 
proiitetur. Ubi de Heleni vaticinio audiens Philoctetes, id- 
que contrarium esse videns priori yaticmio, quo iubente 
expositus erat., haecce dicit: 

•Ti diita &co7ioig dQXLKolg Ivijfisvoi 

6a(pc)g dioitvvc^' aldsvat ta dai^ovcav 

oi tavde xsiQCDvanteg dv&QOJTCOi Xoycov; 

ogtig yhcQ a^xel ^sav eniotaG^ai nsQi^ 

o^fdev ti iidkXov oldev, rj Ttel&ei leycav. 
Miratur deinde., quod non apud Ulyssem auxilium Achivi 
quaerant, sed ad se, propulsum atque abiectum, venia:it. 
Dicente autem Diomede iilum nil nisi reipublicae salu- 
tem curare atque etiam dignum habitum esse iudicio prin- 
cipum , qui armis Achillis donaretur, exclamat: 

— — ,,heu Mulciber, 

Arma ignava es invicta fabricatus manuV^ 
Tum diserta et gravi oratione Diomedes ei persuadere 
studet, ut iracundiam patriae condonet: 

GigneQ be d^vrjtbv xal tb 6d>[i' i^^av eq)v, 

ovtco itQogijytei iirjde trjv dQyijV exeiv 

d&dvatov, ogtig Coq^Qovelv eni6tatai 



natQlg TtaXag nQd60ov6a tbv dtvxovvt^ del'^) 



*) Vulgo pessumdatLs nuraeris xov svzvxovvz' dsi; mox dvg- 

TVXOVVZtt. 



358 

aiQBig voov*) — — — . 

Non ad hoc factas esse dicit Herculis sagittas^ ut 
aviculas figant, sed ad patriam defendendam , Tirtutem 
ostendendam, gloriam adipiscendam Herculis gloriae ae- 
mulam : 

— ^^pinnigero^ non armiger o, corpore 

Haec exer centur tela^ abiecta gloria," 
Negat Philoctetes se periculum atque infortunium , quod 
antea expertus sit, iterum subiturum : 
^^neque me patiar 

Iterum ad unum s copulum caecum^classem 

Achivom^ ofjendere''''^^), 
Postremo se ea conditione rediturum dicit, ut Ulysses ab 
exercita removeatur. Tum repente hic, cui interim for- 
mam suam Minerva restituit, ad caussam dicendam cum 
summa omnium, qui adsunt, adrairatione ipse prodit: 

Afjco d* «ycj, v.av ^ov dLaq^d^BiQccg doxjj 

^dyovg, vnoQtag ai^Tog, i^diKTjxivaL' 

dX)^ £| Biioi) yccQ td^a ^a^^ijoj}***) tcXvcjv* 

od' avtog avtbv l^cpav it,Bi 60 l Xkyov, 
De reiiqui colloquii ratione, nuilis, quae sequar, apparen- 
tibus vestigiis, coniecturas proponere nolo. 

Postremo victus et ad mutandum consilium adductus 
Philoctetes nautae se ait similem esse, qui., quum antea 
hiter tempestatem iurarit se nunquam rursus mari se 
commissurum, paullo post, mercibus in terram expositis, 
lucri cupidine ductus idem periculum denno subeat: 

doQi Ttovtov xvfiat^ e^QBog tcbq^,^ 

tQldaTitvkoV Ocb^Bl (5(pB ItBiJKLVOV ^vXoV 



*) Fragm. XIV. Hesych. cefgsiv vostgy do^cc^Eiv i^yy ' Evgt^ 
Tcidrjg ^iXoKTi]Tij. Scribe algels voov, do^d^sig, i^yij. 
*-A=) Fragm. inc. 29. 

***) Metro ut mederentur, Matthiaeus tccfi ccxovcstai, vel Ta/ia. 
yvmHBTai, Grotius ra/uo: 6v fiad^i^ay reponi iubebant. For- 
tasse: Taiia vvv yvcoay nXvav, 



359 

CliiKQalg ImtQSJtovCLV avtovg sXnlOiv*) '^^ 

fiaKttQiog bgng sdtvxcov oYxot, fisvBi* 

Iv yfj 8' 6 q^oQtogy xal ndhv vavtiXXstai,*^), 
Deinde subito tanta alacritas et pugnandi cupiditas menti 
eiiis innascitur, ut arcum poscat^ experturus vires et tela 
dirigendi facultatem: 

— ' — sl nsiiTCG) jcdliv q)Ll66Konog**^), 
Chorus, conversam simul conditionem et mentem Philo- 
ctetae videns abeuntis eo, ubi sanationem vulneris na* 
cturus est, felices praedicat quicunque diis confidant: 

qjsv, ^TjTtot' sXr]v SclXo tcI^v ^soig gjUog, 

Gtg Ttdvt* SXOV0L , Tcav ^Qadvvco^LV XQOVcp •}•). 
Ipse antem Philoctetes, dum ad navem abducitur, haecce 
dicit : 

^^Agite ac^ vulnus ne succuss et gressus, 

caute ingredimini.''^ 
Euripidis verba in his Luciani agnoscere mihi videor: 

Xxvog ts paidv 6g sitLCtriOco nsdcp 

XslnG) 6s fisXdO^Qcov r^i/d' vncjQoq)ov 0tsyi]v^ 

ov dsTiatov ijdrj tovto — — .'\L^)}im 

sdvalg sv d6tQcotoL6L tsiQo^aL ds^ag, ^?»'! a^ 

Seriem et progressum rerum eum designavimus, qualem 

et fragmenta et Dionis indicia et operis ratio ostendere vi- 

debantur. Primus actor Philoctetae , alter Ulyssis , tertius 

mutatis vestibus Paridis, Actoris et Diomedis partes sus- 

tinebat. Non desperasset Welckerus de oeconomia huius 

draraatis reperienda, nisi, Hermanni ductus auctoritate^ 

imitationem Attii neglexisset, quam de Euripidis fabula 

expressam fuisse apertissime docent iila, quae Paridi a 

Phiiocteta dicta esse testatur Quinctiiianus (V, 10, 84): . 



*) Fragra. inc. 175. et 176. Matth. p. 409 seq. Dio orat. 64. 

p. 594. C. 
**) Cf. Horat. Od. I, 1, 17: „mox reiicit rates quassas'" etc. 
***) Himerii orat. XIV, 1. Cf Welck. p. 520 seq. 
f) Schneidew. Coniect. critt. p. 47. et 55. Ulyssi haec tri- 
buenda esse censet Welck. p. 1586. 



360 

9,Tibi si imperasses, ego nunc non essem 



miser,^' 



Facilius idem rem expedivisset , si ante omnia et qiiae- 
nam Diomedis partes et qiiidnam Actori sive Hectori 
muneris tributum fuisset, cognoscere studuisset. Ceterum 
hic diligentissime omnium de huius dramatis compositione 
inquisivit et multos priorura errores refutavit. 

De Aeschyli compositione haec ex Dione discimus. 
Prodisse prlmus Ulysses videtur forma minime mutata. 
Multo enim miuus, quam posteriores poetae, Aeschylus 
probabilitati studebat. Itaque ne chorus quidem Lemnio- 
rum ulia excusatione usus est, quod antea nunquam adis- 
set Philoctetem, neque caussam adventus in medium pro- 
tulit. Eiusdem generis fuit, quod de rebus omnibus, quo- 
modo gestae essent, de Chrysae ara detecta, quo in opere 
a serpente vulneratus ob eamque caussam Lemni relictus 
esset, de vehementissimis doloribus, quibus ex illo morsu 
decimum iam annum cruciaretur, Philoctetem fuse lateque 
choro, tanquam ignoranti, fecit exponentem. Post haec 
in scenam rediit Ulysses. In quem, postquam Graecum 
se esse professus est, arcum Philoctetes intendit, sed 
mitigatus deinde est ficta narratione de infortunio eius 
deque calamitatibus universi exercitus, quem paene iam 
ad internecionem Achillis ira adactum esse mentitus 
est interfectumque Agamemnonem et naves ab Hectore 
incensas esse; maxime vero delectatus morte Ulyssis ob 
caussam, quantum lingi poterat, turpissimam iliata. His 
quum Ulysses perfecisset, ut in conversationem admitte- 
retur, mox Philocteta doloribus correpto^) opportunita- 
tem nactus est arcu potiundi "^*). De reliquis non liquet. 

Hac structurae simplicitate quum Euripides uti non 
posset, novae difficultates, quibus res implicarentur, ei in- 
veniendae fuerunt. Praeterea si hoc tantummodo efficien- 
dum fuisset , ut sive lubens sive invitus Philoctetes cum 
telis suis ad Troiam reduceretur, haud magna astutia vel 
calliditate opus fuisse adversus hominem aegrotum eum- 



*) Cf. fragm. 229. ap. Dindorf. 
**) Fragm. 235. 



361 

que sagittarium , cuius, simulatque aliquis prope adstitis- 
set, inutilis esset ars atque fortitudo, facile Dioni conce- 
dimus. Sed longe aliud egit Euripides, id quod, compa- 
ratis reliquis fabulis, quae eadem dldascalia comprehen- 
debantur, quivis facile intelliget. De qua re postmodo di- 
cemus. Hoc quidem loco, quid Dio de lioc dramate iudi- 
caverit, referanius. Dicit igitur prudentiam diligentiamque 
Euripidis, quae niiiil incredibile, nihil neglectum sinat ne- 
que simpliciter rebus, sed cum omni dicendi vi ac facul- 
tate utatur, quodammodo contrariam esse Aeschyli rationi, 
plenam scientiae civilis, eloquentissimam, atque eam, quae 
plurimum legentibus afferat utilitatis. Eundem varietate 
drama ornasse et orationum occasiones invenisse, quarura 
contentiones instituendo copiosissimus omnium et dicendi 
peritissimus appareat. Itaque non Ulyssem soium ab eo 
introductum esse, sed una Diomedem, qua in re non mi- 
nus, quam in mutanda illius forma, Homeri imitationem 
cognosci. In universum igitur per totum drama non solum 
summam poetae calliditatem et rerum probabilitatem ap- 
parere, sed etiam incredibilem miramque dicendi faculta- 
tem. Nam et trimetros dilucidos, naturae accommodatos 
civilesque esse, et carmina non voluptatem tantum, sed 
multam etiam ad virtutem exhortationem habere. 

Operae pretium est, etiam quae de Aeschylo ac 
Sophocle iudicavit, quorum hic multis annis post Euripi- 
dem idem argumentum tractavit, in medium proferre. In 
illo igitur probat magnanimitatem et antiquitatem et rerum 
Terborumque asperitatem , dignas tragoedia heroumque 
moribus atque a caliiditate, loquacitate et humilitate alienas. 
Nam Ulyssem acutum quidem ac dolosum effictum esse, 
sed multum distantem a posteriorum hominum malitia, ut 
revera antiquus videri possit comparatus cum istis. His 
praemissis Dio quaecunque Aeschylus minus probabilia 
effinxit, quantum fieri potest benignissime , excusat. So- 
phoclem autem dicit medium quendam inter utrumque lo- 
cum tenere : perinde enim abesse eum ab Aeschyli asperi- 
tate simpiicitateque atque ab Euripidis diligentia, callidi- 
tate et scientia civili, sed ostendere severam quandam et 
magnificam poesin , dignam tragoedia ac decoram , ut sit 



362 

plena iucunditatis cum subiimitate atque ^avitate ; eundem 
compositione rerum optima et probabilissima uti. Mores 
autem personarum admirabiiiter graves atque ingenuos 
esse, et Ulyssis ingenium muito, quam apud Euripidem, 
mitiiis et simplicins. Carminibiis denique non miiltas inesse 
sententias neque ad Tirtutem adhortationem ^ sicut Euripi- 
dis, sed iucunditatem admirabilem et magnificentiam , ut 
merito de eo dixerit Aristophanes : 

6 d' av 2Jo(po7cleovs tov ftaAm KSXQi(S^BVOV^ 
&g7tSQ xccdiOKov^ neQLsXstxs tb 6t6^a» l|(fPf 

Has igitur triumvirum tragoedias se uno die le^entem 
plane ait visum sibi esse deliciis luxuriari recrearique, 
neque^ etiamsi iuratus iudicaret, posse quidquam nominare, 
propter quod illorum quisquam habendus sit iuferior. Satis 
rectis sanisque sensibus usus esse Dio i^idetur, neque est 
quod iudicium eius spernamus. Magis igitur interpretandi 
quam corrigendi caussa pauca addamus. Magis probum 
simplicemque ait Sophoclis quam Euripidis Uiyssem esse, 
quod audientibus verisimile non est quantam maiitiam 6t 
fraudulentiam apud Euripidem personae illius infuisse pu- 
tandum esset, nisi ex prologo servato , quo omnia consilia 
sua animique sensa Uiysses aperit , plane eundem hunc 
Euripidis quem Homeri Ulyssem fuisse intelligere liceret, 
virum Graecorum principem , qui, quidquid ageret, pro 
patriae incremento et sui nominis gloria ageret, neque ullo 
proprio commodo ductus pro republica invidiam et peri- 
cula susciperet, tam praeclara recte factorum conscientia, 
ut etiam infestissimi hostis accusationem sustineret. Contra 
Sophoclis Ulysses quo progreditur improbitatis! Nam 
quid potest esse ingenuo liomine indignius, quam simplicis 
alicuius et generosi adolescentis opera ad fraudem facien- 
dam abuti et praecipere ei talia, quale hoc est: 

otav ti dQag sg TcsQdog, ovk 6kvsIv TiQsnsi^i 
Non dico haec ideo, quasi ulli poetae vitio vertendum 
esse ducam, si tales heroum mores, postulante operis ra- 
tione, effingat, sed, ne Dionis verba quibusdam caussa er- 
roris sint, metuens. Manifestum enim est Ulyssem Euri- 
pidis non improbitate, sed acumine ingenii reliquos supe- 
rasse tanto, quanto Euripides ipse hac mentis facultate poe- 



363 

tas omnes superabat. Dicendi facultatem Euripidis summam 
apparere Dio, ut orator, magnopere praedicat ; de philoso- 
phia idem ne Terbum quidem. Atqui pius etiam huic, quam 
illi, ab Euripide tributum fuisse facile est intellectu. Nam 
Ulysses quidem illi studet adeo sapiensque haberi ita pri- 
mum esse ducit, ut ad phUosophiae iucem omnia revocet, 
ad iliius praecepta vitam plane dirigat. Philoctetes autem 
tantum ex philosophia utilitatis consecutus est, ut primum 
maximas divitias summosque honores, a Troianis oblatos, 
tanquam inanes neque ad beatam vitam quidquam confe- 
rentes, aspernetur, deinde etiam animo imperare, iracundiam 
deponere, ignoscere iniuriarum auctoribus, gratificari patriae 
odium suum didicerit. Hoc est illud, propter quod in 
mendicorum et pannosorum numerum ab Aristophane re- 
latus est, a mendicitate alienissimus ! Actorem quoque et 
Diomedem honestis generosisque moribus conspicuos fuisse 
manifestum est. Quamobrem miror, quod Dio, cum Sopho- 
clis personarum severitatem, ingenuitatem generositatemque 
praedicaret, de Euripide partim tacet partim innuit ea, ex 
quibus illam laudem personis eius abfuisse suspiceris. 'I 

Magnam apud homines doctos huius fabulae auctorita- 
tem fuisse inde apparet, quod ad eam saepissime respexe- 
runt, velut Aristoteles, Plato, Plutarchus, Cicero, Quincti- 
lianus, Diogenes Laert, Clemens Alex. , quorum Aristote- 
les , cum artem dicendi docere institueret, motus Isocra- 
tis rhetoris gloria, versu illo paullum immutato usus est: 

aiOiQOV (jtcojrav, ICoKgdrrjv d' sdv kkyuv. 
Attius vero non Sophoclis neque Aeschyli quam Euripidis 
Philoctetem theatris Romanorum accommodare maluit, 
quae versio non minus studiose, quam graecum exemplar, 
lectitabatur. Et qnanto Aeschylum Euripides rerum inven- 
tarum implicatione et necessario decursu superarit, quivis 
intelligit. Neque ille temere res immutavit, sed retinuit 
quaecunque retineri potuerunt ad movendum deiectandum- 
que apta. Quin etiam integrum versum paullulum corre- 
ctum ex Aeschylo Euripides adoptavit huncce: 

tpaykdaiva^ ij ^ol GccQKag BCd^teL jtoSog, 
quam correctionem, ut ornatus commodi exemplar, merito 
laudat Aristoteles Poet. XXII, T. 



364 

Ceterum neinvitus, sed persuasus, Philoctetes seque- 
retur, maxime necessario apud Euripidem evenisse vide- 
tur: Minervae enim opera, quam rebus extremis inter- 
fuisse suspicor, minus ad persuadendum Ptiiioctetae, quam 
ad docendum theatrum opus fuit. 

Abusus est uno versu Aristophanes Ran. 284. Strat- 
tis autem Phiioctetem scribens , quem commemorat Athe- 
naeus Yll, 327. E. , sine dubio aliquem tragicorum imi- 
tatus erat. 

His expositis restat, ut, quanam necessitudine Philo- 
ctetae fabula cum Medea coniuncta fuerit, ostendam. 
Domo patriaque abductus Philoctetes non minus, quam 
Medea, optimeque roeritus de iis, quorura signa secutus 
erat, pro beneficiis iniuria afTectus erat. Ostenderat enim 
Chrysae aram in insula cognomine exstructam, in qua nisi 
fiacra fecisserft Achivi, Ilium non poterat expugnari. In 
hac autem reperienda quum a serpente, qui custodiebat, 
in pede vulneratus esset, Achivi tetrum ex vulnere odo- 
rem fastidientes , non retenti eo, quod pro ipsis pericu- 
lum adeundo malum sibi traxerat, in Lemno insula iussu 
Agamemnonis atque opera Uljssis exposuerant. Potestne 
^ratia pro benefactis ullo modo peius referri? Quid vero 
arrogantius, quam eosdera, qui exposaerunt, postquara illo 
se carere non posse intellexerunt, postulare, ut redeat, ut in- 
iuriae raeraoriam deponat, ut novos pro patria ingratissima 
labores suscipiat, ut popularis gratiae fluctibus denuo se 
coraraittat? Sors autem Philoctetae, dolorum cruciatibus 
pereuntis, auxilio destituti, ad feras solitudinis detrusi, 
sine tecto, sine vestibus, sine victu mitiori degentis, 
denique, quod gravissiraum est, facultate privati gloriam 
virtute adipiscendi *) , haec , inquam , sors raulto etiam, 
quam Medeae, miserior est. Haec enira a fera vita et 
barbarie ad huraanura civileraque cultum transducta erat, 
iile ex cultu atque humanitate Graeciae ad feram agre- 
stemque vitam detrusus. Neque autem Medea feritatem 
suam, qua ab infantia imbuta erat, neque hic humanita- 
tem exuerat. Itaque iila cupiditatibus paret, hic imperare 



^) Cf. Med. 536 seqq. 



365 

sibi magis etiam didicit, quam pleriqne eorum, qui, !n cf- 
Tiiibus certarainum concionumque fluctibus versantes, am- 
bitioni, avaritiae et voiuptatibus inserviunt; illa, amoris 
iraeque stimulis acta, patria prodita, parentibus pes- 
sumdatis, fratre interfecto, sceUis imraanissimura per- 
petrat liberos, quos ipsa peperit, trucidando: hic etiam 
inimicissifflis ignoscit, in patriam, ex qua indignissime 
eiectus est, rogantibus iis ipsis a quibus eiectus est, redit, 
neque redit tantum, sed etiam Tictricem redditurus est, 
hostes, a quibus ipsi regnum, et quaecunque ab hominibus 
magna praeclaraque habentur, offeruntur, domiturus. 



C. D i c t y s. 

Argumentum huius fabulae accuratissime omnium ser- 
vavit scholiasta Apollonii ad libr. IV. v. 1515., cum qua 
narratione paene ad verbum congruunt quae scripsit Apol- 
lodorus II, 4, 2. et 3. In eodem argumento epigramma 
nititur Cyzicenum XVIII., quod est in lacobsii Anthoi. Vol. 
III. part. 3. p. 632. Respexit ad hanc fabulam etiam Ovi- 
dius Met. V, 242—248. Denique Strabo lib. X. p. 335, 
51. (481.), praeterquam quod Dictyn piscatorem fuisse 
tradidit, Euripidem secutus est. Fragmenta servata sunt 
quaedam satis lucuienta, neque tamen sufficientia ad omnes 
draraatis partes, quaies fuerint, cognoscendas. Ad cuius in- 
veniendam compositionem praeter Matthiaeum operam 
Welckerus et Schoeliius haud sine fructu contulerunt. 

Frooemium a Mercurio dictum esse ex iis , quae 
Apollonii schoiiasta refert, haud difficile est intellectu. 
Ei haec fere exponenda fuerunt: 

Danae quum esset a patre Acrisio in arca lignea cum 
filiolo conclusa et in mare deiecta, delata est ad insuiam 
Seriphura, in qua haec aguntur, ubi iittori appulsam inve- 
nit Dictys, regis Poiydectis frater*), qui et ipsam serva- 
vit et puerum susceptum educavit. 

*) Maior natu iamque aetate provectior esse fingitur Dictys, 
unde eum iniuste a Folydecte regno exclusum esse coniicio. 



^ 



366 

Quo iam adiilto, Polydectes, uxore sua amissa, amorem 

concepit Danaes: cuius connubiiim quum propter Perseum 

nancisci non posset, accidit, ut amicos ad convivium in- 

vitatos , in quibus erat etiam Perseus, symboiam conferre 

ad Flippodamiae nuptias celebrandas iuberet. Ex quo 

quaesivit Perseus, cuiusnam rei symbolam dari iuberet, et 

cum rex respondisset : „equi", tum ille, atqui ego, inquit, 

caput ut afferatur Gorgonis, censeo. Cui rex in praesenti 

quidem nihil respondit, postero autem die, quum confer- 

retur symboia, a reliquis quidem equos accepit, Persei 

autem equum repudiavit et pro eo caput Gorgonis ut 

afferret imperavit, additis minis se, nisi imperata effecis- 

set, matrem eius Danaen in matrimonium ducturum. His 

auditis adolescens moerore affectus, cum, quomodo impe- 

rata efficeret, non haberet, in extremam insulam seces- 

sit, ubi aegritudine confecto obviam factus est Mercurius 

et, cum caussam doloris quaesivisset, consolatus est despe- 

rantem atque opera consilioque adiuvit. Ab hoc igitur ad 

Gorgonas deductus armisque idoneis, quibus eas vincere 

possct, instructus est*). Interim, quod subito e conspe- 

ctu hominum abierat, fama eum, desperatione abreptum, 

in undas maris se praecipitasse nuntiavit: quae fama Po- 

lydectae quidem laetitiam , Danaae autem luctum peperit. 

Itaque ille iam ad nuptias celebrandas amicos convocat, 

haec vehementissime afflicta luctui ac moerori indulget. 

Abit deinde Mercurius, Danae in scenam prodeunte et 

cum praesenti malo etiam priora conquerente. Cuius la- 

mentis excitae mulieres familiares congregantur , conso- 

lando unaque dolendo eam adiuvare studentes. His finis 

imponitur Dictyis interventu, qui, ut senex gravis et sapiens, 

qui philosophia pro medicina animi uti didicerit, medio- 

criter dolendum esse Danaen docet: 

doxsig xbv^Aidriv 6g>v tl q^QovtL^siv yocov 
Tial nald' dviq6Biv tbv Cov^ sl ^ilsis Gthvsiv; 



-^) Huc refero Sexti Empirici verba, qui pleraque ex Euripide 
depromsit, adv. rhet. II. p. 308: iphv.tbq 8b 6 Jios IIsQGEvg, 
ott nijgav n$§ii]§Ti](isvos ttjv avvdqov aSsvs 
Ai^vrjv. 



367 

%av6ai' pXe7iov6a d' dg th rav neXag KaKcc^ 

Qdcov ykvoC dV, £t koyLt,ii6\fai ^LXoig^ 

0001, ts dE0^olg eK^s^ox^^vtat, (iQozav^ 

O0OL ts yriQd0KOv0iv dQ^avol zbkvcov^ 

tovg t' BK ^Byl0trjg dk^iag tVQavvldog 

tb lifjdBV dvtag' tavtd 0s 0KOjtsiv xqscov, .^^ 

Respondet Daiiae, iam tranquillior facta: 

slg ydQ Ttg s0tI KOLvbg dv^QCjnoLg vo^og, 

Koi ^soi0L tovto do^av, cog 0aq)c>g XsyG), 

&f]Q0lv te 7td0L^ tSKva tlKtov0iv tpilslv' 

ta d' dXXa %G)Q\g xqco^sQ'' dlXijkcov vo^oig, 
Post haec Dictyn abiisse ad paranda qiiaedam circa infe- 
rias, chorum autem laudes defuncti et naenias cecinisse 
suspicor. 

Venit deinde Polydectes, et quasi omnibus iam difficul- 
tatibus remotis ad nuptiarum hilaritatem lugentem moeren- 
temque invitat. Cuius petitione Danaes redintegratur doior: 

— — tl fi* dQti Tcrifidtcov XsXrj0^svi]v ^' 

6Q%^olg ; 
Tum ostendendo, quanto nuptiae incommodo quantoque 
odio liberis regis futurae sint, hunc a consiiio eius dedu- 
cere studet: 

^Vtcov 8s TCaldcav scal nsq^vKotog ysvovg^ 
'^ KaLVOvg (pvtsv0aL italdag sv dofiOLg Q^sXsLg^ 

g^j^pav iisyLOtrjv 0ol0L ^vii^akcov tSKVoig; 
Contra haec Polydectes affectum amoris nuliis argumentis 
vinci affirmat: quamobrem aequum esse, ut non minus 
benigne parentum morbum pietas ferat liberorum curet- 
que, quam liberorum amoribus ignoscere, induigere et sa- 
tisfacere soleant parentes: 

syci) vofiL^cj TtatQL (piXtatov tsKva 

7taL0iv ts tovg tSKOVtag, ovds ^v^^d^ovg 

dXXovg ysvs0%aL (piq^^ dv svdLKcotSQovg^ 

jtatSQa ts jtai0Lv i^Ssag 0vvsK(pSQSLV 

(piXovg ^QOtag, SK^aXovt' a^^^adiav, 

naiddg ts TtatQi' Kal yaQ o^k av&aiQStOL 

^QOtolg SQcotsg odd^ SKov0ia v60og. 

0KaL6v tL dfj tb XQrnna yiyvs0%^aL (piXsl^ 

%sav dvdyKag ogxLg id0%ai %sXsl, 



368 

KTjJtQig yccQ oijts vovd^etoviisvi] ^^aAa*), 
ijv t' av Pidtjji fidXXov svtelvsiv cpilel, 
xdnsLta tiKtei noXsfiov, eig d' dvdctaGLV 
So^ov TtSQaivei %oXkdmg ta Totada**), 
Hanc cupidinem stuitam esse ait Danae, longeque ei 
praeferendum amorem virtutis honestatisque. Negat eadem, 
mortuo iilio se facturam quod vivo facere noluerit^ neque 
luctum, qui ei debeatur, cum nuptiarum laetitia commu- 
taturam : 

(pikog yaQ rjv ^ol' Kai ^' Ipcjg sXol Ttoth 
o&A eig to ^caQov oide (i' eig Kijtcqlv tQeTKOV 
dXV e6tL di] tLg dllog ev ^Qotolg 'eQcog^ 
ipvx^fjg dLxaiag CcKpQOvog te Tcdyad^ijg^ 
Kal XQTJv de toig PQotoi0i tovd' elvaL vo^ov, 
t&v e^6e^ovvtGiv oXtLveg ye CcocpQoveg 
iQctv ^ KvTtQLV de tr]v ^Lhg xaiQeLV eav, 
Postrerao per vim abstrahere muiierem Polydectes conatiir. 
Supervenit Dictys, qui, quamvis sit et senex et privatus, 
forti animo Danaen tutatur mentemque eius confirmat: 

%dQ6eL' to toL dinaLOV icx^^i /t^^y^» 
fratrem autem iusta reprehensione corripit adeo, ut cho- 
rus indignationem eius censeat reprimendam esse: 
/u,^ veiTiog, d> yeQaie^ ocoiQdvoLg tid^ov, 
Gi^eLV de tovg KQatovvtag dQxalog vo^og. 
Cuius exprobrationibus magis etiam incitatns Polydectes 
et suppiicia fratri minatur et nihiiominus se coepta per- 
fecturum esse ostendit. Quibus dictis in aedes ad convi- 
vas salutandos abit, mox cum iisdem ad uxorem domum 
ducendam rediturus***). Dictys autem intrepido animo in 
consilio perseverat: 



*) Vulg-o ov8h vovd^STOVfiivTj. Referuntur ad se ovts — ijv 

3 T 

T av. 
**) Fragm. X. VII. et VI. in unum coniunximus. 
***) Persei iussu amicos reg-is et populares convocatos esse au- 
ctor est Apollonii scholiasta: sqxitaL Ttagu IIoXvSexttjv huI 
TisXsvsi Gvvccd-qolGuL xov X(x.6v, oncoq Sei^y avtols rryv r^g 
Foqyovog nEtpaXrjv. Verum dramatis natura haec iam an- 
tea praeparata fuisse, ne rerum actio interpellaretur, postu- 
iabat. 



369 

jcgbg ravO"' o tt, XQ^ xccl JtaXccfid^^Gi 

Kal TtaV £7C' Efiol TSXraiV80^G) ' 

rb yccQ ev [let^ s[iov Kal tb dCTcaiov 
Cvfi^axov £0tai^ 

xod fii] Tto^' alGi xaTta 7CQclc6<5ci)v*), 
His dictis ad aram lovis Hercei cum Danae coiifugit, cu- 
ius sanctitate se tutos fore sperant. 

Locus datur chori carmini tertio , qub lovis auxilium 
imploratum esse coniicio. 

Hoc finito in scenam prodiit Perseus, intrans ab ea 
parte, qua qui peregre adveniebant intrare soiebant. Ibi 
igitur ex subiimi delapsus, salutata terra, in qua educa- 
tus erat, exposito itinere et certamine, ostensis spoliis, 
quae reportabat **) , per parodum procedens matrem ad 
aram sedentem conspexit. A qua magna cum laetitia ex- 
ceptus deque discrimine, in quo ipsa versatur, edoctus, 
surgere supplices bonoque animo esse iubet, affirmans se 
vel solum certamen cum oranibus sustenturura. Veniens 
deinde cum araicis convivisque, sicut praedixit, Polyde- 
ctes, ubi conspexit Perseum reducem, vanum appellat et 
mendacem, neque love, sed ignobilissimo patre natum. 
Testes sunt Ovidius et epigrammatis Cyziceni auctor, quo- 
rum ille: 

„Te tameTif o parvae rector, Polydecta, Seriphi, 
Nec iuvenis virtus per tot spectata labores 
Nec mala mollierant ; sed inexorabile durus 
Exerces odium , nec iniqua Jinis in ira est, 
Detre ctas etiam laudes^ fictamque Me- 

dusae 
Arguis esse necem" 
Epigraramatis verba haec sunt: 

"EtXrjg Tcal 0v lex'*] ^avdtjg^ UoXijdsKta^ (iLalvBiv^ 
dvgcpi^liLOLg e^dvalg tKtJlLL [i s ^ip d (i ev o g-^'^'')' 



*) Fragm. inc. 96. « 

**) Plura de his referentes vide scholiastam ApoUonii atque 

ApoUodorum. 
-4f**) Nolim lacobsii emendationem Ssvvoig pro svvals admittere. 
Sensus hic est : „maledixit lovis connubio, itaque lovi ipsi." 

24 



370 

dv^' hv SfLfiar' ^lv6s rcc rogyovog ev&dds negetTjg^ 
yvltt U^ovQyri6ag y ^cctQi ^a^tgdftfvog. 
Cui Perseus se dicta factis confirmatunira esse praedi- 
cit , et symbolam , quam petere iussus sit, ad ipsius re^is 
nuptias celebrandas allaturum*). Deinde obiicit ei, quibus 
iniuriis et ipse et mater et Dictys libidine eius affectus 
sit. Postremo amicos re^is et populares omnes hortatur, 
ut, qua sint virtute atque probitate, tyrannum coerceant. 
Talla enim a Perseo dicta esse e contraria oratione Po- 
lydectae perspicitur ., cuius fragmenta satis luculenta ser- 
Tata sunt liaecce: 

q)Bv (pev^ TCttXaibg alvog cog xaXag exei' 
oi5jc av yevouto XQr]0t6g bk xaxov natQds' 



TtoXXolg 7taQ86trjv 7cdq)^6vrj6a drj ^QOtcbv 

ogtLg TtttKoiCLV edd^Xbg g>v ofioiog '^, 

Idycov iiatalmv elg a^iXXav e^iGiv' 

tb d' riv ccQ* oi^K dxovGtbv odd' ai/a^yjrsrdv, 

(jLydv xXi^ovttt detva n^bg Tcaxiovav. 
— ) si 8' ^6^a ft^ xdKL6tog^ oijjiot' dv ndXLV 

trjv 6rjv dtl^G)v tijvd' dv edXoyeLg itdtQav, 

cjg Uv y' e^OL xQLVOLt' dv od xaXdig (pQovetv 

ogtLg jtatQfhag yrjg dtL^d^cjv OQOvg 

dXXrjv eTtttLvei xal tQOTtOL^Lv ^detaL. 
Praeterea obiicit, quod, quum sit etiamnunc adolescentu- 
lus, nimia sui opinione ductus gioriam sibi arroget reli- 
quorum^ virtutes longe superantem. Haec deinde a Per- 
seo refutantur: 

tvQttvvLXov tL TtoXX' e7iL6ta6%aL XeysLV 



veog^ TtovoLg ds y' oi)x dyv^va6tog tpQsvag. 

slg 8' eiuyeveLttv 6Xiy' exco (pQd6aL xaXd' 
6 fiev yccQ e^d^Xbg evyevrjg e^OLy' dviJQ^ 
6 8' oiLt 8LXttLog , xdv d^ieivovog natQbg 
Zrjvbg necpvxy^ Svgyevrjg elvai Soxel. 



Ovid. 1. l. : „Dabimu8 tibi pignora veri." ^ 



311 

ftjj fiot noT* bXtj xQTjfidtav VMCOfisvGj 
zaxa yEveO&ccL^ fiTjS^ ofiikolrjv xaxois*). 
His aiiditis rex, persona sua indignum esse iudicans 
cum adolescentulo ignobili altercari, in aedes revertitur: ^ 
dXX' od TtQSTCSL tvQavvov^ (ag eyco (pQova^ 
oiud* dvdQtt %Q7j6t6v velxog aYQeOd^ai aaxotg' 
tifirj yciQ avtri tol6LV dcd^eveoteQOig'^*). 
Simul Danaen per vim iubet ab aris in tecta trahi, id quod 
ab amicis eius, cum eo conspirantibus neque minori odio 
invidiaque Perseum, quam rex ipse, insectantibus, impi- 
gre efficitur ***). Tum Perseus, solus cum Dictye in scena 
relictus , qua ratione nuptias interpellaturus et cunctos 
uno tempore perditurus sit, exponit. Quibus dictis tol- 
lit scutum, cui caput Gorgonis affixum est, et in domum 
se ad efficienda ea , quae praedixit , statim confert f ). 

Interponitur quartum chori carmen, quo quae intus 
aguntur, mentis opinione anticipata, quasi a praesentibus 
et coram adspicientibus describuntur. 

Prodit nuntius, qui, obstupefactus adspectu miraculo- 
rum, de iis, quae gesta sunt, brevissime Dictyi exponit. 
Mox Perseus ipse, matrem manu ducens, apertis aedium 
valvis, ut statuae ex hominibus factae conspiciantur , ad 
chorum prodit, salutatoque Dictye, concionatur apud po- 



*) Fotuit haec quoque dicere, quae in incertis fragmentis 
n. IV. p. 365. Matth. ponuntur: 

ovK sariv dqBzfjs ^T^ficc rifiicoTsgov 
ov yccq nscpvyis SovXov ovte jjg^^/^aTcov 
ovt' datpaXhiaq ovts &oi)7tsias oxXov. 
**) Fragm. inc. 42. 
^jf-^^ Strabo 1. 1. : avfinqaTTOVTCov avTa iHsivmv. 
■i") ApoUod. 1. 1.: s isBl&av sls rov ^aGiXs a, Gvyv.aXs- 
eavTOs Tov IIoXvdsxTOV tovs cpiXovs, dTtsGTqafifisvos t^v 
KStpaX^v Tj^^s Foqyovos sdsi^s. Tmv 81 tSovTOOv onolos 
SHaGTOs hvxs Gx^fiot sxcov dnsXid-ood^r}. Strabo 1. 1.: xai 
KOfiiaavTa r^v ttjs Foqyovos KSCpaXi^v, Ssi^avTU toIs 2sqi- 
€piois dnoXt&coaai ndvTas' tovto 8s nqa^ai Ti[i(oqovvTa tij 
firjTqi, OTt avTiqv noXvSsnTTjS 6 §aGiXsvs d-novGav dyays- 
G&at nqoEiXsTO nqog ydfiov, GVfinqattovtaiv avtjp insivoav, 

24* 



3T2 

pulares, hunc regem constituens *) et Institiam deam sive 
^iTi^v praedicans, cuius opera a suo capite in hostes 
pernicies conversa sit**). 

In hac tragoedia, etsi Diclys inscripta erat, ta- 
men non huius, sed Danaes primas partes fuisse pla- 
num est. Inerat autem ei copia praeceptorum utilis- 
simorum et sententiarum gravissimarum , quarum multae 
celebritatem adeptae erant atque etiam in ora vulgi per- 
venerant, velut illa, qua Cicero ad Att. VIII. 8. usus est 
quamque etiam Aristophanes paullum mutatam in Achar- 
neuses transtulit (v. 659.), si modo recte eam huic dra- 
mati vindicavi. Excellebat etiam actionis vigore, oratio- 
num contentionibus , altercationum acrimonia. Tum senis 
sapientissimi, adolescentis fortissimi audacissimique , femi- 
nae probissimae eiusdemque venustissimae, denique regis 
superbissimi personae gravitatem sublimitatemque tragoe- 
dia dignam tribuebant. De voluntate poetae ex compara- 
tione priorum dramatum facillime poterit iudicari. Simi- 
litudinem enim huic tragoediae cum Medeae fabula inter- 
cessisse apparet. Primum enim amor regis hanc turbam 
concitavit; isque amor temerarius fuit, neque suorum ne- 
que alienorum commodi rationem habens, quin etiam , ut 
omnes omnia ipsi gratificarentur condonarentque, postu- 
lans. Morbum esse hanc perturbationem animi ipse Po- 
lydectes profitetur: quocirca aequum esse censet, ut etiam 
liberi sui huic patris morbo curando fovendoque operam 
dent. Quodsi uxor eius etiamnunc viveret, postulaturus 
esset, credo, ut haec quoque veniam animi sui aifectui 
daret et iure coniugiali ultro cederet. Quum autem la- 
soni Polydectes simillimus sit, tum Danae Medeae plane 
contraria est. Patria quidem ipsa quoque eiecta est ne- 
que praeter Dictyis patrocinium ullo praesidio vel perfugio 
utitur; sed haec expetitur, illa repudiatur; huic cum matri- 

*) Apollod. 1. 1. : "HUTCiav^Gas Ss t^g Ssgiq)Ov ^Urvv ^aaiXia 
ttTciSooKS Toc (isv TcsdiXa nal ni^taiv xat ri)v xvv^v 'Egfiyf 
T)}v 81 -Ksg^aXi^v Ttjg Fogyovog 'Ad^rjva. Eadem referens schol. 
Apoll. ad Pherecjdera auctorem provocat. 
'^*) Epigr. Cyz. : oV nad'' hsgov %dvaTOV insvosi ysvsa&ai, tov- 
tov avTog nata t^v Ttgovoiav t-^g /dinrjg idsiato. 



3T3 

monio non solum domus, penates et altera patria, sed etiam 
divitiae regniqiie societas offeruntur; iila excidit coniugio, 
haec adspernatur. Itaque Medea misera fit, repudiata a 
coniuge; Danae misera esse, quam non repudiare regem, 
mavult. Quid*? quod haec etiam filio ab eo, qui coniu- 
gium eius petit, privatur, Medea contra, quod est e ma- 
trimonio expulsa, fiiiis se ipsa spoliat*). 

Operae est quaerere, quanam de caussa Danae, regis 
connubium repudians, tanta mala subeat. Feliciter con- 
tigit, ut ea pars orationis eius servatur, ex qua animi 
eius sententia haud difficuiter perspiciatur. Fuit iam se- 
mel amoris vi correpta, quo tempore commisit id, propter 
quod a parente in mare abiecta est. Hinc divinitus ser- 
vata et quasi luci reddita, quis miretur, quod eidem fu- 
rori denuo se committere veretur, quod illo morbo in per- 
petuum iiberata est, quod longe honestiorem long^eque prae- 
stantiorem, quam amorem Venereum, intellexit esse iu- 
stitiae amorem probitatisque , quod neque pietatis officia 
vult cupidini, neque filii curam libidini coniugis postponere? 
Triplicem enim amorem distinguendum esse censet, ex Ve- 
nere, ex pietate, ex honestate profectum, quorum primum 
salvere iubet, reliquis duobus se addicit. 

Ordo tragoediarum quum natura argumentorum ipsa 
praescriberetur , curandum esse duxit Euripides, ut et 
varietate et sensuum delectatione theatrum teneretur. Sim- 
plicissima enim Medeae est structura, ut etiam a duobus 
actoribus commode potuerit exhiberi, et in unius fere af- 
fectus natura describenda tota versatur. Copiosius rerum 
varietate, personarum multitudine, consiliorum afiectuum- 
que confiictibus drama fuit Philoctetae. Dictyis vero tra- 
goedia, cum ab hac parte Philoctete non esset inferior, 
ampliori exceliebat rerum, quae sensus moverent, apparatu. 
Froducebatur enim in scenam comitatus regis amplissimus, 
constans ex viris principibus, ad nuptias concelebrandas 
invitatis , quorum caterva inter ipsum irae furorem ipsum- 
que impetum, quo in Perseum invadere conabatur, in saxa 



'^) Confer quae in eandem fere sententiam Schpell. p. 153. 
disputavit. » 



314 

mutata conspiciebatiir. Id enim factum esse ut statua- 
mus, consuetudo et quasi lex tragoediae postulat, qua 
lege effectus eorum, quae intus erant ac(a, in conspectum 
utique proferebatur. Tantam imaginum varietatem atque 
multitudinem, tam amplam signorum compiexionem , tan- 
tum tumultum hominum, in ipso actionis ardore obtorpe- 
scentium, theatro repraesentatum efficacissimum fuisse ad 
oculos mentesque movendos, facile est intellectu. 



D. Messores. 

Messores sive ^eQi6rag fabulam eandem fuisse cum 
Syleo suspicatus est Welckerus in supplemento libri de 
Aeschyli trilogia scripti p. 302. Cui quo minus assentiamur, 
duabus rebus prohibemur, primum quod messoribus locum 
in Syiei fabula nuUum fuisse apparet, deinde quod messo- 
rum fabula iam Aristophanis grammatici memoria interie- 
rat, Syleus autem etiam Philonis ludaei aetate exstabat. 
Argumentum igitur fabulae idem fuisse coniicio, quod So- 
sitheus tractavit, de cuius fabula adeas Eichstaedtii atque 
Hermanni (Opusc. I. p. 54.) de dramate comicosatyrico 
dissertationes , quorum ille, Photium, Athenaeum, Suidam 
et scholiastam Theocriti (X, 41.) secutus, haecce narrat: 
jjLityerses, Midae filius, ex meretrice susceptus, habitavit 
Celaenis, urbe Phrygiae. Ibi quotquot ad eum hospites 
confluxissent , lautis solebat epulis excipere. At fuit 
hoc hospitium neque ad humanitatem nimis liberale neque 
ad diuturnitatem stabile ac firmura. Nara hospites bene 
pastos in agros eduxit iussitque secura segetes demetere. 
Inumbrante autem vespera, caput falce abscidit corpusque 
manipulis involutum domum portavit. Huius tantae crude- 
litatis vindex tandem atque oppressor Hercules exstitit, 
qui Lityersam occisum in Maeandrum proiiceret." 



375 



IX. 

Duce Aristotele atque Dionysio 

Euripides cum Sophocle 

comparatur. 



Aristoteles Poet. 25. tres docet esse imitandi ratio- 
nes: aut enim tales, quales revera sint vel fuerint, mores 
atque ingenia personarum exprimi, aut quales esse dican- 
tur putenturque, aut quales esse debeant (rj ola ^v ^ 
eotiv , ^ ola q)a6L xal doxei, 7J ota slvat, d£l). Primum 
imitationis genus veritatem (tdXTj^ij) sequi, alterum 
opinionem, tertium speciem quandam (quam animo 
fingamus) meliorem (ta ^eXtlova), Et opinionem (Glau- 
ben und Tradition) quidem recte omnes sequi ostendit in 
imitandis deorum personis, quum ad hominum simiiitudi- 
nem ingenia eorum moresque effingant*); qui mores quam- 
vis neque meliores exprimantur, quam vulgares, neque 
Teri sint, tamen usu venire illud Xenoplianis: ,,atenim 
certi quicquam nemo comperit" (tcJcog yag oijts ^slttov 
ovta Xeyeiv oijt' dXrj&ij^ dXX' Etvxev 6g naoa iSlsvo- 
tpdvev „aAA' ovv tb 6a(peg ovtig l'dfv")**). Primi autem 
generis duplex est modus. Aut enim mores eos, quibus 
aequales et populares utuntur, imitantur poetae simuique 
Tetustatis memoriam ad similitudinem eorum, quae geri 
ipsi viderunt^ immutant, aut ipsam victus consuetudinem 
priscorum liominum institutaque alienorum populorum ac 
disciplinam repraesentant, veiut (inquit Aristoteles) si quis 
poeta hastas faciat terra defigi i]iy%ea 8s Ccpiv 6q&' enl 
CavQCOtrJQog) ^ quod minus quidem commodum est, sed 
usitatum fuit priscis Graecis atque etiamnunc lllyriis. Po- 



*) Adde c. 25, 6. 

**) Vulgo dXX' ov cpaGL ru8s- Xenophanis verba haec fuerunt: 
xal t6 [ilv ovv caqpfg ovtls dv^g tdsv^ ovds Tig lorat 
slSms d^cpl ^smv ts xat aaoa Xiyo) Tisgl ndvTcov ' 
si yuq xal Tcc fidXLGTa tvxoi TSTsXsa/isvov stndv, 
avTog ofimg ovh oldsj doyiog 8' snl naai TSTVKTai. 



376 

steriorem rationem qui sequi institnunt poetae, neque 
satis distinguunt, qnid sit poetae, quid historici vel 
eius, qui antiquitatem investigat, neque commode faciunt, 
quum aiienis rebus et a vulgi cognitione remotis inteile- 
ctum carminum impediant. Unde optimi quique omnium 
aetatum omniumque gentium poetae praeter nostros, qui 
nuliius non perversitatis gentem Germanorum patientem 
esse et semper aiiena magis quam sua admirari intellige- 
rent, priorem rationem secuti sunt et ad aequalium mores 
victusque consuetudinem et mores hominum et rerum ge- 
starum rationem, undecunque sumerent, accommodarunt. 
Horum igitur poetarum instituto ad simpiicitatem revoca- 
tur duplicitas generis primi. 

Vera cave propria (Concretes) dici ab Aristotele 
putes. Audias igitur ipsum de discrimine disserentem c. 9. 
„Non quae facta sint exponere poetae est, sed quae sint 
verisimiiia et fieri possint (secundum naturam, i. e.) aut 
probabiliter aut necessario *). Hoc enim interest inter hi- 
storicum et poetam, quod ille quae facta esse accepit re- 
fert, hic quae verisimilia sunt. Quamobrem magis cum 
philosophia conspirat poesis et maioris momenti est, quam 
historia. Poesis enim magis communia (tcc Tca&oKov), 
historia magis propria (tcc aad'^ sxaOzov) proponit. 
Snnt autem communia huiusmodi: qualem quaiia convenit 
dicere vel facere probabiliter aut necessario? hoc enim 
sequitur poesis , et nomina tantum propria personis (mi- 
nime propriis) imponit. Proprium autem huiusmodi est: 
quid Alcibiades fecit vel passus est? Et in comoedia qui- 
dem hoc sic fieri manifestum est. Etenim non prius, 
quam composita iam ex probabilibus fabula, nomina de- 
mum convcnientia imponunt**), aliter atque iamborum 

*) Adde c. 15, 6: %qri de xal Iv Totff -^d^saLV, cognsg kccI iv 
r^ zcov TtQUYfidzcov 6V6Td6£i,, dsl ^rjTslv tj t6 dvccy)icdov rj 
t6 sUog, togTfi Tov TOiovTOV Tu TOiavTCi Xsysiv jj ngccTTStv 
7} dvaynttiov 7} sinos, Jtai tovto [istcc tovto yivs^d^cci ^ 
dvccynalov rj sinog. 
**) Donatus ad Adelph. : „HInc servus iidelis Farmeno, in- 
fidelis Syrus vel Geta, milesThraso veL Folemo" etc. 
Cf. Antiphanis versus apud Athen. p. 223. A. Lessing. dra- 
mat. Hamb. n. 11. Mart. 1768. 



, 37t 

scriptores (Archilochus et Hipponax) faciiiiit, qui certos 
homines carminibus perstringunt. In tragoedia autem pro- 
pria hominum, qui fuerunt, nomina retinentur: cuius 
moris caussa haec est, quod faciiius fidera inveniunt quae 
fieri possunt, et fieri posse quae nondum facta sunt diffi- 
cilius, quam quae iam facta sunt, credimus: neque enim 
facta essent, nisi fieri possent." 

