Full text of "Euzkal-iztiya. Gramática baska"

^^;'.?' 




EuZKAL-lzTIYA 



G 



RAMATICA DASKA 



B 



EUZKAL-IZTIYA 



^ertxundi ta ^aMtarrika-tar jiian (^Jfanue/ 



EGILLEA 




/v 



y^^^ -^ -^r ^y ^,- ^f ^ ^^ >' 




Era berri ta pollit 


batez 


adierazten da bertan 


euskal 


aditza. 





^^ j^Jli^J^ j^ j^^ ^^ jjis. y^v jSs. ^ A 



GRAMATICA BASKA 



FOR, 



juan (^/lanue/ ^ertxunc/i u (^astarri/ii 



\J7AÇ^ 



\x/ 



a 



y ^ >v >r >"r ^f -^ -^ -^f -^f >y >< 



En ella se explica por un 
procedinniento nuevo y claro 
el verbo baskongado. 

i. A^ -^K -^^ ifiv >.K ^^ ^K ^t^ Jt^ ^ A 



SAN SEBASTIAK 
Imprenta V Encuadernacion de J. Baroja e Hijos 

Plaza de la Constitucion, niimeros 1,2 y 5. 

1313 




OARPENA 

Isti au. Iruñan argi- 
ratzen asi san, bañan. 
adierasi ta erabaki nai es 
diran bearrangatik^ ama- 
bigarren orrialditik au- 
riera. Donostiyan da Barc- 
jatar Jaunaren etxean 
argiratu da. 



ADVERTENC IA 

Esta Gramdtica empezo 
a publicarse en Pamplona; 
pero por razones que ni son 
del caso ni se quieren.juz- 
gar, se ha impresc desde 
el 12." pliego en San Sebas- 
tidn. en la casa editorial 
I de Baroja. 






Ph 



Iruña-ko Gotzai Jaunaren 
Baimena. 



Irizpinlc Jaiinak, 
ziik G^^in dcziin "(^iisktil 
Idtiztia,, moldizkaratci 
[s[ ^T'Siratzeko crii^oz- 
psiiik Gz daçola Gsatci? 
di^cin czkeroz, ziirG lcn 
£iit£itii deH? Idazti ori ar- 
^iratzeko bGiimen csksi- 
tcia, Gskiititz OHGz Gma- 
tGO dizii<5'a. 

Jaunsik iirtG siskotai? 
(^ordG zciitzjilsi. 

Iriiñsi-i^, 1910 ^arrGp 
iirtG ta H^orrGko 20-9." 

cs 
G^linGell^. 

Ksilsisanz-dsirrGtako 
Jii^D il^siniiGl LGrtxun- 
di-tar Hbsi Jaiinari. 

Iruñei. 



Licencia dei Sr. Obispo de 
Pamplona. 

Por g1 prGSGnto aiito- 
rizamos la imprGsioi^ y 
publicsicioi^ dc la "Gra- 
ma tica Vsi s c o n $ si d a „ 
compiiGstsi por Vd, co 
sitcncioi^ £1 qiiG, sc^up 
nos hsi manifcstsido cl 
Gcnsop, no cxistc incon- 
VGnicnti^ £ilQuno psira 
quG conccdsimos i\ su 
mcncionsida obra dc us- 
tcd nuGstra siprobacioi^. 

Dios ouardc ii Vd. mu- 
ckos eiños. 

Pamplonsi SOdcScp- 
ticmbrc dG_ 1910. 

C/'Of/s/fO. 

Rdo. P. Jusin n^a- 
nucl liGrchundi, Ssiccr- 
dotG dc his (^^scuclas 
Pi'sis. 

Pamplona. 



A, 



II 



Apaiz Jaun ospctzu ta 
lagun batcn itzal<. 



Pozik, eta osoro pozik, iku- 
si det Kalasanz santubaren 
semc Lcrcliundi-tar Juan 
Manuel-ek aro-itara emateko 
asmoan idatzi duen euske- 
razko Ch'amatika ederra. 
Ementxe dakust euskel-adit- 
za oraindaño inork, nere us- 
tez, aldatu ta askatu ez duen 
lez erakutsiya. l^esterik ez- 
palitz ere, eskcr ugariyak 
zorko dizkas^u Lerchundi 
Aitari bere lan cder one- 
gatik. 

Euskcldun jayo iiitzan, 
euskcraz bizi izan bear det, 
euskcraz ill cre nai nuke.Nc- 
ronek ez dct izan, nere egin- 
kizuncn artcan, orrelako lan 
bati ekitcko astirik, etaorain- 
daño ezin-onek min ematen 
baziran erc, gaur, Lerchun- 
di aitarcn aditza ikusi dcda- 
ncan Jaunari cskerrak dc- 
maizkiyot; nayago baidct 
aditz cdcr t'egoki au cmcn 
agiri dan bczchi euskcklu- 
nen artean, nik egin neza- 
kcana bañon zaljaltzca; nere 
emñahdv orrctarano ckluko 
etziralako. 

Euskcklunak, Lcrchundi 
aitaren aditza oudo ikusi za- 



Palabras dc un 

cclcbrado sef or 

Saccrdotc \J amigo. 

Con gozo, con sumo gus- 
to hc visto hi hcrmosa Gra- 
matica, quc, con intcncion 
de pubhcarhi, lia cscrito 
Juan ]\Ianuel Lerchundi dc 
his Escilehis Pias. En clla 
vco cnscñadahx conjugacion 
vascongada dc un modo quc, 
a nii juicio, no ha sido hasta 
ahora jami'is expucsta. 

Gracias abundantes, a fal- 
ta dc otra cosa, debcmos dar 
a-1 P. Lcrchundi por este su 
hermoso trabajo. 

Naci vascongadojdebo vi- 
vir a lo vasco, y como vasco 
quisiera morir. 

En medio dc mis muchas 
ocupaciones, no he tenido 
tiempo para dedicarme a cs- 
tc mismo trabajo, y si bicn 
hasta ahora esta mi imposi- 
bilidad me causaba pcna, 
hoy, al vcr la obra del Pa- 
dre Lerchundi, doy gracias 
a Dios, y quicro mas que se 
diiundaesta conjugacion tan 
bien y adecuadamentc aqui 
cx})lanada, quc la quc yo 
pudicra desarrollar, ya que 
niis csfuerzos nunca hubie- 
ran alcanzado a tanto. Vas- 
cos, aprended bicn hi con- 



III 



ziite, gure ele garbiyari eus- 
teko. Geroz ere beste la'n bat 
agertuko du; ez da noski au 
azkenekoa izango. 

Eutsi dezayog-un euske- 
rari; Goikoari birau nazka- 
garririk bidaltzen ez diyon 
gure eleari. 

Tolosa-n 1910 garrcn ur- 
teko Agorrean. 

Ozkaiztegi-ko Pairizio Annnio-k. 



jugacion que os explica el 
P. Lercliundi, para conser- 
var intacta nuestra liermosa 
lengua. Pronto aparecera un 
nuevo trabajo suyo; no sera 
este ciertamente el iiltimo. 

Dediquemonos a nuestro 
vascuence, a esa nuestra 
hermosa lengua, que no con- 
tiene blasfemias contraDios. 

Tolosa y Septiembre de 
1910. 

Palricio Anlonio de Orcaizlepl. 




IV 



Natarra-ko 

Oitaraudekc Ordezki 

Agurgarriyari 



Euzkera cderra. gure asa- 
ba ospatzucn oroinicnctatik 
yayocna, gurc abcrri zarra- 
ren apaingayetatik onena 
eta gaur zcrbait iiastuta 
egon arren gure bikaintasun 
eta uniantasuna aiñ ospetzu 
zabaltzeu dituzten oitura 
fjarbi ta erruirabekoak zain- 
tzcko era bakar bakarra, 
oraindik bizi da, bai, gure 
iicigikeri arrcn bizida;banan 
aultzen ari da^ta gure mendi 
gogoragarriyetatik akle cgi 
teko daj^o: "fure asabak aiñ 

O O 

ospetzu egin-t-zitun ele 
alde daukagun ajolagabckc- 
ri orri "■araiz froixor c<]^iten 

o o o o 

ez bazayo, laister urte gu- 
txi barru, ez da gure bazta- 
rretan bizii-co crri kupigarri 
bat baizik; ta erri arrek, bere 
apaingai cgokiyenak cran- 
tzi ta bestccnak jantzirikbizi 
bearko du: cz da ez, inun 
da inoiz izango atzerririk, 
berc oitura izakcr eta kon- 
dairez, zoragarriyak izan 
arren, gure izaker eziniñoiz 
erres etziya, oitura on eta 
gure abcrri /^arraren aintz 



A la Ex3ma. 

Diputacion Foral 

de Navarra. 



La licrmosa lcngua vas- 
congada, precioso lcgado de 
nucstros gloriosos antcpasa- 
dos, el mejor ornato de nucs- 
tra antigua raza y el iinico 
medio de conservar incolii- 
mes nuestras puras y scn- 
cilhis costumbrcs, quc, aun 
altcradas y todo, tan en 
alto manticncn el conccpto 
de nuestra virilidad v lierois- 
mo, vivc si, vivc a pesar de 
nucstra apatia; pero langui- 
decc y corre peligro dc dcs- 
aparccer de nucstras liisto- 
ricas montanas, en las que, 
si no se contrarrcsta nuestra 
dcsidia; vivira, dentro de no 
muchos años, un pucblo, dig- 
no si, pero despojado de su 
peculiar ornamento, y ador- 
nadocon galas prestadas por 
pucblos, (pic ni porsuscos- 
tumbres, caractcr c liistoria, 
con scr grandes, pucden com- 
petir con el indomablc ca- 
ractcr, buenas costumbres 
c inmaculadagloria de nucs- 
tra raza sccular. 

Muchos son los que la- 
mentanhi progresiva dcsapa- 



eiTiio;abekoaz berdlndn (rni- 
tzakenik. 

Asko dira, fi^nrc izkera za- 
rren g'alpcn iknsg-arriya sa- 
min daraniatenak eta znek, 
Xa1)arrako Batzar Jann, 
Enskal-Errlko Alta maite, 
arren oitarandeen gordetza- 
lle blkain cta bere antzlnako 
aintzen otsandelariyak, ora- 
indik nckc samlñagoz ere 
gnre apalngal onenaren gal- 
pena oartzcn deznte: bere 
izkera galtzen dnn erriya, 
lalstcrKondairako esaereta- 
tik kentzcn balda. 

Alako galpena oartnaz 
eta nra al dedanez alde- 
ratzeko asmoan "Enskal-Iz- 
tiya,, Iraknrri dntenak dl- 
votenez. enskcra edcrraren 
ikaspena asko erreztntzen 
dnn idastlya ta oralndlk ens- 
kera dakitenentzatbera ego- 
kiyago ikastcko cra, ta aztn 
^do txlkitandik itzegiteko 
erarik Izan ez dntenentzat 
lagnntz on da crrez bat, 
arrez nckntn gabe enskcra 
goso ta ngariya Ikasl ta be- 
recrandn dezaten Izti bat cg'In 

o o 

nai izan det. 

Enskal-Iztl an e(>"ina dajxo, 

O o ' 

bafian ez da oraindaño ar- 
giratna Izan; artarako bare, 
eu'Illeak czin csknra^n lezaz- 
ken dirnak bear dlra; orre- 
<]!;atlk zuen las^nntz blHa da- 
tork'zntc. 

Baar errakltzLi oni^ arreta 
emayoznte, Jannak: znen la- 



rlcion de nnestra milenarla 
lengna; y S. S. como Padrcs 
dcl pneblo vascongado, dig- 
nos defensores de sns derc- 
chos y entnsiastas de sns 
antiguas glorias, siente con 
mas amargo dolor la perdlda 
de nncstra mejor gala: ya 
qne el pncblo; qnc plerdc sn 
proplo idioma, pronto des- 
aparece de los lastos de la 
Historla. 

Ante semejante peligro, y 
con intento de evitarlo en 
cnanto me sea posible, lie 
procuradoescrIbirnna"Gra- 
matlca vasca,,, qne facili- 
tando mncho, segnn el sen- 
tir de los qne la han exami- 
nado; cl estndio de nncstra 
liermosa leno-na, slrva de 
medlo para qne, los qnc ann 
la conservan, se dedlqncn a 
cnltlvarla; y los quc la han 
olvldado, 6 no han tenldohi 
dlcha de aprenderka desde 
ka Infancla; pnedan apren- 
derla sin mncho csfnerzo. 

Esta hecho el hbro, pero 
no pubhcado: faltan para 
ello recnrsos con que no 
pnede contar sn antor; por 
cso acude d S. S. dcman- 
dando sn aynda. 

Tcng-an a blen, senorcs, 
atender acsta imperlosa ne- 
cesldad, y labraran con su 
generosa ayuda ka base de 
la reconstitncion dc nn pne- 
blo, que al nombrar a Altor 
como fnndador de sn raza. 



VI 



cr 



nntzez, Aitor bcre aberriko recordan'i los nonibres de S. 

S. como los de sus m;is dig- 
nos conservadores de su 
existencia, queDioshaga sea 
duradera y siempregloriosa. 
Es gracia, que de su bon- 
irino-o dczutc. Jauno^oikoak dad esnera el infrascripto 



iralctzat daukan cta zucn 
izen ospctzuak bere iraun- 
o-illc bikairictakoenetzaz eu- 
kiko ditun eniyaren bcrrit- 
ze eta aunditasuna cra- 



erri au ta bere ordczko Jaun 
bikanak luzaro bizi ta beti 
doaitzu izatea nai dczala. 

Au da zuen ontasunagan- 
dik, eskeintzen— t— zaizuten 
Euskal-Iztiyaren egilleak us 
te dun doaya. 

Goiko Jaunak nrte as^o- 
tan o'oi'dc zaitzatcla. 
Iruna-n-22-VIII-1910. 

Kalasanz-darreko Ata. 



Eskcra au egin nnnean, 
Xabarrako Oitaraude Ordez- 
Jv i A ir u r o'o r r i y an z e u d e n 
ao-intari: 

O 

Burulzat. LarravaGinuza-larManiicl Janua. 
Goizuela Diaz-:lar Miximj )) 
Oroz Urniza-lar Lorenzo )) 
Marli'nez Alsua-lar Franzisko )) 
LasanlasFcrnindez-larEiTaiiiuD 
Amorena Marlinez-Jar Felix )) 
Bennza R'^ilin-dar Joakin )) 

Oarpi'lari-Kiinlxillos Manlerola-lar Sanli )) 

Jaun agurgarri oyck, ne- 
re cskacra irakurri ta bcrea- 
la, euskcrazko ikaspcnak za- 
baldu eta erakusi naiko ote 
nitun galdctu zicbitcn, eta 
bayctz cskcrtzu crantzun ni- 



autor de la '•Gramatica vas- 
ca„ que se les ofrccc. 

Dios «Tuarde a S. S. mu- 
clios años. 

Pamplona, Septiembre 22 
del año 1910. 

^//a// jWa////e/^ ^erc^////£//\ 

de las Hscuelas Fias. 



Cuando bice csta peticion 
estaban de mandatarios en 
la Excma. Diputacion Foral 
de Navarra: 

Sr. 0. Manuel Larraya Ganuza,PresiJentc. 
Mixinio Goizueta Diaz. 
Lorenzo Oroz Urniza. 
Francisco Marlincz Alsiia. 
Ranidn Lasanlas Fcrninilcz. 
Fclix Aniorena Mirli'nez. 
Joaijuin Bcunza Redi'n. 
Sanlia^oCuncliillosManterola.Scrio. 

Dichos rcspetables seno- 
res, tan pronto como sc hi- 
cieron cargo de mi peticion, 
me prcguntaron si querria 
yo contril)nir a la difusion 
del cuskera; y habicndolcs 



57 
75 
7? 
77 
7? 



VII 



yenean, ikastola bat irlki 
zuten; ikastol orrek oraindik 
irauten du: ori e^-in da o;ero 
jxevairo euskeraren alde eu'in 
zezaten, nere Euskal-Iztiya 
arn^iralzeko lao-nntz bidez 
onei lanrko (l.OOO ptas.) 
cman-t-zizkidatcn. 

Lembiziko eskeintzaz poz~ 
tu niñuten, laguntzez berriz 
Euskal-Izti au argiratzeko 
bidea eskuratu zidaten. 

Eskertbz, al dcdan eskcr- 
tzu, beren izen ospagarriyak 
jartzcn ditut: bcren emait- 
zak, Jauno'oikoak o'ovan eta 
Euskal erri guztiyak hidi 
ontan ordaindu dezaizkiyez- 
tcla. 



yo contestado afirmativa- 
mente y agradecido, abrie- 
ron una escuela de euskcra^ 
que aun subsiste: despues, 
no contentos con eso y que- 
riendo contribuir aun mas a 
la difusion del euskera, me 
dieron mil pcsetas (1.000 
pesetas) de subvencion para 
publicar Ja Gramatica. 

(Jon el ofrecimiento de la 
ckase me llenaron de satis- 
faccion: y con la subvencion 
me proporcionaron la oca- 
si6n de publicar mi Gramd- 
tica. 

Con cuanta g-ratitud lcs 
tengo, inscribo aqui sus 
nombrcs dignos dc recuerdo. 

Dios en el cielo, y todo el 
pueblo euskalduna, les re- 
compense el inmenso favor 
que ellos mc han hecho. 



Vlll 



Azkue-tar Erramun 

Tolosako 

Sendagilleari Jaunari. 

Kuskaldunii iiaiz. ta ne- 
rez cskertziia, nere gazteza- 
roatlk oraindaño beorrek ne- 
reirn.n adierazi ditun naimen 
da latrnntza o-oiiforatzen di- 
tut, eta orain cre berorren 
etxcko ^-uztiak daukidaten 
aldetasuna uste det etzaidala 
bizi o-uztiyan aztuko. 

Eskerrak emaii nayez eta 
bestela eziñez, nere euzke- 
raren olde cgindako lan au 
eskcintzen diyet berorri eta 
berc amazte ta seme g-uzti- 
yairi. 

Tolosako Apaiz-Buru Or- 
kaiztegi-tar. 

P. Antonio Jaunari. 

Ikasle bat bezela bero- 
rrenganatu nitzan^ eta era- 
kusle baten ordez, aita mai- 
tetsu ta jakintsu langille bat 
berorcngan arkitu nun. 

Ijcrorrck Ingundu dit, lan 
au argiratzeko asmoak aun- 
ditu dizkit, eta beroren la- 
guntzpez obetua nozki, orain 
eskeintzen diyodan lau au 
azalduko da. 

lierorren izena ncrearen 
ontzale izan bedi. 

Egillea. 



A D. Ramon de Azcue, 
Medico de Tolosa. 

Soy vasco y por lo mis- 
mo agradecido, recuerdo cl 
cariño y favorcs quc me lia 
dispensado dcsde mi inf;in- 
cia hasta cl prcsente; auu 
lioy di'a percibo y picnso no 
olvidarc jamas, las pruebas 
de benevolencia de que soy 
objeto de partc de todos los 
de su familia. 

No disponiendo de otro 
niedio, me atrevo {'i ofrecer- 
le este mi trabajo en pro 
del Euskera, como prueba 
de gratitud, prueba que ha- 
o'o extensiva li su diii'ua es- 
posa y todos sus hijos. 

Al Sr. D. P. Antonio de 
Orkaiztegui 

Cura Parroco de Tolosa. 

Ile acudido a Vd. como 
discipulo y en vez de hallar 
en Vd. un maestro, me lie 
encontrado con un sabio co- 
laborador. 

Vd, me ha avudado, lia- 
me dado animos para pu- 
bUcar esta mi obra, y bnjo 
sus ausplcios y con su pro- 
loo'o va a sahr esta obrita 
que de corazon lc dedico. 

Sca su reconocido nom- 
bre el que haga bueno el 
mio. 

J/ua// S7/j/!/j^f ^erc^u//://. 

Autor. 



iX 



OARPEN BAT 

Ez dakit, nere asmo- 
ak bete nairik jardutean 
txit errez nere lana eg'm- 
go dctan; euskal aditza, 
berez ain ugariya; lege 
gutxien tartean sartzea oso 
zailla ta neketsua dala ai- 
tortzen det: ala ere, nola 
naidanaeo^itcn baita eta e^'i- 
teak asierak nai ditunez, 
artara nua alegiñaz ne- 
re indar laburrak lagun 
tzeko diña diran arte; ne- 
re atzetik datozcnak ne- 
re asmoak beren buru ge- 
vasi'oz cdo o'crtaera obez, 
bete eta zabaldu ditzaten 
utzi ta nairik, \en esan deda- 
nez "euskal aditzaren ekin- 
tza leo;e gutxi, labur eta 
garbi batzuctan adicrazi de- 
diñ. 

Euskal izkcraren kaltean 
esandako itzaldi batck "eus- 
kera, legcgabea zalako, ezin 
garbi adierazi litekela,, zio- 
nak, lan ede bat "Ezin lite- 
kena menderatua,, deritza- 
yon "lan aundiya egiteraño 
Larramendi-tar, Jesusen La- 
gundiko scme doaitzu eta 
gure Probintziko apainga- 
vari indarrak eman zizki- 
yon 

Ni berriz^ euskeraren 
alde ikusi nun eoiñal batek. 



UNA ADVERTENCIA. 

No se si al intcntar la 
realizacion de mi proposito 
saldre airoso en nii empresn; 
confieso que cs ardua y di- 
fieil ]a tarea de encauzar 
dentro de ciertas y poco nu- 
merosas reglas la variada y 
prodigiosamente fecunda 
conjugacion vascongada; sin 
embargo, conio el qucrer cs 
poder y todo requicre co- 
mienzo, pondrc nianos a la 
obra, llegando liasta donde 
me permitan mis escasas 
fuerzas, dejando quc otros, 
quizas mas inteb'gentes y 
afortunados complcten y de- 
sarrollen mi plan, que como 
antes he insinuado, es: ex- 
pHcar con rcglas brevcs y 
fijas la conjugacion dcl ver- 
bo vascongado. 

IJna frase, despectiva rcs- 
pecto al idioma vasco, la de 
que "cl vascuence no tenia 
ley ni se podia sujetar a re- 
glas,, fue, si mal no recuer- 
do, la causa de qne el insig- 
ne P. Larramendi. gloria de 
la Compania de Jesiis y or- 
gullo de la Provincia de 
Guipiizcoa, escribiera con 
acierto su obra "El imposi- 
blc vcncido,, y un noble es- 
fuerzo cn nro del vascucn- 
ce, mc ha puesto en ocasion 



x: 



lan au c<^ltcko asmoan jarri 
ninnn. 

-Mira Mcnatar Arrosa dc- 
ritzau neska g";"«zte, izkera 
asko zekizkin batck cuskel 
aditza iaun ondo jarriya ar- 
kitu czinik, nai zun bezela 
cziu ikasi izan zula, zion: 
Izti edo Gramatika batzuek 
zeuzkan, eta bakuitziun nork 
bcre eran adltza jarriya 
zcjjfola zion: nik arren adi- 
men {x^rbiva, cta nere eus- 
kera maitag-arriya ikasteko 
o-ogo bizlya ezaguturik, la- 
gunduko niyolaesandacskc- 
ni niyona cgin nairik, lem- 
bizi nere izkera nolakoa zan 
ikasten asi uitzan, bcre 
edcrtasun aundiya, ug-arlta- 
sun da bere ipintz izugarri- 
yen alkarpcn da aberasta- 
suna io^arri nun, eta beo^ira 
nola, orain euskaldiin g'uz- 
tiai eskeintzen diycdan lan 
au, asi, egin da amaitu de- 
dan. 

Lanau, euskcraren alde 
cgindako lantxo au, ontzat 
cuskaldunak artuko ote di- 
tet? (jpudo igarri, txukun 
antolatu ta g-arbi adicraziya 
dagola csango ote dutc ncre 
crritar g;uztiyakV 

Euskera gauean cgin ni- 
tun lanak, lemblzi cuskal 
aditz -laurkiak, Tolosak o 
Apaiz-lkiru Orkaiztcgi-tar 
Patrizio jaunari, ikusi zi- 
tzan eraman nizkiori: arrek 
euskeran cgindako lan eza- 



de comenzar el presente tra- 
bajo. 

Una nii'ia cliilcna, la Se- 
fiorita Rosa Mira Mena, que 
posei'a perfectamcnte varios 
idiomas, se lamcntaba de no 
podcr estudiar a fondo cl 
vascucnce, por no poder lia- 
llar un mctodo iijo de con- 
jngacion: cran varias las 
gramaticas que tcnia, y en 
cada una hallaba diferen- 
cias muy marcadas respcc- 
to a las formas dcl verbo. Yo 
que admire su talento y su 
veliemcnte desco dc aprcn- 
der por ser bclla la lcngua 
de mis padres, me ofreci a 
facilitarle su cstudio, movl- 
do a ello mas por la grati- 
tud a quien tanto apreclaba 
mi lengua, que por estar 
bien penetrado de ella; tra- 
tc de cumplir lo prometido, 
estudlc para ello, vislumbrc 
la admirable riqueza dcl 
vascuence, me fijc en la per- 
fecta combinacion de los 
afijos que intcrvicnen cn la 
formaclon dcl vcrbo, y re- 
S'.dtado de aquel estudio es 
la obra quc ofrczco al pu- 
blico. 

Sera dlclia obra aceptada 
como buenay ^la juzgarau 
convenientcmente cstudiada 
y explicada con claridad? 

El bondadoso Cura Vica- 
rio dc Tolosa, I). Patrlcio 
de Orcaiztciiui, vse Iia dliifna- 
do examinar con cuidado 



gutubak, arren ontasuu ta 
g-arbi gauzak esateko doa- 
kintzak artaratu niñuten, 
bildurrez bañan nere lan- 
txoa ondo artu zezan nayez: 
eta uste nun bezcla outzat 
artu zun; beraren ekiyak, 
egiz zerbait goratu nai 
nautC; lan geyago egiteko 
indarrak damazkidate eta 
ayen bidez nere lanak ondo 
amaituko diralako ustean 
jarri naute. jOrrela Jaun- 
goikoak nai dezala! 

Nik aditzabakarrik ikasi- 
ya izan dedln, dakart: enaiz 
nundik euskal itz zuztrayak 
datozen lanean jartzen: ez 
da ze ikusi bearra euskerak 
beste antziñetako edo orain- 
go izkeragan daukauean: iz- 
kuntzale izenduak Hum- 
bold, AYilson, Ohienart^ 
Kampion eta abar, ortan jar- 
dunak dira: ni euskal aditza 
bakarrik garbi jarri nayez 
nator, beste itzaldiko zatiyak 
bidez aitatzen baditut, idazti 
au iztitzat artu dedin da gu- 
re euskera maitea erreztu 
dezaten aitatzen ditut. 

Izti ontako leo^eak ezke- 
rrean euzkeraz ta eskubiyan 
erderaz jartzea ondo dirudit 
lembizi (1.^) iztegiyen bea- 
rra ordaintzeao^atik: 2.'' o-ero- 
seao-o izti au euskal utzean 
jarri nai balu bat edo bestek 
ori erres egin dezan; oyek 
dira nere asmoak, ortara di- 
joaz nere alegin guztiyak. 



los cuadros de la conjuga- 
cion que para ello le pre- 
sente: su notorios conoci- 
mientos sobre el vascuence, 
su acrisolada virtud y la 
franqueza con que expresa 
la verdad que siente, fueron 
causa de que a el acudiese 
y con temor en busca de 
aprobacion; la halle y con- 
fieso que la recibi como al- 
go que me honra^ como mo~ 
tivo de ahento y aun como 
esperanza de fehz resultado. 

jDios lo quiera! 

No ha sido mi objeto mas 
que exphmar hi conjiiga- 
cion vascono'ada; no entro 
en disquisiciones sobre Las 
raices, ni sobre his relacio- 
nes del vasco con otras len- 
guas antiguas y modernas. 
Plumas autorizadas, filolo- 
gos notables, como Hum- 
boldt, AVilson, Ohienart, 
Campi6n, etc, etc. tratan 
de ello extensamente, yo so • 
lo me concreto a exphcar lo 
mas brevemente posible el 
verbo vasco, y si de paso 
trato de las demas partes de 
la oracion es para que la 
presente obra sirva tambien 
de Gramatica y contribuya 
a facihtar el estudio de di- 
cha lengua. 

La exposicion de has re- 
o^las de la o-ramatica en vas- 

O O 

cuence y su traduccion al 
casteUano pueden servir 1.° 
para evitar el empleo del 



\II 



giire L'uskt'rn niaite.a Eiii'opa 
iriiztlko errictan itzcf!:itcn di- 
ranetatik. llnnilxildck dio- 
ncz, irarhi, aberatz ta obc- 
kina gordea izan dana, ge- 
yauo, gon-oz cta laster, be- 
i»"iratu, ikasi ta zabaldua 
izan dedin. 

6gillea. 



diccionario y 2.° para for- 
niar con el ticnipo nna gra- 
matica puramcntc vasca; a 
csto tiendo y a csto dirijo 
mis csfuerzos, a fin de que, 
dando impulso al estudic de 
nuestra lengua nativa, sca 
aprcciada, admirada y pro- 
pagada la lengua mfis rica, 
pura y mejor conservada dc 
l']uropa scgiin cxpresion del 
celebre Humbold. 

El autoy, 





C^^g C^^Ç:) V(?9^i^^2i^<:'^ 



':C^C^ 




Lembiziko ikasgaya. 

Eu/keraz itzcg'ltcu oiido 
ikastckO; lemLizi betxiuk 
ikasi bear dira: betxi oyek, 
gutxi gora bcra erderaz be- 
zclakoak dira: eta emcntxeii 
berak jartzen ditut erdcraz 
erantzuten d'zkiyenakin. 
Betxaoak a, e, i, o, n, v; 
Batotzkoak g, b, d, f, k, 1, 
11, m, n, n, p, t, r, rr, s, t^ 

Entzunaz ikasten diranak, 
s, t, tz. 

Enskcraz ezartzen diran 
bezela irakurtzen dira itzak: 
soñu batckoak dira betxi 
guztiak ta. 

Bcterrikoak ez dituzte «ro- 
yerritarrak bezcla betxi ba- 
tzuek nasgabetzen; orrela 
e(jla; beterriyan erriija^ go- 
yeriin-eg lsa-e(j/ja (Bizkaita- 
rren artean). 

Itzak batabcstearekin al- 
kartzen diranean, betxi ba- 
tzuek, galdu; bcsteak nastu 
eta biurtzen dira: orrciratik 
jakin bear dira. 
1." Ze betxi galtzen diran 

eta noi25. 



(T 



I. Leccidn. 

Paraaprendcr bicn la len- 
ua vasca, cs menester pri- 
mero saber las letras; estas 
son poco mas 6 menos las 
mismas dcl castcUano y las 
pongo aqui con sus corres- 
pondientcs 

Vocales a. e, i, O; n, y 

Consonantes g, b, d, f, 
h, 1; 11, m, n, ñ. p, t, r, rr, 
s, t, cb, j. 

Aprendanse de viva voz 
s (cli francesa) t, ts, tz. 

Eu vasco se leen las pa- 
labi'as tal como estan cscri 
tas; pueslas letras tiencn un 
solo sonido. 

Es verdad que los de la 
montafia no pronuncian lo 
mismo algunas letras; asi, 
cs-ia-vei-dad: en cl valle Cij^i- 
ya, cn el montc cgixa-cgija 
de los vizcainos. 

Al juntarse nnas palabras 
a otras, liay letras que seeli- 
dcn, otras que sc modifican 
y algunas se convicrten; por 
eso es bueno saber: 
1.°. Las lctras quc se cli- 

den y cuanclo. 



2." Beren arteanbatezbes- 

te aldatzen diran betxi- 

yak. 
3."" Itzirayen arican eras- 

ten diran betxi leguntza- 

lleak. 
4. ' Itzai aurretik edo ge- 

venetan atzetik erasten 

zaizkiyen ipintzak. 

Itzak alkartzean iraltzen 
diran betxaoak dira. 

A beste a, o edo u-ren au- 

rrean. 
t* beste e bat jarraitzeu ba- 

zayo. 
o beste a, o edo u alkartzeu 

zavonean. 

Begira. 

izeba aundia — izebaundia 
arreba ona — arrebona . 
erdera utza — erderntza. 

etxe etan — etxetan. 
itxaso aldea — itxasaldea. 
arto usaya — artusaya. 

Galtzen diran batozkoak 
dira: 
A' atzean e. k eta 1 dauzka- 

nean. 
G bi betxaoen aiiean. 
K g-ren aurrean. 

Begira. 

Eirun erdiva — eçruerdiva. 
Esfin kera— ejrikera. 
euki uun la~enkinula. 
ejruna — euna (l\ iiro — ivo: 
egon— eon \2}. 

\ 1 \ ItMjnto duDean a«ko euteo d», 
bAAan ezarriu bexcU «md be«r Urake bcti. 



2." Las que se sustituyen 
entre si. 

3.° Las enfonieas que se 
les airreiran. 

4.* Los afijos que se les 
agregan; unos pocos pre- 
fijos y los mas sufijos. 
Las vocales que se eliden 

en la composicion de pala- 

bras son. 

A ante a, o y u 

c ante e 

o ante a, o v u 



Vease (ej.) 

tia grande 

hermana buena 

castellano neto (solamente 

castellano) 
en las casas 

cercano al mar-icliasaldea 
olor a maiz. 

Las consonantes que se 
eliden son. 
N ante e, k y 1 

G entre vocales 
K ante ir 

Ejercicio. 

Mediodia (egUerdiya) 
modo dc liacer (eguikera) 
que yo tuve 
di'a, subir. 
estar. 



ii) Ea \togJu]t fAUiilian pero habri* 
<{ut «iedrbu Ul cono sc eKiibco. 



o 
■o — 



Beste batz'.ietan ere arkitzeii. 
clira itzgai itz zatiyak ere 
galt/ieii diraii aldiak; banari 
nola oyen g-anean e^^n bai 
liteken lej^erik jarri; ez dira 
emen adieraztcn. 

Askotan batozko Ijat^-uek 
bata bestearen tokian jart- 
zen dira. 

li askotan d ren tokian 
eta bestetan d^ r-ren ordez. 

K, t batozko o-o^orrak 
n-ren aurrean jarri l^ear di- 
ranean fj et d-rok'm ordaint- 
zen dira: bat^uetan t r/rekin 
u-ren aurrean: h berriz^^as- 
kotan eii'iten da. 

I-ren at/^ean eta beste 
betxao baten aurrean /, cgi- 
ten da //, eta ii-ñ. 
Bi zz tokian jarri bcdi tz^ 
olasen ere. 



37 

77 



:7 



tz 
n 



dz 
nd 

* ?1 77 77 '^ 

ea licterrian da ia 



oa 
11 a 



77 
77 



ua 
nl)a 



Begira. 
edan-eran, ura-uda. 

eii'in-ko-dct — c'iin'io dct. 

eun ta-eun da. 

dezat-n-dezadan. 

lur-bean-bu'pcan. 

il-a-illa. 

il-ar''ia-illarLiia. 



'l'anibicnse dan otros niu- 
clios casos en que se clidcn 
lctras y liasta silabas; casos 
que no se ponen })or no es- 
tar sujctos a ley 6 ii rcj^la 
alii'una. 

Con frecuencia canibian 
las consonantcs uuas por 
otras. 

]^a )' sustituyc (i veces a 
la d y viccversa. 

Las consonantes iuertcs 
k y t se transfornian en ^*, 
d rcspectivaniente despucs 
de la u y a veces t en d an- 
te u. 

En canibio, la b sc con- 
vierte en p fuertc. 

iJespucs dc la i y ante 
otra vocal la i se conviertc 
cn 11 y la n en ii. 
Dos zz se convierten en tz 
dz „ ., tz 

nd „ „ ñ 

ea se pronuncia en cl 
Norte de Guipuzcoa ia 
oa „ „ „ na 
., uba 



ua 



77 
51 



Ejercicios. 



ura 



edan (bebcr)--eran 

(a<:^uay-uda 
egin-ko-"dct-egingo dct-liare 
ciento y 
qne yo liaga 
bajo ticrra 

il-niatar, a-cl illa-cl niuerto 
argia-luz-illargia-luz luz dcl 

mes-luna, 



2/" lleieii artcaii batez bcs- 

te aldatzeii diran betxi- 

yak. 
3/" Itzgaycii artean cras- 

tcn diran betxi lc^'untza- 

llcak. 
4."" Itzai auiTGtik edo ge- 

venetan atzctik erasten 

zaizkiycn ipintzak. 

Itzak alkartzcan iialtzen 
diran betxaoak dira. 

A beste a, o edo n-ren au- 

rrean. 
e beste e bat jarraitzcn ba- 

zayo. 
beste a, o edo u alkartzen 

zayonean. 

Begira. 

izeba aundia — izcbaundia 
arreba ona — arrcbona. 
erdera ntza — crdcrutza. 

ctxe etan — etxctan. 
itxaso aldca — itxasaldea. 
arto usaya — artusaya. 

Galtzen diran batozkoak 
dira: 
y atzean e, k eta 1 dauzka- 

ncan. 
G bi betxaoen artean. 
K g-rcn aurrean. 

Begira. 

Euun erdiya — cnucrdiva. 
E;;in kcra- egikcra. 
euki nun la-enkinula. 
eguna — euna (1) igo — iyo; 
egon— eon (2). 

(1) Itici';;iten duneaii abko esateii du, 
biiQan ezarritd bczela çt>uu bear liruKe bcti. 



2.° Las que se sustituycn 
entre si'. 

3.° Las cnfonicas que se 
lcs ao-rcii'an. 

4.° Los afijos quc se les 
agregan; unos pocos pre- 
fijos y los mas sufijos. 
Las vocales que se elidcn 

en la composicion de pala- 

bras son. 

A ante a^ y u 

e ante e 

ante a, y u 



Vease (ej.) 

tia grande 

liermanabuena 

castcllano ncto (solamcnte 

castcllano) 
en las casas 

cercano al mar-ichasaldea 
olor i'i maiz. 

Las consonantes que se 
clidcn son. 
N antc c, k v 1 

G entre vocalcs 
K ante g 

Ejercicio. 

Mcd iodi'a (cgiicrdiya) 
modo de luK'cr (cguikera) 
quc yo tuve 
dia, sul)ir, 
estar. 



(2) Kn len(;iia)e faiiiiliur: pero habria 
que decirluj tal coino se escriben. 



o 
■O — 



Beste batz'.ietan ere arkitzen. 
dira itzgai itz zatiyak ere 
galtzcn diran aldiak; bañan 
nola oyen gañean ezln Ijai 
liteken legerik jarri^ ez dira 
emen adierazten. 

Askotan batozko batzuek 
bata bestearen tokian jart- 
zen dira. 

R askotan d ren tokian 
eta bestetan r/, r-ren ordez. 

K, t batozko gogorrak 
n-ren aurrean jarri bear di- 
ranean (j et c/-rekin ordaint- 
zen dira: batzuetan t (?reivin 
ii-ren aurrean: h berrizpas- 
Ivotan eo'iten da, 

I-ren atzean eta bestc 
betxao baten aurrean /, cgi- 
ten da //, eta n-ñ. 
Bi zz tokian jarri bedi tz^ 
olasen ere. 



dz 


T, 




:i 


„ tz 


nd 


11 




11 


11 1^1 


t 


11 




11 


" ^' 


ea 


be 


terrian 


da ia 


oa 




11 




11 "'^ 


11 a 




11 




„ ul)a 



Begira. 
edan-eran, ura-uda. 
eiiin-ko-det — coin2:o det. 

.o o o 

eun ta-eun da. 

dezat-n-dezadan. 

lur-bean-lurpean. 

il-a-illa. 

il-argia-illargia. 



Tanibiense dan otros mu- 
clios casos en que se clidcn 
letras y hasta silabas; casos 
que no se ponen por no es- 
tar sujetos ii ley 6 a regla 
ala'una. 

Con frecuencia cambian 
las consonantes uuas por 
otras. 

La )• sustituyc a veces a 
la d y viceversa. 

Las consonantes fuertes 
iv y t se transfornian en g, 
d rcspectivamente despucs 
de la u y a veces t en d an- 
te u. 

En cambio, la b se con- 
vierte en p f uerte. 

Despucs de la i y ante 
otra vocal la 1 sc conviertc 
en 11 y la n en ñ. 
Dos zz se convierten en tz 
dz „ „ tz 

nd „ „ ñ 

t „ „0 

ea sc pronuncia en cl 
Norte de Guipiizcoa ia 



oa 
na 



11 
11 



11 



na 
nba 



Ejercicios. 



ura 



edan (beber)--eran 

(agua;-uda 
eoin-lvo-'det-eo-intro det-liare 

O o O 

ciento y 
que yo liaga 
bajo tierra 

il-matar, a-el illa-el muerto 
aro-ia-luz-illaro'ia-luz luz del 
uies-luna, 



—4 



cglnotc-duV-CLiiñ otc du? 

Ci»in-a-ciilrui. 

cz-znn-ct5^un j g-cnd-za-kc- 

pcntzakc. 
iknsi gindnzun-ikusi oii"ui- 

zun j zutcn-zubcn. 
lcg-ca-lcgia | artoa-artua | 

kcndua-kcndnba. 

Itzak alkartzerako kom- 
pongillccn artcan askotan 
sartzcn dira l)ct\i batzuck 
itzak cntzumcncrako lcir-ini- 
tzcagatik: cta bctxi oyck lc- 
guntzallcak dcitulitczkc, or- 
tarako diran czkcro. 

Betxi lcjiuntzallc ovck 
dira 

a, c, b, n, r 

fl, z- zcn aurrean iknsi---z 
— ikusiaz 

c,---], n cta z — rcn anrrean 
dct — la dctcla 
naiz — lako — naizelako 
z 



eg-ni 



-cgniez 



b — batznek nun, zcndun 
cta abarrcn ordcz, nnen, 
zenducn ctc, csatcn dute eta 
ordun nnbcn, zendubcn etc. 
jarri bcar da 

y jartzcn da, i bcste bctzao 
batckin topatzen dancan 
crri — a — crriya: olioa — oli- 
yoa, dic — diye 

r — zcmbakiyetan--zazpicnn 
— zazpircun 

t — n z, ren artcan — izan- 
zcra — izantzera 



^lo lia becbo acaso? omen- 

acaso 

lo liecbo 

no tenia | podiamos babcr, 

tcncr 
nos vlste | tenian babi'an 

ley, maiz, quitado 

Al juntarse los sufijos li 
his palabras se intcrcalan 
con frccnencia cntre los 
componcntes letras enfoni- 
cas que suavizan al oido bi 
proniniciacion de las pabx- 
bras compuestaa. 

Estas lctras cnfonicas son 
a, c, b, n, r. 



a antc z .... vl 



endo. 



c debmte de 1, n y z 
que yo tcngo 
porque soy 
hacicndolo 

b — Alii'unos cn vez de la 
forma nun, zendun etcetcra, 
usan nncn, zcnducn etcctera 
(habi'a; habias...) y entonccs 
se dcbe poncr nuben zcn- 
dubcn etc. 

y se ponc cuando hx i se cn- 
cucntra ante otra vocal 
erriya-pncblo, ohyoa-accite 
diyC; diceles (a cllos) 

r cn h3S nnmeros — setecien- 

tos 
t cntrc n y z — has sldo 



t — 1, z — reii tartean: (^zii al 
ziuaii — altziuan? 
t — bi z — en artean: ez zera 
— etzera 

Euzkeraz aimbeste alcliz 
jarduerazten diran ipintzeta" 
tik, batak itz aurrean dijoaz, 
(aurripintzak), besteak er- 
dian (ipintzak) eta geyenak 
itziatzean (atzpintzak). 

A, Aarripiiitzak 

Aurripintzak dira ez^ ezin, 
al, ha 

eta beren alkarkadak 
ezal, ezba, ezalba, ezinal, 
e^imba; eziñalba, alba. 

Ez — ek ukaera esannaidu 

Ezin — ek ezindea. 

al — ek Gauz bat egln li- 
tekela diyo eta 
orreo;atik o-aldera 
(baimen edo nka- 
eretan) ipintzen- 
da. 



ba — k aditz utzetanArt^'esan 
nai du geyenetan, 
batZLietanbañandea. 
Aditz bituetan berriz 
beti bañandea. 



t entre 1 y z — ^^eras tu^ 



B3gira-lkusgaya. 
Ez diyot beiuere aitari 



do 



s z — no eres 



Los afijoS; que tanto se 
emplean en el vascuence; 
unos van delante de las pa- 
labras (prefijos), otros en 
medio (afijosj y otros de- 
tras (sufijos). 

A, Prelijos. 

Los prefijos son^ ez, ezin, 
al, ba y sus combinaciones 
ezal, ezba, ezalba, eziñal, 
ezimba, eziñalba, alba. 



Ez-no; significa negacion. 
Ezin imposibilidad. 



Al expresa posibilidad y 
por lo tanto sirve pa- 
ra preguntar (nn fra- 
ses afirmativas y ne- 
gativas). 

Ba en las formas sim- 
ples de verbo expre- 
sa las mds de las ve- 
ces afirmacion (si), 
algunas veces condi- 
cion: en las formas 
compnestas siempre 
condicion. 

EjerciGics 
No Ue dado nunca a mi 



crantzupjii txanik emaii. 
E^.in iic^akealakorik cgin. 

^Bateonibatean alakorik 
efxm al det? 

^Ez aldezuEiiskcil — erri- 
ya ikusi? 

Al dedan bitartean zintzo 
ibilliko-naiz. 

Ona naizcla badakizu. 

Ori badakizu, etzaidazu 
erritik cman. 

Etortzen bazera, ikusiko 
nazu. 

Heren alkarkadetan au- 

rripintz oyen esaera berez 

ta erres jaking'o da. 

Ikusgayak. 

Ezaldezu ama gaur ikusi? 

Zuaz berarennana lembai- 
len, asarretu erazi nai ezba- 
dezu. 

Orain ezinalbadezu, jiian- 
tzaitcz gerogo. 

^Ezinalda ama jetxi gosa- 
riya guri ematera? 

Ura jetxi ezimljada^ nes- 
kamea bialdu dezala. 

Au ere ctorri eziñalbalitz, 
"■u ffcok al(b\na jT^osalduko 
deo'u. 

Ijatcombat etorri dedilla, 
albada. 

R. Ipiiitznk. 



G - 
padre ninguna mala contes- 
tacion. 

No puedo liaccr scmejan- 
te cosa 6 falta. 

;Iie lieclio ali4'una vcz se- 
mcjante falta? 

^No lias visto cl pais vas- 

00? 

Micntras pueda sere jui- 
cioso. 

Ya sabes que soy bucno. 

Si tal cosa sabcs no me 
riñas. 

Si vienes me vcras. 

Los sio'niñcados de sus 
combinacioncs facilmente se 
deducen de los mismos. 



Ejemplos. 

jjNo lias visto lioy a tu 
madre? 

V6 cuanto antes a donde 
esta ella si no qiiieres lia- 
cerla enfadar. 

Si no puedes ahora, vc 
despucs. 

1^0 puede bajar la ma- 
dre para darnos el almuerzo? 

Si no puede bajar clla^ 
que envie a la criada. 

Y si ni aun csta ptulicra 
venir, nosotros almorzare- 
nios lo (pie se pueda. 

Quc venga alguno, si es 
posiblc. 

I?. Atijos. 



Ipintzak //,c/i/, c ta fc dira. ! Los afijos son: /^, c/./; (z) 



Oyek aiuTipiiitzak bezela 
aditz tartcaii beti arkitzen 
dira. 

Beren esaerak dira: 
It — ek ganz asko edo notin 
asko betandetzaz dau- 
dela diyo. 

Zki, ganz edo notiii betan- 
dezkoak dirala; bañan, 
batak besteari ekiten 
diyonean. 



Z x\ditzak berez k betxiya 
badarama ordnan zki-ren 
ordez z bakarrik jartzea 
naikoa da. 

Te Notiñ eoñlle asko esan 
nai du dirala. 



Ikusgayak. 

Etxeko leyotik mendiya 
ikusten det. 

Andik ere zelayak ikus- 
ten ditut. 

^Znk mendi tontorra iku- 
si al dezu? 

Eta errekak ere ikusi di- 
tuzu? 



Estos lo mismo que los 
prefijos se hallan siempre 
en las formas verbales. 
Sus sio-nificados son: 
It — indica pluralidad de 
personas 6 cosas que 
son complementos en el 
verbo. 

' Zki (contraccion de azki en 

cakleo y hebreo) (fuer- 

te) phu-ahdad de 

complemento de perso- 

nas 6 cosas, pero cuan- 

do la accion pasa de 

nna persona a otra. 

Z; Cnando el verbo lleva de 

por si la letra A', basta 

sustituir zki por sola hi z. 

Te indica phu'ahdad de per- 
sonas 6 cosas, sujetos 
agentes del verbo: equi- 
vale a eta, ta-y. 

Ejemplos. 

Desde la ventana de caso 
veo el monte. 

Desde alh' tambien veo 
los campos. 

^Has visto ha cumbre del 
monte? 

^Has visto tambieu los 
torreutes? 



Sagar bat aitak aman dit. El padre me ha dado nna 

manzana. 



Gero bi udare eskehi diz- 



kit. 



Despues me ha prometi- 
do dos peras. 



— 8— 



Xaiko egin bear daiikat. 

Bost etxe dauzkat erri 
ontan. 



Ziik li'aur "'oizean froiz 
nere auavak ikusi dituzu. 

Zuek nere senide guztiak 
ikusi dituzute onezkero. 



1>, Atxipiiitzak. 

Oraindaño esandako ipin- 
tzak beti aditzakin dabil- 
tza: atzipintzak berriz ^eye- 
netan izen eta itzDldiko 
beste zatiyakin arkitzen di- 
ra. 

Euzkeran itz zuztrai ba- 
tzuek ikasi ezkeroz, atzipin- 
tzez askotzen dira^ gero iku- 
siko danez: ta orregatik as- 
kok, euzkerareu gauean, 
bera ondo jakin gabc, itze- 
gin dutenak; izkera itzba- 
tezkoetakoa (bila diyotc; ge- 
rogo ala ez dala, baizik biur- 
gayetakoa, ikusiko degu. 

Atzipintzetatik batzuek 
edo geycnnk bcrenez czer 
esanai ez dutcnak dirn; bcste 
batzuek gauzen izenak dira; 
batak ta bestcak beste itz 
batcii atzcan jarri ezkero 
beraren esanaya biurtzen 
dute, beti berdiu, eta orre- 
gatik aldiran guztiak enien 
adieraijtçu dira, berak ondo 



Tengo bastante que ha- 
cer. 

Poseo cinco casas en este 
pueblo. 



Tu has visto a uiis lier- 
manos hoy niuy de miuana. 

Vosotros ya habcis visto 
para ahora a mis hermanos 
(todos, hcrmanos y hcrma- 
nas). 

I>, ^^afijos. 

Los afijos enunciados 
liasta ahora, siempre se ha- 
llan en verbos: empero los 
sufijos se usan generahiiente 
en los nombres y demas 
partes de la oraci6n. 

Sabiendo una cuantas pa- 
labras radicales en vasco, 
se multiphcan por medio de 
sufijos: razon por hx que, 
muchos quc lian liabhido 
dcl vasco, sin conoccrhj bien 
han dicho que era dc his 
lenguas aglutinantes: mas 
tarde veremos que mas que 
a<j:hitiuantc cs liexionah 

De los suiijoSj unos, los 
nn'is, no tieucn por si mis- 
mo signiiicacion alguna; 
otros, son nombrcs: unos y 
otros al posponersc a una 
pahibra, modifican su signi- 
ñcado, sicmpre de idcntica 
manera: por esto, se pondrii 
aqui el mayor numcro posi- 
blc de ellos para couoccrlos, 



jX 



ikastean^atlk; esano-o cla ere 
zer itzeii atzean dabiltzan, 
obeto ikasiak izin dltezen. 



a — Itz gnztien atzean jar- 
tzen da, berak bakartze- 
ko: beste itz bakartza- 
llen bat izenari badarra- 
yo, crdnau azkenekoak 
a artzeu du: 

Asko csmayean itza ak- 
rekin dao'o: baiereaditz 
ekintzalearekin; bañan 
ez izan eta bera bezela- 
koakin 



Etxea; etxe zabala, 
Giron etorriberri-yak. 
Ikusten degun guztiya 
Jauno^oikoak eg'intzun. 

o O 

Erririk poollitena Donos- 
tlya da. 

ada; (kada-ko-ada) zerbait 
asko aldiz eixiten dala 
diyo. 
Txurrutada- cliuri utada, 
ostikada. 
aro — aldi asko, diyo. 

Luzaro zeuden itxoiten. 

aga — (adar Inze eta zuzena) 
uo-aritasuna dao-on to- 

o o 

. kiya, diyo. 
Zumarrao^a, ao^a. 

O ' o 

agoa (ago-a) — agua: beste 
gauza batekbaño iza- 
era aundigoa dauka- 
la; diyp. 



v3. 

re I indicando d la vez la clase 

de pakabia^ A que se pospo- 

nen para tener niejor cono- 

cimiento de los mismos. 

a — siifijo que determina a 

toda palabra: si hay otra 

que determine a la pri- 

mera, la segunda toma 

el articnlo. 



(el, la, lo) ci' el plnral es ak 
(los las) tambien to- 
nia k el nombre 



tranGitivo; pero no 
si esta con el verbo 
y sus s emejantes 

La casa,: la casa liermosa. 

los liombres recien llegados. 

Dioshizo todo lo que vemos. 

La cindad de San Sebastlan 
es la mas bonita. 

ada, (kada-k(o) ada) indica 

accion en serie. 
una serle de trao-os: id. de 

o 

puntapies 6 coces. 

aro — expresa higar 6 tiem- 
po grande en extremo, 

Largo tiempo habia que 
aguardabas, 

aga — (rama 6 vara hirga y 
derecha) expresa sitio 
abundante en 

Sltio abundante en olmos, 
vara. 

agoa (ago-a-agua) que la 
cualidad de una cosa 
es nr.ayor que ha de 
otra (comparativo). 



—10— 



Liirra bano C(lerra2:oa da 
zeriia. 

Itz betzao batez bu- 
katzen bada, orduan 
aoa bakarrik darama. 
Xi baño aundiooa ze- 
ra zu. 
Ala (ola-orrela^ liteken guz- 
tia, dio: baita ere, 
iiauza bat eginda 
bestea orrela eañten 
dala. 
Eo'iñala eo-indu 

Euriva erori ala ibaira 
zijoan. 

Alde — (toki baiekoondorea'i 
bati lasfundu nai za- 
Tola, divo izen ber- 
beren edo izenordea- 
ren batekin daoro- 
nean. 
Zure alde o-aude. ez 
bildurtu. 
Aldea. — toki baten oiido- 
rean daoon o-auza. 
Eche aldea pollit sa- 
marra da. 
Aldean . — ondorean dao-ola 
o-auzen bat. 
Erri aldean gauz 
asko ditujru. 

Aldetan. — gauz baten ondo- 
rean edo aldemene- 
tan toki asko. 

Ibai aldetau zuaitz 
asko dira. 
Aldera (toki bateronz dijoa- 



El cielo es mas liermoso 

que la tierra. 
Si el adjetivo termina en 

vocal lleva solamente 

Tu eres mas o-i-ande 
que yo. 
ala-asi-significa todo lo po- 
sible y tambicn (j'.ie 
a metlida que suce- 
de una cosa. sucede 
otra. 

Ha heelio todo lo 
posible. 

asi comu. a medida 

que cai'a el agua. se 

iba al ri'o. 

ahle — (al rededor) expresa, 

cuaudo va con alo-uu 

CT 

nombre propio 6 pro- 
nombrC; a favor de. 



Xo temas, estamos en 
favor 6 avuda tuva. 
ahlea — Lo que esta al rede- 
dor 6 proximo. 
Es bonito lo que ro- 
dea a la casa. 
ahlean -(en rededor) en hi- 
gar que rodea. 
Tenemos muchasco- 
sas al rededor del 
puebh"). 
ahletan. en los ah-ededores 
de una cosa 6 lu- 
gares proximos a la 
misma. 

Hay muchos cirbo- 

les junto a los ri'os. 

Ahlera (lu^cia) movimiento 



■11— 



la bat. 

Eche aldera «^iiaz, 

Aldi, Zerbait egitcn dan ga- 
raya. 
Ei^unaldia-e^'ualdia. 

Ari, Eori zerbait egin edo 
(maten zavon. 
Jaunji'oikoari biotzak 
c m a n dezaizki voiiun. 
l^aita ere zcrtari lan 
fii-iten dun batck. 
Pelotari-a. agintari-a, 
achurlari-a. aizkolari 

An — nun dagon bateombat. 

Euzkadian gizon zintzo 
asko da. 

Toki asko esan nai di- 
ranean, orduan jartzen 
da; tojt. 

Erreketan bizi dira arao- 
rravak. 
Antza. — (Bat beste bat be- 
zelakoa dala, 
Tolosan nere antza 
ecrintzidaten. 
Grizantza-2:izonantza. 
Arra -nun jayoa edo nun- 
goa dan bat. 
Tolosarra; 

N-ren atzean, darra eta 

betxiaren atzean tarra: 

Irundarra. Errenterita- 

ira. 

Aren,a — Zeñenadan gauza. 

Gizonaren bizia. Ja- 

unoroikarena, 

Arcntzat, arentzako-noren- 

tzat dan gauz bat. 



hacia. 

Vamos hacia casa. 
Aldi, tiempo o duracion de 
al<runa cosa. 
Duracion del di'a. 
Ari-(a) Aquel a quien se di- 
ce 6 da algo. 
Demos a Dios los 
fnuestros) corazones. 
Tambien el oficio a 
que uno se dedica. 
El quc se dedica a 
la pelota; el jefe, el 
cazador, el lenador. 
An (en*) sitio enque e.sta al- 
guno, 

En la Vasconia liay mu- 
chos hombres juiciosos. 
Cuando se quiere expre- 
sar en los (muchos lu- 
gares se pone tan (enlo.s). 
En los riachuelos viven 
las truchas. 
Antza (Imagen) parecidoa... 
retrato. 

En Tolosa me retra- 
tarou. 
Estatua. 
Arra — natural de. 

Tolosano — natural de 
Tolosa. 

Detras de n es dar y 
tar detras de vocal. 
Natural de Irun, id de 
Renteri'a. 
Aren, arena — De quien es 

la cosa (Genitivo). 

La vida dcl hombre: 

lo de Dios. 
Arentzat, tzako — para quien 



12 



Amarentzat da po- 
zik aundiena, se- 
meak ama bera- 
rentzako onak iza- 
tea. 



Artean (bi toki edo gauzen 

erdian daoona. 

Zuen biyon artean 

nago. 

Gauz askoren ordi- 

yan badago, artetan 

esaten da. 

Arri artetan zirau- 

nak dande. 
Arte— noiz alkartu bear di- 
ran bi. 

Arratzalde artc, Ikusi 
arte. 
Artea — Bi edo geyagon er- 
diyan. 
Ibay artea. 
Arteraño: noiz arte bakarrik 
itxoin bear zayon 
bati. 

Ikusi arteraño di- 
ruba euki dczai- 
dazu. 
Ailo — Rano-Nora bakarrik 
juan bear dan. 
Echerano, goiko ge- 
larano 
IJea — Pea. Gauz baten azpia. 
Lurpea, besapea 



Bean - j^ean, Gauzbatenaz- 
pian dagona. 



(Dativo). 

Es para la madre 
el mayor de los 
gozos el quc sus 
hijos sean buenos 
para la misma ma- 
dre. 
Artean (Entre) entre dos co- 
sas. 

Estoy entre vosotros 
dos. 

Artetan se dice para 
expresar entre varias 
cosas. 

Las VI voras estan en- 
tre piedras. 
Arte (hasta) indica el tiem- 
po 6 donde se pueden 
encontrar dos 6 mas. 
Hasta hi tarde, hasta 
la vista. 
Artea — Sitio intermedio en- 
tre dos. 

Sitio entre rios. 
Arterauo (hasta que) tlem- 
po h mitado duran- 
te el que hay que 
esperar 4 alguien. 
Tenme el dinero 
hasta La vista. 

Aiio — Rauo (Ilasta donde) 
distancia Hmitada. 
Ilasta hi casa, liasta 
hi habitaci6n del alto. 
Bea-Pea lo que esta debajo 
de una cosa 
Lo que esta bajo 
tierra — sobaco. 
Bcan-pean (en, bajo de)par- 
te inferior e interior. 



13 



Diruba liirpean es- 
talia dauka zurrak. 

Bidea—nundik edo nola a"au- 
zembat. arkitzen dan. 
Iturribidea, Eskubi- 
dea_, arivibidea. 

du, tu — atziplntz onekin, 
izenak, izentzalleak 
edo edozeiñ itz, a- 
ditztutzen dira: 

Itza 1 n-kln azkenez-da- 
nean, du jartzenda: 
bestctan tu 

Blguñ blguñdu ixil-Ixiklu 
errez-erreztu; gutxi, 
gutxitu. 
Eta — Itz bat beste batekin 
alkartzekoa da, 
Jan etaitzegin batean 
eziñ . 

Batzuetan ta bakarrik 
jartzen eta n-ren 
atzean beti; da. 



Gau ta egun babarrun 



Urteak irureun da iru- 
rogeitabost egunditu, 
aniabiillabete edo be- 
rrogeita amabl aste, 
Ta, da aditzakin 'da- 
gonean, gauza bat 
egin dalako gero bes- 
te bat egiten dala esan 
naidu. 

Eo^unero, eo^Inbearrak 
ondo dijoazela ikusita 



Tiene el avaro el 
dinero escondido ba- 
jo tierra. 
Bidea — Camino 6 medio pa- 
llegar a un fin. 
Camino de la fuen- 
te, id. dela derecha, 
de hallarlo. 
Du, tu — Con este sufijo se 
conviertcn en ver- 
bos los nombres, 
adjelivos y cual- 
quier palabra. 
Cuando la palabra 
termina en 1, n ad- 
mite du: en los de- 
mds casos tii. 
Blando, ablandar. 
facihiiente, facihtar 
poco, dlsminuir. 
Eta (y, conjuncion) une 
unas palabras a otras. 
No se puede a la vez 
comer y habkir. 
Algunas veces solo se 
nsa ta, que siempre se 
convierte en da detrds 
de n. 
(En) Dias y noches, judias. 
(Siempre lo mismo). 
Ei año tiene trescientos 
sesenta y cinco dias, 
doce meses 6 cinçuen- 
ta y dos semanas. 
Ta, dacuando van con 
un verbo se traduce 
por hablendo 6 des- 
pues de haber 6 por 
haber. 