Aiio ioco (Poet. c. 2.) docet aut graves aut viles 
raores (wiirdige oder lacherliche Charaktere) imitationi 
propositos esse; iilos meliores, quam vuigo sint, hos 
peiores appeiiat, additque tertium genus, ex utroque 
mixtum, morura vulgarium vei aequalium (jcaO"' ij^a?, 
S^oiovg) *) : „velut, inquit, Homerus meiiores mores imi- 
tatus est, Cleophon aequales, Hegemon Thasius, qui pri- 
mus scripsit parodias, et Nicochares, Deliadis auctor, pe- 
iores sive vitiosiores. Eadem imitationis diversitate etiam 
tragoedia a comoedia discrepat: haec enira vitiosiores, 
illa praestantiores imitari vult, quam qui nunc sunt." 

Hoc loco rursus cavendum est, ne vulgares mores 
eosdem atque veros ab Aristotele dici putes. Duplicera 
enim oroposuit descriptionem, quarum altera ad veritatem, 
altera ad honestatem pertinet. Et veritatis quidera haec 
est: 

1) vera (Natiirliches oder Menschliches) ; 

2) opinabiiia (Wunderbares oder Gottliches); 

3) qualia esse debent (gesteigertes Menschliches oder 
Heroisches). 

Veritatem imitantur qui hominura, opinionera qui deorum 
personas inducunt, tertium genus ad heroes pertinet, 
quibus optimus quisque se simiiera esse cupit. Atqui ne- 
que deos neque heroas vitiis humanis carere constat et 



-*) dvdcYKTj Tovtovs ^ cnovdcciovg rj cpixvXovg stvai, '^roi 
^eltlovccg rj Ma-S"' i^iidg jj x^iQOvag rovTOvg, cSgnsg 
nccl ol ygaqpag {TIoXvyvcaTog (isv yag xgsirrovs, Ilav- 
coav dh xsigovg, JLOvvaiog 81 ofioiovg g^ka^f) ktX. 
Scribitur autem vulgo corrupte rj ^gstgovs rj hccI Totovzovg 
Sgnsq ol YQcccpslg xr/L., ut quattuor genera poni videantur, 
id quod falsum esse satis ostendunt exempla pictorum poe- 
tarumque in medium proiata. 



378 

8ola virtute, id est anirai magnitiidine viribiisque corporis, 
hominibus praestare. Honestatis autem genera liaec sunt: 

1) vulgares mores vel aequales (ordinare Charaktere); 

2) vitiosiores vel peiores (Carricatur) ; 

3) praestantiores vel raeliores (Ideal). 

Duph'ci sensu vocabuUim ^BXtLov posuit Aristoteles. Altero, 
quo psXtiOva idem quod ola del slvai significat, ad gene- 
rositatem animi refertur, quae decet heroas, tanquam ge- 
mis hominum praestantius. Altero, quo meliores mores 
peioribus opponuntur atque PeXtiovsg iidem sunt, qui 
CTtovdaloi^ ad decorera refertur. Possunt igitur opinabilia 
eadem et praestantiora et vitiosiora vel turpiora quam 
Tera esse; idemque de reliquis duobus veritatis generibus 
dictum puta (cf. c. 25, 7.). Itera vulgares raores et ho- 
minibus et diis et heroibus tribui possunt: id qiiod factum 
esse videmus in Plauti Amphitruone. Vulgares enim mo- 
res recentior coraoedia, turpiores antiquior comoedia, 
graviores tragoedia imitatur. 

His perspectis rectius aestimabis vim eorum, quae 
Sophocles dixisse fertur, se homines tales, quales esse 
debeant, effingere, Euripidem tales, quales revera sint*). 
Nihil enim aiiud ab eo dictura esse intelliges, quara id, 
quod quilibet videt, Sophoclera servata heroura dignitate 
nihil iiiis tenue, nil huraile, nii illiberale, nii denique quod 



*) Aristot. Poet. c. 25, 6., ubi de problematis disserit, ngog 
8s TOVTOigy inqult, iccv initifiaTcii, ort ovx dXi^d-fj^ dXX' otu 
dEl, otov nal 2oq>oyiX^g scprj avrog fisv otovg dsZ noisiv, 
Evgi7zi8r]v 8s otoi siai, ravTrj Xvtsov. si Ss firjS stS' 
govg, oti ovT<o tpaGiv (opinabiles) , otov rd nsgl dscSv» 
His adde, si lubet, c. 25. §. 17., qui locus corruptelam 
traxit. Praeniissa enim descriptione fj ngog to ^sXtiov 
7] ngog So^av 8h dvdysiv , haec deinde iterat: dXXd xal 
ngog to §sXtiov ro ydg nagdSsty/ia Ssi vnsgsxstv 
(exemplar enim illustrius esse debet) • ngbg S' a q>aol (i. e. 
ngog tTjv So^av) tuXoya ovtoa ts xal oti nots ovti dXoyov 
icTtv' sixog ydg noXXd xal nagd ro sinog yivsad-ai (cf. c. 18. 
§. 6.), i. e. ad opinionem ea, quae praeter rationem esse 
videntur, referenda sunt duplici modo, ut aut meliora, quam 
Tulgaria, ilia esse, aut multa etiam verisimilia praeter simi- 
Utudinem veri fieri dicamus. 



379 

ab heroum persona alienum esset, tribuisse; Euripidem 
hominum , quam heroum , mores imitari maluisse et pas- 
8im personas, qnibus heroum nomina imposuisset, humi- 
liter timideque agentes induxisse, veiut Meneiaum. Idem 
a Dionysio et passim a grammaticis notatum est, quorum 
ille in vet. script. cens. c. II, 11. „Sophocles, inquit, in af- 
fectibus exceilit, servans personarum dignitatem: nam Eu- 
ripides quidem totam veritatem et praesentis vitae consue- 
tudinem probavit (E^dQimdy ^lv yovv xb oXov «Ajy^gg xal 
nQoqBylg tco ^lcp t& vvv ^pacJsv; vulgo EdQLTtldris ^sv 
y' oi5 tb oXov xtA.), unde decor eum et dig^nitas (tb JtQS- 
Ttov Titti xoOfitov) saepe effugerunt. Itaque non generosos 
et magnanimos personarum mores affectusque, quemad- 
modum Sophocies, effinxit, sed si quid est illiberale, 
moiie ac tenue, studiose ab eo expressum esse videas." 
Minus subtiiiter hic de omnibus Euripidis personis effatus 
est quod de paucis dicere licuit: an oblitus erat Poly- 
xenae^.de cuius persona schol. ad v. 339. hoc verissime 
monuit: ivtavxPa icpvXa^Bv EdQLJtidijg tb iJQmTtbv ^O^og* 
oiLf yhQ tansLvag^ dXka fieta naQQrjolag trjv Ilokv^kvrjv 
liyeLV Elgrjveyxsv. Verum non heroicos mores appel- 
lare debuit, sed philosophicos. Sic enim se res ha- 
bet: eruditos homines pro bellatoribus, philosophos pro 
h^roibus, mundanos pro graecis substituit poeta, qui longe 
ante, quam Socrates, qui fons et caput phiiosophorum 
appellatur, docendis adolescentibus operam daret, philo- 
sophiam, ut ait Cicero, de coelo devocavit et in urbibus 
coUocavit et in domos introduxit, cuius denique carmini- 
bus multo citius latiusque, quam disserendo potuit, philo- 
sophia , quae de vita et moribus , de rebus bonis malis- 
que quaerit, divulgata est. Sed ad Aristotelem redeo» 
Aperte igitur hic meliores vel (jTtovSalovg mores proprios 
tragoediae esse dixit c. 2. §. 4., unde veros et vulgares 
non eosdem dici apparet. Quomodo autem differrent, 
exemplo pictorum expiicavit c. 15. §. 8: „Quoniam autem 
imitatio est tragoedia praestantiorum, idem nos fa- 
cere oportet, quod boni imaginum pictores. Etenim illi, 
reddentes propriam cuiusque formam, quum similes ex- 
hibeant, tamen pulcriores pingunt. Sic etiam poetam 



380 

oportet, imitantem iracundos, socordes et qui alia eius- 
modi vitia in moribus habent, decoros (iTtietxElg) effin- 
gere, quale exemplar duritiae est Achilles Agathonis et 
Homeri." Vera imitantur qui certorum hominum imagi- 
nes pingunt, at non vuigaria vel sordida, a quibus tamen 
in quotidiana vitae consuetudine neminem liberum esse 
dixit Goethius *). 

Regibus simiies erant heroes, itaque epopoeiis eorum 
personae conveniebant , quod poeseos genus ipsum regaie 
est et in principum aulis maxime colebatur. Dramata 
fere in liberis civitatibus nasci solent et in iisdem thea- 
tris domiciiia coiiocant, in quibus populorum conciones 
habentur. Unde non est mirandum, quod veri mores mo- 
ribus heroum in tragoediis substitui coeperunt, perinde 
atque in patriciorum locum piebeii enisi sunt. Erat igitur 
hoc quoque Euripidis institutum valde populare (drj^oiCQa- 
rvabv yccQ aijt' edQOV^ Aristoph. Ran. 942.). Neque idem 
solum vera iis, quae cupimus esse (ola 8sl f^vat)," sed 
praesentia quoque antiquis substituit et eam victus 
consuetudinem , qua ipsius aetate Graeci utebantor, ad 
priscos homines transtulit, quod eius institutum ipsum 
passim a graramaticis notatum est, velut schol. Hipp. 230. 
Med. 235. Veritatis autem imitatio uberrimam materiam 
ad perstringendas Euripidis fabulas dedit Aristophani, ho- 
raini omnibus sui saeculi vitiis inquinatissimo. Longe vero 
omnium ineptissima accusatio a recentioribus quibusdam 
criticis grammaticisque facta est, aegre ferentibus, quod 
in conformandis fabulis noster ab antiquiorum memoria 
passim recessisset. Quasi antiquitatis memoriam immuta- 
tam servare officium sit poetae! Ab Aristotele quidem 
hanc rationem in laude poni facile intelligitur ex iis, quae 
ab eo disputata in medium protulimus; quin etiam Aga- 
thonis rationem probat, ex fictis rebus fictisque personis 
tragoediam componentis. 

Ceterum c^rmina quanto minus ad similitudinem vero- 
rum homiuum imaginarios exprimant, tanto et ad moven- 



*) Weit hinter ihm in wesenlosem. Scheine 

Lag, was uns Alle bandigt, das Gemeine. 



381 

dam minus efficacia et ad docendum minus utiiia esse 
ipsi illi Tituperatores, qui inter nos exstiterunt, exeraplo suo 
confirmarunt. Nam quum medii, quod vocatur, saeculi 
mores carminibus suis imitari studerent, non soium huius 
formam speciemque minus assecuti sunt, sed etiam spe 
vehementius homines coramovendi exciderunt et paene 
iam ipsi cum scriptis suis in oblivionem abierunt. Et 
documento est etiam Sophocles: qui quum heroum digni- 
tati servandae maxime studeret, deiectavit quidem homi- 
nes fabulis suis, tanquam statuarum quanmdam pulcrita- 
dine, sed minus perstrinxit neque aculeum in animis au- 
ditorum reliquit, quantoque minus sui saeculi studia mo- 
resque expressit, tanto minus movit tenuitque, tanto minus 
in vitam hominum dirigendam momenti habuit, ut statim 
post obitum eius, non Sophocles an Aeschylus, sed Euri- 
pides an Aeschylus melior poeta esset, quaesitum sit. 
Neque hercle ah'am ob caussam Sophocli pepercit Aristo- 
phanes, quam quod exiguam carmina eius ad mores con- 
formandos, ad acuenda ingenia, ad artium studia excitanda 
vim habere inteliigebat. 

Exinde dicendi genus utriusque Dionysio duce com- 
paremus, cuius verba (de vet. script, cens. II, 11.) haec 
sunt: „Sophocies quidem novorum verborum fabricator 
est ac saepenumero ex nimia ampiitudine in inanem ver- 
borum pompam exit*). Euripides autem neque subiimis 
est neque vero submissus, sed ex utrisque temperata 
orationis mediocritate utitur et fere dicendi virtutes co- 
micorum omnes imitatur: sunt enim hi quoque sententiis 
splendidi et perspicui et concisi et magnifici et arguti 
(dsLVOi) et ad vitam moresque accommodati; et inMenan- 
dro etiam nervi atque efficacitas (to TtQttKtLXOv) conside- 
randi sunt." Adde eiusdem de compos. iib. c. 26. p. 426. 
et audi de numerorum suavitate disserentem ibid. c. 11. et 
c. 23., quo loco poiitae floridaeque compositionis (yAa- 

*) noiTjTiKog B6TIV tv TOiq ovoficcoi xai TCoXXccnig ia noXXov 
tov fieyi&ovg g/g StdKsvov nofinov inninTOJV', his adiecta 
sunt haec : olov stg idicoTtyirjv nccvToinccat TOcnEivoTrjTcc xcctsq- 
XBTaij quae corrupta esse neque de Sophocle dici potuisse 
manifestnra est. ' « 



382 

cpVQccg xal dvd^fjQag 0vv&£6eog)^ quae vocura suavitate, 
laevitate, lenitate et qiiasi virgineo quodam decore con- 
ficiatur*)^ exemplum inter tragoedias solas Euripidis esse 
affirmat**). Palma igitur in hac parte a duobus suramis 
iudicibus Euripidi defertur: nara Aristotelis sententiara su- 
pra explicavimus. 

Restat, ut de oeconomia dramatura quae iidera au- 
ctores iudicarunt in raedium proferamus. Dionysii verba 
haec sunt: ^,SopIiocIes quidem nunquam supervacaneus est 
in orationibus (iv TOtg Adyoig), sed necessarius; Euripides 
autem multus est in oratoriis argumentationibus (dgayo)- 
yalg)" Aristotelis notum est iilud : sl kuI xa akla ^^ s^ 
oIkovo^bI (Poet. c. 13. §. 6.). Loquacitatis (kahdg) no- 
strura propter hoc eius institutura a plerisque accusatum 
esse testatur Plutarchus (de aud. poet. c. 13.). Eodem 
spectant quae Lucianus in love trag. scripsit: eTcel xa^' 
avzbv oTCorav 6 EvQLTtldrjg , ^fjdev STtSLyov 6i]g rijg 
XQBiag tav dQafidtov^ ta doKOvvtd ol ksyjj^ dnov- 
6y adtov tots 7taQQ7j6ia^o^Bvov ' 

oQag tbv vrpov rdrd' dnsiQOV ai\fSQa xtX. 
Aristophanes denique, quura eundem morem creberrime 
vituperaret, Euripidera induxit caussara, qua vel excusaret 
vel probaret institutum suura, afferentem gravissiraam 
(Ran. 948.): 

snstt' djtb tov TtQcotov snov o^ddsv TtaQiJTi' av 

dQyov, 
Nullara dramatis partera voluit inanera esse, nulla Uon 
perstringi excitarique spectatores : quaraobrem si quos lo- 
cos rebus minus nitescere posse minusque ad irritandos 
aniraos vi affectuura valere intelligeret , hos argutis sen- 
tentiis acribusque verborura contentionibus splendidos red- 
dere studebat. Rerainiscendura est enira eorura, quae de 



*) Evcpcovd TS ^ovXetcci stvcci navra 6v6[ittTCC nal Xuci xal fia- 
XccKcc Ticcl nccg&Bvoona • Tqccx^icttq 81 6vXla§alg xai dvTtTvnoig 
dnfx^Sf^cci nov t6 de ^gaov nav nai naQaHS^atvdvvsvfisvov 
nal 8i svXa^siag sxsi. 
**) (LsXonomv 8s Sancpa 'nal fiSToc Tavra ^AvayiQsovtcc ts Hccl 
2!iiicavi8i]v i' T§ay(p8onoi(av 8s fiovov Ev§ini87]v. 



383 

theatris Horatius monuit: non iam parTum, fnigi, castum 
verecundumque populum coisse, 

^^Postquam coepit agros estendere mctoTy et urbem 

Latior amplecti murus, vinoque diurno 

PLacari Genius festis impune diebus,^'' 
A theatrorum natura omnis dramaticae poeseos confor- 
matio inde a primis temporibus pependit. Non vituperamus 
Aescliyium, quod relicta Homeri simplicitate et naturali 
nitore theatra et rerum atrocitate et verborum pompa 
commovereinstituit; probamus, quod accedente numeris mo- 
disque licentia maiore etiam fidibus voces crevere severis, 

Et tulit eloquium insolitum facundia praeceps, 

Utiliumque sagax rerum et divina futuri 

Sortilegis non discrepuit sententia Delphis; 
omnes ubique artifices vulgi sensui opera sua accommodasse 
et temporum iocorumque necessitati obedivisse videmus: 
et tamen Euripidem, quod multitudinem, ex doctis indo- 
ctisque, rusticis urbanisque, turpibus honestisque confu- 
sam, quibusdam delenimentis capere ac retinere studuit, 
nulio non opprobrio dignum esse ducimus. 

Sed satis iam de his disputatum esse videtur. Ad 
Hippoljtum secundum, qui coronatus appellatur, me con- 
verto, qui quo anno actus sit, planissime docemur argu- 
mento antiquitus tradito hisce verbis : Bdiddx^f] BTtl 'Aiiii- 
vovog ccQxovtog^ dlv^Taddi dydorjTcoOt^ a^do^y^ Itu ts- 
tdgtG). ngatog EiuQntldrjg., devtSQog 'locpcovy rptrog "lov* 
"Ecti 81 ovrog 6 ^lTinokvtog 8 EvtSQog x«l 6teq)avCag 
TCQogayoQBVo^Bvog. Eo tempore pestilentiae vis gravissima 
per biennium civitatem depopulata erat; eodem anno Peri- 
cles, deorum hominumque iniuriis paene ultra modum hu- 
manum vcxatus, decesserat. Huius memoriae dicatos esse 
versus dramatis extremos monuit Boeckhius de gr. trag. 
princ. p. 181: 

« ;cA£tV 'ji^rjvav IlaXlddog &^ OQhfiata^ 

OLOV 6teQ7J6e0d'' dvdQdg» g) tlTj^cov eyco. 

TioLvbv tod' dxog naOi noXitaig 

Tik^fev deXTttag' 

nolKciv 8aKQV(QV e6tai nitvXog' 

tav yccQ ^eydkcov d^ionev&elg 

(pijiiaL ^aXkov Katexov6LV. 



384 

Obiit, iuquit, Pericles archonte Amiiiia mense Meta- 
geitnione (v. Dodwell. Annai. Thucyd. p. 657. Lips.) ; pau- 
cis interiectis mensibus sunt Lenaea, quibus acta haec fa- 
buia erit. Idem haud pauca dicta ostendit eiusmodi esse, 
ut perinde ad civitatis, quam ad personarum, qui effan- 
tur, mala referri possint: velut illa nutricis 

iCQei6(J0V dh VOCELV TJ &8Qa7tSV£LV xtL, 

quae apte idem contulit cum Thucydidis verbis II, 51: 
bti, atEQog dcp' steQOv Q'£Qtt7CELag dva%L^7ild^£voi yxX, 
Neque minus Phaedrae verbum: 

• — — — dXXa KQat£l 

liri yLyvcoOxovt' dTtoXiod^aL, 
cum his, quae idem scriptor commemoravit — tovg di xal 
Kij^fj iXd^^avs TCaQavtUa dvaGtdvtag tav Ttdvtcov 
o^OLOg , Kal T^yvoTjOav Ccpdg ts a^vtovg xal tovg SMtfj- 
dslovg — congruere monuit. Neque potuerunt Athenienses, 
cum audirent haec Phaedrae: 

ic(p£X\ d^TtetaOov ^odtQVXov coiioig^ 
rursusque : 

Ttcog av 8Q06£Qdg dTtb iCQrjvldog 

xa&aQ&v vddtcov Ttco^' dQv0al^av ntX, 
non recordari eorura, quae morbo laborantibus acciderant, 
teste Thucydide c. 49: tcc d' £Vt6g ovtcog iTcaleto, cogte 
fiijtB tcbv Ttdvv X£7ttc)v L^atlov nal 0Lvd6vav tag l7tL- 
^oXag ^ijt' dkXo trt t) yv^vbv dv£%£6^aL, 7]dL0td t' dv 
sg vdcoQ ipvxQbv 6cpag a^utovg QL%t£LV atX. Adde ea, 
quae ad consolandos confirmandosque aegrotos pertinent: 

^dQ0£L, t£KVov, Kttl /i^ %aX£Ttog 

li£td^aXX£ ds^ag xtA. 
Denique quae de nimio amicitiae studio nutrix pronuntiat, 
eadem vulgo dictitata esse, Thucydidis c. 52. legens in- 
telliges. 

Haec omnia si ea caussa inserta esse dicas, ut quasi 
lenocinio audientium aures captarentur, iniuriam facias. 
Non lenocinatur enim is, qui popularium conditione tan- 
gitur et, dum de communi mortaliura sorte meditatur, ad 
praesentia et propria civium mala respicit, sed sensu hu- 
manilatis se destitutum non esse significat. Potius philo- 
sophi meditationem his declarari inteliigendum est, do- 



385 

centis non leTiores animi morbos ex pertnrbationibus, qiiam 
corporis ex pestilentia nasci et dolores utriusque similes 
esse. Nihil autem horum, quae tempori data sunt, non 
apte haeret et fabulae convenit. Cuius generis est etiam 
illtid, quod de spuriis fiiiis dictum est v. 1080: 

G) dvgtdXaLva fi^tSQ^ m mxQal yoval, 

^ijdELg Tcox' tir} tav enav g^llcov vod^og. 
Tulerat Pericles legem, qua quicunque non utroque pa- 
rente Atheniensi nati essent, spurii iudicati civitate priva- 
rentur , qua lege paene quinque miliia damnati venditique 
erant. Idem, omnibus legitimis liberis peste absumtis, ne 
orbitate nomen familiae et progenies interiret, legem, quam 
tulerat, ipse abrogavit. Gratificatum hoc Pericii esse, ut 
lex antiquaretur , dicit Plutarchus: noluisse enim populum 
cladibus domesticis fracto deorumque invidia oppresso ad- 
versari. Sed idem , quod iili , multis patribus accidisse 
credibile est , gratumque omnibus fuisse remedium , quo 
numerus civium pestilentia imminutus augeretur. Hoc igi- 
tur Periclis consilium probat Euripides. Est enim Hippo- 
lytus genere spurius, matre natus barbara, sed virtute vel 
omnibus legitimis praestantior ; cf. v. 308: 

vod^ov , q}Q0V0vvta yvriCia. 
Huius generis non dubito quin plura inveniri possint ad 
res, quae tum maxime gerebantur, pertinentia. Sed maius 
est quod argumentum ipsum ex rebus Atheniensium peti- 
tum est, quod Thesei, qui civitatem condidit, domus inopi- 
nata calamitate opprimitur, quod rex, dum coronatus atque 
omnia fausta sperans ex oraculo redit, daemonis invidia 
repente et uxore et adulto fiiio orbatur, quod omnes prae- 
stantissimi, omnes culpa liberrimi muicantur, quod summa 
generositate, summa fortitudine atque constantia et Phaedra 
et Hippolytus mala perferunt et interire, quam quidquam 
turpe committere, malunt. Idem, quod Theseo, multis 
Atticorum iiia tempestate accidisse neresse est: quibus 
hanc fabulam consolationi esse volebat Euripides. Piurimi 
enim et senserant et cogitaverant ea, quae iilo carmine 
continentur: ^ iihya fiOL ta &eG)v [islsdi/j^ata mX, 

Plenum talibus meditationibus fuit drama Bellerophon- 
tes, quod una cum Hippolyto in theatrum delatum esse 

25 



386 

satis manifestis indiciis motus mihi persuadeo. Bellerophon- 
tes, qui diis invisus solitarius erraret, nullo tempore aptius 
repraesentari potuit quam eo , quo universus popuhis ma- 
lis consuetudine maioribus fractus ullam a diis rerum hu- 
manarum curam geri aut virtutis ullum fructura esse de- 
sperabat, neque videntur homines rudes patienter aures 
tam subtili disputationi praebituri fuisse, nisi medicinam, 
quam desiderarent , iiii inesse sentirent. Quamobrem iis, 
qui hanc tragoediam aestimare velint, Thucydidis narratio 
([I, 52.) reputanda esse videtur^ docentis easdem dubita- 
tiones fuisse eosdemque scrupulos populo Atheniensi in- 
iectos. Sit igitur hoc exemplum instar piurimorum, quae 
inveniri possunt, et prudentiae Euripidis et pietatis et 
humanitatis, quibus ductus ad sananda publica mala artem 
et facultatem suam conferre, quam bonis suis securus tran- 
quiilusque frui maluerit. Qui si nulla rerum communium 
publicarumque habita cura venustissima quaeque atque 
eiegantissima sequi voluisset, et delectando quam docendo 
movendoque aptiora proponere, non carebat istorum bonorum 
assequendorum facultate. An simplici eum officio imparem 
fuisse putamus , cum duplici egregie satisfactum esse in- 
telligamus? Nunquara enim cum dispendio venustorum 
utiiia atque opportuna secutus est. At nobis multorum 
saeculorum intervallo ab iliis temporibus reraotis neque tem- 
porum tantum rerumque conditionem, sed artis quoque caus- 
sas ignorantibus, quaedam intempestive addlta , alia minus 
concinna, multa cupidius quam prudentius inserta csse vi- 
dentur. Levissimi sunt poetarum ii, quorum operibus nil 
inest, in quo peregrini offendantur^ nil, quod tollere velint, 
quod alienum esse videatur. Quam veniara quum Shace- 
sperio, antea in invidiam inducto, pridem nostri dederint, 
Euripidem, iniquissirao iudicio circumventum, damnare non 
desinunt. Et quo tandem accusatore, quo teste daranant? 
Comico, qui phiiosophiam Euripidis, non poesin, accusat, 
quem caluraniis studere orania testantur^ quera accusatorem 
respuebant aequales, cuius iudicium Graeci Romanique 
semper negligebant: qui si qua praeter philosophiam in 
Euripide reprehendit, eadem fere omnia in Sophocle inesse 
apparet. Aiterum indicium temporis, quo Belierophontem 



387 

doctum esse dico, ex Aristopliane peto. Respicitur enim 
ad hanc fabulam iam in Acharuensibus , quos 01. 88, 3. 
actos esse constat; sed in Pace demum (01. 89, 3.) tota 
in risum detorquetur planeque omnia eadem ratione a Try* 
gaeo fiunt, qua facta sunt a Bellerophonte. Et quidem 
ille rusticus, publica necessitate adductus, unus de muitis, 
qui malorum vi ac multitudiue ad desperationem adducti 
essent, in coelum evehitur, num revera dii ibi habitent, 
an vasta sit solitudo, quaesiturus. Eandem igitur rerum 
conditionem, eundem temporum respectum tragoediae, quam 
comicus imitabatur, subfuisse necesse est. Atqui graviores 
desperationis caussae praeter eam tempestatem, qua pesti- 
lentia Attici vexabantur, ante 01. 88, 3. nullae inveniuntur. 
Quamobrem ante hoc tempus Belleropliontes scribi agique 
vix potuisse videtur. Denique non levissimi momenti est 
similitudo, propterquamBeilerophontem cumHippoljtocon- 
sociatum fuisse coniicio. Adoptivus filius Proeti Bellerophon- 
tes est, Hippolytus Thesei spurius. Feminarum, a quibus 
perdite amantur, ultione uterque interimitur; caussa autem 
iracundiae utrique feminae falsa suspicio est, cum crimen 
ab adolescentibus ad maritos delatum esse temere credant; 
utraque non ferens dedecus statim se interficit, poenas ab 
iis, quorum caussa pereunt, exacturae crudelissimas. Fastu 
et insolentia supra conditionem humanem uterque iuvenis 
effertur; uterque daemouum invidia perit; uterque a ca- 
stissimis deabus, a Minerva alter, alter a Diana, amatur, 
quae quamvis interitum nun arceant, tamen ncque mercede 
sua virtutem prifari sinunt, et adsunt morientibus, conso- 
lantur, ultionem suscipiunt resque componunt. 

Tertiam fabulam Antigonam adiungo. Nam quod Boeckhius 
ex fine Phoenissarum effici voluit, post hanc tragoediam 
demum compositam Antigouam et quodammodo illam hac 
continuatam esse, quoniam quae in Antigona repraesenta- 
rentur in Phoenissis primis quasi lineis designata haberen- 
tur, ex eo argumento contrarium quoque atque id, quod 
vir summus voluit, effici posse intelligo. Neque autem 
facile fieri potuit, ut post Phoem*ssas Euripides ullam tra- 
goediam praesens doceret, quippe quum paullo post, quam 
illas docuisset, in Macedoniam abierit ac tribus interiectis 

25* 



388 

annis e vita decesserit: quo temporis spatio quum Arche- 
laum, Bacchas, Iphigeniam in Aulide et Alcmaeonem in 
Corintho scriptas esse constet, ad phires fabulas compo- 
nendas tempus vix suiFecisse videtur. Ex Aristophane, 
quum praeter Ranas (v. 1082. 1187. 1391.) nusquam ad 
Antigonam respexerit, de tempore nil coliigere licet. Caussa 
autem miiii est hanc tragoediam cum iis, quas dixi, con- 
iungendi, quod genuinum filium Creon ut degeneratum 
respuit, dicens: 

dvoiiati iiSfiTCtbv to vo&ov, tJ q^^v^Lg d' X^rj, 
quodque patres cum fiiiis litigantes etiam in Hippolyti ac« 
Bellerophontis fabulis exhibentur. 

Denique his Cyclopis fabulam satyricam addere lubet, 
quam antequam in Siciliam ciassis Atheniensium proficisce- 
retur actam esse coniicio. 



A. Bellerophontes. 

De huius tragoediae argumento nemo nos accuratius 
docet auctore epigrammatum , quae quondam Cyzici in 
templo, quod Attali Eumenisque fratrum pietas matri con- 
secraverat, imaginibus adscripta fuerunt, quaeque ex codice 
Vaticano edidit iterum lacobsius in Anthol. Vol. III. parte 
III. p. 620 seqq. Horum igitur decimum quintum (n. 22. 
p. 634.) sic se habet: 

'Ev dl ta 7tsvtS7iai,ds7cdt(p BsXXsQoq)6vt7]g vnb tov 
Ttatdbg Fkavicov ^a^o^svog^ iqvl^a^ ' 'natsvsx^slg vrcb tov 
IlYiyd6ov eig tb 'Aki^iov Ttsdlov^ s^sKlsv vTtb Msyaitsvd^ovg 
tov IJQokov q)ovsvs6&ai„ Deinde sequuntur tria disticha 
mendose in codice scripta sic: 

oifTCSti HQoltov Ttaidbg tpovov lc6%s^s BsXksQ0(p6vtrig 
tovd' £z tov Jtatdbg tSLQO^svov i&dvatov 

riavKov KQavtaysvovg 'lo^dtov 8' vnalv^si' 
ovtcog yaQ Molqcjv . . STtsnlco^s Uva. 

Kal 6v TtatQbg (p6vov adtbg dic^XovQag syyv&sv 

xofl ^'6^G)v eC&XGtv [idQtvg snscpQdiSato. 



389 

Recte lacobsius primum versura emendasse videtur cou- 
iicieudo Ttalda g)dvov 6x^^^f recte idem in quinto djti]XaOas 
reposuit et in quarto tads inseruit; reliquorum emendatio 
minus ei feliciter cessit.' In litteris (KpJ)NTArEN0T2] 
nomen MErAIIEN&OTIJ latere manifestum est. Tum 
in eodem versu pro rXaiJKOV reponi vocativum FXavKe 
postulant ea quae sequiintur, Tcal 6v xtX. His intellectis 
reiiquorum medela faciiis est. Quamobrem sic scribendum 
esse censeo: 

Oiuxstt IlQoltov Tcalda cpdvov 6xs9s BsXXsQocpovttjs^ 
tov d' SK 60Vy TcaLdog, tSLQOfisvov^ d^dvatov^ 

rXavxs, icaQa MsyaTtsv^ovg ^lo^dtov ^' vTtdXv^sv 
ovtog yaQ Molqcov tatd' ^7tsxX(D6s kiva, 

Kai 6v TtatQbg (p6vov aithg dnrila6ag syyvd^sv sX&cav, 
Tial ftvtov s6^kc3v ^dQtvg S7tsq}Qd6ato, 
Verte: ^,Non amplius caedem filii Proeti (a capite suo) 
arcebat Bellerophon; sed cum iiie a te, tilio, premeretur, 
mortem, Glauce, quam Megapenthes lobatesque intentabant, 
effugit: sic enim fatis ei destinatum erat. Et tu caedem 
a patre ipse propulsasti subveniens, et (pater) probarum 
orationum (tuarum) testis animum attendit." Alia, quae 
non sunt verbis expressa, ex loco, in quo illa depicta erant, 
coniectare licet. Nam quum omnibns imaginibus, quibus 
illius templi columnae decoratae erant, exempla pietatis 
fiiiorum erga matres repraesentata fuerint, hanc picturam 
eodem pertinuisse necesse est: unde a Stheneboea matre 
impulsum Megasthenem caedem iliam Bellerophontis per- 
petrandam suscepisse inteiligitur. Praeterea aperte Euripi- 
dem secutus est Hyginus fab. 51. et astron. II, 18. Ter- 
tium testimonium exstat schoiiastae Homeri II. VI, 155. 
Denique multum ad eruendam dramatis structuram confe- 
runt Aristophanis imitationes et scholiastarum eiusdem 
annotationes. 

Prooemium nemo commodius Megapenthe, Proeti et 
Stheneboeae filio *), dicere potuit. Eius materiam Hygi- 
nus posuit his verbis (fab. c. 51.): ,,Belierophon cum ad 



*) Cf. Pausan. II, 16. p. 146. Hygm. c. 244. Schol. Pind. Nem. 
IX, 30. Diod. IV, 68. 



390 

Proetum regem exiil in hospitium venisset, adamatus est 
ab uxore eius, Sthenoboea. Qui cum concumbere cum ea 
noluisset, ilia Tiro suo mentita est se ab eo compellatam. 
At Proetus, re audita, conscrlpsit tabeilas de ea re, et 
mittit eum ad lobaten regem, patrem Sthenoboeae : quibus 
lectis talem virum interficere noiuit, sed ad Chimaeram 
eum interficiendam misit, quae tripartito ore flammam 
spirare dicebatur idem (scr. identidem), prima leo, postrema 
draco, media ipsa chimaera. Hanc super Peg^asum se- 
dens interfecit *). At rex virtiites eius laudans alteram 
filiam dedit ei in matrimonium. Sthenoboea, re audita, 
ipsa se interfecit" **). Paullo uberius eadem a Malala in 
chronogr. IV. p. 102. (83.) exponuntur, qui ad Euripidis 
auctoritatem nominatim provocat. Stheneboeam suspicor, 
cum lobatis litteris simul fraus eius detpcta et Belierophon- 
tis innocentia cognita esset, raortem sibi consciscere coa- 
ctam esse, sed iureiurando antea filium , etiamtum pueru- 
lum, obstrinxisse sese matris mortem caede Belierophon- 
tis ulturum. Itaque Megapenthes, quum ad iuvenilem aeta- 
tem pervenisset, in Lyciam profectus et ab avo receptus, 
hunc nactus est adiiitorem consilii atque socium. Fertur 
enim lobates , quamvis Bellerophonti Philonoen filiam in 
matrimonium dedisset, ex qua natus erat Glaucus ***), 
tamen non desiisse eiim periculis obiicere atque etiam 
insidias ei collocasse, invidentem viri virtuti f). Potuit 
igitur prooemio colloquium lobatis Megapenthisque , quo 
utriusque conspiratio declararetur, subiungi. 

Fragmenta prologi duo exstant, ad maiores Megapenthis 
patriamque eius pertinentia: 



'^) Fost haec alieno loco inserta sunt verba: „Et decidisse di- 
citur in campos Aleios, unde etiam coxas eiecisse dicitur." 
"^*^ Confirmat schol. Arist. Ran. 1050: iX&ovrog ovv iytstGB 
^ BsXXsQocpovvov y.ul naO^ccqov cp avsvTog, iiij (psqoveu 
zrjv ataxvvTjv 2&svs§oia ncovsloi sxqv aixzo. Testantur 
etiam Aristoplianis verba; cf. Welck. p. 784. 
***) cf. Tzetzes ad Lycophr. v. 17. ApoUod. II, 8, 2. 
t) Cf. Plutarch. p. 147. B : ovdsvog hvy%avs Tcav dinaicov, 
dXX' -^v a^txBDraros nsql avzbv 'Io^dcttjs. 



391 

£q)ayag 81 ^avaov Ttag&svcov AvynBvg (pvyayu 
"Afiavta qyvsi diddoxov tvQavvidog *) 

xai ^s6t6v dx^ov^ ^^avaCdav sdQa^naxa, 
Chorus vix potuit ex aliis personis, quam sodalibus Belle- 
rophontis, qui studio eius ducti ad aegrotum visendum 
veniebant, constare. Laborabat autem ille non aegritudine, 
ut est apud Homerum, sed insania sive furore divinitus 
immisso ^''^). Hanc eius conditionem suspicor coiloquio 
cum choro conserto a Glauco descriptam esse simili ratione, 
atque apud Aristophanem de Trygaei morbo famulus ex- 
ponit, simulque auditas esse voces Bellerophontis intus 
clamantis. Huius narrationis sunt versus, quibus Aristophanes 
abusus est: 

&y\ w (plkov iLOi IIriyd6ov xaxv tctsqSv^ 

onag TtsxriGsi ft' si)^v tov jdcbg Ka^av, 
Repente conspicitur Bellerophon sublimis Pegaso insidens: 

'i^i xQy(^oxdhv' alQcav jctSQvyag 

JtdQsg, d) 07asQa q)vlMg' wtSQ^a 

^QTjvala vdTtri^ tbv vitSQ ^sq^a^qg 

al^SQ^ I8s6^ai Cnsvdcj^ TtV sxbi 

0td(5LV Elvodlag ***) — — — . 
Hos anapaestos interpellatos esse coiloquio filii suspicor, 
subsistente in aedium fastigio Bellerophonte. Imitationis 
enim vestigia deprendere mihi videor in his Aristophanis : 

7C0L 6ijt' dXXcog ^srscoQOKonslg; 

tl Ttstsc; tt [idtrjv oi^x vyiaivsig; 
sxslvo tiJQSL^ ^rj 0(pakslg xataQQi^yg» 



*) Cf. Welck. p. 786. 
'^*) Schol. ad II. ^, 200: ovx-, (og ol vscazsqoi cpccGt, fis- 
>lo;y;^o/lry<yaSj ocXl' odvvcofifvos inl xfi tcov havrov nai- 
8(ov dncoXeia ifiovcx^s. Aristot. Problem. XXX, 1. Galen. 
de medico 13. Tzetz. Chil. VII, 854: ^qd^rj Tatg viKaig 6 
dvriq, cil&iqia iq^qovsi. 
***) PaUadas Anthol. T. I. p. 514. n. 683: 

ovTco TJriyaGoQ Xnnoq dnmXsGs BsXXsqotpovTijv 
^ovXrid^svTU (lud^aTv ccGTqod^STOvs navovag. 



392 

Confirmatur haec coniectura fragmento septimo — 

TtfwJ (5' InaiQH rav TCeXag ^dXXov (pQovBiv — 
quod huc pertinere apparet ex schol. II. VI, 155 : Uystai 
ds adtbv, 87taQ&8Vta l(p' oig ^TtQa^s, ^sXrjCai fista 
tov Ilriyd^ov tbv o^Qavbv Tiatontsv 0ai. Deinde 
maiori impetu Pegasus in altum enitebatur vel haec vel 
similia dicente Belierophonte : 

pij lioi 6oPaQcog %cbQSi Uav 

tfd&vg dit' dQxrjg, Q(oin[i nl(3vvog^ 

TtQlv av IdiGyg xal dLaXv6i^g 

ScQ&QOv Ivag ntSQvyov QVfijj^ 

icata dQO^atav ntsQvy^ sy.tslvcav 

dQ&ag xcjQSt ^ibg slg a^Xdg, 

Chori carminis, quod hunc actum excipiebat, pars fuisse 
possunt illa Aristophanis v. 733., quae tragicum colorem 
habere sensit Bothius: 

^v i%oy.sv odbv Xoycov^ 

awro/Ltsv, o6a ts vovg sxsl. 
Prodibat deinde nuntius, qucm non utique deum fuisse 
necesse est. Nam si ad Phaethontis cursum intuendum 
mortalium oculi suffecerunt, multo magis Pegasi yolatum 
iidem persequi potuerunt. De cuius volatus eventu haec 
conferenda sunt scriptorum testimonia: Asclepiadis apud 
schol. li. V, 155: tbv ,ds ^la yrjvlGavta olotQov s(i- 
paXstv Tlriy dc (o, agts sxjcsijSLV iisv tbv BsXXsqo- 
(p6vt7jv xal y.atsvsx^riva(, slg tb AvKiag TtsSiov tb dn* 
a^dtov TcaXovysvov 'AkijCov Ttsdiov, dXdO^ai 8s ^ata tovto 
Ttr^QO&svta^ tbv 6s LTtJtov Xa^siv tr^v 'Hco, dsrj^siCav tov 
^ibg 8S)Qov TtQbg tb dKOTtcog TtSQusvai tag tov }i6<j[iov 
7tSQL68ovg, Schol. Pind. 01. XIII, 130: cpaOlyccQ, cjg^ovlrj- 
^slg TtQbg oifQavbv dvaTtt^vat 6vv ta Ilrjydcip s^oLCtQca- 

^SVtOg tOV LJtTtOV TtaQCC tOV ^tbg TtlTttSL Kol 

XCoXovtat, cf. Tzetzes ad Lycophr, v. 11. Hygin. fab. 57 : 
„Et decidisse dicitur in campos Aleios, unde etiam coxas 
e i e c i s s e." Idem levi mutatione adhibita in astron. II, 18 : 
„Cum ad coelum contenderet evolare neque longe iam 
abesset , despiciens ad terram , timore permotus decidit 
ibique peris^e dicitur; equus autem subvolasse et inter 
sidera ab love constitutus existiraatur." Adde Horat. Od. 



393 

IV, 11, 27. Ovid. Ibid. 237. Neque tameii haec omnia 
mmtii narrationi inerant: certe enim de Pegasi conditiqne 
nemo nisi dea Miner^a in fine demum dramatis docere 
potuit. Versus servatus est unus, quo equus Bellerophoutis 
timidior moiliorque, quam vellet, factus esse ostenditur: 

S7tti]^\ vTteloccov iLdllov r^ fidXlov &eXoi. 
His expositis Bellerophon ipse in scenam referebatur, 
misere fracto elisoque corpore, sed tamen a iamentis abs- 
tinens magnoque anirao ferens calamitatem: 

oYnoL* rl d' oI^ol; ^vrjtd xoi TtETtov&aiisv 



xofitJsT eY6(D rovds xbv dvgdal^ova. 

Tempus, quo Bellerophontis vulnera sanantur, uno chori 
carmine expletur. Huc referre lubet fragm. inc. 122: 

6 ^log oVoft' BxsLi Ttovog sgyc). 
Redeunte deinde in scenam claudo debilique Bellerophonte, 
sequebatur iilud Homeri TiaTt Jtsdiov ^AXiqCov olog dXdxo 
ov ^v^bv xaxsdcjv , Ttdxov dvd^QCOTtcsv dXsslvav , et con- 
spiciebatur vir summus eo habitu, quem significat Aristo- 
phanes Acharn. 425. his verbis : dXX ii xa dvgTttvij d^sXsig 
TtSTtkcoiiaxa .^ R BsllsQoq^ovxrjg sl^ 6 xcoKog ovxocC *); 
Antequam tamen solus per solitudinem vagari incipiat, 
iiunt illa, quae significat epigramma Cyzicenum his verbis: 

xal }iv%ov s0&Xav [idQxvg S7tsq)Qd0axo. 
Studet enim filius patris aegritudinem animique morbum 
sanare, unde nascitur nobiiissima illa disputatio, cuius bona 
pars servata est: 

BEAAEPO0ONTHS. 



iyc) xb iisv 8rj navxaxov ^qvXXov^svov 
HQdxiGxov slvai (prj^L, iirj q^vvat., ^qox^' 
XQL66C0V ds ^OLQ&v syKQLVCJ Viicdv ^iav, 
TtXoTJXov xs, %cox(p 07iSQ^a ysvvalov nQog^, 



'^^ Cf. schol. ad hunc locum: insiS^ iKstvog dQaiia inolrjas 
Tov BsXlsqo(p6vTr]v f iv (p ;i;o>X6v sigijyccysv ccvvov 
8t.o: t6 nsTtTomsv oci dnb rov Urjyciaov ^ovXofisvov 
sls ovgccvdvdvsX&Etv. Schol. adPind. 01. XIII, 130: ninTSinccl 
%(oXovTCii (xaro: ds rivccs xai rvcpXovTCCi) kuI innXavd- 
Toci Kcczd To 'AXi^lov x<oX6s. 



394 

TCtvlccg t — dQtQ^^dv yccQ to^ovds JtQo^d&sfiijv. 
6 ^lv ^ccTtXovtog^ sig ysvog d' oiun s^dtvxijg^ 
dXysi ^sv , dXysl^ TtayxdXcjg d' dXyvvstai 
()X(iov dLoiycov &dXa^ov ij8L6tov %SQi. 
^Jco 8s ^aivGiv tovds^ thv ndQog xq6vov 
TtXovt&v, V7t dtTjg ^svyXav c?(>;faAAft nsodiv. 
ogtig 6s yavQov 67tSQ^a ysvvalov t ^cov 
j3/ov 67tavit,svy ta ysvsi fisv s{rtv%sl-, 
Ttsvia d' sXd60G>v sOtiv , sv d' dlyvvstai^ 
tpQSVGiv 8' vTt ai8ovg ^Qy ditai^sltai ^ijspow/. 
6 8' o^d^sv o{}8slg ^ca tsXovg ts 8vgtvxGiv 
to6^8s vLxa' tov yccQ sv trjtcSfisvog 
odx, oi8sv ^ aisl 8vgtvxG>v Tcax&g t l'^ov. 
ovtcjg icQLGtov fiTj 7tS7tsiQd69at xaXav. 
Ixslvo yhcQ ^s^vij^s^', olog ^v Ttots 
xdycS^ ^st dv8QC)v rjvix si^tvxovv Ttots, 
Post haec acerba ironia iiniversura genus raortalium per- 
stringit. Mortales enira oranes ait, dura virtutes ebuiliant 
inanesque voces iustitiae probitatisque fundant, voluptatibus 
atque iis rebus, quibus hae parentur, servire et pecuniam 
postposita pietate sectari: 

mg sficpvtog fisv 7td6LV dv&Qconoig xdxfj' 
ogtLg 8s nXsl6tov [il0&6v sig xslQag Xa^cov 
xaxbg ysvrjtaL, t&8s 6vyyvcofi7] fisv oij, 
nXsico 8s fiLC^dv fisitovog toXfijjg sxov 
tbv tav Xsyovtmv q^ov av qiSQOi, tpdyov. 

Ea fis xsQ8aivovta xsxXri^^av xaxov *). 
Continuationem horum latine conversam Seneca Epist. 115. 
suppeditat : 

^^Sine me vocari pessimum^ ut dives vocer» 
An dives, omnes quaerimus^ non an honus, 
Non quare et unde, quid habeas^ tantum 

rogant, 
Ubique tanti quisque^ quantum habuit^ 

fuit, 

-^) Fragm. dub. 33. p.447. Matth. Diodori exc. Vat. L. XXXVII 
- Xli. c. U. p. 135. Dmd. 



395 

Quid habere nobis turpe sit^ quaeris? 

nihil! 
Aut dives opto vivere aut pauper mori. 
Bene moritur qui^ dum moritur^ lucrum 

fa cit, 
Pecunia ingens generis humani bonum, 
Cui non voluptas matris aut blandae pot- 

est 
Par esse prolis.,non sacer meritis parens, 
Tam dulce si quid Veneris in vultu micat^ 
Merito illa amores coelitum atque homi- 

num movet,^* 
Postremi quinque versus iidem exstant graeci: 
Gi %9V(J£, de^lcs^a %dllL6tov PQOTOig, 
cog oijTS ^nqtriQ ijdovtcg rotagd' ^x^l^ 
od naldsg dv^QcmoiCLV ^ o^ cplXog «arijp, 
OLag 6v xoi 68 8(o^a6LV xBXTfj^svoL. 
sl d' 7} KvTtQLg TOLOVTOV dcp&aX^olg oQa, 
od dav^a SQcatag fivQiovg a^dTTjv tQScpSLV, 
Inde deos ullam rerum humanarum procurationem habere 
negat; fato atque necessitate omnia regi affirmat, cuitum 
autem deorum ex perversa hominum opinione , spe metu- 
que natum esse: 

g)rj6iv TLg slvaL d^r' Iv o^dQava ^soijg; 
.. OTuic si6iv^ odx al'0'* sY tLg dvd^QCJTtov Ksysi, 
firj tcp TtaXaLa iicDQbg av XQ'^^^^*^ Xoyct' 
6KSilja6&s d' avtd, ^rj 'ni Tolg s^olg XdyoLg 
yv(6fi7jv ^x^vtsg' cpi]^' syco tvQavvida 

iCTSivSLV tS 7tXsi6T0Vg XTTJ^dTOV t' d7t06TSQSLV^ 

OQOiovg TS TtaQa^aivovTag kxTtOQ&slv TtoXsLg. 
Kal tavta dQwvtsg ^dXXdv si6' s^ddai^ovsg 
tav s^d^s^OTJVtcov T^^vxrj Ka%^* i^^isQav 
TtoXsLg ts ^iTCQag olda tL^C36ag &soijg^ 
oY fiSLiovcov kIvov6l 8vg6s^s6tSQcov 
loyxvs aQL&fi^ nlsiovog KQatotjfisvaL, 
OLfiaL 6' av vfidg^ sl tLg dQybg av d^solg 
siixoLto Tcal /i^ x^Q^'^ 6vXKsyoL fiiov. 



396 

nQog triv dvdyxrjv ndvta talV £(5r' «^O^svj^v 

tcc Q^ela TCVQyovG^ al naKat te 0v^q)OQat. 
rJATKOU. 

tolg nQdyfia6iv yaQ odyl ^vnovC^av xqeg)v 
(lelst yccQ adtolg ovdev ^ dlk' ovvtvyxdvav 
ta TCQdyiiat* dQ^ag riv ti&jj , 7tQd66SL xaXag, 
Surdam quidem dlcit atque inexorabilem esse renim na- 
turam, sed posse a prudentibus res fortuitas ad commodum 
dirigi, et fortibus favere fortunam: 

^dQ6og dh TiQbg tag 6v^q)0Qag ^sya 6^evsi,. 
Praesentiam autem deorum ostendi insperato auxiiio, quo 
saepissime praesto sint iis , qui nulla ope humana servari 
potuerint: 

SQag 6' dsXntcjv ^vQiov dva6tQ0(pdg' 
nolXol ^sv old^ia discpvyov ^aXd66i0Vf 
TCoXXoi ds Xoyxatg wcols^lcov d^stvovsg, 
7J66ovg ysyatsg, 7CQsl66ov* '^k&ov sg t^^xviv. 

— — dXV l6ti^ x&v tvg syysXa Adycj, 
Zsvg Tial d^sol ^Qotsta ksv66ovtsg Tcd^rj -^)» 

BEAAEPO0ONTH2J. 
© Tcal., vscov ti dQdv fisv 'svtovoi x^Q^Si 
yva^ai 5' d^sivovg sl6l tav ysQaitSQOV * 

6 yaQ XQOvog dldayiia TCOiXiXditatov, 



TCQbg t^v v66ov toi Tcal tbv latQov XQ^^v 
Idovt^ dKSi6&ai^ [lij ^TCitayxa qjdQ^axa 
di86vt\ sav fi^ tavta tjj v66(p TCQsny. 
Institiam dicit institutis quidem legibusque civitatum, sed 
nulia deorum auctoritate defendi, deos iustitia probitateque 
hominibus non esse superiores. 

v66oi 6s ^vritG^v ai [isv sl6' a^d^alQStoi.^ 
al 8' SK %sS}v 7cdQSi6iv ., dXXa ta v6fiG) 
ito^aO"' adtdg' dXld 6oi Is^ac O^aAw, 
sl ^soi ti 8Qa6i q)avkov, o^dx sl6iv d^sol **). 

*) Fragm. inc. n. 144. 
'^^) Respexit ad haec Aristophanes Fac. 848: 



397 

Atqui in homimim vita malitiam invidiamque regnare: 
(p&ovovGiv ^ a{}roi xelQOveg TtscpvTcotEg^ 
ets Td7ti6f]^a ds cpQ^ovog Tcrjddv cpilu. 



ijdf] yag sldov xal dUrjg JtaQa6tdtag 

S6&k0Vg TtOVrjQO} tG) (pd^ovcp VI,}lC3[lSV0Vg. 

doXoL ds xal 6xotSiVcc ^ri%aviq^ata 
XQslag dvdvdQOV cpaQfiax^ svQijtaL PQOtolg, 

vsiXTj yccQ dvdQa)v cpovia nal iid%ag xsq&v 
doXoiOc KXsTttSiv^ trjg d' dXrjd^slag odbg 
(pavXrj tlg fcjrt, rl)svds6LV d' "AQYig q)ikog, 
Haec quum patienter ferant dii, uuiio modo eo8 dignitati 
naturae divinae satisfacere: 

Ttag o^vv tdd^ slgoQavtsg ^ Q^s&v ysvog 
slvai XsycoyLSv ^ v6^0i6i ;f pojfifO"» ,• *) 
&vr^6)coi^' dv od ytcQ d^iov lsv60Siv cpdog^ 
KaKovg OQCovtag SKdlxGig ti^G)fisvovg **). 
Quum Bellerophontes abisset eo, ubi neminem mor- 
talium amplius a se conspectum iri sperat, chorus quae- 
stionem eandem repetit veritatemque explanat. Eius can- 
tus initium exstat apud Athenag. p. 28. (1686.), fragm. 
inc. 186: 

TtoXldxi iLOi TtQaTtidov diijX^e cpQovtlg ***), 
sXte tvxa tig sits dai- 
ftcoi/ ta ^QOtSia XQatvsi. 



— — naQa t' sXjtida Tcal naQh 
dinav tovg ^sv diC OiKG)v 



ovK uv ^zi SolrjV Tcov dsoav Tgi<D§oXov, 
%l 7to§vo§oaKOV6' ci)$nBg 7]fi£ls ol ^qotoi, 
et Equit. 32: 

noiov ^gfirag**; hsdv TJyBl yccg d^sovg; 
^^yoDyB'^ noicp jjgco/usvog TEKfirjQiq) ; 
,,6titj d'£oiatv ix^gog Blfi' ovy, s/xortog,*" 
*) Fragm. inc. 187. Matth. Cf. Welck. p. 191. 
**) Scribendum esse videtur Q-vjjaKOiiiBv. Cf. Matth. p. 107. 
*'^^^ Imitatus cst Claudianus: 

„Sacpe mihi duhiam traxit sententia mentem.^^ 



398 

dvaTcijttovtas SctSQ (ilov^ 
tovg 6' e^dtvxovvtag ccyei^ 
quibus continuo annectendum esse videtur fragm. 27: 
Ttov df] tb Cacplg 
%vatol6tv ^iotdg; 
d^oalCLV ^lv vav6l noQOV 
Tcvoal icata ^sv&og ahov 
1&vvov6l^ tvxag de &va' 
tav ta fisv fisydX' slg oddsv 
fis^l6trj6^ 6 TCoXvg XQ^^^^Si 
ta iisiova 8^ aij^si *), 

0'd8s%ot'' s^ftv^iav xaxov dvdQog vzsQ(pQovd r' dXfiov 

ps^aLOv sly,d6aL ;cp£c3v, 

o^d' ddiKcov ysvsdv 6 yaQ oddsvbg ^Tiq^vg 

XQOVog dLTiaiovg Indyav aavovag 

dsixvv6LV dv&QCOTtcov KaHOtrjtag alsi. 

Non invenit Beilerophontes in solitudine quam quae- 
sivit securitatem, quin etiam magis expositus liominum 
malitiae incurrit in insidias Megapenthis. A cuius teiis, 
quamvis claudus , vitam defendit, donec interventu fiiii 
patrem in solitudinem cum amicis secuti servatus est. In- 
sidiator caussam dixisse videtur. Bellerophontes primum 
in matrem eius invehitur: 

d) nayKaKi^tTj Kal yvvi]' ti yccQ Xsycov 

fisl^dv 6s tovd^ dvsLdog s^sinoL tLg dv; 
deinde filium increpat tali matre dignum : 

ovK av ysvoLto , tQavfiat' 7]v tLg sy^s6ij 

^tdfivoLg sXsioig^ oi;d' av sk firitQbg xax^g 

S6&X0I ysvoLVto naldsg slg dXKTjv doQog^ 

dsL yccQ dvdQa CKatbv l^xvQbv (pv6SL 
ri66ov dsdoLKa td^&svovg ts Kal 6ocpov, 
tam lobatem accusat proditionis socium adiutoremque : 
dvriQ 8s XQV^T^^S XQV^^^^ ^^ fiL6SL nots^ 
Ka%G) Kaxog ts 6vvtstt]KSV Tjdovalg' 
(pLlsl 8s d^o^dfioq^vXov dv&QCjnovg dysLV, 

*) Vulgo: To (isv (liyaelg ovdhv 6 noXvs XQOvos (isd-iarriCi, ro 
8i fiHOv av^si. 



399 

Non multo post Bellerophontes sive fato sive ex vul- 
nere in pugna accepto moritur. Hoc non sine numinis 
alicuius, Minervae, credo, qua usus erat fautrice, interventu 
evenit '*'). Huius erat, voluntatem summi numinis atque 
consilia explanare simuique de Pegasi conditione et mutato 
genere officii deque Glauci vita futura docere. Ac de 
Fegaso quidem dictum est illud in Aristoph. Pac. 721 : 

vg)' ccQfiaz' kk^cjv Zi^vbg d6tQajtr]q)0Qel **). 
Beiierophontis autem magno , ut ait Aelianus , eiatoque 
animo mortem occumbentis, haec sunt verba: 
(b d^v^s — — — — — 
^cjO'' elg &eovg ^sv eiuCe^ijg, oV rJ6d'\ del 
^evoLg t' ejti^QKeig ^ oi;d' eKa^Lveg elg (pllovg. 
Mirum est, quod Seneca dicit eo loco, quo versus, 
quos supra posuimus, convertit: „Cum hi novissimi ver- 
sus in tragoedia Euripidis pronuntiati essent, totus popu- 
lus ad eiiciendum et actorem et carmen consurrexit uno 
impetu, donec Euripides in medium ipse prosiluit, petens, 
ut exspectarent viderentque, quem admirator auri exitum 
faceret. Dabat in illa fabula poenas Bellerophontes, quas 
in sua quisque dat: nulla enim avaritia sine poena est, 
quamvis satis sit ipsa poenarum." Profecto hunc necesse 
aut aliud agendo hoc drama iegisse aut ne iegisse quidem, 
aut vacillante memoria parum recte recordatum esse eorum, 
quae pridera iegisset. Quomodo enim adrairationis auri 
Bellerophontera accusare potuit plane diserteque dicentera 
unam ex tribus , divitiis , generis nobilitate paupertateque, 
hanc optimara iongeque duabus reliquis vitae conditioni- 
bus praeferendara esse? Hiccine ut aurura admiratus sit, 
qui propter hanc adrairationem universum genus mortalium 
aspernatus est omnemque hominum congressum vitare con- 



*) Fausan. II , 4. p. 119 : 'Ad^rivoiv yaq Q^mv (luXiGra tfvyxa- 
tsqYdeccG&aL xa. xs uXXa BEXXsqotpovTTj (poc6l ■nccl cog tov 
JTiJyaffov ol naqccdotrj, xsiqoisaiisvri zs xal svd^slaa avrjj 
Tc5 tmta) %aXiv6v. 
~^^) Quod Asclepiades loco , quem supra posuimus, Fegasum 
Aurorae traditum esse affirmat, aliunde petitum est; cf. 
Orestem Euripidis v. 995. et Lycophr. v. 17. 



400 

stituit? Ineptiim sane iudicium ! sed multo ineptior fabula, 
quam ei praemisit. Au credibile est Athenienses, quum 
patientes aures praebuissent deos esse neganti, aurum ab 
eodem laudari videntes tumultum movisse ? Euripides vero 
ille in medium prosiliens et suppiicium scelerati promittens 
quam ridiculus ! Et nihiiominus hic improbus atque teme- 
rarius, cum paene eiectus esset e theatro, idem periculum 
saepius subire non dubitavit? Improbitatis Euripides tum 
accusandus erit, si libri lobi auctor eodem crimine com- 
peliari poterit. Neque enira quemquam magis Euripidis, 
quam illae disputationes , oifendere possunt. Aristoteles 
quin hanc potissimum tragoediam respiciens Euripidem 
dixerit esse tQaytTCCotcctov ^ non dubito. Aequales autem 
popularesque Euripidis admirabiliter hac tragoedia affectos 
esse Aristophanis ostendit imitatio, cuius Pax quidem 
paene tota inBellerophontenititur: nam Trygaei incoelum 
ascensio conatui Belierophontis oranibus a partibus re- 
spondet, tum coeli ipsius habitu et deorum peregre pro- 
fectorum re doraestica, qualera praesens Trygaeus intuetur, 
ea , quae de rebus divinis ille suspicatus est sensitque, 
confirmantur. Rursus idem Aristophanes in Vespis , cum 
patrem insanum a filio custodiri faciat, Euripidis fabulam 
dvaGBlyalvBLV videtur, pluribusque aliis locis versibus 
singulis abusus est. Neque posterioribus temporibus im- 
minutum esse huius dramatis honorem e raultis indiciis 
intelligitur. Grantor ille, quera Cicero ait in acaderaia vel 
in primis fuisse nobilem, B&av^a^e Ttdvtov d^ 
^alXov"Ofi7]QOV ocal E^dQiTildfjv, Ksycov BQya- 
deg BV ta xvqlc) tQaycTC&g d^a Tial 0vfi7ta&G>g 
yQa^ai* aai JtQOBtpBQBto tov 6tL%ov tbv sk tov BbXXb^ 
Qoq)6vtov ' 

OLfioi' tl 6' oY^ol; Q^vrjtd toi TtBTtov&afisv *). 
Chrysippus, princeps stoicorum, quanti fecerit Euripidem, 
docet fragmentum libri TtSQL dTtog^atLHGtv , quod ex pa- 
pyro descriptum Bergkius nuper explicavit. Idem solebat 
STtaLVBLV xal 7tQoq)BQB0%aL ta tov EvQLnidov tavtl JcoA- 
XdxLg • 



^) Diog. Laert. IV, 26. 



401 

idkV — ' — l6xi^ m.v Tig iyysXa Xoyq), 
Zsvg xal ^sol ^Qotsia Xsv66ovtsg Jtd&t] *). 
Honestissimum de Bellerophonte iudiclum fecerat etiam 
is auctor, quem Aelianus Hist. anim. V, 34. compilavit. 
Omitto Plutarchum, M. Antoninum, Athenagoram, Sextum 
Emp. , Lucianum aliosque, qui studium Euripidis versibus 
huius tragoediae in medium proferendis testificati sunt. 

Idem argumentum ante Euripidem nemo ilhistraverat ; 
attigerant Horaerus (II. J, 155 seqq.) et Pindarus (Isthm. 
VI, 44.), quorumEuripides auctoritatem sequens admirabili 
arte res sane difficiles tractatu scenae accommodavit. 
Astydamantis tragici Bellerophontes **) an in eadem ma- 
teria occupatus fuerit, hodie ignoramus. 



B. Hippolytus coronatus. 

■ i. Troezene res aguntur ante domum regis Pitthei, qui, 
cum esset Thesei avus, educasse Hippolytum fingitur. Is 
sapientiae laude floruisse tradebatur, teste Piutarcho in 
vita Thesei c. .3. Itaque Hippolytus et natura et disciplina, 
cum sit ex Amazona natus et ccyvov IJLt&sag natdsvficc^ 
castitatem virtutum omnium maxime colit. Theseus cum 
tota domo Troezena commigrasse fingitur, quod propter 
caedem Pallantidum unum annum debeat exsulare. 
:» Ante aedes proxime fores duarum imagines dearum 
positae conspiciuntur, Dianae atque Veneris, quarum illam 
ab Hippolyto, hanc a Phaedra consecratam esse putandum 
est. Hac statim compositione funesta daemonum confli- 
ctatio significatur. Prodit deinde Venus ipsa, cuius ira et 
adolescens praestantissimus et mulier pudicissima interituri 
8unt. Huius oratio, ut iratam decet, minime exilis est, sed 
sanguine, succo nervisque praedita. Est autem hoc prooe- 
mium eiusmodi, ut non solum praeterita commemorando 
doceat, sed etiam futura praemonendo attentos reddat 



*) Plutarch. Repugn. stoicorum c. 15. T. II. p. 1040. B. 
^*) Cf. Welck. p. 1061. 

26 



402 

spectatores. Siiam potentiam, qua et iiiter divos et intermor- 
tales polleat, ab Hippolyto sperni dea conqueritiir. Nam 
quum sit innocentis Pitthei disciplina institutus , respuere 
eum atque aversari connubia. Qui quod assidue in silvis 
venatui vacans Dianam maxime colat deorum et supra 
conditionem humanam sibi huius consortio tolli videatur, 
haud se dicit invidere; quod autem se spernat et deterri- 
mam dicat esse daemonum, vindicandum esse. Itaque suis 
cousiliis effectum esse, ut Phaedra, patris uxor, conspicata 
eum quondam ad mysteria visenda Athenas profectum, 
vehementissimo eius amore inflammaretur. Eum amorem, 
nunquam intermissum, postquam cum marito, propter cae- 
dem fugiente, Troezena commigrarit, funestum ei fieri 
coepisse. Perire enim eam occulta flamma, nemine e do- 
mesticis conscio, et mori honestissime constituisse. Se 
vero ea re foras elata effecturam, ut Hippolytus quoque, 
et miserrime quidem, hodie intereat. 

His expositis statim adolescens ipse, qui morti desti- 
natus est, florens vigore adolescentiae, stipatus turba comi- 
tum, cum cantu laetissimo ex venatu rediens conspicitur. 
Quis non tanta cum securitate ante patentes Orci portas 
ludentera conspiciens adolescentem animi corporisque vir- 
tutibus pariter praestantem misericordia moveatur? 

Florum serta ex illibato prato decerptorum Dianae offe- 
rens oratione utitur ea, qua animi sensa verissime expri- 
mantur. Silvarum umbris refrigerari et fontium iiquidissi- 
morum murmure delectari et pratorum roscidorum viridi- 
tate recreari nobis videmur, et relicta tectorum vicorumque 
angustia per silvas camposque vagari cupimus, huius ado-' 
lescentis studia vitaeque genus intuentes. Dianae autem 
vim numenque si quis antea ignoravit, huius dicta factaque 
intuens, nisi plane hebetibus est sensibus, cognoscet. Sed, 
pro dolor! nulla unquam humana natura perfecta esse 
potest, et fato rerum humanarum etiam praestantissimis 
virtutibus vicina sunt vitia quaedam, ad quae traducti, qui 
illis exceilunt, in daemonum infestorum insidias incurrunt 
et calamitatibus, miseriis, morte afficiuntur. Sic Hippoly- 
tus ex morum castitate vitaeque innocentia insolentiam 
sumsit eam, ut se solum glorietur dignatum esse, qui deae 



403 

t consortio colloquioque fruatur, utque paene divino honore 
se a comitibus coli cupiat. Quo elatus fastu senis pruden- 
tissimi modestissimique monita, ut comitati studeat neve 
alteram deam in conspectu positam negligere veiit, cou' 
temnit, negans sibi probari deam, cuius facta iucem fugiant. 
Quare misso monitore simul cum numine obsceno statim 
iubet cibos parari equosque curari, a venatu continuo ad 
agitationem equorum transiturus, quibus periturus est. 

Prodit deinde chorus mulierum, quae cum fuissent in 
vestibus lavandis apud fontem aquae marinae occupatae "^), 

* de reginae aegritudine eiusque moriendi consilio cognove- 
Funt. Tertium enim iam diem illam cibo abstinere in lecto 
decumbentem atque occulto morbo tabescentem compere- 
runt. Caussam maii ignorantes aut furore divinitus immisso 
iliam vexari, aut iniuria affectam a coniuge esse alienam 
Venerem sectante, aut nuntio de calamitate aliqua domus 
paternae allato consternatam, aut denique partus doloribus 
vehementioribus laborare suspicantur. 

Mox ipsa pailido ore, languido tabidoque corpore in 
lecto sedens reclinis conspicitur. Morigerans enim nutrix 
optanti, ut clara hice puroque aethere frueretur, extra do- 
mum per famulas efferendam curavit. Quae aegrotae cupido, 
semper eorum, quae adsunt, impatientis, mentis eius habitui 
optime convenit. Egregie etiam reliqua effinxit poeta **). 
Cupit Phaedra, furore quodam abrepta, se frigidos fontes 
hanrire, in viridibus pratis sub alnorum frondibus recubare, 
aut per saltus vagantem feras persequi, canes voce hortari, 
venabulum iaculari, tum rursus equos acerrimos in area 



^) Matthiaei reprehensionem insulsam refutant scholiastae: 
tpiXovGi yocq iv rccls xoiuvraiq avvoSotg ofiiXtai nsgl fiaai'- 
Xscov ngogBfjininTSiv ngog nagafivd^iav rcSv KafiaTcav, cSgrs 
ovH, dnei^OTOog cpTjal nXvvovaav qpiXrjv nvd^iad^ai nal stnsZv. 
lidem non mare, sed fontem aquae marinae a poeta dici 
recte monuerunt. 
**) Schoi. ad V. 318: ccKgcag 8s igcoTinov ^&og dns[ia^aTO rij 
XsnTOfisgsl rrjg iKtpgdascog nsgisgysia' slg vnofivrjaiv ydg 
igXOfisvoi TfSv noQ'ovfisvci)v xal fiovovovxt ttoygacpovvxsg 
avra tolg Xoyoig itt fidXXov t^v inid^vftlav iysigovat. 

26* 



404 

agitare *). Inde postquam ad sanam raentem rediit, pudet 
eam dictorum obvolvitque caput prorumpentibus lacrimis. 
Sic cum sanitas dolores creet, raalum autem sit furor, 
optat, ut mori sibi insanienti iiceat. Hinc ad nutricera nos 
convertamus, cuius mores non minus vere expressi sunt. 
Proprium est eorum, qui aegritudine laborant, de conditione 
et propria et communi mortalium meditari. Quod si sub- 
limiora quaedam, quam quae in mulieris naturam cadere 
videantur, cogitata huic tribuit Euripides, fecit iure et con- 
suetudine poetarum neutiquam vituperanda ""). Egregium 
est etiam hoc, quod proprii comraodi studiura coramendan- 
tem fecit eam, cuius mores ab eo studio sunt alienissimi, 
ut factis dicta ipsa redarguat. Saepissime enim probis- 
simorum hominum improbiora sunt iudicia, et contra im- 
probissimorum probissiraa. Laudant enim utrique diversa 
sequentes, iidemque, si quis repente deus iis mutandi per- 
sonas facultatem faciat, nolint. Itaque haec nutrix (ut 
Ciceronis utar verbis) commodissimum esse docet qnam 
laxissimas habenas habere amicitiae, quas vel adducas, 
cum velis, vel remittas. Hoc praeceptura si qui sunt philo- 
sophi amplexi atque argutiis defenderunt, sane vituperandi 
sunt ; at poeta culpa vacat, qui tribuerit ei personae, quae 
vehementius alieno malo quam suo dolet tantaraque aegritu- 
dinem ex dominae calamitate suscipit, ut etiara de morte 
sibi consciscenda cogitet. Neque hoc mirandum est, quod 
in eadem dubitatione atque Hamletus haerens simili modo 
atque hic philosophatur. Solent enim etiam ineruditi, ubi 
aliqua anirai perturbatione ultra vulgarem modmn incitan- 
tur, ingenii vi inopiam doctrinae compensare et naturae 
quodam impetu conditionem suara excedere. Haec qui 
reprehendunt, eos miror non communera omnium poetarum 
consuetudinem vituperare, qua suam quisque disserendl 



*) Scholiastes: 'EvtuS&a 8e Ssl rov vnoyigivofisvov Kiv^aat 
havTov xai axrjfiazi nal q)covjjy xai iv rc3 stfn ngos vXag ^ 
ava7i7}8av, (og avzri noQSvofisvr]. 
**) Rectissime scholiastes : z6 ^&og dnsiQi]Kviag rrjg d^sqanslag, 
coqrs 'KOLvfi xov §Lov §Xa6q)7]fiElv ngouysTai. Jio nal YvmfiiHov 
BnsigaysTatf onsg cvvTj&sg xoig 8vgTVXov6iv inl ttaiv. 



I . 



405 

subtilitatem dicendique facultatem in personas, quas effin- 
gunt, transferentes, copiosius, ornatius, distinctius non in- 
genuos tantum homines , sed servos quoque et semiferos 
Cyclopas de suis auimi sensis cogitatisque exponere faciunt, 
quam veritatis ratio pati videtur. Ab Euripidis quidem 
aequalibus nihil horum illi vitio datum esse pro certo 
affirmaverim : neque enim ipsam veritatem, sed imaginem 
veritatis reddendam poetarum operibus esse inteiiigebant, 
atque Aristophanes quoque, non quod importune philo- 
sophiam adliibuerit, sed quod omnino adhibuerit, ei crimini 
vertit, neque tantum a theatro, sed etiam a civitate et 
a vita studium eius exsulare iubet. 

Dum obvoluto capite regina quiescit, chorus quaerendo 
ex nutrice statum rerum accuratius cognoscere studet, si- 
mulque hanc hortatur, ut, quamvis ilia obstinato animo 
genus morbi caussamque celet, vi extorquere verum co- 
netur. Incipit igitur quaerere nutrix cautissime: in qua 
quaestione dum forte Hippolyti facit mentionem, Phaedra, 
tanquam vehementi doiore aifecta, exclamat: quod odii 
signum esse putans nutrix nihil quaerendo coniectandoque 
proiicit. Tum ad preces conversa supplex genua dominae 
amplexa dextraque prehensa obsecrat, ut verum, quamvis 
malum sit, fateatur : maius enim malum, quam domina pri- 
vari; accidere sibi posse negat. Sequitur igitur post amba- 
ges quasdam confessio verecundiae laude excellens con- 
tinensque celebrata illa: nag av Cv [iol ^e^siccg c^fts XQV 
Xhyuv; et 6ov tdd' , o^dz l^ov ^Xvstg. Qua confessione 
plane consternatur nutrix, morteque peius malum ei esse 
videtur, quum turpissimae cupidini modestissimam feminam 
obnoxiam esse videat; neque minus choro ad perniciem res 
aperte tendere videtur. Tum mentis sensa et consilia 
uberius Phaedra explicat. Intellexisse se meditando ait, 
non tam iudicii vitio quam naturae imbecillitate , cum aut 
inertiae aut vohiptati aut falso cuidam pudori indulgeant, 
mortales plerosque peccare et ad scelera suscipienda pro- 
uos esse. His igitur cognitis, non potuisse sibi, ut flagitium 
invita committerct, accidere. Itaque postquam se amore 
vuineratam esse senserit, considerasse, quanam ratione eum 
ferre posset honestissime. Et primum quidem celandum 



406 

esse morbum censuisse: nuUam enim fidem esse iinguae, 
quae aliena quidem vitia optime arguere, propriis non me- 
deiam, sed accessionem parare soleat. Curandum igitur 
esse, ut pateant honesta, celentur turpia. Deinde se per- 
turbationem animi meditatione et temperantia vincere stu- 
duisse. Denique, postquam his nihil profecerit, mori con- 
stituisse. Stare sententiam: turpem enim per se hunc 
morbum esse et uxoribus merito maxime infamem , di- 
gnamque fuisse, quae miserrime periret, quaecunque femina 
nobilis prima poUuto toro coniugiali foedum exempium 
proposuerit humilioribus. Malle se perire, quam fiagitii 
sibi consciam perpetuo ne arguatur timere et maritum li- 
berosque dedecorare: debilitari enim animum liberorum 
imminuique ingenuitatem conscientia materni paternive 
flagitii. 

Haec rectissime, verissime, sapientissime planeque 
philosophorum praeceptis convenienter disputata probat 
scholiastes his verbis : md^av&s de xal tb riQB^a vodrjlBvo- 
[isvrjv adtrjv ev^v^slO^aL toiavta * Tors yccQ yvcj^vKcoteQOc 
yivoiie^a, r^g q)v6eoQ rjybdg dia tov Ttd^ovg mnai8evov0r]g, 
Neque quomodo reprehendi possint video, nisi quis forte 
incredibile esse ducat mortem turpitudini ab ulla femina 
amante anteponi. Certe possunt eadem, quae viri otiosi 
excogitarunt, a femina, quam dolor pungat neque quiescere 
sinat, inveniri: calliditatem enim alfert sollicitudo , mul- 
taque animo volventes tentare omnia prius solent homines, 
quam extrema subire constituant. 

Non debuisse Phaedram nutrici supplicanti gratificari 
statim intelligitur. Haec enim mulier, cum vivere domi- 
nam more nutricum primum esse ducat neque fieri posse 
credat, ut, moriente illa, ipsa superstes sit, servare eam 
omni ratione, etiam invitam, constituit. Tribuit autem huic 
quoque poeta disputationem satis subtilem atque philo- 
sophicam, cuius summa haec est, non debere mortales, 
quoniam neque perfectam sapientiam assequi neque vitiis 
omnibus liberi esse possint, nimiam morum castitatem af- 
fectare, sed sustinere se obnoxios esse mentis perturba- 
tionibus iis, quae nisi cum vita deponi nequeant; neque 
cuiusquam tam puram innocentemque esse vitam, ut non 



407 

interduin etiam simulatione ei ad tegenda vitia opns sit. 
Disputandi subtilitatem exempiorum auctoritate confirmat, 
ostendens neque primae neque soli Phaedrae hoc accidisse, 
ut invictae amoris potentiae succumbat: idem enim et 
summos deos et sapientissimos homines passos esse etpa- 
tienter tulisse, cailide tegentes quae minus viderentur de- 
cora. Superbiae esse, velie morum integritate ipsos deos 
superare, et acquiescendum , si cui piura bona quam mala 
sint. f 

Sic utilitatis rationem nutrix, honestatis regina defen- 
dit. Hanc speciosam quidem esse censet anus, sed reiin- 
quendam , Ubi salus agatur : quippe vitam potiorem esse 
quam decus atque honestatem. Contra utiiia dulcia quidem 
auditu, sed turpia factu esse dicit regina, et perniciem af- 
ferre tum civitatibus tum domibus. Quamobrem respuit 
consiiia nutricis, et consentit cum ea chorus. Neque ta- 
men desistit nutrix, sed aliquid remedii se inventuram esse 
promittens, quo malum levetur, in domum abit. 

Tum chorus Cupidinis potentiam praedicat, quem di- 
cit esse lovis fiiium dignumque, qui non minus quam luppi- 
ter et Apollo ludis atque sacrificiis ab universa Graecia 
colatur. Cuius operum exempla duo ostenduntur, Oechaiia 
propter loies amorem ab Hercule cremata, et Semele ful- 
mine cum aedibus conflagrata. Hoc carmen et verbis et 
rebus praestantissimum est. 

Interim nutrix intus ea , quae praedixit , infelicissime 
perfecit: aperuit enim Hippolyto Phaedrae amorem. Sa- 
tis prospectum et famae et saluti dominae fore opinabatur, 
si, antequam r^m adolescenti aperuisset, iuramento eum 
callide occupasset obstrinxissetque promisso se, quidquid 
fidei suae commissum foret, arcano celaturum esse silen- 
tio. Tum, quod eum generosum esse sciebat, sperabat 
eum et suae sollicitudini et Phaedrae calamitati hoc dona- 
turum, ut in huius sanandae conatibus se adiuvaret. At 
adolescens, simulatque rem pronuntiatam auribus percepit, 
verbis ipsis suam puritatem inquinari putans, statim impa- 
tientissime exclamavit neqiie iam reliquae illius explicationi 
aures praebere sustinuit, sed e domo se proripuit, clamans 



408 

conviciansque et vehementissima oratione iu genus mulierum 
universum invehens. 

Duri animi superbique est nihil vitiis aiiorum ignoscere 
et, quod te ipsum imbeciliitate naturae humanae superio- 
rem esse putes, damnare neque uila venia dignos habere 
peccantes. Tam subiimem autem suam esse virtutem Hip- 
polytus putat , ut ne vestem quidem ab impura anu tangi 
patiatur auresque putct statim vivo fonte eluendas esse. 
Egregium hoc quoque signum est studii exquisitae san- 
ctitatis, quod, quamvis se iureiurando rainime teneri intelli- 
gat (iuravit enim lingua, mentem iniuratam gerit), tamen 
tam obstinate servat, ut atrocissimis se calumniis lacerari, 
quam iidem ullo pacto violare malit. Iniprudenter igitur 
inconstantiae Euripidera arguit Vaickenarius. Tenere se 
non potest Hippolytus, re turpissima cognita, quin palam 
clamet, seque iureiurando, quod invitus dederit, ullo modo 
prohiberi negat. Sed Theseo se rem proditurum esse 
nusquam professus est, neque ex eo, quod in primo animi 
timore, dum iram verbis eifundit, prohiberi se iureiurando, 
quominus palam clamaret, negavit, sequebatur, ut etiam 
ad patrem rem deferendi sibi licentiam esse arbitraretur ^). 
Ceterum illud dictum: 

^J yXco66^ 6^(6^ox\ ^ Se g^Qrjv dvcj^otog, 
inerito et sapientibus probatum est ^^) et ineruditis reli- 



-^) Rectissime poetae mentem assecutus est scholiastes: ov 
Tta&oXiyicos z6 r o lov t ov , dXXa vvv y insinsg 7} ygavgj 
nqlv etnsiv t6 nad^os avT<p xai nqlv sig ^vvolclv il&slv 
avTov TQv ^rjd-TjGOfisvov , ogKOV iJTrjGS TTJg aiconijg xal r^g 
dtavoiaSf 6 ds fiiq nqosiScog i(p* a cofioasv cSfioas , cprjatv' rj 
yXcoaaa nqonSTsaTsqov nal naqa yvcofi7]V Trjg cpqsvog Oficofiotisv. 
'jiqiaToq)dvr}S xad^oXtKcoT sqov vo-^aag tprial t6v EvqtnL- 
8r]v v^qi^stv ttJs yXcoTTrjg t^v dtdvotav, cos av fi^ tcc do^avTa 
Tfj xqiasi Trjs diavoias cp&syyofisvrjs- ''AXXcos ts cpaivsi 
dtd Tcov h^rjg to svas^sg avTcov cpv XdTTcov tprjal 
ydq „si ftrj ydq oq-KOig &scov (Lcpqav.TOS Vqi^fiv ,'' tasrs fi"^ 
donr^atv avT m inioqv.ias nXaTT stv. 
'^*) Plat. Sjmp. p. 199. A. Seneca Hipp. v. 891. Ovid. Her. 
XXI, 135. Cic. Off. HI, 29. Livius : „corpu8 est tantum vio- 
latum, animus insons." Cf. Valcken. ad v. 612. 



409 

giosisque vel potius superstitiosis Iiominibus offensioni fuit. 
Nondum enim illis temporibus vulgus liberatum erat opi- 
nione verbis ipsis precationum vim quandam atque momen- 
tum inesse, neque qua mente, sed quibus verbis iuramenta 
conciperentur , referre. Quamobrem non est mirandum, 
quod Euripides etiam in iudicium vocatus est a calumnia- 
tore quodam; sed hoc mirandum, quod etiam eorum, qui 
meliora debebant edocti esse Christi praeceptis, quidam 
tanta vecordia Aristophanis auctoritatem secuti sunt, ut 
plus huius depravationi dicti , quam verissimae Ciceronis 
disputationi reliquorumque auctorum gravissimorum iudiciis 
tribuerent. Eadem vecordia fabula de mulierum odio Eu- 
ripidis vuigo decantatur. Quasi huius odii argui possit is, 
qui uxorum omnium pudicissimam, probissimam sapientis- 
simamque in hac tragoedia ipsa effinxit et quaecunque 
probra ab adolescente insolente in mulierum genus ingeri 
fecit, ipsarum mulierum, quae praesto sunt, dictis factis- 
que redarguit. An potest quemquam, qui attento animo 
colloquium Hippolyti senisque famuli legat, fugere impro- ' 
bari ab Euripide atfcctatam illius puritatem Venerisque 
fastidium? Comparandus est Hippolytus, Veneris contem- ■ 
tor, cum Pentheo, Bacchi contemt^re. Neuter, quamvis 
sint abstinentia, sobrietate, probitate, integritate insignes, 
Improbante poeta mulcatur. Nimis enim putido virtutis 
studio aspcrnantur dona deorum praestantissima, quasi per 
se perniciosa sint, et non, prout iis utaris, bona malave 
existant. Insolentiae est quidquam humani a se aiienum 
esse putare, neque unquam non cum superbia coniuncta 
est contumax illa abstinentia atque vitatio affectuum eo-i 
rum, quos firmissima esse vincula natura voluit communi- 
tatis generis humani. 

Inveniuntur fastidiosa ingenia etiam hodie passim, quae 
citra concubituiu liberos procreari posse cupiant: quidni 
igitur Euripidis temporibus inventa esse credamus? Neque 
defuisse, qui malum mulieres esse dicerent, et quidem 
eiusmodi, quod ii ipsi, qui possiderent, studiose comerent 
ornarentque, ex Aristophanis lepidissima dissertatione in 
Thesm. v. 785—800. apparet. Denique plurimos fuisse, 
qui fatuam, simplicem neque ultra quam mulierem deceret 



/ 



410 

sapientem iixorem alere eamque a consortio hominum 
quam diligentissirae arcere optiraum esse ducerent, mores 
ipsi Graecorum testantur. Inde non poetae sententiam, 
sed opinionem, quae apud vulgum increbuisset , hac Hip- 
polyti oratione redditam esse inteiligitur. Omnino autem 
tenendum est id studiosissime secutum esse Euripidem, 
ut vulgi opiniones recenseret et philosophiae poeseosque 
lumine iiiustrando corrigeret. 

Ad Phaedram redeamus. Fructu laborum se privatam 
videt importuno nutricis officio, et cum moriendum utique 
sit infelicissimae , iam ne honeste quidem et sine infamia 
mori licet. Huic igitur malo forti ac praesenti animo me- 
dicinam parat. Et primum quidem nutricem, quamvispoi- 
liceatur se iisdem artibus , quibus depravarit rem ., etiam 
sanaturam, facessere iubet. Deinde occupare Hippolytum 
constituit et quasi de stupro ipsa ab eo compellata sit, 
prius accusare. Denique mortem sine mora sibi consciscen- 
dam esse intelligit. Yidendum iam, quomodo probari vei 
certe excusari possit, quod innocentissimo adolescenti faisa 
criminatione |nteritum parat. Amoris iraeque furoresvici- 
nos esse satis notum est *), neque tamen liaec excusatio 
sufticit. Mulcandnm^ superbissimum adolescentem et ad 
modestiam revocandum esse (6G)q)QQVBlv iiad^ij^erai^ v. 726.) 
non sine probabili caussa Phaedra sibi persuadet: iure 
enim huic accidere videtur quidquid acciderit. Sed quis 
non, ulciscendi cupidus, talia sibi persuadet^ Bonorum 
summum iudicio Phaedrae est honestum — 
fiovov ds xovto q)a0^ d^iXXa^Q^aL ^lcp^ 
yvco^T^v dixaiav itdyad^ijVj orco TtaQTJ — 
(v. 426.), cuius quidem studium separari non potest a studio 
iaudis (v. 489.). Huius tuendi caussa non solum labores 
summos sustinuit, sed etiam vitam profundere constituit. 
Privari autem sibi videtur hoc labprum mortisque fructu 
temeritate adolescentis crudelissimi. Fieri igitur non pot- 
est, ut aiienae vitae parcat, quae suae non pepercit, siqui- 



*) Heliodori verba (VIII. p. 374.) Valckenarius in testimonium 
vocavit: dnEXnie&els 6 fgcog ovSeiiiav ixu cpsidco tov igcD- 
(iivov. 



411 

dem aliter qiiam in criminatorem regerendo crimen piirgari 
nequit. Qiiod faciens , quid aliud quam par pari referre 
videtur? Nonne enim Hippolytus, ne iureiurando quidem, 
quo se obstrinxerat, retentus, turpissimas criminationes, et 
falsas quidem, palam iactavit 

7tlij6H ts nd(3av yalav ali5%l<5r(»iv Xoycov? 
Ergo quod criminationem criminatione repeilere constituit 
neque mortis fructum amittere vult, non est vituperanda. Non 
debuit enim Hippolytus famam innocentis temere tacerare. 
Optare, nt divini numinis iustitiae confidens Phaedra famae 
suae purgationem huic commisisset, est postulare, ut non 
graecos homines, sed christianos Euripides repraesentasset. 

Strenue chorus duplici officio et tegendi commissa et 
favendi bonis satisfacit, neque idem quidquam, quod non 
proposito conducat, medios actus intercinit *). Itaque dum 
suspendio vitam mulier praestantissima finit, vehementissimo 
affectus dolore cupit se aut terra hauriri aut in aerem 
sublatum ad ultimos orbis terminos auferri. Tum naviga- 
tionis recordatur infaustissimae, qua Athenas ad connubium 
infelicissimum ineundum vecta intravit thalamum , in quo, 
mortem turpitudini praeferens, interitura erat. Hoc car- 
men elegantia atque subh*mitate nuiio inferius est. Statim 
deinde defunctae corpus a famuiis e laqueis solutum com- 
ponitur. 

Hoc ipso momento Theseus ex itinere redit. In fin- 
gendis caussis absentiae vel praesentiae personarum, quas 
vei adhibere rebus agendis vei arcere velint, scenicos poetas 
non admodum religiosos esse constat, facileque haec licen- 
tia conceditur iis, quorum ars plurimis esset iniquissimis- 
que legibus circumscripta. Probabili caussa Hippolytum 



*) Non digna sunt quae refutentur haec Monkii verba : „Fabu!ae 
nostrae oeconomia, in ceteris cgregia, hoc nomine inculpa- 
tur , quod chorus praesenserit Fhaedrae facinus , nec tamen 
prohibere conatus sit. Idem profecto vitium in aliis Euripi- 
dis tragoediis conspicitur, et forsan ob partes choro tribu- 
endas, quae eum a scena abesse non sinebant, aegre vitari 
potuit. In illo autem magis peccasse videtur tragicus, qu»d 
ipse necis modus, quem initura esset Fhaedra, a chora 
praedictus sit." 



412 

ablegavit Euripides *), mitricem antem removit ita, ut ne 
mentio quidem eius in reliqua fabula ulla iniiciatur, id quod 
imperite a quopiam vituperatur: quasi huius salus in dis- 
crimine versetur vei perinde atque Phaedrae et Hippoiyti 
curandum sit! 

Ex oraculo ig^itur coronatus rediens Theseus domum 
luctu mixtam invenit et coniugem voluntaria morte exstin- 
ctam esse cognoscit. Mox apertis foribus corpus ipsum 
defunctae conspicitur, Theseo lamentis summum uxoris 
amorem declarante : nam vita sua eam cariorem sibi fuisse 
dicit, seque aliam post illam uxorem ducturum negat. Ubi 
vero litteris, quas defuncta manu tenet, inventis solutisque 
iilium vim coniugi suae facere ausum esse cognovit, prae- 
ceps ira, quod Neptunus, qui pater Thesei esse ferebatur, 
se vota tria precanti impleturum esse promisit, horum uno 
ad perdendum filium abutitur, neque hac imprecatione 
contentus, etiam e patria eum eiicere decernit. Chorus, 
quamquam minime languet, tamen, quoniam neque com- 
missa prodere neque se conscium esse fateri vult, haec 
prohibere nequit. 

Accurrit ad patris clamores Hippolytus. Priusquam 

autem actum, qui sequitur, praestantissimum recenseamus, 

de Hippolyti studiis ad animum excolendum pertinentibus 

pauca dicenda sunt. Descripsit ea Euripides his versibus : 

ijdrj vvv aijiu xal dt* di}v%ov ^ogag 

loyoLg Ka7ti]X8v\ ^OQtpia t' ccvaTcx' ^xov 

^dK%BVB^ TCoXkav yQa^iidtav ZL^Giv xa- 

Tcvovg. 
Pythagorae disciplinam his verbis significari monet scho- 
liastes : BTtBL ytcQ 'svdo^og riv 6 TJv^ayoQag^ ijdt] Kal nolXol 
d^vxcav ditelxovTO' dvdysL dh tovg XQovovg. tcbqI avtov 
yaQ alvl^aC&aL ^ovlBxaL 6 EvQiTcldrjg' toiovtog da l^tLV 
del ta iqQmKa TCQogcona eigdycav, Viciuas cognatasque 



*) Schoi. ad V. 654: aXXoag xs nal 6 TCOiTjtiis oinovofiLiicog 

rovTO i^SQYoc^£TaLf Siu t^stov ^lnTtoXvrov dnovaicig t^ovaiccv 

*r 8L8ovg TJj ^aidQa igydoaa&ai, ttjv dyxovrjv xal r^v SiafioX^^v 

avTOv ziqv 8id rmv yga(i[idziov j tva ij SeXzog xal 77 tov 

* 'InnoXvTOv igri(jLia niazcaGTjzaL ziqv Kazrjyoqiav z^g (lOLXsiccg» 



4^ 



413 

inter se fuisse Pythagorae Orplieique disciplinas testatur 
Herodotus II, 81., et pluribus verbis ostendit Hoeckius in 
libro, quem de rebus Cretensium scripsit, c. III. p. 190 
seqq. Carne enim atque caede auimalium et Orphici et 
Pythagorei abstinebaiit. lidem initia ac mysteria summo 
studio colebant; cf. Aristoph. Ran. 1032: 

'OgcpEvg fihvyccQ tsXstdg d'* i^^lv natsdsi^s (povav 

r' dnsxs^^liai "'^). 
Pisces omnium animaiium maxime pro cibo Pythagorei 
aversabantur, teste Plutarcho Sympos. VIII. p. 313. Quan- 
topere cum his ritus raysteriorum convenerit, ex Porphyrii 
de abstin. verbis patet: uiaQayyskXstai yaQ ^EXsvoIvl d- 
stsxsCd^ai Ktti xatOLKidiav dQvid^ov Tcal l^^f^Q^vcav 
xal 7tvd[ic3V KtX, Vides igitur caussam, propter quara 
statim initio dramatis Hippolytus ostenditur Athenas pro- 
fectus esse 

^Sfivcov ig dipiv xal ts^.fj iiv6tr]Ql(Xiv, 
Orphicorum scripta plurima ferebantur, quorum auctores 
Pythagorei erant ; Cic. N. D. I, 38, lOT. Haec igitur signi- 
ficant verba iila, tcoXXcov yQafi^dtav ti^av aajivotjg, Magi- 
cam artem et expiationem et divinationem Orpheo propriam 
fuisse Euripides ipse ostendit Alcest. 969. Cycl. 646. Ean- 
dem Pythagorae tribuunt Cicero Div. I, 3., Porphyrius 23., 
lamblichus 60 seqq. Hanc igitur artcm respicit Theseus 
V. 1036: 

ccq' o^k S7t(p8bg xal yorjg nsfpv^jj ods; 
Denique Orpheus traditur mulieres odisse eamque ob caus- 
sam etiam discerptus a mulieribus esse. Quidam ab eo 
etiam puerorum amores primo inductos esse affirmant. 
Pythagoreorum autem iudicia ab eiusmodi abstinentia non 
plane abhorrebant. Exemplo est Archytas ille Tarentinus 
apud Cic. Senect. c. 12., qui „nullam capitaliorem pestem 
quam corporis voluptatem hominibus dicebat a natura da- 
tam esse." Ex Italia pulsi Pythagorei in Graecia societa- 



*) Adde Lobeck. Aglaoph. p. 233 seqq. Antiphanes comicus 
ap. Athen. p. 161. A. : nqcaTov (liv, oagnsg TIvQ-ayoqi^cov, 
ia&isi ^fiipvxov ovdsv ktX» Alexis ibid. lamblichus p. 25. 
(108). 



414 

tem reiiovanint , conspiratione, abstinentia et severitate, 
orgiis cultuque bacchico insignes atque Orpheum pro 
foederis anctore colentes; cf. Hoeck. I. 1. Aut horum aut 
Orphicorum depravationis testimonium exstat apud Plat. 
Rep. p. 364. B: dyvQvaL dh xal (idvteLg fjrl jtXov^icov 
•^VQccg lovzsg mi%ov6LV , c5g l6xL TtaQcc 6(pi6L dvva^ig btc 
^Ecov TCOQL^o^evi] ^vciaig te %al iTicpdalg eXts, %l ddiKrjfid 
tov yeyovsv aiutov tj nQoyovov dxslO&aL %tX. Eodem 
sine dubio pertinent Euripidis verba haec : 
— — • — tovg 6e toLovtovg eya 
(pevyeLV TtQocpcovGi tcccOl' ^r]Qevov6L yccQ 
6efivoLg l6yoL6LV, al6%Qa inrixavcbiievoL, 
Nunquam maximi facienda sunt ea , quae vulgus colit vel 
«ectae eruditorum familiaeque sequuntur, neque ritus et 
instituta servare rerum omnium difficiliimum est. Tum 
Venere abstinere, praecipue si cupidine nuUa vincaris, eius- 
modi est, quod piurimi assecuti sint et vulgo assequantur; 
at ruentera in se totam Venerem qui sustinuerint, rarissimi 
inveniuntur, sicut eorum, qui naufragio facto piures dies 
undis iactati sunt, paucissimi evaserunt. Non esset igitur, 
quod Hippolytum magnopere admiraremur, si merus Pytha- 
goreus esset neque altiore sapientiae virtutisque studio e 
turba emineret. Sed multo augustiorem facit accessio bo- 
norum, quae ex sui animi divitiis depromta adiiciens noster 
sapientiae virtutisque exemplar quam maxime perfectum 
effingere studuit. 