Todos los dias (cada 
dia) despues de haber 



— 14 



nairuslji etxcra l)iltzcu 

(la. 

Ka Ikuslta. jauda bal- 

zik, otordubak on egi- 

ten du 

Egla— Bear baño geyago- 
koa dala. 
Oneo'ia da zuretzat 

o 

aita. 
Era — nola gauz bat cgltcn 
dan. 

izaera, esaera 
Batozko bukaeraitzak 
badauka eta betxi bat 
galtzen bada, era-ren 
toklan kera jartzen da. 



Gure (itzera)-izkera 

ederra da. 
Ean — Aditzakin dago eta 
o-auz bat e;>'iten dan 
garaya diyo. 

Ona zerala dakii>-unean 
niaiteko zaitugu 

Ena — gauz bat bezelakorik 

ez dala: izentzaleen 

izaera aunditzallea da 

Gizaldlko glzonetatlk 

. euskaldnna da onena 

Euea — bateombaten etxea 
edo etxekoa. 
Jaizkibelenea 

Azkcna betxaozkoa 
badu itzak, nca jar- 
tzcn da. 
luazione.i 



vlsto que los trabajos 
van bicn, cl auio vucl- 
ve a casa. 

No viendo, no, slno lia- 
biendolo coniido apro- 
vecha el alimento. 
Egia— Demasiado, mas de 
lo que convicne. 
El padre es dcma- 
slado bueno para ti. 
Era — el modo de.... 

La exlstencla — modo 
de ser: el decir, dic- 
cion. 

SI la palabra termina 
en consonante y liay 
clision de letra se po- 
nc kera en vez de era. 
Nuestra lengua cs 
licrmosa. 
Ean — Se empleacon verbos 
y expresa "cuando,, 
el tlempo en que sc 
liace algo. 

Te querremos cuan- 

do sepamos que eres 

bueno. 

Ena — (el mas) que no liay 

otra cosa igual: se nsa 

en los supcrlativos re- 

latlvos. 

De todos los bombrcs 
el mcjor es el vasco. 
Enea — La casa 6 cosa de la 
casa de (apud latino) 
La casa de Jaizklbel 
6 Jaizquibel. 
Si la palabra termina 
en vocal, se pone nca 

La casa dc lunacio. 



—15- 



Emallea — zeibait ematen 
diina. 

Pozemallea, galtz- 
emallea 
Ero, orO; ro — banaka garai 
o;uztietan o;er- 
tatzen dala. 

Egunero jeki- 
tzen da eguz- 
kia. 

Larumbatoro 

Tolosan azo- 

kea izaten da. 

Urtero ii e r e 

errira joan nai 

nuke. 

Ezkero — Gauz bat eo;in da- 

nean beste bat 

egin litekela. 



Euzkera ondo 
ikasten asi o-eran 
ezkero ekin deza- 
yogun geyago. 

Gabe — Gauzen bat ez dau- 
kala batek. 
Ogi gabe dago asko- 
tan beartzua. 

Ezer ez daukala esan 
nai danean^ orduan 
rikgabe jartzen da. 
Etxerikgabe gelditu 
da aberatza zana. 
Gaya — Zertarako ona edo 
jarduua dagon bat. 

Eskongaya, egingava 



1 Emallea (eman-guillea) el 
dador. 

Consolador, infec- 

cioso-contagioso. 

Ero, oro, ro (cada) que su- 

ccde en cada 

una de las epo- 

cas. 

Todos los dias 
sale(selevanta) 
el sol. 

Cada s a b a d o 
liay feria en 
Tolosa. 

Quisiera ir to- 
dos los años a, 
mi pueblo. 
Eskero (ya que, toda vez 
que...) indica que se 
puedehacer algo co- 
mo consecuencia de 
otra accion. 
Desde que 6 una vez 
que liemos comen- 
zado a aprender bien 
el vasco, dediqu^mo- 
nos a ello aiin mas. 
Gabe— (sin) carencia de... 



Muchas veces se en- 
cuentra sin pan el 
pobre, 

Cuando se quicre ex- 
presar carencia com- 
pleta se usa rikgabe. 
Se ha quedado sin una 
casa el que era rico. 
— Cosa 6 accion para 

la que esta dispues- 

to uno. 

El novio, la materia 



Gaya 



— 1 



maisiigaya 



Gaitza, kaitza-Gau/, batcra- 
ko zalla dana. 
Ibillgaitza, errukai- 
tza. 

Gan, baten esknan da^-oLa 
edo bateugatik beste 
bati laguntzen zayola. 
Nereiifan dauzkat diru- 
bak. 

Zuiegan Jalnkoak zu- 
rc semeak bedeinka- 
tuko ditu. 
Gana — 13este bat dagon to- 

kira dijoaka l)at. 

x\marengana dator 

seme gaisoa. 

Gandik, (gan-dik) zeñendik 
edo egintasun bate- 
tik datorrena. 
Ez da beiñere o'auz 
edo tokiakinoitura- 
tzen. 

Amaren gandik da- 
torkio semeari "'e- 
yenetan onaizatea. 
Garrena — Askoren artean 
ze tokitan da^fon: 
(Zembakietan oi- 
turatzen da) 
bigarrena, lOga- 
rrena, 105 ga- 
rrena. 
Garria — Zer egin bcarra dan 
iMaitagarria; ncgar- 
garria. 

Gatik — Zcrlatik e.lo nundik 



<3 — 

de..., aspirante ii 
maestro. 
Gaitza, kaltza(di(icil) no dis- 
puesto A.... 
De mal andar, inac- 
cesible a la compa- 
si6n. 
Gan — En podcr de.... 6 en 
atencion d alii!:uno, 

En mi poder tengo 
los dineros. 
Por ti, en atencion a 
ti, bendecira DIos a 
tus liijos. 
Gana — hacia-persona(S cosa 
a que se acude. 
Hacla su madre vle- 
ne el liijo desgra- 
ciado. 
Gaudik (gau-tlk)-de-la per- 
sona 6 accion de que 
resulta 6 viene algo. 
No se usa con nom- 
bres de cosas 6 lu- 
o^arcs. 

De la madre lc vle- 

ne al liijo con fre- 

cuencla clserbueno 

Garrena (orden) lugar que 

ocupa entremuclios 

(sirve para los nu- 

merosordinales). 

Segundo, decimo, 

centeslmo quinto. 



Garria— dlguo de ser... 

digno de ser ama- 
do, id. dc ser llo- 
rado. 

Gatik (por, a causa dc) in- 



17— 



datorren eo-iten dan 
ganz baten aslera. 
Giire blotzak ira- 
bazteagatlk iltzan 
Josn Krlsto. 
Atziplntz onek itza 
bakartna bear du, 
orregatik geyenetan 
aren edo en-ekin 
jartzen da bañan ez 
izen beretu eta izen- 
ordeakln 



eg^iten 



Semearengatlk g-u- 
rasoak lan 
dute. 

Etzayengatlk dira 
nozki gudaldlak. 
Jaureglgatik nator, 
zugatlk ez. 
Gillea — Egiten duna. 

Zorrotzglllea^Ikatz- 
glllea 
Gin — Zertan lan eglten dun 
batek. 

Argin bat dago. 
Itza betxaoz bukatzen 
bada, orduan kin jar- 
tzen da. 

Arakiña da Praski- 
i^azio 
Glntza — ""auz bat nun eo^I- 
ten dan, edo egitea 
bera. 

Euskal paperegin- 
tza gintza. 
Arglntza euskaldu- 
nen artea n ongl 
dago. 
Ka — gauz batekln zerbait 
askotan es'Iten d^la. 



dica el motlvo de al- 
guna accI6n. 
Porganarnnestros co- 
razones muri6 Jesu- 
crlsto. 

Este sufijo exlge nom- 
bre determlnado; por 
eso casi slempre va 
con el genitlvoaren 6 
en, menos en los nom- 
bres propios y pro- 
nombres determina- 
dos. 

Por el hljo trabajan 
los padres. 

Por los enemigos, sln 
duda exlsten los ejer- 
citos. 

Vengo por Jauregui, 
no por ti'. 
Gillea (egillea-el liacedor). 
el afilador, el carbo- 
nero. 
Gin el oficlo a qne nno se 

dedica. 

Esta un cantero. 

SI la palabra termlna 

en vocal se pone kln. 

Es carnicero Francisco 
Tgnaclo. 
Gintza — Sltio en que 6 cl 
acto de hacer algo. 

Fabrica de papel 

vasco 

Es notable entre 

los vascos el oficio 

de cantero. 

Ka — Acclon ejecutada con 

algo aratos, 6 en yeçcs, 



— 18 — 



Ostikoka cdo Indarka 
beti zalapart guztictaii 
a<j:crtzen da mutilla. 

Ke — Aditzetan oituratzen 
da, zerbait eg'in litekela 
■ esan nayez. 
Izaniro iiitzake, Ei>ino-o 
nuke. 

Izan nitekc,ei''Innezake. 
Keria — izaera txarrckoa da- 
la g'auzcn bat 
Zikinkeria, berritzuke- 
ria. 
keta — zerbait eo-itea eta as- 
kotan ejxitea. 
jozketa; joztaketa, 
berriketa. 

ki — Atzipintz onekin izen- 
tzaleak izaeratzen dira. 

Ederra, ederki; pollita, 
poiliki. 

N-ren atzean kiren ordez 
jarri gi. 
On, onjji. 

Izenakinjartzen dancan 
ki, zer egiten dan esan 
naidu. 
Itzalki-a, estalkia. 

kidea beste batekin zerbai- 
terako alkartzea. 

Adizkide-a. 

kin — bat bcste bati alkar- 
tuta dijoala. 

Aita seniearekiu dabill. 



El nuR'haclio aparcce 
en todos los alborotos 
dando puntapi6s y ha- 
ciendo esfnerzos. 
Ke--Se nsa en verbos (tiem- 
pos potenciales) para in- 
cliear posibihdad de... 
Yo seria, yo haria 
yo podri'a ser, podri'a yo 
hacer 
Keria, cuahdad de mala es- 
pecie 

Suciedad, charhita- 
neria. 
keta — acto de, acto repeti- 
do. 

Juego de pakabras, 

juego, habhaduri'a 6 

charla. 

ki — con este snfijo los abje- 

tivos se convierten en 

advcrtios. 

Ilermoso, hermosamcn- 
te; bonito, bonitamente. 
Despues de n, pongase 
gi en vez de ki. 
Bueno, bucnamente. 
ki nsado con nombres 
expresa el agente 6 
que liace. 

Lo (pie da sombra; lo 
que cubre (cubierta.) 
kide nnion de algunos para 
aliifo conuin a los mis- 
mos. 

Oyente, compaiTcro de 
conversacion. 
kin — Compani'a 6 union de 
])ersonas. 

El padre va en compa- 
ni'a del hijo. 



-19 
Itz bakartiilja bear du 
batekiii dijoala csateko; 
ortako, re jartzen zayo. 

Aitarekin dabiltza se- 
meak. 

Aitakin semeak ondo 
kompontzen dira. 
ko — Nun izaera artu dun 
edo daukan. 

Etxeko-sukaldea, Donos- 
tiako jauregiak. 

N-ren atzean go jarri ko- 
ren ordez. 

Irungo erriya Andoain- 
<roa baño obea da. 

La Bi esaldiren alkartzallea. 



Zuk eo^in dezula divo 

orrek. 
Lako- -beste eginkera aurre- 
koano'atik dala. 
Zu etorri zeralako gel- 
ditu da nere anaya. 

Lea-zerbait berantzat e^'iten 

duna. 

Ikasleak ondo dabiltza 

erakuspenetan. 
Mena-Zerbait egiteko doaia. 

Baimena, sinismena, 
oroimena. 

N — Aditzetan erabiltzen da, 

eta bi gauz esan nai ditu: 

Lenbizi: n onen atzean 

izenen bat badago berrilea 

da n, eta aurrean esandako 



Exige palabra determi- 
nada para exprcsar el 
singular; se le propone 
re. 

Los hijos van con el (su) 
padre. 

Lo.^ bijos se arreglan 
bien con sus padres. 
ko — (origen, procedencia) 
donde tiene 6 tuvo ori- 
gen el ser. 

La cocina de casa,los ap- 
lacios de San Sebastian. 
Detras de n se pone go 
en vez ko. 

La villa de Iriin es mejor 
quc la de Andoain. 
La ((pie conjuncion ilativa) 
une dos 6 mas oracio- 
nes. 

Dice el que tu lo lias lie- 
cho. 
Lako por causa de otra ac- 
cion anterior. 
]\Ii hermano iia que- 
dado, pcrque tu has 
venido. 
Lea — El que hace algopara 
si. 

Los estidiantcs van bi- 

en en lasexphcaciones. 

Mena-Facultad de hacer al- 

crn 

Pcrmiso, creencia; 

memoria (facultad de 

creer, recordar). 

N Sc usa solo con verbos, 

y significa dos cosas. 

Primeramente: si a la n 

sio-ue alii'un nombre sustan- 

tivo, hi n es relativo, y se 



\ 



20— 



egiutza izenari dagokiyola 
esaii nai du. 

Biofarren: n — ri aditz bat 
badarrayo, orduban lenago 
esan dan 
dera da. 



esan dan eginkizunaren gal 



Zuk ikusi dczun etxea 
ncrea da. 

Zuk etxea ikusi dezun nai 
det jakin. 

OARRA. 

Goo'oan eduki bear deo^u 
lengo garayei beti jartzen 
zayela n, eta ez dutela biga- 
rren n ren bearrik. Oyetan 
11 berrilea edo galdera dan 
ezagutzcn da, aditzari izen 
edo beste aditz bat alkartzen 
zayon begiraturik. 



Zuk ikusi zenduu etxea 
nerea da. 

Zuk ctxca ikusi zendun 
jakiii nai dct. 

Jalvin bcar da ere, cuskc- 
raz n-k (bcrrilca dancan) er- 
derazko izaera guztiyak da- 
uzkala bcste atzipintzak bc- 
icgan arturik. 

Nik daukadan etxea. 

Zurckin d;ibillcnareu txa- 
pela. 

(iaxo dagonari pakean 
utsi. 

Ikasten deguiiarckin obe- 
tzen gera. 

]]cti burrukan dabiltzanik 
gabe atoz. 



refierc al nombre la accion 
antes enunciada. 

Segundo: Si a la n sig-ue 
otro verbo, la n cs conjun- 
cioñ si, pregunta sobrc la 
accion antcriormeiitc enun- 
ciada. 

La casa quc tu has visto 
es ini'a. 

Quiero saber si tu has 
visto la casa. 

ADVERTENCIA. 

Hay que tener presente 
que a los ticmpos pasados 
se lcs agregc siempre n fi- 
nal; y quc no nccesitan otra 
n scgunda. Si en esos tiem- 
pos es relativo 6 pregunta 
(conjuncion) se conoce mi- 
rando si al primcr vcrbo le 
sigue un nombre li otro 
verbo. 

La casa, quc viste, es 
mia. 

Quicro sabcr si vistc tu 
la casa. 

Tamblcn hay que saber 
que la n (cuando es rclati- 
vo) admitc todas las formas 
del rclativo castcllano, to- 
rnando los otros sufijos. 

La casa que yo tengo. 

La boina dcl que anda 
contigo. 

Dejad cn paz al quc csta 
cnfermo. 

Nos mejoramos con lo 
que aprendemos. 

Vcn sin los que andan 
siempre riucndo. 



21 



£ta abar. 



Na — Zeiibat dagokiyon ba- 
koitzaii. 

Mutili oyek bina errial 
daiizkate. 

Naka — Zenbat zati daiiden 
edo dabiltzan ba- 
tean. 

Mutill oyek binaka 
datoz. 



Pena-Zerbait egitea edo ga- 
raya. 
Oroipena; ikaspena. 



Ra — Ze tokira dijoan bat 
edo zer (egin bearra 
daukana) egiteko as- 
moa daraman. 
Guazen lembailen e- 
txera. 

Guazen elizara otoi- 
tzak esatera. 
ik, ikan- -zerekin betea dngon 
eta nundik dato- 
rren gauzen bat. 
Pozik zaude gu- 
rasoen aldame- 
nean. 

Etxetik edo etxe- 

tikan. dator. 

rik, rikan — aditzakin dabill 

beti, eta zer egi- 

ten dagon bat, 

diyo: 

Etzaya ikusirik, 
ikusirikan, bil- 
durtzen da bat. 
ratu (ra + tu) Numbaitera 



Et cetera. 

Na — Cuanto corresponde a 

cada uno. 

Estos mucliachos tie- 

nen dos reales cada 

uno. 
Naka — Cujintos bay 6 an- 
dan en cada grupo. 

Esos muchaclios 
vienen de dos en 
dos. 
Pena Acto de hacer 6 mo- 
mento de... 

Recuerdo, leccion (ac- 
to de recordar, apren- 
der). 
Ra — (a, hacia) sitio a don- 
de se dirije 6 el acto 
que va a realizar. 

Vamonos cuanto an- 
tes a casa. 

Vamonos a la iglesia 
a decir his oraciones, 
ik — (de) plenitud y proce- 
dencia. 

Estiis (lleno de) con go- 
zo junto a tus padres. 

Viene de casa. 

rik — Estd siempre con ver- 
bos y expresa el acto 
de hacer algo. 

Viendo al enemio'o se 
amedrenta uno. 

ratu (ra + tu) dirigir algo 



— 22- 



zcrbait craman. 
J^co^iratu^ etxcratn. 
Sc. (satcu dan bcra aretzc- 
ko. 
Orise da csan nai niznna. 

Itza batozkoz bnkatzen 

danean, txe=clie jar- 

tzen da. 

Emcntxe daukagu bcar 

deouna. 

c? 

Xe eta txe askotan n ba- 

tekin daude. 

Orlxcn, emeiitxen; an- 

txen, ortxen. 
Taldea — ganz asko batean 
bildubak. 
Artaldc aundiya 
daramazu, gizon. 

Tako (nundik datozcn edo 
nungoak diran gau- 
zak; ko bera gauz as- 
korekin. 

Etxetako leyoak ber- 
dinak dira. 
Tasuna — izaera ona. 

Edertasuna cta 

zikinkeria cz dira 

ondo kompontzen. 

Tfgla, dcgia — Nuu saltzen 

edo eglten dan gauz 

bat. 

Suteoia. Ikaztcoia. 



N-rcn atzean dciria 
l'arri. 
Arrandegla, presondegia, 
Tia, stia, dia— gauz bat 
ugarl dagon tok'a. 



liacia alguna cosa. 
]\Iirar; volvcr a casa. 
Se (mismo) intcnsidad cn la 
Idea expresada. 
Eso mlsmo es lo que que- 
ria declrte. 

Si la palabra termina en 
consonante se pone txe, 
en vez de sc. 
Aqui mlsmo tenemos lo 
que necesitamos. 
Chc,txe muebas veccsse 
encuentran con una n. 
Eso niismo, (aqui; alh', 
ahi') niismo. 
Taklea — Kcunion de mu- 
chos cn uno. 
Hombre, llcvas 
un rebafio niuy 
i>"rande. 
Tako (de) orlgcu 6 proce- 
dencia de... es lo inis- 
mo que ko con cosas 
en pluraL. 

Son Iguales his veii- 

tanas de las casas. 

Tasuua — cuahdad buena. 

No sc avlencu 

blcn ka hcrmosn- 

ra y la sucicdad. 

Tciiia, dciria — Sitio doude 

sc vendc 6 hacc al- 

^o. 

llerreria (sitIocnqiie 
hay fuego). carbone- 
n'a. 

Se pone dcgla des- 
piics de n. 

Pcscadcri'a, ])risl(ju. 
Tia, stla, dia — Sit'o abun- 
daute en: 



—23- 



Matsatla eclo mastia, 
sagastia, intxauztla, 
arantzaclia. 
Tik; dik, nunclik datorren 
gauz bat. 
Eclietik etxera 
clabill beti. 
N-ren atzean dik 
jarri. 

Irundik atera ta 

Errenterira noa. 

Txo, txu — gauz txikiari 

m a i t e t a s u - 

nez jartzenza- 

yo. 

Erramuntxo- 
ren edertasu- 
na. 

Marltxu. Etxe- 
txoa. 
Tza — Gauz bat eglten da- 
neko garaya. 

Eskontza, izkuntza, 
clantza. 
Tzallea--Zerbait bere izae- 

raz edo bearrez egi- 

ten duna. 

Egintzallea, aditza- 

llea, garbltzallea. 

Tzen — Aditzetan orainixo 
garaya adierazten 
clu. 



Ezao^utzen o-aituzte 
gi'.rasoak.. 
Aditzak ;^ .s, edo ,: 
azkenean badauka, 
ten jarri. 



Viiiedo, manzanar. bos- 
que de nogales, espi- 
naL 
Tik, dik — de donde — pro- 
cedencia. 

Va siempre de casa 
en casa. 

Se pone dik cletrAs 
de n. 

Saliendo de Irun 
vov a Renteria, 
Txo, txu (cho, cbu) climlnu- 
tlvo de cariño. 



La liermosura de 
Ramonclto. 

Mariqulta, casita. 

Tza— -el momento 6 perio- 

do de tiempo en que 

se hace alo-o. 

Casamiento, conver- 

saclon; danza. 
Tzallea— el que hace algo 
por deber i'i oficio. 

El Hacedor, el 
oyente, el linipla- 
dor. 
Tzen --En los verbos (en 
que solo se nsa) ex- 
presa la raiz de pre- 
sente 6 o'erundlo. 
Nos conocen los pa- 
dres. 

Si el verbo lleva al 
ñnal /(', s, r, se con- 
vierte eii tcii. 



24 



Ikusteii dct, cran- 
tzutcii den^u. 
Tzcn, tea: lengo esaerabcra 
da^ banan izonduba. 



c g' 1 1 c a 



Munduba 

Jauug'oi k koarentzat, 
gui-etzat asnas artzea 
bano errcsagoa da. 



Untz — Nora dijoan bat. 

A r u n t z , o r u n t z , 

onuntz. 
Tzu-a-— Zcrbaitez betea. 

Jakintzu batek, ala 

izateko,lan askoeoin 

bear du. 
Z — Zcren bidez cdo nola 
gauz bat egiten dan. 

Oñez nabill Tolosatik 
Donostirano. 
Zurcz egiiia dago mai 
au. 

IMorroya ostikoz durabil- 
ki nac^usiak. 
Makillaz joaz iltzutcn. 

Zko — Nundik cta zerczcjri- 
ña dan gauz bat. 
Alki au egurrezkoa da. 

O^'-ak oraiñ burniz- 
koak cgiten dira. 
Zka, Gauzen izaera gutxi 
gora bcra, csaten dan 
l)cze]akoa (L*ila. 



vco, escuchamos. 

Tzea^ tca — Esla misma for- 
ma anterior pcro 
sustantivad i. 
El haccr el mun- 
do cs para Dios 
mas lacilquc pa- 
ra nosotros el 
tomar ahento 6 
alentar. 
Untz — dircccion quc uno 
toma al ir. 
liacia alla, haciaahi, 
hacia aca. 
Tzu-a — Lleno dc... 

Un sabio, para ser- 
lo, neccsita traba- 
jar mucho. 
Z — (modo) 6 cl mcdio por 
cl quc se hacc algo, 6 
matcria de que sc hace. 
Voy a pic dcsdc Tolosa 
hasta S. Scbastian. 
Esta mcsa esta liccha de 
madcra. 

El amo llcva a punta- 
pics al criado. 
Lo mataron a palos, pe- 
gandole con palos. 
Zko — Procedencia y mate- 
ria dc una cosa. 
Estc asiento es de 
troncos 6 madcra. 
Las camas ahora se 
hacen dc hicrro. 
Zka (casi) quc la cualidad 
dc una cosa cs poco 
nn'is 6 menos hi \u(\\- 
cada. 



25- 



Goi'rizka, Zu rizk a, 
orizk:!. 
Ziil-a (Gauz bat gordetzcn 
(lula. 

Aurzayak artzaya ba- 
ño obeo'o daucle. 
Aroa — Izacra bateko gara- 

Aurzaroa zarzaroa 
bano alayag-oa da. 
Ziilca — Gauz bat nayez da- 
billcla: 

^lutill au oso esne- 
zalca da. 
Zu (dl^ fi^ zfi bczela> suai- 
tzez betea dala toki bat. 
Urkizu, otazu, erkizu. 

Koi, kor— Zerbaitcra berez 
dijuana. 

Elizkoya, Eziko- 
rra. 



Eu3kal itzan diaitza 



Len esan danez itz zuz- 
trai batzuek jakin ezkero, 
beste asko atzipintzez egitea 



gauz erreza da. 



Orrcgatik emen batzuck 
aikituko ditugu, oyck bezc- 
la beste asko arkitzen ikas- 
leak jakin dczatcn. 



casi rojo, casi blanco, 
casi amarillo. 
Zaya — Quc cuida de algo. 

Las niñeras estan 
mejor que el pastor. 
Aroa — Epoca de la vida. 

La niñez es mas ale- 
gre que la vejez. 
Zalea--aticionado ;'i al2:o: 

Este niño es muy 
aficionado a la-'leche. 
Zu (como ti, zti, di) arbole- 
da de.... 

bosquc de abedules, ar- 
gomal, la alameda. 
Koi, kor — inclinado dc su- 

VO ii 

Iclinado alalgle- 
sia (dcvoto), do- 
mable. 

Multiplicacion 
de palabras vascas. 



Segun sc lia dicho antes, 
sabicndo unas cuantas pa- 
labras radicalcs, es facil sa- 
car pormcdio desufijosotras 
mas. 

Porcso derlvarcmos alofu- 

o 

nas aqui, con cl fin de que 
los cstudiantes aprendan a 
liallar otras nuis. 



-20 — 



Ikusgayak. 



Send (o-a): itz ontatiktla toz: 

Sendatu, senda- 
Li'illea — senda 
ejLi'inlca — senda- 
oilea — sendagi- 
llea. 

Sendakaya — 
seenda + gaya. 
Sendakaigillea, 
sendakaiteg'iya. 
Sendapena, sen- 
damena. 
Sendategiya. 

Oarra. Itz ontatlk etortzen 
dira, 

Oarkera, oarkiro, 
oarrez, oartu, oarga- 
rriya, oartcgiya, oar- 
tiya, oarrigabea, oar- 
terazi (oartzuba, oar- 
duna^ oartzallea) oar- 
tasuna, oarkeriya, 
oarrezkoa; oargaya, 
eta abar. 



Ejemplos. 



SanO; fuertc: de aqui se de- 
rivan; 

Sanar, el qne da la sa- 
lud, 6 Medico. 



]\Icdicina. 
BoticariO; botica. 

Curaci6n, facultad de 

curar. 

Enfcrmeria (lit. sitio 

donde se da la salud. 
Advertcncia: dc esta se de- 
rivan. 

•Modo de ad- 
vertir, adver- 
tidamente con 
advertencia, 
advertir^ dig- 
nodeseradver 
tido; observa- 
torio, (adverti- 
do,precavido) 
inadvert ido, 
hacer advert'. 
advertido (lle- 
node);quetie- 
ne adv." 6 que 
adv". facultad 
buena, id. ma- 
la de advertir, 
decosaiidvcr- 
tida, materia 
de adverten- 
cia etc. 



—27— 



Olaxen cre beste itzetatik 
atera lezazke ikasleak, bere- 
tatik datozen itz uo-arivak. 

Izan clitcz ikaso^aitzakoz. 
Jan, ikasi, laguna, erriya 
ona, elurra, izotza ta ardua. 



De este modo puede el es- 
tudiante sacar de otras pa- 
labras sus respectivas deri- 
vadas j en abundancia. 

Sirvan de ejeniplos. 

Comer, aprender, compa- 
nero, pueblo, bneno, nieve, 
liielo y vino. 




■28 



Iztegiya— Vocabu/ario 



araona=abuela. 

aizkora=hacha. 

alaba=^hija. 

aintza=gloria. 

adarra=raraa, cuerno. 

belauna=rodilla. 

biyotza=coraz6n. 

b9soa=brazo. 

birikak=pulmones. 

dardarra=temblor. 

donokiya=cielo. 

dialiya=pluralidad. 

dirua=dinero. 

dizdira= resplandor. 

ereziva=p()csia, compo^icij. 

erosi=comprar. 

erabaki=juzgar. 

elbiya, euliya=raosca. 

euriya, ebiya=lluvia. 

garra=llaraa. 

goldiyoa=rausgo. 

gambara=desvun. 

gillza=llave. 

gona=ñaya. 

illa=raes. 

ilza=palabra. 

inlza=rocio. 

ipiñi=poner, colocar. 



itzala=sorabra. 
jauna=señor. 
jipova=castigo corporai. 
josi=coser. 
jaupa=sacriricio. 
jabea=dueño. 
kana=vara de medir. 
kendu=quitar. 
kito=en paz. 
kutxa=arca, arcun. 
koska=graJa, desnivei. 
landarea— planta. 
lepoa^cuello. 
leiza=sima. 
leguna^suave altacto 
lizarra=^fresno. 
larriña— vaho,perfume 
matsa— uva. 
mena— facultad. 
miña=daño. 
mingaña— lengua. 
iDotolsa -treiiza dc pelo. 
neurriya=raedida. 
narrua— cuero. 
nun-=dunde?. 
nai =quercr. 
nekea — cansancio. 
ogiya=pan. 



orbela— hoja seca. 
osaba— tio. 
osoa— corapleto. 
oriya^araarillo. 
otsoa— lobo, 
papera^-^papel. 
piperra— piraienta. 
putzua— pozo. 
pitiña— raenudo. 
pilla-^monton. 
sabela^vientre. 
sarea— red. 
zotiña=hipo. 
sua ^fuego. 
soroa— heredad. 
sinistu— creer. 
turmoya, trueno. 
Iximista — rehimpago. 
t.Kaloa=aplauso. 
taloa=torta de raaiz. 
txoriya— pajaro. 
txintxurra=gaznate. 
zauriya— herida. 
zabala— ancho. 
zuriya-^blanco. 
zuzena=recto. 
zarra=viejo. 
zikiña— sucio. 



-29 



Ikasgayak. 

Erderara itzuli diter:. 

Lapiirtn^ berriketa, iiun- 
goa, itzketaizketa, izkera, 
lepokoa, liirrintzua, masti- 
ya, sugarra, suleiza, zlkin- 
keriya^ zuritasuna, giltzegi- 
llea, erabakillea, euritaldi- 
ya, lizardiya, dizdiratzallea, 
biriketatik, besapea, leizan, 
goldiyo oriya, lepo zuriya, 
leiza zabala, narru zarrakin, 
kitatu, biyotzezkoa. 



Diruzalea, turmoitea, txa- 
loka, jaupariya, jabe alde, 
amon ori ta zarra, minga- 
ñez, sinixturilv, lizardiya, 
kutxetan. 

Naimena, s u g a r t z u a , 
mentzu, jostegiya, joslea, 
zotinkada^ tximistaldiya, ne- 
kegabe, kendurikan, diru- 
dun, intzatea, aizkolariya. 

Lepozikiña, gonazarra- 
kin, zauriz, gambaralde- 
rontz, garretara, ereziyetan, 
ereziyan, erabakillearengan, 
jabearen kalte. 

Mindu, txori zuriva, neu- 
rritu, talo legunez, sinismen 
sutzuba, pilla kenduta, sa- 
belean, sabelik gabe. 

Putzu itzaltzuetan, gan- 
baratik. 



Ejercicios. 

Traduzcanse al euskera. 

En los puhnones, tem- 
blando, eorazon de fuego, 
papel blanco, en papel ama- 
rillo, lengua de pajaro^ do- 
lor de la lengua: ^^de don- 
de? hasta el desvan: medida 
diminuta, ph\ntio 6 sitio de 
plantas. 

Viuedo; glorioso, monton 
de dinero, h\trocinio, com- 
prador^ con cuero suave, de 
de ancho gaznate, aphiu- 
diendo. 

Resplandeciente, a truc- 
nos y rehimpagoS; mal de 
cuellO; comprador, a favor 
del pajaro blanco, sin me- 
dida. 

FacuUad de comprai', ba- 
jo el suave musgo, sobre el 
fresno, hacia el dueno del 
viñedo; red vieja. 

La trenza de pelo de la 
hija del seiior, el resphindor 
del rehimpago, en las siraas 
del fresnedal, por causa de 
la vieja abuela. 

Cansandose, pan de maiz 
amarillo, por el lado de las 
heredades, Ihimarada de 
fuego, ancha herida. 

Planta derecha, coi-az6n 
danado. 



—30- 



ESAGAYA 

Erri o'uztietan, antziñako 
oiturak aldan obekiyen gor- 
detzea ontzat artzen da. 

Aiirra, jayotzen danetik 
gizondii arterano, gurasoen 
mendcan dago, aycn itz, 
ejjinkizun da nayak aitu 
edo oartuaz, eta gero bercz 
i>-auzak esan da eoin bear 
dituncan ^nola esan da eo-in- 
ii'O ditula uste dczuteV 



Naiii'abe aundi bat dator- 
kiyo bein batcan; bildurtu 
da, czin du itzsegiñ, tzora- 
biatuta dag'orj^zer, nola itze- 
"■ino-o clula dcrizaizute kor- 
dea etorri ta mingaua aska- 
tzen-t-rzayonean? Bere ania, 
osturasun batean ikusten- 
tzunean \Aujr)/ da hiiia! 
jJaunah Ia;fuii dezaida/a! eta 
beste olako itzaldi batzuck 
ezanez aita zun, da larrita- 
sunezko itzaldi oyek berak 
dasazki. Larritzen dan ba- 
tek.biotzean lendabizi tinka 
zitzaizkiyon itzcz, dauzkan 
nayak adicraztcn ditu. Euz- 
keraz, ala aurzaroan itzegin 
baziyoten; erderaz, erdaldu- 
nen semea bada. 



Txikitandik ikasitako iz- 



TEMA 

Es recomendable cn to- 
dos los pueblos cl conser- 
var lo mejor posible las an- 
tio'uas costumbres. 

1^1 nirio, desde quc nace 
liasta haccrse homljre, se 
halhi bnjo la tutehi de sus 
padres, escuchando 6 vien- 
do sus pahabras, deseos y 
obras: ^como pensais que 
liabhira y obrara dcspucs, 
cuan(h) sea dueilo de sus 
pahibras y acciones? 

Lc sobrevienc un orande 
apuro (cn una ocasion): se 
ha amcdrcntado, no puede 
habhxr, se ha desvanecido: 
^que, como pensais que ha- 
l)lara cuando vuelva en si' 
y tcnga cxpedita (sele sucl- 
te) la lengua? Oy6 a su ma- 
dre, cuando ha vi(j cu un 
trance apurado, decir: ;quc 
trahajo! /Dios iiie aijude! y 
otras frascs parecidas, y el 
rcpite cstas mismas frases, 
cuando tambien se encuen- 
tra en un apuro. EI que cs- 
ta cn w\\ apuro, manificsta 
sus afectos con las palabras 
que primero se fijaron cn 
su alnia. En vasco, si asi le 
hablaron cn su infancja; cn 
castellano, si es hijo de cas- 
tcllanos. (1) 

(;Quc podriamos decir de 

(l^ ErJ.il.liiii.j sijjMifica propiamente el 
que liabla lcnjjUMJe distinto del \ iisco. 



-3: 



keiTi aztu cliin batez ^zer 
esan o'enezake? Bere o-nraso; 
etze ta erriz aztata daçrola, 
eta aztu ditun ezkero ez di- 
tula maite. 

jEne euskaldun maiteak! 
Ziien izkera, guraso, ta erri- 
ya ez ditzazute aztu! 



Galdera ta erautzupenak. 



G. — ^Zer da errl guztletan 
ontzat artzcn dana? 

E. — Antziñako oiturak, 
aldan obekiyen, gordetzea. 

Gr. — (^Nola gorde bear di- 
ra antzifiako oiturak.? 



E. — Aklan obekina. 
G. — Gurasoen mendean 
noiztik noiz arte dago aurra? 

E. — Jayotzen danetik gl- 
zondu arteraño. 

G.— (^Zer egiten du (dagi) 
bitartean? 

E.— Guras oen itz, nai eta 
eginkizunak aitu, oartu, ta 
ikusi. 

G. — ;Nola itzeo'ino-o du 
aurrak gizontzen danean? 

E. — Gurasoak itzegln 
duten bezela, 

G. — Larritasunetan zer 
izkerez adierazten da bat? 



quien olvida kx lengua apren- 
dida en su niñez? Que esta 
olvidado de sus padres, ca- 
sa y pueblo, y, como a ol- 
vldados, no los ama. 

|Amados vascos! No olvi- 
deis vuestralengua, ni vues- 
tros padres, ni vuestra casa, 
ni vuestro pueblo. 

Preguntas y respuestas. 

P' — lO,^^^ es lo recomen- 
dable en todos los pueblos? 

R. — El que se conserven 
lo mejor posible las anti- 
o^uas costumbres. 



:C6i 



lian 



;omo se nan de 
conservar las antiguas cos- 
tumbres? 

R. — Lo mejor posible. 

P. — (^Desde (y) Iiasta 
cuando esta el niño bajo la 
tutela de los padres? 

R. — Desde que nace lias- 
ta que se Iiace hombre. 

P. — (^Que liace mientras 
tanto? 

R. — Oir, observar y ver 
las palabras, deseos y actos 
de sus padres. 

P. — ;Como Iiablara el 
uno cuando llegue a ser 
(cuando se Iiace) Iiombre? 

R. — Como Iian hablado 
sus padres. 

P. — (^Con que lengua se 
expresa uno (en) (cuando 
se halla) en apuros? 



— 32— 



E. — liiotzean lcublzi tiii- 
katiita daukan izkerez. 

G. — ^Txikitaudikikasita- 
ko izkera aztii al leikcV 

E.— Euskaldiin askorcn 
artcan ori i>'ure s^aitzez ikus- 
ten da. 

G. — ^Zergatik gertatzen 
zaye askori alako gaitz 
crrnkigarriya? 

E. — Ijcrcnaurzaroan ika- 
si zuten izkera maitatzen ez 
dutelako. 



G. 



;Zer adieraztcn du 



bere izkcra aztu dunak? 

E. — Bere ^-urasoak ere 
aztutzen ditula. 

G.— ^Nola gertatu lcza- 
yezkc alako gauz lotzagarri 
bat? 

E. — Orl errez adltzcn da. 



G. — (jEsango didazunoz- 
ki ori nola gertatu leiken? 

E. — Bal ta ofon'oz. 

G. — (^Nola bada? 

E. — Gurasoak asko mal- 
tatzen ditunak, bcrai da- 
gozkiycn gauz guztlk ere 
maite ditu: bercn arpcglya 
beti aurrean daukala dlrudi 
(urruti bizita erc); aycn itz 
gozo ta xamurrak dauzka 
biyotzean sartubak, ayck 
bizi ziran da itzegitcn ziitcn 
bezela bizi ta itzegln nai du, 
ta... 



II. — Con cl lcnguaje (jue 
se ha fijado primero en su 
alma (corazon). 

P. — ^Sc puede olvldar la 
lengua aprendida desdc ni- 

110.'' 

\l. — Por dcso^racia nucs- 
tra sc nota (ve) cso entre 
muclios vasconji:ados. 

P. — f,Por quc lcs sucede 
des":racia tan dii>-na de com- 
pasion? 

R. — ^Porque no aman la 
lengua quc aprcndlcron cn 
su infancia. 

P.— (;/))ucda a entendcr 
cl quc olvida su lcngua? 

11. — Que tamblcn olvlda 
a sus padrcs. 

P. — ^CJomo puede snce- 
derlcs cosa tan lamentable? 

R. — Eso facllmente se 
comprendc. 

P. — jjNo cs cicrto que 
me diras como puedc suce- 
der eso? 

R. — Si, y dc buena gana. 

P. — (jComo pues? 

R. — Qulcn muclio ama a 
sus padres, ama tambicn 
todo lo quc les concicrnc: 
parcce quc, aunque viva le- 
jos de sus padrcs, tlcncsiem- 
pre ante si la faz de los 
mlsmos; tlcne dcntro dc su 
corazon sus palabras dulces 
y carlñosas; quierG vlvir y 
hablar, como vlvieron y ha- 
blaron elloS; y... 



—33 



G. — ^Naikoa esan dezula 
al diriidizu? 

E. — Bayetz uste det. 



Olaxen jxaldetu ta eran- 
tzunez errex itzegiten ikas- 
ten da: orregatik bcGte esa- 
gayetan galde erantzupenak 
jartzen ez badira ere, egin 
bitez, au da euzkera ondo 
ta laister ikasteko erik one- 
na ta. 

2.'" Ikasgaya 

Itzalcliyarcii zatiyak. 

Zortzi dira euskeran itzal- 
diyaren zatiyak: oyek dei- 
tzen dira: 

Mi((jitza. 

Izena. 

Izenfjoya — (izen koi-a.) 

Berezcna — (berez izena) 

Aditza. 

Aditzkoija. 

Batgillea. 

Esartea. 

Beste erderako bi zati^ 
Participio ta Preposicion de- 
ritzatenak ez dira b e a r ; 
lembizikoa izeno-oitzaz artu 
leike; eta bestea atzipintzak 
ikasi ezkero ez da bear. 

/Vlugitza 

Euzkeraz muo-itz bat ba- 

c? 

karra da, baiian beiilere ba- 



P. — ^Te parece que ya 
lias dicho lo bastante? 
R. — Creo que si. 



Facilmente, por medio de 
preguntas y respuestas, se 
aprende a bablar: por cso, 
aunque en los demas teraas 
no se pongan, es bueno ha- 
cerhis, puesto qne eselmejor 
procedimiento para apren- 
der el vasco pronto y bien. 

2." Leccidn 

l*artes «le la oracion. 

Son ocho his partes de la 
oracion en vasco: se llaman: 

Articido. 

Nomhre. 

Adjetivo. 

Pronouihre. 

Verho. 

Adverhio. 

Conjuncion. 

Jnterjecion. 

Las otras dos partes de 
la oracion en castehano, 
Participio y Preposicion, no 
hacen faha: la primera viene 
a ser adjetivo, y la otra se 
sustituye por los sufijos. 

ñrticulo. 

En vasco solo hay nn ar- 
ticulo,y c|ue por ciertu nim- 



34 



kamk ezin ibilli litekena. 
l^erez ez dii ezer esan nai, 
ta bere eij'intza izenak nroi- 
tzea da. 

Izenak, aditz ekilleakin 
badabiltz. niniicitza ak da: 
erazko aditzakin badande, 
ordiian a bakarrik da. 

K onek diaikiya diyola 
dirndi; orregatik izenak 
f^'anz asko nrgitnbak diyez- 
tenean, mng-itzaz ak ( + k) 
jartzen zaye; ganz asko, ba- 
nan nrgitn gabe izenak di- 
yotenean, ordnan/.- bakarrik 
a. gabc erastcn zaye. 



Ikasgayak. 

Gizona — gizon+a, glzo- 
nak. 

Gizonak — g-izon+a-f-k 
Mciidik — Mendi+k 
Nola len, mno-itza beiñcrc 
bakarrik arkitzcn ez dala, 
esan dan eta izenarcn maill- 
kitza adicrazten dancin l)c- 
rarcn egintza ondo iknsiko 
dalako, orain mnmtzaz ix.{i- 
yago esan bearrik ez degn. 



OARGAYA. 

Aditzekillcarekin mnnitza 
dal)illenean r//.-dala csan dc- 
jrn: cgiyaz ola izan bearda: 
l)atek zerbait daiiinean fc'i'i- 
tcn dnncan) diaitzcn dala 
esan leike. 



ca va solo. Nada sicci^ific^ 
de snyo y su oficio sc redu- 
ce a determinar los nom- 
bres. 

Si los nombi TS^ estan con 
verbos activos, el articulo 
es r/A ' — e/, /«, /o; y si con 
vcrbos dc modo solamentc a. 

E sta /• pa rece que expre- 
sa multiplicidad; por 



eso, 



cuando el nonibre expresa 
niucli as cosas detcrminad as, 
sc le pone por articulo al: 
(a+k): y si solo cxpresa co- 
sas indcterminadas, solo se 
le añade cl sufijo /■" sin la (/ 
dcterminantc. 

Ejemplos, 

FJ /lomhrc, el liombrc (con 
verbo activo). 

Los Jionihres. 

Montes — Los montes cn 
o-eneral. 

Porque como se liadiclio 
quc cl articulo nunca va so- 
lo, y, porfpic al explicar la 
dcclinacioii dcl nonibrc, lia 
de verse claramcntc el pa})cl 
que descmpci"ia, no se trata 
mas aqui dc diclio arti'culo. 



ADVERTENCIA. 

Hcmos diclio quc el arti'- 
culo, cuando va con verbo 
actjvuj^cs ak: y asi debc scr, 
puc8t()quc~c*uan(lo uno liace 
algo, jnicdc decirsc qnc sc 
multiplica, 



35 



Onela — "Aita da, cdo hi- 
2I da,^: itzaldi onek aitaren 
izaerabakarrik diyo: '■'•Altak 
semea darama,, nolabait, aita 
hizl eta besterafzen dala, itzal- 
di ontan esaten da. 



Eta ezln da aitak au, asko 
diyon aifal'-Yekiu nastu: eus- 
kal itzakliyak motezko arau- 
kidik'ez dauka, banan zem- 
baki ta notiñezkoa bai. 



Ikiisgaya. 

Txoriya mutilfak da. 

Egilleak eta ekiñak asko 
diranean bakarrik nastu li- 
tezke: orduanitzakb'ko esan- 
gayetik errex esan naidana 
aditu leike akle batetik, eta 
gañera itzaldiyaren ekidan 
agertzen danetik. 

Euskal itzaldi-ekidan len- 
bizi ekiña ta £>'ero ekillea 
jarri bear da. 

Orrela: 

Semcak lagunak dauzkate. 

Emen, semeak eukiak ta 

lagunakekilleak diraki diyo. 

Lagunak scmeak dauzkate. 

Emen, kigunak eukiak 
eta semeak eukilleak dira. 

Olako nazkerlyen bat ger- 



Asi'; "EI padre es,6 vive.,: 
en esta frase solo se expresa 
un modo de ser del padre y 
nada mas: '•^elpadre Ileva al 
hijo^^ en esta, se expresa, que 
vive y en cierto modo se co- 
niunica a otro, 6 se mul- 
tiplica. 

Y este suieto aitah no se 

*■' ^^ 

puedeconfundir con aitcdc los 
padres : la lengua vasca no 
tiene concordancia de gene- 
ros, pero si de niimero y 
personas. 



Ejemplo. 

EI muchacho tienc et pdjaro. 

Solo cuando son muclios 
los agentes y complemen- 
tos, pudieran confundirse; 
entonces se puede facilmete 
sacar el sentido del contex- 
to de la frase por un lado y 
por otro (ademas) por la 
construccion del vaseo. 

En la con struccion de la 
f rase ciT_vasco, se debe po- 
ner 1." el complemento y 
despues el agente. 

Asi: 

Hijos los amigos ticnoi. 

Aqui, los Iiijos son los te- 
nidos; los amigos los que 
los tienen. 

Ami(jos los hijos ticncn. 

Aqui, los amigos son los 
tenidos y los Iiijos los qne 
los tienen. 

Cuando pueda kaber al- 



-36 



tatn litekcncan bcstc itz ur- 
gillen bat jarn. leiKe, eta 
oiTcla itzaldiva "arbi atera- 
ko dii, bai ta ere ekillea adi- 
tzaren atzean jartzen bada. 



Onela leno-o ikuso^avetan. 



Sv))ir asko laijunak daiiz- 
Ji-afe. 

S('i)iC((k- (lauzlate h((jujiak. 

]5igarren esaeran. 

LajiDi o)ia/i seuicaJc dauz- 
J^'ate. 

Laguii o)ud^ dauzJ^cde ae- 
Dieal'. 

Izcna. 

Gauzak dizkiyon itz bat 
da. 

Izan leteke: 

Notiujiija — An ton , Txo- 
min, Pello. 

Gauzkija — Maya, auntza; 

kava. 

./ 

A/jizoia — xVlberdi^ Ziau- 
rriz, Azkue. 

rtza — Ofia, ii'atza, miña. 
iJiaiz/iOa — M u n a o; o r r i , 

O ' 

etxcna2;usiv<i. 

L)a)'iJ:ija — E s k o n g a y a , 
artzaya, Euskalduna. 

Diai/iiija— Sagaztiya, ar- 
taldiya. 

l^ta al)ar. 

Izcna bakarrik dagonean, 
Ijcti mugitzakin dijua, no- 
tiniiiya ez bad;i. 

Ktxca, iza)'i'a, Gab)'ic/ Ka)'- 
/od. 



guna confusioU;, pucde agre- 
garse alguna palabra, quc 
aclare la frase y asi se hara 
mas intelio^ible, lo mismo si 
se coloca el agente detras 
del verbo, como se debe. 

Asi', en los ejemplos ante- 
riores. 

LjOS a))iicjos tioioi )uuc1ws 
hijos. 

Lioioi /lijos /os aniijos. 

En la sejxunda frase. 

Los liijos tioioi huoios 
a)nifjos. 

Buoios a))iijos iioioi /os 
hijos. 

Notnbre. 

Es una palabra que de- 
signa las cosas. 

Pucdc ser: 

Lo'so)i(d. Antonio; Do- 
mingo, Pedro. 

Coin un. — Mesa . c a b r a , 

/ 7 

muellc de puerto. 

rat)-on/i)iico. — A I b er d i , 
Ziaurriz, Azcue. 

Sio)ii))'e. — Pie, sal, dolor. 

Coinpuesto. — Monte de 
cumbre roja, amo de casa. 

Do'ivado. — Novio, pastor^ 
vasco. 

Co/ectivo. — Manzanal, re- 
baño. 

Etc. 

El nombre, a no ser per- 
sonal, va siemprc con el 
articulo, cuande va solo. 

Jja casa, / a cst)-cU a — Ga- 
bricL Car/os, ~~^ 



Izens^oi batek izenari bada- 
rrayO; orrek miigitza ar- 
tzen du. 

Etxe pollifa — Ec/ > a l- 1 cdc- 
rra . 

Izena beti izengoyaren 
aiirrean dago. 

GlzoH zinizoa — crri atntdi 
ta txukuna. 

Bañan beste itz-joskera 
batek bakartzcn badii, or- 
duan izen bakartdnba guz- 
tien atzean jarri bear da. 



Zurezko alkh/a. 

Etxe cder da zuinardi attn- 
dizJco erritja. 



Ir:en.aren maillkitza. 

Izen bat bakarrik, edo 
beste itzakiñ eg-on arren 
maillkitzen da: ortarako au- 
rrena lenasro esan dana u'o- 
goan euki bear da; itz no- 
tingiynk askotan, bear da- 
nez, eta itz diaizkoak urgi- 
rik gabe beti jarri bear dira- 
la, toki diyotenak beiñepen; 
bestcak lau mailletan (/ ar- 
tzen dute. Euskal izenaren 
maillnk ez dira erderarenak 
bezela. 



Si el nombre va seguido 
del adjetivo, cste lleva el 
articulo. 

Casa honita la^ sol heruio- 
so el. 

El nombre precede siem- 
pre al adjetivo. 

Ildmtjre juicioso^ puchlo 
(jrande ij curioso. 

Pero si el nombre estii 
determinado por una pala- 
labra 6 frase, siempre se 
clebe poner detras de todo 
lo que le determina. 

Asiento de madera (de ma- 
dera asiento el). 

EI puehlo de casas hellas y 
prados graudcs. 



\ 



Declinacion del homfcre, 

El nombre, este 6 no so- 
lo; siempre sc declina: para 
eso liay que teiier en cucnta 
lo que se ha dicho antes, 
esto es, que l os nombrcs 
propios , como se debe, y 
tambien l os nombrcs en ph i- 
ral, es tan si n L^ determi na- 
cion a, especiahiiente los 
nombres de higar; los de- 
nuis solo toman hi a en cua- 
tro casos. Los casos en vas- 
co no corresponden a los 
del casteUano. 



—38— 





^ 




S 2 


^ 




^ 


3 




•** 




«^ 














a 








^ 






S ^ 


5" 


ar- 


5~: 




^ ti 








^5 -^- 


■-5: 




«5' 


JUJ 




-^- 2 




'S 






^- a 




^ 




p 








a 






a 








r 




p 


p p p 


P^PPPPPP 


p 


» » 


P 


» 


1 






S5 -. 


^ M 


-1 ^ 


t-t '-I •-( "-S •-!•-( «-S 


1 


"1 -t 






1 


» 




N 


fC n; 


Ç^ ^ Ç^ ^ ^ ^ f^ 


(D 












^3 


P 


^^ 


„333333 


3 


S "* 








p 






"• C- ^S-Cr. 3333 


3 




1+ 




r 











rt> S ?r Ç^K » 








7^ 


?r 


p 








~S" 
















? :» 


















• • 


S £ 


ffl » 53 


35P0D^D3PPS5 


0: 


03 03 


03 


03 


» 




S7 


b 


s s 


3 3 3 


3333w>33i— ) 


3 


3 3 


3 


3 


3 






70 K> 


a: p: £0 


a505a3»»a)05D3 


03 


05 ZJ 


23 


03 


03 




5? 


Cb 


n" b^ 


03 CD 05 


MO:a::Da3»s:a5 


v: 

03 


B) 23 


03 


<< 




i 


?r^ 




p^ 


(K, —. "-i ". '^ "-i '^ '^ 

^^rt>«rt)<x>(t>ft)<t> 
^ — 333333 


-1 
3 


2 
3 




?r 


» 


T 
^ 


"^ a 

1 




PT* 


s =■ i^ ^^~- ^ ^'^ °f- 

wk£.S3£ 


05 




f 




p 


P 


t' 






3 










l-|w 






o"' ?^lt2 ^ 














,N 


















■■ym9 








'•• S" 














'5, 


>i 


e z 

e t/az 


"3 cn a> 
ST ^ ^ 


^' C^ fD a CD O <^ Ct 

''•_333333 

(^ 3- C- srcr? 05 a:; a? 
;=; ^ S- cr. 3 3 3 
o "StE^ " 
~5" 


2 

••.> 

aQ 

23 

3 


a> ~' 

^ 03 

— ' 3" 


P|^03|^ 

?r — 


^1+ 


••9 

r 
9 


3' 

N 


?f- 


B3 M 


25 o; 35 


05D5a5D3Mi3o:o: 


^ 


£ £ 


03 


03 


03 


s? 


r? ^ 


3 3 3 


33333333 




•-^ 3 


w> 


3 


3 









tt » 


05 S5 05 


0305n3S303o:Po; 


s 


05 03 


03 


03 


05 






^s 


v: << 


(5 <t> 2- 


<.-<<V;'-^Vr;t-<t<t^ 


^ 


<< <<: 


v; 


t.^ 


t< 


'g 




si- 


n> fD 


3J (^ <^ C^ O <T ^ {T> 


£ 


CD 03 


03 




03 




0= 
N 


^ S" £" 


r;?r333333 

^^ 5' Ñ" N '^ '^=5 «^' ^=; 

§-»»£.££» 

S; -- r-.- zr. 3 3 3 
o ?^ £:^ s» 
~o 


05 

3 


3 „— 

£. 


r'. 


— 


<• 


9 




t' 




L^ 


Q> 




t;< 


tK 


i^- 


f 

» 




K 


h? 




l^ 


2 




a^ 




O^ 


ri 

e 


c 


?i ir 




*>*. 

^- 






6 


:^ 


^' 


.>*- 


»■ 






o 


o 






c> 


s 


<5 



't. 


01 














d 






r; 


:^- 




C- C- rt> 
















^\ 


m 


c5 C 


r3 T3 


rh or3-3r3 C3-rr 


' 2 


C 23 





(D 


3- 


<-i 


o o 


a> rt> 3 


SOft-S^OrtJS^os 


-^ 


2- — 


^^^ 


*~* 


(t> 




•n ". 


^— •— - 


"-' -^ -? M '-:'-"•/; (- 








M- 


-^ 




3 


a> •— 


— 03 05 .^ — ^ — U, 

JL<t>'^'^rt>T30303 





fD 


E- 


•— ' 


5 


r 




.-> 


X 


-— rD T> ' -^ 




—! 


. 


•"J 


£ 


»■1 


< 

Ui 


Cc ^ . 


c' 
2. 


• o 
o 

o>* 


— — -^ o P rt> 

o o — — 

» CD 

c c- 

CC (t> 

' o 


o" 


• 3 





-^ 

3 

23 
3 



3 

03 

3 



•— ' 




5 
p 








»' 














.S" 


?-> 

^ cc 


3 :j 


S 3 3 


33is:J:j333 


a 


3 










>5 


~ 


















■^ 


*w "^ 


C- ^ (t> 


2;. (:i--;'3'c; ^-3-3- 


' 2 


c ?;' 


<=■ 


o" 
ce 

2 


3* 




3 


c» 


o -• 

o e- 
cc ■=■ 


<t> _ 3 


3O0303O^P» 
c^ ^^ P P 

««tZoocc?^ 


3 

••c 



CD , 

— 
X 




2 
3 

03 

3 




« 


'^ ■ ^^ 






cc cc g 

^ CC Cfi 


fD 


►1 


^ 


3 


•■ 


< 


-^. o'" 


p> 






c 

CD 


. 3 

3 


5 


•— « 


CA 


P 








3 


^! !• >< 




^ 













fi} 



o - 



(T) 



39 



ADIERAZGAYAK 

A bakoyan bezela e diai- 
koyan dirucli; lau mailletan 
e-ven ordez a dago, bauan 
nere nstez c jarri leike. Adi- 
tzan ere a'ero e diaitzeko ar- 
tzen dala ikusiko degu. 

Maill askotan r dago: r 
au bateratzallca ote da? 
ctxe-r a — etxera 

Betxiartean dagon (e) be- 
txi biii'uutzalea da nozki. 

T'ilc ^?-ren atzean dih dala 
badakigu. 

Norengiya izentzen da- 
ncan, izen bat bezela a mu- 
gitzarekin jartzen da. 

Ikusgaya: 

^Aitaren etxea ote da da- 
kiisr/un au? 

Bai, aitarena da. 

Izenduta dagon ezkero^ 
norengin Jjaten norengiya 
bi ta iru aldiz ere izan leike. 

^^Zer lei/o hegiralia zaude^ 
nagusiijaren ddo erakuslearen 
etxcarena? 

Nagusiijarenarena., nagusi-- 
yarenekoa. 

]{ik gahe-'' ^ ik gaJ/e-ren 
ordez dagonean ezer gahe 
esan nai du. 

Anayagahe, a n a y i kg ahc , 
anairikgahe. 

Ta^ cliaitzallea da, tv adi- 
tzetan bezela. 



ADVERTENCIAS 

La e en phn-al; es lo que 
la a en singular: aunque 
cuatro casos clel plural to- 
man a. creo que pudieran 
tomar ki e. Despues se ha 
de ver en el verbo ciue la e 
entra como pbiralizadora. 

En muclios casos entra 
la r: ^seva, acaso esta r uni- 
ficadora? casa a la— a (la) 
casa. 

La e entre parentesis (e) 
es una letra eufonica. 

] ik se sal)e ya, que tras 
La n es dik. 

Cuando se sustantiva el 
genitivo, toma lo mismo que 
el nombre el articulo a. 

Ejemplo: 

^Scrd acaso del padre esta 
casa, que vemos? 

Si, la de mi padre es. 

Una vez sustantivado el 
genitivo, puede admitir dos 
y tres desinencias de geni- 
tivo. 

f^^Çue ventana esfds niiran- 
do^ la de la casa del amo^ ola 
de la del maestro? 

La de Ja deJ amo. 

liikg(d>e-k, en lugar de //."- 
gaJjc., indica exclusi6n,(Y/rr/<-. 
cia de todo. 

Sin eJ hcrmano^ sin Jos hcr- 
ma)U)s, sin hermanos. 

Ta cs pluralizador;, como 
te en los verbos. 



—40 

/iV k 1);itcratzcn dimcz. 
/f/-k bnnakatzeii dula dlru- 
di. Beo-ira ikuso-avak. 

Izcnak aditzeraztcn dita 
berai tu edo (hi crantsirik: 
///, // edo / rez azkentzcn cz 
dancan: dit, n cdo / rez az- 
kcna l»adu. 

A)'(/ia-ti/i, ((rfjitn^ Mon'oi- 
ti/i', morroitu. 

Gizofi, fjizomhc^ inutill^ mu- 
ti/du. 

Toki l)at adierazten du- 
ten izenak, aditzetan biur- 
tzerako, lembizi ra artu 
bear du eta gero iu. 

Etxe-a^ cf.cera. etxeratu. 

Mem/ia. mcm/ira, mcndi- 
ratu. 

Gizonak^ berenez egin li- 
tezken gauzak csan nai di- 
tun izenak, aditzetara biur- 
tzeko, ejin artzen du: 

//0, itza, zotiña^ irrista, 
ametsa. 

Lo cgin, itzcjin^ zotincjin^ 
irristegin, ametscrjiu . 

Batzuetan c(jiñ-cn tokian 
cman jartzen da eta orduan 
beste batengana ])crarcn 
eginkizuna dijoala, diyo. 

Muna^ musua^ liarra: zu~ 
rrutii. 

Muh e(/o musu eman, par 
eman, zurrut cman. 

Azkcneko csaera ontan, 
rman eta ((/iucrazi^ gutxi 20- 



Asi como la r (re) tiende 
;i unir. ta tiende ;i scp;irar. 
Vejinse los ejemplos. 

Los nombres se convicr- 
tcn en verbos añadicndoles 
tu 6 (tu: tu^ si no terminan 
cn / 6 n: y du en cl caso de 
que termincn cn n o /. 

Dc /a /uz (arjia) /ucir; dc 
criado, convertirsc cn criado. 

Jlombrc, />accrsc /muibrc; 
muc/iac/io., convertirsc cn... 

Los nombres que expre- 
s;in lugar, deben para con- 
vertirse en vcrbos tomar 
primero ra (hacia 6 direc- 
cion a) y luego tu. 

Casa, liacia casa, dirijirse 
d casa. 

Monte, Itacia el montc, di- 
rifjirse cd montc. 

El nombre que expresa 
una accion natural en cl 
liombre, toma para verbiñ- 
carse el verbo cgin (hacer) 
por sufijo: ' 

Sueño, p(da/)ra, Iiipo, rcs- 
ha/()n, sucuo. 