Venit igitur Hippolytus eorum, quae interim gesta 
sunt, plane inscius, culpa liberrimus, obstupefactus calami- 
tate et ad communiter suscipiendum dolorem paratus. Eam 
vero impudentiam etiam scelere, quod commiserit, superio- 
rem esse putat pater. Itaque initio indignatione vocem et 
stupore praecludente, insidianti similis, vultum in scelerato 
figit. Deinde solus secum monstrum hominis miratur : esse 
qui quum miras atque incredibiles artes in cassum discant, 
sapientiam, rem omnium maxime necessariam, negligant, 
quis putasset? tam fallacem probitatis simulationem in 
tanta morum foeditate inveniri indignum esse! Obsecran- 
tem filium, ut missa meditationis subtilitate, quam quidem 
ipse, quod praesentibus rebus parum convenire videtur, merito 



^ 415 

horret, dolorem seciim commiinicet, non audit neque ailo" 
qui dignatur. Tandem vero, non amplius ferens dissimu- 
lationem et confidentiam eius ^ qui se certissimis indiciis 
convictum constrictumqiie teneri ignoret, ad prosternendum 
uno impetu hostem teraerarium armatus surgit. Magnifico 
utitur exordio: quis modus erit audaciae et confidentiae, 
si posterior quaeque aetas priore erit vitiosior? Altero 
orbe opus erit, quo maii a bonis separentur, ne piane ex" 
stinguatur probitas. Propositio ipsa ea est, quae per- 
cellere possit adversarium: intuemini in hunc, qui, ex me 
natus, menm thalamum polhiit idque manifesto a mortua 
convincitur! Haec firmat gravissimis argumentis, quaecun- 
que obstare videntur, removendo: Quin obverte, quando- 
quidem in conspectum venire sustinuisti, patri os vuitum- 
que tuum ! Tu morum sanctitate et deorum consortio glori- 
aris? scilicet severitatis praetextu vitia faciiius te celatu- 
rum esse speras. Sed iam convictus es ita, ut oratione 
nulia et ne iureiurando quidem purgari possis. An te ut 
perderet ipsam vita se spoliasse dicis? quod absurdum est. 
Aut proniores ad libidinem mulieres quam viros esse ar- 
guis? Sunt adolescentes non minus intemperantes et ma- 
gis temerarii quam feminae; denique mors eius omnibus 
argumentis potior est. Subiicitur peroratio gravissima: 
frustra Sinis et Sciron me sceleratis gravem esse testen- 
tur, nisi digno supplicio te quoque affecero. 

Filii oratio moderatione conspicua est. Dicit autem 
haec fere : Quamvis sit speciosa caussa, tamen, si explore- 
tur, minime honesta esse arguitur. Ego autem certamini 
palam sustinendo impar sum , domesticae tantum philoso- 
phorum orationis peritus, quae veritatem magis quam fu- 
cum sequitur *). Quod speciem honesti, non honestatem 
ipsam me colere arguis, innocentia vitae meae contrarium 

*) Cf. Cic. Orat. 19, 64. Mollls est enim oratio philosophomm 
et umbratilis, nec sententiis nec verbis instructa popularibus, 
nec vincta numeris, sed soluta liberius. Nibil iratum habet, 
nihil invidum, nihil atrox, nihil mirabile, nihil astutum: 
■'*' casta, verecunda, Tirgo incorrupta quodammo- 
do. Idem de orat. I, 54, 233. Socrates damnatus est nul- 
lam aliam ob caussam, nisi propter dicendi inscientiam. 



416 

dotet: siim pius ergo deos, fidus amicis neque postulanti- 
biis iniqua neque praestantibus , idem siim absentibus at- 
que praesentibus familiaribus, rem autem veneream nonnisi 
ex narrationibus imaginibusque novi, neque tamen talia 
cognoscendi cupidus sum. Si continentiae meae non con- 
fidis, ostende, quibusnam illecebris deleniri potuerim. Nura 
forma uxor excellebat tua? An domo et regno potiri pot- 
eram hac potiundo? Stultorum esse duco regna affe- 
ctare. Principatum mihi contingere in certaminibus , quae 
Graeci celebrant, cupio, reipublicae autem administratione 
aliis concessa cum amicis me delectare securus atque 
otiosus malo. Si viveret quae me accusavit, re et factis 
eam convincere possem. Nunc solum relinquitur quo in- 
nocentiam defendam iuramentum. Inde diris exsecrationi- 
bus se ipse obstringit. Denique caussam, qua commota 
Phaedra mortem sibi consciverit, tecte innuit, sed indicare 
fas sibi esse negat. 

Mirabiiiter pater afficitur moderatione et constantia 
adolescentis ; sed tantum abest, ut eam a conscientia veri 
rectique proficisci credat, ut ilhim arte magica ad se in- 
cantandum uti arbitretur. Poenam deinde constituit eam, 
quam morte ei miseriorem fore sperat, ut vitam exsul, va- 
gus, egenus degat. Tum vero Hippolytus, omnibus rebus 
frustra tentatis, an deorum fidem, qua perit, faliere prae- 
stet, paullulum ambigit. Sed postquam ne sic quidem 
persuasum iri patri intellexit, ad constantiam redit et ferre 
potius miseriam constituit, quam violare iusiurandum. Quo- 
nam autem se vertat, quemnam hospitem adeat, ob taiem 
culpam damnatus? Profecto nihil peius est infamia inno- 
centi. Tecta ipsa putes vocem mittere ac testari innocen- 
tiam debere adolescentis, cuius miseria tanta est, ut nemi- 
nem credas tam durum esse, qui conspiciens eam lacrimis 
temperet. Sed pater querelis non magis quam argumen- 
tis movetur, ac postremo servos eum per vim abstrahere 
iubet. Tum Hippolytus valere iubet deam, quam sociam 
et fautricem habuit, valere patriae solum , in quo edu- 
catus nutritusque est, et comitantibus aequalibus e con- 
spectu abit. 

Carmen^ quod sequitur, ad feminas, quae chorum effi- 



411 

ciunt, non niagis pertinet, quam Pindarica carmina ad eos, 
qiii recitabant. Notavit hoc scholiastes : yvvaiTisq [iev 
sl6LV cct tov xoQOVj ^exccg)£QEi dh to TtgogcoTtov l(p' eccvtov 
6 7tOL7]trjg TcataXiTtcov th xoqlkcc ntQogcjTta' ^etoxalg yccQ 
dQ^svixalg aixQritai. Haec autem dicit poeta : Haud par- 
vum solatium est credere deos rebus huraanis prospicere; 
sed dubitationera saepissime iniicit fortunae varietas, qua 
neutiquam merita dignis retribui video. Liceat mihi aegri- 
tudine vacare, non summa, sed mediocria, sequenti et con- 
tento praesentibus : consternatus enim sum calamitate Hip- 
polyti, clarissimi Graeciae sideris. Desiderabunt silvae ve- 
natorem , carebit arena equorura agitatione , obrautuerunt 
cantus lyrae, nuptiarum spes abiit virginibus, frustra ma- 
ter peperit, amiserunt eum Gratiae. 

Sequitur praestantissima narratio de Hippolyti interitu, 
quam et Ovidius et Seneca et Racinius imitati sunt. Comi- 
tantibus araicis ad littus, ubi equos ministri curabant, ado- 
lescens lacrimans ipse cum lacrimantibus sodalibus de- 
scendit. Currura conscendens optavit, ut, sive raoriatur sive 
lucem videat, sceieris suspicione liberetur. Tauro raon- 
stroso ex maris undis emergente consternantur equi, curru 
excutitur Hippolytus, saxo alliditur, lorisque implicitus cum 
everso curru misere trahitur ; denique ruptis loris, seraiani- 
mis, proripientibus se equis, relinquitur. His auditis The- 
seus partira gaudet partim dolet : 

^^occidere volui noxium^ amissiim Jleo.''^ 
AiFerri autem prostratura iubet, ut eius confessione veritas 
aperiatur. Interim chorus brevissimo, sed egregio carmine 
veram calamitatis caussara innuit Veneris amplissimam po- 
tentiara praedicando. 

Antequam autem Hippolytus aiFeratur, Diana de coelo 
descendens rerum caussas ipsa explicat. Huius interventu 
ad expediendas res minime opus fuisse planum est. Li- 
cebat enim Hippolyto mmc demura certe arcana prodere, 
nec tiraendum erat, ne tumidus patris animus iidem dictis 
derogaret; licebat nutricem in testimonium adhibere; lice- 
bat etiam chorum ad partes vocare. Adfiibita igitur est 
dea sedandis animis et consummandis , non extricandis, 
rebus. Detracto autem involucro hoc docet 'Diana : Non 

21 



418 

caruerunt fnictu Hippolyti virtutes; nam etvivus me socia 
atque fautrice gavisus est, et mortuus perpetuis honoribus 
fruetur. Sed interitum arcere nulia cuiquam praestantia 
potest: quin etiam gravioribus expositus est calamitatibus, 
quo quis magis virtutibus excellit, quemadmodum celsissima 
quaeque gravissima ruina sternuntur. Neque enim ulla na- 
tura mortalis omnibus nuraeris absoluta est, sed virtutibus 
finitima sunt vitia, quae in celsissimis quibusque hominibus 
maxime sunt conspicua , et tanto odiosiora , quo maiore 
quisque constantia atque pertinacia studium suum perse- 
quitur, tantoque citius eadem ad perniciem adducunt. 

Quam Euripides indicavit deorum legem, quamque, 
hunc secutus, etiam Ovidius commemoravit, qua licere ne- 
gant cuiquam deo alius dei facta irrita facere sive rescin- 
dere, eam non accuratissime cum Homericorum deorum 
consuetudine convenire falso putat Yalckenarius. Nunquam 
illi nisi vel iubente vel permittente love manus inter se 
conserunt, neque unquam singulari certamine de uno ho- 
mine contendunt: indignum enim esset pro uno viro bi- 
nos deos vulnera sibi inferre. Ac ne in populorum quidem 
proeliis temere manus conserunt, sed concursum verecunde 
vitant. Proprio autem odio et privata ira concitatl inter 
se conilictantur in rhaps. XXI. v. 385., qua ex re miram 
voluptatem capit luppiter. 

Apportatur deinde Hippolytus eliso , laniato cruento- 
que corpore, foedo adspectu, cum Aebiii clamore. Hunc 
Diana consolatur neve patri irascatur monet; eadem se et 
ultionem Veneris suscepturam esse pollicetur, et efFectu- 
raro, ut perpetuis honoribus Hippolytus a virginibus innu- 
ptis colatur "^). Postquam dea discessit, filius patrem caedis 
culpa liberat interposito iuramento, statimque hoc facto in 
huius amplexibus animam efflat et ab eodem componitur. 

Plane singuiaris ac paene inaudita graecis hominibus 
est animi ienitas , aequitas et moderatio , qua ignoscit iis, 
a quibus iniuria contumeliaque affectus et morti miserrimae 
ob^iectus est. Solo philosophiae studio eam animi altitu- 



*) Cf. Welck. p. 745., qui hunc honorem cum corona, qua or- 
natus Hippolytns primo in scenam prodiit, recte componit. 






419 

dineni parari potnisse manifestum est, maximeque omnium 
discipiinarum hoc proprium erat ei, quae cantu fidibusque, 
quasi quadam incantatione, animos a perturbatione ad tran- 
quillitatem traducebat et in sedandis animorum motibus 
studiosissime eiaborabat. Recte igitur Pytliagoreorum fa- 
miiiae adolescentem noster adscripsit et inter studia eius 
lyrae tractationem retulit (v. 1126.), cuius cantu etiam fe- 
ras bestias domuisse Orpheus narratur. Antequam ullo 
uteretur auctore, ipshis naturae bonitate quasi inscius 
pliilosophiae studium Hippolytus induisse fingitur. Testan- 
tur hoc verba eius : 

ogtig didaKTbv ^rjdiv, dXl' Iv ttj (pv6£i 
tb 6coq)Qovelv sXkrjxev Ig ta ndv^^ o^mg. 
Hoc minus mirandum est, quod Phaedra quoque invita, 
dum cupidinem animi vincere ac domare studet, in me- 
dios philosophorum circulos intravit, quum castitate et 
magnitudine animi maxime excellat. Hippolyti autem in- 
genium moresque conterapiantes, non possumus non de 
ipso Euripide adolescente cogitare, et plura insunt in hac 
tragoedia, quae scribens poeta sui animi inclinationem pa- 
rum celasse videatur, veiut haec: 

iyh 6' dycovag filv XQatBlv ^Ekli^viKovg 
TCQcstog &£loLfi' dfv, £v tcoXbl 61 devtEQog 
0VV toig dQiCtoig eitvxeiv d£l qptAotg* %, 

nQd€0£LV t£ yaQ 7CdQ£6ti, alvdvvog r' dTtcov 
OiQ£l0dG) didco^i tijg tVQavvldog xaQLV. 
Corporis enim exercitationi studuisse Euripidem tradunt, 
atque etiam victoriam ex pugilatus pancratiique certamine 
retulisse. Tum quod austeritatem Hippolyto paedagogus 
exprobrat {tb (j£fivbv xal tb fiij %d6iv cpUov) monetque, 
ut affabilitate gratiam sibi conciliare studeat, eadem paene 
omnia in Euripide fuisse grammatici affirmant. 

Retractatum argumentum ab Euripide immutatumque 
priorem Hippolytum ea maxime de caussa esse mihi per- 
suadeo, ut qualis esset voluntas sua qualisque mens, fa- 
cilius ab auditoribus perspiceretur. Repraesentaverat enim 
in priore Phaedra et in Stheneboea vim amoris tanta ve-^ 
ritate, ut quaedam mulierculae harum exemplum secutae 
se ipsae interficerent. Quamobrem pravae mentis suae In- 

21* 



420 

terpretationi occiirsiirus rectius exemplumpermutataePhae- 
drae proponendura esse censuit et studiose elaboravit, ut 
utrumque di-ama comparando, quid sequendum esset, faci- 
liiis appareret. Nara fere singuli actus singulis alterius 
dramatis respondent et sic conformati sunt, ut iidem simi- 
les inter se diversique sint. Longissime arcendam esse 
opinionera eorum, qui non Ttahvcjdiav^ sed dtoQ&Gi^LV 
prioris Ilippolyti hoc drama fuisse putent, ex hoc ipso 
apparet, quod divulgato posteriore dramate prius non est 
antiquatum, sed paene aequali honore apud posteros fuit: 
quid'? quod Ovidius, elegantissimus poeta, et Seneca illud 
quam hoc imitari maluerunt. Videtur autem illa opinio ex 
grammatici verbis, qui argumentum scripsit, originera du- 
xisse: t^ yciQ dTtQsnlg Ttal TtatrjyoQiag Sc^lov sv xovtca 
dicDQ&CJtat tdj dQdfiatf tddQdiia tav TtQcatav — , quae 
tamen nostrae sententiae multo magis quam illi favent: 
indecorum enira illud et reprehensione dignum sine dubio 
in Phaedrae raoribus, non in dramatis compositione, infuit. 
Esse autera priorera et secundum Hippoly tura non pro duplici 
eiusdera draraatis editione, sed pro duobus draraatibus idem 
arguraentum diverso modo ornantibus habitos verba ev 
tovta tG) dQa^ati ostendunt. Quod idem adiecit, tb dQcc^a 
tcov TtQCJtcov, id piurimis omnium saeculorum testimoniis 
confirmatur. Quin etiam ad barbaros, qui graece scirept, 
nobiiitatera eius manasse ex Pausaniae verbis intelligitur 
I, 22. p. 51 : dijXa de %a\ ogtig PaQ^dQCJV yXcb^Cav E^a^ev 
'EXli^vcov t£ £Qog tijg ^atdQag Kal tijg tQOtpov td 
ig trjv d laKov Lav toXfifjfia. Iraitati sunt paftes 
quasdam eius Ovidius Met. XV, 497 seqq. , Lucianus in 
tragoedop. et Seneca; singulas sententias reddiderunt idera 
Ovidius (v. 25. T5. 215. 326. 601. 1319.), Tibulius Cv.215.), 
Virgilius (v. 1406 seq), Horatius (v. 443. 478. 936.), Ci- 
cero sive Chrysippus (v. 253 seqq.), Ciaudianus (v. 123.), 
Heliodorus (v. 439. 1311.), Eumathius (v, 439.), Clemens 
Alex. (v. 14.). Respexerunt praeterea Plato (v. 101. 352. 
601.), Aristoteles (v. 601. 983.), Aelianus (v. 1428.), 
Xenophon (v. 84.), Galenus (v. 444.), Plutarchus (v. 14. 
101. 192 seqq. 211. 253 seqq. 385. 424 seqq. 449. 983.), 
Diodorus Sic. (IV, 63.), Dionysius Hal. (v. 201.), Themi- 



421 

stius (v. 12. 101.) , Aristides (v. .352.) , Liicianiis (v, 411. 
513. 614 seqq.), Philostratus (vit. ApoU. Tyan. VI, 111. 
p. 232.), Athenagoras (v. 1100.), Horatius (Od. IV, 7, 25.), 
Cicero (N. D. III, 3. Off. I, 10. I!I, 29.), quibus adde gram- 
raaticos cum scholiastis. Aristophanesnullius dramatis quam 
huius frequentius raeminit: Eq. 16. 1290. Vesp. 151. Thesm. 
216. 416. 115. Ran. 101. 931. 1411. Anagyro fragm. 1. Me- 
nander versus 386. et .381. iraitatus est in TraQaKatad^^^xy 
(cf. Valck. ad v. 380.). Xenarchus v. 415 seqq. in risum 
detorsit : 

o*t nag 7tox\ d) de^jcoiva Ttovtla KvTtQigy 
. Pivslv dvvavtaif tcav ^QaxovtBLCov vo^cjv 

OTtOtaV dva^VT]6d^G)6L TtQOgKVVOV^EVOt ; 

Sclerias comicus Tarentinus in Meleagro abusus est ver- 

sibus 14 seq. : 

£V&' ovts TtoL^rjv d^LoyvEfistv ^ota 
ovt^ dCx^^^Qog vs^o^EVog TcaTtQCj^etaL. 

Grammaticorum huic tragoediae expiicandae operam de- 

derunt nobiiissimi, velut Aristophanes et Philochorus; cf. 

scliol. ad V. 110. et 10. 



C. Antigone. 

De argumento ab Aristophane Byz. in iis, quae de 
Sophocleae Antigonae argumento scripsit, docemur: xSLtat 
ds rj ^vxtoTtOLLa ocal naQ' EijQLTtLdy iv ^Avtiyovy ' TtXr^v 
S7CSL (pcsQa&slOa fista tov AH^ovog dldotaL TtQog ydfLOv 
xoLVCOVLav Tcal tlKtst tbv Mai^ova. Idem scholion paene 
iisdem verbis ad finem fabulae scriptura est. Hoc testi- 
monio idem utrique poetae argumentum propositum fuisse, 
neque rerura, quae in utraque fabula agerentur, naturam, 
excepto eventu, multum discrepasse satis, puto, aperte et 
perspicue declaratur. Nihil enim intcrfuisse (dLatpSQSLv) 
praeter exitus diversitatem, tum socio et adiuvante Ha6- 
mone corpus interfecti sive creraatum sive humatum a 
virgine esse, denique Antigonam Haemoni, postquam invi- 
ctus adolescentis amor ex conspiratione illa cognitus sit, in 



422 

matrimonium datam esse (8^£86d'rj) affirmat scholiastes. 
Honim autem omnium contraria insunt Hygini (fab. 12.) 
narrationi, quam sequutus est Welckerus. Et huius qui- 
dem coniecturae fragmenta fabulae magis etiam quam te- 
stimonium Aristophanis reluctantur. Discrepantiae unum 
exemplum protulisse sufficiet: corpus interfecti etiamtum 
contra ius pietatemque inhumatum iacuisse ex fragmento 
XVII. apparet. Hyginum contra si sequimur, quattuor mi- 
nimum lustra inter Polynicis mortem etMaemonis agnitio- 
nem interposita fuisse statuendum erit. Movit autem 
Welckerum maxime Matthiaei scrupulus, non habentis, quo- 
modo poenam contumaciae cum nuptiarum felicitate con- 
ciliaret. At eam conciliationem deorum numine effectam 
esse fragmenta XIV. et XVIII. ostendunt. Quod si quae- 
ras, quid ad Bacchum sors Antigonae pertinuerit, rectissime 
Welckerus ipse vidit ferias Bacchi eo die, quo haec agan- 
tur, haberi: quas quo consilio finxerit Euripides, in promtu 
est intelligere: primum enim Marti contrarius est Bacchus, 
neqne potuit pacis felicitas ex belli calamitate melius, quam 
illa festa sacraque repraesentando, ostendi *) ; deinde prius- 
quam festi dies sollemnesque superorum deorum celebra- 
rentur, luctum in universa civitate finiri ac deponi lugubria 
decuit. Quod Antigone quominus ipsa quoque faceret quum 
Creontis crudelitate prohiberetur , et dei sacra pollueban- 
tur et magis conspicua reddebatur huius miseria, quum 
sola inter laetos lugeret squaleretque, et augebantur Creon- 
tis scelera, festum profanantis ac luctum sacris immiscen- 
tis. Sic deo in partes Antigonae vocato, quid mirum, si 
eiusdem praesentis numinis auxilio virgo servata est? Re- 
motis igitur obstaculis, quae viro eruditissimo offecerunt, 
diversam interpretandi viam ingrediendam esse censeo. 

Prologi agendi munus Antigonae tribuo. Initium au- 
tem prooemii Aristophanes Ran. v. 1212. servavit: 

^v Oidlnovg zb TtQatov sddal^cov dviJQ, 

eh' iyivBx' av&ig d^XicSratog PQOtcov. 
Ex Athenis cummaxime reversam esse virginem putan- 



^) Conferas carmen in Fhoenissis, quo bacchantium laetitia at- 
que insania cum proeliantium furore luctuoso comparatur. 



423 

dum est, quam patri ad sedem oracnlis destinatam profi- 
ciscenti dux comesque fuisset et defunctum ibidem com- 
posuisset. lam alterum Tidet pietatis officium liumandi 
fratris, qui multos iam dies avibus canibusque propositus 
sit, sibi iniungi. Desolata, orbata, tyrannorum iniuriis ex- 
posita, et suam et suorum sortem deplorat. Ad quam 
deinde Eurydice, Creontis uxor, prodire potuit, si modo So- 
phoclem Euripides in huius morte dramati intexenda secu- 
tus est. Nam quum reliqua illius vitia feiiciter vitarit, 
tum hoc quoque prudentius ab eo institutum fuisse mihi 
persuadeo, ut ad res agendas in principio dramatis perso- 
nam Eurydices adhiberet neque victimae instar ad mortem 
subito raperet, priorum actionum nullius participem. Eu- 
rydicen, quum multis nominibus bene veilet virgini genero- 
sae et gnara esset amoris, quo Haemon eam deperibat, 
et honestum faustumque hoc connubium filio fore spera- 
ret, multa admonebant, ut et consolando dolorem eius 
mitigare et monendo, ut potentiorum imperio cederet neve 
capitis periculum adire vellet, ad mitiora consilia ineunda 
permovere studeret. Aut huius igitur aut alius propinqui 
Tel familiaris personae conveniunt verba haecce: 
ogng dh Ttgdg tb %i%tov ivKdyag cpsgei 
tbv dal^ov\ ovtog tjo^ov £0r' dvoX^Log, 
Antigonam non modo perseverasse in sententia, sed etiam ad 
exsequenda ea, quae decrevit, se accinxisse necesse est. 

His peractis prodire potuit chorus virginum vel mu- 
lierum Bacchi sacra celebrantium. Parodi huius fabulae 
partem fini Phoenissarum ab interpolatoribus agglutinatam 
esse pridem monui homines surdos. Invitatur autem eo 
fragmento Antigone ad chorearum laetitiaeque societatem, 
quam illa, luctui ac moerori dedita, detrectat. 

X0P02. 

ngbg TJhnccg q)dvrj&L Cdg. 
ANTirONH. 

ahg ddvQndtcov l^av. 
X0P02. 

6v d' d^q}l pcD(iL0vg Xitdg. 
ANTirONH. 

xoQov hxov6^ E^iav Kazcav; 



424 

XOPOZ. 

'i%'' dXXcc BQo^Log Xva ts 6tj- 
xbg d^axog 6qb6i Maivddav. 
ANTirOJSH. 

Kadfislav « 

vsPQlda 0toKi8G)6a^Eva not' syci) 
^taOov 2J£^sXag 
IsQbv oQSGiv dvs%6QSv6a, 
%dQiv d%dQitov slg ^sovg didov6a. 
Prodit in scenam Creon; conspecta Antigona, moero- 
rem eiiis vituperat. Ab hoc deinde virginem gravissima 
oratione omnibusque precibus contendisse, iit sepeliendi 
fratris veniam impetraret, haec fragmenta ostendunt: 
ot;x s6ti Usi^ovg lsqov dlko Ttkrjv loyog, 
xal Pcj^bg adt^g s6t' sv dv^QCiTiov (pv6si. 
Indigne fratrem puniri ait, ut qui neque soius neque prae- 
cipue domesticae discordiae auctor fuerit: 
olKSiog dv&QdiTtoiOi yiyvs6%ai q)iXsi 
stoKs^og sv dctolg, av dixo(Jtat7J Tcohg. 
Sed si vel raaxime digne, iiltra mortem ulciscendi saevi- 
tiam extendi rectum esse negat: 

&dvatog yccQ dv9Qco:tOi6i vsiKmv tslog 
sxsi' ti ytcQ tovd' s6ti ^sl^ov sv ^QOtolg', 
tlg yaQ TtstQatov ^kotisXov ovtdt^av doQi 
6dvvaL6i dc56si, tig d' dti^d^ov vsnvg, 
sl fiT^dsv al6^dvoivto tav naO^rj^dtcjv ; 
His nihii motus rex luctum eam deponere et ad nuptias 
ineundas se parare iubet: necesse enim esse eam, cum 
sit sola ex familia superstes, ne amplius desolata vagetur, 
matrimonii vinculo aliigari. Negat virgo se aut lugubria 
deposituram aut ullius laetitiae participem fore antea, quam 
iusta fratri persoluta essentj urgente rege etiam mortem 
minatur ei, qui cogere vel vim facere conetur. Creontem, 
ut infestissimum famiiiae suae hostem, detestatur. Contra 
rex exprobrare virgini potuit, quod laesa pudicitia sola 
cum sene coeco peregrinata esset; potuit idem gratnlari 
sibi, quod connubium filii virgo ultro repudiaret. Deinde 
declarasse videtur se curaturum esse, ne amplius libera 



425 

1n publico vagaretur neve vicinas terras peragraret: humili 
enim alicui ignobilique viro in matrimoniura coilocaturum 
esse. Respondit Antigone se neque generis nobilitate vi- 
rorum neque divitiis raoveri : in virtute enim sola quaecun- 
que ad bene beateque vivendum pertineant posita esse: 

dvdQbg cpilov de XQvGos d^a^iag fiera 
^ dxQ7]6tog^ sl ^Tj %dQETrjv exmv xv%oi. 
Abit Antigone, opportunitatem sepeliendi fratris specuiatura. 
Creon, ne proles ex ea nascatur ea, quae regnum aliquan- 
do iure sibl vindicare possit, quara priraum eara pauperi 
alicui ignobilique viro despondendam esse censet. Neque 
minus filium suum, quera Spartorum generis solum habet 
superstitera, statira alius mulieris connubio devinciendum 
esse intelligit: 

dvdQog 6' oQavrog eig Kvjcqlv vsaviov 
dcpvXaKrog 7] ri]Qi]6Lg' 7)1/ yccQ (pavXog *§ 
rdll\ elg SQCora TCag dvrjQ CocpcoreQog' 
TJv d' av JtQogdvrTjg KvnQig *), ri8i6rov ka^elv. 



.\ !/■ 



t.ev%%Big yd^oLdLV o&Asr' sCr' sXsvd^SQog* 

dXX' sv y' s^SL rt xQ7]6r6v' sv %7JdsL yaQ cov 

£0^A«, dsdoLics fii^dsv s^a^aQrdvsLV. 
His praeraitti potuerunt haec, quae declarant adolescentes 
ab adolescentibus corrurapi et in comraittendis ilagitiis mutuo 
adiuvari : 

vsoi vsol6l 6vvvo6ov6l rdcpavT}. 
Uxorera igitur duci a filio nuptiasque vult parari, ut ab 
Antigonae araore adolescens abstrahatur **). Hoc consi- 
lium Creon Haemoni continuo «perit. Filio contradicendi 
in tali rerum conditione vix ulla potestas erat. His trans- 
actis Creon ad parandara nuptiarura celebritatera in domura 
redire potuit, non divinans, in quanta raala ex hac spe 



*) Vulgo TtgoarjTcci Kvngig, quod quid esset, nemo probabili- 
ter explicare potuit. 
*'^) Vide, ne haec quoque verba, quae ponuntur in incertls fra- 
gmentis, hinc depromta sint: 

oiKoq^&oQOv yag ccvdga ncoXvst yvvq 
sG^lri nagoc^svx^slau zal aco^ei Sofiovs- 



426 • • 

paullo post praecipitatus foret. Locus igitur factus est 
chori interponendi, quo memoriara septem ducum, quiThebas 
oppugnaverant , repetitam esse hoc fragmentum significat: 

BTtl XQV^^ovatov * 

d67tlda tav Kanavscog. 
Addo fragm. inc. 112: 

d^q)l7toXog "Agsog dviBQOV, * 

Tertius actus Haemonis atque Antigonae colloquio confici 
potuit. Rediit virgo ex eo loco, quo fratris corpus inhu- 
matum iacebat. Facultatem iusta mortuo persokendi sibi 
nuliam esse inteilexit, miiitibus adeo strenue diligenterque 
custodientibus , ut neque fraude ulla decipi neque vi pelli 
posse viderentur. Huius cum moerore Haemonis dolor 
coniungitur : 

— in^ ccKQav ^TCOfisv yQafi^ijv xaTiav, 
His verbis ad extremam raiseriam desperationemque se 
Creontis crudelitate adactos esse ostendunt, ut rainirae rai- 
randura sit, quod ad extreraa audenda subeundaque se arabo 
accingant. Facile autera fuit Haeraoni, ut qui conspirare 
cum patre crederetur, custodes vei ficto patris iraperio 
vel alia fraude deceptos paullisper seducere, donec vel 
humaretur corpus Polynicis vel in rogum forte ardentem 
ingereretur *). Praestitit igitur Haemon virgini araatae id, 
quod praeter ipsura praestare Thebanorura nemo potuit, 
simulque capitis periculum cum ea coramuniter subeundo 
firmissimura araoris docuraentum dedit. Neque enim ver- 
bis virginera adiuvit, ut Sophocleus Haemon, sed factis: 
unde etiam iustiorera cum eadem una moriendi caussam 
adeptus est. His igitur commimi consilio compositis, ad 
exsequendam voiuntatem suara exteraplo proficiscnntur. 

Secutus est chorus tertius, quo araoris vis exprimi si- 

mili carmine, atque fit in Hippolyti vv. 1258 seqq., potuit. 

Quo carraine finito iili, ut captivi, a railitibus in sce- 



*) Cf. Phiiostr. Im. H, 29. p. 825. Paus. Boeot. p. 300, 25: 
cos yag xov xov UoXvvsUovs aqctGQ^ai ol Tcqo&vfiovfisvjj 
VSKQOV ovds(iia iq^aivsTO qaGzcavr], dsvrsqa insvorjasv slnfiv 
avTov, is sflKvas ts vLal ivs^aXsv inl xov 'ETSOTtXsovs 
i^7][i[isv7]v T^v nvqdv. 



nam reducuntur. Rem gestam is, qui custodibus praefectus 
fuit, exponit. Re perpetrata non fugerat \irgo neque eam 
destituerat adoiesceus; sponte se illa custodibus interve- 
nientibus obtulerat; hic, quum eripere eara ex militum 
raanibus non potuisset, participem se sociuraque culpae 
esse professus est. Sic ad regera arabo reducuntur. Ex- 
stat fragmentura orationis, qua pater filiura obiurgavit: 

ij yag d6xr]()ig TtatgdeL naldag dxhat, 

xa TCoXXa q^avXrj ylyvztai T£xi/cav nhQi 

dvofiavL fis^Tttbv tb vod^ov^ ij (pv6ig 5' t^iy. 

Neque minus defensionis filii particula servata est: 
TJQOV th fiatvB6^aL d' ccq' riv BQog ^QOtolg, 
Audacissima autem oratione Antigone contra tyrannum 

nsa est: 

iiKovGov' o^ yaQ ot TtUKag TCBJtQayotsg 
0VV talg tfJxaKSi tovg Xoyov^ d7td)X£6av 

oi)r' dxog &qxblv oijt* bxqtiv bIvul vo^ov 
tvQavvov BLvaL {^(X)QLa ds xal ^sXslv)^ 
bg tG)v ofioicQV ^ovXstaL KQatsZv fiovog. 
quibus addi potest fragm. inc. 10: 

ij yccQ tvQavvlg ddLmag ii^i^trjQ E(pv 



dsL tOL0L %oXXoLg tbv tvQavvov dvddvsLV, 
Ex iis, quae contra hanc Creon dixit, haec sunt depromta: 

tb ficoQov ai)tji tov TtatQbg v66fj^^ bvl *)• 

(piXsL yccQ ovtcjg sk xaTcav slvaL TcaKOTjg. 

Ad mortem duci Antigonam necesse fuit; Haemonis, 
qui conscius tantum delicti fuerat neque ipse in curando 
funere Tirginem adiuverat, capitis daranandi caussa nulia 
fuit. Sed iuvenis , quaravis poena esset liberatus , taraen 
illara, quura ad supplicium duceretur, comitatus est, neque 
obscuris verbis consilium una moriendi declaravit: quas 
minas Creon, ut a repentino animi turaore profectas, neg- 
lexit. 



*) Vulgo avTtp pro «vt^, EmendaTit SuTcrn, comparans Ter- 
sum de Sophoclis Antigona 465. 



428 

Hoc loco quartiini carraen a caterva virginum, quae 
chori munere fungebatur, cantari potuit. 

Quum perventum esset ad subterraneum , in quo An- 
tigone viva includenda erat, virgine in tumuium detrusa, 
iuvenis eodem subito se demisit, strictoque gladio arcens 
qui retraliere conabantur, una cum virgine inclusus est. 
His a mmtio expositis, in Creontis animo iracundia cum 
pietate propriique commodi ratione pugnabat; mox eum 
poenitentia invasit. Feiicior ei videtur sors Polynicis quam 
sua: ad illum enim, quamvis mortuum, omnes se conver- 
tere, se autem vivum destitui: 

ro J-^v d(p8vteg^ tb Kata yrjv ti^coCl 0ov. 
Respondet chorus: 

Ttsvov y'* otav yag J^g tig^ f^rv^at, Kqeov *). 
Dolet enim regis vicem chorus et consolando eum erigere 
studet: 

— — — fir] vvv %hlB 
Kvjtelv Ceavtov^ deOTtot', eldcog noXldmg 
G>g Kal tb XvTtovv v6teQov %aQav dyei 
ical tb KaTcbv dyad^ov yCyvetat, TtaQaitiov **). 
Ex his inteliigitur victum iam et mutatum regis animum 
fuisse, antequam deus interveniret. Bacchi fuit ostendere 
a se propter festi profanationem , quod rex cadaver non 
removisset e conspectu, calamitatem, qua frangeretur, in- 
vectam esse; tum Antigonam cum Haemone vivos e tu- 
mulo reduci nuptiasque parari iussit, et Maimonem ex 
eorum coniugio natum iri praedixit. Creon dei voluntati 
se cedere fassus est hisce verbis: 

G) stal ^icovrjg., dog ecpvg ^eyag ^fdg, 

^i6vv6e, ^vfjtolg t' o^ddafiag vn66tatog. 

Ante Sophoclis Antigonam, quae iam 01. 84, 3. in 

theatro spectata est, Euripidis opus compositum esse non 

est verisimile. Et ipsa fabulae structura, quantum ex re- 

liquiis cognosci potest, imitationis vestigia continere vide- 



'^) Mattk. fragm. Andromedae n. 29. p. 56. Huic tragoediae 
illa inserenda esse vidit Fritzschius Thesm. p. 516. 
**) Vocabulum 8s6noT explendi versus caussa inserui, et cSg 
KCil pro OTi de coniectura reposui. 



429 

tiir: retinuit enim Euripides quaecunque recta et laude 

' digna a Sophocle efficta erant, mutavit quae minus pro- 

babantur.. Primum igitur, quum Antigones Sophocleae in- 

genium a virili natura neque dictis neque factis quidquam 

difFerret, iile personara virginis sic effinxit, ut, quum nihil 

neque constantia neque fortitudine Sophocieae cederet, ta- 

men intra muliebris naturae fines consisteret. Dolet, quod 

choreis ludisque aequalium , quibus antea gavisa sit , nunc 

sibi sit carendum ; respectura habet sponsi et ad auxiliinn 

eius confugit; precibus ante tyrannum mollire studet, quam 

* imperium contemnat ; neque est tam temerarii ingenii , ut 

militum armis sola obviam ire audeat. Haemonis quoque 

#• mores raulto decentiores ab Euripide quara a Sophocle ex- 

. pressi sunt: non enira oratione inutili seroque interposita, ^ 

sed re factisque virgini opitulatur, neque sola doloris ira- * 

^ patientia ad raortem adigitur, quod turpe est, sed mortis 

. se socium esse, cum socius fuerit facinoris, aequum esse 

censet. Quod si Sophocleus Haemon fecisset id , quod 

amantiura est, ut farailiaris esset sponsae atque aegritudi- 

• nem eius animadverteret ante, quam facinus audacissiraura 

sola patraret, calamitas potuisset declinari; sed immolare 

«^ horaines innocentissimos poeta, quara naturam sequi ducem, • 

maluit. Nam Eurydice quoque magis lubldine poetae, quara 

I* uUa necessitate cogente, de vita decedit. Huius persona 

» aut plane oraittenda aut aliquid ei rauneris etiam in dis- 

; suadenda crudelitate tribuendum fuit. Neque minus a # 

fabula abesse Ismenae persona debuit: cuius officia si in 

Haemonera translata essent, effectura esset, ut inutilibus 

personis draraa minus abundaret. Pro vate deum Euripi- 

des hon incommode adhibuit: neque enim hoc adiutore 

ad solvendura nodura, sed tantura ad dirigenda ea, quae in 

fortunae arbitrio posita sunt, usus est. Mentis rautatione 

facta Creon apud utrumque poetam filium e raorte eripere 

studet; hoc differunt, quod Creontem Euripidis dii adiu- 

vant, Sophoclis pessumdant. 

Non ignobilem hanc tragoediam fuisse ex scriptorum 
comraemorationibus intelligere licet. Sed quum neque sen- 
tentiarum gravitate novitateque insignis esset neque infor- 
iunii magnitudine animos vehementius moveret, factum est, 



4 



430 

iit Sophoclis opere obscuraretur. Maiora enira gtudia 
Sophocleae personae defunctis immorientes, quam Euripi- 
deae dei beneficio servatae, excitarunt, cuius rei testes sunt 
Ovidius Trist. II, 402. ibid. 563. et Propertius II, T, 83. 
Ceterum iniuriam rQayiKGaxdtcp poetae fieri ab iis, qui 
cum insatiabiiem miseriarum fuisse criminentur, non haec 
sola, sed reliquarum quoque tragocdiarum non paucae te- 
stantur. Sed horum iudicia omittere quam redarguere 
praestat: pierique enim descriptione argumenti parum per- 
specta hoc drama damnarunt, scilicet pro certo explorato- 
que habentes vitiosa esse oportere quaecunque a Sophoclis 
ratione discreparent. 



D. C y c 1 o p s. 

Silenus vetuhis rastrum tenens, quo cummaxime sta- 
bula Cyclopis purgat, in speluncae introitu conspicitur in- 
terque opus et de virtutibus suis et de vitae casibus thea- 
trum edocet. Et fortiter quidem factorum iilustrissimum 
est, quod in gigantum proelio Encelado a Minerva inter- 
fecto (cf. lon. v. 209.) arma detraxit, quae spolia osten- 
dendo ilium sua manu occisum esse et Baccho et sibi 
ipsi persuasit. Baccho a latronibus Tyrrhenis capto ven- 
ditoque, ipse dulcissimum dominum quaesiturus cum libe- 
ris suis navem conscendit; tempestate coorta ad Aetnae 
rupem delatus in servitutem pervenit Polyphemi, qui mui- 
tum Baccho dispar duros labores pro comissationibus per- 
petuo omnibus iniungit : satyri enim greges foris pascere 
iubentur, Silenus autem domi speluncam verrere atque re- 
versuro domino epulas apponere. Interim satyri cum gregi- 
bus ad stabulum revertuntur, qui, dum in speluncam gre- 
ges compellunt, memores pristinarum rerum laetarum, ei- 
cinnin saltando cantandoque delectantur. Carmini venu- 
stissima inest et stabulorum et pecorum et pastorum con- 
ditionis descriptio. Imago exprimitur speluncae rupi sub- 
iectae, a ventis tutae, cuius ad introitum gramina vireant, 
fontes decurrant, alvei potum pecoribus praebeant, ovium. 



•^ 431 

duce ariete cornuto, pascentium, plena ubera balantibus 
agnis referentium , custodura denique pellibus caprinis 
amictorum, inter saltationem ultro citroque cursantium, * 
adhortando minandoque pecora in stabula compellentium. 
Quo labore finito satyri hunc rerum suarum statum cum 
priore conferentes desiderium declarant laetissimarum bac- 
chationum, quum modo ad fontes frigidissimos recumben- 
tes vino maderent modo nympharum venerem sectarentur, 
tympanorum strepitu excitati. 

Interim Ulysses ac socii sub ipsis Aetnae radicibus 
e regione speluncae navem appulerunt, atque sumtis 
vasis urnisque, quum sint et cibariorum et aquae indigi, 
ad tecta Cyclopis in hospitalia tendunt. Ibi salutato Sileno 
tjl cum satyris, quum nomen casusque suos Ulysses minime* 
ceiasset, cognoscit terram a feris hominibus Cyclopibus 
habitari, qui speluncis pro domibus utentes pecorum fera- 
rumque carnibus, lacte atque caseo vescantur, ignari et 
Cereris et Bacchi donorum, expertes legum tantaque im- 
probitate, ut non tantum interficiant hospites, sed etiam 
carnibus interfectorum vescantur. Quibus cognitis Ulysses, 
ut , priusquam e venatu Cyclops redierit , quam celerrime 
peractis iis, quorum caussa venit, navem solvat, Siieno per- 
suadet , ut permutatione facta oves , lac caseosque tradat 
pro vino, quod a Marone acceptum in utre attulit. Eam 
conditionem magna cum laetitia accipit Silenus, qui vel 
odore vini naribus tracto gestit voluptate, gustato vero 
lascivit et valere iubet domini in stupidissima fronte ocu- 
lum, quin etiam se venditurum ait omnium Cyclopum pe- 
cuaria, dum semei inebriatus penitus vim sentiat vini Ye- 
nerisque stimulos. Dum ex antro Silenus pecora et ciba- 
ria efiert, satyri de Helena, belli deterrima caussa, quae- 
runt, quam aiunt debuisse Troia expugnata ab omnibus al^ 
terna vice stuprari. 

Subito apparet Cyclops, quem venientem videns Ulys- 
ses spelunca se abdere dedignatur. Ille primum Silenum 
cum satyris, servos suos, increpat et, num pecora curata, 
num prandium paratum sit, saevo animo vultuque quaerit 
ex ridicule obtemperantibus ; deinde conspicatus hospites 
et propter eos pecora viminibus constricta, lac et caseom, 



432 <!,• 

ac Sileni os riibore siiffiisum, callide coniicit, hunc ver- 
beribus afFectum, pecora autem per vim ex spelunca ablata 
esse. Id vero cupidissime Silenus confirmat et ultro ac- 
cusat minatos esse hospites se Cyclopi vincto membrum 
virile desecturos, tergum verberibus conscissuros esse, tum 
in navem impositum pro servo pistrinario vendituros. Fidem 
huic accusationi facit voracitas Cyclopis et carnis humanae, 
qua dudum caruit, desiderium. Ergo cultros expediri, 
ignem accendi, lebetem veruque parari iubet. Uljsse cri- 
men deprecante, Sileno autem per quidquid sibi carum 
sanctumque sit, quin etiam per filiorum suorum salutem 
adiurante, denique satyris contra ipsum patrem testimonium 
dicentibus, Cyclops, perseverans in sententia, Silenum a se 
< Rhadamantho ipso iustiorem verioremque cognitum esse 
affirmat. lam nil Ulyssi relinquitur, nisi ut ad misericor- 
diam confugiat. Suppliciter igitur orat Cyclopem, quum 
sit Neptuni filius et Graecorum terrae incola, ne velit eos, 
per quos et deorum templa et patriae dccus a barbarorum 
iniuria defensa sint, bello marique exhaustos, supplices in- 
terficere, sed victu donisque hospitalibus adiutos in patrlam 
ad parentes uxoresque remittere; postremo deorum iram 
vereri iubet, si gulae voracitati indulgens ventrem carnibus 
humanis impleat. His auditis Silenus, linguam Ulyssis ut 
ante omnia mandat, domino suadet; Cyclops vero, Divitiae, 
inquit, o homuncio, soli dii sunt sapientibus, cetera inanis 
verborum pompa fucusque. His simulque viribus corporis 
fretus lovem contemno; solimihi et ventri, deorum maximo, 
pecora, quae terra, sive velit sive nolit, procreat, immolo : 
nam bibere, edere, voluptatibus frui et valere iubere di- 
sciplinam eorum, qui legibus scribendis vitam humanam 
excoluerunt, sola vera sapientia est. Proinde vos intro ' 
abite, ut stantes ad aram numinis, quod haecce stabula 
colit , ignem , aquam paternam et lebetem dono accipiatis. 
Minervam et lovem Hospitalem Ulysses, tam crudeliter 
tractatus, in auxilium vocat. Interponitur carmen praestan- 
tissimum , quo diras Cyclopis epulas chorus persequitur 
et improbitatem monstri detestabilis exsecratur. 

Redit Ulysses et quae intus gesta sunt exponit. Ignem 
accendit Cyclops tanta iigni copia, quantam vix tria plau- 



433 

8tra caperent; frondibus humi fusis leGtum stravit; craterem, 
qui denas caperet amphoras, lacte implevit, nec non etiam 
cyathum promsit amplissimum; lebetem in igne posuit, 
verua, vasa sanguinaria et securem expedivit. His paratis 
duos viros, qui pinguissimi essent, corripuit, quorum alte- 
rum lebeti immisit, alterum antri cautibus illisit, ac dis- 
perso cerebro carnes partim in yerubus assavit partim 
coxit in lebete. Inter haec sociis Ulyssis in petrae re- 
cessibus delitescentibus, ipse Cyclopi ministravit ; post im- 
manes epulas vinum ei praebuit aliumque super alium 
scyphum implendo viscera monstri inflammavit. lam igi- 
tur recumbens canit incondita, plorantibus sociis, resonante 
antro. Interim UJysses et cum Sileno, quamvis appoto, 
consilia communicavit et tacite egressus satyros hortatur, 
ut in ulciscendo scelere ipsum adiuvantes libertatem ex 
servitute adipiscantur. Esse autem Cyclopem primum aver- 
tendum, ne ad fratres se comissatum conferat ; deinde, ubi 
vino victus somnoque intus oppressus fuerit, lumine orban- 
dum stipitemacuminatumatqueardentemin oculum adigendo 
ac terebrae instar versando. Haec satyri laeti, ut par est, at- 
que gestientes amplectuntur operaraque suam alacriter polli- 
centur. Auditur intus cantus Cyclopis ; mox ipse prodit co- 
missatum, navis instar onerariae ad summa ventris tabu- 
lata repletus, titubans, stupidum tuens oculis: quem satyri 
pedes numerosque carminis praeeundo ad cantandum al- 
ternatim provocant et festiva verborum ambiguitate rident, 
cum eum amabilem ab amica sub roscido antro facibus at- 
que coronis capitis admodum iucunde exceptum iri prae- 
dicant. Haec excipit scena lepidissima, largam ad riden- 
dum materiam praebente tum Cyclopis temulenti vecordia 
et Sileni cupidine vini atque furacitate, tum huius affecta- 
tione decoris, qua elegantium convivarum mores imitatur, 
et Cyclopis, dum pocillatoris sui praeceptis ad urbanitatem 
informatur, importunitate. Inter haec quum adductus es- 
set Cyclops, ut missa comissatione humi recumbens ante 
speluncam potaret, quum ultiraum oranium Ulyssera a se 
devoratum iri promisisset, quum securus poculum alterum 
post alterum siccasset dicens : „etsi sira ebrius, taraen rae 
haud qnisquam attigerit," quum contemnens Bacchi vim 

28 



r 



434 

tam aTide hansisset, nt cum vino simnl anima eum defice- 
ret, subito coelum videtur cura terra circumferri, simul 
deorum sedem sibi intueri videtur et Gratias ad ipsum 
deosculandum descendentes conspicere. Tum ad somnum 
capiendum intro abit, abrepto Slleno, quem pro Ganymede 
habeat. Quem paullo post Ulysses sequitur, iterum satyros 
ad praestandam gnaviter operam hortatus, advocatisque in 
auxiiium Vulcano et Somno, opportunitatem rei gerendae 
opperiturus. Chorus gravissimo carmine ea, quae ex ocu- 
lis remota intus parantur, persequitur et quodammodo ob 
oculos ponit *). Reversus Ulysses somno iam Cyclopem 
oppressum esse nuntiat et ad communitatem periculi la- 
borisque satyros invitat. Ibi repente his luxati pedes, oculi 



'^) Incomposita iacent pleraque huius dramatis carmina, quae 
Hermannus quidem magis laceraYit quam sanavit. £t hoc 
quidem sic constituendum esse videtur: 
6Tg. Ajfa^STat ivTOVcos 6 naQKLVos 

XOV ^EVOOV 

daiTVfiovog' nvql yag tccxk 

cp(os(p6govg oXn Kogag. 
dvTKiTq. ^Srj daXos i^vQ^gayicofiivos 

xgvnTSTUL 

sts GTtoSidv, dgvos aansTov 

^gvos' dXX' 'Ctco Mdgtov, 
iacod. ngaaasTco fiaivofisvos, 

i^sXsTO) §Xs(pagov xtX. 
Non possum, quamyis nunc hoc non agam, facerc, qnin paro- 
di quoque partem quandam quomodo putem componen- 
dam esse ostendam: 

flrg. i/>i»tt', ov rdd', ov ai) Tdds vsfisZ 

ov8' av 'H.XiTvv dgoasgdv, 

[i7jXo§<)Ta aTaaicogov 

KvKXconos dygo^oTa; 

caij ^itpa) nsrgov rdxa aov, 

vnay co, vnay co nsgdaTa; 
dvTiatg. ov TdSs BgofiioSj ov rdSs ;i;o§0( 

Bdnxai T« ^vgaocpogot, 

ov Tvndvoov dXaXayfiol 

xg^vais nag vSgoxvtois, 

ovK olvov xXcogai ts atayovss, 

ov Nvaa tdSs fistu NvfKpolv. 



435 

pulvere repleti, totum corpus debile fractumqiie esse vide- 
tur; tum dorsi sui et scapularum et dentium, si verberi- 
bus concutiantur, miseret : valere igitur iubent fortitudinera ; 
sed carmine Orphico se effecturos, ut sponte torris in 
cranium Cyclopis descendat, pollicentur, neque recusant, 
quominus in Care, ut aiunt, periculum facientes adhortando 
Uiysfiem sociosque eius adiuvent. Itaque illis intus opus 
facientibus, hi foris succlamant *). Inter ipsum^ autem 
opus hos clamores tolli putandum est: nam si antea audi- 
rentur, timendum erat, ne, priusquam torris in craniura 
descendisset, Cyclops e somno excitaretur, quod ipsum ca- 
vens Ulysses paullo ante tacere satyros iussit, atque hi 
repente muti aerem faucibus deglutierunt. Ceterum haec 
ad movendum vehementius theatrum institui, ut sibi quis- 
que spectatorum interesse certamini atque una periclitari 
Tideatur, planum est. 

Prodit Cyclops excoecatus, torvura clamans turpique 
adspectu. Ante fores speluncae constitutus captat hospites, 
sed ludente eum choro nil proficit, nisi quod cranium ru- 
pibus impingit simulque ridetur, a Nemine (Ovtig) se lae- 
sum esse affirmans. Ulysses autem, postquam cum sociis 
effugit, et verum suum nomen edit et Cyclopem cavillatur 
frustra frementem et sibi de ultione gratulatur, tum sine 
mora cum satyris nave conscensa in altum proficiscitur, 
Cyclope et longos illius errores praedicente et se navem 
revulso saxo comminuturum esse minitante. 

Laocoontis et filiorum signa e marmore exsciilpta cum 
Virgilii eandem rem exponentis versibus comparando Les- 
singius de fingendi artis et poeseos finibus disseruit utilis- 



*) arg. m lcd, <o lo5, 

i(o yEvvaiotccTOi, 

to&HTSy ansvSsTSy 

inxttUz' 6<pQvv <9')7- 

gos Tov ^evoSaita. 
dvxiatg. zvcpST cj , xa/cr' w 

Tov Ahvag firjXovonov, 

TogvBvsT , sKyiSTSf 

firjd' i^oSvvTjd^sls 

Sgciafi Ti fiutatov. 

28 



436 

sime. Vellem, aliquis satis acuto atque eleganti iudicio 

praeditus iii naturam carminum, quibus agi finguntur res 

quibusque gestae narrantur, inquireret sic, ut pro exem- 

plaribus propositis Cyclopis Rhesique fabuiis et cum Ho- 

meri narratione comparatis, quid utrique generi deceret, 

ostenderet. Huius enim decoris ignoratione gravissime 

peccant nostri poetae, quorum si quis Cyciopis faWlam 

illustrajidam sumsisset, non dubito, quin gravissimas partes 

arieti tribuisset agendas et apparatus scenici novitate quam 

Ipsius carminis virtute tlieatrum capi tenerique maluisset; 

idem, quo magis scilicet sui ingenii vis plane singularis 

appareret, abiecisset quidquid boni Homerus suppeditaret 

et substituisset frigida, levia, moilia, inepta. Horum con- 

trarium ab Euripide factum esse intelligis. De suo addidit 

satyros atque eo, quo in rebus inveniendis acumine semper 

excellit, et priores eorum casus et praesentes actiones cum 

rebus ab Homero traditis contexuit. Gratam iucundamque 

graecis hominibus personam satyrorum in fabulis fuisse 

adeo , ut genus dramatum peculiare nasceretur , quod sa- 

tyricum appellaretur, vuigo notum est. Quamobrem operae 

pretium est quaerere, quidnam potissimum sequentes Graeci 

satyrorum mores atque ingenia ante ocuios frequentius pon! 

voiuerint. Ostendit iilorum persona, quanta sit naturae 

humanae, si nullo honestatis studio, nulla continentia cohi- 

beatur, turpitudo. Nam quidquid agunt, cogitant, sentiunt 

ad libidines temere explendas spectat. Esse qui vel com- 

munis utilitatis tuendae vel pietatis vel laudis studio peri- 

cula adeat, qui vel suum commodum alieno vel praesentem 

Toluptatem futurae saluti postponat, vix videtur iis verisi- 

miie. lidem tamen ab improbitate, a saevitia, a ferocia, 

a crudelitate, a nefariis ac scelestis facinoribus alieni sunt, 

satisque amantes iustitiae, cum qua suam utilitatem una 

interire inteiligant. Miseret eos Menelai, probissimi ho- 

muncionis, uxore per vim fraudemque privati, et indignam 

rem esse aiunt adulteria mulierum, quas quidem, nisi re- 

bus venereis servirent, interire omnes cuperent. Quales 

sunt satyri, tales vulgo plerique essent homines, si nulla 

disciplina erudirentur neque ad meliorem consuetudinem 

docendo exercendoque traducerentur. Aut ignorant satyri 



43T 

aut non curant mala, quae partim a diis immittuntur paiv 
tim ab ipsis hominibus iniusiitiae amantibus inferuntur, 
quibusque vita mortalium everteretur, nisi essentviri stre- 
nui, fortes, magnanimi, benigni, laudis honorisque studiosi, 
qui nuUnm laborem detrectent, nullum periculum horreant, 
dum punitis maieficis, sublatis malis, victis hostibus, saiu- 
tem securitatemque et sibi et sociis et civibus et universo 
generi humano restituant. Itaque more eorum, qui legum 
beneficio tuti in civitatibus vitam desidiosam ventri Vene- 
rique dediti transigunt, securi hiiaresque Bacchum sequun- 
tur et nympharum Venerem venantur, nudi, protervi, ri- 
dentes seria, elevantes gravia, neque Aristophane minus 
dicaces facetique. Et hi quidem, quoniam vulgaribus ho- 
minibus simiies sunt, ad chori personam in fabulis agen- 
dam apti sunt. Est autem aliud genus scelestorum homi- 
num sive daemonum vel calliditate vel virium magnitudine 
supra vulgus eminentium et audacia heroas aemulantium, 
pronorum in scelera, et qnanto studio hi mala defendendo 
salutem miseris restituunt, tanta libidine ilii rapinis, frau- 
dibus, caedibus, omnis denique generis iniuriis vexant ob- 
vios et infestant terras. Hi scelerati primam in satyricis 
fabulis personam agunt et fere certamine cum Hercule 
sive quo alio heroum inito de medio tolluntur. Reprae- 
sentatam spectas primam mortalium conditionem, qualis 
fnit ante ieges inventas, iura constituta, conditas civitates, 
traditam firmatamque discipiinam. Vides ab altera parte 
satyros, inertia et lascivia insignes, turpia animalia; ab 
altera latrones, monstra licentia atque improbitate horribi- 
lia. Adde Hercules, Theseos aliosque eius generis jieroes, 
qui vi armisque iniurias vindicant et ad puniendos malefi- 
cos, tolienda ferarum liominumque monstra, liberandas 
terroribus terras ac maria orbem peragrant, et verissime 
rerum humanarum statum, qualis fuit ante constituta iura 
conditamque disciplinam, qualisque legibus iacentibus aut 
eversis seraper esse solet, sub ocuios positum expressum- 
que habebis. Poetarum beneficio silvestres homines a 
caedibus victuque fero deterriti sunt: nam fuit haec sa- 
pientia quondam. 



438 

„Publica privatis secernere^ sacra profanis^ 
Concuhitu prohibere vago, dare iura maritis^ 
Oppida moliri , leges incidere ligno: 
Sic honor et nomen divinis vatibus atque 
Carminibus veniV : 
iidem iniquarum legum vinculis constrictos popuios in li- 
bertatem vindicare solent, ad divinas leges, non scriptas, 
sed ingeneratas menti uniuscuiusque, a tyrannorum libidine 
provocare, ad rationem veritatemque ab opinionum errori- 
bus traducere. Inde, quae fuerit satyricorum dramatum 
vis, aestimari potest *). Divinorum hominum virtus, dura 
naturae bonitate ad iusta , vera honestaque sequenda im- 
peiluntur, legibus faciie caret, neque iidem, etiamsi quando 
vino vel voluptatibus liberius indulgeant, a recta via decli- 
nant. Huius generis fuit Bacchus , qui a Sileno educatus 
satyrisque stipatus orbem terrarum victor peragravit; item 
Hercuies, qui terras et maria intra columnas, quae ab eo 
nomen traxerunt, sitas monstris atque latronibus purgavit, 
quotiescunque se remittebat atque a laboribus quiescebat, 
satyrorum festivorum lusus amabat: unde factum est, ut 
Hercules inter satyros convivans plerisque fabulis satyricis 
exhiberetur. In Cyclopis fabula Herculis partes Ulyssi de- 
latae sunt, comissatio autem ab heroe ad latronem trans- 
lata est. 

Haec fere natura est et conditio satyricorum drama- 
tum Euripidis; reliquorum poetarum opera ab huius non 
multum discrepasse mihi persuadeo. Legem cnim natura 
ipsa scripserat, quam sequens ducem Schacisperius , grae- 
carum fabularum ignarus, dramata illorum fabulis simillima 
composuit, in quibus Falistaffium cum sodalibus eius haud 
disparem Sileno satyrisque induxit, Dionysii autem vel 
Herculis partes Henrico regi detulit et ridiculas res per- 

*) Di^num est quod hoc loco commemorem , neglectam a 
Welckero , drama Pherecratis satyricum misanthropi, 
qui iniustitiam hominum in civitatibus ilegentium perosi quum 
in solitudinem confugissent , in Eurybatum et Phrynondam, 
feros latrones, inciderunt, Scyllamque Charybdide multo 
saeviorem nacti civium humanitatem desiderarunt ; cf, Flat. 
Protag. p. 327. D. 



439 

sonasque cum gravibus eadem ratione, qua graeci poetae, 
miscuit. Ceterum his adde quae de eadem re supra p. 230. 
disseruimus. 

Ad Cyclopis fabulam redeo. Sunt satyri agrestes qui- 
dem ferique, sed non trivio concepti et educati stercore; 
sunt nudi, sed non foedi obscoenique, protervi, sed non 
flagitiosi, ut non sit mirandum, quod dii heroesque inter- 
dum eorum delectentur consuetudine. Verbis utuntur Jlli 
quidem minus spiendidis, sed non piane tenuibus inorna- 
tisque. Itaque digni fuerunt, quibus etiam carmina quae- 
dam graviora canenda deferrentur. Oranino autem incolumi 
gravitate iocum tentavit Euripides, et imprimis raagna cum 
utiiitate Cyclops animi sui sensa tlieatro exponit. Quem 
non pudeat impie cogitatorum spretorumque deorum, si 
eadem se atque Poiyphemum sentire intelligat? 



X. 

De canticis Euripidis. 



Aetas illa novandarum rerum mutandorumque institu- 
torum priscorum studiosissima ne musicis quidem modis 
numerisque abstinuit. Exstitit enim quasi Anaxagoras qui- 
dam melicorum Timotheus, qui suum novandi studium his 
verbis praedicavit: 

o^x delda tcc naXaid * 

Kaivcc yciQ d[ia iiQSL06(X}. 

vBog 6 Zevg ^aGiXBi^u, 

xh TcaXaibv d' ^v KQovog dQxcav 

dnhto iiovGa %aXaid *). 
Audiamus de hac rePlutarchum in libro, quem de musica 
scripsit exponentem. C. 6: „Omnino citharae cantus Ter- 



*) Cf. Siiidas: tj^v dsHuti^v xat hvdsiidtijv xogSqv nQogsdTjns 
xal TTJv dqxcdccv (lOVGiTi^v inl zo fiaXanfotSQOv (istrjyaysv 
iqv 8s inl ravEvQinidov XQOvcav rov rgaytxovj xa'9'' ovg xal 
^lXmnos MaKBdmv i§a6lUvs Htl. 



440 

pandri ad Phrynidis usqiie aetatem tenuis simplexque fuit : 
neque enim olim pro sua cuique libidine, ut nunc, fidibus 
canere licebat, neque harmonias et numeros imrautare, 
siquidem in modis (ifo^oig) suam cuique retinebant inten- 
sionem, unde etiam nomen invenerunt, ut vo^oi, diceren- 
tur quasi 1 e g e s , quod cuiusque intensionis receptam for- 
mam Tiolare nefas erat." C. 18: ,,Antiqui non ideo, quod 
rudes essent reliquorum concentuum , usi sunt paucis, ne- 
que ignorantia iis caussa fuit angustiae chordarumque pau- 
citatis, neque per inscitiam Oiympus et Terpander et qui 
eos secuti sunt iidium frequentia varietateque caruerunt. 
Testantur enim poemata ipsorum , quae licet trium sint 
chordarum ac simplicia, tamen antecellunt variis istis mul- 
tarumque chordarnm poematis, ut Oiympi genus canendi 
imitari nemo queat, et inferiores sint quicunque in frequen- 
tibus fidibus variisque figuris Tersantur." His adde Athen. 
XIV. p. 631. E. seq. : ,,Prioribu8 quidem saeculis in mu- 
sicis quod esset decorum et honestura servabant, ornatus 
suus quibusque carrainibus proprius tribuebatur. Quam- 
obrem singulis concentibus (ccQHOViaig) tibiae peculiares 
erant itemque singulis tibicinibus tibiae singulis concenti- 
bus aptae in ludis publicis. Nunc autem temere ac sine 
ratione musicam tractant. Et olim populari turbae pro- 
bari signum erat corruptae artis , unde etiam Asopodorus 
Fhliasius tibicine quodam magno applausu laudato, com- 
raorans Ipse etiamtum in hyposcenio , „Quidnam hoc est V 
inquit: „manifesto magnura raalum accidit; nara alioquin 
non probaretur multitudini." Alii hoc ab Antigenide di- 
ctum esse tradunt. Contra nostris temporibus theatrorum 
favorem plaususque signum esse putant summae artis per- 
fectionis." Rursus Plutarchus c. 15: „Veneranda," inquit, 
„est musica, quum sit deorum inventum, et reverenter usi 
sunt ea, sicut etiam reliquis studiis, antiqui. Nostri autem 
teraporis homines, repudiata eius gravitate, pro virili illa 
et admiranda et diis grata enervem et garrulam in theatra 
inducunt: unde Plato in huiusmodi musicam stomacha- 
tur etc." c. 30. „Tiraotheus lyrara, quae septera fides ha- 
buerat, in piures chordas disiecit. Sed et tibiae cantus, 
qui simplicior ant^a fuerat, in maiorem modorum varieta- 



\ 



441 

tem transiit. Quoiidam em'm iisqiie ad Melanippidem, 
dithywimborum poetam , solebant mercedem a poetis ac- 
cipere tibicines, obtinente tunc priores partes 
poesi, ut essent eorum, qui fabulas docerent, 
tibicines ministri. Qui mos postea depravatus 
est *). Hinc Pherecrates comicus Musicam inducit muli- 
ebri cultu et corpore toto misere foedato, quae lustitiae, 
caussam vexationis quaerenti, haec responderet: In primis 
mihi malorum auctor Melanippides fuit, qui me acceptam 
fecit remissiorem laxioremque chordarum usu duodecim. 
Cinesias vero scelestus incongruos (e^aQ^ovlovg) anfractus 
efficiendo in strophis perdidit me ita, ut dithyramborum 
poeseos, quemadmodum in clypeis, sinistra iam videantur 
dextra esse. Tum Phrynis rotatione quadam soni propria 
iniecta, vertendo torquendoque me pessumdedit: in quin- 
/que enim chordis duodecim expressit harmonias. Tamen 
hic, quum emendaret peccata, quodammodo tolerabilis fuit. 
Timotheus vero, o carissima, totam obruit laceravitque 
turpissime. „Quis est iste Timotheus V' Pyrrhias quidam 
Milesius contumeliose me tractavit. Hic omnes, quos com- 
memoravi, priores superavit invehendo monstrosam quan- 
dam vibrationem, tanquam formicarum scatebram **), et 
ubicunque raihi obviam tit soii ambulanti, solvit dissipat- 
que duodecim chordis." 

Fuerunt qui novatione Timothei indignarentur : qui 
quum in Carneorum festis apud Lacedaemonios caneret, 
accusatus est, quod multarum chordarum citharam invehendo 
veterem musicam corrumperet, atque unus ex ephoris, 
sumto cultello, paratus erat ad praecidendas fides superva- 
caneas, quum ille ostendendo ApoIIinis quandam imaginem 
in pubiico stantem, in cuius lyrapar deprehenderetur fidium 
ordo numerusque, periculum effugit ; cf. Athen. XIV. p. 636. E. 



*) lam Fratinas poeta apud Athenaeum XIV. p. 617. C. con- 
questus est, quod non tibicines, ut erat patrius mos, choris, 
sed chori tibicinibus accinerent (tovs ccvXi]tccs liri GvvavXslv 
Tots ajogotff, dXXu rovs Jjogovs evvddsiv rols avXriTals)' 

-^*) Cf. Aristoph. Thesm. v. 100: fivQfirjHOS dzqanovs, V rl^Sia- 
fiivvgsTai ; 



442 

Plntarch. Lacon. apoplith. p. 142. Eundem, qimm ab 
Atheniensium theatro exploderetur, confirmatum esse ab 
Euripide aiunt, ostendente brevi tempore se in theatris 
regnaturum (Plutarch. an seni sit ger. resp. p. 385. ed. 
Bas.). Ab hoc igitur viro, artis miisicae sive perfectore 
sive corruptore, quum nostro per totum tempus, quo in 
theatris floruit, familiariter usus esse videatur eundemque 
in Macedoniam decedentem secutus sit, fabularum illius 
vel omnium vel certe plurimarum modos factos esse su- 
spicari licet. Huius igitur tibiae, quas barba prolixa prae- 
ditus inflare solebat (Athen. XIII. p. 565. A.), „non sim- 
plices tenuesque foramine pauco adspirabant choris, sed 
orichalco iunctae, tubarumque aemulae, flatu sedilia nimis 
spissa complebant." 

Novum autem iilud musicae genus, cuius auctores 
fuerunt Philoxenus atque Timotheus, regnare in theatris 
nunquam desiit; antiquius iihid, quo erant Pindarus et 
Simonides usi, solis templis aptum esse videbatur , et ra- 
rissime inventus est musicus, qui in eo vellet elaborare 
(Plut. c. 27. et .31.). 

Mutato nomine de omnibus omnium eruditiorum gen- 
tium musicis haec fabula narrari videtur. Natura enim 
ipsa duce hanc viam Philoxenus ac Timotheus ingressi sunt, 
ut, quum superiores in variandis numeris maxime elabo- 
rassent, ipsi ad modorum varietatem augendam perpolien- 
damque se converterent. Hoc enim inter veterem et re- 
centiorem artem intererat, quod illa numeros et pulsandi 
proprietates variaverat, haec raodis harmoniisque variandis 
operam dabat *). Quamobrem nos quidem omittamus Pla- 
tonem cum republica imaginaria et quicunque huius so- 
ronia impensius, quam veritatem et Atheniensium popuii sin- 
cerissimum iudicium, admirati sunt; ignoscamus querelis 
eorum, qui, utilitatem magis quam delectationem in musica 



*) Plut. c. 21 : ry yocg nsql rag Qvd^fionoiiccs noiMiUa ovgtj 
noixtXmTsga ixg^^Gavro ol nuXaioi ' iTtficav yovv t^v gvd-fiiKjjv 
noiniXlav jtat ra negl zag ngovfiatixas 8s diaXixtovs tots 
notmXcoTsga rjv ol (ilv yag vvv qjiXofia&ils , ol Ss xozs 
cpiXo^^v&fioi. 



443 

arte quaerentes, Teterem magis, qnam recentiorem, ido- 
neara disciplinae fuisse iudicaverunt, neve comicorum poe- 
tarum criminationes pluris, quam ipsi voiuerunt, faciamus: 
et revera artem a Timotheo correctam, perfectam abso- 
lutamque esse intelligamus; amplectamur cum Euripide 
genus modorum venustius, quod morosiores quidem enerve, 
fractum garrulumque appeliaverunt , sed qui libero iudi- 
cio aestimarunt, vim eius experti, contrariae naturae fuisse 
testantur. Cf. Suidam s. v. Timotheus: „Tradunt Ale- 
xandrum musicis audiendis delectatum esse : Timotheo 
enim tibicine aiiqiiando Minervae tbv dQd^LOV vofiov 
cantante adeo ilium permotum esse, iit inter audiendum 
ad arma concitaretur diceretque, regium esse oportere 
taiem tibiarum cantum. Hic igitur Timotheus, studiose 
accitus, in Persiam ad iilum profectus est." 

lam quaerendum est, ad quodnam maxime carminum 
genus, quibus utebatur tragoedia, illae novationes per- 
tinuerint. Non ad choros, sed ad cantica sive monodias 
eas pertinuisse ex probiematum , quae Aristotelis esse 
feruntur, sect. XIX. §. 15. intelligitur: „Cur genus can- 
tilenae, quod vofiog vocatur, non utebatur antistrophis, 
cum tamen reliqua carraina, quae chorica sunt, iis ute- 
rentur? An quod vo^Oi certatorura sive agonistarum 
erant, qui quum iam imitari et contendere possent, 
carmen fiebat prolixum et varium, itemque ut verba ita 
etiam moduli imitationi obsecundabant, alii atque alii facti? 
■Nam magis etiam raodulis necesse est, quam verbis, imi- 
tari. Quaraobrem etiam dithyrambi, ex quo tempore 
imitationi studere coeperunt, non utuntur amplius anti- 
strophis , cum usi sint antea. Caussa est , quod olim in- 
genui horaines ipsi choros agebant. Atqui catervam ho- 
minura certatorie canere difficile erat: unde factum est, 
ut modulos enarmonios cantarent. Mutationibus enim cre- 
bro uti (fiBtttPdXXeLV TtoXlag fisttt^oXag) singuiis facilius 
est, quara raultis, itemque agonistae facilius, quam ei, 
qui mores conservat. Quaraobrera sirapliciores iliis confi- 
ciebantur modi, antistrophus autem simplex est, quippe 
qui numerus sit atque unitate mensuretur. Haec eadem 
caussa est, cur scenica cantica non utuntur an- 



'A, 



444 

tistrophis, chorica autem iituiitur. Histrio 
enim simul certator est atque imitator, cho- 
rus autem minus imitatur"*). Verborum Aristote- 
lis sensus quo facilius perspiciatur, explicandum esse puto, 
quinam nomi et qui dithyrambi dicti sint. Et nominis 
vo^os sensus duplex erat: altero latiore modum sive 
aQ^ovlav (Weise, Melodie) signilicabat: nam vofiog^ 
ex V£[i(o natum, vi primitiva quidquid certo ordine descri- 
ptum est designat, unde factum est, ut pro norme, 
more, lege poneretur. Et antiquioris musicae modi 
omnes stati definitique erant, ut vofiOL iustissime appel- 
larentur =•'•'). Angustiore sensu certum quoddam carminum 
genus significabat, cuius auctor Apollo fuisse perhibeba- 
tur, sicut dithyramborum Bacchus. Testis est Prochis in 
Photii Bibl. c. CCXXXIX. p. 985: ,,Nomus quidem in 
ApoHinem conscriptus est, a quo nomen accepit: Nomi- 
us enim Apolio appeilatus est, quod, veteribus choros 
constituentibus et ad tibiam vel lyram nomon canentibus, 
Chrysothemis Cretensis primus stola usus insigni et ac- 
cepta cithara, Apoliinem imitatus, solus cecinit nomon: 
qui cum eo genere vehementer probatus esset, perman- 
sit hic mos certaminis." His confirmatur quod Ari^ 
stoteles dicit, nomos certaminibus singulorum destinatos 

-\') Ibid. §. 30: „Cur neque snbdorium neqne subphrygium ge- 
nus in choris tragoediae usurpatur? An quoniam antistro- 
. pho carent , utpote quae scenica sint atque unitationi ac- 
commodata." Ibid. §. 6: „Cur declinatio (naqccKavaXoyi^) 
in cantibus tragica est? An propter inaequalitatem? Mo- 
vendo enim aptum (na&rjTtKov} est quod inaequale est et 
magnitudini calamitatis luctusque aptum. Aequalia autem 
minus ilebilia sunt." 
-^'*) Flat. hegg. III. p. 700. A. : „01im in species quasdam for- 
masque descripta erat musica, eratque species cantus pre- 
catio deorum, quae hymnus Tocabatur , cui contraria erat 
altera species, quos threnos recte dixeris, tertia paeanes, 
quarta Bacchi partus, ut opinor, qui dithyrambus appella- 
batur. Hanc ipsam autem descriptionem v6(iovg appella- 
baht quasi leges, quod nomen esset altera cantus {(pS^g) 
significatio. His statis definitisque formis itemque aliis si- 
miiibus, non licebat alia ad aliam carminis speciem abuti." 



;445 

fuisse. Pergit Proclus de nomo exponere sic: „Creditnr 
autem Terpander priraus nomon perfecisse Ii e r o i c o m e- 
tro utendo*), deinde Arion Methymnaeus non parum 
auxisse, quum esset idem poeta et citliaroedus. Phrynis 
autem Mitylenaeus noTam rationem induxit: hexametrum 
enim cum soluto metro (XsXv^evcp) coniunxit et plus se- 
ptem chordis usus est, Timotheus denique eum qui nunc 
est ordinem (td^Lv) induxit." His continuo Proclus de 
dithyrambo subiunxit haecce : „Dithyrambus incitatus mul- 
tumque fnroris cum saltatione ostendens, ad vehementio- 
res affectus comparatus est, qui mimini (Bacchi) maxime 
conveniunt. Et vehemens concitatusque est numeris et 
simpliciori utitur dictione. Nomos contra propter mores 
composito gradu ac magnifico incedens reraissioribus est 
numeris et duplici utitur dictione (dinlaCiaiQ ralg ki^£6t 
iCEXQV^^O* Atque etiam harmoniis suis utrumque genus 
pecuiiaribus utitur: dithyrambus enim Phrygiam sibi et 
Hypophrygiam vindicat , nomos autem citharoedorum 
systemate, Lydio, temperatur. Videtur autem dithyram- 
bus in rusticorum lusu et hilaritate inter pocula repertus 
esse, nomos autem a paeane fluxisse. lile enim commu- 
nior est, ad mala averruncanda conscriptus, hic proprie 
ad ApoUinem pertinet. Unde nomos furibundi nihil ha- 
bet, sicut dithyrambus. Ibi enim temulentia est et lu- 
8US, in norao supplicationes et multus decor (td^ig): 
namque ipse quod attinet ad sonum (xQOvOiibv) ordine et 
composita ratione (0v6tfj[iatL icatE6taXfiBV(p) incedit," Ex 
his facile intelligitur nomon epicae poesi, dithyrambum 
dramaticae finitimum fuisse**). Traditur autem Xeno- 



*) Plutarch. Mus. c. 5: tov TignavdQOv, Kid-ocQadiiKav noi- 
rjTrjv ovtu voficov, xara: vofiov sxaaTOV Totg 'dTtsGi roZg 
lavrou xal Tolg ^Ofii^qov fiHrj nQOsri&ivta adsiv iv 
Tols dyaaiv. 'Anocp^vat 81 tovtov ovofiaira nqdatov 
TOts KL&aQcpdiKots v6(ioiS' ^Ofioicos Se TsqndvdQO) KXovdv 
Tov nQatov avatrjadfisvov rovs avlatSiKOvs vofiovs xal ta 
nqosoSia iXsyslcov ts nal snav noiijtijv ysyovs- 
vttt. Quater Pythia vicisse Terpander ferebatur , ibid. c. 4. 
' **) Plutarch. Mus. c, 4: ott 8s ol xt-d^agwSiHOt vofiot ol ndXat 
i| incSv avviatttvtOj Tifiod^eos idrjXcaas ■ntX. Lyra autem 



446 

critiis argumenta gestornm heroicorum tractasse, eaque 
argumenta dithyrambi appeliati esse. Eiusdem generis 
est, quod Aristoteles I. 1. narrativos (dt,r]yf]aanzoijg) prius 
quam imitativos dithyrambos fuisse innuit. Et tragoediam 
quoque, quam ex dithyrambo natam esse constat, a nar- 
rando aiunt ad imitandum processisse. Unde docere dithy- 
rambum eodem modo , quo docere tragoediam dicebatur, 
et dL&VQa^^oTtOLol iidem rgaycpdodLdcc^nccloi appella- 
bantur (schol. Aristoph. Piut. 290.). 

Sed ut eo revertamur, unde profecti sumus : tria ge- 
nera carminum , quae a singuiis cantarentur , dicere et 
Aristoteles et rellqui videntur, nomos, dithyrambos et 
cantica sive monodias scenicas '•') , quae patientissima erant 
mutationum omnisque licentiae, qua in novanda musica 
usi sunt recentiores. Novatores autem illi dithyrambici 
poetae proprie appellabantur, et mixtum quoddam genus 
modulorum, quod vehementiorera ostenderet affectuum 
commotionem, dithyrambi recentiores fuisse videntur; 
cf. Dionys. Hai. Compos. c. 19. p. 131: „Dithyramborum 
auctores etiam concentus mutabant, quum Dorios, Phrygios 
et Lydios in eodem carmine efficerent, et melodias varia- 
bant, modo enarmonias efficiendo modo cliromaticas modo 
diatonas, et in rhythmis quoque summa cum licentia ver- 
sabantur. Philoxenum dico et Timotheum et Telestem et 
horum similes: nam apud antiquos quidem stata erat di- 
thyrambi natura." Plat. Legg. ill. p. TOO. A. : „Miscent 
threnos hymnis et paeanas dithyrambis et tibiarum cantus 
fidium cantibus imitantur et cuncta in cuncta congerunt." 

Huiusmodi dithyrambis maxime similia cantica scenica 
propter eandem animorum concitationem fuisse manifestum 
est. Tum threnorum numero monodias habitas esse ait 
Suidas (s. v. enLeLKCog yag naGai al dnb 6Kr]V7lg dtdal Iv 
T-g TQaycpdLa ^qijvol d6Lv) et commoh quoque threnon 
appellatum esse tradit Tzetzes in Crameri Anecd. IV, 



propria fiierat nomis, tibiae dithyrambis , antequam misce- 
rentur. 
*) Cantica cum choris iuncta habuisse dithyrambus non mi- 
nus quam tragoedia ridetur. 



44t 

343 "^). Et apnd Romanos quidem ternis hominibus can- 
tica agebantur , a tibicine , qui tibiis , a puero , qui Toce 
caneret, et ab histrione, qui gestum tacitus perageret "''*). 
Apud Graecos tibicen una cum actore sive histrione in 
pulpita prodire soiebat, ut illi ad manum cantaret, teste 
Horatio Art. poet. 214: 

^•S/c priscae motumque et lusuriem addidit arti 
Tibicen, traxitque vagus per pulpita ve- 

stem." 
Idque Antigenidis exemplo confirmator, de quo hoc scri- 
ptum reliquit Suidas : ^^Antigenides, Satyri filius, Thebanus 
musicus, tibicen Philoxeni. Hic calceis milesiis pri- 
mus usus est, et in Comessatore (dramate sine dubio 
satyrico) crocotum pallium induit.'' 

In choricis carminibus nunquam illam tibicinum licen- 
tiam probatam esse Aristoteles in poet. c. 26. §. 1. testa- 
tur: dijKov oti rj anavta iiLfiov^ivrj (^i^rjCig) (poQtLTCij. 
'Slg yag o^dic alG^avo^evtav^ av ^rj a^dtbg Ttgog^Tj^ TCokkr^v 
xiv7j6LV TtivovvtaL, olov oi (pavXoi a^fXrjtal, hvXio^evol, 
&v diCKOv 8ty fiL^SL6&ai, otal sKxovtsg tdv xoqV' 
(paiov^ av ZlxvXXav adXco6LV, Neque eadem , id 
quod in problematis scriptum est, locum dabant mutationi- 
bus variationibusque et imitationibus. 

Ad cantica igitur sive monodias illas musicorum nova- 
tiones maxime pertinuisse planum est. Et gloriatur Euri- 
pides apud Aristophanem (Ran. 945.) novum canticorum 
genus a se inductum esse, quum Cephisophonti, agonistae 
suo, morigeraretur : 

slt* dvstQScpov (sc. triv tQaycpdiav) fiovcpdiuLg, Kri- 

(pL^ocpavta ^Lyvvg, 
Idem ei v. 849. ab Aeschylo exprobratur: 
ro KQfitLxhg [isv 0vkXsyc3v ^ovadiag, 
yd^ovg d' dvo6iovg slgcpSQOV slg trjv tsxvriv, 
Ganticorum modos saepe mutari solitos esse ostendit 

*) Olympi ^qrivriTiMOvis vofiovQj quos Suidas 8. v. ^vvavXiu 
commemorat , cave cum nomis, qui proprie dicuntur, con-' 
fimdas. 
**) Cf. G. A. B. Wolfium in progr., quod de canticis in Bom. 
fab. scen. scripsit, p. 10. 



448 

Donatas ad Eunuchum: ,,Cantica saepe mutatis modis ex- 
hibita sunt," itemque ad Adelph. : ,,Saepe mutatis per sce- 
nam modis cantica mutavit." lisdem raagnum apudmulti- 
tudinem favorem fuisse in Donati libello de com. et trag. 
scriptum est: ,,Huiusmodi adeo carmina ad tibias fiebant, 
ut, his auditis, multi ex popuio ante discerent, quam fa- 
bulam acturi scenici essent, quam omnino spectatoribus 
ipsis antecedens tituhis pronuntiaretur." Cf. Cic. Academ. 
pr. 1, 20. Tibias, non fides, canticis apud Graecos quo- 
que succinere soiitas esse scriptum est in Aristot, Problera. 
XIX, 43. et 9. 

Huius igitur generis cantica cum prologis, ut pe- 
culiaria Euripidis inventa, acerrime perstringit Aristopha- 
nes. Et proponit exempium cantici sive threni Euripidei, 
qunm faciat mulierculam pauperem, quae lanam nendo 
victum quaerat vitamque sustentet, de gallo suo gallinaceo, 
quem surripi viderit in somnis, adraodura flebiliter laraen- 
tantem atque ingentem tragoediamexcitantera: quod canti- 
cum et variatione numerorum et vocum iteratione, quae 
modorum gratia fiebat, insigne est. 

Haec praemisi de lonis fabula expositurus, quae tribus 
canticis praestantissimis distincta est, quorura canticorum 
unum, cui parodus adiunctus est, quoniam tranquiiliorem 
animi statum declarat, stropharum normae adstrictum est, 
reliqua autem aequabili nuraerorum iteratione carent. Quo 
tempore hoc drama actum sit, ex satis man'fe8tis indiciis 
coniicere licet, quae quidem statira explicaturus sum, ubi 
falsa, quae quidam suspicati sunt, antea refutavero. 

Hoc enim Euripidem lonem scribendo egisse putat 
G. Hermannus, ut Athenienses nunquam peregrinorum re- 
gum imperio paruisse, nunquam ab alienigenis victos esse 
defenderet. Nam quod 0. Miillerus monuerit, eximia arte 
ita esse fabulara a poeta comparatam, ut lon non peregri- 
nus, sed genuinus Erechthida videretur, id adeo apertum 
esse, ut fflirum sit non omnibns statim, qui eam tragoe- 
diam legerent, in mentem venisse. Nam non solum inven- 
tiouem fabulae totam ad eum finem spectare, sed etiam 
aliquot locis tam cupide gloriam Erechthidarum extolli vel 
odium prodi advenarum, ut suspicari liceat sopitam loni- 



449 

cae invasionis famam eo tempore^ quo scripta sit haec tra- 
goedia, denuo excitatam fuisse, exortis qui victos ab 
alienigenis Athenienses peregrinorum regum dominationem 
subisse iactarent. Scilicet otiosi semper per illa tempora 
erant Athenienses, nihii magnarum rerum curabant, nullis 
malis laborabant. Itaque, ut fit, ad alienissimas , viiissi- 
mas, remotissimas res animos advertentes de stirpis suae 
incorrupta integritate quaerebant. Quam quaestionem ex- 
plicari quum summi momenti esse duceret Euripldes, com- 
raentus est rationem sane artificiosam , qua probata cives 
meros se autochthones esse crederent confidentius. Ea 
vero cura digna tanto fuit popuio tantoquepoeta! Accedit, 
ut fructus ex ea inquisitione nasci potuerint amplissimi: 
nam certissime Sicilienses, si veros sincerosque lones 
Athenienses esse demonstratum esset, quum eiusdem stir- 
pis partem civitatum Sicillcarum esse meminissent, vehe- 
menti studio amicitiam illorum amplecti necesse erat. Quan- 
tum igitur in Euripide fuit, Siciiia potiri potuerunt Athe- 
nienses. 

Sed serio rem agamus. Quo pertineant illa de ge- 
nninis spuriisque filiis dicta, cognltis iis, quae de spurio- 
rum damnatione per Perlclem facta deque eorundem re- 
stitutione Plutarchus in illius vita c. 37. scripsit, intelliges. 
Simillima fuit spurii Periclis filii atque lonis conditio, at- 
que omnino omnium spuriorum caussam cum lonis caussa 
suscepisse Euripldes videtur. Et reipubllcae Atheniensium 
status, quem ostendlt Plutarchus, ipse exprlmitur his Eu<- 
rlpidis verbis: 

Ttsvo^sva yccQ civ jrdAtg £%ot ^ktjijjlv 

^svLKov slg^oXdv 
V. T21., quibus adde 591 seqq. 836 seqq. 1058 seqq. Haec 
cum legimus, nonne Athenlenses ipsos disputantes de 
iure civitatls audire nobis videmur, quum gentls suae no- 
bilitate superbientes spurios respuant^ Eiusdem generis 
est, quod lon, quo loco primum sermonem cum femina 
Atheniensi noblli conserit, nihil, quod ex ea quaerat, prius 
habet, quam originem gentis Atticae: 

SK y^s TCatQos ^ov TtQoyovog ^s^lcc0tsv itatijQ; Kth 

(v. 210.) 

29 



450 

Et primo statim adspectii ex facie Tultiique feminae gene- 
rositatem cognoscit : 

yevvaLOtrjg 0ot, xat XQOTtcov tSTC^i^QiOV 
tb Gxrjfi* 'iX^iS t6d\ TJtig sl 7tot\ « yvvcci (v. 240.), 
eosdemque eius mores paedagogus praedicat (v. 135.), de- 
nique tribus Atheniensium veteres a Minerva ipsa nomina- 
tim laudantur; civitas autem xa^aQa noXig (v. 675.) ap- 
pellatur, eademque ob invidiam eorum, qui minus honesto 
loco nati ad honores enitantur, plena timoris (fpo^ov nXea^ 
V. 603.). His cum turbae dissidiaque, quibus respublica 
exercebatur, significentur, tum familiarum perturbatio at- 
que uxorum irae , quae aegre ferrent maritorum fiiios ex 
servis natos sibi obtrudi, vv. 1069 seqq. et 816 seqq. de- 
clarantur. 

Inde, quo tempore haec fabula acta sit, non est diffi- 
cile intellectu. Insunt autem alia nou minus certa lucu- 
ientaque signa, quibus tempus definiatur. Versibus 59 — 62, 
bellum cum Euboeae incolis feliciter gcstum commemoratur : 
7jv talg 'A^i]vaig tolg te XalKCi8ovtl8aig^ 
di yijv exovo^ Ev^olda^ TtoXs^iog xXvdav, 
quo in belio quum operam utilissimam praebuisset Xuthus, 
Creusam pro praemio in matrimonium accepisse fingitur. 
Hoc quoque Periclis memoriae tributum est "). Et iam 
Boeckhius (de gr. trag. princ. p. 191.) non multo post 01. 
8T, 4. (quo anno Pericles de vita decessit) hanc fabulam 
actam esse ex aliis quibusdam vestigiis cognovit. Cuius 
verba haec sunt : „Agi haec (parodum sc.) in porticu Del- 
phica manifestum est e v. 184., ubi sunt s^dKLOveg aiXai^ 
et vidit hoc iam Tyrwhittus. Musgravius autem per pro- 
lepsin designatam hic putat eam stoam esse, quam devi- 
ctis ad Rhium Lacedaemoniis a Phormione 01. 87, 4. 

*) Thuc. I, 114. et Plutarch. c. 22. 23 : Ev&vs ovv inl xovg 
d(p£6T(STccg Tqctn6(iBvog >tai 8ia§ccg sig Eif ^o lav 71svti]kovtu 
vavel yiccl TCSVTayiigxiXioig onXiTaig ■naTeGTgiipaTO Tocg noXsig. 
Kal XaX-Kidscov fihv Tovg Inno^oTag Xsyoiiivovg nXovTcp 
Tial 5d|9/ StatpigovTag i^i^aXiv, 'EGTiaelg dh ndvTug dva- 
orjfoas £Jt r^s X^qag 'Ad-rjvaiovg (lovovg xarcaxtffs, rovTOig 
dnaqaiTijToag xgr^adfievog, oti vavv 'Attikiqv aixfidXoizov Xa^ 
§6vTeg dniHTEivav zovg dvSqag. 



451 

(Thiic. II, 84. Diod. Sic. XII, 48.) Delphis Athenienses 
aedificarant ex praeda atque ornaverant (Paus. X, 11, 5.), 
Utrum Rhium sit, nihii interest; Molycricum intelligit 
Dodwellus Annal. Thucyd. p. 651. Quod si verum est, 
lon acta erit non multum post 01. 87,4., et hoc non dis- 
simiie veri, praesertim quum v. 1592. praeter necessitatem 
promontorium Rhium commemoratum sit, quippe ut fausto 
gratoque nomine Athenienses deiectarentur. Praeterea ima- 
gines sunt totae Atticae Atticoque donario maxime con- 
veniunt, sive eas in tabula descriptas sive aulaeis intextas 
putes, quod potissimum placet Roettigero de fur. person. 
p. 14., nec mihi aliter." Accedit tertia temporis significa- 
tio ex versu dramatis 1584., quo lones, qui Asiam incolunt, 
ex lone oriundi et sanguinis propinquitate cum Athenieu- 
sibus iuncti, civitatis horum robur et incrementum esse 
praedicantur : 

— — 8 6&£Vog tfi ^iiri %&ovi 

did(X)6LV' dvTVJiOQ^iia d' rjTieiQOiv dvolv 

TCEdia aatoiKij^ov^LV^ 'A(5iddog ts yijg 

EvQOTtlag te, 
Atqui Olympiade 88, 1. gravissimum periculum erat, ne 
Lesbii, qui ab Atheniensibus ad Peloponnesios desciverant, 
defectionem lonum et Graecorum, qui Asiam incolebant, 
omnium traherent. Simul igitur hos necessitudinis , qua 
cum Atticis coniuncti essent, admonere voluit poeta simul- 
que cives ad occupandos strenue hostes adhortari. Quam- 
obrem hanc fabulam circa 01. 88, 2. actam esse mediam- 
que inter Hippolytum alterum (01. 81, 4.) et Hecubam 
(01. 88, 4.) fuisse coniicio. Nam etiam ad perficienda 
opera, quibus porticus decorata est, annuo minimum spatio 
opus fuit. 

Eidem tetralogiae ut Inonem adscribam, et ratio tem- 
porum et natura argumenti movet. Ridetur enim Ino in 
Aristophanis Acharnensibus , quam fabulam 01. 88, 3. do- 
ctam esse constat; nec multo ante hanc illa in theatro agi 
potuisse videtur. Nam quo tempore Medea Euripidis docta 
est (01. 87 , 1.) , nondum Inonem ab eodem compositam 
fuisse hi versus ostendunt, plane diversam ab huius dra- 
matis argumento naturam fabulae respicientes : 

29* 



452 

lilav St] xAi5o, ^lav rcjv ndQog 

yvvaiW Bv q)Lloig xiga paXslv reTCVOig, 

'Ivco ^avsl6av stc ^smv, oO'' ^J z/tog 

dd^iaQ viv l^sTisinps dco^drov SiXy 

mrvsl d' d rdXaiv' sg ccXnav (p6v(p 

rsKVGiv dvgdspst^ 

dxr^g v7tSQrslva6a Ttovrlag Jtoda, 

dvoiv rs TtaldoLV ^vv&avovO^ dTtoXXvrai. 
Noiialienos, sed proprios liberosab Inone per 
insaniam interfectos esse dicit poeta, deinde corporibus mor- 
tuorum in manus sublatis miseram una cum ambobus in 
mare se praecipitasse, quemadmodum recte interpretatur 
schoiiastes. 

In Inone sine dubio de Athamantis genere, fratribus 
cognatisque expositum erat, quod in lone negligi mi- 
rum esset, nisi priore tragoedia theatrum edoctum fuisse 
credere liceret. 

Erechtheum una cum lone in scenam delatum esse, 
id quod Musgravius suspicatus est, ex pluribus indiciis 
coniicio. Primum enim quaecunque de Erechtheo liberis- 
que eius in lone commemorantur, cum argumento iilius 
dramatis congruunt, quod est fere certissimum societatis 
dramatum documentum *). Cf. v. 217 seqq. Deinde in- 
digenas esse Atticos, non aiienis ex terris variarum gentium 
quasi coliuvie temere coliectos, non minus cupide in hac 
tragoedia quam in lone praedicatur: 

^ jtQG)ra iisv Xscog oiuk snaKrbg dXXo&sv^ 

a^drox^ovsg d^ Eq)v^sv xrX, 
Insitivos filios specie quidem proprios esse, sed nunquam 
sensu amoris pietatisque iis, quos quisque ipse procreave- 
rit, pares esse: 

&srGtv ds tJtaldcov Ttov TCQdrog; ra q)vvra yccQ 

iiQSL(j6o vo^L^SLv rcov doK7]iidr(X)v ^t^coSv. 
Vicissim in lone ad Erechtheum Euripides respexisse 
videtur. Nam quo loco lon Apoiiinem stupri a Creusa ac- 
cusatum reprehendit, tanquam eiusdem criminis convictos 
lovem et Neptunum vituperat: 

6v xal no0SLdG)v Zsvg ^\ og o^dQavov KQarsl^ 

*) Cf. Welck. p. 722. 



453 

qiiae notatio in love quidem , coius plurima Innotuerant 
stupra, minime miranda est, Neptunum autem non videtur 
poeta nominaturus fuisse , nisi paullo ante stuprum com- 
memorasset, id quod in Erechthei prologo factum esse ap- 
paret. Ante ipsara pacem, quae Niciae appellabatur, Ere- 
chthei fabulam doctam esse ex iis, quae in huius vita Piutar- ^ 
chus (p. 529. c. 9.) narrat, coniicio: ajtod^ovv tbv d^iav- 
tov xal ditolBiiov filov^ i^dscog ^hv ddovtav tcc toi- 
avta xoQav dnovovtes' 

KBL^d^CO doQV (lOt. [lltOV d^q)L7CXbXBLV 

dQaxvaig xtX. 

Argumentum autem fabulae ipsum ea tempora signifi- 
care videtur, quibus quotannls Peloponnesii in fines Atticae 
incursionem faciebant. In discrimine versari rempubli- 
cam; virtute, probitate, moderatione ad eam servandam 
opus esse; singulis, quod quisque habeat carissimum atque 
pretiosissimum, patriae condonandum esse; liberorum mor- 
tes forti animo et tranquilio ferendas, neque animos iuve- 
num, quum in bellom proficiscantur, lacrimis matrum moi- 
liendos esse, haec eiusque generis alia paene omnibus lo- 
cis praecipiuntur. Euripidem ipsum sub persona latentem 
haec docere putes, etPericlem laudatione funebri eos, qui 
pro patria mortem occubuerint, prosequentem animosque 
lugentium confirmantem audire nobis videmur Praxitheae 
atque Erechthei orationes legentes. Licebat autem illo 
tempore sperare, bellum brevi tempore compositum iri, redi- 
turum otium , fore , ut pacis artes musarumque studia in- 
terpellata in victrice civitate laetius uberiusque florerent: 

dsXtcov t' dva7ttv660L(ii, yiJQvv, 

&v Co(pol TClBOVtaL. 
Neque ea spes frustrata esset Athenienses , si Periclis si- 
miles viri post obitum eius exstitissent, qui quae ille magno 
animo et patriae amantissimo inchoaverat, pari virtute ad 
exitum adducerent. ^ 



A. I n o. 

Argumentum addito nomine fabulae Ilyginus retulit 
c. 4. ; idem hoc drama alio loco (c. 1.) sequutus est. Imita- 
tus Euripidem Livius esse in cognomine fabula videtur. 



454 

Rerum statuni, qni fiiisse iingebatur ineunte draniate, 
his Terbis exponit Hyginus. „Athamas (Aeoli filius) , in 
Thessalia rex, cum hionem uxorem (Cadmi fiiiara, Bacchi 
nutricem), ex qua daos filios [susceperat], perisse putaret, 
dnxit nymphae (et Hypsaei) filiam Themistunem uxorem, 
ex qua geminos filios procreavit. Postea resciit Inonem in 
Parnasso esse bacchationisque caussa eo pervenisse. Mi- 
sit qui eam adducerent; quam adductam ceiavit." 