Dormir, luddar., tcncr /lipo, 
resba/arse, sonar. 

A veces cn vez de ejin se 
poue cman (dar) y cxpresa 
una accion que rcdunda cn 
otra pcrsona 6 que provie- 
ne de. 

hcso, beso, risa, trafjo. 

Bcsar, dar/c risa, dar/c dc 
hc/n'r. 

En este ultimo siu'nifica- 
do sc cmplca indistintamcn- 



—41 — 



rabera, bata besteren ordez, 
jarri litczke. 

Ardouk ))io:l-orra)'i lo e)}Hi- 
tcn (h'//o= 

Moz'korrari ardoah lo efjiu- 
erazten diijo. 



te e)nan (dar) y egifierazo 
(obligar d hacer). 

El rino da sueno al bo)'ra- 
cho=z 

EI rino hace dor^nir al ho- 
rracho. 




—42— 



IZTeGlVA 


VOCABULAJiia 


IxDiink 


Izoiigoyak 


Xoiiibrcs 


Adjotivos 


Eperra 


gizena 


Perdiz 


gordo 


Larra 


ugariya 


Yerba 


abundante 


Lizarra 




Fresno 




Miiña 


goitiya 


Seso 


alto 


Txolxa 


mea 


Palillo 


delgado 




ona 




bueno 


Znailza 


aundiya 


Arbol 


grande 


Aragiya 


obea 


Carue 


mejor 


Zuinarra 


galanta 


Olmo 


corpulento 


Lerlxuna 


txiki^'a 


Temblun (arbol) 


pequeuo 


Aritza 


sendoa 


Roble 


fuerte, sano 


Zura 


gogorra 


Madera 


duro 


Egazliya 


ariña 


Ave 


ligero 


Akuriya 


kaiskarra 


Conejo de Indias 


raquilico 


IkuUua 


Illuna 


Cuadra 


oscuro 


Kiratsa 


Ustela 


Hedor 


podrido, falso 


Txortena 


Luzea 


Rabillo de fruta 


largo 


Kirtena 


Motxa 


Mango 


corto 


Zapelatza 


Biziya 


Cernicalo 


vivo 


Olloa 


Txarra 


Gallina 


malo (fisicamente) 


Usoa 


Apala 


Paloma 


humilde 


Gariya 


Borobilla 


Trigo 


redondo 


Oloa 


latza 


Avena 


aspero 


Beya 


lodiya 


Vaca 


grueso 


Idiya 


Motela 


Buey 


tardo, pesado 


Txekorra 


Zoliya 


Ternero 


vivo, animoso 


Baserriya 


Txukuna 


Caserio 


limpio, curioso 


Basoa 


Banakatua 


Bosf{ue 


esparcido 


Elxea 


Zatarra 


Casa 


feo, asqueroso 


Sukaldea 


Argitzua 


Cocina 


claro, lurainoso 



-43- 



Ikasgayak. 



(Beg-iratu atzean claiiden 
izan eta beste aditz bereko- 
yen ekintzak.) 

Larretik dator eper gize- 
na: arren gañean zapelatz 
aundi bat dabill: basora di- 
jua bci zatarra: zuaitzpean 
daude ollo ugari: ikullu illu- 
nera dijua txekor zoliya. 

Oloa ugari dator, gariya 
ez: basetxe txukunetaraño: 
aizkoraren kirtena luzegiya 
da: atoz, nso maitea, atoz 
ganbarara: etxepetan dabil- 
tza bei ta idiyak, uso ta 
olloakin batean. 

Zurezko ctxea ofoo^or ta 
sendogoa. Aritz indartzu ta 
gizon menlzu. Goitiya da 
zumarraren burua. 

Zumardiyetatik zatozte, 
gizon lodi ta sendo zerate- 
nak. Ez dabill gizonik baso 
illunean. 

Zapelatzaren arintasunik 
ez dao'o c»-izonetan: usoa be- 
rez apala da, idiya indar- 
tzua, aritza gogorra: bana- 
katuak daude etxe ta base- 
rriyak Euskal-erriyan. 

Amona zarra dago, baiian 
bivotz onekoa beti bezela. 

Txotx mea ez da ona in- 
dar egiteko. 



Ejercioios. 

l'Veanse miis adelante las 
eonjugaciones del verbo ser 
y sus analogos.) 

Corpulento buey: de la 
cuadra del caserio limpio: k 
los bosques va la vaca gor- 
da: viene la lluvia tras los 
reldmpagos y truenos. 

El pan dspero del case- 
rio: en los altos desvanes de 
la pequeña casa: del fresne- 
dal viene la madera para 
las casas de los esparcidos 
caserios: la carne de terne- 
ra es mejor para mi. 

La casa de madera: con 
la lluvia se pudre la iioja- 
rasca del fresnedal. 

Con el buen trigo, y no 
con la pequeña avena se 
engorda el cuerpo. 

Del bosque viene el agua: 
al agua van los ptijaros: el 
buey y la vaca son fuertes 
para el trabajo, no se can- 
san tanto como el liombre. 

Las aves del bosque: en 
la cocina estd la abuela. 

De la casa de madera vie- 
nes: ^jpor donde se va al 
bosque'? 



— 44 — 



ESAGAYA. 

Aitiefs l»:it. 

(ijiixo xainnr zi'blllcn b;i- 
tean. Txonilii, enl txlkl ta 
pollit batekoa, zirndinez loa- 
lez betea overatu ta ametse- 
taii asi zan. 

Lur ikara bat astentzala 
aniestn zun. jArren larriya! 
bildurti^'a omen zan bada. 

Lurra dardar^ gelaren or- 
metan txintxillik zeuden an- 
tzckiak zearka, oya bera 
zeazka bezela bultzaka ba- 
zei-amatela, ikusiaz, ig-esi 
eg'in nai, ta ezintzun; ojuka 
asi nai ta mingaña ankezu- 
rrak bezela o-ofT'or ta otz ar- 

o o 

kitu zun. 

Kopcta izardi otzez, bi- 
yotza larriz oartuaz, biklur- 
tii, txorabiyatu ta... iltzaka 
iruditu zitzayon. 



Bazijuan gure Txomin 
gaixua bestc asko iltzirana- 
kii* Jaunarengana, zer esan 
da zcr egin jakingabe zi- 
juan, akikotan aspakli jar- 
dun etzalako. 



Lasava izan arren, zer- 
bait esturatu zan; aka ere 
etzau burutik guztiz galdu. 



TEMA. 

Vn Miierio. 

Domingo, natural de un 
pueblecito bonito, una vez 
(pie sc liallalja mediano dc 
saUid, lleno, al parecer, de 
suefio, acost/jse, y se puso 
a soñar. 

Sono que tembkaba k\ tie- 
rra ;CuAl seria su apuro, 
siendo, al decir de kas geii- 
tes, muv^ ti'mido! 

Sintiendo que tembkiba 
ka ticri'a^ que se movian los 
cuadros colgados de kxs pa- 
redes y que la misma cama 
se mecia como cuna movi- 
da a empujones, quiso liuir 
y no pudo; quiso gritar, y 
la lengua, lo mismo que kis 
piernaS; k\ teni'a yerta y 
fri'a. 

Le pareci6 que la frente 
se le banaba en sudor fri'o; 
temi(3, desvaneciose... y sin- 
tio quc se moria. 



Iba nuestro pobre Domin- 
go, junto con otros nniclios 
difuntos j'i ki presencia dc 
Dios; iba sin saber que de- 
cir y kacer^ por cuanto ka- 
ci'a nuiclio tiempo que no 
pensaba en semejanle caso. 

Era de suyo tranquilo, y 
a pesar de ello, se tiu'bo: siii 
embargo, no perdio del todo 
su serenidad. 



— 4 
"Lembizl zer beste ba- 
tziiek esan edo egiten duten 
jakinda, bear dana egingo 
det,,zionTxomiñek.,:ta esan 
da egin, pizka bat atzera- 
tuaz, besteai aurreratzen 
utzi ziyen, da nora ta zerta- 
la denak zijoazen bcgiraka 
jardun zan. 

Ontan, alako ate aundi 
batera iritxi ziran: batzuek 
deitu zuteu; da atezaya, ar- 
pegi alayezko aiton bat, 
zeiñ ote ziran ikustera eto- 
rri zan. 

Ate aurreaU; eserita, ba- 
naka guztiak jarriazi ta ba- 
koitzak nungoa zan, zer nai 
znn, bizi zan bitartean zer 
eg'intzun esan zezala atezai 
onek agindu ziyen. 

Lembizi iritxi zana^ izke- 
ra zatar batean itzeo-iten asi 
zan; bañan, itzontzlya izan 
arren,laisterixildu bear izan- 
tzun. Kopetillun jartzen asi 
zan atezaya, ijum! jum! al- 
dizka eo-iñez; beo-iz beo^i 
itzontziyari jarri zitzayon, 
eztarriyan zerbait bazeukan 
bezela estul eo-intzun da... 
jux cmendik! esanez urrutira 
bialdu zun. 

^Zergatik? Etzun ori Txo- 
minek igarri. 

Etorri ziranak asko, uga- 
riyak izan arren, guztlyak 



"Voy a ver primero lo 
que dicen y hacen los de- 
mas, y segun lo que note, 
obrare como deba,, deciase 
Domingo: y dicho y hecho, 
atrasandose un poco y de- 
jando adelantarse a los de- 
mas, se puso a observar a 
que y a donde se dirigian 
los demas. 

Llegaron en esto a una 
puerta muy grande: llama- 
ron algunos^ y acudio el 
portero, nn abuelo de faz 
apacible para hacerse cargo 
de quienes eran (los que lla- 
maban). 

Sentado este portero ante 
la gran puerta^ hizo a todos 
ponerse en 6rden_, • y les 
mando que cada uno dijera 
quien era, de d6nde y que 
habia liecho durante su vida. 

Comenz6 a hablar el que 
primero liabia llegado; era 
hablador eterno, y no obs- 
tante pronto tuvo que ca- 
llarse. Habia comenzado a 
anubhirsele la frente al por- 
tero, quien h.Rcm /jum! /juin! 
de vez en cuando; y miro 
con fijeza al hablador; tosio 
fuerte, como si algo se le 
anudara en la jTj-aro^anta... y 

O O J 

exclamando /fuera de aqui! 
mando lejos al hablador. 

^Por que? Eso fue lo que 
Domingo no llego a adivi- 
nar. 

Eran muchos, muchisi- 
mos los que habian llegado, 



— 4(;— 



atezayak esag'utzen zltiila zi- 
nuliii. 

Ziinaklyon bakiiitzari nal 
zun irnztiya esan artc aitzcn 
ziyon, batzuctan, beg'i goi- 
belduak jarriyaz,irripar go- 
xoa bestetan cgiñcz, cta az- 
kenean /zuaz harrena! edo 
/ux enicndik! esan da etorri 
bcrriak sarluazi, cdo urruti- 
ratzcntzitun. 

Artan; basarritar bat iri- 
txi zitzayon, eta atezayari, 
bcgiraka jarri ta gero, euz- 
kcraz itzegiñcz esantziyon: 

«jEne Janna! ;Zu, gure 
clizan errizaitzat dagon, 
Pedro Deuna zera nozki! 

''jAuxen da zoragarriya! 
f A teza va k e u s k a 1 d n n a r i 
erantzuntzi^^on) jazpaldian 
enun olako izkera xamu- 
rrean itzik aitu! |zuaz, len- 
bailen zerura; zu, biotzezko 
euskaldun guztiak bezela, 
ona ta zintzoa zera! Zeridvo 
iru atc bakoitzcan, euskeraz 
deitu besterik ez dezu; ateak 
zu itzegiten asi ezkero, bat 
batcan da zabal-zabal iri- 
kiko zaizkizu.,. 



Euzkalduna, berriz alako 
itz saniurrak ailu baño le- 
naijfo zerura sartu zan. 



y a pesar de eso parecia que 
el portcro los conocia ii to- 
dos. 

Dejaba qne hablasen todo 
lo que quisiera cada nno de 
los que se le acercaban; los 
miraba con ojos irritados a 
veces, con cara risnena otras 
y dicicndo a lo i'dtimo; ;re 
adentro! 6 jfuera de aqiu! in- 
troducia a los cielos, 6 en- 
viaba muy lejos, {'i los que 
lc liabian acudido. 

Llegosele, en aquel mo- 
mcnto nn casero, quien dcs- 
pues de mirar dc liito en 
hito al portero, dijole envas- 
cuence: 

"jScnor mio! dc scguro 
que eres tii el que tonemos 
nosotros por patro:io del 
pueblo, S. Pedro!,, 

"|Quc diclia La mi'a! (res- 
pondiole el porteroal vasco): 
jhacia tiempo quc no se ha- 
bi'a oido aqui pahibra en 
lengua tan dulcc! jvc, v6 
cuanto antcs al cielo: ti'i, 
como todo el quc de vcras 
(dc coraz6n) es vasco, cres 
bueno y juicioso! jNo tienes 
mas qne llamar en vasoo en 
cada una de las tres pnertas 
del cielo, y todas se te abri- 
ran de par en par, apenas 
hayas tu comenzado a ha- 
bhar!,, 

Entrose el vasco al ciclo, 
sin aguardar a que segunda 
vez le repitierau tan dulcea 
pahibras. 



— 47- 



Txomiñij au aitu ta ikus- 
tcaz, biyotza lasaitu zitza- 
yon) berak euzkeraz itzegi- 
ten bazekin bada: eta euz- 
keraz zeruko atezayari itze- 
giteko asmoakin arkitu zan. 



Esnatu zan Txomin, bi- 
yotza lasaitu zitzayonean: 
ametsetan oartutako gertae- 
ran arreta jarri; ta beartzun 
asmorik onenean jarri zan. 



Badakizu, irakurle adiz- 
kidea, zer asmo on artu zun 
Txomiñek badakizu, edo ja- 
kin nai dezu? 

Oraiñ csanor-o dizut: es- 
natu zanetik ill arteraño, 
Txomiñekbeti euzkeraz itz- 
es'intzun. 



Irugarren ikasgaya 

Izengoya 

Izengoya izena aknkoztu 
edo zembaitzen ditun itz bat 
da. 

Izan leike: 

Utza — ona, txarra, gaiz- 
toa. 

Dlaizl'oa — gizatxarra, be- 
somotxa. 

Daril'iija — elizkoya, An- 
doaindarra. 



Ensanchosele el corazon 
a Domingo al oir y observar 
esto: sabia el hablar en vas- 
cuence, y tomo hi determi- 
nacion de habhar en vas- 
cuence al portero del cielo. 



Desperto Domingo, al 
tranquihzarsele el corazon: 
pusose a reflexionar sobre 
el acontecimiento que soño, 
y tomo una resohicion, hi 
mejor que creyo debi'a to- 
mar. 

^Sabes, lector amigo, sa- 
bes 6 quieres saber la bue- 
na determinaci6n que tom6 
Domingo? 

Ahora te la dire: desde 
quedespert6 (del sueño) has- 
ta su muerte, siempre habl6 
Domingo en vascuence. 



Leccidn 3/ 

Adj'etivo 



El adjetivo es una pala- 
bra que caliñca 6 determina 
los nombres. 
Puede ser: 

Simple — buenO; malo (fi- 
sicamente), malo (inmoral). 

Comimesto — de mal genio, 
manco, 

Derivado — Devoto, natu- 
ral de Andoain. 



-48 — 



Izongoi aJal-o:f:rillr(i beti 
edo L>evcnctan bcinepcnbcs- 
te izen batekin dabill dabc- 
ti (('usJ^'alf'zhaila) arrcn atzcan 
jartzen da. 

Ikiisgayak 

Arnf: laiif/illca, ikasle hi- 
hana. 

Eiislal crriij « , E ii s l- a l 
jaija. 

Izeng-oi oyek asko izen 
batekin badaude, azkcne- 
koak bakarrik a mno-itza 
artzen du. 

ycsl^a cdcr^ fxulxUit da zin- 
fzoa. 

AdifzliOi bat beren izaera 
alakozten badago, izengo- 
yaren aurrean jarri. 

Mufill (juztiz cdcrra. 

Batzuetan izengoya izen- 
(hitadagonean, bakarrik da- 
bUl. 



El a djcf i co ca lifi( y/ / / r o s i e m - 
pre 6 generahiiente va con 
nn nondjre y siemprc (ex- 
cepto euskal — A-asco), sepo- 
ne detras del nombre. 

Ejemplos. 

Carpiidcro frahajador, iio- 
f(d)lc cstudianfc. 

Puchlo vasco, ficsfa vasca. 

Si liav varios abjetivos 
con un nombre, solo el ulti- 
mo toma el articulo deter- 
minativo a. 

Niña Jicrniosa^ hacciahsa y 
juiciosa. 

Si hay alg-un adverhio que 
cahfica al adjetivo pongase- 
le ante eh 

Muchacho (del todo) coiu- 
Ijlefaniente hermoso. 

A veces va solo el adjeti- 
vo, cuando csta sustantiva- 
do. 

Ejemplo. 

Tcncinos dos nicsas cn ca- 
sa; una vicja y la ofra nucva; 
rra zurczkoa cta hcrrija hur- \ la vieja es de niadera y la 
ni fa arrizJroa da. \ nueva de hicrro y picdra. 



Ikiisgaya. 

IVi nidi dauzkagu ct.rean; 
hata zarra^ hestca hcrriya; za- 



Izengoyaren maillkilza. 

Izen<4"ova izenakin edo 
bakarrik dagola, izena bera 
bezehi maillkitzen da, dei- 
ki^'an ere a mugitza artuaz. 



Declinacidn del adjetivo. 

El adjetivo, vaya 6 no 
con el nombre, se dechna 
como el mismo, tomando el 
arti'culo determinativof/ has- 
ta en el vocativo. 



—49- 



Andre ona. 



Señora buena. 



Bakoya. Diaikoya. 

DESKIIA— Anflre oiia — Andre ml 
KORKIYA — Andre cna.k — Andre oneL 
ZERKIYA— Anflre cna — Anilre onak. 
MMA.— Andre onari— -Andre cnsi 
KORENGIYA -Andre onaren— Andre onen. 
NOREZKIYA.- Andre onartkiñ-Andre onakiñ. 

* 

Begira izenaren malllki- 
tza. 

Izeno:oi batziiek izaeraren 
ordez zembait gauz diran 
esateko daude: oyek zciuba- 
Jc'uja^ deitzen dira. 

Enzkeraz 02reinaka zem- 
batzen da, eta ogei zembaki 
ovetatik amar bakarrak dau- 
kate,beren izena: beste ama- 
rrak banaka lenengoai cran- 
tziaz batetik amarrenerano 
osatzen dira. 

Zembaki oyek dira. 

Baf, hi^ iru^ Jau^ hosf, sci^ 
zazpi^ zorfzi, bederatzi, (bea- 
tzi) amar. 

11, Auiardahaf — Amailrc 
{12, Auiahi), {13, aiiiairu), 
{1-i, aiualau), {15, amabosf), 
{16, auiasei), {17^ amazazpi), 
{18j euiezorfzi), {19, euiercfzi) 
{20, ogei.) 

Beste gañekoak osatzeko 
ogei oyek jarri bear dira^ 
ogeiko en atzean fa-da bi- 
tartean jarririk. 



Sinsrular. 



•lural. 



YeCATiVO-Buena Sra.— Buanas Sras. 
NOMINATIYO-La buena Sra.-Las buenas Sras. 
ACUSATlYO.-AIaI)uenaSra.-Las taas Sras. 
DATIYO. — A!al]U3naSra.-A las Meuas Sras. 
GEMTIYO -De la buena Sra.-De las Dueras Sras. 
ABLATIYO.-GonlaDuenaSra -Conlas buenasSras. 

Vease la declinacion del 
nombre. 

Algunos adjetivos, en vez 
de expresar la cualidad, sir- 
ven para determinar cuan- 
tas son las cosas; y se lla- 
man iiumerales. 

En vasco se cuenta de 
veinte en veinte; estos vein- 
te niimeros solo los diez pri- 
meros tienen nombres pro- 
pios; los otros diez seforman 
añadiendo de uno en nno 
los. nombres de los ante- 
riores. 

Uiio, (los, frcs, cuafro, ciu- 
co, scis, sicfc, ocJio, uiieve, 
diiZ. 

ouce, doce, frece, caforce, 
fjuince, diez y seis, diez ij sie- 
fc, dic^ // ocJio, dicz i/ uueve, 
rc////e.N6tese la irregularidad 
del once, 18 y 19. 

Lo3 niimeros superiores 
se forman añadiendo a las 
veintenas los veinte prime- 
ros, intercalando fa 6 da 
entre ellos. 



-50 — 



2L 
')') 



„ emezortziSS 

,, einerefzi 3.'' 

herrofjei 40 



ogeitn hol 

„ hi 
0(/< if-ini 

ogeita hiii ^4 iriirof/ei 

„ ho4 ^ii larog'i 

„ sii ^O eiin 

,. za:pi '27 herreiin 

.. zorfzi 2S inireiin 

.. hcderafzi 29 lareun 

„ amar 30 hosteitn 

ogeit-amaika 31 seirciin 

vijeit-amahi 32 zazpirenn 

amairn 33 zorfzircun 

amalan 24 heatzireun 

amahost 35 milla 

amasei 36 hi milla 
,, aiiutzazpi 37 

cta abar. 



Eiizkerazko izenak niilla- 
tik aurrera erderaz bezela 
esaten dira: orrela zenibaki 
aundi bat irakurtzeko, begi- 
ra nola esan bear dan. 



1' 

r 



60 

SO 

100 

200 

300 

400 

500 

600 

700 

800 

900 

1000 

2000 



I 

«3 

C* ^ ■*-' _s 



•2 ^ .^ ^ -^ ^ o 

I s I s i 1.1 

^ C/3 ^ — l- - ■" 

7" o r- =; o r; -r^ 



ce 
^ o B 

•— ' c; o • 
cr,— •- 

-"" ^ ^ - rt 



3/57428 i; r, t <) 1 4 



Zenil)aki zatikiak irakur- 
tzeko, zembaki zatizaleari 
/,-/«=/,///rt, 7.-, jarri litzayoke. 



( )rrela. 

7 22 1)55 eta abar. 



4* 12' 7 ' 113 



Ivsaniio dira: 



Iru laurden, zazpi ama- 



vcinliuno veinte y dieciocho 

vcinfei/diecinneve 

ciiarentu 

sesenla 

ochenta 

■ cicnfo 

doscicntos 

trcs cienfos 



mil 
dos inil 



veiiife II diccisicfe. 



etc. 

Los nombres vascos des- 
de mil en adelante suenan 
lo mismo que en castellano: 
asi para leer un numero 
o'randc se dira. 



Tt 
O 

o o 



.— ■•—' ^ o 



m 

^ o 



2 .2 t: 2 .§ = -^ 

^ .= o t: Sr 2 -- 

o r *- ~ o 7" '- 

•#-- C^ •/: o ^ O -- 



o 3 
cc o 



o 
o 
> 
o 



c3 
o 



o 
o 



3/5 7 4 2 8 1*0 C 4 1 4 



Para leer numeros que- 
brados, se puede anadir al 
denominador 6 divisor h'ta 
=k-l>/(i, />'. 

Asi. 

3 7 22 355 etc. 

4 ' 12' 7 ' m 

se diran: 

Tres cuartos; siete doce 



51 



biki, ogeita bi zazpiki, iru- 
reun da berrogel ta amabcst 
euii da amairuki. 
1 1 berez izen jakiiia 

yyT 

daukate; esaten da erdl baf, 
laurden hat, bi laurden etc. 

Zembaki amarkiak iraku- 
rri litezke zatizaleari ki (a), 
k, jarririk: Ara nola. 
4.175= lau oso eta eun da 

irurosreita amabost 

millaki. 
0,86 =utsa ta larogeita sei 



euno:i. 



Aritmetika batean ipiñi 
liteke itzteo^i itxiki bat iaki- 
telvo nola esan bcar diran 
zembakitasun guztiak eta 
beren oiturapena. 



Zembakien erapena. 

Gauzak eratzen diranean 
eta zer toki bakoitzak dau- 
kan adierazi nai dancan, 
zembaki eratzalle batekin 
esaten da. 

Ortarako guztiei atzipintz 
(jarrcn jartzen zaye; ba- 
fian ez lcnbizikoari. 

1.° Lembizikoa, lencngoa. 



2." bigarrena. 
3.° irugarrcna. 



avos, veintidos septimos, 
trescientos cincuenta y cin- 
co, ciento trcce avos. 
1 1 tiene nombre pro- 

pio y se dice un incdio, un 
cuarto, dos cuartos ctc. 

Para lccr los numeros de- 
cimalcs puede aplicarscle al 
divisor el sufijo ki. 
4.175= cuatrocnteros,cien- 
to setenta y cinco 
milesimas. 
0,86 = cero enteros, oclicn- 
ta y seis cents. 

Podri'a ponerse en ur.a 
Aiitmetica un pequerio vo- 
cabulario para saber como 
se baii de cxprcsar en vasco 
las propiedades de los nii- 
mcros y el uso de los mis- 
mos. 

Orden de los numercs. 

Cuando se ordenan las co- 
sas, se quiere nianifestar cl 
higar que cada una dc ellas 
ocupa; sc cmplea un niimc- 
ro de orden. 

Para expresar el niimcro 
dc orden se anadc a los nii- 
meros, menos al l.''el sufijo 
garren. 

primero (lit. el dcl comicn- 
zo, el dc antcs). 
segundo. 
tcrcero. 



12," amabio-arrena. 



17.' 



amazazpigarrena. 



el duodecimo. 

el decimo septimo. 



-52 



38." oofeitti emczortzi ofa- 

nenu. 
84." laroo'eita lan o-arrena. 
107." enn da zazpi o-arrcna. 
495." larenn da Itiroocita 

aniabost garrcna. 

eta abar. 

Zenibakicn tokia (itzal- 
divan). 

Zenibaki osoak bcti izc- 
naren anrrean ipintzen dira: 
bat beti atzean: 6/geyenetan 
anrrean, batznetan atzean. 

Zembaki zatikiakbetiize- 
nen atzean. 



Og-ei mntill eta sei gizon. 



Zapi bat, ollo bat^ lapur 
bat. 

Orain egnn bi, bi gizon 
iknsi nitnn. 

Ogi baten iru laurdenak 
osatn bcar dira. 

Zembaki batcn bost amar- 
kiak, bcraren crdiya baka- 
rrik dira. 
ZomlDakien atzipintzak 

Zcnibakiak bakartnak ba- 
dira, izcnak bezela atzipin- 
tzak artzcn dituztc. 

Orrcla: 

l)atck, batckoa, Itatgabc, 

Ijati, batcrano, l)atckin, ba- 

tckoarekin, cta abar. 

Uost. bostck, bostak, bostok, 

*'^ bostcn Ijosti; bos- 

f\) OnJo iknsi liear d», zcr ilioii: 
liostck — euiii dcziite 
lio.<>tak — ekin dcznyntete 
bojtok — alkartu gera 



el 



trigcsimo octavo. 



el octogcsimo cnarto. 
el cent^simo scptimo. 
el cuadrino-cntcsimo nona- 

gcsimo quinto. 

ctc. 

Lngar dc losnunicros (en 
la frasc). 

Los mimcros cntcros sc 
ponen sicmprc dcUintc del 
nombrc: uiio siempre detras; 
dos casi siempse dclante, al- 
gnna vcz dctras. 

Los niimcros qncbrados 
sicmpre dctraa. 

Vcinte mucliaclios y seis 
liombrcs. 

Una tela, nna gallina; un 
ladron. 

nace dos di'as vi a dos 
liombres. 

Hay qne completar los 
tres cnartos de nn pan. 

Los cinco dccimos dc nn 
niimcro son solo su mitad. 

Sufijos de los nuniei^os 

Los numcrales, como de- 
tcrminados que son, toman 
lo mismo que los nombrcs 
los snfijos. 

Asi 

Uno, dc nno, sin uuo, ;i 
nno, liasta nno, con uno, 
con el de nno ctc. 
Cinco, los cinco ^'\ dc los 



(1) N'Uese bicn lo que cxpres.in: 
Uagunlo cinco Ccunlesi|uierH ) 
A.omcliinlc miuelios o los cinco (aun- 
(]ue jiuediin otros mAs ) 

Xos juntamos los cinco (y nadie mas). 



tokgatik, bopten ga- 
ñean, ela abar. 

Laiig'arrena; laiigarre n a k , 

langarrenare- 

na, iaiigarrena- 

ri; langarrena- 

gabe, eta abar. 

Baiian biatzipintz dira^zem- 

bakiairi bakarrikda- 

gozkienak, iia eta 

naka. 

Na. — Atzlpintzetan esan da- 

nez, esan naidu zeni- 

bat bakuitzari eman 

edo kentzen zayon. 

GudamJ^'o garcii/a/i on- 

do ekbi diotenai hostiia 

niilla duro emaii dizki- 

ye. 

Gau hateaii hostiia Ja- 

pur gauzai hal'oitzak 

arrapafu ditii. 

Naka — Zembat zati bakoi- 

tzean dauden esan 

nai du. 

Etorri diran mutille- 
tatik,bostnaka erric- 
tara bialdu dituzte. 



53— 

cincO; a los cinco, 

por los cinco, sobre 

los cinco etc. 

El cuArto, el del cuartO; al 

cuarto, sin el 

cuarto, etc. 



Izengoyen berdintasungia. 

Izengoyak berez gauzen 
izaera adierazten du. 

Osoa, oiM^pollita^ aundiija. 

Bañan bi gauzen izaera 
bat berdingaitzen bada, izan 
liteke: 



Pero hay dos sufijos, que 
convienen exclusivamente a 
los niimeros, na y naka. 

Na — Segñn se ha dicho en 
los sufijos, expresa 
cuantos se dan 6 se 
quitan d cada uno. 
A los qiie eii iiempo de 
guerra se han portado 
hieii se les hau dado eiiico 
mil duros d cada uno. 
En iina noche cada sereno 

ha cogido cinco ladrones. 

Na ka — Exprcsa c n a n t o s 
individuos entran en 
cada grupo. 
De los mucliachos, 
que han venido, lian 
sido enviados a los 
pueblos de cinco en 
cinco. 

Comparacidn de ios adjetivos. 



El adjetivo de suyo indi- 
ca la cuahdad de las cosas 
(grado positivo). 
Entero, hueno^ honito, grande. 
Pero sl sc comparan las 
cuahdades de dos cosas pue- 
de suceder que haya: 

5 



— 54- 



Lembizi. Bryd'uttasuna 

(bata bestca bezcla). 

Bigarren. — Gef/agotasitua 
(bat bestea baño geyago). 

Ii'UgaiTen — (iut.ri(jotasuna. 
(bat bestea baño gutxigo). 

Bcrilintasana. 

l^i izaeren berdintasuna 
atlieraztcko euskeraz oitura- 
tzen dira: 

Bczcla, lcz, ain, eta hcziñ. 



]3ezela. — Aita^ ama Jjczcla 
(cdo ama lcz)^ ona da. 

Ain. — Aita ona hada, ama 
aiñ ona da. 

])ezin, — Aita hcziñ ona da 
ama. 

Gcyagota^nita. 

Adierazten da, izengoya- 
ri atzipintz go-a jarriaz;bai- 
ta erc haño eta goa ipinirik; 
haiio izenaren atzean eta be- 
realasen izengoya ^oa-kin 
jarrita. 

Kt'ahnslca ahtia hada, //trts- 
lea (tlai/arjoa da. 

Kraknslca haiio cdayagoa 
da ili-aslca. 

CiintxigotnHnnn. 

Adicraztcn da aditz uka- 
tzallearckin, gancra aiñ cdo 
hczcla a in — hczifi j arri ri k . 



1." — J(ju(ddad (la cuali- 
dad de una como la de la 
otra. 

2." — Superioridad (la de 
una mayor que la de otra. 

3.° — Infcrioridad (la de 
una meuor que la dc la otra. 

Ignaldad. 

Para expresar la igual- 
dad de los cualidadcs se 
empiean en vasco.* 

Como \atdOy tanto como^ 
y (hczin contraccion dc ljc~rla 
aiñ). 

13ezela. — KJ padrc cs huc- 
no como hi madrc. 

Ain. — Si cl padre cs huc- 
110, tan huena cs la madrc. 

]3eziñ. — Tan hucno como 
el padie es la niadrc. 

I^npcrioridafl. 

Se expresa añadiendo al 
adjetivo el suiijo goa y tam- 
bicn con la palabra haiHo 
detras del nombrc compara- 
do y ii continuacion el ad- 
jetivo con sr.fijo. 

Si cl niacstro cs alcgrc, es 
mds alcgrc cl discipulo. 

Kl Disciptdo cs mds alcgre 
que el macstro. 

Infcrioridnd. 

Se expresa eon el verbo 
negativo y eon la particula 
«//7, (J)ezcla aiñ—hcziñ). 



—5 

Ez da eraknslea, ikazlea 
hezela, aiit alaj/a. 

Ez (la eyakuslca, ikaslea 
hezin alaya. 

Ikaslea, hai, alai/a da^cra- 
kuslea ez ain alaija. 

Ikaslea cdaya da, erakuslca 
ez aina. 

CTaiiitasnna. 

Izaera batek, izan litekeii 
auiiditasunezkoa cl a n e a n , 
gaintasuna claukala esaten 
cla. 

Gaiutr.sun au berez, bes- 
terekin gauza neurtu gabe, 
eclo frauza g-auzez neurtuba 
izan liteke: gauza soil-sc- 
llik artzen bacla, berezkoa 
cla gaintasuna; eta bestezkoa 
berriz, gauzak alkarrez ne- 
urtzen baclira. 

Izengoyaren berezko ga- 
intasuna adierazten cla, txit, 
oso eta izeno^oi bera bi bi- 
der jarririk. 

Jaungoikoa txit jakintzu- 
ba da. 

Erri oso pollita daukate 
Tolosarrak. 

Donostia erri pollit-polli- 
ta da nozki. 

Izengoyaren bestezko 
gaiñ tasuna adierazten da, 
berari ena jarririk eta ber- 
dinclutako izenari, artean edo 
tcdik^ ipinita. 

Euskal erriya, toki guz- 
tien artean eclerrena da. 



^o es el maestro tan cdegre 
como el disc/pulo. 

No es el maestro cdegre tan- 
to como el discipido. 

El discfpulo es alcgre, si; 
el maestro nocs tan cdegrc. 

El disciputo es alcgre^ el 
maestro no tanto. 

Snperlativo (snpcrioridad) 

Si una cualidad, es toclo 
lo grande que puede ser, se 
dice cjue es superior 6 esta 
en graclo superlativo. 

Esta superioridad adlie- 
rente a una cualiclad puede 
existir por si 6 con relacion 
a otra: en el primer caso es 
superlativo absoluto, en el 
segundo superlativo relativo. 



El superlativo absoUito 
se expresa, con txit (cliit— 
muy) oso (completo); y re- 
pitiendo dos veces el adje- 
tivo. 

Dios es muy sabio. 

Los tolosanos tienen un 
pueblo muy bonito. 

San Sebastiiin es segura- 
mente ciudad bonitisima. 

Se expresa el superlativo 
relativo ailadiendo al adjeti- 
vo el suñjo ena y al nombre 
Cie la cosa comparada artean 
(entre) 6 tatik (de los...) 

La Vasconia es entre to- 
dos los lui>;ares el mas her- 
moso. 



oG 



Toki g-uztictatik cderrcna 
EuskaleiTia da. 



Izeujroyareii binrkitza. 

Izengoya aditzcau l)iur- 
tzcn da, tti edo du (atzipin- 
tzak) bciaii jarririk. 

15anatu, crreztu, ixildu, 
lagfundu. 

Adiizko} an crc biurtu li- 
tcke a (mugitza) gabe bada- 
bill cdo //i', /i"/" edo gi (atzi- 
pintzak) baditu. 

Ixill ixillik cta errcz crrez 
egin dezu. 

Gaizki dabillcna cz da 
ongi ilko. 

Izeng^oi nditzalleak 

IzeniToi au aditz bat atzi- 
pintz batckiñ izcndua da. 

Izcn ta izengoyak aditz- 
tcn diran bczela aditza cre 
izen edo izcngoyetara biur- 
tzcn da: cta orreki datorkigu 
aditzallca. 

Ortarako darabitzkioun 
atzipintzak dira, egillcak ba- 
tzuek, eta eginak besteak. 

K;;illenk 

(Jillea, tzallca, aria, lca, 
laria, tzca, tea, keta, kcra^ 
cra, garria. 

Egiiia a bakarrik. 



De todos los higarcs cl 
mas licrmoso es ki Vasco- 
ni'a. 

KI cnmbio del ndjetivo. 

El adjetivo sc convicrte 
en vcrbo, añadicndolc el su- 
iijo tu 6 du. 

Unificar, facilitar^ calkir, 
acompanar. 

Puede convcrtirsc tam- 
bicn en advcrbio si csta sin 
el articulo « 6 se le a£rre":an 
los sufijos /i'/ 6 (ji. 

Calkida y facihiientc lo 
has hccho. 

Quicnmal anda, (no bicn) 
mal acaba. 

Pnrtieipio. 

VA participio cs cl misnio 
vcrbo sustantivado con un 
sufijo. 

Asi como los nombres y 
adjetivos se verbifican, asi 
tambicn los vcrbos se con- 
vierten en nombres y adje- 
tivos; y asi' sc nos forman 
los participios. 

Los sufijos quc para cllo 
sc nsan son unos activos y 
otros pasivos. 

Aetivox. 

Sonloscxprcsados al frcn- 
te: su significado y empleo 
est4 expuesto en los sufijos. 

El pasivo es a solamente. 



— 57— 



1." Jaiig'lllea, eraiigillea, 
zorrotzg'illea, 

Arrantzillca^ txurikatza- 
Uea, itzallea. 

Nekazaria, clantzaria, 



ao-intaria. 

Irakiirlca, ikaslea, entzii- 
lea. 

Aizkolaria, Atxurlari a, 
Ereslaria. 

Darraitenak o-auzen ea:\- 
tca diyotc. 



Esnatzca, eroritzca, la- 

ntzca. 

Egitea, egotea, esatea. 



giintzea. 



Berriketa Jostaketa, Txu- 
riketa. 

Beste darraiten oyek egi- 
teko era. 

Eginkera; ekinkera, jos- 
takera. 

Ezae:'a, izaera, emaera. 



Erruklo^arria, mal taor-a- 
rria, lotsagarria. 

Egiña, esana, artu(b)a, 
itoa, jayoa. 

Izenak eta izengoyak adi- 
tzetan bczcla, ala ere adi- 
tzak izengoietan biurtzen 
dira. 

Ikasgayak. 



Izsnak: 



Aditzak: 



Gizona Gizondu. 

Anaya Anaitu. 



1." Comilon, bebedor,afi- 
lador. 

Pescador, enzurizador^ 
hablador. 

Cansador, (jornalero) dan- 
zante, mandador (jefe), 

Lector, discipulo, oyente. 

Hachador, cavador, poe- 
ta (coplero). 

Los siguientes expresan 
el acto de hacer 6 acontecer 
algo. 

cl acto dc (despertar, cacr, 
ayudar) 6 el despertar etc. 

cl acto de (hacer, estar. 
decir) 6 el hacer, estar etc. 

el acto de (hablar mucho, 
jugar 6 juego, enzurizar). 

Estos otros, que siguen, 
cl modo. 

el modo de (hacer, aco- 
meter; jugar). 

el modo de (declr, ser, 
dar). 

El digno de compasi(5n, 
amable, vergonzoso. 

Lo hecho, diclio, tomado, 
ahogado, nacido. 

Asi como los nombres y 
adjetivos se verbifican, asi 
tambien los verbos se adje- 
tivan. 



Ejemplos. 



^ombres: 



Verbos: 



Hombre. . . . Racerse lionibre. 
Hermano. . . Herraanarse. 



Ixeiig:oyn1i: 



—58 — 

A<1itxnk: ' A<ljotivos: 



Vorbox: 



Lao-iiiua. . . . Lnii'undu. 
Zabala Zabaldu. 

A<litza1i: I/.cngoyak: 

Jc'kl Jeklvn. 

Lan Cf>"iri. . . Lani'illca 
JakiiT Jiikinlzua (Iziiba). 

Ortarako lembiziko ikas- 
gayan esandako atzipintz 
bat adltzari jarrl besterlk 
cz da. 

Atzlplntzoyetatik batzuek 
ekilleak dlra, bat bakarra 
eklya. 

Atziplntz ckille dirurlte- 
nak dira: 

Glllea — (egillea); 111 ca, 
llea, lca. 
Txorrotz-tu . Txorrotzoillea 

Eoin Eiiillea. 

Eman Emallea. 

Ikusl Ikuslea. 

Eklnena bcrriz a (mugl- 
tza) da. 

Itxutu. . , . . Itxua (Itxuba). 
Ejj^on Ei^'ona. 

Onela darltcn Izcno-olj^'uz- 
tiyak, bcsteak bezela atzi- 
plntzak artzcn dituztc, eta 
maillkitzen dlra. 



Ikusgaya 



ComMrioro.aini'fo. . Ai'ODiiiriir. avii;lar. 

* u 1 k 

Ancho Ensanchar. 

Verbos: A<ljetivos: 

Levantarse . Levantado. 
Trabajar. . . Trabajador. 
Saber Sablo. 

Para esto no hay nicis que 
agrcg-ar al vcrbo, alguno de 
los sufijos menclonados cn 
la lccclon prlmera. 

De los sufijos quc iñtcr- 
vienen unos son agentes y 
otros pacientes. 

Los sufijos agentes son: 

Glllea — eglllca— hacedor 
— illca — llea — lca. 

Afilar afilador. 

Hacer haccdor. 

Dar dador. 

Vcr curioist), el qiii} Vi^. 

El pasivo cs el artieulo a. 

Ccgar ccgado. 

Estar estado. 

Todos los adjetivos asi 
derivados (^partlciplos) ad- 
mlten sufijos como los de- 
m4s, y por lo tanto son de- 
clinables. 

Ejemplo 



Gurasoentzat; bizi dlran El gozo mayor que pue- 
bltartean, ctorri lezaycken | den tencr los padrcs, mien- 
doavik aundiyena, semc ! tras vlvcn, cs cl tener un 
bat izatea da; zeruko doai- j hijo. 



-o 



tzat artuta lez laztantzen 
dute; seme jayoareu bearrak 
ordaintzen, berak geroago 
ecr'm lezazken g^auzak as 
matu nayez dabiltza; ura, 
beren blyotzeko kutuna, da 
gurasoentzat doayik egoki- 
yena: ala cre mundura eto- 
rritako semea, gaiztoa izan- 
go dala balekite, jayotzetik; 
a-izonlzera iritxi baiio lena- 
go^ illzea nalgo luteke, ta 
zeruan lorcdun 1 a n d a r c 
bat bezela landatzea. 



ESAGAYA 

jNeska euskaldunak, ala- 
k( ak balira! 

Barzelonako neska eskon- 
g.'.i bat, bost edo sei lagu- 
nen artean eserita zcgon: 
lagunak, olakotan gcrtatzen 
dan lcz^ galderaka zebiltz- 
kiyotcn,da, beste erantzu- 
pen artcan au cman ziycn. 
''Alde askotan ibilli naiz, ta 
toki guztiyctan gaztc lau- 
sengatzallcak ai-kitu ditut: 
au cz da pollita naizela esa- 
teagatik; ala ere ain zatarra 
enaizela badakizutc. 

Bai, bada; mitxirrikak ar- 
gira dijoazen bezela, zetoz- 
kidan g'azteak nerco-ana u^a- 
ri, oarpilkiro. 

Ayen artean maitctasun 
plskabat zcukidatcnak ba- 



9 — 

Acarician al iiijo consl- 
derandolo como un don del 
cielo; se desviven por aten- 
der sus necesidadcS; y vi- 
ven pensando en lo que 
despucs puedc hacer el hi- 
jo. El es (para los padres) 
la prenda qucrida de su co- 
raz6n y el tesoro que mj'is 
satisface sus ansias: con to- 
do; si llegaran ji saber que 
el hijo, que lcs ha vcnido, 
habia de ser malo, preferi- 
rian que antes quc se hicie- 
ra honibre se muricray que 
como phmta llena de flores 
fuera trasLadada al cielo. 

TEMA 

;Si asi fueran his nli^as 
vascongadas! 

Una jovcn Barcclonesa, 
que estaba para casarse ha- 
Uabasc sentada cntrc cinco 
6 scis amigas: ^stas, como su- 
ccde en talcs casos acosaban- 
ha con prcguntas; y clia dioles 
cnti-c oti-as csta contcsta- 
cion. "Hc ido a muclias 
partes y cn todas elhis he 
hallado jovcncs aduhidorcs; 
no quicro dccir con csto que 
soy bclhi pcro ya sabcis 
quc no soy tan desgraciada. 

Pues bicn, como h\s ma- 
riposas acudcn a la luz, ve- 
nianme los jovenes, solici- 
tos y en abundancia. 

Habia cntre dichos jove- 
nes, quienes me tcnian un 



zlrjin, eta bafznetaii ig'arri 
eraztcn zidaten, orrcz atze- 
g'in cmatcn zidatelako ns- 
tean: mixaixoak, nere ba- 
rrnan o-ertatzentzana etze- 
kitcn! "Je t'alnie., elbiak 
anbez arrapatzera bazijuan 
Ijczcla Paristar batek esaten 
zldan: 

'"'Tc qniero„ Madriden 
eta kinnka beste batek: "I 
love yon„ zanid^a zakur bat 
bezela zeo'on InLi'alaterrako 
gazte aberatz bat asi zitzai- 
dan; da ni betl otz ta kope- 
tillun: ;ux, emendik! txuri- 
katzallcai csateko asmoak 
zetozkldan. 

Banan nere errlra etorri 
ta Barzelonatar batek "jc 
t'estlm., esantzldancan, or- 
duan bai nerc biyotza nas- 
tuta zalapartaka asi zitzai- 
dala! Geroztik g-aztc ura 
nere jabea da ta arrcklñ es- 
kontzen nalz. 

Onela neska gazte arrek 
itze(>;Intzun. 

jMaite zaltut! itz o-oxo 
oyek aitu bazitun! Eta ori 
eziñ czkero, neska nra bcze- 
lakoak, euskaldunak ballra! 



4.^" Ikasgaya 

iKonordokoa 

Norbalt ndo gauzembat 
askotan esan bcar danean. 
baita erc izcnak aitatu nal 



GO- 

poco de amor y aun me lo 
liacian notar crcycndo que 
con ello me halagaban: jpo- 
brecitos! jno sabian lo que 
pasaba en mi corazon! ''Je 
t'aime,, me deci'a nn pari- 
sien, como atrapando mos- 
cas con la boca: 

"Te quiero,, me deci'a 
otro en Madrid: "I love yon„ 
mc decia en IngLatcrra, nn 
joven quc ladraba como nn 
perro: y yo fria y liasta 
enojada: me vcni'au ganas 
dc decir a los aduladores 
;Kiera de aqui'! 

Pcro vine aca, y cuando 
uno de Barcelona nie dijo 
"Jc t'cstlm.,... ;cntonces si 
que se agit^j mi coraz6n y 
empezo a movcrse sin orden 
ni concierto! Dcsde enton- 
ces, aquel joven es mi due- 
ño, y con el voy a casarmc. 

Asi' habl6 a^neHa joven. 

;Si liubicra oido estas dul- 
ces palabras. ;MaIte. zaitut! 
Y de no poderse eso |Si las 
ninas vasconii:adas fueran 
como aquelhx joven! 

4/" Leccidn 

I*roiBO]iil»i'e 

Cuando hay que nom- 
brar con frecucncla los nom- 
l)res dc las personas 6 cosas 



61— 



ez dlranean, beren ordez itz 
batzuek artzen dira, eta 
orreiratik izenordekoak de- 



o 

ritzate. 

Asko dira, eta oyetatik 
notiñezkoak batzuek, bes- 
teak gauzenak, eta ganera 
zenerezkoak ere bai. 



Ni, neroni. 

Zu, zerorri. 
Ura, urabera. ^ 

Ori, ori bera. ^ 

Au^ au bera. ^ 

Bera ^ (berorri). 
(iu, Geok. 

Zuek, Zeok. 

Ayek, ayek berak ^ 

Abek, abek berak 

Oyek, abek berak 

Berak, ^ beok. 

Berbera. 

Norbait. 

Norbailzuek. 
Batzuek. '<& 

Zein. 

Nor. 

Edozeiñ ^ 

Bateombat. ^ 

Bakuitza. ^ 



Nik, neronek. 

Zuk, zerorrek. 
Arrek, arrek l)e- 

rak. 
Orrek, orrek be- 

rak. 
Onek, onek be- 

rak. 
Berak. berorrek. 
Guk, geolv. 

Zuek, zeok. 

^ ok. Ayek, ayek 
berak. 

«ok. 



Berberak. 

Norbaitek. 

Norbaifzuek. 
Bdtzuek. 

Zeifiek. 
Norrek, nork. 
Edozeiñek. 
Bateombatek. 

Bakuitzak. 



^ Gauz izenordekoak ere 
dira. 



se liace necesarlo usar en 
su lugar algunas palabras 
que suelen llamarse pro- 
nombres. 

Son muclios, de ellos liay 
algunos personales, otros de 
cosas, y ademas posesivos. 



Pronombres pei'soaialcs. 

Yo, yo Di.'smo sujet) (con verbo ser y pasivo) iJ. cod 

(v. activo. 
Tu, tu mismo. „ ,, 

Aque[, aquel mis- 

mo. ^ 
Ese, ese misrao. ^ 



11 
11 



11 
11 



Este^ estemismo. ^ 

E l mistim . J^ Vd. 
Nosotros, nosotros 

(exclusivamente) 
Vosotros, vosotros 

(exclusivamente) 
EUos, ellos mis- 

mos. ^ 
Estos, estos mis- 

mos. 85 
Esos, esos mis- 

mos. 85 
E'ilos mismos, 85 

Vd.\ 
El mismo (en per- 

sona). 85 
Alguien (en pre- 

gunta). 
Algunos. 
Algunos (grupo de 

85 pocos). 
Quien (pregunta). 
Quien (id.) 
Cua!quiera. 85 
Alguno (por lo me- 

nos). 85 
Cada uno. 85 



^ Son tambien pronom- 
bres de cosas. 



11 


K 


n 


« 


!• 


11 


n 


11 


11 


11 


11 


11 


11 


11 


11 


11 



— G2- 



4iiiiiixo%konk. 



Len --^ izar oiieklu ikusl 
dli-au giiztiak gauzezkoak 
dira eta o-anera. 

Zer Zerek. 

Zerbait. . . . Zcrbaitek. 
Zerbaitzuk -^' Zerljaitzuk. ^ 
Zembat. . . . Zembatek. 
Aimbeste. . . Aimbestek. 
Norembeste . Norembestek . 

Lemljlziko biyak gauzen 
ordez bakarrik erabiltzendi- 
ra; beste irurak notinen or- 
dez ere bai. 

Erderazko berrilea, eus- 
keraz it batekin bakarrik 
itzultzen da eta ez da bear. 
bera ezertarako. 

(Begi ra at z i p i n t z e t a n 
n-rcn ganean esan dana). 

Izenordeko guztiak edo- 
zein atzipintz artzcn dute, 
izenak diranez; bafian ba- 
kartu gabe jartzen zaizkiye 
at/'^ipintz guztiak. 

Norhaltcl^in. zinrfjana eto- 
rriko naiz^ zure^in laffun ha- 
tzucJ^' arl'itu hear haditut. 

Izenordekoak geyenetan 
itzen atzean d'ijotiz ^zein, eclo- 
zein^ zemhait ez badira. 

Izenoidekoak ez dira, ba- 
tzuetan ezbaida, beste itzal- 
di zatiyetara biurtzen; izen- 
goi zembakitczkoak l)czcla 
dira. 






V 
?7 



PrononibreM <lc co!Sia>i. 

Losantesvistoscon esta ^ 
estrella, son todos pronom- 
bres de cosas y adcmas. 
(liii''(siijVlo(]everbojiasivo)...iil.conYor'o3cl. 
Algo 
Alii'unos. 
Cuanto. 
Tanto. 
ILislaciiiiitos. 

Los dos prlmeros solo se 
usan en vez de nombres de 
cosas; los otros tres tamblen 
en vez de nombres perso- 
nales. 

El relativo castellano se 
traduce al vascuence con 
nua ;/, y por consigulente 
no liay necesidad del rela- 
tivo, para nada, 

(V<^ase lo diclio sobre la 
n al tratarse de los .«ufijos). 

Los pronombres admiten 
como nombres que son, to- 
dos los sufijos, pero se les 
agregan los sufijos sin de- 
terminaclon. 

Vendre con cihjuno d don- 
de estdSy si hc dc haJIar con- 
tifjo ahjunos compaiieros. 

Generalmente los p ro - 
nombres van detrAs de los 
nombreS; menos, quien^ cual- 
(juiera^ cudntos. 

Los pronombres no se 
convierten (a no ser en al- 
gimo que otro caso) en otras 
partes de la oracicSn: son lo 
mismo que los adjetivos nu- 
merales. 



— G3 - 



Neretu, zuretu, beretu 
(gutxi oituratzeii dira). 



Zeñerezkoak. 



Izeiiordeko oyek,len esan- 
dako guztiak dira; bafiaii 
zeilentasuneko mendetasn- 
nean jarritn: eta cra ontan 
artzen duten izaera, beste 
atzipintzguztiak artzeko da- 
gokiyen izaera da. 



Ner30;neionena 



Zurea; zerorre- 

na. 
Arrena. 



Orrena. 
Onena. 
Berarera, l)ero- 

rena. 
Georena. 

Zuena, zeorena. 

Aytna. 

Oj'ena. 

Abena» : 

Beona^ beorena. 

Berberena. 

Ncrbaitena ' 

Noibaitzuena. 

Batzuena. 

Zeiñena. 

Norera. '■ 

Edozeiñena. < 

Bateombatena. 

Bakuilzarena. 
Zerena. 



Nereak, nerone- 

nak. 
Zureak, zerore- 

nak, 
Arrenak. 

Onenak. 
Onenak. 
Berarenak, be- 

rorrenak. 
Ceorenak. 

Zuenak^ zeore- 

nak. 
Ayenak, 

: Oyenak. 
Abenak. 
Beonak, beore- 

nak. 
Berberenak. 

Norbaitenak. 

Norbaitzuenak 

Batzuenak. 

Zeiñenak. 

Norenak. 

Edozeiñenak. 

Bateombatenak 

Bakuitzarenak. 
'■ Zerenak. 



liacerlo mio (apromiarme- 
lo) id. tuyo, suyo: (se usan 
poco). 

Posesivos (los que isidlcaii 
<le qiiien). 

Estos pronombres sonlos 
anteriormente indicados, pe- 
ro puestos en caso genitivo: 
y la forma de este caso es 
la que se presta en ellos pa- 
ra tomar todos los demas su- 
fijos que pueden 
seles. 



nrri-co-jir- 



(m verl)3 serypisivo). id. (^'00 verba aclivM) 



tuyo. 



de 



suyo 



suyo (de el 

acjuel). 
suyo (de ese). 
suyo (de este) 
suyo i^de el) 

(de Vd.). 
nucstro, (de noso- 

tros raismos). 
vuestro, (de voso- 

tros mismo.s). 
suyo (de ellos, de 

aquellos). 
suyo (de esos). 
suyo (de estos). 
suyo (deVds.),suyo 

(del mismo). 
suyo (del mismo en 

persona). 
de alguno. 
de algunos. 
de al.g-unos pocos. 
de quien (cuyo). 
de quien (cuyo). 
de cualquiera. 
de alguno por lo 

menos. 
de cada uno. 
de que cosa (cuyo). 



J? 1) 



jr 


n 


n 


r 


)r 


n 



r 


',; 


n 


f^ 


V 


n 


n 


n 


n 


;; 


Jt 


■)': 


y 


5: 


n 


•• 


y 


)? 


« 


n 



- G4 — 



Zerh.iilena. 
Zerl);iilznena. 
Zembaitena. 
Zemliatena. 
N r e m b e s t e 
rena. 



^ Zerbaifenak. 

Zerbaitzaenak. 
^•■- Zemlniitenak. 
iJ ZemlMtenak. 

Norembestere- 
S$ nak. 



Izenordeko oyek gnztlyak 
itzen aurrean beti jartzen 
dira. 

Zurc (loai guztial^'j Jaun- 
goi/coak fiiian (li<l-i:ulal-:) da- 
ti^hizu. 

Esan bearda, bakarrik 
daljiltzanean, len jarritako 
bi izaeretan ibilli bear dnte- 
]a; lembizikoan aditz izan 
edo berezkoakin badabiltz: 
bigarrenekoan aditz ekin- 
tzallearekln badabiltza. 



1.* Zeñena da, gu blzl ge- 
ran etxea? 

Bateombatena izan be- 
ar da. 

2."^ Zakur aundietatlk, ba- 
tzuek ozkazaleak, bes- 
teak zaunka zaleak di- 
ra: oyen izaeratik, ba- 
tzuena blkUiro-IHea da, 
l)esteena ez. 

3."" Errl pollit eta g-arblen 
artean gm-eak (euskal- 
dunenak) ez daukate 
berdinik. 

Izenakin dabiltzanean a 
eta «/t" galtzen dituztc izenak 
artii ditzaten. 

Zucn etxca ta nere bara- 



(je(algu.ii cj^i:.n v.piiiv.i) iil. (con activo). 
(le algnnos. .. •■ ,. 

de cuiintos (^perso- 

nas). ,, ,, „ 

de cuanto.s (cosas). „ 
de hasta cuantos. „ 






Todos estos pronombres 
se ponen dekante de las pa- 
labras a que se refieren. 

Todos tus dones los tienes^ 
l)or(]uc tc los ha dadn Dios. 

Ilay que decir, que, cuan- 

do estos pronombres van so- 

los, ticnen sicmpre nna de 

his dos formas diclias: la 

1."* cuando cstan con el ver- 

bo sei- y sus afines los pasi- 

vos: la 2.* cuando vanacom- 

pafiados dc nn verbo activo 

6 estan cn plurak 

1." De quien es la casa en 

quc vivimos? 

De alg'uno ticne que 

ser. 

2.° De los perros o-randes 

nnos son mordedores, 

y otros ladradores; de 

cstas dos proplcdades, 

ki de los nnos es temi- 

ble, la de los otros no. 

3." Entre los pueblos bo- 

nltos y limpios los 

nuestros (los dc los vas- 

congados) no tienen 

par. 

Cuando van los pronom- 

bres; con sus nombres, pier- 

den a 6 ak y los toman los 

nombres. 

Vucstra casa y mi luierto 



-65— 



tza maister batek daiizka. 



Aditzkoya 

EginkizLincn izaera adie- 
razten dun itza, aditzkoya 
deitzen da. 

Aditzkoyak asko dira eta 
batunetan iarriko dituofu. 
ondo ikasi ditezen. 

Aditzkoyetatik; batzuek 
berez eta utzak dira, besteak 
atzipintzez egiñak. 

Badira ere, itzaldi koskor 
batzuek, aditzkoitzat artu 
litezkenak, ta oyek "itz-joz- 
ketak., deituko ditug'u. 



Ikiisgayak 

1.' Ongi, enieif, azkar, 
beti. 

2.«" Bitartean (bi-tarte- 
an) geroafjo (gero-ago). 

3.^" Eziñ esan aiña, jo 
ta jo^ or konifon. 

Aditzkoyak izan litezke: 

1.' Garaik'oak Orain. 

2.^" Tokikoak Enien. 

o.^" Izaerakoak Ongi. 

4.^" Baimenekoak Bai. 

5.^° Ukaerakoak Ez. 

G.^" Zalantzelcoak Autikah. 

7.®^ Erapenekoak LeniJjizi 

Emen jarri diran erape- 



los tienc un mismo incpiili- 
no. 

Adverbio 

Llamese adverbio a la 
palabra que modifica la ac- 
cion 6 significado de un 
verbo. 

Para aprender bien los 
muclios adverbios, quehay, 
los pondremos en grupos. 

De los adverbios, liay^ 
unos que lo son de suyo, y 
otros que lo son por medio 
de sufijos. 

Hay tambien frases cor- 
tas quc sirven de adverbios, 
y que les llamaremos frases 
adverbiales (juegos de pa- 
labras.) 

Ejeinplos 

1 .° Bien, aqii(\ pronto, sieni 
pre. 

2." Entretanto^niucho mds 
laego. 

3." Cuanto no piiede de- 
cirse, dale que dale, cdld te las 
Jiagas. 

Los adverbios pueden ser: 
1.° De tiempo Ahora. 

2.° De Jugar Aqul 

o.° De modo Bien. 

4.° De afirmaeion Si. 

5." De negacion No. 

6.° De duda. jQaien sahe! 
7.° De orden. Frimeramen- 
te. 

Pondremos todos los ad- 



nean, jiditzkoi g-iiztiyak, ta 
•]^nztiyak czine/; gcyenak 
bcinepen jarriko ditugii; itz- 
josketak azkcncrako ntzita. 



Lenibizi bercz aditzk ko- 
yak diranak; cta gcro atzi- 
pintzez cginak daudcnak. 

Berez garaiko Aditzkoyak. 

Azpaldi, aurki, aurtcn, 
atzo, azkar, 13art, berandu, 
beti, biyar, (biar, bigar), 
bein, l^tzi, crencgun, gaur, 
gcro, goiz, inoiz, igaz, laxter, 
len, maiz, noiz?, ostcra, ora- 
iu, ondoren, orduan, sarri. 



Alkartuak. 

Goiz goiz, noizbait, lem- 
bailen, iñoiz cz;. 

Atzipintzez eginak. 

Atzipintzak; (begira asie- 
ran bercn csaei'a) 

An — biaramonean, ares- 
tian, goizean, arratzaldean. 

Artean-tarteaU; bitartean. 

Ai"io — egundailo, orainda- 
no, li-aurdano. 

Dik, tik, — oraindik, ordu- 
tik, bertatik. 

La — bercahi; bercalaxen, 
berealaxe. 



66— 

verbios y si no todos, por 
no scrnos posible, la mayor 
parte de los niismos en el 
6rden aqui indicado: deja- 
mos para despues las frases 
adverbiales. 

Primero se pondralos ad- 
verbios que lo son de por si, 
y despues los formados con 
sufijos. 

Advcrbios dc ticmpo. 