Proiogum ab Inone actum esse coniicio. Pridem enim 
ex montibus ac solitudine, in qua multos annos, spehmca 
pro tecto utens, aetatem degerat, reducta et in domum 
Athamantis restituta erat, sed dissimulato vero nomine, igno- 
ta omnibus , matrimonio ab aliena femina occupato, quum 
ipsa famulorum numero haberetur, penatibus quidem com- 
munibus cum marito utebatur, ceterum neque tori genialis 
iure fruebatur, ad peliicis locum a matronae dignitate de- 
trusa, neque liberorum suorum amorem curamque palam 
ostendere ei licebat, et servire aemulae cogebatur, quam 
intimo pectore oderat ac perdere haud iniuria cupiebat. 
Hic dolor praeteritorum malorum recordatione augebatur: 
sanitate enim mentis ab lunone privata retentaque fuerat 
in locis incultis horridisque, feram vitam inter feras tole- 
raverat, tempestatum iniuriis exposita, carens tum homi- 
num consortio tum bonis omnibus, quae hominibus ab ho- 
minibus parantur. Haec tantorum malorum perpessio ipsa 
specie Inonis declarabatur : pallida enim conspiciebatur, 

^^Refugere oculi; corpus macie extabuit^ 

Lacrimae peredere humore exsangues genas^^ 
Testatur Aristophanes et in Acharn, v. 434. [ista^v tcov 
'Ivovg QaTC&v et in Vespis v. 1413: ,,ywatjcl '9'aT^tv];, 
'Ivot XQSiicc^ivi;] TtQbg nodcov E^dQiTCidovJ^ Ad quae scho- 
liastae haec annotaverunt : Q'aiplvT[], (^xqk' roLavtf] yccQ 7} 
^di\)og, OTtSQ TtaQ^ ri^iv %qv66^vXov Uystat. — TtaQcc dh 
ETUQLJtidy yiyQantai rj 'Ivco iiQSfia[ievr] Tcai (oxQcc vnd 
rij g TcaTcoTtad^siag — sigijyays 6s E^QiTtidr^g rr]v 
'Ivco d>XQav V7th rr]g zaxoTta&slag, Male interpretati 
sunt verba ocQSfia^svy itQbg Jtodav EdQLTtldov^ quibus Ari- 
stophanes fidem rei totius ab Euripidis auctoritate pendere 
(neque enim priorum poetarum quisquam talia de Inone 



455 

tradiderat) significat. Eorum, quae de Tita fera et soli- 
taria referebat^ hoc exstat luculentissimum fragmentum: 
xolXoig ev dvxQOiq dkvxvog, GtgtE ^tjq ^6vog, 
Finito prooemio Atliamantem ad Inonem prodisse ac 
de conditione eius deque lege, sub qua in domum restituta 
erat, cum ea coilocutum esse ex fragmentis colligo. Con- 
iugio Inonis priore magis quam praesenti Themistonis rex 
delectatus esse videtur: queritur enim, quod non liceat 
pliires simul uxores ducere et capto morum experimento, 
si qua minus probetur, hanc dimittere: 

vofioi yvvaLKG)v o-d xakag xetvtai nsQi' 
XQ^v yaQ xbv £'dtvxovvd'' oti TtXelOtag ex^iv 
yvvaiicag, eijtSQ av tQOcpij do^Oig naQijv, 
cjg tr]v Tcaxfjv [ilv e^ePaXls dca^dtov, 
tfjv 6' ov6av e6\fX^v '^decog e6d)^eto. 
vvv d' elg ^iav pieutovOi^ icivdvvov ^eyav 
QiTttovteg • oi5 yaQ rcbv tQonov neiQdi^evoi 
vij^cpag Ig oliKovg eQ^ati^ovtai ^Qotoi, 
Dicit idem mirandum non esse, quod poenitentia coniogii 
multos subeat: genus enim a plerisque magis quam venu- 
statem in ducendis uxoribus respici: 

trjv edyevetav., kccv diioQtpog '^ ya/iog, 
ti,fiG)6L nollol TtQog teKVcav ^a^tv Xa^elv, 
t6 t' d^ica^a ndkXov 7) ta XQV^oiT^a. 
Sic sentiens rectum csse aequumque ducit recepta priore 
uxore retinere alteram; timens autem, ne Themisto tori 
iura cum aemula communicari aegre ferat, de illius con- 
iugio hanc celavit iterumque Inonem enixe rogat , ut con- 
tenta sit iis, quae impetraTerit, neve pacem domus et con- 
cordiam turbare velit, id quod lubens Ino promittit: 

eya naQe^cj XextQa 6ol v.akdig ex^iv, 
probatque Athamas promissum : 

dixaiov e6tLV^ ol6l 6vyyr]Qd6o^av *). 
lam rumor de inventa Inone civitatem pervaserat per- 
que compita manabat: quo excitatae feminae, quae chori 
munere fungerentur '•'*), ad regiam venisse videntur et 



^ 



'^) Fragm. inc. n. 52. • * 

-^*) Hyginus: „quam captivam esse credebat." 



456 

cognoscendi cupidae ex Inone ipsa, nuniquid comperisset, 
sciscitatae esse. Pro fugitiva enim Atharaas eam pridem 
adduxerat *), ut in illam minime omnium suspicio conve- 
niret, ipsaque tam deformata erat luctu, ut a nemine agno- 
sceretur. Inventam autem eam ab Athamante eadem esse 
ratione puto, qua narratur apud Germanos Genoveva. Ve- 
nationi enim rex studebat, cui studio operam dans quum 
saepe diutius a domo abesset, aiebat augebatque Themisto- 
nis suspicionem esse ei consuetudinem cum aemula, qoam 
in Parnasso loco aliquo tuto servari rumor serpebat. 

Post parodum rex cum uxore prodit; Inonem, ut mi- 
seram afilictamque , pietati Themistonis commendat. Mi- 
ratur regina, quod perpetuo moerore Ino conficiatur; ge- 
nerosa eam stirpe ortam esse ex corporis forma, quam- 
vis sit luctu situque corrupta, cognoscit; ingenuitatem vi- 
tuperat: neque enim convenire libertatem orationis cum 
servitute et pannis vestium, sed esse mores fortunae ac- 
commodandos. Contra haec rex utilem ait dominis inge- 
nuitatem magis quam adulationem ac dissimulationem esse 
servorum, neque egenos, si sint probi atque ingenui, re- 
spuendos esse: fideiem enim esse neminem posse^ nisi qui 
quae sentiat libere fateatur: 

toidvds xQTi yvvaiTtl utQosnolsiv Idv, 

7]tLS T^ /E^£v dixccLOV od Ciyiij^Btaty 

tk 5' aliJXQ^ yLL0H xal xat' 6q)&aXfiovs bqsl **) 



e^oL yccQ sri; TCtcoxos^ d dh ^ovXstat, 
Tttcoxov TcaKLcav^ ostis g)v evvovs £(iol 
q)6pov TtaQsX^cav taTto xaQdlas bqbl, 

Quamobrem ne sit maligna afflictae , sed ex copia largiter 

egenti impertiat, monet: 

— — fi^ ^Kvd^QConbs 'l6&' dyav 
jtQbs tovs naKGts 7tQd(56ovtaSi av^QCMos ysyGiG'* 
d^ov6La tot ^rjd' en^ oiictQol6LV ddxQV 
Ctd^BLv^ ^azbv dh^ xQfjfidtav dvtcsv ccXls, 

(pBLdOL TCOVriQ^ (ITjdsV^ BV TtOLBLV ^QOtGiV ***), 



*) Cf. fragm. 17. 
'^*) Bergkii emendatlohes rtftepi. 
***) Fragra. 14. et 15. in unum coniunxi et emendationem Welckeri 
{yEymG^ pro yayoJg) admisi. 



457 

His transactis venatam rex cum comitibus abit; The- 
misto autem statim fide et consilio captivae uti ad perficien- 
dam rem gravem atrocemque constituit. Et primum qui- 
dem de iniuria viri conqueritur, quippe quem cum Inone, 
nuper inventa, clam consuetudinem habere audierit. Quam- 
obrem ut et spem reditus aemulae et caussam fovendae 
eius marito eripiat, liberos eius de medio tollere constituit. 
De qua dramatis parte haec refert Hyginus: ,,Resciit 
Themisto eam inventam esse, sed quae esset nesciebat. 
Coepit velle filios eius necare. Rei consciam, quam capti- 
vam esse credebat , ipsam Inonem sumsit et dixit ei , ut 
filios suos candidis vestimentis operiret, Inonis filios ni- 
gris." Idemque altero loco: ,,Themisto, quod se Ino 
coniugio privasset, filios eius interficere voiuit. Ita- 
que in regia iatuit clam, et occasionem nacta, cum 
putaret se inimicae natos interfecisse, suos imprudens oc- 
cidit., a nutrice decepta, quodeisvestem perperam 
iniecerat." Locus dabatur colloquio eius generis, in 
quo raaxime Euripidis ingenium vigebat, cum atrocitas rei, 
quae parabatur , horrorem iniiceret , ambiguitas autem di- 
ctorum atque ignoratio hominum, quorum res ageretur, roi- 
sericordiam moveret , denique exspectatio , quorsum res 
evaderet, animos spectatorum suspensos teneret. De vio- 
lato coniugio deque sua ulciscendi cupidine loquens haec 
dixit Themisto: 

xttTCovg d' dTtoTcrvcj^Bv, cogTtsg d^Loi, 
Nutricis munus officiumque mandatum Inoni ab Athamante 
erat eo consiiio, ut et liberius et minore cum suspicione 
suos liberos curare et amorem ei significare liceret, quae 
res fraudi opportuna fuit. Necessario enim consiiia The- 
misto cum nutrice communicabat auxiliumque servae ex- 
petebat. Stultam se fore dixit, si veliet aemulae liberos 
educare: 

ccq)QCiv ctv ^vYiv^ sl tQScpoLV th tcov nsXag *). 



^) Fragm. inc. 214. ex Etym. M. petitum, ubi annotata sunt 
haecce: Tgitpoiv, cos Evqmldijs — yivsTcct ovrcog* ioTi 

TQSqiOlHlf TQSCpOL, TtXsOVaGfl^ TOV TJ dTTlKCOS TqSCpOiriS, T§E- 



458 

Multoque id minus ferendum esse ideo, quod regni suc- 
cessio penes alienos prius, quam suos liberos, iutura esset: 
— — — t6 d' e^dyEvhg 
jioXlrjv dldca^LV lXnL8\ G>g ccq^ovGl yrjg, 
Dissuadet Ino argumentis gravissimis verissimisque : 
oij 6ov TtaQaLVG), ^tjiccvcjiievi] Kaxcc 
Ix^QolOi^ 6avt7j TtQog^aXelv dkci6toQa *) 

XBiitr}6o 6' dQ&ag a'v Exyg dvhv i^oyov, 
Tcal 6fiLXQ^ 6co^ov tTJ dtx]? ^vvov6^ dei, 
(ir]d' ag xaxog vaTJTiXrjQog, ev TtQa^ag %ote, 
^rjtav ta %Xeiov\ elta Ttdvz' dn(oXe6ev. 

OQag, rvQavvovg dia [laxQav rj^d^rj^evovg 
cog ^LXQa ra 6(pdXkovta, v.ai ^C ijfieQa 
Tov iiev ^a^elXev vr\)6%ev, thv 6' ^p' dfvo* 
VTtonteQog 6' 6 nXovtog* olg yaQ rjv nots, 
ij eknidcav nintovtag vntiovg 6qg>. 
Optime haec monere Inoni conveniebat, ut quae eadem 
omnia in vita sua experta esset. Eadem quum monendo 
niliii profecisset, ad struendam fraudem se convertit, ut a 
suis ad Themistonis liberos caedem transferret. Simulans 
Igitur se reginam in perpetrando facinore adiuvare, eam 
iussit in cubiculo liberorum, dum somnum caperent, deli- 
tescere. Qua in re quo facilius oculos omnium., qui essent 
in aedibus, fugeret, obstructis fenestris lucem arcendam 
esse censuit. Ne autem in tenebris erraret, se pullis qui- 
dem vestibus Inonis liberos , candidis autem Themistonis 
tecturam esse promisit. Probat consilium lliemisto, et 
silentio fidelissimo rem ut perpetuo tegant non solum nu- 
tricem sed chorum quoque obsecrat: 

X6tG) 8e ^rjdelg tavd'^ S 6iyd6Q^ai, XQ^^'*^' 
[iLKQOv yccQ en Xa^intrJQog ^ldalov lenag 
stQij^eLev dv tig^ xal nQog dvdQ' einhv eva, 
TCv^oLvi' av d6tOL ndvteg cov KQvnteLV ^^ctoi/. 



€poif]v, nai cvyxon^ rov ^. Videndum tamen , ne scriben- 
dum sit bI rqitpoifit ttav niXas, 
"^) Fragm. inc. n. 250. 



459 

Quibus anditis Ino de raoribus ingenioque suo verba facit 
sic, ut omnera dubitationem aemulae demat: 
£7tl6ta^aL de 7cdv%^ o0' ai^yev^ XQ^^Vy 
Ciyav ^' ojrov xqtj xal Uynv tV docpaXEg^ 
OQdv ^' S dst /i£ xoi^x OQdv S ft^ nQBTtSly 
yaCtQog XQatSiv de • xal yaQ Iv 7ca}coi6tv 0^0' 
fAsr^fpot^ti' BiiTtSTtaldsv^aL Tpd^rotg*). 
Quae ambigue omnia dicta esse apparet. Cura deinde 
Themisto intro abisset, Ino haud obscuris verbis consiiium 
suura aperuit. Tanquara iam parta Tictoria sibi gratulata 
est nunc demura in pristinum fortunae statura se resti- 
tui, nunc felicitatem, diu sopitam, quasi e somno sus- 
citari: 

svdovCa 8' 'Ivovg 6vncp0Qa jtolvv XQ<^vov 
vvv d^ifi' £y£tp£t**). 
Quibus dictis ad rera perficiendara in aedes se contulit. 

Chorus opera deorura, ex quorura stirpe prognati 
sunt liberi, auxiiiuraque implorat, ut succurrant caedera- 
que nefariara arceant. 

Redit in scenara Ino, suos liberos vivos manu ducens, 
Themistonis autem interfectos in conspectu ponens si- 
mulque rem, quomodo gesta sit, exponens. Adfuit illa 
Theraistoni caedem patranti; re peracta, hanc iussit con- 
tinuo e cubiculo abire et curare, ut in farauiarum aliquam 
crimen cura spe fallendi conferretur. Tura celerrime suos 
liberos e cubiculo deduxit, ut, priusquam error cognosce- 
retur, ultioni aemulae subtraheret. Quorura raaiorera natu, 
Learchura, ad patrem se conferre et comitibus eius se ad- 
iungere iubet, neque prius domura redlre, quara finita ve- 
natione pater revertatur. Alterura, Melicertera, tuto loco 
in vicinia abscondendura curat. 

Interpositus est chorus, quo nefarii facinoris horror ex- 
primeretur, quo claraore excitata Themisto accurrensque 
in corpora liberorum sua manu interfectorum incidit. Mul- 
tum fuisse Euripidem in dolore matris ostendendo et 



*) Cf. Schneidew. Conii. critt. p. 62. Quarto versu ova' pro 

av reposui; ceterum vide Valck. Diatr. p. 175. 
**) Vulgo ISovaa pro svdovaa, Correxit Welckerus. 



460 

sponte intelligitur et ex epigrammate Anthol. Lat. ed. 

H. Meyer. n. 671. patet: 

^^Pallia nota fovet lacrimis decepta Themisto, 
Pyramus, heu, lacrimis pallia nota fovet" 

Qiiam chorus consolatus est hisce verbis: 
dva06a^ TtoXXotg e^tiv dv^Q(67toig Tcaxd, 
tolg d' ccQtL Xriyu^ xolg bz Tcivdvvog fioXslv* 
TCVKlog yccQ avtog xaQnip^oig ts yijg (pvtoig 
&VT}tcov xs ytvva' tolg fisv aij^stai ^logj 
xS)v 8s (p^ivsv ts xal &SQlistaL TcdUv» 



yiyvco^Tis tdv^QGmsia ^ firjd^ vTCSQfistQog 
dXysL' xaxolg yaQ o^d Cv TtQogKSi^at. ii6vi]' 
fwjr' s{ftvxoij6a TtaQav rjviav xdXa 
Tcaxag ts nQd66ov6^ sXnidog Tcsdvijg ^%ov*) 

sv sXni^LV XQ7] Tovg 6og)ovg sxsiv j3tov. 

His nihil movetur infelix, sed in domum reversa vitam 
laqueo abrumpit; mox corpus interfectae inter liberorum 
corpora a famulis componitur, choro interim lugente et 
singula, quae geruntur, verbis persequente. Haec dum 
mala deplorat chorus, feiices praedicare potnit qui mo- 
destiam moderationemque colentes placida vita et tran- 
quilio animo uterentur: 

lyG) 6' 0{)8SV 7tQS6^VtSQ0V 

vop>i^G) tag 6c}g)Qo6vvag, 

STtsl tolg dyad^olg dsl |i;i/£(?rtv **). 

Deinde venandi studium regis praedicasse videtur, si 

modo Euripidem Livius imitatus est, de quo haec retulit 

Terentianus Maurus 1931 : 

JJvius ille vetus Graio cognomine suae 
Inserit Inoni versus, puto^ tale docimen : 
Praemisso heroo subiungit namque miuron^ 
Hymnum quando chorus festo canit ore Triviae, 
^^Sed iam purpureo suras include cothurno, 
Balteus et revocet volucres in pectora sinus^ 



A'^ Fragm. 20. et 21. coniunxi. 
**) Fragm. inc. 13. 



461 

Pressaque iam gravida crepitent tibi terga pharetra, 
Dirige odorisequos ad certa cuhilia canes^'* 
Etiamsi enim tantae eiegantiae versus ia Livium mi- 
nime cadunt, tamen de re ipsa non est quod dubitemus '^). 
Efficacissimum enim erat ad misericordiam movendam 
venandi studium eo ipso tempore ab ignaris praedicari, 
quo illud liberis regis perniciosum fuit. Statim enim post 
hunc cantum corpus Learchi interfecti cum moestis la- 
mentis ad aedes regias relatum simuique rem, quomodo 
evenisset, ab uno ex comitibus expositam, paullo post re- 
gem ipsum secutum esse necesse est. De quo eventu 
haec dicit Hyginus : ^Athamas autem in venatione per in- 
saniam Learchum, maiorem filium suum, interfecit." Ob- 
viam igitur currente fiKo, Athamas per insaniam ab lu- 
none immissam, cervum eum esse ratus, telo transfixit '*'*). 
Vitulantem Athamantem atque exsultantem laetitia, cum 
insania etiamtunc teneretur, simili modo atque Agaven 
in scenam redisse ex Cicerone discimus haec in libro de 
harusp. resp. c. 18. referente: „Non sunt illi eiulatus et 
gemitus Fhiloctetae tam miseri, quamquam sunt acerbi, 
quam illa exsultatio Athamantis et quam so- 
mnium matricidarum." Corpora mortuorum conspiciens, 
haec ipsa quoque sine dubio pro feris in venatu interfe- 
ctis habuit et filii, quem cervum esse putabat, funus re- 
liquis apponi iussit. Postremo in domum a sateliitibus lu- 
gentibus deductus est, inde mox ad immensam calamita- 
tem intuendam, sana mente recepta, rediturus. 

Haec videntem Inonem ingens iuvasit dolor et factO' 
rum poenitentia : 

tpikai yvvalxBg^ 7tG>g ctv £| dgxYig do^ovg 
^A^diiavxog ol)ti]6aLfit, , tav nmQay^ikvav 
dgdoa^a fijjdfv — — — 



*) Cf. Welck. p. 625. 

**) Fiutarch. dsiaiS. p. 167: o TstqsGiag ixQ^''^^ dvgTVxioc (ijj 
§lin(ov xa tshvu (irjSs xovg avv^d^sig, 6 8s 'A&dfiug 
fisl^ovi xal 7] 'AyavTj, §Xs7tovTsg dg Xsovrag nal iXa- 
q)0vg' nal xS 'HgaxXsl $]^nov (lavivTi xoitg vlslg iXvGtTS- 
Isi fii]T6 iSsiv fjti^TS ataQ^sG&ai nagovTag ktX. 



462 

(3 %'VfjTa TCQccy^at', co yvvavKtiai (pQEvsgy 

O0OV vo^rjiia triv Kvtiqlv xsKtijiiB&a. 

q)sv, 

o6(p th %riXv dvgtv%s0tSQOv ysvog 

7tsq)V7csv dvdQav • sv ts tol6i yaQ 'naXolg 

TroAAcp ksksLTttai^ xdTtl tolg alCxQolg nXsov 

tig aQa fnjtrjQ 7) TtatrjQ xaKov ^sya 
PQOtolg sg)v6s tov dvgcovv^ov (pd^ovov; 
nov Tcal Ttot' oIksl Cco^atog Xayhv ^SQog; 
sv xsQOlv rj 07tXdyxvoi0LV rj naQ^ dfi^ata 
iW rjfiLv; cjg rjv ii6%%og iatQolg ^syag^ 
to^alg dq)acQslv 7} notolg rj qaQfidxoLg 
na6G)v fisyi^trjv tcav sv dvd^QCOTCOLg v66c3V, 
Negat se tam obtirmato animo tamque aiidaci esse, iit 
tanto facinore commisso adspectum viri tolerare et simu- 
latione innocentiae scelus tegere possit: 

nolloL ys \fvrjta)v tqj ^Qd6SL tag 6v^q)0Qkg 
t,ritov6* d^avQOvv xd7C0KQV7tts6%aL Ttaxd. 
Optat, ut aut in terrae altissimis speluncis aut in pro- 
fundo mari se abscondere possit; postremo furore di- 
Tinitus immisso bacchatur et sublato in manus filio ad 
maris littora se proripit, in undas corpus ex rupe quadam 
demissura '*'). Reversus in scenam Athamas atrocia mala 
sua manu effecta, atrociora uxorum aemulatione perpetrata 
cognoscit et deletam prolem totamque domum funditus 
eversam esse intelligit **). Simul enim interfectorum cor- 
poribus conspectis de mutuis uxorum insidiis a choro do- 
cetur, simulque nuntius a promontorio veniens de Inonis 
morte eum certiorem facit: 



-^) Schol. Aristoph. Vesp. 1413 : 'ivca 8s hutcc %6Xov "Hqas (itt- 
vslacc ^^Qixpsv uvtriv sis ^ulaaaav afia ra vla avrrlg, Me~ 
Xinsgrr]. 'Efilasi yag navrag tovq &r}§aiovs jj "Hqa, diovt 
nuq* uvToTs stexQ^t] 6 z/tovvcrog. 
**) Grammaticus quidam in biblioth. litterarum antiquarum stu- 
diorumque classic^ 7. p. 5 : Ttvss oIhoi dvdaTUTOi Siu yv- 
vuiHus iysvovTO — — o 'A&diius dta tfjv ©sfiiaTOvs t^s 
'Ti^gcog iniya/iiuv. 



463 

^^Seque in alta maria praecipem dedit 

Impos, aegra sanit atis herois." 

Receiis animi tumor lyricis modis exprimendus fuit, 

una lugente et lamentante choro. Inde ad trimetros traus- 

itum est, quorum hoc exstat fragmentum: 
pia vvv eIkbx\ (b KttKol, ttfidg, ^QOtoi^ 

Xal KtaGd^B TlKoVTOV y JtdvtOd^BV &rjQG)llBVOl^ 

Ovfi^iKta^ ^}] diKaca %ai diKaC ofiov* 
BTCBit' d^do&B tavds 8vQt7]vov Q^EQog*)» 
Sic ubique, postquam vehementia doloris pauilulum se- 
dari coepit, sententiosa utuntur oratione personae Euripi- 
dis. Finem autem luctui imposuit Bacchus. Et primum 
quidem Inonem cura Melicerte in deos mutatos esse ape- 
ruit, teste Hygino („at Ino cum minore filio Melicerte in 
raare se deiecit et dea est facta" **) ) , cuius verba fra- 
gmentis confirmantur : 

novtov nkdvTjtBg ABvxo^Bav Bnavv^ov 



6B^v6g IlttXai^tDV vavtiXoig nBKkiqdBtai, 
Deinde Athamantem, ut parricidio maculatum, exsulare 
iussit, praedicens eum conditorem fore Athamantiae***) et 
per reliquam vitam felicitate usurum. 

Uni actori duas personas Athamantis Inonisque agendas 
fuisse docet Lucianus de sait. c. 61: t6 yoiiv TtaQado^o- 
tatov, tijg avtijg ^^BQag uQtv filv 'A&d^ag iiB^rjvag, ccQtL 
di 'IvG) q)ofiovfLBvrj dBiKVvtai xtA. xat ndvta tavta alg 
dv^Qcajtog B6ti, Id in hoc dramate fieri potuit, si ab aliis 
actoribus saltationes, ab aliis colloquia exhibita sunt. 

Praestantissimarum numero tragoediarum hanc fabulam 
habitam esse omnia testantur, neque eam indignam tanto 
honore fuisse vel hodie ex reliquiis aestimare licet. Nil 

'*} r<Sv8e non est horum facinorum, sed harum mu- 

lierum. 
^*) Conferendus etiam iinis secundi capitis: „Athamas postea 
ab love insania obiecta Learchum filium interfecit- At Ino 
cum Melicerte , filio suo , in mare se praecipitavit. Quara 
Liber Lcucotheam voluit appellari etc. Huic quinto quo- 
que anno ludi gymnici fiunt, qui appellantur '7o'9'/Mta." 
***) Schol. ad ApoU. Rhod. H, 516. Schol. ad Plat. Min. p. 212. 



464 

unquam vilium rerum vel obsoietarum, sed nitidissimas 
quasque et splendidissimas Aristophanem rosisse vel ex 
hoc exempio intelligas. Horatius mores Inonis his Terbis 
declaravit A. P. 123: „Sit flebilis Ino." Respexerunt 
praeter eos, quos supra nominavimus, ad hanc fabulam 
Aeiianus Hist. an. III, 17., Plutarchus saepissime, Gellius 
XIII, 18., Philostratus Vit.ApoII.VII.4., Philo et lo.Lydus 
(fragm. 22.), Athenagoras Leg. p. Christ. c. 26. Ex quibus 
testimoniis non tantum eruditis hoc drama familiare, sed 
etiam multitudini semper gratissimum fuisse patet. 

Si idem argumentum Aeschylus et Sophocles tracta- 
Terunt (quamquam de hoc dubito : spoliato enim Euripide, 
huius supellectile illum instruxit Welckerus), plane diversa 
fuit illorum atque huius ratio, id quod ex ipsis fabularum 
nominibus intelligitur. Athamantis enim nomen illi tra- 
goediis inscripserunt , in huius persona summum rerum 
momentum poni significantes. Proprium Euripidis fuit, 
quod Ino multos annos in obscura spelunca instar ferae 
vitam degisse fingebatur, proprium, quod duarum uxorum 
aemulatione domus evertebatur. Eam fabulae commuta- 
tionem cave temere ab Euripide effectam esse credas : po- 
tuit enim haec quoque vulgo tradita accipere, neque 
quidquam impedit, quo minus Graecis idem de Inone, 
quod Germanis de Genoveva persuasum fuisse credamus. 

Pestium, quibus familiarum salus evertatur, fingi 
nulla potest, quam non Euripides tragoediis iilustraverit, 
unde factum est, ut mulierum osor et calumniator esse 
putaretur, quarum ex moribus salus familiarum potissimum 
pendet. Idem igitur, qui in Meleagri fabula mulierem ex- 
hibuit muliebria contemnentem et virorum opera tractan- 
tem ob eamque rem connubiorum iuga fastidientem (cu- 
ius generis nostra aetas plurimas protulit), in Inonis fa- 
bula virum unum duarum uxorum coniughim expetentera 
induxit et utramque rem in perniciem farailiarum vertere 
ostendit. Sic poeta, quo nemo dramata delectandis mo- 
vendisque anirais aptiora temperavit, idem docendis ho- 
minibus maxime omnium idoneus fuit. 



465 



B. Erechtheus. 

Huius dramatis argumentura tres auctores servarunt, 
Lycurgus in orat. Leocr. c. 24. p. 202 seq. , Apqllodorus 
in, 15, 4. et Hyginus c. 46. atque 238., quibus acce- 
dunt Demaratus ap. Stob. XXXIX, 33. et Pseudo-Plutar- 
chus Parall. p. 310. D. Iraitatus erat Ennius. Fragraenta 
exstant praeter duo ampiiora complura alia satis iuculenta, 

Prologi materiam accuratissirae exponit Apoliodorus: 
„Chione cum Neptuno concurabit: quae cura clara patre 
Euraolpura peperisset, ne res palara fieret, in raare ab- 
iicit infantuium. Sed Neptunus exceptura in Aethiopiam 
transfert et Benthesicyraae, filiae suae, educandura commen- 
dat atque Amphitritae. Quura adolevisset, Benthesicyraes 
coniux alterara ei filiarura uxorera dedit. Qui sorori 
quoque uxoris vira inferre conatus est. Quaraobrera exsilio 
mulctatus , cura Israaro filio ad Tegyriura , Thraciae re- 
gcra, se contulit, qui filiara ei suara in raatriraoniura col- 
iocavit. Postea quura Tegyrio insidias struens deprehen- 
sus esset, ad Eleusinios confugit et cura iis iunxit ami- 
citiara. Rursus autera Israaro filio mortuo revocatus a 
Tegyrio in Thraciam rediit atque soluta inter eos discor- 
dia regnura accepit. Mox conflato inter Athenienses at- 
que Eleusinios bello, accitus ab Eleusiniis magno cum 
Thracum exercitu auxilio venit." Haec omnia fuse late- 
que exposita fuisse fragmenta ostendunt: 

Ai^LO%lav viv fj£(ja3(j' Inl i^ova"^). 
Gentes barbaras, quae Atticam inundaturae essent, recen- 
sens Erechtheus boreales, remotissimas a mari, terras 
animo lustrabat: 

xo{}v^iv8^ dnix%vs PagPccQOVS oIzhv doaca. 
Siraul de ira, quara Neptunus concepisset victus certa- 
mine, quum de possessione terrae cura Minerva conten- 
deret, deque exercitus raagnitudine **) , quo Atticara filius 

*) Vulgo Titiatis numeris i^ecmocg; cf. Bergk. ap. Welck. 

p. 1598. 
**) Non levius illud bellum Fersico fuisse ait Isocrates Paneg. 
§. 19. p. 54. 

> , * 30 



466 

ehis recuperare conaretur *), edocuit. Nuper rex ex 
oraculo redierat, quum ad deum consulendum ipse Del- 
phos profectus esset, teste Lycurgo: ^sydkov Sh (jxqu- 
toTtedov ^sllovtog adtoig dg^dlXsiv slg trjv %6Qav^ dg 
/^BX(povg Ihv T^QCota tbv ^aov , ti jtOLCJv av vUrjv 
Xd§ov TtaQa tav JtoXs^LCJV. XQiqOavtog ds adta tov 
%sov<, tr^v ^vyateQtt sl ^v6sis TtQO tov Cv^^aXsiv tco 

6tQat07ts8c3 ^ %QatTq(5SLV ta)V TtoXs^lcOV^ 6 ds tCO ^SiJO TtSl- 

^o^svog tovt'' STtQa^s xal tovg S7tL6vQatsvo^svovg sk 
tijg xcoQag s^s^aXs. Non sohun Deiphos, sed Dodonam 
quoque adierat, id quod cognoscitur ex fragm. 1., quo il- 
lius oraculi sacerdotes describuntur : 
— — — sv d0tQCJt(p ns8(p 

evdov6L , TtTjyaig d' o^% v8Qaivov6iv jt68ag. 
Eoderaque fragm. 2. pertinet SQvbg fi/aO/ia, quo ad 
Thebanorura quoddara impie factum Euripides respexisse 
putatur: sacerdotem enim templi accusatam stupri in 
lebetem fervida aqua repletum coniecerant. Ceterum 
de genere suo et maioribus non minus plene , quara 
de Eumolpi vita, exposuit. Documento sunt quae Era- 
tosth. Cataster. 13. refert: Xsyst 8s xal E^QiTti^rjg nsQl 
tijg ysvs0scjg aitov QEQiXxtoviov) tbv tQonov tovtov 
"H(pai(Stov SQa6&svta 'A9r^vdg PovXs6d^aL «^rg ^iyrjvav 
T^S 8s djtoOtQScpo^svrjg xal trjv jtaQ%sviav fidkXov ai- 
Qov^svrjg., sv tivi toncp trjg 'AttiTcijg XQvntsod^ai, dv Aa- 
yov6v xal dit'' sxsivov TtQogayoQSv&^vav ^HcpaiGtsloV 
ov (vulgo dg) 86^ag avtijg 7CQati]0Siv Tcal siti^Sfisvog^ 
nXriyslg VTt' a^dtijg tm ddpart, dcpiJKS trjv smd^v^iav, cps- 
QO^svrjg slg tr^v yijv tijg CnoQdg. Exposito oraculi re- 
sponso simul voiuntatem imraolandae filiae declaravit: 

(piXcb tSKv\ dXXa 7tatQi8' s^rjv ^dklov (piXc). 
His explanatis rex ad inspiciendas copias obeundaque im- 
peratoris officia, appropinquantibushostibus, in castra aut 
ad portas et moenia se confert. Prodit chorus senum 



*) Hygin. c. 46 : „quod patris gui terram Atticam fuisse dice- 
ret." Lycurgus: r^g X(oqas tuvttjs ccfKptG^riTOvvta. 



467 

supra aetatem militarem proTectorum, quorum carmine 
liostium vis et ferocia describitur: 

^^Arma rigent, horrescunt tela" 
Redit in scenam Erechtheus, quem paulio post praeco 
ab hostibus missus convenit. Cuius audita oratione, rex 
primum quidem improbitatis Eleusinios accusat: impie 
enim facere quicunque Graeci contra Graecos, sacrorum 
coramunitate iuncti, arma ferant : quem locum in Lysistra- 
tae fabulam Aristophanes transtuh*t (v. 1131.): 
— — — ot liidq ye XBQViPog 
^(o^ovg TtSQLQQaivovTsg ^ agjiSQ ^vyyevelgf 
'Okv^TtlaGiv , sv Ilvkaig , Hv^ol (7t6(5ovg *) 
shcoL^' av dXXovg^ al ^s ^rjKvvstv dsoi,;), 

SXd^QCtV JtaQOVtGiV ^aQ^dQCOV 0tQatSTJ^a6LV, 

"EXXrjvag dvdQag nal TtoksLg dnollvts» 
elg ^sv koyog ^ol dsvQ^ dsl nsQalvstaL **). 

Deinde iniustam quoque hostium caussam esse ostendit 

et propter eam iniustitiam illos inferiores fore sperat: 
tag o^d^Lag yaQ ^dklov ^ tag aQTtaydg 
tLfidv dlxaLOv ' oijts yccQ itXovtdg Jtots 
(isPaLog ddLKog — — — 
Kovdslg 6tQatsv6ag ddLxa (Jwg rjXQ^sv TtdXiv'^'^'^). 
Cvv tolg Q'so16l tovg 6o(povg mvslv doQv 
6tQat7]Xdtag %Qiq^ tciv ^scov ds ft^ /3ta. 

Aitercationis, quae subiungi contentionibus solebat, hoc 

exstat fragmentum: 

EPEX@ET2. 
dUyovg litaLVCi ^dXXov ^ nolXovg Ttaycoi^g. 

KHPTIS;. 
vavg d' 71 ^syt^trj kqsl66ov ^ 6^lkq6v 6Kd(pog. 

Clausulam 4iuius colloquii pono sententiam, qua Ere- 

chtheus, dulce et decorum esse pro patria occumbere, 

efPatus sit : 



'^) Schol. : oXog 6 fafi^os XsXstitccl i| 'EgSjj^gcas ; cf. Welck. 

p. 1598. 
*'^) Hunc quoque Tersum ex Euripidis fabula decerptum esse 
gramm. quidam in Bachmanni Anecd. I. p. 191, 27. testatur. 
***) Kovdsig pro ovdsig reposui. Ceterum cum his componas 
quae Horatius dixit Od. lU, 4, 65. 

30* 



468 

- — syG) de tovg naXag rs&VTjKotag 

5^2/ tprj^i ^aXXov xov ^Utcblv tovg ^tj xaXag. 

^^Vivam an moriar, nulla in me est me- 

tus"^):' 
His dictis ad milites ipse se confert, adhortando, blandc 
alloquendo, diligcnter obeundo, fideliter administrando et 
animos confirmaturus et conatus hostium occupaturus: 

fii0c) d\ otav tig Tcal x^ovbg CtQatrjXdtrjg 

liri jta0L Ttdvtcov TtQogcpSQi;] fisiUy^ata. 

Locus fit alteri chori carmini, quo desiderium pacis 
pulsis hostibus senes declarant: 

HSL^&CJ doQV ^LOl filtov diKpLTiXsy.siv 

dQdxvaig , iisth d^ iq^vxiag noha 

yviQa 6vvoiicoL7jv' 

dslboi^i bs Ctscpdvoig xdQa 

noXihv 6ts(pavd)(3ag, 

@QfjtMov TtsXtav TCQog ^AQavdg 

jcsqlkloClv dyKQ£^id6ag &aXdfiOLg^ 

dsXtcav t' dva7Ctv660L[iL yiJQvv^ 

Sv ^o9?ol TcXsovtac 

'A6Lddog XL^dQag x^ot^ftara **). 

Disposito in moenibus et ad portas exercitu, quum, 
priusquam pugna coramitteretur***), victiraa ea, quam 
iusserat oraculum, caedenda esset, rex ad aedes reversus 
filiam sub ficto quodam praetextu arcessit et reliqua, 
quibus ad sacra facienda opus est, ignara coniuge per fa- 
mulos apparat. Miratur virgo se in castra, in medium 
Tirorum armatorum coetum, in militum turbam inconditam 
proficisci iuberi. Sciscitanti ambigua respondet pater sic, 
ut sensus pietatis cum patriae amore pugnans declare- 
tur. Virgo autem generoso obsequio, quod vera rectaque 
esse quaecunque pater iubeat sibi persuasit, sacris ante 

*) Ennii fragm. inc. 45. 

**) Etym. M. : 'AglocSos KQOVfiatu rijg xtS^agag* ovt cog 'Aqi- 
eTOcpccvTjg Blns, nagtpdoov t6 i^ 'EQsx&^^cog Evqi- 
Ttldov rj TgixoqSog yii&uqa ovtco ^iccXsitcci. 
***) Cf. Lycurgi rerba, quae supra posuimus, tum ApoUodorum 
et Fseudoplutarchum locis laudatis. 



469 

proeliuiii faciendis iiiteresse patrisque dicto obediens esse non 
recusat. Yerecundiam virginis his verbis pater improbaTit : 
aldovg 8h xavzdg dvgKQltog ex^ ytsgi,' 
xal dsl yccQ adtijg ndiStiv ov xaxbv [liya, 
Singularis fuit Euripidis Tis in componendis talibus col- 
loquiis , quae ambiguitate dictorum animos ferirent ; prae- 
terea haec caussa ad moTendam miserationem admiratio- 
nemque aptissima erat, ut interisse hanc dramatis partem 
magnopere dolendum sit. 

Profecta sub praesidio filia j quum reliquus sacrificio- 
rum apparatus ex aedibus efferretur, mater ad rem noTam 
animum advertit, et secreti aliquid agi suspicata, maritum 
adiens quaerit^ quo consilio fiiias abducendas et placentas 
plurimas e domo «efferendas curaTerit, et quidnam genus 
sacrificii sine Tictima adornet: 

Tial iiOL, TCoXvv yaQ nkkavov iKTCs^TtSig ddficai/, 
(pQd6ov (SsXiqvag rdgds nvQl[iov xlorjg'^), 
Ingenue Erechtheus confessus esse Tidetur quae celari 
non poterant**), Telle se sua aerumna civibus suis salu- 
tem parare, sua miseria ab iliis serTitutem depellere: 
^^Quibus nunc aerumna mea libertatem 

paroy 
Quibus servitutem mea miseria depre- 

cor:' 
Praxitheae orationem Lycurgus, ut exemplum generosi- 
tatis ciTitate Atheniensiiun et fiiia Cephisi diguissimae, to- 
tam serTaTit : 

tag xdQLtag ogtig s^dysvcog xf^Q^i^tccL^ 

TJdlOV SV PQ0t0l6LV ' di 81 ^QGXSL ft£V, 

XQOva 8s 8QG>6Ly 8qg)0l SvgysvsOtSQOv, 
syco 8s 8(d6(0 r^v siirjv nai8a ntavslv, 
koyL^oitaL 8s noXld* nQata ^isv nohv 

*) Suidas : ul 8s ceX^vai 7i£(i(ittTu siGi nXccxia kvhXots§^. Vide 

cundem s. toc. fiovg e^dofiog. 
**) Pseudoplutarchus 1. 1. : 'Eqex^^vs ^iqog Ev/ioXnov nolefimv 
BiittO^E viKriGtti, iccv TtjV &VYttT£gtt ngod^vaf]' xat ovyxot- 
vcov^atts Tij yvvaiyil Tlgtt^id^s a ngoi&^vGs ttjv nul- 
8a. MefivrjTtti, Evgini8rjg iv 'Egsx9^el- Adde Demaratum ap. 
Stob. XXXIX, 33. Cf. Welck. p. 718. not. 3. 



4t0 

o^dic dv nv^ ScXXijv T^gSe ^aAttco Aaj3otft' *), 
7j jtQ&ta ^lv Xsag ovx eicaictbg ccXXo&ev^ 
a^dtox&ove^ 6' eq^v^sv* ai d' dXlai Tcoksig^ 
7ts06G)V o^OLCjg 8iacpoQ7i^si6ai PoXaig, 
HkXaL TCaQ^ aXXaov sl6lv sigayayL^OL. 
ogtig d' dn' dXlrjg TtoXsog olm^SL itohv^ 
ttQfibg TtovrjQbg cogjtSQ sv ^vXg) nayslg, 
Xoycp TtoUtfjg s6tL, tolg d' sq^olClv od. 
hnSLta tSTiva tovb^ STcatL tLKto^sv^ 
dtg &£c>v ts Pcjfiovg TtatQida ts Qva^sd^a • 
nSXsog d' aTtd^rig toijvo^' sv^ jroAAol ds viv 
vaL0v6L* tovtovg ncjg dLacp^siQaL ^s xQij, 
s^bv TtQb Ttdvtav filav VTtSQdovvaL ^avslv; 
tXnsQ yccQ dQL^iibv olda ^al to^kdooovog 
tb ^SL^ov^ ov^bg OLTCog od jtXslov O^svst 
ntatcag aTtd^rjg JtoXsog, odd^ l6ov q)SQSL. 
el d' rjv sv olxotg dvtl ^rjXscjv 6td%vg 
ScQ0rjv, TtoXLV ds jtoXs^ta v.atsi%s g?Ad|, 
oi}"/. dv VLV s^sTts^Ttov sig ^dx^jv SoQog, 
&dvatov 7tQotaQPov6' ; dXX' 's^oiy^ sYt] tsxva^ 
& xal ^dxoLto Kal ^st^ dvdQd6LV TtQSTtot^ 
(iTj 6x^^at^ dXXcjg sv %6Xsl JtscpVKota. 
ta firjtSQOv ds ddxQV^ , otav jts^TtT] tsxvay 
n:oXXovg sd^^Xvv sig ^dxrjv oQ^afisvovg, 
[il6o yvvaLTcag^ aXtLVsg %Qb tov xaXov 
^ijv Ttaldag slXov Tcal 7taQfjvs6av naTcd, 
xal ^rjv ^avovtsg y' sv ^dxy itoXXcav fista 
rv^^ov ts xoLvbv sXaxov svxXsLdv r' L6r]v' 
T'g '^fj ds TtaLdl 6tscpavog slg fiLa ^ovy 
noXsog &avov6T[] trjgd^ vnsQ do%^i]6staLy 
KOL trjv tSKov6av Tcal 6s 8vo «9'' 6^o67t6QO 
0CO6SL' Tt tOTJtov o^x)' ^s^a^d^aL icaX6v; 
xrjv o^fK SfiTJv , JtXrjv ^ q)Tj6SL , do6o ic6Qr]v **) 
&v6aL TtQb yaiag' si yccQ aLQS^ij6staL 
srdAtg, tL naidov twi' s^ov fists^ti fiot; 
oi^KOvv dnavta toiuv sfiol 6o%r]6staL, 



*) Vulgo Xu^stv. 
**) Vulgo T^v owx ifiTJv ys nXi^v cpvan. 



471 

dQ^ov6t d' dlX' olg tijvd' sycj 0co0(i3 tcoXlv *) ,• 

8XSLV0 d' Od flOl TlkuCXOV Iv XOLV^ ^SQog ; 

oi)x £0^', ixovGfjg TTJg s^ijg i/^v^^g, dvrjQ 
TCQoyovcov nakaLcc d^eO^uL' ogzLg ex^akel^ 
oiud^ dvx^ sXdag %pv0£«g xs FoQyovog 
tQiaLvav dQ^riv Oxdoav Iv JtoXscog ^dd^QOLg 
EiJ^olTtog ovtB 0Qd^ dva6xk^SL Aswg**) 
0XE(pdvoL0L^ IlakXag 6' ovda^ov XL^i]68xaL. 
XQ^O&\ G> TtoXlxaL., xolg eiiolg koxsv^a^LV., 
0c3^£(5O^£, VLxdx\ dvxl yaQ tpvx^fjg i^i^dg 
ovK £<?'9'' OTtcjg od xiqvb^ sycD 6Gi6C0 TtolLV. 
co TtaxQLg, sX&s jtdvxsg, ot vaiovOL <jS, 
ovxa cpiXoisv d>g sycS , xat Qadlcog 
oIkolsv dv 6s , xoiudsv dv nd^xoLg Tcaxov, 
Haec non solura probat rex, sed etiam in eandera senten- 
tiam plura disputat: 

sl drj TtdQSQyov XQ'^ "^t xo^nd6ai, yvvaL, 
o^dQavbv vTtSQ y^g ix^^^^ ^^ TCSTCQa^svov., 
Lv' o^r' dyav tcvq oijts ;t£r^a 6v^%itvSL' 
d d' 'EkXdg ^Acia t' snxQSfpsL 7cdkh6x' dsl., 
X^ovdg deXsaQ sxovxsg od ^r^QSvo^sv'^'*''^)' 
In aciem profecto rege, dura victimae immolantur, 
chorus tertius cantatur, cuius materiam qunra colloqnio, 
quod antecessit , similem fuisse putem , haec incerta fra- 
gmenta (n. 88. et 215.) huc referenda esse censeo: 
&dQ6SL ^sv oddslg oddsTtos., %6vcp 8s xal 
ysvvaLoxTjXL xdnLSLTCSicc 
dQSxr^v STtSKXiqOaxo 

Cvv 'AQ^rjvd Tcal jjEipa xlvsl. 
Statim post hunc cantum nuntium redire oportuit, qui de 
immolatione Chthoniae et yoluntaria sororura eius morte 



*) Vulgo iig^ovGi 8' aXXoi t^vS' xtX. Hoc dicit Praxithea : 
„£tiana si neque nos neque liberi nostri fructum percipia- 
mus, certe regnum et principatum inter Graecos retinebunt 
ii , quibus illud virtute nostra paraverimus." 
**) Vulg-o ovds. 
***) Vulgo Tfjg ys SsXtag pro x^ovog dsXsag. 



472 

exponeret. De qua re haec refert Hyginus: „Erichtlieus, 
Fandionis filius, habuit filias quattuor •'•'), quae inter se con- 
iurarunt, si una earura uiortem obisset, ceterae se inter- 
ficerent. In eo tempore Eumolpus, Neptuni filius, Athenas 
venit oppugnaturus, quod patris sui terrara Atticara 
fuisse diceret. Is victus cum exercitu cum esset ab Athe- 
niensibus interfectus, Neptunus, ne filii sui morte Eri- 
chtheus laetaretur, expostulavit, ut eius filia Neptuno immo- 
laretur. Itaque Chthonia filia cum esset immolata, ceterae 
fide data se ipsae interfecerunt." Idem c. 238: „Eri- 
chtheus, Pandionis filius, Chthoniam ex sortibus pro Athe- 
niensibus (immolavit); reliquae ipsius sororesipsae se prae- 
cipitaverun t." ApoUodorus : tcccI 6(pd^avtog adtov t^v 
vscotdtTjv **), Tcal al Xontal eavtag 7cat86q)a^av * iTte- 
xoiTjvto ydg ^ ag acpaijdv rtt/fg, Cvvcoao^lav dlXriXaig 
CvvaitoXko^ai, revo^svrjg de ^sta 6q)ayr]v tij$ 
[idxfjg, 'Egsx&Evg ^lv dvslXev Ev^oXitov TCtX. 
Accuratius haec, quam qnae retulit Hyginus, cum Euripidis 
dramate congruere, ceterorum testimonia, quae supra po- 
suimus, ostendunt. Neque illud verum est, quod Neptuno 
victimam ille oblatam esse dicit, sed rectius Proserpinae 
caesam esse Demaratus apud Clementem Alex. p. 12, 38. 
testatur, id quod etiam nomen virginis, quae immolata est, 
significare videtur: 'EQS%&evg ds 6 ^Attimg Tcal Mdgiog 6 
Pco^alog tccg adtav sd^v6dt7]v Q^vyatSQag^ av 6 ^sv t^ 
^SQeq^dttyj ag ^rj^dQatog ev 7tQcot\j tQayo)- 
dov ^svov^ 6 de toig aTtotQonaioig, Chthoniam repente 
imprudentem, obscuris quibusdam verbis ante immolationem 
ipsam dictis, quum quasi ministra sacrorum ad aram con- 
stitisset, arreptam a patre et pro victiraa occisara esse et 
ex verbis eorum, qui de arguraento fabulae retulerunt, et 
ex antiqui cuiusdara monuraenti lapidei simulacris recte 
Welckerus (quem vide p. 721. de hac re disserentem) col- 
legisse videtur. Immolationem continuo pugna atque fuga 
hostium secuta est. Cedentibus hostibus interfectoque 
Euraolpo, necdum finito proelio, nuntius rediit, reginam de 



*) Rectius dixlsset tres; cf. Welck. p. 722 seq. 
**) Demaratus l. 1. zriv TtqEe^vTfxzrjv* 



473 

successu certiorem facturas. Deinde duas Ghthoniae sorO' 
res, cognita iliius immolatione , necessitatem moriendi sibi 
impositam ostendisse suspicor. Hoc utrum ignara matre an 
edocta uUimuraque salutata ab iliis factum esse statuendum 
sit, dubito. Fratres quidem, quorum maximus natu Ce- 
crops erat, necdum tamen armis ferendis aptus , salutatos 
ab illis admonitosque esse, ut matrem pie iideque colendo 
amissos liberos ei compensare studerent, fragmenta osten- 
dere videntur: 

o^dK s6t(, ^fjtgdg odSlv ijdiov teKvoig' , 

EQats ^ijtQog^ 7taid8g' cjg ov% 'd6t* sqoq 
toiovtog cckkog, olog ijSiCJv SQav. 

&EtG>v ds Ttaldav nov HQatog; ta tpvvta yhg 
iiQEL06(X) vo^iisiv tav do7tfjfidt<av xqbcjv, 

— — — tov trj €pv0eL 
oiaeiov oi>8Big aaiQog dlKoiov jcoiSi *). 

Possunt. tamen haec etiam ab Erechtheo dicta et pars 
fuisse praeceptorum , quibus rex, priusquam e vita discp- 
deret, filios ad se vocatos instruxit saluberrimis , quum et 
familiarem et publicam rem curae eorum comraendaret. 
Ceterum huc pertinere puto fragra. Ennii inc. 25: 

^^Parent em et patriam^ dii^ servate sospi- 

t emj'^ 

In moenia seu turrim moenibus impositam virgines 
ascendisse videntur , similique ratione , qua in Phoenissis 
Macareus se interficit, in eum ipsum locum, in quo hostiae 
inferis diis obferri solebant, corpora deraisisse, unde subla- 
ta ima cum Chthonia componi potuerunt. Lamentorum 
sive chori sive Praxitheae, quibus trium virginum mortem 
prosequebantur , hoc exiguum fragmentum relictum esse 
videtur: 

— — i,svyog tQiTcaQd^evov^ 

quo loco abusus est Aristoph. in Horis; cf. Bergk. fragm. 
Arist. p. 286. Redire deinde nuntium necesse fuit ac de 
morte virginum, de parta victoria, de Erechtheo Neptuni 



*) Fragm. inc. 245. dXXoiov pro ocXXotqlov postulantibus numeris 
reposui. 



474 

fulniiDe percusgo exponere; statim deinde rex ipse inori- 
I)undus in scenam reportatus regnum ac domum filio com- 
mendavit. Ex hac dramatis parte haec refert Apollodorus : 
IIo0Eidavog ds xal tbv ^E QS%Q^Ba y>al trjvoiKlav 
wdtov Tiat aXv6avtog, Kstcqo^ 6 jtQsO^vtatog tcov 
^EQEx&ecog Ttatdoiv £(ia6ikev6£v. Neque aliter Hyginus: 
^Jpse Erichtheus ab love, Neptuni rogatu, fulmine est 
ictus." Testatur Euripides ipse in lone : 

jtXrjyal tQLalvrjg Tcovtiov (Jqp' d7tG)Xe(5av. 
Clausuia narrationis haec esse potuit : 

i% tav Ttovav rot tdyd^' av^etai PQotolg, 
6 6* jJ6vs alcov 7} Tcax'^ t' dtoX^ia 
oijt* oiKOV oijts yalav dQ^aOuav dv *). 
Erechtheus autem fih*um regno destinatum, adstantem mo- 
rienti et moerentem iiltroque rogantem , ut de officiis pa- 
ter, priusquam exstinguatur, se edoceat, praestantissimis 
praeceptis instruit: 

d^O^wg fi' InriQov^ Povlo^ai de (jot, texvov, 
— cpQOVEig yccQ ij8r] zdno^co^aC dv TtatQog 
yvcb^ag cpQaOavtog., t^v ^dvco, — naQaLveCai 
K£tfi'^Xi' lod^Xd Kal vhoL6i %Q^6L^a., 
^Qa%BL 8b ^v\fcx) Ttokla GvXka^cov Iqc). 
%Qcotov cpQBvag [lev rjTtLOvg eielv %qecov ^^y 
ta TtlovoicD t£ ^Tj dLdovg ^el^ov ^£Qog 
Yijov 6£avtbv bvOe^elv 7td0LV didov. 
dvoLV JtaQOVtoLV TtQay^dtoLV, jtQbg ^dteQOV 
yvcDixrjv itQogdntov.^ ti^v Ivavtiav 6tvy£L, 
ddiKCog dh ^rj KtG) Kti^^iat\ ^v ^ovXy noXvv 
IQOvov nEld^QOtg £^{i£V£LV' tcc yaQ KaKG)g 
olKOvg IgEX^ovt' ovk £%£l 6cotrjQiav. 
e%£LV dl neiQG) • tovto yccQ to t' £dy£V£g 
jtal tovg yd^ovg didco6L tovg jtQcotovg £%£lv ' 
Iv ta 7teve6%ai d' £0rli/ ^' t' ddo^ia.^ 



*) Cf. Schneidew. Coni. critt. p. 51. et 85. oq^mauctv pro 6q- 

Q^cocsLiv scripsi. 
**) Ennius: 

,,Lapideo sunt corde multiy quos non miseret 

neminis.*^ 



475 

xccv ^ 0oq)6g rtg, ^ t' dufiicc j3tov. 
g)Uovg de rovg ^lv (irj xakcovtag iv X6yoig 
^87CtrjCo^ tovg dh Ttgbg %dQLV 6vv i^dov^ 
t^ 6'^ TCovrjQovg TcXrj&QOV slQyitco Cteyrjg. 
o^iKlag T£ tag ysQaLteQag cpiXBL., 
dMaOta 6' -^^i^, Xa^jtQcc cvyysXav ii6vov, 
filaeL' PQax£Lcc tSQ-il^Lg rjdovijg xaxrjg. 
£^ov0ia 8h fiiJTtoT' lvtv%(hv^ tsKVOv, 
alOxQOvg iQCJtag drj^otav dLOKa^HV^ 
o Kal aidrjQov dyxovag t' eq^elxstai., 
XQi]0tcbv TtEvijtcjv ijv tig aiCx^^^V '^^^'^^' 
aal tovg jtovrjQovg fx'^ not^ aijt,HV bv n6XBi' 
Tcaxol yccQ., e^jtXrja^ evteg rj vo^ia^atog., 
^ 7t6k£og e^jtBa6vt£g eig dQxijv rtva, 
0KiQtcbaLV., ddoxrjt^ £vtvx^advto3V ddfiov. 
dlk' w teTivov fioi 86g x^q\ ^S ^^YV ^^^VQ^ 
Tcal x^^^ ' ^^' aidovg 5' oi; kiav da7tdt,o^ai' 
yvvtti7c6q)QG)v yaQ ^v^bg dvdQbg od aofpov. 
Fini draraatis Miiierva intervenit et consolata Ere- 
chtheura est iubendo divinos honores et ipsius et iilianim 
institui; cf. schol. ad Arati v. 169: E^vQiTtidrig ^ev ovv 
Iv 'EQex^eltag 'EQex^eag ^vyateQag '^Tddag (prjal yevea%ai, 
tQSig ovaag, Adde Cic. N. D. lll, 19, 49., ubi Erechtheum 
et deluhrura et cultura Athenis habuisse scriptum est, et 
Demosth. orat. funebr. p. 1391 *). Clarara Erechthei mor- 
tem pro patria occurabentis nec minus etiam filias eius 
cupide mortem pro vita civium expetentes Cicero Tusc. 
I, 48, 116. et pro Sestio 21, 48. laudat. In faucibus qui- 
busdam terrae Erechtheus sepultus esse in lone (v. 294.) 
coraraeraoratur: 

TtateQa d' dXri%ag xda^a abv KQiJjtteL ^^O^ordg,* 
Ibidem delubrum aedificatum fuisse necesse est. 

Utiiia magis, quam dulcia, Euripidem in hac compo- 
nenda tragoedia secutum esse et docendis, monendis, ad- 



*) "HidsGuv anccvTEg 'Eqsx^iidcci xov incovvfiov avrwv 'Egfx^^o^ 
svfKci zov adoacci trjv jjcogav t«s avzov naldas, ag 'TaKiv- 
Q^idag ^iaXovaiv , sig ngovmov d'ccvaTOv Sovza dvaXaaai. 
Cf. Welck. p. 724. not. 14. 



« 



4T6 

hortandis magis, quam delectandis, civibus operam dedisse, 
tribuisse personis eas orationes, quae magis Atheniensibus 
cognitu salutares, quam personarum caussis accommodatae 
essent , quilibet videt. Neque non grato animo haec ab 
Atheniensibus accepta, neque frustratum esse Euripidem 
fructu studii honestissimi aut destitutum iaude, quae et 
patriae eius amori plane singulari et carminis praestantiae 
deberetur, ex Lycurgi verbis intelligitur: did xal diTtcclag 
dv tig EvQLTiidriv InaivkOHbv^ oxl tcc t6 ScXXa g)v dya^bg 
^OLrjtr^g xal tovtov tbv iivd^ov TtgoeUBto 7toLrj6ai^ iqyov- 
^svog 7cdkXL0tov av yBvio^at tolg TtoXltaLg nagdSeLy^a 
tag liCELVcJV ngd^SLg, Ttgbg ixg dno^UTtovtag x«l '^ecoQovv- 
tag Cvvs^L^eO^aL talg il^vxciig tb trjv TtatQida q)LXsLV, 
Et testatur Plutarchus in vita Niciae (c. 9. p. 529.) car- 
mina haec iucunda Atheniensibus fuisse atque in ore 
omnium versata esse; testantur idem artihces, res, quae 
Euripidis dramate continebantur , simulacris repraesentan- 
tes. Nihilominus Aristophanes contraria eorum, quae non 
hac tantum, sed omnibus fere fabulis Euripides fecit, ei 
crimini dedit, vitiis et sceieribus repraesentandis unice 
eum studuisse aifirmans, a virtute autem et honestate 
ostendenda abstinuisse. Qui nisi calumniari, quam arguere, 
maluisset, hanc fabulam omnium maxime exagitare debuit. 
Profecto enim qui, oblitus personae poetae, tanta cum 
ambitione praeceptoris monitorisque partes egit, ut et vi- 
ros et feminas et virgines alios post alios induceret tan- 
quam oratores pro rostris dicentes, quasi aut in bellum 
profecturos cives hortarentur aut in acie interfectos lau- 
darent, ab eiusmodi igitur poeta si quis abiectam esse sum- 
mam tragicae artis (ta [isyLGta naQahnsLV tijg tQaycpdi- 
Ttijg tsxvrjg^ Arist. Nub. 1494.) accuset, eum iure merito- 
que accusare confitendum erit. Quorum nihil fecit ca- 
lumniator; quin etiam in suum usum convertendo orationes 
illas comprobavit. 



477 



C. I o n. 

Fabiila ex genere earum est, quas intricatas (jtsnXsyfLS- 
vag) appellavit Aristoteles. Etenim non gravitate rerum, 
non atrocitate malorum, non raagnanimitate vel insolentia 
hominum , non novitate facinorum , non roorum exemplis, 
sed erroribus turbulentis et agnitione inopinata tenet spe- 
ctatores. In quo genere quum nostri poetae fere omnes 
quam diligentissime cavere soieant, ne quid de eventu ante 
ipsam difficultatum solutionem indicetur , omnemque deie- 
ctationem in eo positam esse iudicent, ut par sit eorum, qui 
spectant, atque eorura, quorum sors agatur, ignorantia, 
Euripides contra deo arcessito erroribus omnibus specta- 
torum occurrere et de eventu rerum eosdem planissime 
docere maiuit. Nimirum non praestigiatoris , sed poetae 
personam sibi agendam esse duxit, et consecutus est id, 
ut ad actionum contentionem et sermonum arabiguitatem 
animum iiberiorera attendereraus, neque cognoscendi rerum 
decursum studium minuit, sed auxit, ut faisas opiniones 
cum veritate comparantes vehementius comraovereraur, At- 
qui neque imperitiara neque ignaviara poetae caussara fuisse 
prooemii praemittendi in hac quidem fabula quilibet intel- 
ligit. Nara etiam demto illo nihii draraati deesse videbi- 
tur: neque enira pars actionura est, sed oratio in con- 
cione theatri habita ante initium actionum. Et poterat ea- 
dem verba histrio, non alienam personara, sed suara agens 
facere, si dignitas tragoediae hoc patcretur. 

Delphis in iimine templi Apollinis res aguntur, et prodit 
Mercurius, qui quondam Athenis lonem ex Creusa, Erechthei 
filia, natum et in antro rupium, quae Longae appella- 
bantur (in septentrionali Acropolios regione supra ipsum 
theatrum sito, quo eodem loco Creusa ab Apolline com- 
pressa erat) expositum sustulit Apollinis rogatu ac Delphos 
pertulit, ubi in gradibus terapli cum arcula et fasciis iacens 
inventus a sacerdote susceptusque est. His expositis ad- 
dit puerum, cuius parentes ignorarentur , apud aras dei 
victum invenisse, eundem, cum adultus esset, thesaurorum 
custodem a Delphis constitutam esse et in delubro dei 



4TO 

vitam adhiic sanctam agere, Creusam interim Xutho, Aeoli 

filio lovisqiie ncpoti, Achaeo, mipsisse, qui id connubium 

pro praemio auxiiii contra Euboeenses lati acceperit. Hoc 

ipso autem tempore Xuthum cum uxore Delphos venisse, 

ut de liberorum procreatione deum consuleret. Item even- 

tum rerum et futuram adolescentis gloriam praedicit ; tura, 

prodeunte cummaxime lone, in lucum delubri deus recedit. 

Cum prima luce sancto die, quo Pythia tripodi insidet, 

lon cum reliquis ministris sive TCQoq^iqxuLg (cf. v. 413.) in 

vestibulum prodit, quorum hi puro fonte corpora abluturi 

8unt, ut faventes linguis bona omina consulentibus oiferant, 

lon autem, id quod facere a puero adsuevit, sertis et co- 

ronis ipse insignis (v, 522.), aquae adspergine et lauri 

ramis vestibula purgaturus est simulque volucres , quae 

delubrum conspurcant, arcu et sagittis fugaturus. Inter 

hoc opus carmen canit, quo et ministeria sua vitaeque in- 

stitutum praedicat et deo, culus in honorem his muneribus 

fungitur, tanquam patri ac nutritori gratias agit. Quem 

enim locum nostri poetae soliloquiis assignant, eum apud 

veteres cantica tenent. Animus adolescentis hoc carmine 

declaratur conveniens iis locis et rebus, in quibus versa- 

tur, neque minus castus sanctusque est, quam solis lumen, 

quo cummaxime cacumina Parnasi collustrantur. Etenim 

procul a certaminibus forensibus et proeliorura furore, li- 

ber ab arabitione, ab avaritia, a libidine eorura, qui vel 

negotiantur vel res pubiicas adrainistrant, piis perpetuo rai- 

nisteriis sacrisque operatus, in avibus fugandis tela exercens, 

vitara adhuc tranquiilara atque innocentera egit, neque aut 

honoris aut lucri dulcedinera cura sapientiae studio per- 

rautare cupit. Oratio autera rebus accommodata est: rao- 

dico enira ornatu illustratur cogitatorura verecundia. Ce- 

terum rursus mendicura, qui neque patriam neque parentes 

neque victum neque lectum certura haberet (cf. v. 315. et 

323.) et in hac egestate felicissimus esset, in scenam in- 

ductura esse videmus. 

Adhuc nihil gestura est rerum , quae habeant gravio- 
rera animorura coramotionera. Vacuis igitur otiosisque ani- 
mis, prudenter poeta in oculorum auriumque delectatione 
spectatores detinet. Quae qualis sit priusquam exponatur, 



4T9 

de scena antea paiica dicenda sunt. Parnasus mons cum 
templo Apollinis repraesentatur, quorum situm his Terbis 
declaravit lustiuus XXIV, 6: „Templum Apollinis Delphis 
positum est in monte Parnaso in rupe undique impendente. 
Media saxi rupes in formam theatri recessit *). In hoc 
rupis anfractu, media ferme montis aititudine, planities 
exigua est , atque in ea profundum terrae foramen , quod 
in oracula patet." Universa Delphorum urbs in devexo 
montis margine condita erat **). Quae in media rupe erat 
planities sive anfractus , ea tota oraculo occupabatur; ae- 
dificia autem fani cum porticibus et gradibus per declivam 
montis partem continuabantur; cf. Paus. X, 8. p. 818: 
„Delphis urbs quavis parte in clivum resupinatur. Eodem 
autem, quo oppidum, situ ApoIIinis est se- 
ptum sive delubrum ***), et peramplum spatio in suprema 
urbis parte eminet. Sunt autem etiam exitus per 
iilud immissi perpetui (tit^rjvtai 8s ital e^odoi, du' 
avtov Cvvsxflg).^^ Non continua in pianitie aediHcia ex- 
structa fuisse docet, eaque, quum pluribus ex partibus con- 
starent, secta fuisse itineribus. Et duas porticus (didviia 
TCQogoTCa) scena exhibitas esse chorus significat, unde 
duos quoque introitus cum singulis aris forensibus f) fuisse 
coniicere licet. 



*) Strabo p. 288, 17. lib. IX: to dl voziov (nXsvgbv Kccrexovai) 
^skq>oi, nBzqdSd sg x<OQiov ^ d" s ar gosid ig^ Huva xo- 
gv(pf}v sxov t6 f.iavzslov xat ttJv noXiv , 6r(x8i(ov fxxa/dsxa 
xvTiXov nXTjgovaav. 'TnsgnsiTai, 8s avT^g tJ Avyicogsia, icp' 
ov Tonov ngoTsgov l'8gvvT0 ol dsXq>ol vnsg tov Isgov • vvv 
Ss sn avzm otxovGi nsgi ttjv •agrivriv t^v KaGraXiav. 
**) Liv. XLIl, 15. Pausan. X, 8. p. 818. 
***) Cf. V. 739. ainsivd rot fiavTsTa. 

t) Pollux IV, 19. p. 203. Seb.: inl 8s Trjg GyiTjvrjg xal dyvisvs 
£xst.T0 ^oofiog ngo tcSv &vgmv. Hac ara nulla domus neque 
sacra neque profana caruisse vidctur ; cf. Hesych. : dyvisvg], 
«go Toov Q^vgcov sGTcog ^cofiog iv GxijfiaTi, xiovog» Schol. 
Aristoph. Vesp. 875 : d ngo t(Sv avXsicov &vg(5v HCovost8fjs 
xiooVf Isgog 'AaoXXcorog Kal avTog d^sog, Macrob. Sat. I, 9: 
„Apud Graecos Apollo colitur, qui 9vgaiog vocatur, eiusque 
aras ante fores suas celebrant, ipsum exitus et introi- 
tus demonstrantes potentem. Idem Apollo apud il- 



480 

Pronaum Minervae adversum ascendentibus fuisse ex 
Herod. VIII, 37. .39. intelligitur; huic alterum pronaum a 
latere iunctum fuisse suspicor. Falladis autem sacra cum 
Apoliinis sacris per totum drama coniuncta repraesentan- 
tur, nec minus illius, quam huius , numine res diriguntur 
et ad felicem exitum perducuntur. Ad illius igitur porti- 
cum Creusa cura ancillis, quae chori munere funguntur, 
accedit. Porticum enim scena repraesentat; spatium, quod 
ante porticum relictum erat, proscenium efficiebat; ante 
hoc in orchestra consistit chorus *), ibique, motus magni- 
ficentia vestibuli et pulcritudine imaginum, quibus porticus 
ornata est , parodum agit. Soiebant autem qui deum con- 
sulturi Delphos veniebant, antequam hostiis caesis sacris- 
que rite factis in penetraiia admitterentur **), spectandis 
donariis oculos pascere (cf. Eurip. Androm. 1086 seq.). 
Haec igitur consuetudo parodi materiam praebuit Euripidi, 
ut porticum, quam circa initium belii Peioponnesiaci, de- 



los et ayvisvg nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis." 
Adde nostri Fhoen. 631. et 274. et hunc ipsum locum (ayvt- 
ccTidsg Q'iga7t(lai), quem Eustath. p. 166, 23. (126, 2.) ex- 
plicayit. ApoUinem lanum Graecorum fuisse ex hac ipsa 
re apparet. 
*) Orchestram seena multo inferiorem fuisse Tulgo perperam 
statuunt qui illam tabulamentis constratam fuisse non repu- 
tant. £t spatio illam scenae continuari et superficie paene 
aequari solitam essc haec Suidae Terba declarant: fisra 
T^v ayirjvrjv sv&vg v,a\ Ta naqa6%rivLa rj ogxijcrga' avTT] 
8s S6TLV 6 TOTcog 6 £ X 6 a V 1 8 co V sx^'^ ^o sdacpog, a'gj' 
ot; &-saTgi^ovaiv ol fiifioi. saTi (istu ttjv 6 gxv OTgav 
§oo(i6g Tov ^iovvaov, og KaXsLTai ^viiiXr] Tcaga t6 %vslv. 
fiSTot 8s T^v &vfi8lr]v rj noviaTga, tovtsotl t 6 xaTCo s8acpog 
Tov QsaTgov. Orchestram non minus, quam scenam ipsam, 
actionibus histrionum destinatam fuisse fabulae ipsae poeta- 
rum ostendunt. Fost orchestram demum, non in ipsa or- 
chestra, locum fuisse arae, quae d'VfisXT] Tocabatur, docet 
Suidas. Per scalas igitur ad orchestram non minus, quam 
ad scenam, adscendendum fuit. 
'^"^) 6TSfifiaaiv iv^VTOv , aficpl 8s Fogyovsg de umbilico terrae 
dictum confirmatur Terbis Strabonis p. 289, 22: 8sLV.vvTai. 
8s ■Kttl oficpaXog Tig sv rco vam TSTaLVKOfisvog, kul ia avTiS 
ccl 8vo ilxovsg zov fLv&ov. 



481 

victis a Phormione Lacedaemoniis, Athenienses dedicave- 
rant, per prolepsin a choro spectari et imffgines, quibus 
distincta erat, demonstrari faceret *). Quae res quo ma- 
gis plana sit omnibus, mulieres easdem imagines in 
peplo Panathenaico a se depiiigi solere significant (l^ai6i 
^v&evstai Ttagcc 7C)]vaLg) **). Figuras scalpendo in lapide 
expressas ac deinde coloribus distinctas fuisse cura G. 
Hermanno statuo (ev tvKaiGi katvoi6i). Ceterum noli hoc 
carmen in duodecim vel quindecim hominum voces discin- 
dere: diverbium enim duarum chori partium esse planum 
est. Non pro inani ornamento hanc templi descriptionem 
aut hanc mulierum voluptatem dramati intexuitnoster. Ap- 
paret enim hoc ideo institutum esse, quo Creusae dolor 
atque indignatio magis insigniretur: lacrimas enim fundit 
aedem dei magnificentissimam pulcerrimamque conspiciens, 
cuius adspectu alii gaudio afiici solent. Generosam mu- 
lieris speciem admiratus iuvenis simulque animi quadam 
propensione ductus, qua sanguinis propinquitatem divinare 
videtur, de patria, de genere, de maioribus, de marito, de 
caussa veniendi quaerit. Gratam Atheniensibus fuisse ar- 
bitror religionum fabularuraque patriarum explicationem. 
Ceterum Creusae animus multis modis iaedilur lone inscio 
singula attingente, quae iniuriae malorumque memoriam 
revocent, et praecipue de longis rupibus sciscitante, qua- 
rum in antro fulgura ApoIIinis pythaistae observare sole- 
bant *==•), Miro autem modo etiara Creusa invicem ado- 
lescentis adspectu afficitur, cuius dum natalia atque edu- 
cationem sciscitatur, quasi sua atque tilii sui fata percipere 
sibi videtur. Quamobrem quum hanc ipsam ob caussam 
venerit, ut absente marito (Trophonii enim oraculum Xu- 
thus, priusquam Delphos proficisceretur , adiisse fingitur) 
filii expositi fortunam ex Phoebo sciscitaretur , consiiium 
cum lone communicat, neque tamen se ipsam, sed soda- 
lium aliquam, ab ApoIIine stupratam esse dicit, cuius caus- 
sam a se susceptam esse fiugit. Cui lon ab hoc consilio 



*) Vide Musgrayii notam ad h. 1. 

**) De hoc peplo vide Boeckh. Gr. trag. princ. p. 191 seqq. 
*5 ***) Cf. Musgr. ad v. 285. 

31 



482 

desistendum esse ostendit: ncqiie enim deum passurum 
esse se in sua domo probri argui, neque salutaria diis in- 
vitis extorqueri. Fert iniuriam aegro animo Creusa ; cete- 
rum rogat adolescentem , ne eorum , quae coliocuti sint, 
quicquam marito , hoc ipso tempore advenienti , indicet. 
Xuthus, ad Apollinem a Trophonio cum spe quadam suc- 
cessus relegatus, postquam hostiis ab advenis communiter 
caesis litatum est, sine mora ad oracula petenda in pene- 
tralia intrat, Creusa autem ad aras abit, ubi sumtis lauri 
foliis diis , ut oracula fausta eveniant , supplicatura est ; 
lon denique ad munera sua obeunda in templum redit, 
vehementer antea, ut philosophus, facinora deorum persona 
indigna miratus. Et haec quidem disputatio ex numero 
earum est, quas ab arguraentis fabularum abhorrere signi- 
ficarunt Aristoteies atque Dionysius (vide quae supra p. 382. 
commemoravimus) , quibusque Euripides se duplicem per- 
sonam , poetae atque philosophi , agere demonstravit. 
Poesis enim in illis commentis sedem ac domiciiium collo- 
caverat, quae philosophia damnabat spernebatque, Quarum 
quum deserere noster neutram vellet, non potuit nou in- 
terdum alteri detriraentum afferre. Omnino autem nun- 
quam infirmitate ingenii peccavit, sed ubicunque vitupe- 
randus est, ex copia atque abundantia nata sunt vitia. Re- 
liquum diverbiura praestantissiraum est atque ad movendos 
animos mire aptum, quod fit beneficio prooeraii : hoc enim 
demto, nil nisi suspicio quaedam atque exspectatio animis 
spectatorum iniiceretur; iidem gnari rerum moventur iis, 
quae a personis ignaris invitisque vera enuntiantur, et ve- 
hementer cupiunt matrem filio, filium matri, demtis feli- 
citer erroribus, restitui, et acriter dolent, quod veniam dei 
interrogandi ac facultatem veritatis exquirendae matri mi- 
serae eripi vident neque praeter patientiam raalorum et 
conturaeliae quicquam relinqui, Carmine, quo actus di- 
stinguuntur, chorus Minervam et Dianam , duas virgines 
Phoebi sorores, sed praecipue illam, in summis lovis 
sive coeli cacuminibus adiuvante Titane Pro- 
metheo natam, invocat, ut de faustis responsis et pro- 
pagatione Erechthei generis apud ApoUinem intercedat: in 
liberorum enim stirpe et voluptatem et praesidium et spem 



483 

vitae posita esse affirmat. Tum Agraiili virgines, quae 
circum longas rupes choreas agant, et Panem in illo antro 
fistula canentem pro Apoilinis iilio ibi exposito implorat. 
Ceterum negat vel in picturis vel in carrainibus ullum 
deorum filium rebus secundis utentem ostendi. Quippe 
non ex deorum stupris, sed ex victrice horainum virtute 
stirpis divinae honorem manare manifestum est. Hoc car- 
men tum rebus grave tura verbis egregie ornatum est et 
ad explicandam rerum conditionem commemoratione peri- 
culi, in quo Erechtheidarum stirps versatur, plurimum 
confert. 

Redit in scenam lon. Paullo post Xuthus ex pene- 
tralibus revertitur atque illum obvium pro filio salutat mi- 
rantem et novitate rei obstupefactum. Itaque adolescens 
eum, quasi furentem, a corpore arcet atque etiam teiis, 
quo minus manus sibi iniiciat aut vira inferat, prohibere 
conatur. Tura de oraculo edoctus et congruere illud vi- 
dens cura teropore et loco, quo Xuthus cura Delphicis 
puellis Bacchi festum celebrans , vino et voluptate victus, 
unam earum stupraverit, lovis se nepotem ex servo fa- 
ctum esse gaudet, sed matrera etiaranunc ignorari dolet. 
Huius inventionem tempori coraraittendam esse censet 
Xuthus; iam filium hortatur, ut regni et divitiarum pater- 
narum haeres futurus Athenas secum proficiscatur. Tum 
repente loni consideranti rerum conditionera scrupuli in- 
iiciuntur. Priraum enim se peregrino patre spurium na- 
tum, si ad principale in republica fastigium enitatur, in- 
vidia civium ambitiosorura praeter ceteros vexatura iri in- 
telligit. Deinde in dorao ipsa paterna insidias novercae 
prole carentis et sibi et patri tiraendas esse arbitratur. 
Tum ne tyrannidera quidera, splendidara raiseriam, tanti 
facit, ut ei otium et tranquillitatem et iustitiae studium 
postponere velit. Haec exponuntur oratione et subtili et 
gravi, tum sententiis argutis distincta atque moribus lonis 
optime convenienti. Nam quum sit philosophus, fortunae 
bona inferiora ducit virtute et spernere divitias atque ho- 
nores didicit. In eandem fere sententiam in Phoenissis 
locaste plura disputat, cuius orationem cum hac, si operae 
est, compares. Xuthus, his auditis, ne doiorem uxori af- 

31* 



484 

ferat neve lonem in discrimen addncat, pro hospite hunc 
Athenis habiturus est, postmodum data opportunitate iixori 
persuasurus, ut regnum ei permittat. lam filium ad na- 
tales celebrandos epulasque abducit hospitibus pubiice in- 
stituendas. Famuiis Creusae silentium commendat et 
supplicium minatur, si rem uxori indicent. lam voti com- 
potem esse Xuthum videmus, sed pericuiis et certamini- 
bus lonem expositum, qui adhuc malis curisque vacabat, 
Creusae vero miseriam novo malo addito haud leviter au- 
ctam. Hae nubes tempestatem minantur, quam praesagiens 
adolescens non vehementissime gaudet invento patre : nam 
nisi matre Attica cive natus sit, nunquam se integra feiici- 
tate usurum esse intelligit. Neque famulae dominam cela- 
turae sunt: etenim neque fidem habent oraculis et ode- 
runt Xuthum, ut advenam atque infidum. Hanc animorum 
Toluntatem magna cum ira atque indignatione feminae de- 
clarant atque advenas omnes exsecrantur. 

Redit Creusa secum ducens senem grandaevum, patris 
8ui paedagogum, quem patris loco ipsa colit et qui do- 
minae casibus omnibus tanquam propriis movetur. Itine- 
ribus, quibus et in orcliestram et in scenam personae, quae 
foris veniebant *), ascendebant, partem montis declivis re- 
praesentatam esse planum est: per hanc enim ambuians 
senex decrepitus , sustentante gressus Creusa , de difficul- 
tate itineris multum conqueritur, antequam ad eum iocum 
perveniat, in quo constitit chorus: unde illud iter satis 
longum amplumque fuisse et commode ab omnibus theatri 
partibus conspici potuisse apparet **). Ceterum miror, 
quid in mentem venerit quibusdam , ut misericordiae mo- 
vendae caussa has senis querelas proponi putarent. Senem 
inducere corpore quidem infirmum , sed animo strenuum 
rebusque agendis aptum voiuit poeta ***) 5 senectutis autem 



*) Ea itinera pars conistrae fuerunt; cf. notam p. 480. 
**) V. 743. ^dxrgoo 5' igeidov nsqicpfgTJ gti^ov noSog pro 
Xd^ovog cum lacobsio scribo. Ceterum etiam relicta vulgata 
non poteris haec aliter quam de viae flexuosae difflcultatibus 
dicta accipere. 
***) Comparandus hic est cum sene qui est in Iphig. Aul. (^fidXa 
yocg yrjqag rovfiov avnvov xal in o^pQ^aX^olg o'|u nccQBaTiv), 



485 

decrepitae signum manifestissimum est laborare aliquem, 
81 per ardua loca et confragosa enitatur. Et iam Ere- 
chtheum ab eo educatum esse finxit ideo, ne miraremur 
hunc servum, quasi monumentum famiiiae antiquissimum, 
qui patris ac proavi personam sibi agere ipse videretur, 
acerrima iracundia inflammari , simulatque de contumelia 
dominae ab advenis illata cognovisset. 

Reversae igitur Creusae ea, qui^ acta sunt, a famulis 
ea ratione indicantur, quae ad excitandum dolorem aptis- 
sima esset. Impatienti doloris faces insuper a paedagogo 
admoventur, qui nihil horum temere vel fortuito accidisse, 
sed omnia astute ab advenis, ut bona aliena occuparent, 
structa et in perniciem gentis Erechthei composita esse 
persuadet. Filium furtivo concubitu ex serva susceptum 
et clam educatum esse ; eum iam aduitum a deo ipso 
traditum fingi, eiusque rei caussa falso praetextu Creusam 
ad oraculum ductam esse, quo commodius ad servae filium 
regnum transferatur; insidias strui, ubi ingenuitate uten- 
dum fuerit. Quin etiam salutem Creusae in discrimen 
adduci: duobus enim hostibus sub uno tecto degentibus, 
alterutrum perire necesse esse. Ergo praevertendos esse 
hostes, neque se, dum gratum se praestet dominis, ullum 
periculum recusaturum. Item famulae se ad quidvis pro 
domina patiendum paratas esse ostendunt. Tum vero 
Creusa, quum diu vocem dolor praeclusisset , in lamenta 
erumpit, victoque pudore iniuriam longe gravissimam, qoa 
a deo ipso affecta est, fiens et deorum fidem implorans 
aperit, cantico utens, id quod animi eius ardori egregie 
convenit. Haec audiens senex prae admiratione in vultu 
mulieris oculos defigit; tum rem omnem accuratius exqui- 
rit, quo loco singulis versibus interrogata responsaque ex- 
plicantur, quae colloquii forma cupiditatem animorum et 
Tehementiorem impetum declarat -^) , eodemque diverbii 

'^') Insigne huic stichomythiae inest expmplum, ex quo coUiga- 
tur, quanta religione illam diverbiorum formam semei coe- 
ptam servare poetae soliti sint. Nam Creusae dictis hisce 
verbis: „o si vidisses infantem manus ad me ten- 
dentem," statim pergendum fuit eo, quotendebat: ^quasi 
significantem se redire cupere eo, ubi antea 



n»A. 



486 

tenore atqiie animonim tumore ulciscendi consiiium initur. 
lubet senex teraplum Apoliinis comburi, iubet Xuthum in- 
terfici: quorum quum illud metus, hoc pietas dissuadeat, 
in lonis caede Creusa acquiescit. Habet haereditate ab 
Erichthonio traditas geminas guttas sanguinis Gorgonis, 
quarum altera letifera, altera salutaris est, easque vasculis 
aureis inclusas in manus carpo gestat. Harum igituream, 
quae ex viro Gorgomvn stillavit, paedagogo tradit poculo 
adolescentis immiscendam: placet enim illum interfici 
antea, quam Athenas venerit aut Xuthus Creusam de con- 
sitio suo edoctam esse cognoverit. His compositis, senex 
ad perficiendam rera se epulantibus iraraiscet, Creusa ad 
proxenum redit, cuius utitur hospitio. 

Hic actus omnibus suis numeris et partibus praestan- 
tissimus est, et illud imprirais laude dignum, quod tam 
gravibus caussis ad scelus committendum femina impelli- 
tur, ut quilibet se, si eodem loco esset, idem ausurum 
esse intelligat. Miseret enim puellae simplicis, dum flores 
legit, in antrum tractae ac per vim stupratae; miseret 
matris, quae sola in antro partum eniti et infantem vagien- 
tem manusque tendentem feris laniandum relinquer^icoacta 
sit; miseret uxoris, quae propter sterilitatem spernatur ac 
domo paterna ab advenis servisque exuatur ; miseret inopis, 
quae opibus et honore florentem videat eum, cuius con- 
tumelia pessumdata sit cuiusque perfidia hostes augean- 
tur, ipsa destituatur. Adde, quod eadem femina virtute, 
generis nobiiitate, maiorum gloria, consortio deorum super- 
bit, quod a faraulis veheraentissimis ferocissimisque atque 
iis, qui suam rem agere sibi videantur, quum dominam 
defendant, incitatur; adde, quod ulcisci et occupare hostes 



commorans tutus ab iniuriis fuerat." Qnae quum 
uno versu comprehendi non possent, dissecta sunt senis prae- 
occupantis interpellatione : „mammas, puto, aut ulnas 
tuas appetentem?" Laudem meruisset G. Herman- 
n u s , si haec recte interpretari, quam vituperare, maluisset. 
Atque emendanda quoque fuerunt. Scripserat enim, ut opi- 
nor, Euripides sic: 

fiaaTov dt(6ii£iv y rj nqos dyndXais nsGBLv; — 



481 

licitum esse putabatiir, et tanto magis necessario, quanto 
generosior sit mulier, scelus patrari intelliges. 

Triviam invocat chorus, ut laetum coeptis Creusae 
successum det ^) : etenim hanc laqueo prius vitam abru- 
pturam esse, quam passuram, ut peregrinus regnum domum- 
que paternam occupet, et indi^naturum esse etiam Bacchum, 
si sacris suis nocturnis ^*), qiiibus et stellae et luna et nym- 
phae laetentur, interesse videat servum vagum regis mu- 
neribus fungentem. Iniuria autem mulieres libidinis ac- 
cusari, cum Xuthi iniuria nullius mulieris improbitate le- 
vior sit. 

Quartus actus narrationem habet convivii, in quo senex 
lonem interficere conatus sit. A quo convivio Xuthus ab- 
fuisse fingitur ideo, quod, si interfuisset, non potuisset non 
raaximum rerum momentum facere et lonis personae of- 
ficere. Diis igitur genitoribus in summo montis cacumine 
sacrificat, dum in radicibus filius cives convivio excipit. 
Tabernaculum hic collocavit tanti spatii, quanti solebant 
esse theatra, eoque situ, qui et meridianum et occiduum 
solem defenderet; pro tecto usus est aulaeis sacris dona- 
riorum. Et culmen quidem convestivit peplo, quem Her- 
cules ex Amazonibus retulerat, in quo coelum cum stellis 
depictum erat: solis enim et lunae et noctis et aurorae 
personae cum siderum signis ostendebantur. In parietibus 
auteni expressa erat Graecorum et barbarorum pugna na- 
valis et monstra ferarum debellata (sine dubio Centauri, 
equi Diomedis, cerva aeripes, leo Nemeaeus). Herculis 
igitur certamina cum pugna Salaminia coniuncta erant. Et 
haec omuia Amazonum arte expressa fuisse finxit poeta, 
iinde Atheniensium virtutes non minus, quam Herculis 
gloriam, per totum orbem divulgatas fuisse colligeretur. De- 
nique his Amazonum operibus ex adverso positum erat 
Atheniensis cuiusdam donarium, in quo Cecrops, partim 



*) Itineribus et rerum initiis non minus Diana, quae Trivia atque 
'Evodicc dicebatur, quam ApoUo, quem pro lano Graecis 
fuissc diximus, pracfecta erat. Sed hic diurnis atque ap^r- 
tis, illa nocturnis atquc clandestinis inceptis auspicabatur. 
*'^) oipSTai svvvxos avnvoe cav de Baccho dictum cst, non de 
lone, id quod plerique suspicati sunt. 



488 

homo partim serpens, cum iiliabus depictus erat. Delphis 
omnibus ad epulas Tocatis, paedagogus ad pocula mini- 
stranda se obtulit et phialam longe amplissimam, quasi ho- 
noris caussa, ante lonem, immisso veneno, plenam collo- 
cavit. Sed adolescens, cum libare vellet, verbo quodam 
servi male ominato monitus, in terram extemplo libamina 
omnia efFundi iussit. Repente turba columbarum, quae in 
delubris Apollinis habitabant, ad hauriendum vinum pro- 
fusum convolavit. Ibi quum reliquis innoxia fuisset libatio, 
ea , quae lonis potum gustavit, statim palpitante corpore 
missisque vocibus diris exspiravit. In facto deprehensus 
senex ab adolescente confiteri scelus coactus est. Inde 
sine mora ille cum convivis ad megistratus Delphorum se 
proripuit, qui consentienti iudicio Creusam, quod antistitem 
templi intra sacraria dei interficere conata esset, de rupe 
praecipitari iusserunt et miserunt, qui inventam ad suppli- 
cium raperent. 

Sapientissimum erat veteris tragoediae institutum, quo 
epicae poeseos virtus cum dramaticae consociaretur et 
rhapsodi personam histrio opportune susciperet, quod in- 
stitutum manaverat ex eadem iudicii sinceritate, qua reli- 
quarum artium generumque poeseos confusionem veteres 
vitabant. Sunt enim quae neque apparatu scenico digne 
repraesentari neque agendo commode explicari queant; et 
si vel raaxime posset turba epulantium et apparatus con- 
vivii et aulaeorum pictura et consessus principum populi 
cum iudiciorum sollemnibus digne apteque exhiberi, nolue- 
runt animos variis et multipiicibus spectaculis distineri et 
a summa rerum abstrahi. Neque enim sensuum delecta- 
tioni scenam destinatam esse, neque corporis voluptatibus 
serviendum, sed actionum momentis homines movendos 
esse iudicabant, quarum vim augeri revocando ad simplici- 
tatem atque perspicuitatem res quamvis amplas lateque 
patentes planura est. In hac autem narratione componen- 
da quamvis multum noster voluptati studiisque civium de- 
derit, tamen nihil immiscuit alieni atque otiosi. Donariis 
sacris tentorium convestiri finxit, quo gravius esset scelus 
inter ipsa dei sacra comraissum; coelum cum stellis uni- 
versis, quasi deorum concilium, inspicere ilias res eadem 



489 

de caussa voluit; tum pertinentes ad gloriam Atheniensium, 
ad maiorum res gestas (uam Amazonas invasione in Atti- 
cam facta proelio superatas esse constabat), ad divinitatem 
originis picturae cura universo dramatis arguraento mirum 
in modum conspirant. Omitto dicere, quam scite eae ima- 
gines inventae, descriptae ac dispositae sint. Convivium 
vero ipsum, ministratio senis, ingenium adoiescentis quam 
veris quamque vividis coloribus depicta sunt ! tota narratio 
quam apta ad delectandos, tenendos, movendos spectato- 
res ! lam ad summum quasi culmen discrirainis res evectae 
sunt, unde aut pernicies aut salus brevissimo tempore even- 
tura est. Trepidante choro nec habente, quo evadat ex 
capitis periculo, Creusa, quum paene ex mediis hostium 
teiis se eripuisset, ad aram confugit, insequente lone cum 
militibus. Sequitur diverbium vehemens atque incitatum, 
urgente, minante atque insidias exprobrante lone, Creusa 
autem dei auxiiio se tutante et merito se hosti, qui do- 
mum et bona sua direptum ierit, mortem moiitam esse 
defendente, quo loco multa ab utroque inscio vera dicun- 
tur, quibus minus raoverentur spectatores, si minus rerum 
gnari essent. Cura iam eo deventura esset, ut ab ipsa ara 
dei, qui, quod destituit raulierem quondam amatara, malo- 
rum oranium erroruraque auctor est, matrem filius ad 
supplicium raperet, Pythia intervenit, quae quondam expo- 
situra sustulit quamque ille matris loco colere consuevit. 
Quae Creusae quidem caedem defendit, loni autem cistam 
cum fasciis, in quibus expositus fuit, pro pignore tradit. 
His dictis adolescentem, quasi emancipatum, valere et ve- 
ram matrem per totum terrarum orbem investigare iubet. 
Hoc quasi roatris haeredium dum lon , et suam et matris 
acerbam sortem deplorans, infulis nudat, repente Creusa, 
cognita arca, in qua infantem exposuit, illum ut filium sa- 
lutat, ipsum cum pignore pro ara araplectens neque curans 
amplius strictos militum gladios *). Tum symbola et cre- 

*) Male Hermannus verba acpd^ovTes ov Xijyotr av mutavit, 

li quibus se mortem non amplius curare mulier declarat: tu- 

tius enim asylum ea, quae nunc amplectatur, quam aram 

dei, se nactam esse arhitratur. Idem v. 1411. recte quidem 

emendayit, sed minus recte interpretatus est. Tace tu, 



490 

pundia singula, antequam ex arcula promantur, praedicen- 
do describendoque Creusa certissimis argumentis se lonis 
matrera esse comprobat. Tum vero ruente in matris am- 
plexum filio, qui modo hostis hostem interficere vohiit, 
illa laetiiiam, quod omnibus malis subito liberata et nacta 
sit bonum, quod nunquam se adepturam esse sperasset, 
cantico declarat, una gaudente et cum amplexibus oscu- 
lisque gratulante filio. Haec omnia et recte eleganterque 
inventa et stricte, argute, ornate graviterque exposita sunt 
et, quamvis sint inopinata, tamen sic procedunt, ut aliter 
fieri potuisse vix credas: id quod fit beneficio prudentis 
callidaeque compositionis, qua ad difficultates erroresque 
subito tollendos omnia diligenter praeparata sunt. Una 
restat dubitatio, quod oraculum ApoIIinis, quo lon fiiius 
Xuthi esse declaratus est , cum iis , quorum sibi conscia 
Creusa est, non consentit. Quae quamvis levissima sit 
difficultas et facile potuerit removeri interpretando lonem 
a deo, vero patre, emancipari alieno, cuius bonorum regni- 
que exsisteret haeres, tamen poeta sine numinis alicuius 
interventu scrupulum loni eximi noluit. Hoc autem insti- 
tutum perpetuo servavit et in plerisque fabulis declaravit 
noster, ut aliquid impedimenti utique relinqueret, quae 
numinum adhibendorum et epilogum, tanquam fastigium, 
operi addendi caussa esset: consummari enim fabulas sine 
futurarum et remotiorum rerum praedictione negabat. Et 
quis ignorat aniraos in praesenti eventu nunquara acquie- 
scere, sed reliquos quoque vitae casus hominum, quos vel 
adaraarint vei oderint, suramatira cognoscere studere? 
Praedicuntur futura in Iliade, in Odyssea, in oranibus fere 
carrainibus epicis : quidni tragoediae idera convenire sta- 
tuaraus? Euripidis certe fabulis epilogi huiusraodi plane 
necessarii esse videntur, ut sit quod prooeraiis atque 
narrationi rerum prlorum quasi ex adverso positura respou- 
deat. 



inquit, nam nimis multa mihi (in perniciem meam) iam 
antea curabas. Haec eo referuntur, quod cistam sibi 
notam esse significavit Creusa, et ambigue dicta sunt sic, 
ut verum inscius cnuntiet adolescens. 



491 

Ipsiim canticiim, quod diximus, a laetitia ad dolorem 
deflectitur. Iniecta enim patris mentione, cum Xuthum 
laetitiae participem fieri iubeat adolescens, Creusa ad fa- 
tenda ea, quae filium celari studuit, adducitur : qua in con- 
fessione cum pudore doior miscetur^ quum recordetur tum 
durae necessitatis , qua coacta infantem in deserto specu 
abiecerit, tum atrocis fortunae, qua mater et filius se in- 
Ticem interficere conati sint. Non dissimnlat adoiescens 
metum, ne mater furtiva Venere vitiata effugiendi dede- 
coris caussa dei y\m potentiamque stupro praetexat. Illa 
et iureiurando sanctissimo dicta confirmat et dei respon- 
sum minime iiiis repugnare docet. Nihiiominus adolescens, 
id quod minime mirandum est, dei ipsius testiraonio rem 
confirmari cupit: ad quem consulendum quum in penetra- 
lia intrare Tellet; in fastigio aedium Minervam conspicit, 
curru per aerem vectam, ut vice ApoIIinis obscura aperiat, 
deorum consilia explicet , futura praedicat. Adiicit dea 
quae ad sui populi gloriam pertinent, ambarum continen- 
tium terrarum sibi obversarum, Asiae Europaeque, littora 
cum insulis interiacentibus ab lonis posteris habitatum iri, 
ex Xutho autem et Creusa orituros eos, qui Doriensibus 
atque Achaeis stirpis auctores sint. His expositis bene 
res et salutariter a diis administratas esse omnes intelligunt, 
et laeti, agentes diis gratias, cum bona spe, ducente dea, 
Athenas revertuntur. 

Multum operae frustra insumsit G. Hermannus, quum 
studeret Creusae personam, non lonis, primariam esse ef- 
ficere. Non curasse hoc poetam et consulto ambiguum 
fecisse arbitror; eademque personarum ratio tum in Iphi- 
genia Taurica tum in plerisque i^bulis apparet. Ceterum 
primo actori partes Creusae, secundo lonis delatas fuisse 
facile intelligitur ; tertius Mercurii, Xuthi, paedagogi, nuntii, 
Pythiae et Minervaepartes complectebatur. Xuthum, cum 
in fastigio montis commoraretur in sacris operatus, effugere 
potuisse ea, quae ante templum et in urbe agerentur quo- 
rumque universus Delphorum populus particeps esset, et 
potuisse de celandis iis, quaeMinerva palam pronuntiaret, 
cogitari, cum veritate pugnare videtur. Sed eius generis 
iacommoda a millo fere dramate absunt neque propter 



492 

temporis lociqiie angustiam, qua actiones includendae erant, 
a poetis quamvis callidis sollertibusque satis vitari potuerunt. 
Licuit igitur poetis in effingendis fabulis theatrum callide 
fallere, temporum locoruraque spatia modo contrahere modo 
amplificare, personas, prout usus esset, ve! intervenire re- 
bus, fama nuntiisque excitas, vel ceiari fingere, et ima- 
ginaria sic sequi, ut subtilissimo iudicio explorata cum ve- 
ris non optime congruerent. Recte igitur noster personam 
Xuthi, in qua nullum rerum momentum esset, iussit a re- 
liquis actionibus abesse. 