Hace tiempo, pronto, en 
cste año, ayer , pronto, ano- 
che, tarde, siempre, mana- 
na, una vez, ])asado mana- 
na, antcayer, lioy, despu(^s, 
tcmprano, alguna vez, el 
auo anterior, pronto, antes, 
con frecuencia, ^cuando?.de 
nucvo, (otra vez), ahora, 

despues de , entonccs, 

pronto. 4 

Compuestos. 

Muy temprano, alguna 
vez, cuanto antes, jamas. 

Formados con sufijos. 

Safijos. (vease al principio 

su significado). 
i Al di'a siguientC; hacc po- 
I co, por \;\ mañana; por la 

tarde. 
' Entre tanto 6 mientras 

tanto. 

Hasta el dia; jamas, has- 
I ta liov. 

i Hasta ahora ('aiin todavia) 
i dcsdc cntonccs, al instante* 
I ProntO; muy pronto. 



-67 — 



ErO; oro, ro,— egunero, 
asteoro, luzaro. 

Go — lenago, gerogO; ge- 
roago. — eta abar. 

Tokiko adizkoyak. 

An, emen, or_, nun? urru- 
ti, iñun. 

An— bean, bertan, goyan, 
azpian, gañean, eskubian, 
ezkerreaU; aurrean, atzean. 



ara^ onera, niora, 



Ra- 
orrera. 

Untz — aruntz, onuntz, 
oruntz. 

Txe, txen — antxcn, or- 
txeu, ementxen. 

eta abar. 

Izacrako aditzkoyak. 

Berezkoak. 
Aisa; alkar, elkar; alegia. 

Doi — doi; iya--iya; iya; 
errez erraz; yayo. 

Ki, gi — (txarki, gaizki), 
ederki, ongi, gogorki. 

La — ^nola? bezela, ala. 

Orrela, onela,bestela,etc. 

Ik — isillik, pozik, baka- 
rrik. 

Bildurik, esanik, zabal- 
durik etc. 

Ro^ — luzaro, berriro, gar- 
birO; etc. 



Cada di'a, cada semana, 
largo tiempo. 

Aiin antes, aun despues. 
etc. 

Adverbios de lugar. 

Alli', aqui, alii', dondt-?, 
lejos, en ningun lado. 

Abajo, cerca, encima de, 
bajo, sobre (enciraa de) a 
la dereclia, d la izquierda, 
delantC; detras. 

Alla, aca, a ningun lado, 
a ese sitio. 

Hacia alla, Iiacia aca^ 
liacia ahi'. 

Alli niismo, alii mismo, 
aqui misnio. 

etc. 

Adverbios de iiiodo. 

Los que por si' lo soii. 

Facilmente, (eiitre si', mu- 
tuamente), ciertamente. 

ApenaS; fcasi, casi, casi) 
facilmente, jmuy bien! 

Mal, liermosamente, bien, 
fuertemente. 

(^Como? como, (asi'; de 
aquel modo.) 

Asi', de ese modo: asi, de 
este niodo; de otro modo. 

Calladaniente,en silencio, 
con gozo, solamente. 

Recogiendo, diciendo^ cx- 
tendiendo. 

Largament(;, nuevamen- 
tC; limpiamente. 



-68-- 



Ka, — arrika, txandaka, 
zilipurdika, etc. 

Ikan, — bildurikan, esani- 
kan, zabaldurikan. 

Z — auzpcz, nekez, gogoz, 
berriz. 

Txiztuz, arraz. beraz. 



Bainienekoak. 

IJai; bai-bai, bayetz, ere, 
baitaere. 

Ouien, ^noski? noski, ale- 
gia. 

^funbait, orobat, baldiñ. 

Z — egiaz, — egitan, zalan- 
tzik gabe. 

Ukatzalleak. 

Ez, ezetz, beiilere, beine- 
re ez, ezta. 

Ezta ere, inoiz, iñoiz ez. 

Inola, inolaz. 

Zalantzekoak. 

Etzi ctzi, (^ote? bada ez- 
bada. 

Xunbait. oncneaU; Ijall- 
tckc. 

J)car bada. 

Albalitz, albalitzake, al- 
bada. 

liear babtz, bcar Ijalitz, 
bear balitzakc. 



A pedradaS; por turnO; 
dando tumbos. 

Haciendo niontones, di- 
ciendo, ensancliando, 

Boca abajo, dificilmente, 
con gana, de nucvo. 

A silbidos, dcl todo, por 
lo mismo. 

De afirmaci6n. 

Si', si si', que si', cierta- 
mcnte, tambicn, y tambicn. 

Segun diceU; ^no es asi'? 
dc seguro, de veras. 

(En alguna parte, sin du- 
da), tambicn, si es que. 

De veras, sin duda. 



D 



e negacion. 



No, que no, ni una vez, 
(nmica, jamas), tampoco. 

Ni tampoco, en ningun 
tiempo, nunca. 



De nini'-un modo. 



De duda. 



Apenas si'..., ^acaso? si es 
no es=por si acaso. 

Quiza^ ji lo mcjor, pudie- 
ra scr. 

Probablcmentc (si cs (pic 
sc nccesita). 

Si pudiera ser... si se pue- 
de. 

Si fuerc nccesario. . 



— 69 
Zembatezkoak; (zembat? 
Aski; asko, aiiibat, cliua. 



^J' 



ArraS; errnz, gutxi^ gitxi, 

a. 

Txit, oso, iigari, oparo. 

Nai aña; nai diua, 

Al aua, al diiia. 



^Ezer? ezer ez, iitsa, aiu- 
beste, beste ainbeste. 

Geyegi, naikoa, gutxig-i, 
o'itxio'i. 

o o 

Amaika aldiz, makiua 
bat aldiz. 

Amaika bider, aimbeste 
bider. 

Berdintasunetakoak. 

Len zembatasunetakoe- 
tan esandako batzuek, eta 
izeugoi asko, atzipintz (jo 
berairi jarririk. 

<^eyo, geyago, ugarigo, 
oparogo. 

Gutxigo, gitxigo, aimbes- 
tC; beste aimbeste. 

Ana; obe, obego^ polli- 
tago. 

Errezago, ederkigo. 

Zikinago, nai anago. 

eta abar. 
Oraindik aditzkoi geyago 
badira eta jarri litezke; bai- 
taere enskeraz ain uo-ari oitu- 



De cantidad: ^cuanto? 

Bastante, mucho, tanto co- 
mo, cuauto se necesita. 

(Del todo, completamen- 
te), pero, casi. 

Muy, (abundantemente, 
con abundancia). 

Cuanto se quiera, cuanto 
se deba. 

Cuanto se pueda, cuanto 
corresponda. 

^Algo? nada, tanto, otro 
tanto. 

Demasiado, bastante, de- 
masiado poco. 

jCuautas veces! una por- 
cion de 6 rnuclias veces. 

57 ll 11 57 57 

De comparacion. 

Algunos antes enumera- 
dos entre los de cantidad y 
muchos adjetivos con el su- 
fijo go. 

M a s , m as abundante- 
mente. 

Menos, tauto, otro tauto. 

Tanto como, mejor, con 
mas iinura. 

Mas facihiiente. con mas 
destreza. 

Mas torpemente, cuanto 
mas se quiera. 
etc. 

Aun hay mas adverbios y 
se pudieran enumerar, lo 
mismo que los muchos y pre- 



ratzen diran esaera polht ciosos modismos que tan 
asko; bañan geyenak ikasi abundantes son y se usan 

6 



— 70- 



iial litiizkenak; L. Mendlza- 
Ijal tar Isaak-cn esku libu- 
rua badauka, an guztiak edo 
geyenak beinepein irakurri 
lezazke. 

Krnpeiieko nditxlioyak. 

Lemhizi^ hifjarren, iru(ja- 
rreii... ia abar. 

Leneiiguz, higarrenez^ iru- 
garrenez 

Arfean^ aurrena^ azkena^ 
crdian. — 

Erdiijan, bitartean, bitar- 
iekofan.... 



Itz-jozket batzueK 

Or kompo'.i. 

Jo ta jo. 

Gutxi gora bera. 

Zein baño zein geyago. 

Ari ta ari. 

Bada cz bada. 

Guazen arira. 

Nohinai ere. 
Ustoz. 
E«»iu aki. 
Jo ta aurrera. 

E.^^an arren. 
Esan da eain. 
Ala bearrez, 



cn vasco, pero quicn quicra 
aprenderlos mas, puedc lecr- 
los en el libro (si cs que lo 
ticne) "Ezku liburua, de 
Isaac L. Mcndizabak 

Adverbio)"» de ordeii. 

Priniero, en 2." fujar, ter- 
eero en S.^'' lujar efc. 

rrimcramenie^ eii ,2." i/ 5."" 
fugar etc. 

Enfre, 1." cl uHimo^ en me- 
dio. — 

En el punfo medio; cnfre 
varias, viienfras, eiifre fanto. 



Algunas frases adverbiaies. 

|A mi, que? — por alii' me 
la dcs. — Alla se las liavan. 

Dale que dale, Pega quc 
pco-a. 

Poco mas 6 mcnos. 

A cual mas. — (i porfia. 

A fuerza dc darlc 6 de 
dcdicarse A algo. 

Por si es 6 no cs, por sl 
acaso. 

Vamos al asunto, — a lo 
quc cstamos, 

Al fin y al cabo. 

En la creencia de (lue... . 

A medida que se pucda. 

Sin ordcn ni concicrto, a 
empellones. — 

A ])esar de lo dicho. 

Diclio y liccho. 

Por necesiclad. 



Sii ta gar. 
Ill artean. 

Aldan lenena. 
Dana dala. 
Amaika aldlz. 



Besterik ezifiean. 
Nai ta nayez. 

Eta abar. 



—71 — 

p]cl]ando cliispas. 

Hasta la nnierte, mien- 
tras viva. 

Cuanto antes se pneda. 

Sea lo que sea. 

Once veces, muclias — la 
mar de veces. 

No pudiendo otra cosa. 

A la fuerza, (qnieras que 
no). 

Ete. 



Batgillea. 



Batgillea bi itzaklik alka- 
rren artean daukaten beaki- 
da divon itza da. 

Batgilleak asko dira: emen 
batzuek bakarrik jarriko 
dira. 

Eta = fa = fJn, cre^halta cre, 
ezta—czda. 

Ez cla ei'e, ea, fjaiiera. 

Oyek alkargilleak dira. 
Beste batzuek bai-ezkoak 
deitu litezke, 

ta dira: 

Edo. hai... hai, naiz (aii) 
naiz ijira). 

Arreiigaigilleak 

Ordca., hañan^ alacre., (naiz, 
arren) ere. 

<]iatikai'iyak. 

Beraz, argatil^ oncgatilx^ 
orregatik. 



Conjuncidn. 

Se llama conjuncion la 
pakibra que indica la rcla- 
cion entre dos oraciones. 

Son muchas kis conjun- 
ciones: solo se pondnin al- 
gunas. 

Y^iamhien, y iauihicJi, iani- 
poco. 

Ni tampoco, ' cc ver si , 

ademds. 

Estas son copulativas. 

Otras hay disyuntivas, 

y son: 

0, >/a... ya, sea (^esto) 6 sea 
(aquelIo). 

Adversativas. 

7V;'(>, aan- asf,=d prsar de, 
aiiinjue. 

Causales. 

Por lo inisnio, por cajadlo^ 
por esto, por eso, 



—72- 

^Zcrijatik'^ czlicro^ cz.^.. cz- ^Vor ^uc':' dcsde quc , dcsdc 
kero, cz/i-croz, cz.... czl'croz, que no, ya (jiic... i/a qi(c /lo, 



bada, haUIiii. 

Kz.... /iaizi/i\ Itaizi/^'an cre. 

Aditzakin dabiltzan atzi- 
pintz batzuck erc batgillcz- 
kotzat artii litczke, 

Ovek dira: 

La (alkargillea).. esan de- 
zida. 

IjaJxo fgatikariya)... esan 
dcziilaliO^ 

Ean (alkargillea)... csan 
dczinican. 

Eral^o (alkargillea)... csan 
dczuneral'o. 

Lal-otan (al karg- i 1 1 e a ) . . . 
csan dczulakotan. 

Ta=da (alka rg i 1 1 e a ) . . . 
csan da. 

Z^ (e) — Ez (al k a i-gi 1 1 e a ) . . . 
esan de^unez. 

Larik= (alkargillea)... esan 
dezularik. 

KMai'teak. 

Larritasun, arritasun edo 
edozeim gogoaren izaerak 
adierazten dituzten izenak 
dira. 

-^; i^y> ^^ 6ne! jara! jau- 
pa! 

Apatx. jauzpez! jeup! ;ti- 
ra, tira! 



;Onaemen!, ;orra or!, ;ara 



ati! 



(, 



Nola cz ba? diteke! :ez 



pHcs.1 si es (jifc. 

No solo.... siiio tamhi('n. 

Algunos sufijos, quc suc- 
len aconipariar a los vcrboS; 
pucden toiT.arsc por conjun- 
ciones. 

Estos son: 

Que (copulativa)... Dieen 
que has dieho. 

(Causal)... Porque has 
dicho. 

(Copulati va) . . . Cuando has 
dicho que. 

(Copulativa)... Vara ciian- 
do has dicho. 

(Copulativa).., En cl su- 
puesto dc qiic has dicho. 

(Copulativa) .. .. Uahiendo 
dicho. 

(Copulativa),.. Sci/un hc(s 
dicho. 

(Copulativa),.. Dado caso 
(juc, aiin cuando has dicho. 

IiiterJoccioncH (expresion 
de afcctos). 

Son las palabras que ex- 
presan la sorpresa, adniira- 
cion 6 cualcpiier otro afecto 
dcl alma. 

;Ah! ;ay! ;ay de mi! ;mi- 
ra! ;arriba! 

;Ajaja! (sc dice al sentar- 
se): ;boca aba jo! ;ala! (ea ca, 
ala ala!) 

llc aqui! lic alii'. h-j alh'! 

^Como noV ^scria posible? 
;no lo digas! 



esan; 



n 



jOnen cclerki! jorrcii mer- 
kc! jnrren garezti! 

jliein eclo beiñ! jalajuln, 
alajana! 

f;Au lana!=;autxen da la- 
na!), jau poza! 

jKaso! jadlzkldea! e? 

(;Yayo!, ;bapo!) ;gora! ;bc- 
jondciziila! 

;Bejondeiyola! ;bejondei- 
o^ula! 

;13era! (;alde ortikan!) (;et, 
et=kontu!|. 

jEkin! ;gogor! ;zutik! ;au- 
rrera! 

Tori ta tati. 

Abereairi esaten zaizkiyenak 
;Tox-tox! 



Kotx-kotx! 

Mix-mix! 

Yia! 

;Aida! 



;Esti! 

;So! 

;Ezti atzera! 

Eta abar. 

ESAGAYA. 

Ostes^un arratzalde ba- 
tean Gotzai Jaun bat Erro- 
mako ina;urnmavctan co'uz- 
kiyaz atzegintzera juantzan 



;Qu^ bien! que baratoj 
;cuan caro! 

;Alguna vez! ;por vida de! 

;Que pena! ;que gozo! 



;Hola! ;amigo! eh? 



(;Bien bravo!) ;vlva! ;en- 
liorabuena! (a ti). 

jEnhorabuena! (a el), 
enhorabuena! a nosotros. 

;Abajo, muera! ;fuera! 
cuidado! 

;A ellos! ;duro! ;de pie! 
adelante! 

Toma y daca (al ofrecer 
y no dar). 

Las que se diccn a, los 
animales. 

jVen, ven! (acaricidndo- 
los). 

jVen, ven! (a los tocinos). 

jVen, ven! (<i los gatos). 

(Animando ii las caballe- 
rlas.) 

(Animando a las vacas y 
bueyes). 

jQnieto! a las vacas y 
bueyes). 

jQuieto! a las caballcrias. 

jAtras! (i'i los bueyes y 
vacas). 

etc. 

TEMA. 

Fiiese en las ccrcanias de 
Roma un Senor Obispo {i 
disfrutar, un jueves por la 
tarde, del calor del sol, en 



— ( 

1 »i (T'A z t.e a pai ziiay c k i n . ( ) rtan 
bidc'ko l)aztar batcaii zc<]^o- 
la, unie batcn aotzak aitzen- 
tzittila ziriKliyon, eta bi 
jrazteak zer i>'ertatzen ote 
zan jakitera bialdu zitun, 
Juantziran gazteak aldame- 
neko baso aldera, eta andik 
pizka batera ayetako bat 
ji-iiztiz larrituba zetorkiyon. 
''Betor, esaneZ; betor azkar, 
Gotzai Jauna.,, 

^Zer gertatzentzaizii, ene 
maiteaV (gazteari Gotzai Jau- 
nak galdetzentziyon): bailian 
gaztea berriz juana zan, da 
etzun erantzunik eman. 

;Ze ote da! esanez, Go- 
tzai Jauna ere baso aldera 
juantzaU; da bere larritasu- 
nean altzun azkarren ibilli- 
ta, izardika iritxi zan. 

jBegi aurrean zekusena, 
ura bai zal i gertaera ikara- 
garriya! 

Giziii bat, gerriyan lotu- 
ta zeukan kako batetik txin- 
txilika zuaitzpean zegon, iya 
itoa, odolez arpegiya goi- 
belduaz ta eziu asnasikan 
arturik; zuaitzcan gaztc bat 
gizona txintxillik zeukan ba- 
gatxoa eziil azkaturik; bes- 
tea, zuaitzera iyo nayez, 
alcginak tgiten; hu'rcan ha- 
rriz, mutil koskor bat, mal- 
koak zerizkiola, erdi itota 
zegon gizonarl ojuka '•damu 
det, Jauna, "damu det, Jau- 
iia„ ncrekiñ csazu,, ziyola. 



4— 
compauia de dos jovenes 
aspirautcs al sacerdocio. En 
esto, hallandose en una re- 
vuelta del camiuo, crey6 
oir gritos de algun niño, y 
envi6 A los jovenes a ver lo 
que pasaba. Marcliaron los 
j6venes hacia unbosque ve- 
cino y al poco ratO; y apu- 
rado, vino uno de ellos di- 
cicndolc: "jVcnga, Senor, 
venga pronto!,,. 

j;Que te sucede, querido? 
preguntole el Obispo; pero 
el otro no respondio; habi'a- 
se vueUo de uuevo. 

jQuc sera! y diciendo es- 
to, dirigiose tambien al bos- 
que el Seuor Obispo, tan h- 
gero como podi'a, y Uego, 
debido A su apuro, Ueno de 
cansaucio y sudor. 

jQue cuadro mds triste el 
que a sus ojos se presento! 

Colgado de un arbol por 
un ganclio (pie pendi'a dc su 
cintura, se liahaba un liom- 
bre, medio ahogado, amora- 
tada hi cara y siu poder 
respirar: sobre el arl)ol, uno 
de los jovenes sin poder 
desprender del arbol el gan- 
cho; el otro, afanandose por 
subir al arbol: y en ticrra 
nn pequeñuelo, que con hi- 
grimas en los ojos, deci'a al 
hombrc, que se ahogaba. 
''Di conmigo, "jSenor, me 
arrcpiento! jp6same Senor!,, 



Gctzai Jaunak, larriturik 
CfTon niTOu, berealnzen zer 
eii'in beartzaiKi itiarri zun, 
da «xizonarenir'ina eldu, be- 
re besoz arren g'orputza piz- 
kat altxa ta g'oyen zegon 
gazteari, zuaitzean txintxi- 
lik zcgon kakoa kentzea 
errcztu zlyon. 

Erlya, hirrcan etzin erazi 
ziiU, pizkana pizkana gizon 
ga i X o a bcrcganatzentzala 
ikusi, eta artarako zuaitztik 
jetxi ziran gazteen mendean 
eriya utzita, mutill kosko- 
riari galdetu ziyon: 

— (;^[utill, zer gertatu za- 
yo glzon gaixo orri? 

— Ez daklt ondu, Gotzai 
Jauna: b.iso ondoan nebi- 
llen^ eta ots ikaragarri bat 
aitu det: zer ote zan jakin 
nayez etorri naiz, da gizon 
au zuaitztlk txintxll da as- 
naz ezlii arturlkzegola ikusi 
det: orduan, iltzera zijuala- 
ikusirlk, deadarka asi naiz; 
etzetorren iuor, da erakutzi 
dldatenez, damututa ill da 
zerurn glzon au juantzedin; 
damuzko otoltza, berak ere 
al bazun esan zezan esaten 
niyon. 

— Ondo e/ni dezu, ene 
maltea: ^zeñe'.c erakutsidizu 
ori eglttn? 

— Ikastetieko eraskus- 
leak. 



75— 

Aunque emoclonado, se 
dio cuenta de lo que debia 
liaccr, cl Señor Obispo, y 
Ucgandose liasta el liombre, 
levanto en brazos y un po- 
co su cuerpo y facilito al 
joven que estaba arriba el 
que desprendlcra el gancho 
de que colgaba el liombre. 

Hizo acostar en tierra al 
desgraciado, y viendo que 
el pobre liombre volvia en 
si poquito a poco y dejjin- 
dolo al cuidado de los jove- 
nes, que liabian ya descen- 
dido del arbol, dirigiose al 
niño y le pregunto: 

— (;Qu6 eS; mucliaclio, lo 
que le paso a ese pobre 
liombre? 

— No lo s6 bien, Senor 
Obispo: me liallaba ccrca 
de cstc bosque, cuando oi 
un n^rito desjj^arrador: lie ve- 
nido a averlguar lo que po- 
di'a aer, y vi a cste liombre 
colgado del arbol y sin po- 
der respirar: en csto, vlcndo 
que iba a morirsc, lie cmpe- 
zado a gritar; no acudia na- 
die: y entonces comenzu a 
rccitarle el acto de contri- 
ci(5n, conforme me lian en- 
señado, para que este liom- 
bre, al morir, pudiera ir al 
cielo. 

— Muy bien lias lieclio, 
querido mio: ^quien tc lia 
cnsenado eso? 

— El maestro de la es- 
cuela. 



— ( (j — 



— ^•Zeln (In zure crjikns- 
lcnV 

— Kalasaii/tnr Jose Aba 
derltznyo, Gotzai Jauna. 

— Nerckin bizi ta apaiz 
izan naiko zcnclukC; niai- 
tcn? 

— AlbannkCj bai, Jannn. 

— Atoz, Ijada, nerekifl: 
orain s'ij'.on eriya nola da- 
ffon inkin dezaii'u. 

Ontarako berciT^anatnta 
ze^^on eriyn; ta nola zuai- 
tzera, cgur pizkat eg'ltcaL^a- 
tik iyota, irriztatu ta txin- 
txillikatu zan adierazi zun, 
da cskcrrak guztiyai ema- 
naz, ctxc aldera, lasaitu ta 
bizkortu zedin^ juantzan. 

Gotzai Jauna ere bere bi 
gazte ta nuitill koskor arre- 
kin, lembizi Kalasanz cra- 
kuslearen, eta gero mutilla- 



ren 



jii^urasoenn^anatu 



zan 



eta oyen baimena ctaberak, 
mutillnrengan z e k u s k it c n 
doai on da ugariyak aiturik, 
niutilla berc ctxean artu zun, 
cta npaiztu arte antxcn cu- 
ki iznntzun. 



Urte gutxi Ijarru, mutill 
ura, apniz jakintzu ta erru- 
kitznlle Ijnt cgifin. Jnungoi- 
koari lembizi ta Gotzai be- 
re laguntznllcari cskcrrak 
emaiKz bizi zin, cjxmiero 

' o 



;Quien cs tu mnestro? 



— Senor Obispo; se llnma 
P. Jose de Calasanz. 

— Qucrrias, querido, vi- 
vir conmigo y ser sacerdo- 
te? 

— Si lo pudiera si, Senor. 

-— Ven pues conmigo: 
aliora veamos como csta el 
(hombre) accidentado. 

Para cntonces ya linbia 
vuelto cn si cl hombrc; con- 
toles como, linbicndo subi- 
do por hacer lcnn, resbal6 
y qued6 colgado: y dando- 
les gracias a todos marcho 
hacia su casa con el fin de 
tranquilizarse y recobrar 
las fuerzas. 

Tambicn el Señor Obis- 
po marcho; en compania 
de los jovenes y el niiTo: 
acudio primero al ]^[nestro 
Calasanz y hiego a los pa- 
dres del niño; y oidos el 
consentimicnto de estos y 
las ahibanzas que hacian 
dc his muchas y grandes 
virtudes qne cn cl nino 
vei'an, el Obispo tomoh") en 
su casa y alh' lo tuvo liasta 
haccrlo sacerdote. 



Pocos años d e s p u c s , 
aquel niño convcrtido en nn 
sabio y compnsivo sacerdo • 
te, vivia, agradecido prime- 
ro {\ Dios y despues al Obis- 
po Protcctor y diciendose 



—77 



bercg'an "Jaunfi'oikoak, ez 
zeruan bakarrik, bizitz on- 
tan ere o'izon onfrilleari, 
beartzayon ordaña ematen 
diyo., esanez. 

5.'" Ikasgaya. 

Aditza. 

Zer egiten dun batek, ze- 
ñi, nola eta noiz diyon itza, 
da aditza derltzana. 

Aimbeste gauz adicrazte- 
ko aditz au asko biurtu bear 
da, ta beti berdiñ eta orrega- 
tik izaera asko dauzka, eta 
lege bearrak: bai bada, izae- 
ra eta lege oyek adierazten 
ditun zatiya (kintza dcitu li- 
teke. 

Euzkerazko ekinlza o^uz- 
tietatik errezena; pollitena 
eta ngariyena da: 

1.* — Errezena, aditz guz- 
tiak beti berdin biurtzen di- 
ralako. 

2.''- — Pollitena aditzabiur- 
tzen dituzten ipintzak aiñ 
ederki alkarkitzen diralako. 

3.* — Ugiriena, iñungo 
ekintz erdaldunak aimbeste 
izaerik ezin euki lezakelako. 

Arrigarria da beste ekintz 
erder geyenak euzkerazkoa- 
kin ikuskera aundi batdau- 
kateka jakitea: 1 ada Ingele- 



para si todos los dias "Dios 
da al honibre que es bien- 
licchor el premio que mere- 
ce, no solo en el cielo, sino 
tambi^n en esta vida.„ 

Leccidn 5.^ 

Verbo. 

Verbo es la palabra que 
expresa lo que, a quien, c6- 
mo y cuando hace una per- 
sona. 

Para expresar tantos ac- 
cidentes se requieren mu- 
chas modificaciones y siem- 
pre identicas en el ver- 
bo y por eso tiene mu- 
chas formas y leyes: y lo 
que enseña dichas formas y 
leyes se llama Conjugacion. 

La conjugacion vasca es 
entre todas hi mas facil, her- 
mosa y abundante. 

1.-' — La mas facil, por- 
que todos los verbos se con- 
jugan siempre de la misma 
manera 

2." — La mas hermosa por 
lo bien combinados que cs- 
tan los afijos que modifican 
las formas verbales. 

3.° — La mas abundante 
porqne ninguna otra lengua 
extranjera puede adquirir 
tantas formas. 

Causa admiracion el no- 
tar que tienen mucha reha- 
cion his conjugaciones ex- 
tranjeras con la vasconga- 



/ 



— 7 
sak cta Alemanatnrrak irii 
ziiztrai (lltiizto enskcrazkoak 
bezela; Judatar cta Ijcrbe- 
retarrak, enskerak bezela 
(baHan cz ainibeste) nork 
nori ekiten dion adierazten 
dute; Ilelendarrak alkerak 
ta mcndckoak ditu i^Mu-eak 
bezcla: cta Erromatar cta 
erderak o-nre erak cta garai 
batzuck dauzkatelako. 



Ekintza ongi ikasterako, 
lembizi erak, fçarayak, zem- 
bakik, notinak, zuztrayak 
eta ipintzak jakin bear dira. 



l.'»Kia\. 

Euzkeraz lau era dira la- 
tiñez eta erderaz bezela: da- 
ii-ino-era, daoizann'era, dai»"e- 
din'!:era cta ei>'ino-era. 



A. Diioin<2:era!s.. 



G.iuz bat bere g'arayctan 
egin dala l)akarrik diyo. 



Dar]^o, zegon, izan^o da. 
B. Da''IzanL''era-k. 

O O 



Xorbaiti zcrbait enriteko 

o 

ag-intzen zagola divo. 
I)akarza;^-u, bijoa, zoaz. 



C. DaLicdin^crak. 

o o 



Zcrbait cgitcko eran da- 
gola diyo cta beste aditz 



8 — 
da: puesto que el inijlcs y 
cl alcnian ticncn las tres 
raiccs como cl vasco; cllie- 
brco y cl arabe, exprcsan 
(aunque no tanto como el 
vascuence) la accion de per- 
sona a persona (tambicn con 
sulijos); cl gi*ie;>'0 tiene los 
tiempos condicionalcs y po- 
tcncialcs como el nuestro: y 
el lati'n y el castcllano tie- 
nen nuestros modos y algu- 
nos tiempos. 

Para aprender bicn la 
conjugaci6n hay que saber 
primcro, los modoS; tiempos 
numeros, personas, raices y 
atijos. 

1.« ^lod)^. 

En vascuence lo mismo 
que en lati'n y castcUano 
liay cuatro modos: indicati- 
vo, impcrativo, subjuntivo 
e infinitivo. 

A. Indicativo (modo del 
que liace). 

Exprcsa sokimcntc que 
se liace al">'o sc'j^un sus res- 

o o 

pectivos ticmpos, 
l']sta. cstaba, sera. 
B. Imperativo (modo del 
que lia de haccr). 
Exprcsa que a alguien se 
le manda hacer algo. 
Traigamos, vaya, vetc. 
C. Subjuntivo (modo del 

que dcba hacerse). 
Indica quc algo se debe 
hacer y esta dcpendiendo 



— 7 
baten mendetasunean dago. 

Ikusl zezaten,dakarzagrin, 
dediu. 

D. E<?luo^erak. 

Zer egin bakarrik, garai, 
zembaki eta nork esan gabe 
diyo. 

Ikusi, igo, jeki. 

2.^ Garayak. 

Euskal ckintzan amairu 
garai daude. 

Garai oyek erderazko ga- 
rayen esaera bera ez dau- 
kate: ta oriegatik beren ize- 
nak eta bei en erderazko ga- 
rai erantzukideen esaerak 
emen jarriko dira. 



Garayen izenak. 



Oraingoa. 
Lengoa. 



Antziilakoa, 
Antziñagokoa. 

Gerokoa. 



Lengerokoa. 



Agintza. 
Degintza. 



9— 
de la acci6n expresada por 
otro vcrbo. 

Para que vean, para que 
traigamos, para que sea. 

£>. Intinitivo (el modo 
del hacer). 

Solamente indica la ac- 
ci6n sin expresar ni quien, 
ni cuando ni cuantos han 
de hacerlo. 

Ver, subir, levantarse. 

2.« Tienipos. 

Hay U'^c.p tipn-|pos en la 
cojugaci6n vascongada. 

Estos tiempos no siempre 
tienen el mismo significado 
que los del castellano; por 
eso se pondran aqui sus 
nombres y su correspon- 
dencia con los tiempos del 
castellano, 

Nombres de los tiempDS. 

Presente (lo de ahora). 

Preterito imperfecto (lo 
de antes). 

Preterito (lo de antafio). 

Preterito pluscua m p e r- 
fecto (lo de mas antañoy. 

Futuro simple (lo de des- 
pues). 

Futuro pluscuamperfecto 
de subjuntivo (lo de antes 
despues). 

Imperativo (mandato). 

Subjuntivo presente (acto 
de "hagase,,). 



— 80- 



Zeirintza. 



( haiugo alkcra. 



Lengo alkera. 



l^etiko alkera. 
Meudekoa. 

Memlekoa />a-rekiii. 

Amaini g-arai oyez nal 
dan g-aztiya adierazten da, 
cta naikoak dira; ala ere, 
Idaztigille batznek ekintza- 
ren garayak berrogci ta bi 
dirala esan dutc. 

Ei>;ivaz ekintzan aditz ba- 
ti, beste itz edo aditz jakin 
batzuek erantzi ezkero. e a- 
era binrtzentzayo; bañan 
orregatik garayak diaitu be- 
ar balirake, ez aniairu baizik 
baita ere geyago atera litez- 
ke. 

Iru itz ta lau aditz dira 
ekintzako garayen esaera 
biurtu lezatekenak: 

Oiucn, oi, otc, itzak t,a. 
Izan, hcar, nai, crazi edo 
(?;wo aditzak. 

Begira noka esaera biur- 
tzen duten. 
Esan dezu. 
l^san oincn dezu. 
Ksan oh' dezu? 
Ks;ui oi dezu. 



Subjuntivo pasado (hieie- 
se, niomento de, aeto). 

Potencial presente (poder 
de ahora). 

Potencial pasado (poder 
de antes). 

Potencial indeterminado 
(poder de siempre). 

Condicional (subordi- 
nado). 

Condicional con 6-/. 

Con estos trece tiempo.s 
se expresa todo lo (pie se 
quiera y son suficicntes: aun 
asi no han faltado oframati- 
cos que han dicho que son 
cuarenta y dos los tiempos 
del verbo vasco. 

Es verdad, que agregan- 
do a nn verbo 6 tiempo, al- 
gunos verbos 6 palabras, 
qne ya se saben, vari'a su 
signiticado; pero si hubieran 
de multiphcarse por eso los 
tiempoS; estos no solo serian 
trece sino tambien nias. 

Son tres pahibras (adver- 
bios) y tres verbos los que 
niodilican el sio^nilicado de 
los verbos: 

Scgun cucnian, por co.'^fuin- 
hrc, acaso (adverbios) scr, fc- 
ner que, quercr, ohliijar (ver- 
bos.) 

Veasc como varian el sig- 
nificado. 

Ilas diclio. 

Dicen que has diclio. 

^Acaso has diclioV 

Has acostumlirado decir. 



-8 
Esau izaii clezu. 

Esan ncii dezu. 
Esau hear dezu. 

Esau erazi^ esan erazo^ 
esan asi dezu. 

Nola ipintzezko itz ta ad- 
itz oyek ekiutza guztiyan 
jartzen dirau, bitatik bat 
csan bear litzake; edo eus- 
kal ekiutzak zazpi dirala, 
edo bat bakarra izan ezkero, 
garayak amairu zazpiz diai- 
tuak diraln, eta orduu laro- 
geita amaika izango lirake! 
jEz diragutxi ikasleairi euz- 
keraz ikasteko asmoak ken- 
tzerako! 

Ez da euzkoraz ekiutz 
bat besterik ta beti lege 
batezkoa, orrcgatik ezin 
ezan lcike asko dirala: ge- 
ro ikiisiko da aditza ondo 
jakin ezkero, nola bezte 
aditz bearrezko, nayezko 
eta abar oyck bcren eran- 
tzukideen itzak jariita cgi- 
ten diran. 

3.'^ Zcmbakiyak 

Euzkeraz erderaz bezela 
bi zembaki dira, bakoya ta 
diaikoya, notinetan eta gau- 
zetan erc bai: geroago ipiu- 
tzak ikasten dirancan ze 
ipiutz notin da gauzairi jar- 
tzen zaizkiyen ikusiko da. 



1 — 

Has solido decir cn otro 
ticmpo. 

Quieres decir. 

Tiencs obligaci(5n dc de- 
cir. 

Has hecho u obhii-ado a 
decir. 

Como estos sufijos pue- 
den poncrse en todas his 
formas 6 tiempos, una de 
dos, 6 habi'a de dccirsc que 
cn vasco hay sietc vcrbos, 
6 que siendo uu solo cl vci'- 
bo, los ticmpos habiau de 
ser trccc muhiphcados por 
sietc, 6 sca, novcnta y un 
ticuipos! |No son pocos pa- 
ra quitar a los estudiosos 
las ganas dc aprcnder vas- 
co! 

No hay en vascuence 
mas que una conjugaciou 
y siemprc rcgular: por cso 
no puedc dccirse quc son 
muchas: despues, una vez 
bien aprendida la coujuga- 
cion, sc vcra qne esos ver- 
bos de obligaciou, optativos 
ctc. sc forman intercahando 
sus afijos respectivos. 

3.** ^^uBiieros 

En vascuence como cn 
castehano dos son los nu- 

"pTurar 



mcros, 



singuhir 



y 



tauto cn persouas como cn 
cosas: d espues se vera ah 
a p r eu der los atijos verba- 
1 cscomo y gue J ifijps sc 
agregau a his persouas 
cosas. 



—82- 



4.«^ XoUrink 



Euzkcraz sei notiii dirn, 
ii'ii bakoiko ta bcste irii 
diaikoj'ak: notiñ oyek adie- 
razi litczke edo ez izcnor- 
dezko ckillcz; bafian ekin- 
tzako esaerctan beti bere 
ipintzcz adicrazi bear dira. 



Ikusgayak 

Dakizii. 

Znk dakizu. 

Dakidazii. 

Dakiyote. 

Geroscago, ipintzak ika- 

siyaz, au obetogo jakingo 

da: orregatik ez da emen 

notiñen gañean geyago esa- 

ten. 

5.'* Snxtrayak. 

Deritza aditz izaeraU; au 
asko biurtu arren, beti ber- 
din dauden itz zatiyak. 

Ez dira ekintzaren sus- 
trayak aditzarcn sustraya- 
f^an bcrdin; au beti aditzean 
dabill, cziu litcke keiidu, 
banan besteak, aditz zuztra- 
ycz c^^nuak, batzuctan baka- 
rrik ckintzan dalnltz, bakui- 
tza 1)crc garayetan. 

Ekintzako sustrayak iru 
dira; oraingoa, lcngoa eta 
j^erokoa. 



4° Porsonas 



bon scis las pcrsonas, 
tres en snig'ular, y tres en 
pbu'al, lo misnio que en 
castcllano: estas pcrsonas 
pucden 6 no expresarse co- 
mo agentes con pronombrcs 
personales; p ero en las de- 
sinenxiuis^dc Pvcrbo sicmjn'c' 
se han dc expresar. 

Ejemplos 

Sabes. 

Tii sabes. 

Tii me lo sabes, 

Ellos se lo saben (a el.) 

Mas tarde, al aprcnder 

los afijos se entendera esto 

muclio mejor; por lo que no 

se habla nuis aqui de his 

personas. 

5." Raices. 

Se Ihiman his partes que 
en la desinencia verbal, (por 
mas que esta se modifique) 
quedan siempre inalterables. 

No son his raices de hi 
conjugacion lo mismo que 
la raiz del verbo; csta esta 
siempre en el verbo y no se 
puede quitar; aquclhis, (for- 
madas dc ha raiz del verbo) 
solo cntran algunas veces, 
cada una en sus tiempos 
resj)ectivos. 

Son t rcs his_r ^K'CS de hi 
conjufi^aciun; raiz dc ])rcsen - 
tc, id^_de_4)rctcrito y de fu- 
turo, ^ ' ' 



-83 



Si 



^iiztral oyek ondo adie- 
razteko esaii bearda leneno-o 
aditzak nola bukatzcn diran. 

Batziiek betxaoaz. 

Erre; jeki, eraso, boto, 
kendn, ostu. 

Besteak n batozkoaz. 

Eman, irten, egin, egon, 
entzun. 

Beste bukaerik ez da2:o 
aditzetako. 

Izenetan esana iii^ dn i"en 
gañean, zintzo euki bear da: 



7^ cta / ran atzean du jar- 
tzen da. 

Gizondu, ixiklu, agindu; 
epeldu. 

//; s z eta beste guztiyen 
atzean tu. 

Artu, kapurtu, ostu, jolas- 
tu, oztu, auzpeztu, zorroztu, 
puztu. 



Oraingo !>$nstiaya. 

Aditzairi tzen edo ten jarri- 
rik dator. 

Tzen betxaoaz bukatzen 
diranairi, 

Elrre erretzen. 

Jeki jekitzen. 

Eraso erasotzen. 

Bota Lotatzen. 

Ten n rez bukaera dute- 
nairi. 



Para estudiar bien estas 
i-aices es conveniente indi- 
car antcs kVs ternunaciones 
de los verbos. 

U nos terminan en vocak 

(Qucmar. levantarse, aco- 
meter, quitar, robar). 
Otros en consonante )i. 

(Dar, salir, bacer, estar, 
escueliar). 

No hay otra terminacion 
de verbo. 

Hay qae tener presente 
lo dicho en los nombres so- 
bre tu y du . que los verbifi- 
can! ^ 

Los cn II y / toman el su- 
fijo du. " ~~" ' 

(Hacerse hombre, callar, 
mandar, templar). 

Lo en r. g, z y denuis 
c onsonantes tu. 

(Tomar, robar en grande, 
robar, divertirse, enfriarsc, 
echarse boca abajo, afilar, 
hinchar. 

Kaiz dc pre'seiite 



Se forma a 
verbos el sufi 



ñadiendo a los 
io tzen 6 ten. 



Tzen a los 
en vocak 
Qucmar 
Levantarse 
Acometer 
Arrojar, tirar 

Ten a los 
final. 



que termman 

quemando. 

lcvantandose. 

acomctiendo. 

arrojando. 

que tienen n 



Kmaii 
Jrtcii 

Krrou 
Entziui 



emateu. 
irteten. 
eiriten. 



eLioteu. 
eutzuten. 
N g'iiztiairi galtzeu zaye. 



84 — 
Dar 
Salir 
Hacer 
Estar 
Escucliar 



Ta eta dn ere galtzeu di- 
ra aditz darikiyetau eta or- 
dnn tzeu jartzeu zaye. 
Galdu galtzeu. 

Ten^ 6', z azkeueko betxi- 
va daukateneau. 
Zorroztu zorrozten. 

Naztu uazten, 

Jolastu jolasten. 

Beste amai guztietau 
tzen. 

Eskou du eskoutzcu. 

Lao;un du laguutzen. 

Isill du isiltzen. 

N-zko aditz oyek ezin 
lezateke // galdu, itz sustra- 
yekoa dalako. 

?g Betxaoaz bukatuakba- 
dira ere, txi, si edo tzi azke- 
na daukateuairi, ten jartzei; 
zaye sonn txarra eg-in ez 
dedin, / galtzcu Ijadute. 
Ikusi rivusteu. 

Erakusi Erakusten. 

Jetxi Jesteu. 

liailian / galtzcu ez Ijadu- 
tc, tzcn jartzcu zayc. 



lOrantzi 


Erantzitzen. 


Jetxi 


Jetxltzeu. 


Asi 


Asitzcn. 



daudo. 

salicndo. 

hacieudo. 

estando. 

escucliando. 



Se les pierde a todos la 
n final. 

l'n y (hi se plerdeu tam- 
bicn eu los verbos deriva- 
dos y entonces se les agrc- 
ga el sulijo tzeu. Ejcmplo 
Pcrdicndo. 

Teu a los que tcrmiuan 
cu .s' 6 z. 

Afilar afilaudo. 

Mczclar mezclarido. 

Divcrtlrse divlrticudose. 

Tzen en todos los dcuuis 
finales. 

Casarse casandose. 

Ayudar ayudaudo. 

Callar callaudo. 

No sc lcs puedc (piitar la 
n porcjue es de la raiz del 
nombre. 

^ Aunque tcrminados en 
vocal los que termlnau cu 
txi, (clii), se, tzi, to mau ten 
mu-a e vltar el mal sonid o, 
eñ el caso guc picrdaiL-Ia /. 
Ver Viciulo. 

Enscñar Enseuando. 

Bnjar Bajaudo. 

Pcro cn el caso dc que no 
picrdau la / final sc lcs 
agrcga izcn. 

Dcsnudarsc I )L'Suudaiulosc. 
Bajar Bajaudo. 

Crccer Creclcndo. 



— 85— 



I^eiigo snstraya. 



Ez da onen gauean ezer 
esan bearrik, adltza adle- 
]"azten dan bezela beti dabi- 
llelako. 

Gcroko sustraja. 

Aditzairl ko edo go jarri- 
rik egiten da. 

Ko^ betxaoaz bukatualrl. 



Etorri 


Etorriko 


Igo 


Igoko 


Berrlta 


Ben-Ituko 


Bildu 


Bilduko 



Go^ n azkenean daukate- 
nairi. 

Esan Esauiro. 

Jakin Jakino-o. 

Erainan 



Eramano-o. 



O.*^ Ipint%ak. 

Aditzari erantzl litezken 
ipintzak iru gayetakoak 
dira: 

Garayenak. 

Notiuenak. 

Dlaltzalleak. 



Garayen ipintzak. A. 

Garal bakuitzak bere 
ipintzak dauzka, (lembiziko- 
ak cz) batak aurreau; bes- 
teak atzean eta beste ba- 



Kaiz <le preterito. 



Nada ha}'' que declr so- 
bre esta raiz porque es la 
forma en que se enuncia el 
verbo y slempre es iguak 

Kalz <le fiitni'o. 

Se forma añadiendo al 
verbo el sufijo ko 6 go. 

Ko, a los termma^s en 
vocak 

Venir Venldero. 

Subir Qae ha de subir. 

Renovar Que ha de renovar. 
Amontonar Que ha de amon- 

tonar. 

(ro, a los que tlenen ;/ fi- 
nak 

Declr Qae ha de dcclr. 

Saber Qae ha de saber. 

Llcvar Que ha de llevar. 

6." afijos. 

Los afijos que se pueden 
an:re2:ar al verbo sonde tres 
ckases: 

Afijos de tlempos. 

xifijos de personas. 

Afijos mukiphcadojes. 



Afijos de tiempos. A. 

Cada tlempo, menos el 
primero,tIene susafijos, unos 
dekante, otros en medlo, y 
otros al final; sirva para eso 

7 



-86-- 



tziiek citllyan ctlo atzean; 
ortaiai^o zu^'^travaiibeij-iratu 
bcsterilc ez da. 

Enicu laurki txilu l)atean 
n^arai bakuitzanak jartzen 
dira. 



de punto de partida la colo- 
cacion de la rai>'. 

Veasc el adjnnto cuadro, 
con los sig-nificados del que 
esta e la izfpiierda. 



Aiirrea 


Ziiziraya 


Aizea 


Azkna 




zuzlravii 






Cii 








n. s. i. i. 


« 




^ D 




;) 


za 
za 




n. g. z. z. 


.. 


za 


n 




.. 


za 


kc; 


n. g. z. 1. 


)) 


za 


ke D 


n. !!. z. 1. 


)! 


za 


ke 


n. ". 1. I. 

o 


r) 




ke; 


n. ^. z. 1. 


•• 







Oraini'fli:. 

Lonnoa. 

Ajilnza. 

Degintza. 

Zegifllza. 

Or. alkera. 

LcDg.alkera 

Bel. alkera 

Mendi-koa. 

lieDdck. ba 



Aurreko z atiyan daude- 
nak, notiñ ipintzak dira, ge- 
ro ikusiko danez. 



Notlñen ipintzak />. 

Len jarritako laurkiyan 
lembizi berezkidan notiñ au- 
rripintzak aikitzen dira. Au- 
rripintz ovek, leu'^o ijaravan 
«Midu jarri czkero, beste bost 
(lengo j^araitik datozenetan) 
cre daude ta erres ere ikasi- 





t\?± raiz 


slraN 


il [in 


Preseale. 












X 


•-- 


n 


;>.. ^ 


Preterito iraperfectu 


r^ 


Ñ' 




3 ^ 5" 




o 


r^ 


^ 


x ^ 


Iinperativo. 


Xj 


c 


;r* 


» ^ ^ 




(X> 


-^ 




n 


Subjuntivo presentr 
SulijiiDlivo pasado. 


c/i 

o 


o 
c 


1— ' 

o 




Potencial preseote. 




00 


(^, 




) pasado. 






^ 


s' "^ 


» indeterminadi 








■j. 




^ 




p 


ç 


Goridiciooal. 


.« 






.- 


M. con l)a=Ñ' 











N. G. expresan primera 
pcrsona del singular y pUi- 
ral respectivamente z. se- 
gundas personas y z 6 1 
terccras. 



(1) n — II. g— geu: z— y.cii. geioscago 
ikusiko (laiie;;. 



Afijos personales. B. 

Vj\\ el cuadro antes trans- 
cripto se lia visto que cn la 
1.'' casilla liay atijos perso- 
nales. Kstos prefijos sololos 
tienen cl prttcrito inipertec- 
to y los que de (A se derivan; 
facil es observar que sieni- 



g, /., e<|uiv;i'cn a gcn, zen conio luego 
se veia. 



— 87— 



ko dira. Irng-arren notiii 
ipintz z^ I-vez ordaintzen da 
azkencko lan garayetan. 

Aurripintz oyek dira, iku- 
si danez. 

N. bakoizkonotiñ aurrenan- 
tzat. 

G. diaizko „ ,, 

Z. Lakui ia diaizko 1^*"' noti(ieD(z:it. 

y cn 

T '\ ^'" 

^' 57 55 55 '-'• 55 

L au alkera ta Mcndeko 
garayetan bakarrik. 

13este ipintz zuztrayaren 
atzean beti jartzen diranak 
dira: 

Ekillaak batzoek, ekioak bcsteak 
1 =Ni 
Zu =Zu 

=Ura 
Gu =Gu 



Zote =Zuek 
Tc =Ayek 



T,da =Neri, i;i 
Zu =Ziiri, Zii 
O =Arri, ora 
Gu =uuri, m 

Zute =Zoekzoeiri 

E, oie, clc=Ajek, ayei 



Batak besteari ekiten di- 
yola esateko, ipintz oyek 
alkarkitu besterik ez da. 

Begira ondo, orain jarriko 
dan laurkiya. 



prc son los mismos, En las 
terceras personas del poten- 
cial y condicional ^ se sus- 
tituyen por /. 

Segun se ha visto, estos 
prefijos son: 
N. [lara l:i l.'' i)er.v]ni (li'l singolar. 

G. „ ,, „ „ ploral. 
Z. „ las 2.''" „ (lel sing. y [iloral. 

7 '^ ^* 

55 55 5? 



as 

75 55 "• 55 57 



55 55 55 75 
15 57 55 



Esta / solo en las poten- 
ciales y condicionales. 

Hay otros sufijos que van 
siempre detras de la rai'z 
y sou: 

A.ffentes lus oncs, Paeienles los otros 
T, da =A nii, m 
Zu =Ati, tc 
=A^l,le 

Gu =Anos9iros, 
n:s 

Zute =Avosoiros, 
os 

E,.oie,cie-Acllos, lis 



T =Yo 

Zu=Tu 
=E1 

Gu=N!)S3lros 



Zolo=Vosoiros 
Tc=Ellos 



Para cxpresar que la ac- 
cion de uno recae en otrO; 
basta combinar cstos su- 
fijos. 

Vease el cuadro que a 
continuacion se pone. 



-88 — 



zu 



zute 

e (3) 

da 



e 

t (2; 
zu 





gu 



zute 
e 

zu 



zule 
e 

da 





ffu 



da 
zu 
o 



f?u 



zute 
e 



t= 



ZU: 



gu 



zut 

ot=yol (1) 
zutet 
et=yet 

dazu 

ozu=yozu 
guzu 
ezu=yezu 

t 

zu 

o=yo 
gu 

zute (4) 
e=ye 



zugu 



ogu=yogu 

zutegu 



egu 



Zuri nik, ni 
Arri ,. „ 
Zueiri „ „ 
Ayui „ „ 

Neri zuk, zu 
Arri ,. „ 
Guri „ „ 
^yei „ ,, 

Neri arrek, ura 
Zuri 



Arri „ „ 

Guri „ „ 

Zueiri „ „ 
^'^yei „ 

Zuri Guk, gu 

Arri „ „ 

Zueiri „ „ 

Ayei „ „ 

Neri Zuek 



zule= 



dazute 

ozule=yozute Arri „ 

guzute Guri „ 

ezute=yezute Ayei „ 



te= 



date, tet 
zute 

ote=yole 
gule 



Neri Ayek 
Zuri 

Arri „ 
Guri 



zutete=zuete (r>)Zueiri 
clc=jete=(y) nU Ayei 
Adierazgayak. 



Zut 

Vot 

Zutet 

Yet 

Dazu 
Yozu 
Guzu 
Yezu 

T 

Zu 

Yo 

Gu 

Zue 

Ye 



Yo a li 

„ a el 

„ a vo.sotros 

„ tl ellos 

Tu i'i nu' 
el 
„ „ nosolros 
„ „ ellos 

El a mi 



)5 r 



el 

nosolros 

vosotros 



„ .. ellos 



Zuiru Nosolros a ti 



Yogu 

Zutegu 

Yeiru 



el 



Tosiitrds 
ellos 



Dazute Vosolros a mi 
Yozule „ „ el 



Guzute „ 
Yezute „ 



nnsntroj 



ellos 



Ddle, tet. Ellos a mi 



Zute 


)i 


:, ti 


Yote 


„ 


.. el 


( iiite 


r 


„ no:i)lros 


Zuete 


,) 


„ vosolros 


Yezte 


,• 


„ ellos 



Notas aclaratorias. 



—89- 



(1) Nolti bestereng-an eki- 
tcii dahi esiiu nai danean, 
zuztravari / erantzi beartza- 
yon, i-ren atzean o ta e ja- 
rri bearrean y legun tzallea 
jartzentzayo, Gipnzkoako 
beterriyan, eta beti orrela 
jarriko da. 

(2) 'T lembiziko notin eki- 
ñarentzat / jartzen da, bes- 
te ipntzen bat atzean ez ba- 
darania. 

Bezte ipintz bat atzean 
euki ezkero, da lembiziko 
notiñ ekiñarentzat jarri bear 
da; ala ere date-ren ordez 
tet askotan jarriya ikusten 
da: didate=ditet. 

(3) E bakarrik emen ar- 
tzen da, esaera g'utxi laurki- 
yetan jartzcagatik; bauan 
c', ofe^ eie=i/e^ yote^ yete jarri 
litczkehi jakin becli. 

"Nagusiyak morroyairi 
diru asko eraan diye, (cliyo- 
te, diyete,,. 

(4) Zute au beste seiga- 
rrcn notiueko ziite esacrakin 
naztu liteke; orregatik ziite 
ren ordcz zue esatcn da. 

(5) Bi te^ Zutete-n be- 
zela arkitzen diranean, fbat 
(lembizikoa) galtzen da. Zu- 
tete=zuete; (4) garren adie- 
razg-ayakin onori dator. 

(6) Nok\ aldi ont.an askok 
askorl eklten diyen, z diai- 
tzalle bat jartzentzayo, Tu- 



(1) Como cuando se quie- 
re expresar que la accion de 
nuo recae sobre otro, hay 
que agregar una i a la raiz, 
se le intercaha nna y enfo- 
nica en hi parte baja de 
Guipuzcoa: asi se pondra 
siempre. 

(2) El sufijo paciente de 
1 ."^ persona del siuguLar es 
t si no le sigue otro sufijo. 

Si es que le habia de se- 
guir otro sufijo, se usara da; 
asi hay que usarlo siempre; 
siu embargo tambien se nsa 
en o." persona del pUn"al 
tet por dcde; didate=ditet me 
lo han... 

(3) Se pone solo e^ doude 
tambien se puede poner ote^ 
ete^ por no muUiplicar las 
formos en los cuadros; se- 
pase quc es lo mismo e=ote 
=ete=ye^ yote^ yete. 

"El amo les lia dado a 
los criados mucho dincro., . 

(4) Este znte puede con- 
fundirse con el zute de 3.^'"* 
persoua del plural; por cso 
se usa en este caso zue en 
vez de zide. 

(5) Cuandu se juntan dos 
te^ hi una (ha primera) pier- 
de hx 1.* t. Zutete=zuete. 
Esto esta en couformidad 
con hx nota 4.\ 

(6) Eu este caso se iudi- 
ca que la acciou va de mn- 
chos (\ muchos; se le pone 



—1)0— 
/r, ///A/ crekin gertrttzcn dan iina z redi-ipllcativa conjo 
bezeln: yetc=yeztc, ditute en las fornias hifc^ fiifrf cllos 
= dituzte zaitutet=zait'jztet. les han, yo te lie (comple- 

mento); yo os lie (i'd). 

Aiijos plaralixadorei» C 

Son trcs f<% /t, zhi=z. 

7V, multiplica los sujetos 
agentes. 

]f, multipliea los comple- 
mcntos. 

Zh'i, multipliea los com- 
plementos directos cuando 
la accion comprende tam- 
bien los indirectos. 

En el caso de quc no lia- 
ya mas complementos indi- 
rectoS; entonces multipliea 
los ag'cntes. 

Se me lia caido el diente. 
— Se mc lian caidolos dien- 
tes. 

Z. Cuando el verbo tiene 
de suyo, en la raiz, una A", 
la z sustitnye a la zl:i. 

Ejemplos. 

Tc. i\Ie has dado una 
gran pena. 

Me habeis dado una <rran 



Ipiiitx dinitxnlleak C. 

Tru dira, fi\ if^ zki—(z). 

7V, notin edo gauz eki- 
lleak diaitzeko. 

7/, notin cdo gauz ckiuak 
diaitzeko. 

Z(/, l^atak bcstegan zer- 
bait ekiten dunean gauz edo 
notiuak diaitzeko. 

Bauan gauz ekiñik adie- 
razten ez danean etaala ere, 
ekitea bestegan dijunaean 
zki bera notin askotzat jar- 
tzen da. 

Ortza erori zait. — Ortzak 
erori zaizkit. 

Z. Aditzak berez k-von 
bat daramanean zki-vQ\\ or- 
dez z bnkarrik jartzen da. 

Ikiisgaydik. 

Tc. Zuk naigabe aundi 
bat eman didazu. 

Zuek naigabe aundi bat 
eman didazute. 

Amari seme batek poz 
eman diyo. 

Amaii seme guztiyak poz 
eman diyote. 

//. Nik idazti bat crosi 
det. 

Nik idazti asko erosi di- 
tut. 



» 



pena. 

Un liiio lia dado aleo-ria 
a \'A madre. 

Los hijos han dado ale- 
gria a hi madre. 

7/. Ke comprado un h- 
bro. 

Ile comprado muehos h- 
bros. 



91- 



Z/:i. Znk nuigalje bat 
eniaii didnzii. 

Z'dk naig'abc asko cman 
dizkidazu. 

Z. Arrck txapela gaizki 
daiika. 

Arrek be^Mvak zikinak 
danzka. 

A d iera zgay a. — I k n s g a I 
oyetan eta lengo Laurkiye- 
tan bakoizko esaerak, 2.^" 
eta 3.^" notiiiak, egin ezke- 
ro, diaizkoak fe erantzita 
egiten diraln, ikusten da. 

Egln dezu... egin dezute. 

Esan diyo... esan diyote. 



ESAGAYA. 

Tolosatik Loyolara. 

Azkue-tar JoS8 Senlagille 

Jaunari. 

Euskaldnna izanda, Lo- 
5'olatar Ifiazio Deunaren ja- 
yotz-etxea iknsi ennla esan 
etzezaidaten, ara jnan nai 
izan nun. 

^Zefiekin, nere anrzaro- 
ko lagun bikain, beti leyal 
bat izantzaidan Azkue-tar 
Jose-rekin ez bazan? 

Nere asmoa adierazi ni- 
yon da uste nun bezela txit 
akii ta laster nere lao-un 
maitea neri Ino-nntzerako 

O 

gogoan jarri zan. 



Zi-i. Tii me has dado un 
pesar. 

i\Ie has dado muchos pe- 
sares. 

Z. El tiene mal hi boina. 

El tiene sucios los ojos. 

Nota. En estos ejemplos 
y en los cnadros anteriores 
se ve que una vez formadas 
his desincncias dc ^.''y 3.^""* 
personas del singuhir, se 
forman sus respectivas del 
plural agregandoles fe. 

Has hecho... habeis he- 
clio. 

'Se lo ha dicho... se lo 
han dicho. 

TEMA. 

De Tolosa a Loyola. 

Al Sr, D. Jose de Azcue, 

Meiico, 

Para que no se me pu- 
diera decir qne, siendo vas- 
congado; no liabia visto hi 
Casa donde naciera S. Tg- 
nacio de Loyola, qnise ir 
alhi. 

(^Con quien liabia de ir 
sino con mi amiii'o de hi in- 

O 

fancia, con el que ha sido 
siempre cariñoso conmigo, 
con Jose de Azcue? 

No hice mas qne darle a 
conocer mis deseos. y en 
seguida y complacido se 
dispuso para acompañarme 
mi querido amigo. 



1)2 



Agorrai'cn eg'unscnti ba- 
tean, scyak baao lcna^'O, 
rra biyok Tolosatik, p^iirdia- 
rin batean eserita, Loyola 
aldera irten o;ii"ian. In2"uru 
pollitak dauzka bcrtan To- 
losako erriyak, baiHan bere 
aldanienetako ni cndictara 
lyo czkeroz, ayctatik bai toki 
cderrak ikusten dirala taTo- 
losa bcra pollitagoa diruri- 
lal çl3einere Leaburu, Be- 
launtza edo Izazkungo men- 
diyetatik Tolosa ikusi de- 
zutcV ;a, zcin pollita ta txa- 
kuna dirurln! 

Olako o'auzak esanaz, i>'I- 
juazen, Prantxisko Deuna- 
rcn karrlka Iragan bitar- 
tean, da ans^o alnibeste etxe 
txr.kun da loreteo-I ta baratz 
pollitak ikuslaz. 

Erritik aterata, Otzarain 
aldera gijuazela, esker es- 
kubltara bcfi'iraka ezin as- 
pcrtnrik, an zenden Papc- 
rolak alde batetik, burnl bi- 
dcko ta arrlzko orma beste- 
tik Ikusten o-initun: zembat, 
li'Izonak nai dunean egin 
lczaken, hirra ta lurrak be- 
rez dakarzkln cuialtzak men- 
dcratu ta lantzcn ditula mi- 
rcztuazl 

;Zcr da bai'ian mzonen 
eklntz labm'ra Jaun^-oikoa- 
narcn<^an'? 

Otzaraln-^o zubi azpitik 
In'aro ta eskubiko ])idca, an- 
go crrota cskerrean ntzita, 



Al amanecer de un di'a 
dc Septlcmbre, antes de las 
sels, y montados en un co- 
clie salimos los dos de To- 
losa. camlno para Loyola. 
l^onltos son los ah-cdedores 
de Tolosa, pero subiciido a 
los montes que le rodean, 
dcsde ellos si que se ven 
paisajes licrniosos y añn 
parece mas bella la misma 
vllla dc Tolosal ^No liabcis 
contemplado nunca a Tolo- 
sa desde los montes de 
Leaburu, Bclaunza e Izaz- 
cnnV jali, quL' bonlta parece 
y que aseadal 

Ibamos hablando de esto 
mlentras recorrlamos la ca- 
lle de S. Franclsco y con- 
templcibamos tambien sus 
nnmerosos palaclos y sus 
bellos jardines y liuertos. 