Digna sunt, quae transcribamus, verba Demetrii Phal. 
(cf. Rhet. gr. ed. Walz. T. VIII. p. 584.) ad actionem 
cantici primi pertinentia: b6u 81 xal aXlcc ^mQ^^^ata 

VTtOiCQLtLKd , OIOV 6 TlaQO. TW EvQLTtldr] "lcOV ^ 6 tO^a CCQ- 

Ttd^cjv 3cal T» KVKVG) dTtBilcbv rcj 6qvl%l [Kal] dnonatovvti 
Tcata t&v dyaX^dtGJV. Kal yccQ 7iLV7]6£Lg Ttoklag naQB%Bi 
xcb vnoKQLtT] 6 inl ta to^a dQo^og Kal rj nQog tbv dsQa 
dvd^kEil^Lg tov nQogconov, dLaXsyo^ivov ta kvkvc), xal 
7} koLnrj naaa dLa^oQcpa^Lg nQog tdv vnoKQLtrjv ne- 
XOLTj^BVi]. Ex his celebratam in theatris hanc fabulam 
fuisse apparet. Et artifices quoque illam imitati sunt. 
Nam amphorae cuiusdam, quae Pesti inventa est, iraagini- 
bus lon matrem ab ara abstrahens repraesentari videtur *), 
Scriptorum ad hoc draraa respexerunt Strabo (VIII. p. 356.), 
lustinus Mart. , Clemens Alex. , Virgilius (Aen. III, 490.), 
Apollodorus, Eustathius, Stobaeus, Hesychius et scholiastae 
grammaticique coraplures. Magnara haec fabula gratiara 
vel apud vituperatores Euripidis propter rerum elegantem 
implicationera iniit, quorum A. Gu. Schlegelius etiam imi- 
tatus est, sed perversissima ratione; vide Herderum in 
opp. ad artes ingenuas pertin. T. XVIII. p. 141. 



'"*) Cf. illustrazioni di due vasi fittili etc. trovato in Pesto, 
Roma 1809. De Helena Aegyptia editor dubitanter co- 
gitat. 



493 



D. S c i r o n. 

Scironis, fabiilae satyricae, argumentiim abbreviatnra 
refert Hyginus c. 38: „Scironem, qui ad mare loco quo- 
dam praerupto sedebat, et qui iter gradiebatur cogebat 
eura sibi pedes lavare, et ita in mare praecipitabat. Hunc 
Theseus pari leto in mare deiecit, ex quo Scironis petrae 
sunt dictae." Cura quibus congruunt quae Pausanias I, 
44, 12., Plutarchus vit. Thes. c. 10., Diodor. IV, 59. et 
schoiiasta Hippol. v. 919. referunt, adduntque testudinem iii 
mari fuisse, quae deiectos hospites devoraret. Saxa autem 
Scironia Megarae urbi adiacebant, et ferebatur ex iisdem Ino 
se in raare praecipitasse ; cf. Solin. c. 13: ,,Cui urbi 
saxa Scironia propiuqua sunt, porrecta sex miliibus pas- 
suura, ob honorem ultoris Thesei et memoriara nobilis 
pugnae sic nominata. Ex istis rupibus Ino se cum Palae- 
mone fiiio in profunda praecipitem iaculata auxit maris 
nuraina." 

Non potuit quisquara per viam, quae ab isthmo Me- 
garara atque in Atticara angusta et praerupta ducebat, in- 
cedens latronera, a quo obsessa tenebatur, vitare; cf. Strab. 
IX. p. 210: vjcsQxSLVtai rijg '^vrix^^g al 2^%HQ(Ovl8sg uts- 
tQai^ nccQodov ovx dTtoXiTtovOai, jtQog d^aXdtty VTtBQ 
a^dtG^v d' £(3tIv iJ odog tJ eTtl MeydQCJv Tcal tijg 'AttiKrjg 
dnb tov lo&^ov • ovta dh 0q)68Qa 7tX7j6id^SL taig TtstQaig 
7] oddg, G)gts noXXaxoi) xal jtaQdKQrj^vdg s6ti dta rb 
vTtSQKSi^svov dQog dvgPatov ts xal v^pi^lov. Ergo in po- 
testatera Scironis necessario deveniendura fuit Theseo. Sed 
is non statim interitum viatoribus parabat, neque sirapiici- 
ter ac sine ludibrio interticiebat ; potius antea hospitio ac 
convivio exceptos iaute habebat '•'). A coraissatione saty- 
ros non abfuisse consentaneura est. Huius actus fragraenta 
quaedara satis illustria exstant. De raeretricibus Corinthiis 
facete disputat latro libidiuosus, dicens alias copiara facere 



*) Mela IT, 3, 100: „Scironia saxa, saevo quondam Scironis 
hospitio ctiam nunc infamia." Flutarchus 1. 1.: v^qsi 
Kttl Tqvcpij ngoTeivovTU t(o n68s toIq ^svois^ 



494 

corporis, si unus numus Corinthius solvatur, aiias, si duo, 

alias quattuor numis conduci, alias multis numis Atticis: 
aal rccg ^lv ci^% tc&Xov av dLdag evcc, 
Tccg ds ^vvcjQld\ at ds TcdTtl te06c(QC3v 
q}0Lta)6iv iJtTtov dQyvQav q)ilov0L ds 
tag ij 'A%^7iVGiv TCaQ^svovg otav (psQ]]g 
TtoXldg *). — — • — — 

Ad epulas autem proprie refertur fragra. 3: (ivtj^ovbtjsl 

ds tG)v SQLvav CvKov EvQLTtldtjg sv Uklqcovl' 
— — 7] TtQogjCTjyvtJvaL 
XQddaLg SQLvdg. 

Addo fragm. inc. 251: 

ta^dtbv TtOLslg to t^ dttLTibv r<p J^Aa (jvyKSQavvTjg **), 

itemque fragm. 4., quo hinnuleorum pernae commemoran- 

tur 

— — odds xcal^vsg vs^qcjv. 

Adsunt igitur carnes, fructus, vina; abundat latro rebus 
omnibus : quibus dum gaudet bonis, valere iubet pudorem, 
pietatem iustitiamque. Quanto quisque corporis viribus 
plus valeat, quanto pius latrociniis acquirere possit earum 
rerum, quibus voluptates eraantur, tanto eura feliciorem esse 
iudicat. Haec atque alia eius generis multa inter epulas 
disputata esse consentaneum est. Ceterum hurai iacentes 
in stratis, subditis corpori culcitis, epulati sunt, id quod 
ex fragra. 1. intelligitur, quo pusillum TheSei iacentis corpus 
latro cavillari videtur: 

0%s8hv xaiisvv^i (Dij^fistQog KoQLV&lag 
Ttaidog' Kvaq)dXXov d' o^dx vTtSQtslvsLg Ttodag, 



*) Pollux IX, 75: Torg filv ovv nagd^svovg Xsyot av ras k6- 
Qug, atg ivEK£x<^Q<x>iT0 'Ad^rjvag nQogmnov jtrL, naXov dh 
t6 v6(ii6fia to KoQiv&iov, ozt TJ^yaaov elxev ivTSTvnco- 
fisvov. 
'^*) Bekk. An. p. 1187 : E6Tt yag 6 ^sXag xov t^la toj ^sla ' ovto) 
8s Xsysxai xara Sqa-Kag 6 olvog. Kal xovxov jj SoTiKr] 
Bvgi6KSTai nag EvginidTj ^^cogls tov l. 2v6TslXaL yag ^ovXo- 
fisvog t6 a ov ngogsygatps t6 t, olov 

yjTavTov noLsl t6 t arrtxov rw i^sla' 6vv yag xsgav- 



495 

Finitis epuiis ad serTiiia ofBcia hospitem latro adigere 
conabatiir et imprimis pedes siios iit lavaret postulabat. 
Gorpore reclinato illum, cum haec iuberet, sedisse putan- 
dum est, et paratum fuisse ad detrudendum hospitem in 
mare. Detrectante munera Theseo, ab altercatione ad 
pugnam res devenit *) ; quo in certamine iatro in mare 
praecipitatus est, gratulante sibi Theseo : 

£(?u tOL KaXbv xoXd^SLV Tovg xaxovg — 
Inde quae consecuta sint, Ovidius Met, VII, 445 seqq. 
refert: 

,,Terra negat sedem, sedem negat ossibus unda, 
Quae iactata diu fertur durasse vetustas 
In scopulos ; scopulis nomen Scironis ifihaeret" 
Haec mutatio commode a Theseo ipso animadverti atque 
narrari theatro potuit. 



XI. 

De Euripide maxime poetarum 
tragico. 



Omnem et epicorum et tragicorum carminum et quic- 
quid est severae Musae operum materiam luppiter apud 
Homerum effatus est hisce verbis: 

oiLf fiiv yccQ ti tcov iGtiv 6'it,vQCx)tSQov dvdQbg 
Tidvtcav^ 600a te yalav Ejtt tiveIec t£ Kal EQitEi. 
Mala propriane culpa homines sibi contraxerint , an ex 
maiorum sceieribus propagata acceperint, an a dlis invecta 
sustineant, nil refert. Philosophorum enim est quaerere, 
utrum malignitate deorum, cum nolint mortales ipsis feli- 
citate aequari '*'*), an benignitate eorundem, cum spatium 

""') Cf. Solin. 1. 1. 

**) Nota est deorum invidia — aber dafs er nicht gar die Hand 
ausstrecke, und breche vom Baum des Lebens, und werde 
unsterblich ! — da stiefs ihn der Herr aus dem Paradiese — , 
notae daemonum malignorum sollicitationes , nota "Axri, 




496 

dari virtuti et gloria viros fortes celebrari velint, homines 
partira in labores ac periciila insontes deveniant partiiu li- 
bidinum stirauUs irapulsi aut mentis errore occoecati sce- 
lera suscipiant, quae raagnis doloribus magnisque suppliciis 
expianda sint. Ad quos raalorum fontes iicet poetae pas- 
sim respiciant, taraen neque eo consilio carraina compo- 
nunt, ut ad solvendas dubitationes gravissiraas quicquam 
conferant, neque ad ipsorum carrainiim virtutes aestiman- 
das, utrum vacui culpa an onusti laborent ii, quorum sors 
in discrimine versatur, muitum refert. Dixit quidem Ari- 
stoteles foedum esse {^Lagov), si insontes plectantur; sed 
hoc verum esse nego. Verius est contrariura : tanto ma- 
gis esse quod miserearaur, quanto minus esse sontes vide- 
antur qui laborent, et si fieri possit, ut maxirais raalis af- 
ficiatur qui ab oranibus vitiis liberriraus sit, hanc rem omni- 
um longe miserrimam fore. £t consentiunt mecum omnes 
poetae atque universae antiquitatis iudicium. 

]Nam quinam, quaeso, et quales sunt ii, qui immani 
malorum mole per totam vitam vehementissirae crucian- 
turl Nerape deorum fiiii, mortalium omnium praestantissi- 
mi, a vitiis liberiores quam reliqui, iidemque summi generis 
humani benefactores : 

o^r' eTtl KBQKL6LV oijts ^oyois 

q)dtLV aCov EvtvxLccg ^Bthiuv 

%e6^bv tenvcc ^vatolg (lon. 506.). 
Quidnam Oedipus commisit, qui sumraa cura, sumraa abs- 
tinentia, carissimorum bonorum iactura scelera fato de- 
stinata vitare studuit, cuius facta orania 

TCBTtov^ot' B6rl iiallov 7] dBdgaycota^i 
Nerape raortalis natus est, et in mortalium conditione omnia 
eius crimina continentur. Atqui quis unquam illam Sophoclis 
tragoediam foedam esse iudicavit? Si foeda essent carmina, 
quibus insontiura supplicia et cruciatus exhibentur, foedissi- 
mae omnium essent Messiades, quibus servatoris generis hu- 



notiim iilud &eoI 8* ana^ov oi^vv, celebrati denique sunt 

Tcrsus Euripidis: 

Zfvs y«gj Ticciidv (ihv Tqcoel, nrj^a 5' ^EXludi 
&iXoov ysvso&ccif xuvt i^ovXavGBv nurjjq. 



497 

mani mors et cruciatus ob oculos ponuntur. Sed enim ho6 
magis omnes his doloribus, tanquain propriis^ movemur, quo 
minus propter propriam iilius noxam supplicium sumi, quo ma- 
gisabuniversi generis humani vitiismala in illum redundasse 
inteiligimus. Sic igitur se res habet: non hominum nos 
miseret, sed sortis humanae, quae omnibus communis est, 
cui omnes nos obnoxios esse inteiligimus. Propter patriae 
discrimen, propter civium errorem, propter maiorum de- 
licta, propter propinquorum scelera multos in tragoediis 
insontes interire videmus, quorum sors valde miserabilis 
est: manant enim et dilfunduntur piacuia; universae saepe 
civitates unius hominis scelere labefactatae corruunt, et in 
proximorum quoque capita ruinae incidunt. Neque propria 
culpa an aiiena aliquis iaboret , multum interest , quoniam 
ad gravissima scelera committenda plerique inviti insciique 
abripiuntur. 

A notionibus quibusdam animo conceptis, quas vocant 
ideas, vim miserationis movendae imprimis pendere aiunt 
recentiores. Nara si eos, qui talem rerum meliorum spe- 
ciem sequantur, propter lioc studium intereuntes videamus, 
tum maxime in animis miserationem cum admiratione gigni 
simulque dolorera ieniri , quod intereunte homine non una 
' interisse ea, quae voluerit, putemus. Ex quibus quaerere 
lubet, quidnam rerura sublimium Astyanax secutus sit, 
propter quod de moenibus arcis patriae infans praecipita- 
retur, quidnara volentes plurimi pro victimis avertendo- 
rum communiura periculorura caussa inviti iramolati sint. 
An haec non misera, sed foeda esse defensuri sunt? Ma- 
gnopere vero haec misera sunt propterea, quod vel aiiena 
ruina illi obruti vel pro communi salute raortera oppeti- 
verunt. Alioquin foedae essent etiara caedes, quae in 
proeliis iiunt, in quibus persequendis studiose Horaerus 
immoratur. Non est foedura , quod oculi Phoenici insonti 
eruuntur, non foedura, quod uxorem Othellius probissimam 
suffocat; sed miseri sunt ii , qui ad carissimos perdendos 
mentis errore abripiuntur, miseri ii, qui innoxii pereunt. 
Denique foeda sunt ea sola, quae temeraria libidine per- 
petrantur aut quae calamitates nullo probabili deorum con- 
silio temere ac fortuito accidunt. Non fugit hoc Aristote- 

32 



498 

lem, id qiioil ex hia eius verbis (poet. c. 9, 11, et 12.) 
intelligitiir : ,,Qiioniani non solum consummatae actionis 
imitatio est tragoedia, sed ctiam timendarum ac mi- 
serabiiium rerum, hae aiitem et maxime et ma- 
gis existunt, si res praeter opinionem aiiae 
ex aliis nascantur (nam magis hoc mirum erit, quam 
si temere ac fortuito, quippe quum etiam eorum, 
quae fortuito accidunt, mirabiiiora videantur ea, quae quasi 
consilio quodam efFecta esse videntur, veluti cura statua 
Mityis Argis occidit eum, qui caedis Mityis auctor fuerat, 
incidens spectanti: videntur enim taiia non temere acci- 
disse), inde necesse est eiusmodi fabulas pulcriores esse." 
Idem sentiens Schiller foeda esse dixit ea, quae ab 
idoneis consiiiis abhorrerent (das Zweckwidrige). 
Contra non recte ille foedum esse dixit, si probi homines 
ex secundis rebus in malas vel perditas devenientes osten- 
dantur (poet. c. 13. §. 10.). An foeda sunt spectatu Pa- 
lamedis, Socratis, Hussii damnatio atque supplicium? Quod 
autem dixit non debere eum, qui in res adversas incidat, 
omni peccato {d[iaQtLag) vacare, supervacaneum est: nemo 
enim mortalinm, quamvis sit egregius, vitiis vacat, et mor- 
talitas ipsa \itium est. 

Rerum adversarum in secundas aut secundarum iii 
adversas commutationes materiam carminum omnium, qui- 
bus vel narrantur vel aguntur res, efficiunt: neque enim 
sine commutatione impeditio atque solutio (deCig xal lv0ig) 
rerum, neque sine his commotio animorum aut delectatio 
locum habere potest. Tanto autem impensius comraove- 
mur, quanto rerum commutatio admirabilior est quantoque 
longius fortunae status alter ab altero distat. Surama igi- 
tur miseria et summa felicitas hominura effingenda et con- 
ditio rerura huraanarura ingenue ostendenda est. Quura 
autem magna neque infortunia neque felicitates sine magnis 
facinoribus evenire solcant, et raagna facinora ex magnitu- 
dine vel virium vel animi vel ingenii nascantur: tanto gra- 
viora erunt carmina , quanto personae anirai raagnitudine, 
ingenii sollertia, fortitudine, audacia, virtute praestantiores. 
Nam et bona et mala summa fortissirais quibusque homi- 
nibus destinata sunt; desidiosis autem atque socordia tor- 



499 

pentibiis nil nisi mediocria accidere possunt '*'). Andendum, 
conandum, raoiiendum est mortalibns: nam dii ipsi expu- 
gnari, eripi, extorqueri sibi volunt quaecunque non commu- 
nia et vulgaria concedunt. Fortes fortuna adiuvat ; fortibus 
Minerva, summi lovis filia, cuius nomen ipsum consili- 
um ac virtutem significat, in laboribus periculisque sub- 
eundis adest; fortes luppiter pro filiis sibi adoptat. Gaudet 
luppiter, quod Apoilo et Mercurius nati statira ingeniorum 
sollertiara audaciaraque raanifestant (ykXaCB d\ 6n texog 
Sccpag ^^a^ 7tohj%Qv6a ^ilov XatQev^ata 6%iZv^ Ipbig. T. 
1274.); ridet, quod Dioraedes iubente Minerva Venerem 
vulneravit (11. £, 426.); non ulciscitur, sed graviter incre- 
pat Martem ab eodera fugatura. Sic Mars ab Oto atque 
Ephialte vinculis clausus paene interiit; sic Orcus sive 
Hades ab Hercule inter cadavera stratus est raortuorura, 
Pegaso doraito in coelura evolavit Bellerophon, Hercules 
ad inferos profectus in lucera protraxit Cerberura, morta- 
lium terrorera; idera Neptunura domitura, quo rainus undis 
naves raortaliura obrueret, prohibuit. Verura neque hi ne- 
que reliquorum quisquara quae invitis diis ausi sunt impune 
tulerunt : 

VTJTCLog^ odSh tb olds Tcata tpQkva Tvdkog vtog, 
otti fidX' od drjvaLog bg d^avdtoL0L ^d%}]taL^ 
cdds ti ^LV Jtaldeg Jtotl yovvaGL 7tamidtov6LV 
iX^ovt' Ex TtoXe^oLO xal alv^g SrjCotijtog. 
Itaque Hercules furore divinitus imralsso uxorem cum li- 
beris sua manu ex laboribus reversus occidit; Bellerophon 
autera diis cunctis invisus (a7ti]%&Bto 7td6L &sol6lv) in 
carapo Aleo erravit 

dv Q^v^bv ocatidov^ jtdtov dvQ^QcoTtov dleetvcov. 
Sic non sudore tantura ac labore, ut aiunt Hesiodus atque 
Epicharraus **), sed infortuniis quoque et suramis animi 
corporisque doloribus constant quaecunque dii hominibus 
magna, praestantia et gloriosa concedunt. Haec est sen- 

^) ,,Aber ich bitte dich, Freund, -was kann denn dieser Misere 
Grofses begegnea? was kann Grofses denn durch sie 

geschehn?" 
**) Tijg d' a§STrjg ISgmTa &£ol ngondQOiQ^EV t&rjHCiv. 
T(Sv novmv nooXovatv ijniv ndcvru raya-S"' ol ^soL 

32* 



500 

tentia non Graecorum tantnm, sed omnium gentium, omni- 
um poetarura , omniura philosopliorum , quicunque non in 
quiete ac socordia summum bonum positum esse arbitrati 
sunt: hoc tantum inter eorum sententiam, qui plures deos 
colunt , et eorum , qui ab uno numine omnia administrari 
cognoverunt, interest, quod ilii aemuiationi interdum atque 
invidiae deorum tribuunt quae rectius lii benignitate dei 
optimi maximi dirigi, quo magis homines praestantissimi 
quique a vitiis atque erroribus purgentur, sibi persuadent. 
Nii enim rerum humanarum erroribus vitiisque vacat. Er- 
ramus, quum addiscimus vel aliquid novi investigamus^ 
peccaraus, simulatque aliquid concupiscimus '•') ; iura leges- 
que violamus etiam tum, quum reipublicae morbis mederi 
vel cuiuscunque hominum coniunctionis mala inveterata tol- 
iere conamur. Et qnis tam abstinens, quis tam firmis 
probitatis arrais munitus est, ut in media versans vitiorum 
scelerumque contagione non ipse interdum contaraine- 
tur **) ? Accedit quod, quum inventa omnia paene aeque 
perniciosa atque salutaria sint, inventores ipsi statim utri- 
osque conditionis fructum quasi anticipare solent. Sic 
Palamedes, qui iitteras invenit, litterarum ope ipsarum cir- 
cumventus est; sic Daedalus labyrintho, quod aedificavit, 
ipse inclusus, pennis, quas excogitavit, filium ipse perdidit. 
Sed ut a fabulis recedam, Columbus, qui primus in ocea- 
mim evectus novum terrarum orbem detexit, non fuit fe- 
licior Proraetheo, qui iguera diis surreptum cum raortali- 
bus coramunicavit. Uterque malorura, quae terrarum in- 
colis intulit, poenas divinitus sustinuisse videtur. 

*) „Es irrt der Mensch, so lang' er strebt." 
**) „Dem bosen Geist gehort die Erde, nicht 
Dem guten. Was die Gottlichen uns senden 
Von oben, sind nur allgcmeine Giiter: 
Ibr Licht erfreut, doch macht es keinen reich; 
In ihrem Staat erwirbt sich kein Besitz. 
Den Edelstein, das allgeschatzte Gold 
Mufs man den falschen Machtcn abgewinnen, 
Die unterm Tage schlimmgeartet hausen. 
IVicht ohne Opfer macht man sie geneigt, 
Und keiner lebet, der aus ihrem Dienste 
Die Seele hatte rein zuriickgezogen." 



501 

Nunquam ig\tw raagua sine doloribus efficiuntur, ne> 
que beata vita cuiquam nisi ignavo et quieto conceditiir. 
,,Licuit Achilli ad senectutem pervenire inter Myrmidones 
re^nantij licuit Nestori domi manenti otio et feiicitate 
frui ; licuit Ulyssi cum dea aetatem degere senectutis mor- 
tisque experti: sed maluerunt infelices quam ignavi, ma- 
luerunt se deorum hominumque iniuriis exponere , quam 
non uti virtute:'' quod facientes tum admirabiles gerendo 
res tum atrocissima patiendo materiam carminibus epicis 
tragicisque dignissimam praebuerunt. Etenim haec carmi- 
num genera non rebus personisque , quas exhibent , sed 
tantum ratione exhibendi inter se differunt. Nam quum 
ex gerendis rebus necessitas patiendorum malorum , ex 
malis patiendis necessitas rerum gerendarum fortibus ho- 
minibus nascatur, quumque aiterum alterius incremento 
quodammodo necessario augeatur: sequitur, ut neque in 
scribendis rebus neque in componendis carminibus alterum 
ab altero separari possit. Et profecto carmina Homeri 
quod attinet ad malorum multitudinem magnitudinemque 
tragoediis non sunt hilariora, neque rursus tragoediae re- 
rum gestarum vel gravitate vel novitate inferiores sunt 
epopoeiis. Sed neque theatra rebus gerendis spatium dare 
neque rhapsodi doioribus exprimendis immorari possunt. 
Res enim fortiter gestas agendo imitari nemo potest, nisi 
qui, quum sit pari robore ac fortitudine praeditus, paribus 
certaminibus sustinendis idoneus est, cuius generis athletae 
sunt et gladiatores. Item proeliis imitandis amphitheatra, 
certaminibus virorum fortium spectandis circi idonei sunt. 
Theatra autem si talia imitari volent, nascetur illud : 

— — ^^Migravit ah aure voluptas 

Omnis ad incertos oculos et gaudia vana. 

Quattuor aut plures aula^a premuntur in horas, 

J)um fugiunt equitum turmae peditumque catervae ; 

Mox trahitur manibus regum fortuna retortis ; 

JKsseda festinant^ pilenta^ petorrita, ?iaves; 

Captivum portatur ebur, captiva Corifithus." 
(^uemadmodum autem virorum fortium certaminibus et im- 
peratorum rebus gestis gravitas dignitasque detrahitur 
imitando, ita affectus animi ac dolores narrati minus mo- 



502 

,Tent, qiiain imitando repraesentati. Neque haec imitatio 
quominus veritati respondeat, si modo is , qui imitatur, 
corpore ingenioque ad imitandum idoneo sit, quicquam ob- 
stat. Perturbationes enira , affectus et dolores corporibus 
animisque eorum, qui patiuntur vel pati videntur, continen- 
tur, neque ex locorum spatiis vel temporum opportunita- 
tibus vel liominum congregationibus vel rerum facultatibus 
ipsi, sed tantum caussae eorum pendent, quae qnidem fa- 
cile commodeque possunt colloquiis orationibusque expli- 
cari. Et quicquid inter tragoediam atque epopoeiam inter- 
cedit discriminis, ex actionis et narrationis diversa na- 
tura pendet; consilium autem et finis utrique generi idem 
propositus est: utrumque enim hominum viribus virtute- 
que praestantium cum fortunae iniquitate conilictantium 
facta vult casusque exprimere vel rerum humanarum con- 
ditionem iliustribus exempiis ob oculos positis ostendere. 
Rerum igitur amplitudinem et personarum dignitatem et 
consiliorum audaciam et factorum magnitudinem et aife- 
ctuum vim et fortunae insolentiam eandem tragoedia atque 
epopoeia sequitur, mediocria autem, vulgaria, humilia, levia 
aspernatur. Sed in ratione tractandi multum inter se dis- 
crepant. Nam primum quum quae narrantur absoluta esse, 
quae aguntur fieri cummaxime fingantur, quumque illa 
pridem ad finem quietemque pervenisse, haec moveri, fer- 
Tere et quasi quodam fiumine devolvi videantur: narratori 
sive rhapsodo libero animo res propositas explicare licet 
et tanquam quiescentes a quacunque lubet parte adire et 
modo incitare gressus modo retardare, et recurrere ad 
priora et supplere omissa et pleniori rerum explicationi 
immorari *). Deinde doLdol illi epulantibus narrabant, 
qui non ad hoc ipsum convenissent , ut carmina audirent, 
et parvos circulos hominum otiosorum in regum aulis con- 
gregatos magis delectare quam commovere studebant. Con- 
tra actores vel mimi quum res tanquam praesentes agant 
et quae imitantur ipsi pati videantur, non possunt tanquam 
otiosi vagari neque exponendis rebus ad animorum suorum 
sensa nihil pertinentibus operam dare. Denique narrando 



*) Cf. Schilleri et Goethii epist. n. 395. et 396. 



503 

iiihil non potest expiicari, neque est ullus locus, quem 
non adire, aut ullum tempus, ad quod non recurrere res 
gestas referentibus liceat. Contra imitationi praeter natu- 
ralia et communia, id est animorum sensa affectusque, nil 
fere idoneum est. Quorum affectuum caussas oportet gra- 
ves et conditionem rerum novam , miram , ancipitem esse 
dignamque, quae raoretur catervam vicinorum, civium vel 
popularlum ad rumorem vel strepitum vel clamorem ac- 
currentium ; neque minus totius dramatis compositio digna 
esse debet, cuius spectandi caussa magnarum urbium fre- 
quentia in theatra conveniat, quae doctos indoctosque, no- 
biles humilesque commoveat ct ad percipienda graviora, 
severiora, sublimiora traducat. Quemadmodum igitur pro- 
sae vel pedestris orationis genus nullum gravius est quara 
contentio, qua in iudiciis concionibusque disceptatur: ita 
carminum genus nullum acrius est quam tragoedia , quae 
nihil lene, nihil remissi, nihil placidi, nihil tranquiiii pati- 
tur, sed grandia, splendida, fervida, concitata, vehementia 
desiderat; quae flectit, inilammat, incitat, abripit animos 
audientium ; quae repraesentando quaecunque mortalibus 
gravissima, atrocissima, miserrima accidere possunt, fami- 
liaritatem quandam harum rerum animis contrahit^ ut me- 
ditatione malorum metus miserationisque affectus quodam- 
modo purgentur. Itaque Herculis insignibus, clava et pelle 
leonis, praeditam Musam tragoediae veteres effinxerunt, 
fortitudine illam et granditate summis heroibus similem 
esse significantes. 

Hanc igitur vim virtutemque in Euripide inesse videns 
Aristoteles eum maxime omnium poetarum tragicum esse 
affirmavit. Quae virtus qualis sit, magis elucebit planum' 
que fiet, si iilum cum Goethio nostro compones , qui' tra- 
goediis scribendis tragicisque affectibus exprimendis minime 
se idoneum esse ipse sensit. Non defuit huic quidem fa- 
cultas inveniendarum caussarum vere tragicarum effingen- 
dorumque casuum miserrimorum (nam citharoedi quidem 
persona, quae est in fabula Guilielrai Magistri, ad afficien- 
dos misericordia animos aptissima ac ne Oedipo quidem 
minus tragica est) ; sed cura esset pacis atque tranquillita- 
tis araantior et rerum atrocium vel cogitationem horreret. 



504 

etiam si qiiae horribiliora invenit lenitate qnadam atque 
mansuetudine quasi veste amicuit et personarum tragica- 
rum vultus non minus compositos esse voluit, quam sta- 
tuarum. Quam tranquiliitatem si qui Graecorura imitatione 
niti arbitrantur , veliementer errant, quum imaginum habi- 
tum a scenicorura actionibus parum dislinguant. Compo- 
sitos enim vultus et teraperatos gestus iraaginum esse opor- 
tet propterea, quod sunt firmi ac perpetui, neque quisquam 
diutius intuens depravatum atque distortum corporum ha- 
bitura non fastidiret. Contra a scenicorum actionibus, ab 
aliis in aiios gestus cito transeuntibus , nulla vel doloris 
vel laetitiae vel pavoris vehementia aliena est. 

Hanc dissertationem praemittendam esse duxi Hecubae 
fabulae, qua haud faciie ulla magis tragica inveniri potest. 
Quae quo tempore priraum acta sit, etsi a nemine vete- 
rum scriptorum meraoriae proditum est, tamen id 01. 88, 4. 
factum esse satis certis ex indiciis inteliigitur. Ante 01. 
enim 89, 1. hoc draraa vulgo innotuisse Aristophanes 
ostendit, ut qui in Nubibus bis ad illud respexerit: aperte 
enim v. 1165 seq. : 

c5 tBKVOV^ (b TCal, 

tJsAO'' olKdv, ccCb 6ov TCatQog^ 
de Euripidis versibus: 

— — — c5 t£KV0V, CO TtCcl 

dv0tavotdtag ^attgog^ B^eld'\ 

cJaA'9'' oYxav^ ccCb [latQog^ 
et versus 118 seq.: 

g)Qov8a ta %Qriiiiata, (pQOvdri XQOid, 

cpQOvdr] tl^vx'}]', q^QOvdi] d' Bfi^dg^ 
ex Terbis eiusdem hisce (v. 162.): 

xpQovdog nQB^pvg^ cpQovdoL Ttaldeg^ 
effecti sunt "). Post 01. autem 88, 3. in theatrum Hecu- 
bam delatam esse colligitur ex eo, quod primus Matthiaeus 
aniraadvertit, Delum insulam cum ApoIIinis sacris (v. 451 
seqq.) ideo coraraeraorari , quod inde ab 01. 88 , 3. eara 
insulam sibi Athenienses vindicarint et soilemnia Deliaca 
curare coeperint; cf. Thuc. III, 104. Diod. XII, 58. Si- 



*) Cf. Zirndorfer. de chronol. fabb. Eurip. p. 39. 



505 

millima est carminis, iii qiio sacra Deliaca celebrantiir, 
ratio atqiie eiiis carminis, in quo Siciliae virtiites a choro 
Troadum (v. 200 seqq.) praedicantur. Utrumque Athenien- 
sium populo datum esse necessc est, quippe quum ad 
Graecorum principes , a quibus feminae captivae domum 
abducebaiitur, earum insularum neutra quidquam pertineret. 
Ilio tempore raagnopere Cleon in republica fiorebat, 
Periclis quidem imitator, sed multum ei ingeiiio moribus- 
que dissimilis. Ad huius exemplum Ulyssis personam ex- 
pressam esse pridem animadversum est, et imprimis ad 
illum directa esse videntur probra illa (v. 129.): 

— — 6 TtOiXLlocpQCOV, 

TcoTtig, '^dvXoyog^ drnLoxaQidf^g, 
et V. 251 seqq. : 

dxdQiGtov v^av 6XBQfi\ odoc drjHTjyoQOvg • 

/ ^rjkovrs tifidg ' ^rjde yiyv(D6ii0i6^k fiot, 

ot tovg (flXovg pkdjctovtBg o^d (pQOvti^ets, 

^v tolGc jtok?yOLg jtQog %dQLv kByrjta Tt, 
quibus conferas Thucydidis verba de Cleone dicta (IV, 
22.) : dvrjQ drjiiaycoybg nat^ bkblvov tbv XQOVov av Tcal tat 
Ttlijd^eL TtLx^avcStatog» Is igitur, Spartanis pacem petenti- 
bus , populum ad iniquissima postulanda instigavit effecit- 
que, ut infecta re dimitterentur legati, cuius rei paullo post 
Athenienses poenituit. Qui quanto bonis odio fuerit, inde 
intelligitur, quod etiam cladem illos, si modo Cleone iibe- 
rarentur, non aegre laturos fuisse Thucydides affirmat. 
Tales homines tanquam belli faces cum Paride compara- 
bat noster. Ad calamitates autem belli Peloponnesiaci 
respiciens haecce dicit v. 641 : 

dtBVBL dh Tcal rtg d^(pL tbv ei^Qoov E{fQ(Dtav 

AdxaLva TtoXvddxQvtog iv do^OLg xoQa' 

TtoXLa dh iCQdta ^dtrjQ 

XBTcvcov %av6vt(ov bQVTttetai TtaQBLav. 

Diagoram Melium eo demum anno, quo Aristophanis 
Aves actae sunt, aut eo, qui praecessit, 01. 91, 1., im- 
pietatis accusatum Athenis fugisse Diodorus Siculus XIII, 
6. et Aristoph. Av. 1072. ostendunt; diifamatam autein 
impietatem hominis iam eo tempore fuisse, quo Nubes 
Aristophanes docuit, inde intelligitur, quod in ea fabula 



506 

(v. 830.) SoGratem poeta maledicus Melium cognomina- 
vit (ZJoKQCCtrjg 6 Mi]hos)^ quod esset idem ac si dd^eov 
sive ^Bond%ov appellaret *). Neque absonum est suspi- 
cari populum Atheniensium , quum antea per tenipora pe- 
stiientiae ad contemtum deorum pronus fuisset, repente 
mutatum ad deorum metum ac religiosam superstitionem 
redisse : cuius rei documentum est, quod, peste, cum paul- 
lulum intermissa fuisset, recrudescente, oraculum Apoliinis 
de remedio consultarunt eiusque iussu Delum insulam 
sepulcris mortuorum purgarunt et sacra instaurarunt **). 
Inde etiam in philosophos, quorum disciplina deorum re- 
verentia imminui videretur, iram excanduisse necesse est, 
neque dubito, quin illo tempore Diagoras atque Protagoras, 
si Athenis degissent, statim iudicio circumventi essent 
capitisque damnati. Quibus absentibus invidiae ii, qui 
aderant, obnoxii fuerunt, qua utens opportunitate Socratem 
innocentissimum comicus, quo nemo malitiosior fuit, tra- 
duxit. Considerantes eorum philosophorum, qui merito 
arguebantur, sententiam, eandem in Hccuba respici et re- 
bus verbisque refutari intelligimus. Diagoram enim tradit 
Sextus Empiricus (adv. Math. p. 318.) iniuria a quodam 
affectum, cum is iureiurando interposito maleficium infitia- 
tus esset neque ullam periurii poenam a diis accepisset, 
coepisse deos esse negare atque etiam carmen composuisse, 
cuius hoc fuerit initium: 

'naxh dalfiova ical x^^xriv %dvta teXeitai, 
Inducitur ab Euripide femina a diis hominibusque destituta 
et iniuriis non minus perfidorum amicorum quam hostium 
triumphantium exposita, ut nihil usquam refugii vel prae- 
sidii invenire posse videatur, quam Talth^^bius in terra 
prostratam videns, cb Zev^ inquit, 

Tt Xe^cj; TCoteQa 0' dv&Q(D7tovg oqccv; 
^ do^av dXXcag ti^vde xextij^Q^aL ^dtrjv 
li^evdi], doTcovvtag dai^ovcov eivai yevog, 
tvx^v dh Ttdvta tdv ^QOtolg eTCiCKOTtelv ; ^ 

*) Schol. 'Ensl Jiayogocg, MijXiog mv, Sis^oclXaro cog ^soficcxog, 
Kttt Tov Soongdzi] ds (6g ad^sov 8icc§dXXsi, 8iu tovto Mi^Xtov 
ccvtbv stpri. 
**) Diod. 1. l. 



507 

Eandem Polymestor coiiveniens , quasi se iactans de im- 
punita improbitate sua, 

(psv^ inquit, 

oiL>K eottv o{>dlv jci6tbv oijt* sddo^la^ 

oijt^ av Kal&s 7CQd66ovta ^rj TCgd^HV xaK&g' 

(pvQov6i 6' avd^^ ol %Bol jtdXtv ts xal JtQdOci), 

tuQay^bv svtL^avteg, cog dyvcoola 

(>£j3coft£v a^tovg. 
Haec tamen imbellis atque abiecta mulier regem fretum 
amicitia victoris exercitus et ducum potentissimorum auxilio 
munitum penitus cum stirpe evertit, qui mirabilis eventus 
manifestissima numinis vindicta efficitur: 

to yccQ vTieyyvov 

dlica ital Q^sol^LV ov l^v^Ttitvu, 

dXh^Qiov dkh^Qiov Kaxov. 
Ad contemtum igitur rerum divinarum, quem quidam te- 
mere impudenterque profitebantur, non minus Euripides 
quam Aristophanes respexit. 

Eidem didascaliae fabulas Alcmenae sive Licymnii, 
Flisthcnis sive Pelopidarura, et Thesei accenseo: quae 
coniectura quibus indiciis nitatur, infra docebo. 



A. H e c u b a. 

Res agitur reginae illius Troianae quondam felicissi- 
mae atque opulentissimae , nunc tanta malorum copia ob- 
rutae, quanta vix quemquam mortalium uno tempore op- 
pressum esse accepimus. Regno everso, urbe incensa, 
coniuge liberisque trucidatis, ipsa in servitutem detrusa, 
nihil relictum est miserae praeter duos liberos, Poljxenam 
et Polydorum. Nam Cassandra superstes quidem est, sed 
abrepta ab Agamemnone. His autem soiis malorum sola- 
tiis eam uno tempore duplici hominum crudelitate spoliari 
videmus. Ferendae sunt deorum iniuriae animo quam 
potest fieri aequissimo : at hominum saevitiam quis , nisi 
ignavus, patienter ferat? Itaque raulier magnanima non 
Termis instar, qui calcatar, sed fetae ieaenae, cui catuli 



508 

erepti sunt , ultionem persequitur , latronum alteris pro 
gladio utens, quo alteros ex insidiis adorta iugulet. Regera, 
victorum sociura, exquisito supplicio afficit; victores ipsos, 
cura punire non possit, certe ad prodendura sociura adiu- 
Tanduraque consiliura suura adducit. Sic anus destituta, 
solitaria, afflicta regera auxilio potentissimorum ducum et 
magni exercitus fretum percellit. Horret animus crudeli- 
tatem, qua virura a ferainis mutilari videmus ; abominamur 
iracundiam, quae non possit nisi ulciscendi saevitia satiari; 
maius et generosius esse ducimus caussara nostram deo 
defendendam comraendare, quara manus caede cruentare. 
Sed Graeci eversis cura patria legibus etiara deorum prae- 
senti auxilio se carere putabant ; praeterea etiara ultionem 
ipsara a diis sibi concedi coraraittique sciebant; tum in 
luiserias Hecubae sic et amici et hostes insultaveraut, ut 
magnopere esset rairandum, nisi in rabiem efferata dolorem 
ulcisceretur. 

Scitissime consociavit poeta et ad unius dramatis fines 
angustissimos revocavit res locis teraporibusque separatas: 
nara Poiydorus in chersoneso Thraciae, Polyxena in Troade 
interficitur ; ille pridera occisus est, haec curaraaxirae im- 
molatur; alia a Graecis, alia a Thracibus aguntur. Quum 
autera vindicatara ex egcstate atque angustiis tragoediam 
noster actionum varietate et maiore rerum implicatione lo- 
cupletarit ingressusque sit eara viara, quara tenendara esse 
oranes postmodum variarura gentium tragici intellexerunt, 
non elfugit reprehensionem eorura, qui raale fieri quidquid 
aliter fieret, atque Aeschylus aut Sophocles fecisset, sibi 
persuaserunt, quorum errorem res ipsae, simulatque expli- 
catae erunt, arguent. 

Actio fabulae constituitur in Thraciae chersoneso, quae 
Troadi est ex adverso posita. Ad iliam enim Graeci naves 
applicasse finguntur , quod Achillis umbra super tumulum 
apparens cursui eorum doraura proficiscentiura raorara in- 
iulerit *), ac tertiura iam diem ibi desidere (v. 33. et 133.). 



*) Miror, quod haec tam aperte declarata (vv. 113. 114.) per- 
peram ioteiligere Sommerus potuit, qui morantibus etiam- 
tum in agro Troiano Achivis manes Achillis apparuisse dicit. 



509 

Ex eodem loco vel omnes vel pars eorum Tphigeniam ira- 
molatura postraodo freto traiecto in Troiam redisse putanda 
est *). Prooemium dicendi munus manibus mandatum est 
interfecti Polydori, cuius anima, corporis liberata vinculis, 
instar dei non minus futura praedicere quam praeterita 
explanare et locupletissime auditores docere posset. Diis 
enim, quo raanifestior esset Hecubae soiitudo, consulto 
noster abstinuisse videtur. Manium autem praesentiae cave 
quidquam immanitatis, quod horrorem stuporeraque iniiciat, 
inesse putes: longissime enim Graeci abfuerunt a terri- 
culorura, quibus mulierculae puerique moverentur, fictione, 
ut quidquid vel deorum vel daemonum vel manium reprae- 
sentarent naturali et vulgari forma praeditum inducerent. 
Nondum dies iiluxit, cum Polydori anima ex tentorio redit, 
in quo versans dormientem matrem somniorura visis prae- 
monuit **). Refert autera se parvulura Polymestori, 
Thracum tyranno, cura magna auri vi traditura , statim, 
postquara Troia capta fuerit, a perfido hospite, qui et 
pecuniara retinerc et Graecorura gratiara inire vellet, in- 
terfectura et in raaris undas abiecturaesse; nunc impetrata 
ab inferis diis redeundi venia, ut sepulcri honorera asse- 
quatur, et ipsura raatri in somnis apparere et corpus in 
littore eiectura ostensurura esse. Simul Polyxenae, sorori 
suae, postulantibus Achillis raanibus, pereundura esse osten- 
dit: id enim a Graecis in illa chersoneso morantibus agi, 
ut virgiue iraraolanda fortissirai viri raanibus satisfaciant. 
Uno igitur die duorum liberorura funera raulier infelicis- 
siraa, quae curaraaxime e tentorio, soraniorum visis territa, 
progreditur, adspectura est. Hae res ipsae citra verbo- 
rum turaorera satis auditorura animos metu atque misera- 
tione occupant. 

Kepraesentatur in scena Agameranonis praetorium cum 
valvis tribus, media regia et duabus hospitalibus. Ex ha- 



'^) Confer quae de scena dramatis Pflugkius et praecipue Som- 
merus disputarunt. 
^*) Tertium iam diem relicto orco vagatur (v. 32.) : inde illud 
TJtico vfxgav Ksvd^ficovu xal ghotov nvlag Xmcov non ad 
praesens tempus referendum esse intelligitur. 



510 

nim altera prodit Hecuba *), neque tamen ambulat, sed 
titubante pede repit partim a famulis sustentata partim 
scipioni innixa. Non poterant spectatores anum sic aegri- 
tudine fractam videntes non reminisci calamitatum, quibus 
oppressa erat. „Nam beatissimi quondam Priami coniux 
Asiaeque regina e summo dignitatis, opum ac potentiae 
fastigio in profundum miseriarum deturbata est, e rebus 
florentissimis ad calamitosam fortunam deiecta. Qiiae nu- 
per regina salutabatur, quam satrapae opulentissimi ob- 
sequiis captabant, cui incedenti universi coetus venerabundi 
assurgebant, cuius imperium terra marique latissime pa- 
tebat, ad quam unam omnes respiciebant, cui tilii domi 
militiaeque clarissimi erant, filiae in puicerrimam regiorum 
connubiorum spera nutriebantur: hanc Graeci viduam, ami- 
cis et liberis orbam Troia humi fumante, in externura 
abducunt orbem, et reginae titulo adsuetam servam appel- 
lant. lam praeter reliquas innumeras infelicis servitutis 
molestias filiam, unicum aeruranarura solatiura imbecillem- 
que aetatis bacuium, e conspectu, e manibus ac coraplexi- 
bus abripi ad caedera visura est; filiura ad hospitera rais- 
sum ea spe, ut, si Troia in Graecorum potestatem veniret, 
pecunia satis grandi Priarai genus et regnura instaurari 
posset, non vivura, non vigore adolescentiae florentem, sed 
trucidatum, in mare proiectum, cadaver inhumatum rece- 
ptura est." 

Quas clades praesagiens insomniis vexata, visis spe- 



*) Intelligitur hoc ex versibus 54. et 1016., quorum illo Hecuba 
ex Agamemnonis tentorio prodiens inducitur, altero se non 
in eodem cubiculo cum Graecorum imperatore, sed separa- 
tam ,cum famulis et filia, quas gratia Agamemnonis mise- 
rae relictas esse putandum est, habitarc declarat. Beliquae 
captivae singulis ducibus, quibus servirent, assignatae ex 
suis quaeque tentoriis progressae ac deinde congregatae 
per parodum incedentes in scenam prodeunt. Hoc enim 
apcrte versu 102. declaratur (tV iv.Xr]gcod^7]v nal jt^ogfra- 
X^V''' SovXt]} ; neque cum his pugnant quae carmine secundo 
(v. 444 — 483.) continentur, quo terrarum, non dominorum, 
ignorantiam produnt mulieres. 



511 

ctrisque nocturnis expergefacta, primo mane adest *), aver- 
runcandoriim malorum caussa optans, ut Heieni, pridem 
mortui, anima sibi obviam iiat, quae terriculamenta inter- 
pretetur, aut Cassandra hoc facere possit **). Duplex 
autem species ei per quietem obiata est: primum enim 
Polydorum in Thracia interfectum conspicere sibi visa est; 
deinde cervam, quam in gremio teneret, a lupo abstractam 
vidit laniari, propter quod visum de filia timet: neque 
enim ignor^it unam ex Troadibus ab Achiile praemium 
postulatam esse. 

Inter has querelas dum anus pavore consternata ad 
Agamemnonis praetorium redit, Cassandram evocatura, ob- 
viam habet forte prodeuntem chorum captivarum ***), sta- 
tim ea nuntiantem, quae interpretationibus somniorum cer- 
tiora sunt, Polyxena ut pro victima Achilli, qui in tumulo 
apparens navium cursum inhibuerit, caederetur, in Grae- 
corum concione decretum esse. Neque hoc tantum docent, 
sed accuratius etiam totam deliberandi rationem persequun- 
tur. Immolari victimam necesse erat: eadem enim erat 
in chersoneso retentorum quae quondam, cum domo pro- 



*) Diei tempus his maxime verbis sig-nificatur : oo GTfgona 
^io^i (o aHOTicc vv^, quod, etsi non accurate, tamen ad sen- 
sum recte interpretatus est Ennius: 

„0 magna templa coelitumy commixta stellis splendidis." 
-\-.if) Recte scholiastes : eItis ds ipv%riv ^Elsvov, insidi^ Tsd^vT^- 
xcis 7]Vj Kaadvd qav 8s xat ov KccaavSQccg , snsid^ ^(oacc 
7jv. Cassandrae divinatio magis etiam quam antea iide ca- 
rebat, cum esset Agamemnonis pellex. Quamobrem defuncti 
prius etiam quam superstitis Hecubam meminisse non est 
mirandum. Mortuum autem esse Helenum luce clarius 
ostenditur versibus 423 — 427., qui fug-isse videntur Matthi- 
aeum ad v. 84. Porsoni contradlcentem. 
'^*'^) Schol. soiKSv ov diccGco&TJvoci^ETid^i^v (ifXQ'' "^VS aKrtvrjg 'Aycc- 
[isfivovog, iiinodiadslGav naqoc tov ;uo^ot;, dll' dnsX&sTv stg 
T^v axrjvTjv UoXv^ivrjg. Minus recte posterius notavit. Po- 
lyxena enim, nondum matri erepta, una cum hac in prae- 
torio degebat, ex quo Hecuba ipsa prodierat. Erravit idem, 
chorum ex praetorio prodire putans. Non ex uno , sed ex 
pluribus dominorum tentor