Ya salldos del pueblo, nos 
dirlg'iamos liacia Otzaraln, 
mirando sin nunca cansar- 
nos las fabrlcas de un lado 
y las obras del ferrocarril a 
la dereclia y admlrando lo 
que es capaz de liacer el 
liombre, cuando se propone, 
domlnando la tlerra y ela- 
borando los prodnctos que 
nos rcgala la misma ticrra 
de suvo V c^encrosamente. 

Pero qne es la pequeña 
labor del liombre, compara- 
da con la de Dios? 

Pasando por debajo dcl 
])uente de Otzaraln, dcjando 
ii la Izqnlerda el molino dcl 



-93 — 



artniik, meiKli tartetan sar- 
An bai Juanaren 



tu gMuan. j 

ekintza ongi ikusten dala 



Lurra beg'iratuaz dardar- 
ka jartzen, da mendik iku- 
tuaz sututzen ditun Jaun 
altzuak Ernio ko mendiyari 
bakarrik etatxutik ezin eiron 
balitz bezela. alde batetik 
bestera beste mendik oin- 
tzat jarri dizkiyola diruri. 



jAlasen gizon bat; zartzen 
danean,semeen laguntzez bi- 
zi da ta makill batean iro- 
zten da. 

Erreka txiki bat, mendi 
tarteko udak ibai aldera da- 
karzkila, 

(jarraituko da). 

6.'" Ikasyaga. 

£kiiitza. 

Bi aditz euzkeran dirala 
esan leike, izan da dii. 

Eta oyetan bi garai ikasi 
bearrak; bada besteak bi 
oyetatik darite. 

Bi g-arai ovek, Oraino^oa 
eta Leno^oa dira. 

o 

Oraino'o (T'araitik datoz. 

<D o 

Antziñakoa. 

Gerokoa. 

Agintza. 



mismo nombre y tomando 
la carretera de la dereclia, 
nos internamos en las mon- 
tanas. jAlli si que se ve bien 
la obra del Creador! 

Xo parece sino que Aquel 
Dios poderoso^ que hace 
temblar a la tierra con mi- 
rarka y hace liumear a los 
montes con solo tocarlos, 
y como si no pudiera per- 
manecer enhiesto el monte 
Hernio por si solo^ quiso po- 
nerle de sosten otros mon- 
tes. 

jAsi el hombre que enve- 
jece se apoya en sus hijos y 
camina con hi ayuda de un 
baculo! 

ITn pequeño arroyo que 
conduce las aguas de has 
quebradas hacia el ri'o, 

(se continuard) 

' Leccidn 6.^ 

Coiijngacion. 

Puede decirse que en vas- 
co solo hay dos verbos ser 
y Jiaher. 

De estos solo hay que es- 
tudiar dos tiempos: los de- 
mas se derivan de estos. 

Estos dos tiempos son; el 
Presente y el Preterito im- 
perfecto. 

Del Presente se derivan. 
El Preterito perfecto. 

„ Futuro. 

„ Imperativo. 



— 94 — 



L)ci;Intza. 
Orai 111^(1 alkcra. 
Lc'iiyo ii'araitik. 

Antziriao'okoa. 
Lcn^erokoa. 
Zegintza. 
Lcn^o alkera. 
l^etiko alkera. 
j\[endekoak. 
Beste oyek cg-iteko ora- 
inij'o edo lengo garay iri be- 
ar dan ipintza (ikusi garaycn 
ipintzak) jartzea naikoa da. 
Orrela. 

OraIn<xoa Dlznt. 
Ag-intza D-iznt+za D-za- 
izut=dczaiznt. 

Deii'intza — Dezaizut + n 
(t=d) dezaizud (a) n. 

Orainii'o alkcra Dezaizu-t 
+ ke = dezaizuket. 

Eta orrcLisen besteak. 
l^i adilz oyctatik bakui- 
tza bi eretan arkitzen da. 

Izan (A) izaera bakarrlk 
diyoncan. 

Izan (15) bestercngan di- 
juanean. 

. Du (D) bl ckin, susen da 
zearra, dizklvoncan. 

Du (E) ekln susena ba- 
karrik dunean. 



Oi'aiiin-o jjnrnya 

.1. Izan era ontan, bestc 
izkcretan bezela leiicirabca 



., Subjuntivo presente, 

.. Poteneial presente. 
l)el I'reterlto imperfeeto, 
El Pkiscuanperfecto. 

„ Futuro de subjuntlvo. 

„ Subjuntlvo pasado. 

„ Pctencial pasado. 

„ Potcnclal indetcrniinado 

., Condicionales, 

Para formar estos basta 
agregar ;i los prlmeros los 
atijos ])ropIos de los segun- 
dos. (Veanse los atijos de 
los tiempos. Asi' 

Prescnte d I zut te lo Iie. 

Imperativo d za i zut lie 
o liavcitelo. 

Subj. pres. d (e) zalzutn 
para (pie yo te lo haya. 

Pot. pres, de za i zu-ke t 
pucdo Iiabcrtclo. 

Y asi los demas. 

Estos dos verbos se pue- 
den conslderar bajo dos as- 
pectos: 

Izcin=scr. cuando solo 
indic(i exlstencia. 

Izan=scr, cuando sc re- 
fierc a otro. 

Du = tener=]iaber, cnan- 
do tiene dos complementos, 
dlrccto e indirecto. 

Du, cuando solo tiene 
complcmento directo. 



Prcspnto do indicntivo 

A. En esta forma el ver- 
bo ser es como cn todas las 
demas leni^uas es irreuular, 



—9 
dirnri; ez guztiz, bauan ge- 
ycuctnu bai. 

B. Lembizi za, izan adi- 
tzareu zuztraya; g-ero uola 
bestereugan dijuan /; zai, ta 
diaikoyau zld erautzi. 

Zai ta zaizi-i-ri; uotiuen 
ipiutzak jarri ta egiua 
dago. 

J). Lembizi d, dii ren zuz- 
traya; gero /, ta diaikoyau 
zki. 

Ta di ta dizki-ren atzean 
notiiien ipintzak. 

E. Era outau d suztraya 
askotan galtzen edo t-retzen 
da: ta bi ipiutz alkartuak 
gelditzen dira: 



D — 

siuo en todo, en su mayor 

.j 

parte. 

B. Se poue 1." za^ raiz 
del verbo ser^ d contluua- 
cion nna ?", que indica refe- 
rencia a otro y en el plural 
se le auade zl^i. 

A zai, zaiz^'i. ao'reo-uenseles 
los sufijos persouales y esta 
formado. 

D. Se pone 1° d, raiz 
del verbo (/«=haber: des- 
pues la / y si es plural zJii. 

A la di y dizki agreguen- 
se los sufijos personales. 

E. En esta forma mu- 
cbas veces se pierde la raiz 
d 6 se convierte en t; y se 
quedan agregados de dos 
suñjos. 



Na leinljiziko DOiiriarcDlzal 
Za 2.^^" 
Ga 4."^ 
Za 5.^" 









23 -. 



3.*^" da 0.*=" notiuak zuz- 
trayaren atzean bere ipiu- 
tzak bakarrik dauzkatc. 

Era au obetoo'O ikasteko 
obea da lembizi ?>.^" uotiua- 
ren izaerak oudo ikasi ta 
ayei beste notiuen atzipiutz 
egilleak jarri. 

Orrela 
Arrek zaitu: 
Nik zaitu+t=zaitut. 
Guk zaitu+gu=zaitugu. 



fD 



Xa 


lara 


Za 


'1 


Ga 


?? 


Za 


77 



la 



2.^ 



5.^ 



persoDa 

?) 

',1 



'^ C/3 






Las 3/''^ 



y 6.* personas, 
tras la raiz que no pierdeu, 
solo tienen sufijos persona- 
les. 

Para aprender mejor esta 
forma se miran primero las 
desiuencias de la 3."" perso- 
ua y a estas se añaden para 
las demas los respectivos 
sufijos. 

Asi 

El te ha: 

Te he yo (El que te lia, yo. 

Te hemos (El que te lia, 
nosotros) 



— UIJ — 



Avek z;iitn + te=zaitntc — 
zaituztc. 

Era onlau // diaitzallea 
oitntzen cla. 

Lan erak aldi batcan ikns- 
teko dago, oraiu datorreii 
lanrkiya. 



Te lian (el qnc te lia, ellos) 

Eii csta forma se nsa cl 
afijo miltiplicativo //. 

Estas cnatro formas pne- 
den verse a la vez en el si- 
gnicnte cnadro. 




i 



I9aurl^i<3 



Oraing'o G-a-xas^a, 



(A) 




(B) 






Izan bcrez 


Izan bcstercngan 




Izaerak 






Izaerak 








zu 




zaizut, naizu 




Ni naiz 


za+i+ 




zute 
e 

da 


t= 


zayot, nayo 
zaizutet, naizule 
zayet, naye 

zaidazu 


1' 


Zu zeia, zerade 


za+i+ 

1 




e 

t 
zu 


zu= 


zayozu 

zaiguzu 

zayezu 

zait 
zaizu 


d- 


Ura da 


za+i+ 




zule 
e 


= 


zayo 
zaigu 
zaizute 
zaye 


( - 






zu 




zaizkizugu 


1 


Gu gera;gerade 


za+i+zki+ 




zute 
e 

da 


gu= 


zaizkiyogu 

zaizkizutegu 

zaizkiyegu 

zaizkidazute 


> 


Zuek .... zerale 


za+i+zki + 




e 

da 
zu 


zule= 


zaizkiyozute 
zaizkiguzute 
zaizkiyezute 

zaizkidate 
zaizkizute 


!■ 


Ayek dira, dirade 


za+i+zki 




gu 
zute 


te= 


zaizkiyote 
zaizkigule 
zaizkizuele 


i 






e 




zaizkiyezte 


4 















Cuadro 



I=xesen.te d.e In.d.icatiTri 



(D) 










! 
{E) 


n, suscn da zearral<in 


Du cl<in 


suscnarel<in 


Izaerak 




Izaerak 






Izaerak 


dizut 




dizkizut 


2 




zadut (zaitut), zaut 


diyot 
dizutet 


+zki=. 


dizkiyot 
dizkizutet 


o 

5 


+t-= 


dut, dot=det 
zaitut (zaituzlet) 


diyet 




dizkiyet 


6 




ditut 


didazu 




dizkidazu ■ 


1 




nauzu=nazu 


diyozu 
diguzu 


+zki= 


dizkiyozu 


3 


+zu= 


duzu, dozu=dezu 




dizkiguzu 


4 




gaituzu 


diyezu 




dizkiyezu 


6 




dituzu 


dit 




dizkit 


na 




nadu=nau 1 


dizu 




dizkizu 


za 




zadu=zau, zaitu 2 


diyo 
digu 


+zki= 


dizkiyo 
dizkigu 


ga+it 


+du= 


du 3 
gaitdu=gaitu 4 


dizue 




dizkizuc 


za+it 




zaitu=(zaituzte) 5 


diye 




dizkiye 


— +it 




d-it-u=ditu 6 , 


dizugu 




dizkizugu 


2 




zaugu zaitugu 


diyogu 
dizutegu 


+zki= 


dizkiyogu 
dizkizutegu 


3 
5 


+gu= 


dugu, dogu=degu 1 
zaituztegu=zaitugu 


diyegu 




dizkiegu 


G 




dilugu 


didazute 




dizkidazute 


1 




nauzute=nazute 


diyozute 
diguzute 


+zki= 


dizkiyozute 
dizkiguzute 


3 
4 


+zute= 


duzute, dozute=dezute 
gaituzute 


diyezute 




dizkiyezute 


G 




dituzute 


didate 




dizkidate 


1 




nadute=naute 


dizute 




dizkizute 






zadute^ zaute (zaitute) ' 


diyote 
digute 


+zki= 


dizkiyote 
dizkigute 


o 
O 

4 


+te= 


dute 
gaitute=g?.ituzte 


dizuete 




dizkizuete 


5 




zaituztete=zaituzte 


diyezte 




dizkiyezte 


6 




ditute, dituzte 



97— 



Adierazgaj ak 

(A)-ren notiñak dira: 

Ni, Z\\, Ura, Gu, Zuek, Ayelv. 

(B) -ren aurrean notiñak jani 
nai ezkero. Neii, Zuri, Arri, Guri, 
Zueiri, Ayei. 

(D) ti (E)-ren notin ekinfzalleak 
dira: 

Nik, Zuk, (Arrek=Ark) Guk, 
Zuek, .Ayek. 

Zerti; gera, dira-iru izae- 
ra oyen ordez Zcrade, ge- 
rade; dirade itz nenrriyetan 
jartzen dira bear danean. 

Lembizlko notifian, eta 
langarreucan ere bni n edo 
(J notin aurripintzak jarri 
ezkero, atzean t ta cju jarri 
bearrik cz da. 

Orregatik esan leike. 

Naizu, Nayo, Naizute, 
Naye. 

Gaizkizu, gaizkiyo, gaiz- 
kizutC; gaizkiyc. 

(D) 

(1) Batzuck zki notiñ 
ipintzen atzean jarrita, ga- 
rai au beste era batcan esa- 
ten dute, irugarreneko no- 
tiilano^an. 

Dioskat; diyozkazu, di- 
yozka: 

^ Diyozkagu, diyozkazutc, 
diyozkate: 

Diyezkat; dlyezkazu, 
dl^'czka: 

DiyezkagU; diyezkazutC; 
diyezkate: 



Aclai'aciones 

Los .sujetos de la forma (A) son: 
Yo, tu, ei, nosotros, sin A: agente, 

vosotros, ellos. 

Ante las desinencias de la forma 

(B) se ponen. A mi, a ti, a el, a no- 

sotros etc. 

(0) y (E) Ante estas forraas los 
sujetos son los mismos d.; (A) con 
li ag-er.te. 

(A) 
^ En vcz de las desinen- 
cias, zera, gera, dira^ pue- 
dcn ponerse zerade, gcrade, 
dirade cuando haga falta 
(una si'laba) en los verbos. 

(B) 
En ]as 1." pcrsonas del 
singuLar y plural si se po- 
nen los prefijos personalcs 
n y r/, se suprimen los sufi- 
jos t y (ju. 

Por eso puede declrse. 

Yo te soy, le soy, os soy^ 
les soy. 

Te somos, le somos, os 
soiroS; les somos. 

(D) 

(1) Algunos posponicndo 
zki k los sufijos personalcs 
cambian las desinencias re- 
ferentes a las 3.'' personas. 

Se los hc, se los has, sc 
los ha, (a el). 

Se los liemos, se h<s ha- 
bels, sc los liau; (a el). 

Sc los (a ellos) ]ie, ]ias 
Iia. 

Se ]os (a el]os,) hemos, 
liabeis, lian, 



— 98- 



(2) Ditatc t;i dizkidate- 
rcn oidcz ditct t;i dizkitet 
es;in leike, / atzean alkere- 
t;in bezela jarrita. 

(1) Zaitu (Arrek zn) nere 
iistcz zadu, zatii izan bear 
litzakc, ta o\'\'(i\-Aza'dii (Arrek 
zuek) izango litzjike lci^ez: 
( )rrel;i; esan leike. 

Arrek zu za(ht = zau. 

Arrek zuek zaitu. 

Avek zu zaute. 

Ayc.k zuek zaitute=zaitu- 
ztc. 

Au lco^ezkoa dirurit, ala 
ere laurki} an o'cyenctau 
esatcn diran ezaerak jarri 
ditut. 

(2) Dut, dot, det eta beste 
3.''" iiotineko izaeretan ar- 
kitzeii diran banacrak, bc- 
txao lcfruntzallcaGfandik da- 
toz. 

Pranzez-cuskaldunak u 
jiirtzcn dute. 

Gipuzko;irrnk c jnrt/cii 
dutc. 

])izkalt;\rr;ik o jnrtzen 
dutc. 

U-lep^untznllca oncna eta 

di;iikovan beti arkitzeu da- 

ua, diruri. 

(H) Banaera oyek anlziñako 'v/.- 
kera askotan, (.JiuUilarrenean bes- 
teen arlean) arkilzen dira ela ez 
(la arrilzeku ijau/.a. ^Ezin lezake 
iñork, banaera oyek oarluaz, lau 
eus^kal izkerak haleralu, erre^iago 
•ruzliyak ikasi lilezkeny 



(2) Eu vez de didate, 
dizkidate se puede decir, 
ditet, dizkitet dejando / pa- 
ra el iinal conio en los po- 
teuciales. 

{E) 

(1) Zaitu (el a ti') dcbia 
ser ;i mi parecer zadu=zau: 
y asi cl a vosotros lia, zaitu. 
scgun ki regla: Asi podr;i 
deeirsc. 

Zau, cl tc ha. 

Zaitu, cl os lia. 

Zaute, ellos te liau. 

Zaitute=z a i t u z t e=ellos 
os liau. 

Esto es lo que parece de 
ley: uo obstante lie puesto 
cu el cuadro las dcsinencias 
nuis usadas. 

{2j Las difercncias, que 
se uotau cn las desineucias 
dc las o.'^' pcrsouas, provie- 
ueu de las vocales enfoni- 
cas. 

Los vascos {rauccscs to- 

mau la u. 

Los vascos guipuzcoanos 

tomau la c. 

Los vascos vizcainos to- 

mau la o. 

La u parece la mas a pro- 
posito y es la que se usa cii 

los plur;ilcs. 

(:>) Estas diferencias son niny 
trecnenles en las leni,'uas anliguas 
(la heljrea, enlre olras) y no es co- 
sa ile Uamar la alencion. f^o po- 
dria alf^uno esludiar bien eslas di 
ferencias y unilicar los cualro dia- 
lecios vascos para facilitar cuanlo 
se pucda cl csludio del va.scuence? 



I3aurl(iv)( 



.^^lnt'ZB. 



"bere ip5.ntzia, :ta z^ 



! {A) 




(«) 




i 

Izan berez 




Izan bcztcrcngan 






za 1-za-f i— za (t) zai: = zatzai 


d+. 






Ixaorak 




Nadi; uedi 


nai 


zu 


zatzaizut,nazaizu 










ijule 


zatzayot, nazayo 

zalzai/utet, oazaizute 


dezai 




za-i 


e 
da 


zatzayet, nazaye 
zatzaidazu 




Zaitez, zaite 


za-i 




e 

t 
zu 


zatzayozu 
zu-|-za-= 

zatzaiguzu 

zatzayezn 

zatzait 
zatzaizu 


dezai 


Dedi^ jjedi, 


za-i 




g" 

zute 
e 

zu 


zatzayo 
+ za= 

zatzaigu 

zatzaizute 

zatzaye 

zatzaizkizugu 


dezai 


Gaitez, gaite 


za-izki 




zute 
e 

da 


zatzaizkiyogu 
gu+za= , • , • , 

zatzaizkizutegu 

zatzaizkiycgu 
zalzaizkidazute 


dezai 


Zaitezte 


za-izki 




gu 
e 

da 
zu 


. , zalzaizkiyozuto 
zutc-f za=: .... 

zatzaizkiguzute 

zatzaizkiyezute 

zatzaizkidate 
zatzaizkizute 


dezai 


Ditez, Bitez 


za-izki 




gu 


zatzaizkiyote 
te+za=. / 

zatzaizkigute 


dezai 


i 




zute 


zatzaizkizaetc 


1 






e 


zatzaizkiyezte 


i: 


Oraingo gai 


raitik s 


usen za zuztrai atzean ja- 


i^ 


r>v\ f o d Q ■ 


^nr 






•^ 



Cuadro 



53C\:Llia.r 



Zr:n.pera,ti-^o 



[z, susen da zearrakin 

za4-i = dezai... dezaixki 

Izaerak izaerak 

clezaizLit dezaizkizut 

dezayot dezaizkiyot 

dezaizutet dezaizkizutet 

deza^'et dezaizkiyet 

dezaidazu dezaizkidazu 

dezayozu dezaizkiyozu 

dezaiguzu dezaizkiguzu 

dezayezu dezaizkiyezu 

deriait dezaizkit 

dezaizu dezaizkizu 

dezayo dezaizkiyo 

dezaigu dezaizkigu 

Jezaizue dezaizkizue 

iezaye dezaizkiye 

lezaizugu dezaizkizugu 

lezayogu dezaizkiyogu 

lezaizutegu dezaizkizutegu 

lezayegu dezaizkiyegu 

lezaidazute dezaizkidazute 

lezayozute dezaizkiyozute 

lezaiguzute dezaizkiguzute 

lezayezute dezaizkiyezule 

lezaidate dezaizkidate 

lezaizute dezai/.kizuto 

lezayote dezaizkiyote 

lezaigute dezaizkigute 

lezaizuete dezaizkizuete 

lezayezte dezaizkiyezte 1 



(E) 
Du, cl<in susen batel<in 



2 

3 
5 



+t= 



4 
G 

na(a) 

za(u) 

d(u) 

gait(u) 

zait(u)te 

dit(u) 

2 
3 



zu = 



+za 



1 
3 

4 
G 

1 
2 
3 

4 
5 
G 



gu^ 



Iznei 


'ak 


zaitzat 


zatzat 




dezat 


zaitzatet 


zaitzat 




ditzat 




nazazu 




dezazu 




gaitzazu 




ditzazu 




naza 


zaitza 


zatza 


d za= 


deza 




gaitza 


zaitzale 


zaitza 




ditza 


zailzagu 


zatzagu 




dezagu 


zaitzategu 


zaitzagu 



zute— 



te= 



zaitzate, 



zaitzazte 



ditzagu 



nazazute 
dezazute 
gaitzazute 
ditzazute 

nazate 

zatzate 

dezate 

gaitzate 

zaitzazte 

ditzate 



■F^, 



-99 



Aclierazgayak. 

(B) 

(1) Bi za rcn arteau arki- 
tzen dan t lcguntzallea da. 

(2) Oraing-o garayan esan 
danez,zatzaizutc-k, n arrean 
jarri ezkero, t gatzen du. 

Orrela ere esan lcike: 



Zatzaizkizuo;u, zatzaizki- 



} ogu et abar-ren ordez^ ga- 
tzaizkizu, gatzalzkiyo, ga- 
tzaizkizute, gatzaizkiye. 

\^o) Izaera guzti oycn or- 
(Jcz, beste Latzuek jai'ii li- 
tezke zatzai-Ycm ordez, bedi 
= (d= k ) hcli ]x\ r r i }' a z . 

Bckizut, bekiyot, bekizu- 
tet, bekiyet. 

Bekidazu, bckiyozu, be- 
kiguzu, bekiyezu. 

Bekit, bekizu, bekiyo, bc- 
kigu^ bekizue, bekiye. 

Bckizkizugu, bekizkiyo- 
gu, bekizkizutegu, bckizki- 
yegu. _ _ 

BckizkidazutC; bcki z k i - 
yozute, bekizkiguzute, be- 
kizkiyczute. 

Bekizkidatc, bekizklzutc, 
bekizki(yote+zuete+yczte). • 

(4) Oraingoan esan da- 
nez erc. 



Aclaracioiies. 



Ziiizkiiidc 
;izl^ilale 



-reD ordez 
jarri lilezke 



Zdlziiizki 
j|( 



(B) 

(1) La t que se encuen- 
tra entre las dos za es eufo- 
nica. 

(2) Segun lo diclio en el 
prescnte, si se pone el pre- 
fijo ii=uo^ se picrde ki t 
final. 

Asi tambicn puede de- 
cirse: 

En vcz de somos (te, lc, 
os, lcs) nosotros riosotros 
somos (tc, le, os^ les). 

(o) En vez dc todas estas 
formas sc puedenponerotras 
(cn kx oratoria) valiendose 
en vez de la raig zatzai, be- 
di 6 bcJci por (d=k). 

Sca (te, lc, os, les) yo. 

Seas (me, le, nos, lcs). 

Sea (mc, te, le^ nos, os, 
les) ek 

Seamos (tc, le, os, les). 



Scais (me, le, noS; les). 



Scan (mC; tc, le, nos, cs, 
les). 

(4) Como sc lia dicbo 
tambien cn cl presente, cu 
vez de Satzaizkidatc, Bekiz- 
kidate, puedcn poncrse Sa- 
tzaizkitet^ bekizkitet, 



-100 



('C) 



(1) Dezaidatc' dezaiz- 

kidate-reii ordez, 

Dezaitet dezaizkitet 

jairi. 

Eniendik aurrera au esan 
bcarreaii, 

Zatzaizkir/(//(', /c/, dczai- 
datCy tet eta 

Dczaizkir/«/(^, /t'/, jarriko 
ditugu. 

(2) Dezai-ren dagon e le- 
guntzallea da. 

(E) 

(1)0 rai ngo gara y a n esan 
danez, ano-o izaerak. 



Zau 
Zaitu 

Zaut3 
Zaiiuzle 



izHnezto.aginlzakoakdira 



Zatza 
U\u 
um 
Za:tZ3zt8 



(2) Deza=beza: Ditza= 
bitzn, dezate=bezate. 

Ditzate=bitzate. 

Lau erctan itzegin leza- 
yoke bati, euzkeraz: 

l.i Beorrika. 

2.c>. Zuka. 

3.«^" Ika. 

4.<^" Iñdka. 

] koa Bcorrilca ilzegilentzayo ja- 
kinlzu, <i:uraso edo ajjintasunez 
aundiya dan l)ali. 

2.'' ZnLft, begirapenez ilzegin 
nai zayon bati. 

o'"lka. O.so esayuu da niaile 
diranen artean. 

4.«"" Iual<a enialvume esagulu la 
niaile diranen ar'ean. 

Heorrika; era au erderalik dator 
da ulzi bear lilzake eubkalduueu 
arlean. 



(C) 



(1) Lo mismo en vcz de 
Dezaidate, dezaizkidate, 

pueden poncrse Dezaitet, 
dizaizkitet. 

De aqui en adelante eii 
vez de poner nota, sobre es- 
to, bastara poner en el cua- 
dro. 

Dczair/rt/e, /e/, Zatzaizki- 
dale^ tet, etc. 

(2) La e de dczai es eufo- 



nica. 



(E) 



(1 ) Segun lo dicho en el 
prcscnte y 



Zalza, teoga te 
ZaitZ3, teaga o^ 
Zitz.te, tangan te 
Ziltzaztc, tsngan os 



Zaii aplicando la 

de Zalfj regla del 

Zaute iiperativo, 

Zaituzte se deducen 

(2) Deza=beza, ditza= 
bitza, dezate=bezate. 
Ditzate=bitzatc. 
TcngasG en cuenta quc 
en vasco liay cuatro trata- 
mientos. 

l.o De Vd. 6 V. M. 

2.° De tu respeluoso. 

3." De tu familiar. 

4." De tu enlre mujere-. 

1." De Vd. a los padres, perso- 
naa ilustradas y de dis^nidad y a 
las conslituidas en auloridad. 

2.° De tv'i respeluoso, a los f(ue 
se habta con cierto miramienlo y 
de homjjre a nnijer. 

o.° Entre ios muy conocidos y 



amigos. 



4." Enlre las niujeres enlre si 
cuando son de conlianza. 

El Irato de Vil. es exlraño a la 
leuj^ua y debieramos dejarlo los 
baskos. 



I9aurl<i\)a 



Degintza—bere ipintzak, za ta azl<ene' 



(A) 




(B) 






j Izan bcrez 


I 


zan besterengan 


Du 1 




t+ii=t (o) ii = d (a) n=<lan 








zu 




nizaizuD, zatzaizuiian 




zu 


Nadin, nedin 


nazai 
zatzai 




zute 


l+n- 


nazayon; zatzayodan 
nazaizulen, zalzaizu'.eilaD 


dezai 




zute 




beki 


e 
da 




nazayen, zatzayed.m 
zatzaidazun 




e 
da 


1 
Zailezen 


zalzai 
beki 




e 

da 
zu 


zu-Hn— 


zatzayozun 

zalzaiguzun 

zatzayezun 

zatzaidan 
zalzaizun 


dezai 




gu 
e 

da 
zu 


Dedin 

1 

t 

1 


zalzai 
beki 




gu 
zute 

e 


+n= 


zatzayon 
zatzaigun 
zat/^aizuten 
zatzayen 


dezai 




gu 
zue 

e 




gatzaizki 


zu 




zatzaizkizugun 




zu 




zatzaizki 







zatzaizkiyogun 


dezai 





Gailezcn 


l)ekizki 


zute 


gu+n= 


zalzaizkizutegun 


zul 






e 




zatzaizkyegun 




e 


1 




da 




zatzaizkidazuten 




da 


Zaitezten 

! 


zatzaizki 
bekizki 




gu 
e 

da 
zu 


zute+n- 


zatzaizkiyozuten 
zatzaizkiguzuten 
zatzaizkiyezuten 

zalzaizkidaten 
zatzaizkizuten 


dezai 




gu 
e 

da 

Ztt 


Ditezen 


zatzaizki 
bekizki 


i 
gu 
zule 

e 


te+n= 


zatziizkiyoten 
zalzaizkigulen 
zalzaizkizuetcn 
zatzaizkiyezten 


dezai 




g« 

zul 
e 

















ARintzatik n askenean jarriyaz dator. 



Cuadro 



fijos sa-k-n final. Subjuntivo Presente. 



(D) 

scn da zearral<in 

ii=daii 

izaizudan dezaizkizudan 

jzayodan dezaizki^'odan 

jzaizutedan. dezaizkizutedan 

jzayedan dezaizkiyedan 

;zaida^un dezaizkidazun 

?zayozun dezaizkiyozun 

jzaiguzun dezaizkiguzun 

izayezun dezaizkiyezun 

izaidan dezaizkidan 

jzaizun dezaizkizun 

?zayon dezaizkiyon 

Bzaigun dezaizkigun 

izaizuen dezaizkizuen 

izayen dezaizkiyen 

jzaizugun dezaizkizugun 

Bzayogun dezaizkiyogun 

jzaizutegun dezaizkizutegun 

izayegun dezaizkiyegun 

jzaidazuten dezaizkidazuten 

?zayozuten dezaizkiyozuten 

?zaiguzuten dezaizkiguzuten 

Jzayezuten dezaizkiyezuten 

Jzaidaten dezaizkidaten 

?zaizuten dezaizkizuten 

5zayoten dezaizkiyoten 

izaiguten dezaizkiguten 

azaizueten dezaizkizueten 

^zayezten dezaizkiyezten 



[E) 
Du el<in susen batel<in 







t+ii^dan 






2 




za'lzadan 


zatzadan 




3 
5 


+t- 


zaitzatedan 


dezadan 
zaitzadan 




G 






ditzadan 




1 






nazazun 




3 
4 


-|-ZU 




dezazun 
gaitzazun 




G 






ditzazun 




naza 






nazan 


1 


zatza ■ 




zaitzan 


zatzan 


o 


deza 
gaitza 


+n= 




dezan 
gaitzan 


3 
4 


zaitza 




zailzaten 


zaitzan 


5 


ditza 






ditzan 


G 


2 




zaitzagun 


zatzagun 




3 
5 


+gu 


zaitzategun 


dezagun 
zaitzagun 




G 






ditzagun 




1 






nazazuten 




3 


zute 




dezazuten 




4 




gaitzazuten 




G 






ditzazuten 




1 






nazaten 




2 




zaitzaten 


zatzaten 




o 
O 


te 




dezaten 




4 




gaitzaten 




5 




zaitzazten 


zaitzazten 




G 




ditzaten 


ditzazten 





Yiene del imperatiYO con n final. 



l9aurl(i\Ja 



Ora,ing:o 


a,ll^era<: 




"bere i:3 


(^) 


{B 


) 




Izan berez 


Izan bcztcrcngan 


C 






zu 




nazaizuke 




7.\\ 


Ne(d)ike, neike, 


nazai 
zatzai 




r:ute 
e 

da 


t+ke= 


nazayoke 

nazaizuteke 

nazayeke 

zatzaidazuke 


dezai 


Ci 
ZU 

e 
da 


Zaitezke, zaitezke, 


zatzai 




e 

da 
zu 


zu+ke= 


zatzayozuke 

zatzaiguzuke 

zatzayezuke 

zatzaidake 
zalzaizuke 


dezai 




.la 

7.\\ 


De(d)ike, deike, 


zatzai 




zute 
e 

zu 


+ iie = 


zatzayoke 
zatzaiguke 
zatzaizuteke 
zatzayeke 

gatzaizkizuke 


dezai 


1 1 

zu 
e 

7. 11 


Gaitezke, gaitezke 


galzaizki 
zatzaizki 




zute 
e 

da 


gu+ke 


gatzaizkiyoke 

gatzaizkizuteke 

gatzaizkiyeke 

zatzaizkidazuteke 


dezai 




zu 

e ) 


Zailezl^ke, z^ilezteke 


zatzaizki 




gu 
e 

da 

zu 


zutc-fke 


zalzaizkiyozuteke 
zatzaizkiguziiteke 
zatzaizkiyezuteke 

?atzaizlvidaleke 
zatzaizkizuteke 


dezai 


j 

e 1 
da 

Zl 


Ditezke, 

1 


zatzaizki 




zute 


te+kc= 


zatzaizkiyoteke 
zatzaizkiguteke 
zatzaizkizueteke 


dezai 


! 

g^ 

zu 






e 




zatzaizkiyezteke 




e 


Agintzati 


k suse 


n da 


tor he 


erantzita. 







Cuadro 



ke svL a.fi.jo :F*otencia,l presente- 



(Z>) 




1 

(E) 


usen da zearrarrakln 


II 

Du, cl<in suscnal<in 


dezaizuket . . . dezaikizuket 


2 


zaitzaket zatzaket 


dezayoket. . . . dezaizki^'oket 


3 


dezaket 


dezaizuteket . . dezaizkizuteket 


5 


zaitzateket, zaitzaket 


dezayeket. . . . dezaikiyeket 


6 


ditzaket 


dezaidazuke. . dezaizkidazuke 


1 


nazazuke 


dezayozuke . . . dezaizkiyozuke 


3 


dezazuke 

711 


dezaiguzuke. . dezaizkiguzuke 


4 


£d\A 

gaitzazuke 


dezayezuke . . . dezaizkiyezuke 


6 


ditzazuke 


dezaidake. . . . dezaizkidake 


naza 


nazake 1 


dezaizuke. . . . dezaizkizuke 


zatza 


zaitzake, zatzake 2 


dezayoke dezaizkiyoke 


deza 


, dezake 3 
+ke 

gaitzake 4 


dezaiguke. . . . dezaizkiguke 


gaitza 


dezaizueke. . . dezaizkizueke 


zaitza 


zaitzaleke, zaitzake 5 


dezayeke dezaizkiyeke 


ditza 


ditzake 6 


dezaizuguke. . dezaizkizuguke 


2 


zaitzaguke zatzaguke 


dezayoguke. . . dezaizkiyoguke 


3 


dezaguke 


dezaizuteguke dezaizkizuteg\dc e 


5 


zaitzaleguke zaitzaguke 


dezayeguke. . . dezaizkiyeguke 


6 


ditzaguke 


dezaidazuteke dezaizkidazutelce 


1 


nazazuteke 


dezayozuteke . dezaizkiyozuteke 
dezaiguzuteke dezaizkiguzuteke 


3 

4 


. dezazuteke 
zute 1 

gaitzazuteke 


dezayezuteke . dezaizkiyezuleke 


6 


ditzazuteke 


dezaidatake. . . dezaizkidateke 


1 


nazateke 


dezaizuteke.. . dezaizkizuteke 


2 


zaitzateke, zatzateke 


dezayoteke... . dezaizkiyoteke 


3 


dezateke 
te 

gaitzazteke 


dezaiguteke . . dezaizkiguteke 


4 


dezaizueteke. . dezaizkizueteke 


5 


zaitzazteke zaitzazteke 


dezayezteke . . dezaizkiyezteke 


G 


ditzazteke 



Se forma del imperativo agregandole ke. 



101 



Adierazgayak. 



Deglntzaren garayaz adie- 
razgayik ez da bear, t + (a) 
n=t (e) n=dan egiten dala 
ez bada. 

Oraino;o alkeraz bat ba- 
karrik egin bear da. 

Bere ipintz l-e aii, (B ta 
(D) ko eretan, bi notin ipin- 
tzen artean jarri liteke; Na- 
par aldeko batzuei orrela 
aitu diyet. 

Ala ere, etzait ondo iru- 
ditzen; askotan aitu det ere 
Dezak'ujoziil^e: au banakatuta 
De za l'e i o zu ^e izano-o li- 
tzake, ta emen L-e bi aldiz 
jartzea geyegi dirudit. 



Laurkiyan dagon bezela, 
lenibiziko notiñan (bigarren 
ipintzen aurrean f leguntza- 
llea ez jartzeagatik)eta beste- 
tan, azkenean jarrita, obeto 
dirudi* 



Dezaizut + 'ke=Dezaiziit (e) 
ke=(lezaizutelie, era au seiga- 
rren notiñeko era da, ta 
arrekin nastu leike. 



Aolaracioiics. 



Al 



a ere. 



No hay que advertir nada 
sobre el Subjuntivo presen- 
te, i'i no ser que ^ + (a) + n 
=t + (e) n=tan=ten=dan 
por t=d. 

Sobre el potencial presen- 
te, solo hay que hacer una 
observaci<5n. 

En las formas (B) j (D), 
el afijo propio ke se puede 
poner entre los dos sufijos 
personales: (a algunos de 
Navarra he oido habiar de 
ese modo). 

Aun asi', no me parece 
bien, asi como tampoco el 
decir, como lo he oido; De- 
zaklijozuke: Til puedes haherle 
(a el): descomponiendo esta 
desinencia De za ke i o zu Jce^ 
se ve que se repite iniitil- 
mente el afijo ke. 

Me parece que las desi- 
nencias puestas en el cua- 
dro son las mas propias: ke 
entre sufijos personales^ cn 
hi 1.'' persona^ por no aña- 
dirle la e enfonica, y en las 
demaS; detras de los mis- 
mos. 

Dezaizut + ke=Dezaizut{e) 
ke=DezaizHteke, sepuede con- 
fundir con una desinencia 
de las de la 3." persona del 
pluraL 

No obstante, diciendo en 
ve« de. 



Dfzaiilazuko 
(hvaijoziike 
Dezaii^uziikc 



-\n orJoz 



— 102 — 

Di^zaidakezii ! Dezaiilaziikc 



Di'zavokfzu 
Dezaiifiikczii 

o 



Dezavoziikc 
DezaiiTiiziikc 

o 



Dez^ijuki'zu 
D.?zii!^iikezu 





Esaii ezkero, esan nai dii- Se entieude perfcctamen- 
na errcx ulcrtzcn da. te lo que sc quicre decir. 



Loiigo ffar«ya. 

Au da euzkeraren garuyik zalle- 
na, ala ere al dan garbiyen jarriko 
da. 

Lenljizi esan geudun i^ere aurri- 
pinlz », *, z, eta g, z, z zeramazki- 
la; garay ontan aditzen zuztrayak 
geyenetan gallzen dirala: ta orain 
esan bear degu artzen dun betxao 
leguntzallea / dala geyenetan, ta 
gutxitan e. 

(A) 
Au lcjje o'abca da. 
(B) 

Lenbizi notin aurripin- 
tzak jarri: atzean berari za, 
izaii aditzaren zuztraya eran- 
tzi; ta l bcsterengan dijua- 
nez; gero notin ipintzak, ta 
azkenean garayarcn ipintza, 
onela: 

N + (i) (t) + za + i + zu 
+ n=nitzaizun. 

Z + (i) (t) + za +1+0 
+ zu + n=zitza>jozun. 

Zcn-i-t-^a-i-ih vji-n — z / ñ i - 
tvMi/ozun. 

eta abar. 

(J) ta (t) betxi leguntza- 
llcak dira. 

Diaikoynn z/.v", lengo ga- 
ravctan bczcla. 



Preterito imperlecto. 

Este tiempo es el mas dificil de 
formar; aun asi tralaremos de sim- 
plificarlo. 

Se dijo antes, que siempre lleva- 
ba los prefijos personales (n, g, z) 
y que casi siempre se perdia la raiz 
del verbo: bay que añadir ahora 
que la enfonica que acompaña a 
estos prefijos "js generalmenle i y 
muy pocas veces e. 

(A) 

Esta forma es irrc2:ular. 

(B) 

Pongase primero los pre- 
fijos: dcspucs za raiz del 
verbo ser=izan, acontinua- 
cion l para indicar refcren- 
cia a otro, y finabnentc el 
suñjo propio del tiempo n. 

Asi; 1/0 era para ti=nifza- 
izun. 

Tii eras para el=z(tza)/o- 
zun. 

Tu eras para el=zinitza- 
yozun. 

etc. 

La (i) y (t) son letras en- 
fonicas. 

En el phnal z/.v' como en 
los tiempos antcriorcs. 



103 



(D) 
Era au errexena da: 

Lembizi aiirripintzak ??, 
z, z, ^, Z; z; gero /, beste- 
reng-anatzeko; gerogo, notiñ 
ipintzak; ta azkenerako be- 
re garai ipintz n. 

Onela: 

iV + / + zu + )(—nizi(n. 

Z + i + da 7.11 + u=zida- 
zun. 

Zen i-da-zu-n = zeñidazun 
=ziñidazun=ziñidazun. 

Zizkii/ofen=z + i + zl'i + 
' te + n. 

G imzkijjon=Gen + i + zki 
+ + n: (geni=gini). 

Gin aii ikusteko nundik 
datorren esan bear da. 

Azkotan N (ni)-m^ ordez 
^ jartzea naikoa izaten da: 
bañan askotan ere, ni leni- 
biziko aurripintzari g au- 
rrean jartzentzayo. Onela. 

Jsizun^ nii/on, g (e) nizun, 
g (i) nigon; da ni bi betxao 
(ia^ /e, /o, /«, /oj artean ñ da. 

Orregatik giñizun, giñigon 
da abar. 

Emen oraingo garayan 
esantzanez, (lembizi aurri- 
pintzak (g^ n, z) jarri ezke- 
ro) zuztraya jarri bear li- 
tzake; bañan emen galtzen 



(D) 

Esta forma es la mas fa- 
cil: 

P6ng*anse primero los pre- 
fijos, ??, ^, z, despu^s la /= 
referencia k otro, a conti- 
nuacion los sufijos persona- 
les y por liltinio el sufijo 
propio, n final. 

Asi: 

]S!izun=yo fe hal)ia. 

Zidazun=tu nie lo liabias. 

Ziñidazun=fu me lo ha- 
bias. 

ZizJcigofen, Ellos se lo ha- 
bia?i [d el). 

Giñiz'kiyon=nosotros sc lo 
habiamos {d el). 
j Para entender esta gin 
jliay que advertir de donde 
viene. 

Muclias veces para for- 
mar la 1." persona del phi- 
ral basta sustituir en la 1.* 
del singular la n por la g; 
pero otras veces se le ante- 
pone g quedando la n. 

JS'izun, nigon... g (e) ni<uny 
g (i) nigon; y jDor ser n=ñ 
entre ia, io... resulta. 

Ginizun=te lo habiamos, 
ginigon=se h habiamos. 

(E) 

Por lo que se dijo en el 
presente, tras lus prefijos 
(;?, ^, z) habia de ponerse la 
raiz; pero como esta se 
pierde^ basta poner a conti^ 



da eta azkeiican ii 
rcn atzipintza jarri 
ez da. 

(Nik) n + (u) + 
z + (ii) + )iz=zun (. 

(Zuk) z (c) n + 
zent(n=zcn (d) //y/= 

(Guk) g (ej ;^?^>;= 
Kn — rjendiin. 

V>'\ izaera oyetan 
zuztraya agertzen 
leguntzallea jartzen 



- 1 
garaya- 
besterik 



n=nun; 
;Vrrek). 

n + )i= 
zendun. 
=gen (d) 

(/ duren 
da ta c 
ere bai. 



04-^ 
nuaciun la n, sutijo propio 
del tiempo. 

Yo lo liabia n + (u) + n 
~-nun; z((n=el lo hahta. 

Zendun=tn lo ludjias: Gen- 
dun=Io hahhunos. 



Diaikovak e"'itcko it diai- 
tzallca jarri. 



Orrcla; nun... n (/7) un, 
zun... z [it) n.ii. 

Notin ekinctako ipintzak 
nind, zind.i f/ind.i n, z, ^-ren 
ordcz jarri bear dira. 



En estas dos desinencias 
aparece la raiz d del vcrbo, 
y se pone la cnfonica e cn 
vez de /. 

No liay complcmento de 
3.* persona. 

Para formar los comple- 
rcentos plurales se usa el 
sufijo multiplicador it. 

Asi; 1/0 lo habia... el los 
habfa. 

Para complemcntos de 
personas (1." 2." 4.') se em- 
plean Jiind^ zind., gind res- 
pectivamcnte en vez de n, z, fj. 




Isaurl^ivJ] 



(a<tzipint 





ç^ W. 






' (A) 




{B) 
Izan bcstcrengan 


Izan 






Atzean 7i 


1 




zu 


nitzaizun 


Nilzan, nintzan. 


nitzai 




zute 


nitzayon 
nitzaizuten 






e 


nit/.ayen 






da 


zitzaidazun, ziñitzaidan 


Ziñan. 


zitzai 





zu zitzayozun, ziñitzayon 


ziñitzai , 


gu 


zitzaiguzun, ziñilzaigun 






e 


zitzayezun, ziñitzayen 






da 


zitzaidan 






zu 


zitzaizun 


Zan. 


zitzai 





zitzayon 
zitzaigun 






zute 


zitzaizuten 






e 


zitzayen 






zu 


giñitzaizkizun 


Giñan. 


giñilzaizki 




zute 


giñitzaizkiyon 
giñitzaizkizuten 






e 


giñitzaizkiyen 






da 


zitzaizkidazuten, ziñitzaizkidan 


Ziñaten. 


zifzaizki 
ziñilzaizki 




g« 


zute, zitzaizkiyozuten, ziñitzaizkiyon 
zitzaizkiguzuten, ziñitzaizkigun 






e 


zitzaizkiyezuten, ziñitzai/kiyen 






da 


zitzaizkidaten 






zu 


zilzaizkizuten 


Ziran. 


zitzaizki 




gu 


zilzaizkiyoten 
zitzaizkiguten 


! 
1 




zute 


zitzaizkizueten 






e 


zitzaizkiyezten 



Cuadro 



= svififo ) ^xetexito iE!a.perfecto. 



{D) 






(E) 


; 


ekin, susen da zearrakin 


Du, cl<in susenarcl<in 




Atzean u 




Atcean n Zuztrayak 


1 


Mt asko 


=zki 


Mt. . .(ct) u-asko (d) itu 




nizun 


nizkizun 


2 


zindudan, ziñudan 




niyon 


nizkiyon 


3 


da 

zinduztedan, ziñuztedan 




nizuten 


nizkizuten 


5 




niyen 


nizkiye?! 


6 




nitun 




ziñidazun .... 


ziñizkidazun 


1 




I ninduzun, niñuzun 




ziniyozun .... 


ziñizkivozun 


:j 




zendun 




711 

ziniguzun 


ziñizkiguzun 


4 


zu 


; ginduzun, giñuzun 




ziniyezun.. . . 


ziñizkiyezun 


6 




\ zituzun, ziñitun 




zidan 


zizkidan 


nin 


nindun, niñun 1 




zizun 


zizkizun 


zin 


zindun, ziñun 2 




ziyon 


zizkiyon 


z 


zun 3 




zigun 


zizkigun 


gin 


gindun, giñun 4 




zizuen 


xizkizuen 


zinxte 


zinduzten, ziñuzten 5! 




ziyen 


zizkiyen 


zit 


zitun 6 




giñizun 


giñizkizun 


2 




zindugun, ziñugun 




giniyon 


giñizkiyon 


3 


« 


gendun 




giñizuten .... 


giñizkizuten 


5 


«u 


zinduztegun, ziñuztegun 




giñiyen 


giñizkiyen 


6 




giñitun 




ziñidazuten . . 


ziñizkidazuten 


1 




ninduzuten, niñuzuten 




ziñiyozuten . . 
zute 


ziñizkiyozuten 


3 


zute 


zenduten 




ziñiguzuten. . 


ziñizkiguzuten 


4 


genduzuten, giñuzuten 




ziñiyezuten . . 


ziñizkiyezuten 


6 




zituzuten. ziñituzten 




zidaten 


zizkidaten 


1 

^ 




ninduten, niñuten 




zizuten 


zizkizuten 


2 




zinduten, ziñuten 




, ziyoten 


zizkiyoten 


3 


te 1 


zuten 
ginduzten, giñuzten 




ziguten 


zizkiguten 


4 




zizueten 


zizkizueten 


5 




zinduzteten, ziñuzteten 




ziyezten 


zizkiyezten 


G 




zituzten 





— 105- 



AcUerazo'ayak. 



CA) 
NiiiUair.h^tznetan ikiisten 
dñ/^)uiitzan itz neiirritnetan) 
bañan n au itzeg-iten clanean 
kentzen da. 

. . (^^ . 

Lcmbizlko notirietan ;?, ta 
g (notiñ ipintzak. jarriyak 
daudelako) atzean / Uign ja- 
rri bearrik ez dute: ayeiv ez 
jartze ezkero bai. 
Orrela: 

Nitzaizun... zitzaiza. (t=d) 
+ n — zitzaiziidan. 

Nitzaijon... zitzai o + t -^ 
n=zitzayodan. 



AcLaracioiies. 



(A) 



Alg'unas veces se lialla 
escrito nintzan^ (en versos); 
pero al hablar se quita or- 
dlnariameute la 2." n. 

(B) 

En las primeras personas, 
al prefijarlas con n y g liuel- 
gan las finales t y ^?^, sus 
sufijos respectivos agentes: 
en caso contrario, no. 
Asf pnedc decirse: 

Nitzaizun^ zitzaizudan— 
yo me era para ti. 

Nitzayon, zitzayodan=yo 
me era para 61. 



Gimtzaizkizuten.. . zitzaiz- 
kizutegun, 

G ii\ iiz:i izk iyen . . . zitza izk i- 
yegun. 

Laurkiyan dauden bezela 
esan ditez. 

(D) 

Giñi=Ge+ui: esan litezke 
ere: 

Zini=Zeni. 

G ini=Gen d + /= Gen i=gin i 
gini. 

(E) 

Askok azkeneko n - r e n 
aurrean e leç^untzalle bat 
jartzen dute ta gero berriz {h). 

Nun=nuen= nul)en=neh e n 
=nuani nuhan- 

Zendun=zendue?i= ze n d u - 
hen=zenduhan. 

Zun=zuen=zuhcn = zuhan. 

Gendun=g(^iHhien=Ocnd u - 
ben. genduhchh 



G iñitzaizkizutenj zitza izki- 
zidcgun=eyainos para vosotros 

G iñ it^a izli iyen, z itza izki- 
yegun=eranios para ellos. 

Diganse como estan en el 
cuadro. 

GiTii se puede declr que 
es G {e)+ni=giili. 

Zeni=zini= zini , 

Y tambien Gcn (de gen- 
dun (E) + i=rjeni=cjiPii. 
(E) 

Muchos antes de la n fi- 
nal escriben una e eufonica, 
y como consecuencia una h 
eufonica tambien por ser di- 
ficil la pronunciacion de ?/f, 
i'.a: pero estas variaciones 
(nuen, nuhen. nulian), 

Zenduen, zenduJjcn, zcndu- 
han etc, tal como se encuen- 



lOG 



Zidcn = ZHen=zuhen = zc- 
hcn^ vben. 

Ovek o'uztiiik utzi bear 
lirake, geyenetan, da legez; 
laurki^^an bezela esaten di- 
ran ezkero. 

Naparrako ezker aldean, 
izaera ekille eta ekifiak nas- 
tutzen dituztela oartu det: 
bata besteren ordez maiz 
jartzen dituzte: nere nstez, 
c izaera ekilletan eta / ekiilie- 
takotan jarri bear litzake, 
egokiyena dirudit beiñepein: 
gauz edo notiñ asko adierazi 
bear diranean bakarrik i 
azaltzen zaigu; bañan / au, 
/7 dializkoyarena da. 

Dialiyan eta lembiziko no- 
tiñ ekillean bakarrik i agi- 
ri da; bañan emengo gendun- 
en c, i-tn dalako da,len esan 
danez: orregatik dator. 

GlnitH)i=(jinitun=(jcnitu)i 
=(je)idifu)i. 

Zi)litu)i=^zinitu)i=zenitu)i 
— zenditun. 

Nlnduzu)i=niuuzu)i=(/ i )i- 
dun=(jiHU)i^ zi)idH)i=y- iil un 
berdiñ esan litezke: euskal- 
dunen artean maizkii'o ba- 
tozko legunak uzten dira 
itzeo^itean: ikuso-. cda)i=ea)i: 
e(/on = co)i: ala ere ekintzan 
bi izaora oyek jarriko ditu- 
gu ta bakoitzak onena diru- 
di}ona esan lezake, nik ba- 
no geyago dakinen bat, no- 
la esan bear diran bide^ ta 



zintzogo adierazi 
tzen dan arte. 



yaz 



ager- 



tran (v. al lado): estan por 
demas, y deben dejarse por 
ser mas general y mas se- 
gun ley, lo expuesto en el 
cuadro. 

En la parte Oeste de Na- 
varra he notado que confun- 
den la forma activa por la 
pasiva y dicen tan pronto 
goidu)! como ginun: me pa- 
rece mas \)vo\)\o goidun] en 
todas las fornias activas con 
complemento singular pre- 
domina la eufonica e: solo 
con complemcntopluralapa- 
rece la /, pero esta i es pro- 
pio del sufijo phu-alizador //. 

Solo en hi desinencia de 
la 1.^ persona activa del phi- 
ral aparece hi /, transfor- 
mandose la c de gcnd en /, 
por eufonia, segiui lo que ya 
se lia indicado. 

(ri)id{\{)u)i=genitu)i=gini- 
tu)iz=:giñitu)i. 

Ze)iditHn=zc)iitu)i = zin i- 
tun = zinitiin. 

Respecto 4 has fornias 
7ii)idHZH)i=)iinuzu)i: gi)idu)i= 
ginun; las segundas son his 
mas usadas por hi tenden- 
cia (\\\e tienen los bascos (\ 
suprimir las consonautes 
suaves: por ej. cdan=can, 
e(jo)i=eo)i] sin embargo en 
ha conjugacicSn general se 
pondnln his dos forinas, de- 
jando al criterio de cada 
cual el uso de una u otra 
liasta que una autoridad, 
mas competehte, iije ha for- 
ma que haya de adoptarse 
definitivamente. 



l3aurl(i\Ja 



I3eg"intza.- 



S-ci!z;tra<i a.tzea.n. za di 
a^zl^enean i% 



(^) 






(^) 




Izan 




Izan 


bcstcrengan 








zu 




nekizun 




nedin, nendin. 


n-ki 




zute 
e 

da 




nekiyon 

nekizuten 

nekiyen 

zekidazun, zenekidan 


n(a) 


ziñezen, zendin. 


z-ki 
zen-ki 




gu 

6 

da 
zu 


zu 


zekiyozun, zenekiyon 
zekiguzun, zenekigun 
zekiyezun, zenekiyen 

zekidan 
zekizun 


zen( 


zedin. 


z-ki 




g" 




zekiyon 
zekigun 


z-za- 
zeza 






zute 




zekizuten 


(a) 






e 




zekiyen 








zu 




genekizkizun 




giñezen, genedin. 


gen-ki-zki 




zute 
e 

da 




genekizkiyon 

genekizkizuten 

genekizkiyen 

zekizkidazuten, zenekizkidan 


gen^ 


ziñezten. 


z-ki-zki 
zen-ki-zki 




gu 


zute,zekizkiyozuten, zenekizkiyon 
zekizkiguzuten, zenekizkigun 


zen 






e 




zekizkiyezuten, zenekizkiyen 








da 




zekizkidaten 








zu 




zekizkizuten 




zitezten, zitezen. 


z-ki-zki 




gu 

zute 


te 


zekizkiyoten 
zekizkiguten 
zekizkizueten 


(a) 






e 




zekizkiyezten 





Cuadro 



3 d.e la< ra,iz 
.1 ±i33.a,l 



S'o.'bj-u.intlTro pasa.d.o- 



, ekin susen da zearrakin 






(ii,') 






Mt asko=zki 


Du, cl<in susenal<in 




nezaizun nezaizkizun 


2 






zintzadan 




nezayon nezaizkiyon 


3 


da 




nezan 


e 


nezaizuten . . . nezaizkizuten 


5 




zintzaztedan 




nezayen nezaizkiyen 


6 




(nitzan) 


zitzadan 




zenezaidazun . zenezaizkidazun 


1 






niñuzazun 




zenezayozun . zenezaizkiyozun 


S 


zu 


(zezazun) 


zenezan 




zenezaiguzun. zenezaizkiguzun 


4 




gintzazun 




zenezayezun . zenezaizkiyezun 


6 




ziñitzan 


zitza/un 




zezaidan zezaizkidan 


niñ(u) 




ninduzan 


niñuzan 1 




zezaizun zezaizkizun 


ziñ(u) 




zinduzan 


1 

zintxan 2 




zezayon zezaizkiyon 


z(u) 


za 


, ginduzan 


zezan 3 


e 


zezaigun .... zezaizkigun 
zezaizuen zezaizkizuen 


giñ(u) 
ziñ(u) 


gintzan 4 
zintzazten 5 

1 




zezayen zezaizkiyen 


zit(u) 






zitzan 6 






2 






zintzagun 




genezayon . . . genezaizkiyon 


3 


0''n 




genezan 


B 


genezaizuten. genezaizkizuten 


5 


gu 




zintzaztegun 




genezayen . . . genezaizkiyen 


6 




zitzagun 


giñitzan 




zenezaidazufen zcnezaizkidazuten 


1 






niñuzazuten 




zenezajozuten zenezaizkiyozuten 

^ zenezaiguzuten zeneraizkiguruten 


3 

4 


zute 


zezazuten 


zenezaten 
gintzazuten 




zeoezavezuten zeneraizkiyerulen 


6 




zitzazuten 


ziñitzazten 




zezaidaten . . . zezaizkidaten 


1 

-1- 






niñuzaten 




zezaizuten. . . zezaizkizuten 


2 






zintzaten 




zezayoten. . . . zezaizkiyoten 


3 


tp 




zezaten 




L\5 ^ 

zezaiguten . . . zezaizkiguten 


4 


LC 




gintzazten 


B 


zezaizueten . . zezaizkizueten 


5 






zintzazteten j 




zezayezten . . . zezaizkiyezten 


6 






zitzazten 



Isaurl^ivja 



IZIeg'isn.tzal^ "beiziela- za c 
Xjezn.g'O .^l!k:era, -^zl^ez^ean 



(^l) 




(B) 




Izan 




Izan bcstcrengan 








zu 


nekizuken 




!iiteken 


nx(a) 




zute 
e 

da 


nekiyoken 

nekizuteken 

nekiyeken 

zekidazuken, zenekidaken 


n. 


ziñazken 


(b) 
zenx(b; 




e 
da 


zu zekiyozuken, zenekiyoken 
zekiguzuken, zenekiguken 
zekiyezuken, zenekiyeken 

lekidaken 


Zi 


liteken 


Ixz 
zeki 

<;a) 


zu 



zute 

6 

zu 


lekizuken 

lekiyoken 

zekiguken 

lekizuten 

zekiyeken 

genekizkizuken 


1: 

(f 


giñezken 


gen (b) 




zute 

6 

da 


genekizkiyoken 

genekizkizuteken 

genekizkiyeken 

zekizkidazuteken, zenekizkidateken 


a 


ziñezteken 


(b) 





zute,zekizkiyozuteken, zenekizkiyoteken 






zen (b) 


e 
da 


zekizkiguznteken, zenekizkiguteken 
zekizkiyezuteken, zenekizkiyeteken 

zekizkidateken 






Ixz 
z-ki-zki 

ib) 


zu 


zekizkizuteken 




lilezken 




zute 


zekizkiyoteken 
te 

zekizkiguteken 

zekizkizueteken 




1 




e 


zekizkiyezteken 


sl 













Cuadro 



el STjLlojirLntiTT-o pa.sa<d.o 
3;! fiiiLal IF'oteri.cial pasad.o 





[D) 






(^') 


Dl 


1, ekin susen da zearrakin 








Ijat asko=zki 


Du 


, el<in susenal<in 


u 


nezaizuken .... 


. nezaizkizuken 


2 


zintzakedan 




nezayoken .... 


. nezaizkiyoken 


3 


nezaken 
da 


ule 


nezaizuteken . . 


. nezaizkizuteken 


5 


zintzaztekedan 




nezayeken .... 


. nezaizkiyeken 


6 


nezazken 


a 


zenezaidazuken 


. zenezaizkidazuken 


1 


niñuzazuken 




zenezayozuken . 


. zenezaizkiyozuken 


3 


zenezaken 
zu ... 

gintzazuken 


'U 


zenezaiguzuken 


. zenezaizkiguzuken 


4 




zenezayezuken .• 


. zenezaizkiyezuken 


6 


zenezazken 


a 


lezaidaken .... 


. lezaizkidaken 


niñuza 


niñuzaken 1 


u 


lezaizuken . . . 


. lezaizkizuken 


zintza 


zintzaken 2 




lezayoken 


. lezaizliiyoken 


leza 


lezaken 3 
ke n 

gintzaken 4 


u 


lezaiguken .... 


. lezaizkiguken 


gintza 


ute 


lezaizueken .... 


. lezaizkizueken 


zintzaz 


zintzazken 5 




lezayeken 


. lezaizkiyeken 


lezaz 


lezazken 6 


u 


genezaizuken . . 


. genezaizkizuken 


2 


zintzaguken 




genezayoken . . . 


. genezaizkiyoken 


3 


genezaken 


ute 


genezaizuteken. 


. genezaizkizuteken 


5 


zintzazteguken 




genezayezken . • 


. genezaizkiyezken 


6 


genezazken 


a 


zenezaidazuteken zenezaizkidazuteken 


1 


niñuzazuteken 




zenezayozuteken 


zenezaizkiyozuteken 


3 


zenezateken 
zute 

.gintzazuteken 


u 


^^'^ zenezaiguzuteken zenezaizkiguzuteken 


4 




zenezayezuteken zenezaizkiyezuteken 


6 


zenezatezken 


a 


lezaidateken . . . 


. lezaizkidateken 


1 


niñuzateken 


u 


lezaizuteken . . . 


. lezaizkizuteken 


2 


zintzateken 




lezayoteken. . . . 
te , . 

lezaiguteken. . . 


. lezaizkiyoteken 


3 


lezateken 
te 

gintzatezken 


'U 


. lezaizkiguteken 


4 




■ute 


lezaizueteken . . 


. lezaizkizueteken 


5 


zintzatezken 




lezayezteken . . . 


. lezaizkiyezteken 


6 


lezatezken 



Laurkiya 



Detiko alkera 



Lengo alkera bera 
azkeneko n kendut 



(^) 






(B) 


! Izan 

1 






Izan besterengan 






zu 


nekizuke 


j Niteke 


n + (a) 


o 
zute 


nekiyoke 
nekizuteke 






e 


nekiyeke 


1 




da 


zekidazuke, zenekidake 


1 

Ziñezke 

1 


(a) 
zen+(a) 




gu 


zu zekiyozuke, zenekiyoke 
zekiguzuke, zenekiguke 






e 


zekiyezuke, zenekiyeke 






da 


lekidake 






zu 


lekizuke 


1 
Liteke 


leki=:(a) 


o 
gu 


lekiyoke 
lekiguke 






zute 


lekizuteke 






e 


lekiyeke 






zu 


genekizkizuke 


1 Giñezke 

1 


gen+(b) 




zute 


genekizkiyoke 
genekizkizuteke 






« 


genekizkij-ezke 






da 


zekizkidazuteke, zenekizkidateke 


Ziñezteke 


(b) 
zen+(b) 


o 
gu 


zekizkiyozuteke, zenekizkiyoteke 
zute 

zekizkiguzuteke, zenekizkiguteke 






e 


zekizkiyezuteke, zenekizkiyezteke 






da 


lekizkidateke 






zu 


lekizkizuteke 


1 
Litezke 


(l)ekizki 
(b) 




gu 


lekizkiyoteke 
lekizkiguteke 






zute 


lekizkizueteke 






e 


lekizkiyezteke 



Cuadro 



lismo potencial pasado 
itdndole la n final 



Potencial inDeterminaDo 





{D) 


{ 


[E) 


ekin susen da zearrakin 








Bat asko—zkt 


Du, ekin susenakin 


1 


nezaizuke nezaikizuke 


2 


zintzaket 




nezayoke nezaizkiyoke 


3 

5 


nezake 


ite 


nezaizuteke nezaizkizuteke 


zintzazket 




nezayeke nezaizkiyeke 


6 


nezazke 


\ 


zenezaidazuke . . zenezaizkidazuke 


1 


niñuzazuke 


a 


zenezayozuke.. . zenezaizkiyozuke - 
zenezaiguke. .. zenezaizkiguzuke 


3 

zu 
4 


zenezake 
gintzazuke 




zenezayeke zenezaizkiyezuke 


6 


zenezazke 


a, t 


lezaida]:e lezaizki rZaA;e, ket 


niñuz 1 


niñuzake 1 


i 


lezaizuke lezaizkizuke 


zintza 


zintzake 2 


11 


lezayoke lezaizkiyoke 

lezaiguke lezaizkiguke 


leza 

ke 

gintza 


lezake 3 
gintzake 4 


ite 


lezaizueke lezaizkizueke 


zintzaz 


zintzazke 5 




lezayeke lezaizkij-^eke 


lezaz 


lezazke 6 


1 


genezaizuke .... genezaizkizuke 


2 


zintzaguke 




genezayoke genezaizkiyoke 


3 

5 ^ 


genezake 


ite 


genezaizuteke. . . genezaizkizuteke 


zintzazkegu 




genezayezke. . . . genezaizkiyezke 


6 


genezazke 


\ 


zenezaidazuteke. zenezaizkidazuteke 


1 


niñuzazuteke 


1 


zenezayozuteke . zenezaizkiyozuteke 
zenezaiguzuteke zenezaizkiguzuteke 


3 

zute 

4 


zenezateke 
gintzazuteke 




zenezayezuteke . zenezaizkiyezuteke 


6 


zenezatezke 


j,t 


\Qz-a.\dateke, teket lezaizkidateke, teket 


1 


niñuzateke 


i 


lezaizuteke lezaizkizuteke 


2 


zintzateke 




lezaiyoteke lezaizkiyoteke 


3 

4 


lezateke 


i 


lezaiguteke lezaizkiguteke 


gintzatezke 


.te 


lezaizueteke lezaizkizueteke 


5 


zintzatezke 




lezaiyezteke .... lezaizkiyezteke 


6 


lezatezke 



Laurkiya 



Mendekoa 



(A) 



zan 



Nitzake 



Ziñake 



Litzake 



Giñake 



Ziñateke 



Lirake 



n+(a) 



1, itzai 
(a) 



Lengo garaitik kendu a 
ta bere ordez 



gen+(b) 



zu 
o 

zute 
e 





da 


z+(a) 





zen-|-(a) 


gu 




e 



da, t 
zu 

o 

gu 

zute 

e 

zu 

o 

zute 

6 



da, t 
: zu 
1, it/aizki o 
(b) gu 

zute 
e 








da 


z+(b) 


o 


zen+(b) 


gu 




e 



{B) 

Izan, besterengan 

nitzaizuke 
nitzayoke 
nitzaizuteke 
nitzaveke 



zitzaidazuke, ziñitzaidake 
zu zitzayozuke, ziñitzayoke 
zitzaii,fuzuke, ziñitzaiguke 
zitzayezuke, ziñitzayeke 

Vitzaidake, ket 

litzaizuke 

litzayoke 

litzaiguke 

lilzaizuteke 

litzayeke 

giñitzaizkizuke 
giñitzaizkiyoke 
giñitzaizuteke 
giñitzaizkiyezke 

zitzaizkidazuteke, ziñitzaizkidateke 

zute zitzaizkiyozuteke, ziñitzaizkiyoteke 

zitzaizkiguzuteke, ziñitzaizkiguteke 

zitzaizkiyezuteke.ziñitzaizkiyezteke 

\\i/:,\\zk'\dateke, teket 
litzaizkizuteke 

litzaizkiyoteke 

te ... 

litzaizkiguteke 

litzaizkizueteke 

litzai?kiyezteke 



n+(a) 



zen (a) 






1, i (a) 



gen (a) 



> 



zen-f-(a 



l(a) 



Cuadro 



quitese del pret^rito 
en su lugar se le aiiade 



Futuro condicional 



(D) 

susen da 

Bat 


zearrakin 

Asko=:zki 


{E) 

Du, ekin susenakin 


nizuke 


. nizkizuke 


2 


zinduket, ziñuket 


niyoko 


. nizkiyike 


3 


nuke 
te 

zinduzket. ziñuzket 


nizuteke 


nizkizuteke 


5 


niyeke 


nizkiyeke 


6. 


nituke 


ziñidazukc. . 


ziñizkidazuke 


1 


ninduzuke, niñuzuke 


ziñiyozuke.. . 


. ziñizkiyozuke 


3 


zenduke 


ziñiguzuke . . 


ziñizkiguzuke 


4 


zu 

ginduzuke, giñuzuke 


ziñiyezuke. . . 


ziñizkiyezuke 


6 


ziñituzke 


\\dake, ket . . 


VxzlsXdake, ket 


nind 


ninduke, niñuke 1 


lizuke 


. lizkizuke 


zind 


zinduke, ziñuke 2 


liyoke 


. lizkiyoke 


1 


luke 3 
ke 

ginduzke, giñuzke 4 


liguke 


lizkiguke 


gind 


lizueke 


lizkizueke 


zindxte 


zinduzke, ziñuzke ñ 


liyeke 


lizkiyeke 


I,it 


lituke 6 


giñizuke 


giñizkizuke 


2 


zinduguke, ziñuguke 


giñiyoke . . . . 


giñizkiyoke 


3 


genduke 


giñizuteke. . . . 


giñizkizuteke 


5 


zinduzteguke, ziñuzkegu 


giñiyezke 


giñiikiyezke 


6 


giñituzke 


ziñidazuteke. . 


ziñi-:kidazuteke 


1 


ninduzuteke, niñuzuteke 


ziñiyozuteke. 


ziñizkiyozuteke 


3 


zenduteke 


ziñiguzuteke. . 


ziñizkiguzuteke 


4 


zute 

ginduzuteke, giñuzuteke 


ziñiyezuteke. 


ziñizkiyezuteke 


6 


ziñituzteke 


Mdateke, teket 


. \\zk\dateke, teket 


1 1 


ninduteke, niñuteke 


lizuteke 


lizkizuteke 


2 


zinduteke, /.iñuteke 


liyoteke 


lizkiyoteke 


3 


luteke 


liguteke 


lizkiguteke 


4 


te 

ginduzteke. giñuzteke 


lizueteke 


lizkizueteke 


5 


zinduzteke, ziñuzteke 


liyezteke 


lizkiyezteke 


6 


lituzteke 



Laurkiya 



Mendekoa /'<7-rekin 



Beste mendekoa kenc; 
ta aurrean jarr: 



(^) 



I zan 



banitz 



haziña 



balit/ 



bagiña 



i>a/iñate 



balira 



n4-(a) 



z+(a) 
zen+(a) 



1, itzai 
(a) 



gen+(b) 



zu 

\o 

; zute 
e 

t 
o 

gu 
e 

t 
zu 

o 

gu 

zute 

e 

zu 
o 

zute 
e 



(a)+zki 
(b) 



da 
z+(b) o 

zen+(b) j gu 

e 



da, t 

zu 

o 

g« 

zute 

e 



zu 



Izan besterengan 

banitzaizu 
banitzayo 
banitzaizute 
banitzaye 

bazitzaidazu, baziñitzait 
bazitzayozu, baziñitzay<» 
bazitzaiguzu, baziñitzaigu 
bazitzayezu, baziñitzaye 

balitzait 

balitzaizu 

balitzayo 

balitzaigu 

balitzaizute 

balitzaye 

bagiñitzaizkizu 
bagiñitzaizkiyo 
bagiñitzaizkizute 
bagiñitzaizkiye 

bazitzaizkidazute, baziñitzaizkit 
zute bazitzaizkiyozute, baziñitzaizkiyo 
bazitzaizkiguzute, baziñitzaizkigu 
bazitzaizkiyezute, baziñitzaizkiye 

balitzaizki(fa/e. tet 

l)alitzaizkizute 

balitzaizkiyote 
te 

balitzaizkigute 

balitzaizkizuete 

Italitzaizkiyezte 



L 



n+(a) 



zen+(a) 



1, i 



'a) 



gen+(a) 



zen+(a) 



(a) 



Cuadro 



itese del Condicional 
refijesele 



Condicional con ba 



(D) 

Lisen da 

Bat 


zearrakin 

Asko—zki 


{E) 

Du, ekin susenakin 


lanizu 

laniyo 

)anizute 

vaniye 


. banizkizu 
. banizkiyo 
. banizkizute 
. banizkiye 


2 
3 

5 
6 


bazindut, baziñut 

banu 
bazinduztet, baziñuztet 

banitu 


laziñidazu.. . 
laziñij'ozu . . 
'aziñiguzu . . 
laziñiyezu.. . 


. baziñizkidazu 
. baziñizkiyozu 
- baziñizkiguzu 
. baziñizkiyezu 


1 
.3 
4 
6 


baninduzu, baniñuzu 

bazendu 
zu 

baginduzu bagiñuzu 
baziñitu 


»alit 

•alizu 

laliyo 


. balizkit 
. baiizkizu 
. balizkij'o 


nind 
zind 

1 


banindu, baniñu l 

bazindu, baziñu 2 

balu 3 


•aligu 

lalizue 

laliye 


balizkigu 

balizkizue 

balizkiye 


gind 

zindxte 

l,it 


bagindu, bagiñu 4 

bazinduzte, baziñuzte 5 

balitu 6 


»agiñizu 

•agiiiiyo . . . . . 
•agiiiizute. . . . 
'agiñiye 


bagiñizkizu 
bagiñizkiyo 
bagiñizkizute 
bagiñizkiye 


2 

3 
5 

6 

1 


bazindugu, baziñugu 

bag-endu 
gu 

bazinduztegu, bazifuiztegu 
bagiiiitu 


aziñidazute. . 
aziñiyozute. . 
aziñiguzute.. 
aziñiyezute. . 


baziñizkidazute 
baziñizkiyozute 
baziñizkiguzute 
baziñizkiyezute 


1 
3 
4 
6 


! 
baninduzute, baniñuzute 1 

bazendute i 
zute 1 

baginduzute, bagiñuzute 
baziñituzte 


aMdate, tei . . 

alizute 

aliyote 

aligute 

alizuete 

iliyezte 


balizkirfa^e, iei 

balizkizute 

balizkiyote 

balizkigute 

balizkizuete 

balizkiyezte 


1 
2 
3 

4 1 

5 ■! 

6 ' 


banindute. baniñute 
bazindute, baziñute 

te ^^^"^« 

baginduzte, bagiñuzte 

bazinduztete, baziñuztete 

balituzte 











—107 



Ailierazoayak 

(B) 

Era ontan eta lenag'oko 
garal znztral Inze '•'•nitzai^ zi- 
tzai^ fjiñitzaizki^ zitzaizki),^- 
etatlk, oraindlk znztral hi- 
zeo'oak atera bear litezkela- 
ko '•''(nitzaz'd^ zitzazai, gini- 
tzazaizlii, zitzazaizl'ij,^ agln- 
tzan bezela el'in adltzetlk 
znztral labnrxeg'oak atera 
bearrean arkltzen g-era: znz- 
tral labnr oyek Labnrdita- 
rren artean asko oitnratzen 
bai dira, ta gnk ere, ika ta 
inahri itzeg'Iten degnnean, 
oyek berak darablltzklgn. 



Ekiñ adltzak, norbalten- 
sran zerbalt eofierazten daia 
esan nai dn, ta bere esaera 
garal ontan ongl dagoklyo. 

(U) 

Era ontan nazpllkerl ami- 
diya ngertzen zalgn, enskal- 
tzaleak jartzen dltnzten znz- 
trayetan: 

Emen onenak eta legez 
da bldez sortnak dlrndizki- 
datenak jarriko dltnt bakol- 
tzaren sorpena al dan beze- 
la adlerazlyaz. 

Irn'xarrens'o n o t i ñ a r e n 
eklnetatik asiko nalz. 

Lenibizl nintzan = ninii- 
2.a}i, nindiizan, (arrek nl). 



Observaciones 



(B) 

En esta forma y por 
cnanto de las ya largas rai- 
ce '■(nitzai^ zitzai^ ginitzaiz- 
I.-i, zifzaizl'i).^ tendriamos 
qne derlv^ar otras raices ann 
mas largas '-'■(nitzazai^ 7At7.a- 
zai, giilitzazaizki^ zitzazaiz- 
Txi).^ nos hallamos en la pre- 
cision de bnscar como en el 
imperativo otras raices nic'is 
cortas: estas se nsan mncho 
entre los labortanos y aini 
nosotros en la conversacI6n 
en ika (de tu famiUar entre 
hombres) e iñaka (de tu fa- 
miiiar entre mnjeres) las 
nsaraos tamblen. 

El verbo ekiPi slofnlfica 
'-'■acometer 6 actuar sobre otro.., 
y en este tlempo concnerda 
perfectamente sn slgnlficado 

(E) 

En esta forma y en his 
raices,qne emplean los ens- 
kerofilos, se nota mncha 
confnslon. 

Aqni se pondran Las qne 
a mi parecer son las nnis 
adecnadas y formadas se- 
giin las reglas, Indlcando a 
la vez sn derlvacion. 

Empezare por los com- 
plementos de hx o.'' persona 

1.° mintzan=/iinrJuzan = 
nimizan (el me. •••,). 



-108- 



Sitdz'in-ck t (I-ven ordez 
daiika. 

y induzan=uinuziin d gal- 
durik. 

Emcno'o )i i n tzau=ni(2au 
{n gnldurik) lcng-o g'araiko 
iKaiicii '■'•nitzan.. izacrakin 

/7 

nastii lcike eta orrcg-atik i/i- 
uuzan dirndit egokiycna: ala 
ere atzetik beste notiñcn 
ipintzak daraniazkila ezin da 
nastu: 



Oncla. 
zu 



nintEa 



Kute 
te 



zuk nl 

farrek ni 
n ^ 

zuek ni 



ayel 



ni 



Esan litcke cta on£>'i. 



Beste o'auzbat oartu bear 
da emen: 

Nczan... da geutzan=ge- 
nczan. 

Zentzan... dix=zenezcin. 
Zeut^aten... da^^^enczaten. 

Lau izaera oyek dialiyan 
jarri bear e/.kcroZ; it-en 
bidez: 

Nitzan. 

Genitzau=j)euitzcin=rj i n i- 
tzan. 

Z6nitzan=ziHitzan ^zi ñ i - 
izan. 

Eta zi^titziten. 

Ez da dialitzeko era au 
beste bi garayetan arkituko: 
ke, ayctaratzeko izaera oyei 
jarri l)car zaye ta kc-ren 
aurrean z jartzez bakarrik 



La / de nlntzan es susti- 
tucion de la d. 

Ni nd Hzau—ui u iizu ji p e r - 
dicndo la d. 

El nintzau de aqui, igual 
a nitzan, (por elisi6n de la n) 
pucde confundirse con la 
desinencia de nitzan=yo era: 
por eso me parece preferi- 
blc uiñuzau: sin embarg'o es- 
ta confusion se evita al in- 
tercalarle los otros sufijos 
aofcntes: 



Asi. 



nintza 



zu 



zute 

te 



n 



fu me (liuljieses). 
61 me. 
vos^ me 
ellos me. 



Estan bien, y pucden 
usarsc. 

Otra cosa liay que ad- 
vertir aqui: 

Nezan=jo lo, ç)euezciu= 
nos. lo. 

Zeutzan=ze>iCzan=tu. lo. 

Zc)it^aten=zeuczateu=Y os. 
lo. 

Para pluralizar los com- 
plcmcntos mediantc la //, 
dirian. 

N//2a//=yo los (hubicsc) 

Giñitzan—nos. los. .. 

Ziiiitsau=tu. los... 

Y ziriitzcde)i=vos. los... 

No tcndra luo-ar csta re- 
gla de pluralizar en los dos 
ticmpos siguientes: parafor- 
marlos liay que agrcgarlcs 
ke, y quedan pluralizados 



—109— 



dialituta geldituko dira. 



Onela. 

'Nezctl^en.., nezazken., 
Zenezaken... zenezazken. 
Lezahen... lezazken. 
Genezaken... genezazken. 

Zenezateken... zenezatezkcn. 
Lezateken... lezatezken, 
Irug-aiTeno-o notin ekin 
dialiyetan ere liizaJ^en, litza- 
ieJien eren ordez lezazken ta 
Iezatezken.1 datorren gara- 
yean jarriko ditugu, lembi- 
zi izan aditzeko litzake., eta 
///^ak6';^--entzaz artu ez dite- 
zcn, da gaiiera beste garai 
ontako beren antzeko izae- 
rakin berJintzeagatik. 



Irugarren notiuetan au- 
rreko 2-taren ordez / jartzcn 
da. 

Orkaiztejyi-tar A. Patrizio 
Apaiz Jaun jakintzu^k esa- 
ten dit, / au elitekela dato- 
rren garay ontan jarri bear; 
betiko alkeran eta mende- 
koetan bakarrik jarri bear 
litekela: ^jzergatik? antziñe- 
tako garayetan z bidez egin- 
kizuna adierazi bear dalako; 
gerogoak berriz^ oraindik 
egiteko dauden eginkizunak 
/ bidez adierazi bcar dirala- 
ko, uste det aitu niyola: ne- 
re ustez, egiya diyo Orkai- 
ztegi-tar euskaltzale bika- 
ñak: ala ere, geycnetan lau 



los complementos poniendo 
una z ante la ke. 

Asi: 

Yo lo podfa . . . los poclia (jjo). 

Tii lo podias... los poclias. 

EI lo podia... los podia [el). 

No5. lo podiamos... los po- 
diamos. 

Vos. Iopodiais...Ios podiais. 

EIIos lo podfan... lospodfan. 

Hasta en los complemen- 
tos phirales de 3.^^ perso- 
naS; dar^.mos esta misma 
forma a sus desinencias en 
los dos tiempos siguientes, 
1.° para que no puedan con- 
fundirse con las desinencias 
el seria y el podfa ser del 
verbo ser: y ademas para 
uniformarlas con las demiis 
desinencias de las otras per- 
sonas. 

A las desinencias de 3.^^ 
personas se les prefija / en 
vez de z. 

El sabio sacerdote Señor 
D. A. Patricio de Orkaizte- 
gui me dicC; que no debe 
anteponerse dicha / en este 
tiempo siguiente, sino tnn 
solo en el potencial indefi- 
nido y en los condicionales: 
^Ja razon? es, segiin creo 
haberle oido, que la idea de 
acto pasado ha de caracte- 
rizarse con z: y en cambio 
la idea de futuro e indeter- 
minaci6n de acto por medio 
de la /. Me parece que di- 
cho distinguido eusker6filo 
estci en lo cicrto; no obstan- 



— 110- 



azkeneko ^-aray oyek / bi- 
dez ezaniyak arkitu dituda- 
lako^ / bidez nik ere jartzen 
ditut emen. 



te como en la mavoria de 
los casos lie hallado prefija- 
das con / las desinencias de 
3.*^ personas en estos cua- 
tro tiempos, yo tambicn las 
pondre asi. 




—111— 



Adierazgayak. 



Batzuek azkeneko lau ga- 
rai oyetan bigarren notiñai 
2-ren ordez l erasten diyezte 
irugarrenai bezela: ez diru- 
di ondo dagola; lembizi, no- 
tiuak obeto oartu ditezen 
bakoitzari bere ipintza jarri 
bear zayolako, da berriz, 
gutxitan •s-ren ordez l ikus- 
ten dalako. 



Au da euskal aditzaren 
eldntza; askotan entzuten 
danez, ain sailla, ta nere 
nstez ain errexa: bi o-arai 
ikasi besterik ez da, g'uzti- 
ya ondo ikasi dedin. 

Eta ekintz onen ugarita- 
sima ze beste izkerak dau- 
ka ta euki lezake? 

Gezurra dirudi ainibeste 
eunka urtez euki^ ta ala ere 
ain egoki, liburu gutxi izan 
da aimbeste erri banakatuen 
artean iraun arren, aiu oso 
ta ain garbi euskera, gure 
izkera maitea, bizi ta iraun- 
tzea. 

Legez Humbold jakin- 
tsuak, Europako erri guz- 
tietan ziran izkera tartean 
Euzkera zarrena ta garbi- 
yena zala ziyon. jJaungoi- 
koak beste eunka urtez gu- 
re Euzkera eder ta ugarij^a, 
Euskaldunak itzeo^Iten dute- 
la, gorde dezaki! 



Aclaracioncs. 



Algunos ponen k las 2.*^ 
personas de estos cuatro lil- 
timos tiempos la / que lle- 
van las 3.*' personas: no 
parece que estd bien: 1." por 
tener que distinguir kas per- 
sonas cuanto sea posible, y 
2.° por ser de uso poco fre- 
cucnte esta sustituci6n. 



He aqui la conjugacion 
del verbo vasco, tan dificil 
segun se ha dicho con fre- 
cuencia, y tan facil 4 mi 
parecer: no hay m^s que es- 
tudiar dos tiempos para sa- 
ber los demas. 

Y ^qu6 lengua posee 6 
puede tener la abundancia 
y riqueza del vascuence? 

Parece inercible que r.na 
lengua haya subsistido du- 
rante tantos centenares de 
años, poseyendo pocos li- 
bros y siendo hablado en 
pueblos tan aislados, y que 
aiin se conserve tan pura 
nuestra amada lengua eiis- 
cara. 

Con razon decia el sablo 
Humbold, que el vasco es 
el idioma mas puro y anti- 
guo entre los que se hablan 
en Europa. jDios conserve 
durante otros tantos cente- 
nares de años (y hablando- 
la los vascos) nuestra her- 
mosa y riquislma lengua! 



crdal osaora. 



112- 

VerMioii caHtellaiia do 

lo!i< tioiiipos lia.ti^koH. 



Eiiskal aditzaren esaerak 
cz dira aditz crdaldunaren 
csaera berakoak; izkera ba- 
koitzak bere azo-arria bai 
du, eta eziii da errex ta xu- 
xeii beste izkuntzetara itzuli 

Ikasleak errex ta xuxen- 
kiiTO euskaladitz esaerak er- 
derara itzuli ditzaten, bana- 
ka ta garbi emcn adieraziko 
ditugu. 



Orain«;oa. 

Garai onek bi esaera euki 
lezazke: 

Bata eofinkizuna bakarrik 
aditz motxetan. 

Ikiisgayak. 

— Etxe asko dauzkat ta 
ahcmtza naiz. 

— ^•0;/<// jiagoJa ahUrudizu? 

Ekintz bakituctan berriz, 
ejTfinkizun ori bera askotan 
da oituraz egifia adierazten 
du. 

Ikusgayak. 

— Xa/ko istillu vtxean iza- 
ten ditut. 

— Ez aljaituzu heiñere 
ikusten? 

])anan aditz.i czin nioztu 
litckcna balitz^ ordun cgin- 



No tienen los tiempos del 
vcrbo basko cl mismo siir- 
nificado que los castcllanos: 
cada idioma tiene su carac- 
ter peculiar y no sicmpre 
se puede traducir facil y di- 
rectamcnte. 

Para que cl que estudia 
(el euskcra) pucda traducir 
bien los significados dc los 
tiempos, pondremos aqui 
con claridad la traducci6n 
de eada uno. 

Proscnte. 

Este tiempo puede tener 
dos significados; 1.'' en los 
verbos sintcticos expresa 
solo cl acto. 

Ejomphs. 

Tengo muchas casas^ y soy 
rico. 

^Te parece que estoy hien? 

En cambio cn la conju- 
gacion gcneral cxpresa el 
acto frecuente 6 hccho por 
costumbre. 

Ejemplos. 

Bastantes aJtercados suelo 
tener en casa. 

^No nos sueles ver nunca? 

Pero cn los vcrbos que 
no pueden tener forma sin- 



— 113 - 



kiziina bakarrik, bai tu oitii- 
ra ere adierazten ditu. 



Ikusgayak. 

— Gaizfoak. ^ideizean k/s- 
kalizcji dira. 

— Afzegiñ as^o hiderafzen 
dit aniak. 

{l.^° laurkiya). 

Lieiigoa. 

Aurretik oraingo garayaz 
esan deguna bera emen ere 
gogoan eduki bear da. 



Ikusgayak. 

— Aimhcsfe neke ezin ne-- 
ramazkin. 

— Alperra ziñcdako gaizki 
zehilfzan. 



— Semcak. cunari diru gu- 
txi emcden-t-ziyon. 

— ^Ez giñizun ogirik ck^ar- 
fzcn'i 



— Gau ta egun gizonak la- 
nari ekiten zigon. 

— Aita semeak cdkar mai- 
tatzen ziran. 

(V.^" laurkiya). 

Antziñakoa— k. 

Garai ontan erdal-iztiko 



tetica, suele expresar ya el 
acto presente solo; ya tam- 
bien la costumbre. 

Ejemplos. 

Los mcdos son quemados en 
el infierno. 

Mucho placer me propor- 
ciona la madre. 

(Cuadro I). 

Preterito isiiperfecto. 

Tenganse por dichas pa- 
ra este tiempo kas obscrva- 
ciones liechas para el ante- 
rior. 

Ejemplos. 

— No podia yo sohrellevar 
tantos trahajos. 

— Andahas mal, porque 
eras perezoso. 



— I'oco dincro daha el hijo 
d su madre. 

— ç^No te traiamos (ni un) 
pan? 



— Dia y tioche trahajaha el 
homhre. 

— Se amahan miduamente 
el padre y los hijos. 

(Cuadro V). 

Preterito perlecto. 

Este tiempo expresa ^a 



— 114— 



iru izaeretatlk bigaiTena 
adicrazten du. 



Ikusgaya^. 
— ^Zcmhrjt hei crosi dituzu? 

— A)i(ii (juiA i)ja k ha tca n 
ctorri zaivAiit. 



{1.^" laurklya). 



Aiitxiñajil^olioa. 



Era onek eta itzaldlyan 
aditz bat bakarrik dag'ola, 
erderaz antzinako garai iru 
izaeretatik lenbizikoa adie- 
razten du. 

Ikiisgayau. 

— Afzo g((U7. asko ikusi ni- 

tUH. 

— ^Ez cd-t-ziiiatcn hurru- 
kan ihilli? 



Bañan itznldij^an bi aditz 
egon ezkeroz ta bata bcstea- 
ren mende dagola, era onek 
erderazko antziñaa'oko ofa- 
rayaren esaera dauka. 

Ikusgaya\i.. 

— Yjuck ('(jin fjufiu lcnUfji) 
;</k cre cgin nun. 

— N/k fjcgirafzcrako aitak 
usoa il-t-zun. 



segunda de las tres formas 
de la gramatica castellana. 

Ejemplos. 

— ^Cuantas vacas has com- 
prado? 

— Ale han venido todos los 
hermanosjuntos. 

(Cuadro I). 

Preterito 

pliiscnaniperfocto. 

Este tiempo, y liabiendo 
en la frase un solo verbo, 
expresa la primera de las 
tres formas del Pretdrito 
perfecto del castcllano. 

Ejemplos. 

— Ajer i'i muchas cosas. 



do? 



— (^No anduvistdis riuien- 



Pero, si en la frase hay 
dos verbos y el uno depen- 
de del otro. estc tiempo tie- 
ne el mismo siirniñcado del 
pluscuamperfecto de la con- 
jugacion castellana. 

Ejemplos. 

— Aufcs (JUC fo /tlCICSi'lS vo- 

.'^(ifros ya lo hcdtia hecho ijo.^ 6 
fo hicc. 

— l*ara ciiando niirc, ya 
liahia matado mi padre d la 
pafoma. 



115- 



Garai ontako izaera, nean 
atzetik daramakila, erderaz 
antziñako iru izaeretatik 
lembiziko edo irrug-arren 
izaerez itzuli bear da. 



Ikusgayak. 

— Elorri ziñanean ziiri 
itxoiten negon. 

— ^agusiyak, morroitaldi- 
ya agertu 7.itzayonean^ erri- 
tan gogor ekin-t-ziijen, 

(V.'° laurkiya). 
Gci'okoa. 

Garai au euskeraz eta er- 
deraz berdin berdiiiak dira. 



Ikusgayak. 

— Biyar goizago etorriko 
zerate. 

— liiork ezin joko nau, 

(I.k° laurkiya). 

JLeiigerokoa. 

Ez da garai ontako esae- 
ra erderaz das'ino^'eraz itzul- 
tzen: deo:ino;eraz ta antziña- 

o o 

goko iru izaeretatik 1.^' edo 
bigarrcnaz baizik. 

Ikusgayak. 

— Gaur hertan astinduko 
7.inudan. 



Cuando la desinencia de 
este tiempo lleva cl sufijo 
nean=cnando^ lia de tradu- 
cirse por la 1/ 6 3.* forma 
del preterito perfecto del 
castellano. 

Ejemplos. 

— Ciiando viniste estaha 
esperdndote, 

— Cuando el grupo de cria- 
dos se presento {6 se hid)o pre- 
scntado) al amo, este les riñio 
duramente, 

(Cuadro V). 
Fatni'o inipcrfecto. 

Este tiempo es identico 
tanto en euskera como en 
castellano. 

Ejemplos. 

— Mañana vendreis mds 
temprano. 

— ^adie podrd pegarme, 

(Cuadro 1). 

Fntni'o antci'ioi'. 

No se traduce este tiem- 
po euskerico por el indica- 
tivo, sino solo por la 1." y 
2.* forma del pluscuamper- 
fecto del castellano. 

Ejemplos. 

— Hof/ mismo te hahria ijo 
sacudido. 



IIG — 



fZ. 



— KtzUzaidan Jcn chrriko, 
(V laiirkiya) 



Asrintxn. 



Garai au erderazko gara- 
yaren eo^Inkizun bera adic- 
raztcn duna da. 



Ili^usgayak. 

— Iraiin deza hcti bctiko- 
Euskcderriak. 

— Senieaka, ziicn gurasoak 
niaite ditzazutc. 

Garai ontan maiz zuztra- 
va bakarrik, izaerik gabe, 
arkitzcnda. 

Jkusgayak. 

— Kutxa hat daukat. ^nai 
al dezu harrenen daukana 
ikusi? — Baihai, iriki^ iriki 
ctzkar. 

— Ktzajjak etort'^ean gogor 
ekin herai. 

Lax terkata kemcntzu itz- 
egin nai danean, orain csa- 
na gertatzen da. 

(II laurkiya) 

l>ogiiitxa. 

Garai au ez da erderaz 
berez ongi itzultzen; erderaz 
bezela euskcraz zcrbaiten 
e^in naya cdo auindua diyo 



— No mehuhicra vcnido (el) 
antes, no. 

(Cuadro V). 



Iiiipernttvo. 

Este tiempo es del mismo 
significado dcl imperativo 
cn cl castcUano' 

Ejemplos. 

— Durc para sicniprc cl 
puchlo hasko. 

— IlijoSj aniad sicmpre d 
vuestros pctdres. 

Con frecucncia para ex- 
presar el imperativo se usa 
la sola raiz del vcrbo, sin 
dcsinencia. 

Ejemplos. 

— Tcngo un arcon, iquieres 
ver lo que contiene dcntro? 67, 
si] dhrefo, dhrelo pronto. 

— AI Ilegar los eneniigos, 
aconietcdlcs duraniente. 

Esto tienc lugar cuando 
se quiere expresar prisa 6 
energia en la accion. 

(Cuadro 2.") 

Sitbjniitivo pfe!*entc, 

No se traduce adecuada- 
mente este tiem})0 por el 
subjuntivo en castellano, 
exprcsa si' el deseo y mau- 



baaan zertarako eglii bearra 
gancra adieraziyaz. 



Ikusgayak. 

— Gii onak imn gaitezen 
Jaungoikoak naiko alegimk 
egin ditii. 

— Ernai egon bear zera, 
etzayak etxera sartu ez dite- 
zen. 

Aglntzako gu-rez esaii 
bear liteken izaera^ degin- 
tzan bezela maiz oituran 
arkitzen da; ngindu bearrean 
zerbait eo-in dezaten las-unai 
eskatzen zayenean. 



117— 

dato para liacer algo, pero 
indicando a la vez el objcto 
de la accion piincipal. 

Ejemplos. 



Ikiisgayak. 

— Ene maiteaky onak izan 
gaitezcn. 

— Guazen^ eta jan dezagun 
denok. 

Au aglndu nai ezkeroz, 
esan bearko litzake. 

— Ene maiteak, onak izan 
gaitez. 

- — Guaz, efa jan dezogu 
de)iok. 

Au da erarik onena. 

(lll laurkiya). 



Erderaz egin nayezko ga- 



— Bastantes esiuerzos Jia 
hecho Dios para que scainos 
huenos. 

— Uas de estar aterta, para 
que no entren d ta casa tos 
cnemigos. 

Suelen presentarse con 
frecuencia en forma de sub- 
juntivo las desinencias del 
imperativo; cuyo siijeto 
agente cs nosotros' y tiene 
lugar cuando en vez de man- 
dar se ruega a los que ban 
de obrar. 

Ejemplos. 

— /Çueridos mios, seamos 
buenos! 

— Vayamos, y comamos 
todos. 

Si se quisiera indicar 
mandato, tendria que decir: 

— Seamos buenos... etc. 

— Vamos 11... etc. 

Esta forma (en euskera) 
cs la mejor. 

(Cuadro III). 



Cuando se tenga que tra- 



rayaitzulibear danean, eus- ; ducir el optativo castellano 





118- 



kcraz a.ulntzari hi {i-van 
atzctik illa) jarririk adieraz- 
teii da. 

//cus^aya/c. 

• — Klurri (i/a aouJata zai- 
tcztda. 

— K<: dcdilla iHor araiitza- 
di hatmn oiJl idzik ibiUi. 



Zcffiiitza. 



ra garai 



Deniiitzan esan deffun be- 
onen esaeraz ere 
adierazi bear da; ta ganera, 
erderazko defT^ins^craz ta len- 
go garayaren iru esaeretatik 
l,"^" ta bigarrenez itzuli bear 
dala. 



//cusgaya/c. 

— Abcslari zctozcn gaii ar- 
tan Gotzoijal\ Jaiina jai/o za- 
la fjizonalx j(fl-in zczatcn. 

— Omjiaziija izan-t zi/iczcn 
ikastetxc batcan jarriija izan- 
t-zera. 

(VL^" laurkiya). 

Alkorak. 

Ez daukate erderazko 
ekintzak euzkcraren iru ga- 
rai oyen itzulpcnik ta (d 
aditzarcn bidcz itzuli bcar 
izaten dituztc. 



se anade al impcrativo en 
cuskcra; la (tras inia /, illa). 



Ejemplos. 

— Çac os ciircis taii iiroido 
cuiiio vcnjdis. 

— Que no andc nadic dcs- 
caho por iin espinal. 



Subjiintivo iiaisado. 

Lo niismo que sc ha di- 
eho del subjuntivo prcsentc 
hay que tcner en cuenta cn 
este tambicn; y ademas que 
se traduce por la 1.^ y o.'' 
formas del prctcrito impcr- 
fecto del subjuntivo caste- 
Uano. 

Ejemplos. 

— Cantando vcni'an los dii- 
'jclcs, afjuclla noc/ic, yara (jue 
los /unnbrcs supicscn (juc Dios 
/labia nacido. 

— Fuiste pucsto cn iin co- 
Icjio, para (juc fueras bicn 
educado. 

(Cuadro VI). 
Polein'ialcs. 

No ticne la conjugacion 
castcllana ticmpo (pic tra- 
duzca cl potencial del euz- 
kcra; lo traduce por mcdio 
del verbo podcr. 



119- 



Oraiiigo alkerak, oraiii 
al-litekela diyo. 

Lengoak, len edo antzi- 
ñan. 

Betikoak, len^ orain da 
gcro. 

Ikus^ayak. 

— Nal badezK, efjhi deza- 
ket. 

■ — Etorrl ditezkc nai duten 
guztiyak. 

— (IV^" laurkiya). 

— ^^Zenjatik ari ziilan or- 
tan'? nik hai nezaken da... 

— Aheraztu ziñezteken, eta 
ezer gahe zaudete. 

— (VII''° laurkiya). 

— Eman genezaiznke ta ez 
diguzu eskatzen. 

— ^Beti ona izan dala zeinek 
esan lezajce? 

— Erori niteke, ta cda ere 
hildurrik ez daukat. 

- - (VIP" larkiya). 

JUeiidckoa. 

Euzkerazko garai au, er- 
deraz demno^erako leno:o2:a- 
ravaren iru izaeretatik bi- 
garrenez itzuli bear da. 



ikus^a^ak. 

— Otoitz egiñ al nezcd^ela, 
vure alde egingo nukc. 



El presenie indica poder 
aliora. 

El pasado, antes, en tiem- 
po anterior. 

El indeterminado, antes, 
aliora y despucs. 

EJemplos. 

— .S'^" ^uieres, lyuedo ha- 
cerlo. 

— Pueden venir todos los 
que (juieran. 

— (Cuadro IV). 

— ^Porque te poiiias d ha- 
hacerloy ya que yo lo imlia? 

— Pudisteis enriqueceros, y 
estais sin nada. 

— (Cuadro Vll). 

— Podiamos ddrtelo, y no 
nos lo pides. 

— ^Çuien puede decir que 
siempre ha sido huenu? 

— Podria yo cacr y ni aun 
asi tengo niiedo. 

— (Cuadro VIII). 

Fntnro condicional. 

Este tiempo euskerico se 
traducc en castellano por la 
2." de las tres formas del 
preterito imperfecto del sub- 
juntivo. 

EJemplos. 

— De poder hacer oracion 
la liarla yo por ti. 



— 120 
— Gdizlocn faiican bctl 
ffaiziyi ihiUiko zina^c. 

— (IX«" laiirkiya). 



]!Iondekoa ba-rokiii. 

Gnray au, erderazko de- 
ging-cra eta lengo garayaren 
izaeretatik 1.''" eta iriifrarre- 
nez itzidi bear da: (Napar 
tartean, gaizki arren, erdi 
eiiskeraz, bigarren izaeraz 
ere itzultzeu dute): ba ere 
itzuli bear da beti. 

Ikus^ayak. 

— Lndi ontan gizona luza^ 
ro bizi bcarl^'o balitz^ oraindik 
naifjabc f/cj/ar/o crainango li- 
tuzke noslyi. 

— Diru rtiko halu, jokaza- 
le f/ablarii/a crru\df)arrigoa 
izanrjo litzake. 

— (X«" laurkiya. 

13i garai oyek bat baka- 
rra dirala esan genezake: 
eta bi aldiz ke ez esateaga- 
tik bata beztez artzen dira- 
la: ala ere, besterik eziñ da- 
nean, eta itz neurtiyetan 
bear bada k^/vrtrekinbatean, 
datorren zortziko pollit on- 
tan bezela, jarri liteke: 

Biyotz boten ordean, 

Onei '') banituke, 

Guztiyak zuretzako 

Izango nituke. 

Bañan niillen ^^^ ordean 



— Sicm[irc andartas iiial 
cntrc los nialos. 



— (Cuadro IX). 



Fnlnro coiKliolosiado. 



Este tienipo se traduce 
en castellano por la 1." y 
3.* formas del preterito ini- 
perfecto del subjuntivo: (los 
navarros, aunque mal y me- 
dio en euskera lo traduccn 
por la 2."): liay que usar 
siempre la condicional .si. 

Ejemplos. 

— Si el hombre tuvicra que 
vivir mds largo tiempo cn cste 
mundo^ aun tendria quc so- 
2)ortar mcis disjustos. 

— Si tuvicra mucho diiiero 
cl juf/ador dc mala sucrtc^ aun 
scria mc'is dijno dc compasion. 

— (Cuadro X). 

Pudicramos decir que es- 
tos dos tiempos son uno so- 
lo, y que se alternan porno 
repetir la ke; sin embaroo 
j)ucden rcpetirse, a no po- 
der otra cosa en los versos, 
p. ejemplo, y emplcar ba 
con kc, como en la siguiente 
hermosa octavilla: 

Si cn vez de un corazon, 

Tuviera mil, 

Todos para ti 

Los tendria. 

Pcro en vcz dc los mil. 



•121 



Bat besterik ez det. 

jArtii zazu maitea, 

Bat aa milla biJer. 

Zortziko au^ Valbuena de- 
ritzayou idaztitxo batean 
arkitu nau: an, onel-reu. 
ordez mlUa ]^YtzQ\\ du: ken- 
du nai nun itz au, bañan 
datJ-on bezela v.tzi det beste 
bi aldiyetan. 



Beste ajliei'aKgayak. 

Erderazko iru garai gel- 
dituko lirake itzuli gabe 
adierazo-ai batzuek eo-ino-o 
ezbao'iuitu. 

Erdcrazko crarai deo;in- 
oferarcn autziuakoa euzke- 
raz oraino'oaz eta »m;^-edo 
(n) erako bidez itzuli bear 
da, atzetik geroko bat dara- 
makila. 



— Ef/ifpii (Irzunran nik ere 
efjingo def. 

— Esafeii degunpral/o eto- 
rri/iO zaigazu . 

— Ekartzen diijozujiean es- 
kerrak eniango dizkizu. 

— U) 'a eto) 'tzerako eg iiia 
eul-iko degu. 



Erderazko t.a lengcroko 
degingeraren garaya eus- 



Solo tengo uno. 

Tomalo, querida, 

Este unico mil veces. 

Esta octavilla la halle en 
nn libro del critico Yalbue- 
na: alli usa milla en vez de 
onei-mil: he querido quitar 
esta palabra, pero la he de- 
jado en hxs dos ultimas ve- 
ces. 



Otras observaciones. 

Tres tiempos del caste- 
llano quedarian sin traduc- 
ci^U; sino hicieramos mas 
observaciones. 

El preterito perfecto de 
subjuntivo del casteUano se 
traduce en euskera por el 
presente, mediante nean= 
cuando 6(n-erako,para cuan- 
do): siguele un futuro. 

Ejemplos 

— Cuar/do lo haijas hecho^ 
lo hare fanihien. 

— Nos vendrds para cuando 
lo hayamos dicho: 

— le dard las gracias 
cuando se lo hayas traido. 

— Estard hecho paracuan- 
do venga el. 



Elfuturo perfecto de sub- 
juntivo del casteUano se 



kerazko antzinagoko garai traduce en euskera por el 



—122— 



biclc/, ziiztrul jxtzc.an i::an 
(atlitz latjfiintzalleji) jarri ta 
izaerari ha aurreaa ipiuiyaz: 
izaerari atzeko n ivendu li- 
tzavoke. 

Ikus^ayak 

— Jaktn izan hanun etzi- 
na^e or egongo. 

— Jakin izan hanu, ohcgoa 
izancjo niUan. 

— Aita zintzia izan hazan 
semea ere oiia ateixiko zitza- 
i/on. 

— GeziirriV esaii izan ez 
hazendu onfzat enkiko ziñateii. 

]\rendekoetau bezela 3.^" 
notinetan r-ren ordez emen 
/ jarri leike. 

//cL/s^aya/c 

— Bakaldun rjuztii/ak inai- 
tetzu ihil/l izan halira^ etzi- 
tziizxii/oten errii/ak asarre ja- 
rriko. 

— Aoiak esan izaii hahi^ 
(jogoz egincjo nuii. 

— (V."^" laurkiya.) 

Garai au bera erderazko 
deii'ini'-eraren antziñao'okoaz 
cre itzuli leike; banan arta- 
rako lengo sustrayareu or- 
dez iziineii ^erokoa jnrtzea 
obe da. 



pUiscunmpefecto, mediante 
el auxiliar izaii y prefijaudo 
ha a la desinencia: a csta se 
le puede quitar la n ñnal. 



Ejemplos 

— *S7 yo lo huhiera sahido., 
no estarlas ahi. 

— Si yo lo huhiera sahido, 
seria mejor. 

— Si el padre huhiera sido 
jiiieiosOy tamhien el hijo hahrfa 
salido hueno. 

— Si no huhieres mentido 
(nunca), te hahrian foiiiado 
por hueno. 

Como en los futuros con- 
dicionales, se les puede po- 
uer a las desinencias / por z. 

Ejemplos 

— Si todos los reijes huhie- 
ren andado eariiiosos, no se 
les hahrfan enfadado los pue- 
hlos. 

— Lo hahria i/o hecho con 
gusfo si (mi) niadre lo huhiera 
dicho. 

— (Cuadro V.) 

Este mismo tiempo se 
pudiera traducir por el plus- 
cuamperfecto de subjunti- 
vo; aunque para ello es pre- 
ferible poner en futuro la ra- 
iz de izau. 



—123- 



Ikus^a^ak. 



Jmoia ezfigutu Uan hahde, 
efziran r/izonai- ainheste gaiz- 
totuko. 

Geron higotzak gorde izan 
haginitu, e.z giilal:e aingaiztoai: 
agertuko. 



Arriturik gaudela adirazi 
nai degunean, euzkerazko 



o- 



^^arayetan azkenkitzat la 
ipiñi bear da, aurrez hai edo 
fcjarrita. Batzubetan aditzik 
g-abe ere orrelako esaldiyak 
ipiui litezke. 

//ft/sgaya/r. 

;Bai ederra dala etxe orixe! 

jUra bai dala gauza pollita! 
;Ez gendun oraindaño orre- 

lakorik ikusi! 
|Egiz ez giuala artan erori! 

jl^ai ederra etxe orixe! 

jUra bai gauza pollita! 

ESAGAYA. 

Tolosatik Loyolara. 

Azkus-tar J039 Senlagille 

Jaunari, 

(Jarraipena). 

Suge baten eran zearka 
dator, ta arren aldeau bide 
bat dijoa, estu ta zear, udak 



Ejemplos. 



Si huhiesen eonoeido d Dios^ 
no se huhieran maleado tanio 
Jos homhres. 

Si huhieramos euidado 
nuestros corazones, no apare- 
cerkimos tan culpahles. 



Cuando queremos mani- 
festar admiracicSn, debemos 
terminar los verbos euskaros 
con fo, y preponiendo hai 6 
Cz. Algunas veces se omite 
el verbo, (que facihnente se 
sobreentiende). 

Ejemplos. 

Por cierto que es hermosa 

esa casa! 
Aquello si que es bonito! 
No habiamos visto cosa 

igual! 
En verdad (que) no habia- 

mos caido en ello! 
Esa casa si (que es) hermo- 

sa! 
Aquello si (que es) bonito! 

TEMA 

De Tolosa a Loyola. 

Al Melico Sr. D. Joae de 

Azoue. 

(Continuacidn.) 

corre sesgueando como una 
culebra, v al lado un cami- 
no estrecho que intenta pe- 



— 1 

ornknstcn cllyon tokitik men- 
(li tiiitera sartii naycz; ba- 
nan nicndi anndik, g-oitik 
bera erorita ganera etorriko 
ote zaizkiyoten eta zapaldii- 
ko ote daten bildurrez, i- 
zatza beynntinkatuaZ; bnru- 
ba ta g'orputza altxatzen du- 
la diruri, erreka zubi txiki 
batcz e7-kerrera irag'an ta 
mendi gora igesi dijoa beti 
zenrka, beti ikaratuta bale- 
bill bezeka. 

jUra bai dala bide gogo- 
rra; ta arren aldapara! jBa- 
fian bai pollita! 

Gnrdi ariiTa plzkana piz- 
kana iyotzentzijuan, da zal- 
diak eziñ goratu zutela zi- 
rudin; nrinngo zaldiak ibiili 
zitczcn alde batctik, eta g-oiz 
otz samar artan gure gorpu- 
tzak astuntzcn asi ziralako, 
gurdi arindik jetxi, ta oiiez 
aldapa artan mendi gora 
ibiitzcn asi gifinn. 

Bidca garbl ta txukun, 
Gipuzkoako toki guztietako- 
nk bezela ta iñungo beste 
aberriyetan ikusten ez diran 
bezcln, zcgon; lambro txurl 
ta urczko batez aldcratuak 
gebiltzan, eta ala ere ikus- 
ten giñitun gauzak, nai aina 
ez izan arrcn zcr eder ta po- 
Ilitak zirudizkigun! 

Kzkerrcan naiko baso sa- 
gaztiz ta gaztanadiz bcteak, 
bercn adar da oztoz lurra 
itzalpcan zcukatcnak; azpi- 



24 — 

netar cn los montcs sorpcn- 

teando por donde Icgaian las 

agaas del arroyo: pcro co- 

I mo si temiera que, caycn- 

j dosc los montes, se le vi- 

j nieran encima y la aplasta- 

ran, fija la cola, cnarca cl 

cuerpo y Icvanta la cabcza 

y atravesando el arroyo por 

medio de un puente, corre 

monte arriba serpenteando 

siempre y Iiuyendo como 

si el temor le acosara. 

;Qae camino mas penoso 
y que declivc el suyo! Pcro 
tambicn quc bonito! 

El eoclie iba poco a po- 
co, y subi'a lentamcntc; pa- 
recia quc los eaballos no 
podi'an subirlo: y para quc 
los caballos pudieran ir mns 
ligeros, y porque en aquc- 
Ila mañana frcsca sc nos en- 
tumecian los cuerpos, apea- 
monos dcl coclie y comen- 
zamos a escalnr a pic la 
montana. 

Estaba In carrctci-a lim- 
pia y curiosa, como todas 
las dc Guipuzcon, y como 
no se ven en otros paiscs: 
una niebla blanca y Iiiime- 
da nos rodcaba y lo poco 
que j1 pesar de ella logra- 
bamos vcr, cuan Iiermoso y 
encantador nos pareci'a! 

A la izquicrda nun^crosos 
bosques Ilenos de manzarcs 
y castai^ales, que con sus 
ramas y follaje cubrian dç 



—125- 



yan. eo;nzklaren ar":Ierra- 
nuak ixten ez diran tokitan, 
gokliyo ta garoz larra apain- 
duba; eskubi aldean mendi- 
peko soildura, leize zulo 
lambroaz eztaliya zirudina: 
jzer ikara biklurti batentzat 
bidetik bera beo-iratzen ba- 
du! zulo baten ertzean da- 
gola dirudiyo: bularkayik 
bideak ez baleuka ta andik 
beo-Iraka dao-ona irrixtatuko 
balitz ^•noraño eroriko litza- 
ke? arri bat, goitik bera za- 
lapartaka jexten dan bczeUi 
erorlko litzakela, eta bera 
irltxi bafio lenag'o lcrtu ta 
ilko lltzakela badaki..... 

Gora ta 2rora beti o"uaz: 
gorputzak berotu zaizklo-u: 
Albiztur, ikusi g'abc, bean 
da eskubi aldean utzita, gi\- 
re bidean gabiltza; ta Blda- 
ni-tik Tolosako zerkauzira 
dijuazen basarritarrak da- 
kuskigu; arin arin dabiltza: 
goizian goiz, argltu baño 
lenago jeki dira noski, ta 
lembailen glzonak idiyak 
uztaitzera. eraakumeak iku- 
Ibietara beyak jetzi ta ayek 
damaten esne ffoxoa mar- 
mitetan jarrita sukaldera 
eraman dezaten juan dira: 
neskak berriz ollateglra 
arrautzak bildu dltzaten, 
(jarraituko da.) 



sombra la tierra: debajo, 
donde no penetran los ra- 
Yos del sol, eno^alanado el 
suelo de musgo y lielechos; 
por la derecha y bajo el 
monte un vacio que pare- 
ri'a una slma cubierta con 
nieba blanca: |que mledo 
para un pusihinime que lo 
contempka! le parece que 
esti'i al borde de unasima:si 
no tuviera pretiles el cami • 
no y se resbakira el que 
mirandola estaba, ^hasta 
donde caeri'a? se figura que 
cae como piedra, que baja 
dando tumbos, y que aun 
antes de llegar al fondo se 

despedaza y muere 

Vamos siempre subiendo: 
entra el calor en nuestros 
cuerpos: vamos dejando Al- 
bistur. que no vemos, a la 
derecha y hacia abajo: ve- 
mos a muchos caseros que 
van desdc Bidania al mer- 
cado de Tolosa: van ho-eros: 
han debido levantarse tem- 
pranito, antes de ckirear el 
dia, y cuanto antes han 
marchado; los hombres, a 
nnclr los bueyes; kas muje- 
res, a ordeñar en kis cua- 
dras a kis vacas y conducir 
a la coeina la leche que las 
vacas dan; las niñas, al g-a- 

IHnero para recoger 

(se continuara.) 



-]2G~ 



7.^" Ikasgaya. 
(A) 

Fig;iiit/.a bakjivrik 

dioii fikintKa. 

Kra ontan ])Iurtzen dira; 
izan, toki batetik bestera 
joa?i etorrii/a diyotcnak, eta 
ek iiifzaUea k . L e m b i z i k o a , 
iziii, bere iru zuztrai izateii, 
izaiifio^ /^ay/,--ekin; besteak 
bakoitza bere zuztrayakin, 
berai imn edo da-ven g-ara- 
yak atzean jarririk. 

Jzan-en ekintza lenago 
jarriya daukagu; oraii'i be- 
raren ekintza guztiya berriz 
jarri l^earrean ez, ezin, aJ, ha 
etc. ipintzakin ipiniko degu, 
galdera, ttkaera^ eta abar 
ikasteagatik. 

Aditz guztiyak berdin- 
berdin daukate gaklcra eta 
ukaera:ori'egatik,emeuesan- 
dako cta len ipintzen ga- 
nean adierazitako lege gnz- 
tivak, kontuz cuki. 

Baita crc kontuz euki 
bear dira betxi leguntza- 
lleen ganean esanda dauden 
legcak. 



IZAN, EKINTZA. 

Izaten, izan, izango--suz- 
trayak. 



7. ' Leccidn. 

(A) 

Coiijii«;acioii qne solo 

iiKlica aceiou voi>?>al. 

Esta fornui ki admiten to- 
dos los verbos; el verbo ser, 
haher^ los que expresan mo- 
vimiento y los transitivos. El 
1." con sus tres raices izaten^ 
izan, izango: los dcmas con 
sus respectivas raices y las 
desinencias dc los verbos 
ser y haher. 

Como ya esta indicada 
antes hi conjugacion del 
verbo .9^-, ki rcproducire- 
mos juntamente con los afi- 
jos ez, ezin^ cd^ ha etc. para 
estudiar Las formas de ki 
prefjnnta^ negacion ctc. 

Todos los verbos admiten 
estas variacioncs; por lo que 
hay que tener cn cucnta \o 
aqui diclio y lo antes indi- 
cado sobre los afijos vcr- 
balcs. 

llay quc tcner tambicn 
prcsente kis leyes que se 
dieron sobre Las letras cu- 
f6nicas. 



VERBO SER. 

Yl'.uz dc prcscntc, id. de 
pretcrito, id. de futuro. 



— 12' 



Bere garayak. 

^ 1/ Oralngoa. 

Ni Naiz. 

Zu Zera, zerade.^ 

Ura Da. 

Gu Gera, gerade. ^ 

Zuek Zerate. 

Ayek Dira, dirade. ^ 

2." Lengoa. 

Ni nitzan, nintzan. <^^) 

Zu ziñan. 

Ura zan. 

Gu o'ifian. 

Zuek zinaten. 

Ayek ziran. 

1." Oraingoa. 

Ni izaten naiz. 

Zu ,, zera, izateutzera. 

Ura „ da. 

Gu „ gera. 

Zuek „ zerate,izatentzc- 

rate. 
Ayek izaten dira. 

^ Bigarren izaera oyek 
gutxitan oituratzen dira: 
bersolarien artean ondo da- 
toz, ereziyak ondo neurri 
ditezen. 



(1) Izaera au askotan ar- 
kitzen da; bearrezkoa ez da- 
la uste det. 



Tiempos propios. 

1.° Presente. 

Yo soy. 

Tii eres. 

El es. 

Nosotros somos. 

Vosotros sois. 

Ellos son. 

2.° Preterito imperfecto. 



Yo 


era. 


'Tii 


eras. 


El 


era. 


Nosotros 


eranios. 


Vosotros 


erais. 


Ellos 


eran. 


1." Presente. 


Yo 


acostumbro ser 


Tii 


acostumbras „ 


El 


acostumbra „ 


Nosotros 


solemos „ 


Vosotros 


soleis „ 



Ellos suelen ., 

^ Estas segundas formas 
se usan pocas veces: vienen 
bien entre los copleros para 
mejor medida del verso. 



(1) Estas forma se lialla 
muchas veces; la juzgo in- 
necesaria. 



— 128 



Len 






(1) 



izaten nitzan. 

„ ziñan, (izaten 



Ni 
Zi 

tziuan). 
Ura izaten zan, (izatcntzan) 
Clu „ j^-iñan. 
Znek „ zinaten, 

(izatentzinaten). 
Ayek izaten ziran^ 

(izatentziran). 

3/ Antzifiakoa. 

Ni izan naiz. 

Zu „ zera, (izantzera). 

Ura „ da. 

Gu ., gera. 

Zuek „ zerate, 

(izant.zerate). 
Ayek izan dira. 

4.'' Antzinn^-okoa. 

Ni izan nitzan. 

Zu ., ziñan, fizantziilan) 



Ura izan zan, (izantzan). 
Gu „ o-inan. 
Zuek „ zinaten, 

(irantzii^aten). 
Ayek izan ziran, (izantziran) 



- 5.^ 


Gerok 


oa. 


Ni 


izang'o 


naiz. 


Za 


V 


zera. 


Ura 


•.i 


da. 


Gu 


V 


<^-era. 


Zuek 


V 


zerate. 


Ayek 


71 


dira. 



(l) t n ela r ren arlean harren- 
durik. 



2." Proterito imperfecto. (1) 



Yo 

Tii 



solia 
soli'as 



El solia 

Nosotros soliamos 
Vosotros soliuis 



ser. 

11 



Ellos 



solian 



3.^ Preterito. 

Yo lie 

Tu has 

El ha 

Nosotros hemos 

Vosotros habeis 



sido. 



11 
11 
11 
11 



Ellos han „ 

5 ." P rete r i to a n t e r i o r 
(phiscuaniperfecto). 

Yo fui o habi'a sido. 

Tu fuiste ., habi'as „ 

El fue „ liabi'a „ 
Nos.^fuimos „ habiamos „ 
Vos.^ fuisteis „ liabi'ais „ 

Ellos fueron ., liabi'an ., 



G.** Futuro. 
Yo 



J U 



El 

Nosotros 
Vosotros 
Ellos 



sere. 

seras. 

sera. 

seremos. 

sereis. 

senin. 



(1) Intercalando / enlre n y z. 



12[> 



6.* Lengorokoa. 



Ni izangc 


» nitzan. 


Zu 


7? 


ziñan. 


Ura 


;: 


zau. 


Gu 


V 


giñan. 


Zuek 


55 


zifiaten. 


Ayek 


55 


ziran. 


7.* 


Agintza. 


Ni izan 


nadi, nedi. 


Zu 


55 


zaite, zaitcz. 


Ura 


55 


dedi, bedi. 


Gu 


55 


gaitez. 



6.° Futuro anterior. 



Zuek ,, zaitezte. 
Ayek „ ditez, bitez. 

8."" Dei2:intza. 

Ni nadiñ; nedin. 

Zu zaitezen. 

Ura dedin. 

Gu gediii, gedin, gaitezen. 

Zuek zaitezten. 

Ayek ditezen. 

9.'' Zegintza. 

Ni nendiñ, nendin. 

Zu ziñezen, zendin. 

Ura zedin. 

Gu gendiñ, giñezen. 

Zuek ziñezten. 

Ayek zitezen. 

10.^ Oraiufro alkera. 

Ni izan neike. 
Zu „ zaitezke, izantzaitezke. 
Ura izan deike;leike,deitekc 
Gu izan gaitezke, geike. 
Zuek ., zaitezteke,izantzai- 

tezteke. 
Ayek izan ditezke. 



Yo habri'a, hubiera sido, 
Tii habrias^ hubieras sido. 
El habri'a, hubiera sido. 
Nos. habriamos, hubiera- 

mos sido. 
Vos. habriais, hubierais sido 
Ellos habri'an,hubicran sido 

7.° Imperativo. 

Sea yo. 

Se tii. 

Ser el. 

Seamos nosotros. 
Sed Yosotros. 

Sean ellos. 

8.° Presente de subjuntivo. 

Que, para que yo sea. 

tu seas. 



51 


r> 


55 


L Ll O V^ tiO • 


55 


55 


55 


el sea. 


55 


55 


55 


nos.' seainos. 


55 


•« 


55 


V3s.^ seais. 


55 


55 


55 


c es sean. 


9." Pi 


•eterito 


de 


subjuntivo. 


Que 6 para 


que 


yo iuesc. 


55 


55 


55 


tii fueses. 


55 


55 


55 


el fuese. 


55 


55 


■55 


Dos.^ fcesemes. 


n 

5? 


55 
55 


55 
55 


vos.^ fiieseis. 
c cs fucscD. 



10.° Potencial presente. 

Yo yo puedo ser 

Tii tii })uedes ,, 

El cl puedc „ 

Nos.^ nos.'^ podcmo „ 

Vos.® vos.^ podeis „ 

Ellos ellos pueden „ 



130- 



11.' Leiigo alkera. 



Xi izan nitekcn. 

Zu ., zinezken, izantzi- 

nczken. 
Ura izan liteken. 
Gu izan ginezken. 

Znek ,, ziñezteken, izantzi- 

neztcken. 
Ayck izan litezken. 

12.' Bctiko alkera. 

Ni izan miteke. 

Zu „ zinczkc, izantzineke. 

Ura ,, liteke. 

Gu „ giñezkc. 

Zuek „ ziñczteke^izantziñcz- 

teke. 
Ayek „ litczkc. 

13.'' ^[endekoa. 



Ni 


izango 


nitzake. 


Zu 


T? 


zinake. 


Ura 


?? 


litzake. 


Gu 


r 


H'inakc. 


Zuel 


^ 51 


zinatekc 


Ayc 


< . 


lirake. 



Izan-9n ukaerako Ekiutza. 

Srñu leguneko legeak. 

Tz=zz=lz. n z=ntz ^ (z 
1=1, zn=n). 



11." Potcncial pasado. 

Yo yo podi'a 6 pudiera scr. 
Tu podi'as, pndicras „ 

El cl podi'a, pudiera „ 
Nos.^ podi'amos, pudicra- 

mos scr. 
Vos.^ podiais, pudierais „ 

Ellos podi'an,pudicran „ 

12.° Potcncial luturo. 



Yo 


podn'a 


ser 


yo. 


Tii 


podrias 


55 




El 


podri'a 


55 


^l. 


Nos.^ 


podri'amos 


55 




Vos.« 


podri'ais 


55 





Ellos podri'an 
13." Condicional. 



Yo 


yo 


scria. 


Tii 




scri'as. 


El 


el 


scri'a. 


Nos.^ 




scri'auios 


Vos.» 




seriais. 


Ellos 




serian. 



Conjugacicn negativa 

del verto aer 

Leyes enf^nicas. 

Zz=tz, nz=tz. z sc elide 
ante ^ y n. 



—131 



Cirarajak. 

1/ Oraingoa. 

Ni ez rjaiz=enaiz. (^) 

Zii ez zera=etzera. 

Ura ez da. 

Gu cz gera. 

Znek ez zerate=etzerate. 

Ayek ez dira. 

2. 






Ni ez nitzan=enitzan. (1) 

Zu ez ziñan=etzinau. 

Ura ez zan=etzan. 

Ga ez o-iña^^' 

Zuek ez ziñaten=etziñaten. 

Ayek ez ziran=etziran. 

1.'' Orain£2;oa. 

Ni ez naiz-enaizizaten. 
Zu etzcra ., 

Ura ez da 
Gu ez gera 
Zuek etzerate 
Ayek ez dira 



V 



2. Lengoa. 

Ni enitzan 
Zu etzinan 
Ura etzan 
Gn ez giñan 
Zuek etziñaten 
Ayek etziran 



izaten 






(1) Ukaeran, oiah, cfccra etc- 
eta izaten artean, zer ez izatea esan 
nai danguztia^ jarlzen da. 

— Elzera ijuretzat inotz ojia 
izatcn. 



TieiMpos, 

1." Presente. 

Yo no soy. 

Tii no eres. 

El no es. 

Nosotros no somos. 

A'^osotros no sois. 

Ellos no son. 

2." Preterito imperfeeto. 

Yo no era. 

Tu no eras. 

El no era. 

Nosotros no eramos. 

Vosotros no erais. 

EIlos no cran. 

1." Presente. 



ser 



Yo no suelo 

Tu no sueles 

El no snele 

Nosotros no solemos 

Yosotros no soleis 

Ellos no suelen 

2.° Preterito imperfecto. 



Yo 


no 


solia 


sei 


Tu 


no 


solias 


11 


El 


)i 


solia 


11 


Nos.« 


i; 


soliamos 


n 


Vos.« 


11 


soliais 


11 


Ellos 


n 


soli'an 


11 



{V) Enlre las deiiinencias oiaiz, 
etzera etc. y la raiz se ponen en la 
forma negativa, los adjetivos y lo 
que se niega. 

Ejemplo. 

— Nanca sueles scr tu huc- 
no con nosotros. 



— 132- 



O. 


Antzifiakoa. 


Ni 


enaiz 


Zii 


etzera 


Ura 


ez da 


Gu 


ez gera 


Ziiek 


etzeratc 



Ayek ez dira 



izan. 

57 
V 
5) 



4" Antziñagokoa 



Ni enitzan 
Zu etzinan 
Ura etzan 
Gu ez o'iñan 
Zuek etziñaten 
Avek etziran 

5." Gerokoa. 



izan. 



Ni enaiz 


izango. 


Zu etzera 


:? 


Ura ez da 


11 


Gu ez gei-a 


M 


Zuek etzerate 


11 


Avek ez dira 


11 


()." Lengerokoa. 


Ni enitzan 


izango 


Zu etziñan 


11 


Ura etzan 


11 


Gu ezoinjui 


11 


Zuek etzinaten 


11 


Ayek etziran 


11 



(1) Balzuetiin zuzlrayak au- 
iroa jiirri \i[Q7.k(:.-Izaji<jo c/i<(i;, (c. 



S: Preterito. 



Yo 


no 


hc 


sic 


Tu 


no 


lias 


11 


El 


11 


ha 


11 


Nos.« 


11 


henios 


11 


Vos.« 


11 


habcis 


11 


EUos 


11 


han 


11 



4.° Preterito anterior 
(pUiscuamperfecto) 



Yo 


no habi'a sic 


Tii 


„ habias „ 


El 


„ habia „ 


Nos.« 


„ habianios „ 


Vos.^ 


„ hablnis „ 


Ellos 


„ habi'an „ 


5.° Futuro. 


Yo 


no sere. 


Tii 


„ senis. 


El 


„ seni. 


Nos.^ 


., sercnios. 

;7 


Vos.« 


„ sereis. 


Ellos 


„ seran. 



h 



6." Euturo anterior. 



liubiera sido. 



Yo no habria 

Tii „ liabiiis „ hiibieras 

El „ lialirii „ liiibiera 

i\os,^ „ liabriamos „ biibieramjs 



.Vos. 



•i'ais „ bubierais 



Eikis ., babruo 



iM'ao 



5) 
77 
77 

77 

:i 



(l) AljTunris veces se ponen las 
rairi!s (lelaulo, No sen', iio: e.s nie- 
jur puncrlasi delras. 



-133 — 



7.* Airintza 



n 



Ez nadi=Enadi 
Ez zaitez=etzaitez 
Ez bedi, ez bedi (1) 
Ez gaitez 

Ez zaitezte=etzaitezte 
Ez bitez, ez ditez 

8.' Degintza. 



izan. 

55 
55 



Ni izan ez nadln, enadin. 


Que, 


para 


que yo no sea. 


Zu „ etzaitezen. 
Ura „ ez dedin. 




55 
55 




„ tu „ seas. 
„ ^l „ sea. 


Gu „ ez galtezen. 
Zuek „ etzaitezten. 
Ayek „ ez ditezen 
tezen). 


(ezbi- 


55 
55 
55 




„ ros.^ „ seamos. 
„ Yos,^ „ sedls. 
„ e os „ sean. 


9.'' Zeorintza. 




9.' 


• Sub 


iuntivo pasado. 



Ni izan ez nendin=enen- 

din. (2) 
Zu izan etziiiezen, etzen- 

din. 
Ura izan etzedin. 
Gu „ ez giñezen, ez- 

gendin. 
Zuek izan etziñezten. 
Ayek „ etzitezen. 

10." Orain2"o alkera. 



Ni ez neike-eneike izan. 



S^i 

Zu etzaltezke 
Ura ez deike 
Gu ez gaitezke 
Zuek etzaitezteke 
Ayek ez ditezke 



55 
55 
55 
55 
55 



(1) Bedi, bati berorri-ka za- 
yonean; dedi bestela. 

(2) Emen zuzlraya aurrean da- 
bilL 



7.* Imperativo. 

No sea yo. 

No seas tii. 

No sea el. 

No seamos nosotros. 

No seais vosotros. 

No sean ellos. 

8.^ Subjuntivo presente. 



Que 6 para 


que yo no 


fuese. 


55 ',1 


55 


tLi „ 


'ueses. 


55 55 
55 55 


55 

55 


el „ 

IlOS.^ „ 


fuese. 

'oesemos 


55 55 

55 55 


55 

55 


YOS.« „ 

e os „ 


'ueseis. 
'uescn. 



10." Potencial presente. 

Yo no puedo ser. 

Tii „ puedes 

El „ puede 

Nosotros „ podemos 

Vosotros „ pod^is 

Ellos „ pueden 



55 

51 
55 



55 
55 



(1) Bedi (cuando se habla de 
Vd.): dedi, en otros casos. 

(2) En estos dos tiempos las 
raices van delante. 



1» 



134— 



57 

11 



11." Lengo alkcra. 

Ni eniteken izan. 
Zu etziñezken 
Ura eliteken 
Gu ez o-inezken 
Zuek etziñezteken 
Ayek elitezken 

12.' Betiko alkera. 

Ni eniteke izan. 

Zu etziñezke 
Ura eliteke 
Gu ez oifiezke 
Zuek etziuezteke 
Ayek elitezke 

13.' Mendekoa. 



55 
55 

55 
55 
55 



Ni enitzake izango. 



Zu etziñake 
Ura elitzake 
Gu ez giñake 
Zuek etzinateke 
Ayek elirake 



55 
55 
55 
55 
55 



14." Mendekoa ba-rekiu. 



Ni izauiro ez banitz. 



Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



55 
55 
55 
55 
55 



ez bazina. 
ez balitz. 
ez ba_i;ina. 
ez bazinate. 
ez balira. 



Izan-en galderako Ekintza. 

Soñu legunekolegea:lz-ltz 

1.' Oraingoa. 

Ni al naiz? 

Zu al zera=altzera'? 



11." Potencial pasado. 

Yo no podi'a ser 

Ti'i „ podias „ 

El ,, podia „ 

Nosotros ,, podiamos „ 
Vosotros „ podiais 

EUos „ podi'an 



55 
55 



12." Potencial futuro. 



55 
55 



Yo no podria ser. 
Tu „ podri'as 

El „ podn'a 

Nosotros „ podn'amos ,, 
Vosotros „ podri'ais „ 
Ellos „ podri'an „ 

13.° Condicional. 

Yo no seri'a. 
Tii „ seri'as. 

El ., seri'a, 

Nosotros „ seriamos. 
Vosotros „ seri'ais. 
Ellos „ seri'an. 

14." Condicional con ba 



zSl. 



Si yo 
„ tu 
., el 



no fuera. 
no fueras. 
no fuera. 



nosotros no fueramos. 
vosotros no fucrais. 



ellos 



no fueran. 



Forma interrogativa 

del verbo ser. 

Ley enf6nica Iz-ltz. 

1." Presente. 

Soy yo? 
Eres tu? 



—135- 



Ura al da? 

Gli al gera? 
Zuek altzerate? 
Ayek al clira? 

2.^ Lengoa. 

Ni al nitzan? 
Zu altziñan? 
Ura altzan? 
Gu al giñan? 
Zuek altziñaten? 
Ayek altziran? 

1.* Oraingoa. 

Ni izaten al naiz? 
Zu „ altzera? 

Ura „ al da? 
Gu „ al gera? 

Zuek „ altzerate? 
Ayek „ al dira? 

2.^ Lengoa. 

Ni izaten al nitzan? 
Zu „ altziñan? 

Ura „ altzan? 
Gu 
Zuek 



„ algiñan? 



Ayek 



altziñaten? 
altziran? 



3.* Antziñakoa. 

Ni izan al naiz? 
Zu . ., altzera? 
Ura „ al da? 
Gu „ al gera? 
Zuek „ altzerate? 
Ayek „ al dira? 



4.* Antziñao'okoa. 



Ni izan alnitzan? 
Zu „ altziñan? 



Es ^l? 

Somos nosotros? 
Sois vosotros? 
Son ellos? 

2." Preterito imperfecto. 

Era yo? 
Eras tu? 
Era m 
Eramos nosotros? 
Erais vosotros? 
Eran ellos? 

1." Presente. 

Suelo ser yo? 
Sueles „ tii? 



Suele 



el? 



Solemos „ nosotros? 

Soleis 

Suelen 



57 



vosotros? 
ellos? 



ser yo? 



2." Pret^rito imperfecto. 

Solia 

Solias „ tu? 

Solia „ ^l? 

Soliamos „ nosotros? 



Soliais 


jj 


vosotros? 


Solian 


» 


ellos? 


3." Preterito. 


He 


sido 


yo? 


Has 


57 


tii? 


Ha 


57 


el? 


Hemos 


57 


nosotros? 


Hnbeis 




vosotros? 


Han 


11 


ellos? 



4.* Preterito anterior 
(pluscuamperfecto). 

Habia sido yo? 



Habias 



tu? 



Ura izan altzan? 
Gu „ al giñan? 
Zuek ., altzinaten? 



Avek 



altziran? 



—136 — 

Ilabi'a sido el? 
Habiamos „ nosotros? 
Ilabiais 
Habian 



7." Ao^Intza — o-alderetan 
ezin da izaii. 

S." Deirintza. 



Ni 
Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 
Ayek 



izan al nedin? 
altzaitezen? 
aldedin? 
algaitezen? 
altzaitezten? 
alditczen? 






vosotros? 
ellos? 



5/ G 


erokoa 


f 


5.° Futuro. 


Ni 


izango 


al naiz? 


Sere yo? 


Zu 


n 


altzera? 


Seras tii? 


Ura 


57 


al da? 


Sera el? 


Gu 


57 


al gera? 


Serenios nosotros? 


Zuek 


77 


altzerate? 


Sereis vosotros? 


Ayek 


57 


aldira? 


Seran ellos? 


g: l 


engero 


koa. 


6." Futuro anterior. 


Ni 


izango 


al nitzan? 


iin'a (j liujiera siJo yo? 


Zu 


77 


altziñan? 


labrias o hudieras } lii? 


Ura 


77 


altzan? 


abri'a o hiibiera } e? 


Gu 


77 


al gifian? 


labri'ainos d lubieramos )) ncsolros? 


Zuek 


77 


altziñaten? 


libriais d liubierais )) vosolros? 


Ayek 


77 


altziraii? 


ajriau d lubierau } e os? 



77 
77 
77 
77 
77 



9.'' Zeii'intza. 



Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



izan al nendin? 
altzinezen? 
altzcdin? 
algiñezen? 
altzinczten? 
altzitezen? 



77 
71 

77 

77 



sea.'' 

seas: 

sea? 



7." Iniperativo — no pue- 
de liaber en esta forma. 

8." Subjuntivo prescnte. 

Para f|ue yo 

Para que tu 

Para qne el 

Para que nosotros seamos? 

Para que vosotros seais? 

Para que ellos sean? 

9." Subjuntivo pasado. 

Para que yo fuese? 

Para que tu fucses? 

Para que el fuese? 

Para que nosotros fuesemos 
Para que vosotros fueseis? 
Para que ellos fuesen? 



— 137— 



„ altzaitezke? 
„ alcleike? 
„ al gaitezke? 
„ altzaitezteke? 
alditezke? 



10/ Oraingo alkera. 

Ni izau al neike? 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 

11/ Lengo alkera. 

Ni izan al niteken? 
Zu „ altziñezken? 
Ura „ aliteken? 
Gu „ al g-iñezken? 
Zuek „ altziñezteken? 
Ayek „ alitezken? 

12.* Geroko alkera. 

Ni izan al niteke? 
Zu ,, altziñezke? 



Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



15 



55 



55 



55 



55 



aliteke? 
al giñezke? 
altziñezteke? 
alitezke? 



13." Mendekoa. 
Ni izanofo al nitzake? 

o 

Zu ,; altziñake? 

Ura ,, alitzake? 

Gu „ al giñake? 

Zuek ,, altziñateke? 

Ayek ,, alirake? 



Izcui — ha mendetzalleakin 
Ekintza. 

1.* Oraingoa. 

Ni banaiz. 
Zu bazera. 
Ura bada. 



10.° Potencial presente. 

Puedo ser yo? 
Puedes ser tu? 
Puede ser 61? 
Podemos ser nosotros? 
Podeis ser vosotros? 
Pueden ser ellos? 

11.° Potencial pasado. 

Podia ser yo? 
Podias ser tu? 
Podia ser 61? 
Podiamos ser nosotros? 
Podiais ser vosotros? 
Podi'an ser ellos? 

12.° Potencial futuro. 

Podria ser yo? 
Podrias ,, tu? 
Podria ,, el? 

Podriamos ,, nosotros? 
Podriais ,, vosotros? 
Podrian ,, ellos? 

13.° Condicional. 



Seri 



la 



yo: 



Serias tii? 
Seria el? 

Seriamos nosotros? 
Seriais vosotros? 
Serian ellos? 



Ser — Su conjugaci6n con 
ha condicional. 

1.° Presente. 

Si, ya soj o si es quc soy yo. 
,, ya eres (i ,, ,, ;, ercs iii. 
,, ya es o ,; ,, ,, cs el. 



—138 



Gii 


Ijngera. 


Zaek 


bazerate. 


Ayek 


badira. 


Lengoa. 


Nl 


Ijanitzan. 


Zu 


baziñan. 


Ura 


bazan. 


Gii 


bau'irian. 


Zuek 


baziñaten. 



Ayek baziran. 

Datozten garayetan ha-k 
mendetasuna bakarrik diyo, 
eta ez baimena. 

1.'' Oraino'oa. 



Ni 
Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



izaten banaiz 
bazera. 
bada. 
bagera. 
bazerate. 
badira. 



Ti 
57 



Lengoa. 



Ni 

Za 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



izaten banitzan. 
baziñan. 
bazan. 
bao'iñan. 
bazinaten, 
baziran. 



11 
y) 
11 
11 
11 



3.° Antzifiakoa. 

Ni izan banaiz. 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



V 

11 

11 
11 
:i 



bazera. 

bada. 

bagera. 

bazerate. 

badira. 



15 


ya 


somos 


55 


?; 


55 


somos 


iiosoiros. 


5; 


ya 


sois 


d 


>1 


55 


^5 


sois 


Yosolros. 


55 


ya 


son 





5; 


5; 


55 


S0Q 


e os. 



2.° Preti^rito imperfecto. 

Si, ya era si cs que cra yo. 

d ,, ,, „ eras lii. 

d „ „ „ es el. 

ya eramos d ,, ,, ,, eramos nos.^ 



,, ya eras 
,1 ja es 

'5 



„ ya erais 
5, ya eran 



;* 5/ }> 



15 55 ;; 



erais 
eran 



vos.^ 
ellos. 



En los tienipos siguientes 
ha no indica añrmacion, si- 
no solo condicion. 



1. 


' Presente. 




Si 


yo 


suelo ser. 


57 


tu 


sueles 


57 


55 


^l 


suele 


77 


55 


nos 


.^ solemos 


77 


55 


vos 


•^ soleis 


77 


57 


ellos suelen 


77 


2. 


° Pretcrito imper 


fecto. 


Si 


y« 


soh'a ser. 


55 


tu 


soh'as 


77 


55 


(51 


soh'a 


77 


55 


nos 


.* soh'amos 


77 


57 


vos 


.^ soliais 


77 


',1 


ellos soh'an 


77 


3. 


Pretcrito. 




Si 


? 


'ui d h^; 


sitlo. 


77 


lii 


(lislo, liabisle 


55 


55 


t 

e 


'uis lia 


77 


77 


nos.' 


'ui'mos, lemdS 


77 


55 


vos.' 


'ui'sleis, liabeis 


77 


55 


e os 


'iicron, han 


55 



139— 



4." Antzlñno'okoa. 

o 



NI izaii banitzan. 

Zu „ baziñan. 

Ura „ bazan* 

Gu 5, bagiñan. 

Zuek „ baziñaten. 

Ayek „ baziran. 

5." Gerokoa. 

Ni izango banaiz. 

Zu izano'o bazera. 

Ura izano^o bada. 

Gu izanofo bao^era. 

Zuek izano'o bazerate. 

Ayek izango badira. 

6.^ Lengerokoa. 

Ni izano^o banitzan. 
Zu izano'o baziiian 

o • 

Ura izango bazan. 
Gu izano'o bao-Iiian. 

o o 

Zaek Izano'o baziiiaten, 

o 

Ayek izango baziran. 
7 8 eta 9.* bezela ez dira 
oituratzen, 

10.''' Oralnç^o alkera. 

NI izan baneike. 

Zu izan bazaitezke. 

Ura izan baleike. 

Gu izan bao^altezke. 

o 

Zuek Izan bazaitezteke. 
Ayek izan baditezke. 

11.'^ Lengo alkera. 

Ni Izan banlteken, 

Zu Izan baziñezken. 

Ura izan baliteken. 

Gu izan bao-iuezken. 

o 

Zuek izan baziñezteken. 
Ayek izan balitezken. 



w 



4.° Preterito anterlor 
(pluscuamperfecto). 

Si yo lialji'i li liiiljiera sid 

,, lii lialjias, liobiiTas „ 

„ el lialjia, liiiljiera 

„ nos.^ Iiabiamos, liiibieranios „ 

„ vos.^ Iiabiais, liiibierais „ 

„ ellos liab'iaD, biibieran „ 

5." Futuro. 

Sijo sere =si}'o Iie deser. 



5) ?5 

11 11 

11 11 



„lii seras =„lii lias „ „ 

„ el sera = „ el Iia ,, ;, 

;, nos. seremos= ,;Dos. Iiemos;, „ 

,, vos. sereis =,; vos. Iiabeis,, ,, 

,;ellos seran =,,eIlos lian ,. ;, 

6." Futuro anterlor. 

Si j"o (le'jiera Laber sido 

,; tii (lebieras 

,, el debicra 

,, Dos.^ (lebieramos 

,, vos.^ debieras. 

,, ellos deljieran 

No se usan los tlempos 

7." 8." y 9." 

10.° Potenclal presente. 

SI yo puedo ser. 

,, tii puedes 

,, el puede 

,, nos.^ podemos 

,; vos.^ podels 

,, ellos pueden 

11.* Potencial pasado. 

Si yo podia ser. 

;, tii podias 

,, el podi'a 

,, nos.^ podiamos 

,; vos.^ podiais 



1) 

11 
)i 
11 

11 



,; ellos podiau 



11 
11 

i; 



)) 



—140 — 



12.* Geroko alkera. 

Ni izan baniteke. 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



;5 

11 
11 
11 
11 



baziñezke. 

baliteke. 

bagiñezke. 

baziuezteke. 

balitezke. 



13.' I\[endekoa. 

Nl izansro banitzake. 



Zk 


11 


bazinake. 


Ura 


11 


balitzake. 


Gu 


11 


bagiilake. 


Zuek 


11 


baziñateke. 



Ayek „ balirak. 

Garai au askotan alkeren 
bateombatekin dabill, eta 
orduiin azkeneko hr galdurik 
(soñu onez) gelditzen da 
emen jartzen dan bezela. 



Ni izan<xo banitz. 



Zu 
Ura 

Gu 
Zuek 



baziña. 
balitz. 



,, bagiña. 



)i 



)i 



11 



baziñate. 



Ayek „ balira. 

Datorren ekintzan izan 
au bera, (ez^ ezin^ aJ^ ha be- 
ren artean nastuaz) jarriko 
da, era bakoitzean beren 
esaera adieraziaz. 



12."* Potencial futuro. 

Si yo pudiere ser 

,, tii ■ pudieres 

,, el pudiere 

,, nosotros pudicreraos 
;, vosotros pudiereis 
,, ellos pudieren 

13.° Condicional. 

Si yo fuera 6 fuesc. 

„ tu fueras 6 fueses. 

,, (51 fuera 6 fuese. 

„ Dosolros fuerainos d fuesemos. 

;, vosolros fuerdis d fueseis. 

,, ellos fueran 6 fuesen. 

Este tiempo casi siempre 
va seguido de potencial; por 
eso, perdiendo la ke iinal 
(por razon de enfonia) que- 
da en la siguiente forma 
(v^ase el vasco). 



Si 


yo 


fuera 


et( 




tu 


fueras 






el 


fuera 






nosotros 


fueramos 






vosotros 


fucrais 






ellos 


fueran 





En la sio'uiente coniu<i;a- 
ci6n, se pondra el verbo 
ser, con las combinaciones 
de ^z, eziñ^ al, ha etc. po- 
niendo k la vez su signifi- 
cado. 



— 141 



ESAGAYA. 

Tolosatik Lcyolara. 

Azkue-tar Jose Sandagille 

Jaunari. 

(Jarraipena). 

miUlllak berriz baratzan, la- 
nez eskurata diran barazki- 
yak ekartzera: baserriko 
guztiak lanean ibilli dira, 
eta lanaren sariya irabazi 
nayez, lembailen g-osaldiita 
etxetik erri aldera dijuaz, 
batzuek jateko gauzez bete- 
tako gurdiyak zaindubaz 
asto txiki, ekardiz eziñ ibilli 
dan bati bultzaka, au buru- 
ban marmita daramala, ta 
ura beso bakuitzean sazki 
bat daramala, ta guztij^ak 
alai ta bizkor zenbat diru 
atera ta zer etxerako erosi 
bearko diiten buruz iraku- 
rriyaz. 



iBai lano-lllea dala o^ure 
baserritako semea! 

Beste edozeiñ tokitan ota- 
ditarako utziko liraken al- 
daparak landu nayez, bere 
bei ta o-oldea artnko ditu ta 
berak ezin xuxen betik go- 
raturik; zearka, mutil txiki 
batek edo emakumeak be- 
yak zaintzen ditula,baserri- 
tarrak berak goldea dara- 
makila, lanari ekingo diyo; 
lurra arrotuko du ta an ar- 
toa edo gariya ereinda et- 



TEMA. 



De Tolosa a Loyola 

Al Meiico Sr, D. Jose de 

Azcue. 

{Contlnuacion.) 

los liuevos y los muchaclios 
a traer de ki huerta las hor- 
tahzas conseguidas con el 
trabajo: todos los del case- 
rio han trabajado y para 
conseguir La recompensa, 
han almorzado cuanto antes 
y salen de la casa al pueblo, 
unos guiando carros llenos 
de comestibles; otros arre- 
ando y enpujando al borri- 
quillo, que, de cargado, no 
puede andar; esta llevando 
la marmita sobre la cabeza; 
aquella con un cesto en ca- 
da brazo: y todos alegres y 
contentos discurriendo lo 
que pueden sacar y lo que 
pueden comprar para la ca- 
sa. 

jCuiin trabajador es el hi- 
jo de nuestros caseri'os! 

Queriendo cultivar decli- 
ves, que en otros lados de- 
jarian para criales^ toma sus 
vacas y el arado, y viendo 
que no puede llevarlos de 
abajo arriba los llevar^i en 
zig-zag, y acometerd el tra- 
bajo guiando ^l el arado y 
yendo al frente un peque- 
ñuelo, 6 la mujer: esponja- 
ra la tierra^ sembrara en ella 
trigo 6 maiZ; y volvera (\ 



142— 



xcratiiko da, Jainkonrcn 
lan'nntza cskatuaz eta arrcn 
besapcan iraunduaz, landa- 
rcak asi, cldn ta beregana- 
tnko dltulako asmoan. 

Ez da bere soroetako baz- 
tar txiki bat ere, ereindu 
srabe o-eldituko: bascrrita- 
rrak txingurriyen eran, a- 
pur bat atera litekcn tokira 
juan cla, errex ezin badu 
alegiiicz aterako du^ eta pi- 
tinka pitin apurrak bilduaz 
seme emazteai jaten emate- 
ko ogiya etxcratu, ta geldi- 
tzentzaizkiyon ondarrak ge- 
roo:oako «-ordcko ditu; bear 
bada etxeko lanak, emazte 
ta semeen kontura utzita, 
nundinaitara juang'o da, ta 
beti zerbait, gutxi bada erc, 
irabaziya^ alai etxeratuko 
da. 



Bidean mendiz gora gijua- 
zen bitartcan baserritar as- 
ko iknsi giñitun askar errira 
jexten, da gure aldcmenetik 
irajratzen ziranean ondo azi- 
ak egiten duten bezela, an- 
drcak arpcgiya makurtnaz 
eta gizonak txapelara esku- 
ba eramanaz, guri agur egi- 
ten "Jaungoikoak, egun on 
eman dezaignla,, esanaz. 

lAven azknntz atzef?ii"ia! 
Baserriy.';n jayo diranetatik, 
ez dute batzuck irakurtzcn 
ez da ere berriketan egoten 
jakingo. banan guraso onc- 



casa, invocando la aj'uda 
de Dios y conñado eu su 
protecciun, esperara ver bro- 
tar, madurar y recoger los 
frutos. 

No qncdara sin cultivo, 
ni un pequcño rincon de 
sus campos: el casero acu- 
dira, como lo liace la hor- 
miga, A donde pueda adqni- 
rir algo, se esforzara en ello 
si no le es facil conscfi'uirlo: 
y poco a pocO; rccogiendo 
las migajas, Uegara il adqvu- 
rir el pan couque lia de dar 
de comer a su esposa c lii- 
jos: lo que le sobre, lo guar- 
cUira para lo (venidero) por- 
veuir: si es meuestcr, de- 
jando en manos de su espo- 
sa e hijos, las faeuas de ca- 
sa ira d los sitios que pue- 
da, y de ellos volv^era ga- 
naudo algo, aunque sea po- 
co. 

Mientras caminabamos 
monte arriba, vimos a mu- 
clios caseros que bajaban 
ligeros al pncblo y que al 
pasar por nuestro lado sa- 
Indaban, como lo liacen los 
bicu uacidos, incliuaudo la 
cabcza las mnjercs, ccliau- 
do la mauo a la boiua los 
hombres y diciendo: "Bue- 
nos dias nos de Dios , 

jQue fina educaciou la 
suya! Muchos de los naci- 
dos en caserios no sabrau 
leer ni liablar con facihdad 
como parlanchines; pero dar 



143 



tatik, zintzo blzitzen eraku- 
tsidiyenetatik datozela,adie- 
razten bai: jakintasunez gi- 
zonak arrotu ta berekoitzen 
dira askotan, bañan azkun- 
tzez, J. Kristok erakutsita- 
ko azkuntzez, beti ontzen 
da zintzotzen dira. 

(jarraituko da.) 

8.^" ikasgaya. 

Jzan-en ekintza. 



1." Oraingoa. 

Ez al naiz ni? 
Ez altzera zu? 
Ez al da ura? 
Ez al gera gu? 
Ez altzerate zuek? 
Ez al dira ayek? 

2.* Leno'oa. 



a conocer que proceden de 
padres buenos, que les han 
enseñado a ser juiciosos, si: 
la ilustracion liace niuchas 
veces vanos v eo-oistas a los 
horabres: la educacion, la 
educacion que Jesucristo 
nos enseño, los hace buenos 
y prudentes. 

(se continuara.) 

8.* Leccion. 



Conjiigacion del verbo 



ser. 



1.° Presente. 

No soy (por ventura) yo? 
eres tii? 

el? 

nosotros? 

vosotros? 

ellos? 



1) 



n 



;? 



5) 



V 



es 

somos 
sois 
son 



2° Preterito imperfecto. 



Ez al nitzan ni? 


No era (por v 


entu 


i-a) yo? 


Ez altziñan zu? 


,, eras 




tii? 


Ez altzan ura? 


,, era 




^l? 


Ez al giñan gu? 


,, eramos 


nosotros? 


Ez ahziñaten zuek? 


„ erais 


vosotros? 


Ez ahziran ayek? 


,, eran 




ellos? 


1.* Oraingoa. 


1.° Presente. 






Izaten ez banaiz ni 


Si cs (iie no soelo 


ser 


jo 


,, ;, bazera zu 


„ „ „ „ suees 


„ 


tii 


,, ,, bada ura 


„ „ „ „ snele 


j> 


t 

e 


„ „ gcra gu 


„ „ „ „ soenios 


)) 


nosolros 


,, ,, zerate zuek 


„ „ „ „ soleis 


)5 


vosolros 


„ ,; dira ayek 


„ „ „ „ siielen 


)) 


e os 



144— 



2.'^ Leng'oa. 

Izaten ez banitzan ni 
,, ,, baziñan za 
,, ,, bazan ura 
„ „ bagiñan gn 
,, ;, bazifiaten zuek 
,, ,, baziran ayek 

3/ Antzifiakoa, 

Ni izan ez banaiz. 
Zi; izan ez bazera. 
Ura eziñ izan bada. 
Gn eziñ izan albao-era. 
Zuek izan bazerate. 
Ajek ezlñ izan badira. 

4.^ Antzlñao:okoa. 

Ni eziñ izan banitzan. 
Zu eziñ izan bazinan. 
Ura izan albazan. 
Ctu izan baginan. 
Zuek izan ez baziñaten. 
Ayek izan albaziran. 

5.* Gerokoa. 

Ni ez naiz (enaiz) izango. 
^Ez altzera zu izanj^o? 
Ezin izango da ura. 
^JOziñ alg-era izango? (Gn). 
Zuek etzerate izango. 
Ayek izango badira. 

G.'' Lengerokoa. 

Ni eziil izango nitzan. 
Zu eziñ izanj>o bazinan. 
Ura ezin izango zan. 
(^Gu ez algifian izango? 



2," Preterito imperfecto. 

Si es ([113 DO sn'i'i ser yo 



V M M )! 



n M )) )) ^^'^^ )) ei 

,, „ ,. „ soliasnio ,, nosolros 

,, „ „ „ soliais „ Yosotros 

), „ :, ,, solian ,, cllos 



3.° Preterito. 

Si yo no lie sido. 

Si ti'i no has sido. 

Si el no puede ser. 

Si nosotros no podemos ser. 

Si vosotros liabeis sido. 

Si ellos no pueden ser. 

4.° Preterito anterior. 

Si yo no podi'a ser. 
Si no podias ser tu. 
Si ^l liubiera podido ser. 
Si nosotros liubieranios sido. 
Si vosotros no hubieraissido. 
Si es que ellos luibieran po- 
dido ser. 

5.° Fnturo. 

Yo no sere. 

(^Xo seras tii? 

El no podra ser. 

(^Xo podremos ser? 

No sereis vosotros. 

Si es que ellos lian de ser. 

G.° Futuro anterior. 

Yo no hubiera podido ser. 
Si tuno hubieras podido ser. 
El no hnbiera podido ser. 
^No hubieramos podido ser 
nosotros? 



^Ziick ez altziuaien izaiigo? 
;Ez altziran izango ayek? 



7/ Agintza ez-ekin ba- 
karrik dabill. 

8/ Degintza. 

^^Nl izan enedln'::' (ez ncdin). 
^Za eziñ izan zaitezen? 
^Ura eziñ izan aldedin? 
^Gu izan algaitezen'^ 

^Zuek eziñ izan altzaitezten? 

Ayek eziñ izan ditezen. 

9.'' Zegintza. 

Ki eziñ izan nedin. 

^,Zu eziñ izan altziñczcn? 

^^Ura izan altzedini* 
Ga eziñ izan giñezen. 



fe' 



Zuek eziñ iznn altzlñezten? 



^Ez altzitezen izan ayek? 



10.* Oraino-o alkera. 

Ni ezifi izan neike. 

^^Zu eziñ izan altzaitezke? 

Ura izan albaleike. 

Gu eziñ izan albngaitezke. 

Zaek ezin izan bazaitezteke. 

Avek izan ez baditezke. 

11.'' Lengo alkera. 

^Ez ahiiteken izan? 



145— 

(JNo linbierais podido ser vo- 

sotros? 
^So lir.bieran podido ser 

ellos? 

7." Imperativo, solo se 
usa con ez-no. 

8.^ Sabjantivo. 

,;„Para c|ae yo no sea? 
;,Para cpie no paedas ser tu? 
^Para qae el no paeda ser? 
^Para qae no seanios noso- 

tros'^ 
^Para cpie no podais ser vo- 

sotros? 
Para qae no paedan ser 

ellos. 

9." Sabjuntivo pasado. 

Para qae 3^0 nopadiera ser. 
^J^ara que tii no pudieras 

sei'r* 
^^Para qae el no pacliera ser? 
Para qac nosotros no pudie- 

ramos ser. 
^Para qae vosotros no pu- 

dierilis ser? 
^^Para qae ellos no pudieran 

ser? 

10.° Potencial presente. 

Yo no puedo ser. 

;^No puedes ser tii? 

Si el puede ser. 

Si no podemos ser nosotros. 

Si no podeis ser vosotros. 

Si ellos no paeden ser. 

11." Potencial pasado. 

;,No podi'a scr yo? 



Ezlñ izan bazlnezken. 
Ura eziñ izan albaliteken: 
Gu izau ezalbagiñezken. 
Znek eziñ izan altziñezteken? 
^^Ezin alitezken izan ayek? 

12.'' Cleroko alkera. 

Ezin izan albanitekc. 
;,Ez atzinezke izan':* 
Izan albaliteke. 
Eziñ izan o-iñezke. 
Izan a^bazinezteke. 
Izan ezalbalitezke. 

13.^ Mendekoa. 

Izango ez banitz. 
Eziñ izango bazinake. 
Izano'o balitz. 
Eziñ izano^o ba^'iña. 
Izang'o ez baziñateke. 
Eziñ izango babra. 

Adierazgaya. Ez hanaiz, ez 

hazeva ta abarren orclez, ba- 
tzuek (menditarrak) ezpanaiz, 
ezpazera ta abar esaten dute; 
^), ^-ren ordez jarriya^. 

B-ren aldaket au etzait 
ondo iruditzen; lembizi h 
leo:unaoroa dalako; ta li'añe- 
ra itz-sustrai ta ipintzak 
obeofo aj^ertzen diralako. 

Zti-izanda^ izan bezela, 
ez; al, ezin da abar ipintza- 
kin biurtzen da. Lembizi ba- 
kar bakarrik jarriko; geroa- 
go ipintz oyek dauzkaka. 



146 — 

Si tii no podias ser. 

Si el no podi'a ser. 

Si no podiamos ser nosotros. 

^No podiais ser vosotros? 

^No podi'an ser ellos? 

12.° Fiituro potencial. 

Si no pudiera ser yo. 

^No podri'as ser tu? 

Si pudiera ser (el 6 esto, etc.) 

No podriamos ser. 

Si pudierais ser. 

Si no pudieran ser. 



o • 



Condicional. 



Si yo no fuera. . 

Si no pudieres ser. 

Si el fuera. 

Si no pudieremos ser. 

Si no fueseis vosotros. 

Si ellos no pudieren ser. 



Advertencia. Algunos (los 

montañeses) en vez de ez- 
hanaiz^ ezhazera etc, suelen 
decir ezpanaiz, ezpazera et- 
cetera sustituyendo la h 

No me parece bien este 
cambio de la h^ 1." porque 
es mas suave ^a h y 2° por- 
que asi se distinguen mejor 
la raiz y los sufijos. 

El verbo haber-tener se 
conjuga lo mismo que el 
verbo ser aplicandole los 
sufijos cz, al, etc. Se pone 
1.° sin sufijos y despues se 
pondra su conjiigacion con 
dichos sLifijos. 



—147— 



1>U, aditza 



Lembiziko bi o^arai ovek, 
bakarrik clijoazenean, itze- 
o-iten claneko 2:arai berari 
ziatzen clira; eta zustzaya- 
kin clauclenean oitura esan 
nai dute. 



1/ Orainofoa. 


Mk det 
Zok dezu 


,\ik izaten det 
Zuk „ dezu 


Arre; du 
Guk degu 


Arrek ;; du 

Guk ,, degu 


Zuek lieziite 
Ayek dute 


Zuek ;, (ezule 
Ajek ;, dulo 


2.^ Lengoa. 


Ni'v nun 


Nik izaten nun 


Zuk zendun 
Arrek zun 


Zuk ,, zendon 
Arrek ,, zun 


Guk . irendun 




Guk „ gendun 


Zoek zenduten 


Zuek „ zeudule 


Ayek zulen 


Ayek ,; zolen 


3.* Antzi 


ñakoa. 



lieiigo znsti'ai eta I.ai<«" 



Nik 


izan 


det 


Zuk 


•n 


dezu 


Arrek 


)■) 


du 


Guk 


51 


deo'u 


Zuek 


5? 


dezute 


Ayek 


V 


dute 



El verbo haber 



Estos dos primeros tiem- 
pos, cuando van solos, se 
refieren al momento en que 
se liabla; cuandollevan raiz^ 
indican costumbre. 

1." Presente. 

Yo lie d im^o Yo suelo tennr 
Tii lias tiencs Tii aeostuinliras te- 

ncr 
El lia, tii'iie El suele 
Nos.' licni^s, tenemos Nos.' acjstumljranios 

tener 
Vos.' liabeis, leneis Vos.' soleis tener 
Ellos lian, tiencn • Ellos acosluiiibran lc- 

ner 

2.° Preterito imperfecto. 

Yo tcDi;!, iialjia Yo acostumbraba 

tcner 
Tii teni'as, liabias Tii solias tener 
El teiiia, babi'a El acostumbraba 

tcncr 
Nos.M,cniamos,babi'a-Nos.' soliamos tener 

nios 
Vos.' tcniiis; babiiisVos.' acostumbrabais 

tener 
Ellos tcLi'in, babi'an Ellos soli'an tcner 

3." Preterito. 

CoBi raiz <lc preterito 

y con tiempo 1." 



Yo lie 


teni 


Tii has 


•/? 


El lia 


?5 


Nos.' Uemos 


11 


Vos.' liabeis 


)1 


Ellos lian 


11 



-148- 



4." Autzinngokoa. 



LiOiigo r.nr.tvai cta 

bigai'reii "-arayakin. 



Nik 

Zuk 

tzcndun) 

Arrek ,; 

tzun) 

Guk 



izan nun 
,, zendun (izan- 



)i 



zun (izan- 
2"endun 



Zuek ,, zendutcn 

(izantzenduten) 

Ayek ;, zuten (izan- 

tzuten) ^ 

5." Gerokoa. 

Geroko zustrai eta 1.'^" 

«^arayakin. 

Nik izano-o dct 

Zuk ,, dczu 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 



11 
11 
11 
11 
11 



du 

degu 

dezutc 



dute 

C'' Lcnfj-erokoa. 

Geroko zuztrai eta 2."''" 
pfarayarekin. 
Nik izang'O iiun 
Zuk „ zendun 

Arrek ,, zun 
Guk ,, gendun 
Zuek ,, zenduten 
Ayek ,, zuten 



25 Degira soñu oneko lcg-cak. 



4.° Preterito anterior 
(pluscuamperfecto). 

Coa la raiy. dc pi'Ctcrito 

y coii el ticinpa 2.** 

Yo tuve 6 liabia tenido 

Tn tuviste 6 habias teni- 

do 

El tuvo 6 liabia tenido 

Nosotros tuvimos 6 ba- 

biamos tenido 

Vosotros tuvisteis 6 ha- 

biais tenido 

Ellos tuvieron 6 liabian 

tenido ^ 

6." Futuro. 

Con \a raiz fiitura y cl 
1.'^'' tiempo. 
Yo tendre 
Tu tendras 
El tcndra 

Nosotros tendremos 
Vosotros tcndrcis 
Ellos tendran 

G." Futuro anterior. 

Con hi raiz de futuro y 
el 2.° ticmpo. 
Yo liubiera tenido 
Tu hubieras 
El liubiera 
Nos.^ hubicramos 
Vos.^ luibierais 
EHos hubieran 



fi 
}i 
)) 

11 



5<> Veanse las leyes cnfonicas. 



149 



7/ Aglntza. 

Lembizikoakin za barrun- 

durik. 

De ,,a t — dezat Nik 

De a zu (zazu; dezazu^ 

Zuk. 

De za — deza, beza Arrek 

De za gu — dezagu Guk 

De za zu te — dezazute 

Zuek 

De za te — dezate, bezate 

Avek 

8/ Degintza. 

Y rrendik (jr^toj. ^^ azkeneau 
eta (a) soñu onekoa bear 
danean jarririk. 

Nik dezat (a) n=dezadan 
Zuk dezazun=dezazun 



Arrek „ 
Guk „ 

Zuek „ 

9.' Zeoflntza. 



dezan 
dezagun 
dezazuten 
dezaten 



grren-dik (Jator aurrean 
lengo garayeko gizaldi ipin- 
tzak jarrita. 

Nik nezan 



7.° Imperatlvo. 

Con el 1.^'' tiempo inter- 
calando za. 
Haya, Tenga yo 
He, Ten tii 

Haya, Tenga 61 

Hayamos, Tengamosno- 

sotros. 

Habed, Tened vosotros 

Hayan, Tengan ellos. 



8.° Presente de subjun- 
tivo. 

Vlene del 7." (Imperatl- 
vo) añadi^ndole n final y 
(a) euf6nlca. 

Que 6 para que yo liaya, 

tenga 
Que 6 para que tu hayas, 

tengas 
Que 6 para que 61 haya, 

tenga 
Que 6 para que nosotros 

hayamos, tengamos 
Que 6 para que vosotros 

liaydis, tengdis 
Que 6 para que ellos hayan, 

tengan 

9.° Pret^rito de subjun- 
tlvo. 

Viene del 8.° (presente) 
camblando sus prefijos per- 
sonales por los del preterito. 

Que 6 para que yo hublese; 
tuvieKe 



II 



Zuk zczazun, zenezan 
Arrek zczan 

Guk zezagun, genezan 
Zuek zezazuten, zenezaten 
Ayek zezaten 

10.'' Orain2:o alkera. 

x\gintzako garayetik da- 
tor, ka (alkeraren bcretasu- 
na) atzean jarririk. 

Nik dezaket 
Zuk dezazuke 
Arrek dezake 
Guk (dezaguke) 
Zuek dezazuteke 
Ayek dezateke 

11/ Lenofo alkera. 



150— 

Que 6 para que tu hubieses, 

tuvieses 
Que 6 para que el liubiese, 

tuviese 
Que 6 para que nosotros 

liubi(^^semos, tuviesemos 
Que 6 para que vosotros 

liubieseis, tuvieseis 
Que 6 para que ellos hubie- 

sen, tuviesen 

10." Potencial prcscnte. 

Viene del imperativO; 
auadiendole le (propio de 
potenciah) 

Yo puedo haber, tcner 

Tii pucdes 

El puede 

Nos.^ podemos 

Vos.^ podeis 

Ellos pueden 



1Q rrenari /^.g jarHta eo-itcn 
da. 

Nik nezaken 

Zuk zezazukcn, zenezaken 

Arrek lezaken 

Guk genezaken (zezaguken) 

Zuek zezazuteken, zeneza- 

tekcn 
Ayek (lczateken) 

12.* Betiko alkera. 

Aurreko garaitik n ken- 
duta dator. 

Nik nezake 

Zuk zezazukc, zenezake 

Arrek lczake 



11 
11 
11 
11 
11 



n 

n 
11 



11." Petcncial pasado. 



Viene dcl 10. 
le ke. 



ponic 



^ndo- 



podi'a tencr, habcr 
podias „ „ 



Yo 

Tu 

El podia 

Nos.^ podi'amos 

Vos.^ podiais 



11 
11 
11 



11 
11 

n 



EUos podi'an „ „ 

12." Potcncial futuro 

Viene del anterior, qui- 
tandole la n final. 



Yo 


podria haber, tener 


Tii 


podrias „ „ 


El 


podn'a ,, „ 



—151 — 



Guk genezake 

Zuek zezazuteke, zenezate- 

ke. 
Ayek lezateke 

13/ Mcndekoa. 

Betiko zustrai eta lengo 
garayakin egiten da, oni n 
kendu eta ke jarririk. 

Nik izango nuke 
Zuk j, zenduke 
Arrek „ luke 
Guk „ genduke 



Zuek 
Ayek 



zenduteke 
luteke. 



DU edo IZAKDr-ren 

£kintza 

/lz=ltz: zz=tz 

f, . , , , \z, 1 eta n-ren 
Soim oneko km\.\ i 

° iaurrean gai- 

ytzen da 

Izan-en zuztrayak duren 
izaerakin euki aditzak beze- 
la diyo. 





Garayak 


1.^ 


Oraingoa. 


Nik 


ez det 


Zuk 


ez dezu 


Arrek 


ez du 


Guk 


ez degu 


Zuek 


ez dezute 


Ayek 


ez dute 


2.^ 


Lengoa. 



Nik banun 



Nos.^ podriamos haber tener 
Yos.^ podriiiis „ „ 

Ellos podrian „ „ 



1 



O 

O. 



Condicional. 



Se forma con raiz de fu- 
turo y el pret^rito imperfec- 
to, quitandole n y añadi^n- 
dole ke. 

Yo liabria, tendria, 
Tii liabrias, tendrias 
El habria, tendrfa 
Nos.^ habriaraos, tendria- 

mos. 
Yos.® habridis, tendriais 
Ellos habrfan, tendrfan 

Conjngaeion del 

verbo Iiaber 

/lz=ltz: zz=tz y 

, n, . \la z se pierde an- 

Leyes eDioDicas. , i ^ 

•' /t® ^ y ^ 

La raiz del verbo ser, con 
las desinencias de haber, 
significa tener. 

Tiempos 

1." Presente. 

no lo tengo 
„ „ tienes 
„ „ tiene 
„ „ tenemos 
„ „ ten^is 
„ „ tienen 



Yo 
Tii 
El 

Nos.« 
Yos.^ 
Ellos 



2.° Preterito imperfecto. 
Si yo tenfa — ya tenfa yo 



—152- 



Zuk bazendun 
Arrek bazun 
Guk bagenclun 

Zuek bazenduten 

Ayek bazuten 



1." Oraingoa. 



izaten ez badet 
ez badezu 
ez badu 



•Nik 

Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 

2/ Leniroa. 



?7 



ez badegu 
ez badezute 
ez badute 



Ezabiun izaten 

Ezaltzendun 

Ezaltzun 

Ezalgendun • 

Ezaltzenduten 

Ezaltzuten 



ik? 



5? 

57 
55 
55 



ni 

zuk? 
arrek? 

guk? 
zuek? 
ayek? 



3.' Antziiiakoa. 



Nik 

Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 



eziñ izan det 
dezu 
du 
degu 
dezutc 
dute 



55 
55 
55 
51 
55 



55 

55 
55 

:5 

75 



4.* Antziñagokoa. 



Nik eziñ izan banun 



Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuck 

Ayek 



75 
57 
57 
77 
57 



57 
55 



bazcnduD 
bazun 

kffCDllUD 

o 

bazendulcD 
bazuten 



Si tii tenias— ya teni'as tu 
Si ^l tenia — ya teni'a ^l 
Si nosotros teniamos — ya 

teniamos nosotros 
Si vosotros tenidis — va te- 

nic'iis vosotros 
Si ellos tenian — ya tenian 

ellos 

1.° Prcsente. 



;? 



Si yo 
tii 

nos/ 
vos.^ 



no alcanzo a tener 
suelcs 
llcira 



55 
55 



55 

77 



Uegamos „ 



77 ellos „ 



77 



77 
57 
77 

77 
77 



llegais 
suelen 

2.'' Pret^rito imperfecto 

No soh'a 
soh'as 



77 
77 
77 
77 
77 



tener yo? 
tu? 



soh'a 
soh'amos 
soh'ais 
soh'an 

3.' Pretcrito 



77 
77 
77 
77 
77 



61? 

nosotros 
vosotros 
ellos'^ 



No rne lia sido posiblo teocr 

)) le )) )) )) } 

;, le 

„ DOS 



)> 



os 



„ les 



» M M 

)) )) )) 

)) )) )) )) 



4." Prct^rito antcrior 
(phiscuampcrfccto) 

Si Do nie liubicse siJo posiblc 



lencr 



)t ') 

)' )) 

)) )) 

)) )) 

)) )) 



le 
le 

DOS 
OS 

les 



)) 
)) 
)) 



)) )) 

)) )) 

)) )) 

)) )) 

)) ;) 



•) 
)) 

it 

)) 





15 


.3— 


5/ Gerokoa. 




5." Futuro. 


Nik ezlñ izango albadet 


Si Do le de conseguir el lener 


Zuk „ „ 


a badezu 


;, 5, naS ,, ,, ;, ;; 


Arrek „ „ 


albadu 


11 11 '^ V 1) 11 yi 


Guk „ „ 


ahadegu 


11 11 ICDIOS ,5 ,; ,; 5; 


Zuek „ „ 


albadczute 


11 11 iaDeis„ „ „ „ 


Ayek „ „ 


a baduie 


„ „ lan „ „ „ „ 


6/ Lengerokoa. 




6." Futuro anterior 


iziñ izango anun 


nik? 


No me hubiera sido posib e iener? 


„ „ a Izendun 


zuk? 


ip ? 

11 ^^ :: 11 11 11 ' 


„ „ a izun 


arrek? 


e ? 

55 ^ 11 ',7 11 11 • 


„ „ a gendun 


guk? 


11 DOS „ ,, „ „ ? 


„ „ a izenduien 


zuek? 


os "^ 
11 ^^ 11 11 11 11 ' 


„ „ a izulen 


ayek! 


11 '*^^ 11 11 11 " , 


7.* Agintza. 




7." Imperativo. 


Ezdezat 


izan 


No tenga yo 


Ezdezazu 


izan 


„ tengas tii 


Ezbeza edo ez deza izan 


„ tenga V. 6 no tenga ^l 


Ez deza gu 


izan 


„ tengamos nosotros 


Ez dezazute 


izan 


„ tengais vosotros 


Ez dezate 


izan 


„ tengan ellos 


8.* Degintza. 




8.° Subjuntivo presente 


Nik eziñ izan dezadan 


Para que yo no pueda 






tener 


Zuk „ „ dezazun 


Para que tu no puedas 






tener. 


Arrek „ „ dezan 


Para que ^l no pueda te- 






ner 


Guk „ „ dc 


3zagun 


Para que nosotros no po- 
damos tener 


Zuek „ „ d( 


izazuten 


Para que vosotros no po- 
dais tener 


Ayek „ „ dezaten 


Para que ellos no puedan 






tener 



— 154-^ 



9.=^ Zejrintza. 



Nik izan ez alnezan? 
Zuk „ „ altzczazun? 
ez altzenezanf 

altzezan? 



„ „ aitzezag'un 



Arrek 
Guk 

edo ez algenezanf 
Zuek ,, „ altzezazuten? 

ez altzenezaten? 
Ayek „ „ altzezaten? 

10.'^ Oraingo alkera. 

Ni eziñ izan badezaket 
Ziik eziñ izan badezazuke 
Arrek eziñ izan badezake 
Guk eziñ izan badezaguke 
Zuek eziñ izan badezazuteke 
Ayek ezifi izan badezateke 

11.^ Lengo alkera 

Nik eziñ abiezaken izan? 
Zuk eziñ altzezazuken edo 

ez altzenezaken izan? 
Arrek eziñ alezaken izan? 
Guk eziñ algenezaken izan? 
Zuek eziñ altzezazuteken 

edo ez altzenezateken izan 
Ayek eziñ alezateken izan? 

12.' Betiko alkera. 

Nik ezin izan nezake 

Zuk ezinizantzezazuke, izan- 

t-zenezake 
Arrek ezin izan lezake 
Guk ezin izan genezake 
Zuek ezin izantzezazuteke; 

izan-t-zenezateke 
Ayek ezin izan lezateke 



9." Subjuntivo pasado. 

Para que yo no tuviese? 
Para que tu no tuvieses? 

Para que ^l no tuviese? 
Para que nos.® no tuviese- 

mos? 
Para que vos.^ no tuvieseis? 

Para que ellos no tuviesen? 

10." Potencial presente 

Si yo no puedo tener 
„ tu „ puedes „ 

„ ^l „ puede „ 

„ nos. „ podemos „ 
„ vos. „ podeis „ 

„ ellos „ pueden „ 

11.° Potencial pasado 

No podia tener yo? 
„ podias „ tii? 

„ podia „ el? 

„ podiamos ,, nos.? 
„ podiais „ vos.? 



„ podian 



ellos.? 



12.° Potencial futuro in- 
determinado. 

Yo no podria tener 
Tii „ podrias „ 

El „ podria „ 

Nos. „ podriamos „ 
Vos. „ podriais „ 

Ellos „ podrian „ 



—155- 



13.^ Menclekoa. 



Nik 


izango 


ez banu 


Siyo 


no tuviera 


Zuk 


57 


„ bazendu 


55 tii 


„ tuvieras 


Arrek 


55 


„ balu 


55^1 


„ tuviera 


Guk 


55 


„ bagendu 


„ nos. 


„ tuvieramos 


Zuek 


55 


„ bazendute 


„ vos. 


„ tuvierais 


Ayek 


55 


„ balute 


„ ellos 


„ tuvieran 



ESAGAYA. 

Tolosatik Loyolara. 

Azkue-tar Jo^8 Sandagille 

Jaunari. 

(Jarraipena). 

Bidanira iritxi baño len- 
ago pizkabat nekatuak geu- 
den^ alako aldapa oñez iyo 
gendulako, ta Albisturko e- 
rri o^añean dao;on basetxe 
txiki landetxa zala esantzi- 
guten batean, gelditu giñan: 
errebero pizka bat edan gen- 
dun eta lasai ta patxaran 
juateagatik gurtariñean be- 
rriz sartu ta aurrera juan 
giuan. 

Artean etzan oraindik e- 
guzki errañu izpirik gure 
begiyetaratu; bañan orduan 
eguzkiyak, altxatuba bai 
zegon, Ernioko eskubi alde- 
ak joaz argitu zitun, eta or- 
duantxe urrutira ikusten asi 
giñan: beko erreka, bi men- 
di mugakitzaz zeuzkan es- 
nezko ur iztil bat zirudin, ta 
mendiak be aldean zuaitzez 
jantzi eta apaindubak^ gora- 
gobaso sakabanakatu batzu- 



13.° Condicional. 



TEMA. 

De Tolosa a Loyola. 

Al Medico Sr, D. Jose de 

Azcue. 

{Contlmiacion.) 

Por haber subido a pie 
una tan pendiente cuesta, 
nos hallabamos alofo cansa- 
dos y nos detuvimos en un 
pequeño caserio que esta 
sobre Albistur y que nos di- 
jeron que era una posada: 
tomamos un poco de leche 
(recien ordeñada) y montan- 
do de nuevo en el coche pa- 
ra ir mds c6moda y sosega- 
damente, proseguimos la 
marcha. 

Hasta entonces no habian 
llegado hasta nosotros los 
rayos del sol; pero entonces 
el sol, como que ya se ha- 
bia elevado, ilumin6 las hi- 
deras orientales del Hernio, 
y comenzamos a ver lo que 
estaba lejano d nosotros: 
hacia abajo, el barranco pa- 
recia una lag-una de ag-uas 
lacteas hmitada por dos 
montañas; los montes, apa- 
recian engalanados de bos- 



156 — 



ek zciizkatela, ta tontorre- 
tan arkaitz <^arbl eguzkiya- 
ren errañunk butargitzen 
zituztenak. 



iUra gauz ikusgarriya! 
Eguzkiya iyo ala, iztilla uzt- 
utzen zala, edo Tolosaldera 
zeukan urjuaiyetik urak ba- 
b'juazke bezela, eta ur azpi- 
tik etxe txuri, zelai txiki ta 
baso aundik irtetzentzirala 
zirurin; olako ikusgarri po- 
llitak begiraturik Bidanira 
iyotzerako, lambroa beratu, 
zelayjik zabaldu ta bideak 
berdindubak zeuden, eta 
errira irizten 2;iñala iruritu 
zitzaigun, da ala zan. Lem- 
bizi bazarri txiki banaka- 
tuak, gero beste aunditxogo 
batzuek ta azkenean eta bi- 
deko alde batera ta bestera 
etxe aundi ta txuri bilduta 
zeuden asko. ^,Zeñek esan 
an, mendi tartean alako 
etxe aimdi ta ederrak, erri 
aundi batean ere izugarri- 
yak dirala esan litezkenak, 
ikusi bear giñituki? Ango 
eliza egin berriya ta txit 
ikusjT'arriva, Indiano aberatz 
batek egin erazi^^a zala aitu 
nun lagunangandik, eta iku- 
si izan nai nun; banan be- 
randutuko zitzaigulako bil- 
durrez orduan utzi gendun, 
arratsaldean ikustcko asmo- 



ques en su parte infcrior, 
mas arriba teniendo alguno 
que otro bosque y esparci- 
dos y en las cumbres peñas- 
cos desnudos que reflejaban 
los rayos del sol. 

iQu6 paisaje tan admira- 
ble! A medida que el sol su- 
bia. parecia que la laguna 
se agotaba como si salieran 
sus aguas por el canal que 
parecia tener por el lado de 
Tolosa, y que del fondo de 
las afTuas surjyian, las blan- 
cas casas, campos pequeños 
y los grandes bosques; con- 
templando tan bello panora- 
ma subiamos hacia Bidania 
y se nos figur6, por cuanto 
descendia la niebla, se en- 
sanchaban los campos y se 
nivelaba la carretera, que 
ya llegabamos y asi era. 
Mostrabansenos p e q u e ñ o s 
caserios, aislados primero, 
mds juntos luego y al ñn 
agolpadas casas grandes y 
blancas. ^^Quien nos habia 
de decir que en las monta- 
ñas liabiamos de ver casas 
tan grandes y hermosas, que 
aun en las ciudades se ten- 
drian por tales?Oi a mi ami- 
go que la Iglesia, recien 
mandada eregir por un In- 
diano rico, era digna de ver- 
se y quise verla; pero dej^ 
de hacerlo por temor de que 
se nos hiciera tarde y pro- 



—157 



an eta anrrera jardun giñan, 
oraindik mendi gora. 



Itxasotik iya bederatzi 
eun metro gutxi gora bera- 
ko goyendean egongo gi- 
ñan; bi mendi tontor alkar- 
tzen diran aldera gijuazeu 
andik zetorkigun aize otzak, 
arrez gorde bear giñala a- 
dieraztentzigun eta barren- 
durik eta gurtariñetik alde- 
tako ikusgayak begiraka ja- 
rri giñan. Gauz bat ikusten 
asi giuanerako^ alde 

(Jarraituko da.) 

9.'" Ikasgaya. 

Orain biurtzeu dan aditza 
bereztasunezkoa da: an ta 
beste era ontakoak alka 
rreztasuuezkoak egiu dite- 
zen alkar ipiutza aurreau 
jarri bear zaye: orrela, zildn • 
du aditzari alkarreztasuua 
adierazi dezan alkar jarriko 
diyogu eta ala eukiko degu: 
Gu alkar zikintzeu gera 
Zuek alkar zikiutzeu zerate 
Ayek alkar zikintzen dira 
eta orrela beste garay guz- 
tietan ere. 

Badira aditz asko berez, 
askoreu artean itzeofiteu da- 
la, alkarreztasuna diyote- 
nak: Jarri dezagu oyeu arte- 
dan ikiisi aditza. 



seguimos el camino, a iiu 
monte arriba cou la espe- 
ranza de ver la Iglesia al 
volver por la tarde. 

Estariamos a unos 900 
metros de altura poco mtls 
6 menos sobre el nivel del 
mar: caminabamos a doude 
se juutau dos cumbres de 
montañas; el aire que de alli 
nos venia y que era frio^ 
nos advertia que debiamos 
defenderuos de ^l y arriu- 
conados eu el coche nos 
dispusimos k ver los paisa- 
jes de ambos lados. Tan 
pronto como 

(se contiuuara.) 

9.* Leccidn. 

El verbo que ahora se va 
4 conjugar es de suyo refle- 
xivo: para que este y otros 
muchos verbos andloo^os in- 
diqueu reciprocidad es ne- 
cesario antepouerles alkar= 
uuo k otro: asi cou el verbo 
mancharse poniendole uno d 
otro tendremos. 
Vosolros Dos inaDclianios udos a olros 
Vosotros os Diancliais unos a olros 
Ellos se nianclian enlre si 
y asi sucesivamente eu los 
demas tiempos. 

Hay otros muchos verbos 
que de suyo son reciprocos 
6 indicau reciprocidad: pou- 
gamos para ejemplo ikusi = 
ver. 



—158- 



Esateii danean: 
Gu iknsten gera 
Zuek ikusten zerate 
Ayek ikusten dira 
batzuek besteak ikusten di- 
tuztela, aditz onen eginkera 
besterontz dijoala dakig-ula- 
ko: onekin eta beste asko- 
rekin batzuek berengana 
ej2finkera daramakitela esan 
nai daneau; aditzaren aurre- 
an^ geok, zeok, bcrak, jarri 
bear zaye. 



Gu geok ikusi giñan 



Zuek zeok ikusi ziñaten 

Ayek berak ikusi ziran 

Begira, emen eratutako 
aditz batzuek. 



Berezlasiinezkoak. — Alkarrezlasunezkoak. 

Agertu alkartu 

Aitu arindu 

Auldu billatu 

Urtu entzun 

Apaindu eraso 

Asetn erre 

Aspertu ezagutu 

Biklurtu esnatu 

Damutu ezkondu 

Etzi goratu 

Jabetu ikusi 

Larritu isekatu 

Lertu izutu 

Loitu errukitu 

Lotzatu laiiundu 

Luzatu ondatu 

Naiii'abctu onetsi 



Cuando se dice: 

Nosotros nos vemos 

Vosotros os veis 

Ellos se ven 
se dice regularmente que 
unos ven a otros, porque \ñ 
accion dc ver recae sobre 
algo distinto de quien ve; 
con estos y otros analogos, 
para expresar que la acci6n 
es reflexiva y no reciproca 
hay que añadirles; a n.% A 
vos.^, a ellos, que corres- 
ponden d geok, zeok, berak. 

Nosotos nos vimos d no- 
sotros mismos. 

Vosotros os visteis a vo- 
sotros mismos. 

Ellos se vieron ii si mis- 
mos. 

He aqui, una lista orde- 
nada de alo-unos verbos. 

Reflexivos. — Reciprocos. 

Aparecerse juntarse 
Acabarse aliviar 

Debilitarse buscar 
Derretirse escucliar 
Ponerse (raje liermoso acometer 
Ilartarse quemar 

Cansarse conocer 

Atemorizarse despertar 
Arrepentirse casar 
Amoklarse ahxbar 
Enseñorearse ver 
Afliii'irse burkirse 

Reventarse espantar 
Enlodarse compadecer 
Avengorzarse ayudar 
Alargarse arruinar 

Desvanecersc bendecir 



—159— 



Nazkatu 

Uxatii 

Zapalda 

Txartu 

Txertatu 



laztandu 

sinlztu 

salatu 

zaindu 

txautu 



Alkarreztazunezko aditz 
oyek ere izan-ek'm ekintz 
guztia biurtzen dute berezta- 
sunezkoak bezela: askotasu- 
nean alkarreztasunezkoak 
beti dira: bateko gizaldietan 
bereztasunezkoak. 



"Arincln,, aditza.-Garayak 

Zuztrayak; arintzen, arin- 
du, arinduko. 

1.^ Oraingoa. 

Ni arintzen naiz 

Zu „ t-zera (nz-ntz) 

Ura „ da 

Gu 

Zuek 

Ayek 



77 

„ gera 
t-zerate 



?7 



77 



dira 



t-zan 



2." Lengoa. 

Ni arintzen nitzan 

Zu „ t-ziñan 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 

3." Antziñakoa. 



51 



„ gnian 
„ t-ziñaten 
„ t-ziran 



Ni arindu naiz 
Zu „ zera 

Ura „ da 



SeDtirseconaskode.. acariciar 
Ahuyentarse creer 
Aplastarse acusar 
Malearse cuidar 

Vacunarse desmenuzar 

Estos verbos reciprocos 
forman toda su conjugaci6n 
con el verbo ser lo mismo 
que los verbos reflexivos: 
n6tese que cuando las per- 
sonas estan en singular, re- 
sultan reflexivos y cuando 
en plural reciprocos. 

Sea el verbo 

"alivlar,,. — Tieinpos. 

Raices de presente, pasa- 
do y futuro. 

1.' Presente. 

Yo me alivio 

Tu te alivias 

El se alivia 

Nos.^ nos aliviamos 

Vos." os aliviais 

EUos se alivian 

2." Preterito imperfecto. 

Yo me aliviaba 

Tii te aliviabas 

El se aliviaba 

Nos.^ nos aliviabamos 

Vos.^ os alividbais. 

Ellos se aliviaban 



3.° Preterito. 



Yo 

Tii 
El 



me 

te 

se 



he 

has 

ha 



ahviado 



77 
7? 



Gu arindu 


gera 


Zuek 


?) 


zerate 


Ayek 


V 


dira 


4.'' Antzifingokoa. 


Ni 


ariucli 


ii nit/an 


Zu 


» 


zinan 


Ura 


;? 


zan 


Gu 


V 


giñan 


Zuek 


n 


ziñaten 


Ayek 


5J 


ziran 


5/ Gerokoa 


• 


Ni 


arind 


Liko naiz 


Zu 




zera 


Ura 




da 


Gu 




gera 


Zuek 




zerate 


Ayek 




dira 



6.* Lenirerokoa. 



Ni 

Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



arinduko nitzan 
ziñan 



57 
51 



zan 
glñan 
zinaten 
ziran 



IGO— 



Nos. 



7." Agintza. 



Ni 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



arindu nadi 
zaitez 



5? 
?7 
11 

n 



dedi, bedi 
gaitez 
ziitezte 
diteZ; bitcz 



Vos.« 
Eilos 



nos 

os 

se 



licmos aliviado 

liabeis 

lian 



11 



4." Preterito anterior. 



Yo 


nie 


alivie 


Tu 


te 


aliviaste 


El 


se 


alivi6 


Nos. 


nos 


alivianios 


Vos. 


os 


aliviasteis 


Ellos 


se 


aliviaron 



5.° Futuro, 

Yo me aliviare 
Tii te alivicirds 
El se aliviarti 
Nos. nos aliviaremos 
Vos. 03 aliviareis 
EUos se aliviaran 

6.° Futuro anterior. 



Yo 


me liabria 


a ivia 


U 


te labrias 




E 


se liabria 




Nos. 


nos liabriainos 




Vos. 


os labriais 




Elos 


se labriaD 





7.° Imperativo. 



Ah'v 
Aliv 
Aliv 
Aliv 
Aliv 
Ali'v 



eme yo 

ate tu 

ese ^l 

cmonos nosotros 

aos vosotros 

ense ellos 



-1 



8.^ Deo'lntza. 



arindu riadin 

zaitezen 

dedin 

gaitezen 

zaitezten 

ditezen 



Ni 
Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 

9." Zeg-intza. 



Gl — 
8." 
Para 



55 
55 
55 
55 
5; 



Ki 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 
Ajeis 



arindu nendin 

zendin, zinezen 

zedin 
ffendin.o'inezen 

ziñezten 

zitezen 



55 

;; 

55 



10.' Oraingo alivera. 
Ni arindu neike 



Zu 
Ura 

Gu 

Zuek 
Ayek 



;5 

51 
55 
55 

5; 



zinezke 

leike 

g-aitezke 

zinezteke 

ditezke 



11/ Lensro alkera. 



» 



Ni 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 
Ayek 



arindu niteken 
ziñezken 
liteken 



;5 

55 
51 

55 
55 



giñezken 

ziñezteken 

litezken 



12.^ Geroko alkera. 
Ni arindu niteke 



Zu ,, 


ziñezke 


Ura ,, 


liteke 


Gu „ 


giñezke 


Zuek ,, 


zinezteke 


Ayek ,, 


litezke 



Subjuntivo presente. 



55 
55 
55 

;5 

55 



que yo 
tii 



55 
55 
55 
55 
71 



me alivie 
te alivies 
el se alivie 
nos.^ nos ali viemos 
vos.^os alivieis 
ellos se alivien 



9." 
Para 



55 
55 
55 
55 

5; 

10. 

Yo 

Tii 

El 

Nos.^ 

Vos.® 

Ellos 



quc vo 
tii 



el 

YOS.^ 



Subjuntivo pasado. 

me aliviase 
te aliviases 
se aliviase 

Dos alivi.isi'mos 
os aliviaseis 
ellos se aliviasen 

° Potencial presente. 

puedo aliviarme 
puedes aliviarte 
puede aliviarse 
podemos aliviarnos 
podeis aliviaros 
pueden aliviarse 



11." Potencial pasado. 

Yo podia aliviarme 
Tii podias aliviarte 
El podia aliviarse 
Nos.^ podiamos aliviarnos 
Vos.^ podiais aliviaros 
Ellos podian aliviarse 

12.^ Potencial futuro. 

Yo pudiera aliviarme 
Tu pudieras aliviarte 
El pudiera aliviarse 
Nos.^ pudieramos aliviarnos 
Vos.^ pndierais aliviaros 
Ellos pudieran aliviarse 



— 162- 



13." Mendekoa 
Ni aiinduko nitzake 



Zu 

Uia 

Gu 

Zuek 
Avek 



51 

;i 
;; 



ziñake 

litzake 

fj-iñake 

ziñateke 

lirake 






]\Iendekoa ba-rekin. 



Ni arinduko banitz 



Zu 


;i 


baziña 


Ura 


;i 


balitz 


Gu 


i; 


bagiña 


Zuek 


11 


baziñate 


Ayek 


;; 


balira 



Aditz oyen artean badira 
batzuek: du-rek'm ekintza- 
lleak diranak eta izan- ekin 
egingayak: 
Oyetatik oituratuenak dira: 



Ikusi, Ekarri; Jarri, 
Mindu, Snrtu, Atera, 
Luzatu, Ibilli, Kendu, 



13." Condicional 

Yo rae aliviaria 
Tu te aliviarias 
El se aliviaria 
Nos.* nos aliviariamos 
Vos.* os aliviariais 
Ellos se aliviari'an 

13.° Condicional con ba 
=si. 

Si yo me aliviara 

Si tu te aliviaras 

Si ^l se aliviara 

Si nos.^ nos aliviaramos 

Si vos.* os aliviarais 

Si ellos se aliviaran 



Entre estos verbos liay 
algunos y aun muchos que 
con el verbo haher son acti- 
vos y con ser pasivos; 
De entre estos los mas usa- 
dos son: 

Ver, traer, Poner. 

Dañar, ]\reter, Sacar. 

Alargar, (andar, llevar), 
Quitar. 




-163— 



1/ Oraingoa. 

Oraing-o zustraya eta du 
edo izanen bere orainçr-o sra- 

o o 

rayakin. 



Ni /oaiz 


Nik /( el 


Zu Izera 


Zuk i( 'zu 


Jra |W. 


Arrek |)i!u 


Gu 1 feera 
Zuck fzerate 


Guk 1 1' egu 
Zuek f( ezute 


Ajek \(lira 


Ajek \( ulc 


2/ Lengoa, 


Oraingo zustraya eta du 


edo izanen ieno^o bere o;'ara- 


yakin. 


Ni ^niizan 


Nik ^uun 


Zu IzifiiD 


Zuk i zeni un 
Arrek llzun 


Ura |)zan 


Gu 1 kirian 
Zuek fziñalen 


Guk li'^^enduu 
Zuek fzeiiiluien 


Ajek \ziran 


Ajek .Z'iiten 



3." Antziñakoa 

Lengo zustrai eta du edo 
izan-en bere oraincro g-ara- 
yakin. 



Ni /naiz 


Nik /dei 


Zu Izera 
Ura -jiVa 


ZuR Iflezu 


Arrek | )( u 


Gu ^ jgera 


Guk 1 j^e^ 


Zuek fzerale 


Zuek fileZ'jte 


Ajek [{ ira 


Avek \dule 


4.° Antziña 


gokoa. 



Lans'o zustrai eta iz 



an 



edo dii-YdYi lenjTo bere "rara- 

o o 

yakin. 



L" Presente. 

Con la rai'z de presente y 
y el tiempo presente propio 
de ser 6 haher, 

Yo me veo Yo veo 

Tu te ves Tu ves 
El se ve El ve 
Nos." nos vemfls Nos.^ vemos 
Vos.^ os veis Vos.^ veis 
Ellos se ven EUos ven 

2.° Preterito imperfccto. 

Con la raiz de presente y 
el preterito iraperfecto pro- 
pio del verbo ser 6 haher. 

Yo me veia Yo veia 
Tii te veias Tii veias 
El se vcia El veia 

Nos.-" nos veiamos Nos."" veiamos 
Vos.'^ os veiiis Vos.^ veiais 
Ellos seveianEllos veian 

3.'' Preterito. 

Con la raiz de pretcrito 
y el presente propio de ser 
6 haher. 

Yo Die lie visto Yo he visto 
Tii te has visto Tii has visto 
El sc ha visio El ha visto 
Nos.^ nosliemosvistoNos.'' iienios visto 
Vos.^ os lialjeis visio Vos.'' h\m visio 
Ellos sc lian visio Eilos lian visio 

4." Preterito anterior 
(pluscuamperfecto) . 

Con la raiz de preterito y 
el imperfecto propio de scr 
6 huher. 



— 1G4 — 



IIE^TTSI 



Ni ;nilzan 



h 



Ura I an 



Gu 



niian 



M ,'nun 



Ziili 'z'.'iiJyn 
Arri'k Ziiii 



Guk 






rend 



Zuek feifialcn Zuel^ 



Aycli i ziran 



zenilulen 



Aje"^ I Zulen 



5." Gerokoa. 

Geroko zastrai eta izan 
edo di(-ren oraino'o bere fra- 
rayakin. 



X7-EIS 



Ni 


'naiz 


^ Nik 'i ef 


Zu 


iZera 


Zuiv .ilezu 


Ura 


oila 


Arrek liu 


Gu 







Zuek 'zeralc Zuek ilezii(e 
Ayek ^dira Ayek dute 



Yo vi, liabia 

visto 
Tii viste, ha- 

bi'as visto 
El vio, habia 

visto 
Nos/ vimos, 

h a b 1 a m s 

visto 
Vos." vist(jis, 

liabiais visto 

Ellos vieron, 
habi'an visto 



Yo me VI, me 
habia visto 

Tu te viste, te 
habi'as visto 

El se vi6, se 
habi'a visto 

Nos.^ nos vi- 
raos, nos ha- 
biamos visto 

Vos.'' os vis- 
teis, os ha- 
bidis visto 

Ellos se vie- 
ron, se ha- 
bian visto 

5.' Futiu'o. 



Con la rai'z de futuro y 
el presente propio de ser 6 
haber. 

Yo me vcrc Yo ver^ 
i u te veras 1 u veras 
El se veni El veni 
Nos." nos ve- Nos.^ vere- 

remos mos 

Vos."" os vereis Vos " ver^is 
Ellos se veriin Ellos verdn 



6/ Lengerokoa. 

Geroko zustrai eta iza'n edo 
rf?<-ren bere lengo garayakin. 



— 165 — 

6.° Futuro anterlor. 



Ni / nitzan 

Zu [ ziñan 
Ura o ! ^an 



Gu = \ 2inan 



Zuek 
Ayel 



zinatcrj 
is. 1 ziran 



Nili 
Zuk 



/ nun 
zendun 



Arrelt o \ zun 



Guk 

Zuek 

Ayek 



^ , !^endun 
/.enduten 
zuten 



7.^ Agintza. 

Lengo zustrai eta i^an edo 
dii-ven agintzakin. 



Ni / nadi 

Zu I 7, ai te z, 

I zaite 
Ura .-' dedi, be- 

Gu - I gaitez 
Zuek I zaitezte 
Ayek f ditez, bi- 
\ tez 



8.a Degintza. 



Nik / dezat 
Zuk Idezazu, 

1 zazu 
Arrek.- Uleza, be- 

Guk - ] dezagu 
Zuek I dezazute 
.Vyek 1 dezate 



Ni 

Zu 

Ura 

Gu 

Zuek 

Ayek 



Nik 



nadin 
zaitezen Zuk 
Vrrek 



dedin 
^ \ ^aitezen 
zaitezten 
(litezen 



/ dezadan 
dezazun 
lezan 



Guk :2 ) lezagun 

Zuek 

Ayek 



ezazu- 

ten 

ezaten 



Con la raiz de futuro y el im- 
perfecto propio de se7' 6 ha'ber. 



Yo me hubier; 

visto 
'i u te hubieras 

visto 
El se habria vis- 

to 
Nosotros nos ha 

briamos visto 
Vosotros os ha- 

briais visto 
Ellos se hubieraii 

visto 



Yo habria visto 
Tu hubiuras » 
El habria » 

Nosotros hubiera- 

mos visto 
Vosotros habriais 

visto 
Ellos liubieran 

visto 



7.° Imperativo. 

Con raiz de preterito y con 
el imperativo de ser 6 haber. 



Veame yo 
Veaste, vete tu 

Vcase el 

Voamonos 

Veos 

Veanse 



Vea yo 
Ve tu 

Vea el 

Veamos 

Ved 

Vean 



8." Subjuntivo presente. 



Que, para que me 

vea 
Que, para que tc 

veas 
Que, para que sc 

vea 
Que, para que nos 

veamos 
Que, para que os 

veais 
Que i^ara que se 

vean 



Que, para que yo 

vea 
Que, para que tu 

veas 
Que, para que el 

vea 
Que.paraquenos- 

otros veamos 
Que, paraquevos- 

otros veais 
Que, para que 

ellos vean 



9." Zegintza. 
Ni / iiendin 

Zu '^'ziñezen 
Ura /zedin 



Nik 



nezan 



Zuk ■^Jzenezan 
\.rrek / zezan 



9.° Subjuntivo pasado. 
Que, para que me Que, para que yo 



viese 



viese 



Que, para que te Que, para que tu 

vieses vieses 

Que, para que se . Que, para que el 

viese \ viese 

12 



— 16G 



Gu /' giñezen 
Zuek l'ziñezten 
Ayek / zitezen 



Guk / genezan 

Zuek I ' zeneza- 

^\ ten 
Ayek / zezaten 



10/ Oraingo alkera. 



Ni 




/ neike 


Nik 


/ dezaket 


Zu 




zaitezke 


Zuk 


dezakezu 


Ura 




d ei ke , 
leike 


Arrek 


dezake 


Gu 


'uj 


gaitezke 


Guk 1 


■ d e z a k e- 




5' 




^ 


gu 


Zuek 




zaitezte- 

f ke 


Zuek 


d e z a z u- 
teke 


Ayek 




ditezke 


Ayek 


dezateke 

\ 



11. a Lengo alkera. 



Ni 
Zu 

Ura 
Gu 

Zuek 

Ayek 



/ niteken 
ziñezken 

liteken 
2 ' ffiñezken 

^ , o 

^\ 

ziñezte- 

ken 
litezken 



Nik 
Zuk 

Arrek 
Guk 

Zuek 

Ayek 



nezaken 
zeneza ' 

ken 
lezaken 
g e n e z a- 

ken 
z e n e z a - 

teken 
1 eza te - 

ken 



12.' Betiko alkera. 



Ni 
Zu 
Ura 
Gu 



niteke Nik 



Zuek - 

Ayek 



ziñezke 

liteke 

giñezke 

ziñezte- 

ke 
litezke 



Zuk 

Arrek 
Guk . 

Zuek '■ 

Ayek 



13.* Mendekoa. 



nitzake 



Ni 

Zu \ ziñake 
Ura i ' litzake 
Gu :S friñake 
Zuek / ziñateke 
Ayek ' lizake 



Nik 

Zuk 

Arrck 

(luk 

ZueU 

Ayek 



nuke 
i zenduke 
X 1 luke 
^ i gcnduke 

/ zonilutoke 

\ luteke 



nezake 
zenezake 
lezake 
Igenezake 

■ I z e n e z a - 
I teke 
[ lezateke 



Que, para que nos j Que,para que nos- 

otros viesemos 

Que,para que vos- 
otros vieseis 

Que,paraqueellos 
viesen 



viesemos 
Que, para que os 

vieseis 
Que, para que se 

viesen 



10.° Potencial presejite. 



Yo puedo verme 
Tu puedes verte 
El puede verse 

Nosotros pode- 
mos vernos 

Vosotros podeis 
veros 

Ellos pueden ver- 
se 



Yo puedo 
Tu puedes 
El puede 

N.s podemos 

y.» podeis 

Ellos pueden 



ver 



11. <> Potencial pasado. 



Yo podia verme 
Tu podfas verte 

El podia verse 
Nosotros podia- 

mos vernos 
Vosotros podiais 

veros 
EUos podfan ver- 

se 



Yo podia 
Tu podfas 

El podia 
N.s podfamos 

V.s podfais 

Ellos podian 



ver 



12.° Potencial indeterminado. 

Yo podria verme ; Yo podrfa vcr 
Tu podrias verte Tu podrfas 
El podria verse ~" 
Nosotros podrfa- 

mos vernos 
Vosotrospodrfais 

veros 
Ellos podrfan 

verse 



El podrfa 
N.s podrfamos 

V.s podrfais 

Ellos podrian 



13.° Condicional. 



Yo me verfa 
Tii te verias 
El se veria 
N.8 nos veriamos 
V.s os verfais 
Ellos se verfan 



Yo verfa 
Tu verfas 
El veria 
N.s veriamos 
V.s verfais 
Ellos verian 



167 



13/ Mendekoa ^«-rekin. 



Ni / banitz 

Zu I baziña 

Ura I balitz 

Gu ^ 1 bagiña 

Zuek ^ i baziñate 

Ayek [ balira 



Nik 
Zuk 
Arrek 
Guk , 

Zuek J 

Ayek 



banu 
bazendu 
balu 
bagendu 

bazendu- 

te 
balute 



Eiiki, aditza, ekin bakoi eta 
diaikoiz. 



l.a Oraingoa. 

Nik eukitzen det 

Zuk y> dezu 

Arrek » du 

Guk » degu 

Zuek » dezute 

Ayek » dute 



ditut 

dituzu 

ditu 

ditugu 

dltuzme 

dituzte 



2/ Lengoa. 



Nik 
Zuk 

Arrek £ ' 
Guk ^ 
Zuek s 

Ayek 



nun 
zendun 
zun 
gendun 



nitun 

(zituzun) ziñitun 

zitud 

giñitun 



zenduten ziñituzten (zituzu- 

ten) 
zuten zituzten 



3." Antziñakoa. 

Nik euki det dit'it 

Zuk » dezu dituzu 

Arrek » du ditu 

Guk » degu ditugu 

Zuek » dezute dituzute 

Ayek » dute dituzte 



4.^ Antziñagokoa. 



Nik 

Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 



nun nitun 

zendun (zituzuten) ziñitun 

zun zitun 

gendun giñitun 

zenduten (zituzuten) ziñi- 

tuzten 
zuten zituzten 



13.° Condicional con si=ha. 



Si yo me viera 
» tu te vieras 
» el se viera 
» nosotrosnos 

vieramos 
> vosotros os 

vierais 
» ellos se vie- 

ran 



Si yo viera 
tu vieras 

> el viera 

^ nosotros viera- 
mos 
vosotros vie- 
rais 

> ellos vieran 



El verbo tener con comple- 
mento singular y plural. 



1.° Presente. 

lo los 



Yo 
Tu 
El 

Nosotros 
Vosotros 
Ellos 



tengo 

tienes 

tiene 

tenemos 

teneis 

tienen 



2.° Preterito imperfecto. 

lo 



Yo 

Tu 

EI 

Nosotros 

Vosotros 

Ellos 



los tenia 

» tenias 

» tenia 

» teniamos 

» teniais 

» tenian 



3.° Preterito perfecto. 



Yo lo los 
Tu 

El » 

Nosotros » » 

Vosotros » » 

Ellos » » 

4.° Preterito 
fecto. 



he 

has » 

ha V 

hemos » 

habeis » 

han » 



tenido 



pluscuamper- 



Yo 
Tu 
El 

Nosotros 
Vosotros 
Ellos 



lo los habia 



tenido 



habias 

habia 

habiamos 

habiais 

habian 



168 — 



5/ 


Gerokua. 




Nik 


eukiko 


det 


ditut 


Zuk 




dezu 


dituzu 


Arrek 




du 


ditu 


Guk 


* 


degu 


ditugu 


Zuek 


» 


dezute 


dituzute 


Ayek 




dute 


dituzte 



6/ Lengerokoa. 



Nik 
Zuk 
Arrek o 
Guk 1 
Zuek S 



Ayek 




gendun 
zenduten 



zuten 



nitun 

(zituzun) ziñituii 

zitun 

giñitun 

(zituzuten) ziñi- 

tuzten 
zituzten 



7.» Agintza. 



Nik 

Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 



dezat 
dezazu 
deza, beza 
dezagu 
dezazute 
dezate, bezate 



8.* Degintza. 



Nik euki dezadan 



ditzadan 



Zuk 

Arrek 

Guk 

Zuek 

Ayek 



dezazun ditzazun 

dezan ditzan 

dezagun ditzagun 

dezazuten ditzazuten 



ditzate 
ditzazu 
ditza, bitza 
ditzagu 
bitzazute 
ditzate, bi- 
tzate 



5." Futuro. 

Yo lo 

Tu 

El 

Nosotros 

Vosotros 

Ellos 



tendre 

tendras 

tendra 

tendi'emos 

tendreis 

tendran 



los 



6.° Futuro anterior. 



Yo 


lo 


habria te 


Tii 


» 


habrias 


El 




habria 


Nosotros 




habriamos 


Vosotros 


•' 


habriais 


Ellos 


'' 


habrian 


7.^ Iniperativo. 


Yo 




lo tenga 


Tu 




ten 


El 




tenga 


Nosotros 




tengamos 


Vosotros 




tened 


EIlus 


• 


tengan 



tenido los 



los 



dezaten 



ditzaten 



8.' Subjuntivo presente. 

Yo para iine \o tenga 

Tvi tcngas 

El tenga 

Nosotros ' tenganios 

Vosotros tengais 

Elk)s » tengan 



1 



K'S 



9.'' Zegintza. 

Nik /|"ezan ;,itzadan 

^ I l nezadan . . . . ' 

„ , I ^ y.enezan ziñitzan 

._ 1 ' zezazun zitzazun 

xVrrek = zezan zitzan 

Guk '"' I geiipzan .... zitzagun 

„ . I I zenezaten. . . ziñitzazten 

'^^^®*^ I V zezazuten.. zitzazutcn 

Ayek \ zezaten zitzaten 



9.° Subjuntivo pasado. 

Que para que yo lo los tuviese 
. tu > tuvieses 

V V - 61 tuviesc 

n « tuviesemos 

v.e ' tuvieseis 

ellos tuviesen 



— 169 — 



lO.a Oraingo alkera. 



Nik / 


dezaket — 


ditzaket 


Zuk \ 


dezazuke . . . 


ditzazuke 


Arrek^; 


dezake .... 


ditzake 


Guk s) 


dezaguke . . . 


ditzaguke 


Zuek / 


dezazuteke . 


ditzazuteke 


Ayek \ 


dezateke — 


ditzateke 



11.^ Lengo alkera. 



Nik 

Zuk 

Arrek.- 

Guk I 

Zuek 



nezaken.. . . 
( zenezaken.. 
( zezazuken. . 

lezaken . . . . 

genezaken . 
( zenezateken 
( zezazuteken 



nezazken 

zenezazken 

eitzazuken 

lezazken 

genezazken 

zenezazteken 

zitzazuteken 

i„ „*^«i ^^ ( lezazteken 
Iezateken...J,jt^^^^^j^^^ 



Ayek 
12.a Betiko alkera 



Nik 

Zuk 

Arrek. 
Guk 

Zuek 
Ayek 



j4 , 

0) 



nezake .... 
( zenezake.. . 
( zezazuke. . . 

lezake 

genazake . . , 
( zenezateke. 
( zezazuteke. 

lezateke . . . . 



nezazke 

zenezazke 

zitzazuke 

lezazke 

genezazke 

zenezazteke 

zitzazuteke 

lezatezke 



( lezazteke 



13.a Mendekoa. 



Nik / Nuke nituke 

Zuk l zenduke < ziñituke 

z,uK ^izenauKe ( zituzuke 

Arrek = ) Luke lituke 

Guk s j genduke giñituke 

Zuek* zend„teke....<— f/ 

Ayek \ luteke lituzteke 

13.a Mendekoa ba-rekin. 
Nik / banu banitu 

z""^ >--"" 1S„ 

Arrek= j balu balitu 

Guk 1 j bagendu bagiñitu 

Z„ek baze„du.e....<— ;;f 

Ayek \ balute balituzte 



10.° Potencial presente. 

Yo puedo tener 

Tu puedes > 

El puede » 

Nosotros podemos ^> 

Vosotros podeis » 

Ellos pueden » 

11.° Potencial pasado. 

Yo podia tener 

Tu podias 

El podia 

Nosotros podiamos 

Vosotros podiais » 

Ellos podian 



12.° Potencial indeterminado 



tener 



Yo 


podria 


Tu 


podrfas 


El 


podria 


Nosotros 


podriamos 


Vosotros 


podn'ais 


Ellos 


podrian 



13.° Condicional. 



Yo 


lo 


los 


tendria 


Tu 


» 


» 


tendrias 


El 


» 


» 


tendria 


Nosotros 


y> 


>.> 


tendriamos 


Vosotros 




» 


tendriais 


Ellos 


» 


» 


tendrian 



13.° Condicional con ha==si. 



Yo 


lo 


los 


tuviera 


Tu 


» 


» 


tuvieras 


El 


» 


» 


tuviera 


Nosotros 


tt 


» 


tuvieramos 


Vosotros 


» 


» 


tuvierais 


Ellos 


» 


» 


tuvieran 









— 170 — 



Dv'Vez egiten diran ekintz 
oyek (E)-ko erakoak, ekin zu- 
zen daukatenekoak dira; ala 
ere emen (A)-ko eran jarri 
dira, lembizi erderazko ekin- 
tzaren eran jartzeagatik, ta ge- 
ro, ekin ipintzik bakoiko zem- 
bakiyan ez daramalako. 

If jartzen dana, ekiñ asko 
dirala diyo, bañan zein edo 
zembait diran esan gabe. 



ESAGAYA 

TOLOTOSATIK LOYOLARA 

Azkue-tafJose, Sendagille Jaunari 

(Jarraipena.) 

egitentzigun, ala ere begiyak 
alaitzeko diña mendi tontor. 
bide baztar, zelai puskak eta 
lurtantziyak ikusten giñitun, 
alako toki latzetan, olako bidc 
txukunak eta ainbeste etxe ta 
langille zegola arrituaz. 



jAn bai euskaldunaren gisa, 
urrigera ta lan egiteko bikain 
tasuna ondo ezagutzen dala! 
Mendi tartean jayoak, ez du 
tan txikitandik mendiko aundi- 
tasuna besterik ikusten,zerbait 
azita, abereak zaintzen asten 
danean, mendi muñoetara di- 
joa ta bere begi aurrean da 
oinpean ainbeste ikusiyaz eta 



Todos estos verbos que se 
conjugan con el verbo (hi= 
haler, corresponden a la for- 
ma (E) y no obstante los hemos 
puesto en la forma (A), ya para 
acomodarnos d la conjugaci6n 
castellana, ya tambien porque 
no requiere ningun subfijo 
para el complemento singular. 

La it que se pone para com- 
plemento del plural, indica 
muchos, sin decir cuantos ni 
quienes. 



TEMA 

DE TOLOSA k LOYOLA 

Al Medico Sr. D. Jose de Azkue 

(Continuacion.) 

distinguiamos un paisaje, se 
nos ocultaba, no sin que pu- 
dieran recrear nuestra vista 
las cumbres, campos y barran- 
cos que nos hacian admirar 
como en tales parajes pudiera 
haber caminos tan limpios, ca- 
sas tan bonitas y hombres tan 
trabajadores. 

jAUi si que se conocen bien 
el caracter, la sobriedad y la- 
boriosidad del vasco! Nacido 
entre riscos, no ve desde su 
infancia sino la grandeza de 
los montes; ya crecido, cuando 
va S cuidar el ganado, sube ^ 
las cumbres y al ver ante sus 
ojos y ^ sus pies tanta grande- 
za y al saber que Dios es el 



1 



171 — 



dakuskin mendi, leiz, soro, 
baso, zelai ta ibai guztiyak 
Jaungoikoak egin ditula ai- 
tuaz, gauz egillearengan, arri- 
garriya ta guztiz altzua dala 
igartzen du, eta arrengan bein 
biyotzean sartu zayon begira- 
pena, etzayo errex bere bizi 
guztiyan galduko. 

Ta gañera lur, berez urriya 
dan eta, eguneroko nekez ez 
bada, gutxi zaritzen dun ba- 
tean lanean ibilli bear danak, 
ez du lur eta ludi ontako gaiz 
takeriyak ikusi eta egiteko ga- 
rayik, berez ona ta zintzoa da 
ta nolagai oyek zartzaroraño 
ondo gordetzen ditula adieraz- 
ten du. 

Aldapan gora gijuazela, ikaz- 
gilleak basotik arrastaka da- 
karzkiten egur pillak iragan 
da gero, mendi gañera azke- 
nean iritxi giñan: an ere zer- 
bait ikusi bearra bagendun: 
nere lagunak esan zidanez, 
guk iragan gendun bidea egi- 
terako, mendi tontorra ebaki 
bear izantzuten; bañan mendi 



Creador de los montes, simas, 
huertas, bosques, campiñas y 
rios, cae en la cuenta de que el 
Hacedor de las cosas iia de ser 
admirable y sumamente pode- 
roso, y no olvidara en su vida 
toda esta idea de respeto a 
Dios, grabado en su corazon. 

Ademas, quien tiene que es- 
tar trabajando en terreno que, 
de suyo pobre y escaso, no 
puede producir sino a fuerza 
de trabajo cuotidiano, no tiene 
tiempo de ver ni de participar 
de las maldades de este mun- 
do, es de su natural bueno y 
juicioso y da a conocer bien 
que conserva estas cualidades 
hasta la vejez. 

Yendo cuesta arriba, des- 
pues de pasar los montones de 
leña que los carboneros traen 
a rastras del monte, llegamos 
por fin a la cumbre del monte, 
aun alli tuvimos algo que ad- 
mirar: segun me conto el ami- 
go, al hacer la carretera que 
habiamos recorrido, tuvieron 
que cortar la cumbre del mon- 



gañez, ikazgilleak beste bide j te; pero alli habia un camino 
estu bat bere basoetara juate- estrecho que los carboneros 
ko zeukaten, eta ura ere ebaki empleaban para ir a stis bos- 



ta galdu zan; orduan ikazgi- 
lleak Donostiko Ekautegira 
juantziran; galdu ziyeten bide 
ura egintzezayeztela eskatu zu- 
ten eta Gipuzkoako Ekautu 
edo Errizayak ikazgiileak es- 
katzentzutena legez ta bidez 
zegola ikusirik, ayen eskaere- 



ques, y se qued6 tambien cor- 
tado y perdido: acudieron en- 
tonces los carboneros a la Di- 
putacion de San Sebastian: pi- 
dieron se les compusiera el ca- 
mino estropeado, y los diputa- 
dos de Guipuzcoa, viendo que 
era justa y razonable la peti- 



172 — 



ra jarri ziran eta zubi batez 
bide ura berritu zedilla agindu 
zuten. 

Eta antxen dago zubi pollit 
arrizko ura bi mendi muñ al- 
kartzen, milla metro itxasoz 
gora gutxinaz, ta bi mendi al- 
detara begiraka: arren azpitik 
iragan da Ernioko arkaitz aun- 
diak begietaratu zitzaizkigun, 
utzak, belar da zuaitzik gabe, 
iru tontorretako lenbiziko an 
gurutze aundi bat... 

(Jarraituko d:i.) 



cion de los carboneros, man- 
daron que se uniera dicho ca- 
mino por medio de un puente. 
Y alli estfi aquel puente her- 
moso, de piedra, que une las 
cumbres de dos montes, por lo 
menos a 1.000 metros sobre el 
mar. y mirando a las dos la- 
deras de la montaña: pasamos 
por debajo de el y ofrecieron- 
se a nuesira vista las grandes 
peñas de Hernio, limpias de 
yerba y arboles, con una gran 
cruz sobre la... 

(Se continuara.) 



■^=^^ 



— 173 



lo.®" Ikasgaya 

(B.) 

Era ontan biurtzen dira, 
egontza edo miigitza diyoten 
aditz guztiyak. 

Oyetakoak dira: 



Erori 

Etorri 

Isuri 

Jariyo 

Ibilii 



Egon 
Jarri x 
Iruri=irudi 
Gelditu X . 
Zikindu x 
Garbitu x 
Ikusi X 

Eta abar. 



Ekarri x 

Iraun, iraundu 

Iragan 

Igaro 

Aditu X 

Jetxi X 

Jeki 

Iyo=igo 

Beratu X 

Goitu=goratu x 

Entzun x 

Erantzun x 



Oyetatik x daukatenak iru- 
garren da laugarren eraz jarri 
litezke: emen, ekin zearrez ba- 
karrik daudenez,biurtulco dira. 

Bere iru zuztrai (oraingo, 
lengo ta gerokoarekin eta 
laurkitako bigarren erako iza- 
erakin biurtzen dira. 

Izan bedi etorri emen biur- 
tzeko aditza. 

Sustrayak; etortzen, etorri, 
etorriko. 



lo.'' Leccion 
(B.) 

En esta forma se conjiignn 
todos los verbos que expresaii 
movimiento 6 estado. 

De estos son: 



Caer 

Venir 

Derramarse 

Andar, moverse 

Estar 

Ponerse 

Parecer 

Quedarse 

Marcharse 

Limpiarse 

Verse 

Etcetera. 



Traersele 

Durar 

Fasar, atrave.^ar 

Pasar (tiempo) 

Oir 

Bajar 

Levantarse 

Subir 

Bajar, descender 

Subir, ascender 

Oir 

Responder 



De estos, los que llevan x 
se pueden conjugar en la 3.a y 
4.^ formas: aqui supoiien nada 
mas que complemento indi- 
recto. 

Se forman tomando sus tres 
raices (de presente, pasado y 
futuro) y con las desinencias 
de la 2." forma del cuadro (B.) 

Sea etoi'ri—venir «1 verbo 
que aqui se conjuga. 

Raices (v. viniendo, venido, 
que ha de veriir). 



— 174 - 



Bere ekintza izanffo da: 



1/ Oraingoa. 


1/ Presente. 


Etortzen naizu=zaizut 


A ti, hacia ti nie vengo 


» nayo=zayot 


» el, » el 


» uafzute— zaizutet 


, v.^ ^ v.s » 


» naye^zayet 


> ellos » ellos » 


Etortzen zaidazu 


Tu me vienes 


» zayozu 


» le » 


> zalguzu 


» nos » 


> zayezu 


» les » 


Etortzen zait - 


Se me viene 


» zaizu 


» te » 


» zayo 


» le » 


» zaigu 


» nos » 


» zaizute 


. os » 


> zaye 


» les » 



Etortzen zaizkizugu— gaizkizu 
» zaizkiyogu=:gaizkiyo 
» zaizkizutegu=gaizkizute 
» zaizkiyegu=gaizkiye 



Etortzen zaizkidazute 
" zaizkiyozute 
> zaizkiguzute 
» zaizkiyezute 



Etortzen zaizkidate=zaizkit (+ te) 
" zaizkizute=zaizkizu 
» zaizkiyote=zaizkiyo 
» zaizkigute=zaizkigu 
» zaizkizuete=zaizkizute 
» zaizkiyezte=zaizkiye 



Su conjugaci^n serS: 



Nosotros te 


venimos 


> 


le(a 


el) 


» 


» 


os 




> 


» 


les 




» 



Vosotros me venis 
» le » 
» nos » 
» les » 



Se me vienen 
» te 

» le » 
» nos » 
» os » 
» les » 



175 — 



2.^ Lengoa. 

Etnrtzen nitzaizun 
> nitzayon 
» nitzaizuten 
» nitzayen 



Etortzen zitzaidazun, ziñitzaidazun 
zitzayozun. ziñitzayozun 
s zitzaiguzun, ziñitzaiguzun 
» zitzayezun, ziñitzayezun 



Etortzen zitzaidan 
» zitzaizun 
» zitzayon 
» zitzaigun 
» zitzaizuten 
» zitzayen 



/ gitzaizkizun ^giñitzaildzun 
^} gitzaizkiyon = yon 

o j gitzaizkizutren= zuten 

■^ f gitzaizkiyen = yen 



gi zitzaizkidazuten, ziñitzaizkidaten 
N 1 zitzaizkiyozuten, ziñitzaizkiyoten 
Sj zitzaizkiguzuten, ziñitzaizkiguten 



H 



V zitzaizkiyezuten, ziñitzaizkiyezten 



zitzaizkidaten =zitzaizkidan (+ te) 
zitzaizkizuten = zun 

S J zitzaizkiyoten = yon 

zitzaizkiguten = gun 

zitzaizkizueten= zuten 

zitzaizkiyezten= yen 



2° Preterito imperfecto. 



Yo te venia 
» le » 

» os » 
» les » 



Tu me venias 
» le 

» nos » 
i> les » 



El se me venia 

» ^> te » 

le 
» » nos » 
» > os >- 
» » les » 



To vf'iiiainns 

Lo 

Os 

L(^s ' 



Me veniais 
Le 

Nns 
Les » 



Me veni'an 

Te 

Le » 

Nos » 

Os 

Les » 



176 — 



3/ Antziñak'oa. — 5.' Gerokoa. S.- Preterito. — 5." Futuro. 



/ naizu, zaizut 
'Ei nayo, zayot 
a') naizute, zaizutet 

( naye, zayet 



h 



Te he venido 
Le » » 
Os » 
Les » a 



Te vendre 
Le » 
Os » 
Les » 



'1 



zaidazu 
zayozu 
zaiguzu 
zayczu 



Izait 
zaizu 
u/ zayo 

p 



1 



zaigu 

zaizute 

zaye 



[ zaizkizugu =gaizkizu 
E* zaizkiyogu =gaizkiyo 
5] zaizkizutegu— gaizkizute 
zaizkiyegu =gaizkiye 



I zaizkidazute 
■^^ zaizkiyozute 
gi zaizkiguzute 



O' 



H 



zaizkiyezute 



zaizkidate — zaizkit 
zaizkizute =zaizkizu 
zaizkiyote =zaizkiyo 
zaizkigute =zaizkigu 
zaizkizueten^zaizkizute 
zaizkiyezte=zaizkiye 





Me ■ has venido 


Me vendras 


^ 

^ 


Le » » 


Le » 


£ 


Nos » 


Nos 


1 


Les » 


Les 





Me ha venido 


Me vendra 


Q 


Te 


- 


Te 




Le 


» 


Le » 


2 


Nos » 


» 


Nos >) 


Q> 


Os » 


» 


Os 




Les ^ 


» 


Les 



u 



II 

ii 



o 


Te hemos venido 


Te vendremos 


1 

'C 


Le » » 


Le 


o 


Os 


Os 


a> 


Les » 


Les 



Me habeis venido 

Le 

Nos 

Les » » 



Me vendrels 

Le 

Nos 

Les 





Me han 


venido 


Me vendran 




Te 


) 


Te 


o 


Lc 




Le 


o 


Nos - 


i 


Nos 


« 


Os » 


» 


Os 




Lcs > 


» 


Les 



177 — 



4." Antziñagokoa. — 6/ Lenge- 

rokoa. 



Ni 



Zu 



Ura 



Gu 



_ , uitzaizun 
Ej nitzayon 
|| nitzaizuten 
} nilzayen 



o 



zitzaidazun, ziñitzaida- 

zun 
zitzayozun, ziñitzayozun 1 = 

1 ) zitzaiguzun, ziñitzaigu- ( § 

zan * 
zitzayezun, ziñitzayezun 



I zitzaidan 
_^ l zitzaizun 
'Bj zitzayon 
Ij zitzaigun 

\ zitzaizuten 

! zitzayen 

I gitzaizkizun, giñitzaizki- 

zun 
gitzaizkiyon, giñitzaizki 

yon 
t ) gitzaizkizuten, giñitzaiz- 

kizuien 
gitzaizkiyen, giñitzaizki- 

yen 

zUzaizkidi\zu.ten, ziñi- 

tzaizki 

_\ zilzaizkiyozuten, 

Zuek b , ., . , . 

t; J zitzaizkiguzuten, 

zitzaizkiyezuten, 



zitzaizkidaten (+te) 
zitzaizkizuten 
-^ z tzaizkiyoten 
^ o j zitza'zkiguten 
zitzaizkizueten 
\ zitzaizkiyezten 



4.° Preterito-6." Futuro per- 
pliiscuamperf.° fecto. 



Yo te habia i ^ 

Yo le habia |.| 

Yo os habia j g 

Yo les habia '" 



Me habias venido 
Le 

NOS » y> 

Les 



Me vinOjhabia 
Te vino, habia 
Le vino, habia 
Nosvino, habia 
Os vino, liabia 
Lesvino,habia 



Te vinimos, ha- 

biamos venido 
Le vinimos, ha- 

biamos venido 
Os vinimos, ha- 

biamos venide 
Les viniraos, lia- 

biamos venido 

Me vinisteis, ha- 

biais venido 
Le vinisteis, ha- 

biais venido 
Nos vinisteis, lia- 

biais venido 
Les vinisteis, ha- 

biais venido 

Mc vinieron, ha 

bian venido 
Te vinieron, ha- 

bian venido 
Le vinieron, ha- 

bian venido 
Nos vinieron, ha- 

bian venido 
Os vinieron, ha- 

bian venido 
Les vinieron, ha- 

bian venido 






Yo te habria 
Yo le habria 
Yo os habria \« 
Yo les habria , *" 



Me vendrias, ha- 

brias venido 
Le vendrias, lia- 

brias venido 
Nos vendrias, ha- 

brias venido 
Les vendrias, ha- 

brias venido 



Me habrias 
Te habrias 
Le habrias 
Nos habrias 
Os habrias 
Les habrias 



Te habriamos ve- 

nido 
Le habriamos ve- 

nido 
Os habriamos ve- 

nido 
Les habriamos ve- 

nido 

Me habriais veni- 

do 
Le habriais veni- 

do 
Nos habriais veni- 

do 
Les habriais veni- 

do 

Me habrian veni- 

do 
Te habrian veni- 

do 
Le habrian veni- 

do 
Nos liabrian veni- 

do 
Os habrian veni- 

do 
Les habrian veni- 

do 



178 



7/ Agintza. 



be = na (t) 



/ nazaizu, zatzaizut, hekiziit 
■~\ nazayo, zatzaiyot, bekiyot 
Ni o\ nazaizute, zatzaizutet, beki- 
"/ zutet 

\ nazaye, zatzayet, bekiyet 



7." Imperativo. 



Venga yo a ti 

» > » el 

■» » » vosotros 

» » » ellos 



Zu 



•c\ 



zatzaidazu 
zatzayozu 
Ij zatzaiguzu 
' zatzayezu 



bekidazu 
bekiyozu 
bekiguzu 
bekiyezu 



Ven me 
» le 
» nos 
» les 



Ura 



Gu 



zatzait 
zatzaizu 
zatzayo 
^ l zatzaigu 
zatzaizute 
zatzaye 



,\ 



gatzaizkizu, 
gatzaizkiyo, 



1] gatzaizkiyo, 
gatzaizkiye. 



bekit 

bekizu 

bekiyo 

bekigu 

bekizute 

bekiye 



zatzaizkizugu, 

bekizkizugu 

zatzaizkiyogu, 

bekizkiyogu 

zatzaizkizute- 

bekizkizutegu 

zatzaizkiyegu, 

bekizkiyegu 



zatzaizkidazute, bekizkida- 

l zute 

\ zatzaizkiyozute, bekizkiyo- 

Zuek ^ ^"^® 

I I zatzaizkiguzute, bekizkigu- 

I zute 

f zatzaizkiyezute, bekizkiye- 

zute 



zatzaizkirfa^e tet ( te), +be- 
kizkit (± tc) 
zatzaizkizute (+ te), bekiz- 
kizu (± te) 
zatzaizkiyote (+ te), bekiz- 
kiyo (+ te) 
I \ zatzaizkigute (+ te), bekiz- 
i kigu (+ te) 

I zatzaizkizuete (+ te), bekiz- 
kizue (+ te) 
zatzaizkiyezte (+ te) bekiz- 
kiye (+ te) 



Ayek 



Venga a mi 

» » ti 

» le, » el 
» nos, » nosotros 
» os, » vosotros 
les; » ellos 



Venganios te 

» le 

» os 

» les 

Vcnid me 

» le 

» nos 

> les 

Vengan a mi 

» a ti 

» a el 

V a nosotros 

» a vosotros 

» a ellos 



— 179 — 



8.' Degintza. 



Ni 



Zu 



Gu 



nazaizun, nakizun 
nazayon, nakiyon 



Ura o 



S j nazaizuten, nakizuten 
I nazayen, nakiyen 



zatzaidazun, bekidazun 
■g) zatzaiyozun, bekiyozun 
1] zatzaiguzun, bekiguzun 

zatzayezun, bekiyezun 



zatzaidan, bekidan 
zatzaizun, dekizun 
zatzayon, bekiyon 
zatzaigun, bekigun 
zatzaizuten, bekizuten 
zatzayen, bekiyen 



gatzaizkizun, bekizkizugun 
•2^ gatzaizkiyon, bekizkiyogun 
I . gatzaizkizuten, bekizkizute- 
"/ gun 

I gatzaizkiyen, bekizkiyegun 



l zatzaizkidazuten, bekizkida- 

( zuten 

_^ zatzaizkiyozuten, bekizki- 

Zuek I . yozuten 

Z\ zatzaizkiguzuten, bekizki- 

/ guzuten 

\ zatzaizkiyezuten, bekizki- 

I yezuten 



\.yek 



zatzaizkidaten, bekizkidaten 
zatzaizkizuten, bekizkizuten 
zatzaizkiy oten, bekizkiyoten 
zatzaizkiguten, bekizkiguten 
*y zatzaizkizueten, bekizkizue- 

ten 
zatzaizkiyezten, bekizkiyez- 

ten 



8." Subjuntivo presente. 



Que 

» 


, para que te 
» » le 


venga yo 

» * 


» 
» 


» » 

» . V 


os 
les 


» » 

» » 


Que, 

» 


para que me 

» » te 


vengas 

» 


» 
» 


» » 
» » 


nos 
les 


» 

» 


Que, 


para qu€ 

» s 
w » 


. me 
te 
le 


venga el 

» » 
» » 


* 


» » 


nos 


^» » 


» 


» » 
» » 


os 
les 


» » 
» » 


Que, 

» 


para que 

» >j 


te 
le 


vengamos 


> 


» » 


os 


> 



» >- ' les » 

Que, para que nic vengais 
» » » le » 

» » » nos » 

» » >- les » 



Que, para que me vengan 

» » » te » 

» » » le » 

» » » nos » 
» » » os » 

» » » les » 



- 180 



9.» Zegitza. 



Ni 



i nekizun 
■g\ nekiyon 
1/ nekizuten 

I nekiyen 



9.° Subjuntivo pasado. 

Que, para que te viniera 6 viniese yo 

V » » le » ■• > 

» » » os » 

» » » Ibs » » 



Zu 



I zekidazun, zenekidazun 

■^ ( zekiyozun, zenekiyozun 

f| zekiguzun, zenekiguzun 

zekiyezun, zenekiyezun 



Que, para que me vinieras 6 vinieses 

■■> » » le » » 

» • nos » » 

> » les » » 



Ura 



/ zekidan 

\ zekizun 

'E j zekiyon 

a5 i zekigun 

I zekizuten 

zckiyen 



Que, para que me viniera 6 viniese el 
» » te 

» » > le » « 

» » « nos » » 

os > 

les » 



Gu 



, genekizkizun 
\ genekizkiyon 
I j genekizkizuten 
genekizkiyen 



Que, para que te vinieramos 6 vinie- 

semos 
Que, para quc le vinieramos 6 vinie- 

semos 
Que pira que os vinieramos 6 vinie- 

semos 
Que, para que les vinieraraos 6 vinie- 

semos 



zekizkidazuten, zenekizki- QMfi, paraqueme vinieraiso vinieseis 

daten 
zekizkiyozuten, zenekizki- » le 

Zuek -- y^**®" 

f j zekizkiguzuten, zenekizki- nos » » 

guten 

zekizkiyezuten, zeuHkizki- » les v » 

yezten 



j 



Ayek 



zokizkidatei!, zekizdidan 
zekj/kizuien, zekizkizun 
.•;okizkiyoten, /ekizkiyon 
zekizkjriuten, zekizkigun 
zekizkizueten, zekizkizuten 
zekizkiyeten, zekizkiyen 



Que, para que me vinieran 6 viniesen 
te 
le 

nos » » 

os » » 

V » » les » » 



181 — 



lO.a Oraingo alkera. 



Ni 



Zu 



Ura 



Gu 



nazaizuke, 
nazayoke, 
%j nazaizuteke, 
f nazayeke, 



zatzaizuket 
zatzayoket 
zatzaizuteket 
zatzayeket 






zataaidazuke 
zatzayozuke 
zatzaiguzuke 
zatzayezuke 



zatzaidake 
zatzaizuke 
zatzayoke 
» j zatzaiguke 
zatzaizuteke 
zatzayeke 



gatzaizkizuke, zatzaizkizu- 

guke 
gatzaizkiyote, zatzaizkiyo- 

guke 
1 1 gatzaizkizuteke,zatzaizkizu- 

teguke 
gatzaizkiyeke, zatzaizkiye- 

guke 



Zuek o 



O . 



zatzaizk dazuteke 
zatzaizkiyozuteke 
zatzaizkiguzuteke 
zatzaizkiyezuteke 



, zatzaizkidateke (+ te) 

\ zatzaizkizuteke 

. u Hy zatzaizkiyoteke » 

*^ zatzaizkiguteke » 

zatzaizkizueteke » 

zatzaizkiyezteke » 



10.° Potencial presente. 



Puedo venir te 

» » le 

» » os 

» » les 



Puedes venir me 

» » le 

» » nos 

» » les 



Puede venir me 
» te 

» » le 

» '■> nos 

» » os 

» » les 



Podemos venir te 
» » le 

» » os 

» » les 



Podeis venir me 
» » le 

» » nos 

» » les 



Pueden venir me 

» » te 

» » le 

» » nos 

» » os 

> » les 



13 



— 182 



11.'' Lengo alkera. 



Xi 



Zu 



Ura 



Gu 



/ nekizuke 
■fc* nekiyokf 



nekizuken 
cen 

nekizuteken 
nekiyeken 



Ayek 



zekidazuken, zenekidazuken 

zekiyozuken , zenekiyozuken 

S j zekiguzuken.zenekiguzuken 

zekiyezuken, zenekiyezuken 



, lekidaken 
\ lekizuken 
Ej lekiyoken 
t i lekiguken 
f lekizuteken 
' lekiyeken 



Zuek S 



genekizkizuken 
'^\ genekizkiyoken 
%i genekizkizuteken 
f genekizkiyeken 



zekizkidazuteken, 
zekizkiyozuteken, 
zekizkiguzuteken, 
zekizkiyezuteken , 



lekizkidateken (+ te) 

lokizkizuteken 
i./ lekizkiyoteken » 
t i lekizkiguteken » 

lekizkizueteken ■» 

lekizkiyezteken » 



11.° Potencial pasado. 



Podia venir te yo 

^ ■> le > 

^> > os • 

» » les * 



Podias venir nie 
^> » le 

» > nos 

» les 



Podia venir me el 
■>■> > te ^ 

» » le » 

» » nos >» 

» 03 » 

» -> les » 



Podiamos vcnir te 
» » le 

» > os 

» » les 



zenekiz- 


Podiais venir me 


kidaken 




zenekiz- 


» » le 


kiyoken 




zenekiz- 


» » nos 


kiguken 




zenekiz- 


» les 


kiyezken 





Podian venir me 
» ^ te 

» » le 

» • nos 

» - os 

» » les 



— 183 — 



12.a Betiko alkera; 



nekizuke 



'^\ nekiyoke 
•^) nekizuteke 
\ nekiyeke 



, zekidazuke, zenekidazuke 
'•] zekiyozuke, zenekiyozuke 
zekiguzute, zenekiguzute 
zekiyezuke, zenekiyezuke 



'i 



lekidake, ket 

lekizuke 

lekiyoke 

lekiguke 

lekizuteke 

lekiyeke 



genekizkizuke 
genekizkiyoke 



\ 



^J genekizkizuteke 
\ genekizkiyeke 



zekizkidazuteke, zenekizki- 

dateke 
.„\ zekizkiyozuteke, zenekizki- 

Zuek S , . , . , , yo.te^ 

% ] zekizkiguzuteke, zenekizki- 

guteke 

zekizkiyezuteke, zenekizki- 

yezteke 



\Qk\zk\dateke, teket (+ te) 
lekizkizuteke » 

Ayek §^ lekizkiyoteke 

"S ] lekizkiguteke » 

lekizkizueteke » 

lekizkiyezteke » 



12.° Potencial indeterminado. 



Podria venir te yo 
» » le » 

» » os » 

» » les » 



Podrias venir me 

» » le 

» » nos 

» » les 



Podria venir me el 

» » te » 

» » le » 

« » nos » 

^ » os » 

» » les » 



Podriamos venir te 
» » le 

» 1 os 

» » les 



Podrfais venir me 
» > le 

» » nos 

» » les 



Podrian venir me 
» » te 

» » le 

» » nos 

» » os 

» » les 



— 184 — 



13.a Mendekoa. 



Ni 



Zu 



Ura 



nitzaizuke 

O V 

■•^1 nitzayoke 
o i nitzaizuteke 



21 ni 

el . 

' ni 



tzayeke 



zitzaidazuke, ziñitzaidazuke 
' zitzayozuke, ziñitzayozuke 
Bi zitzaiguzuke, ziñitzaiguzuke 



zi 



zitzayezuke, ziñitzayezuke 



Viizaidake, ket 

litzaizuke 

litzayoke 

litzaiguke 

litzaizuteke 

litzayeke 



13.° Condicional. 



Te vendria yo 
Le > » 

Os » » 

Les » » 



Me vendrias 
Le » 

Xos 

Les » 



Me vendria el 
Te » » 

Le » » 

Nos » 
Os » » 

Les » 



giñitzaizkizuke, gitzaizkizu- 

ke 
= \ giñiizaizkiyoke, gitzaizki- 

Gu 'l yoke 

I I giñitzai/kizuteke, gitzaizki- 

*/ zuteke 

[ giñitzai/kiyeke, gitzaizkiye- 

ke 



zitzaizkidazutfke, ziñitzaiz- 

kidake 

zitzaizkiyozuteke, ziñitzaiz- 

kiy oke 

zitzaizkiguzuteke, ziñitzaiz- 

kiguke 

zitzai/kiyezuteke, ziñitzaiz- 

kiyezke 



Zuek 



c 



o 



Ayek 



litzaizkirfcrJeAre, teket (+ te) 
litzaizkizuteke 
litzaizkiyoteke » 

litzaizkiguteke » 

litzaizkizueteke 
litzaizkiyezteke » 



Te vendrramos 

Le » 

Os 

Les » 

Me vendriais 
Le » 

Nos » 
Les 



Me vendrian 

Te 

Le 

Xos » 

Os 

Les > 



— 185 



13.a Mendekoa ha-rekm. 



Si 



^, banitzaizu 
^i banitzayo 



1/ 



banitzaizute 
banitzaye 



Ln 



Jra 



^; bazitzaidazu, baziñitzaidazu 
~* bazitzayozu, baziñitzayozu 
2 I bazitzaiguzu, baziñitzaiguzu 
' bazitzayezu, baziñitzayezu 



(balitzait 
balitzaizu 
balitzayo 
o i balitzaigu 
*r balitzaizute 
balitzaye 



iu 



iUek 



bagiñitzaizkizu, bagitzaizki- 

l zu 

o\ bagiñitzaizkiyo, bagitzaizki- 

2 I bagiñitzaizkizute, bagitzaiz- 

®/ kizute 

I bagiñitzaizkiye, bagitzaizki- 



bazitzaizkidazute, baziñi- 
tzaizkidake 

bazitzaizkiyozute, baziñi- 
tzaizkiyoke 

bazitzaizkiguzute, baziñi- 
tzaizkiguke 

bazitzaizkiyezute, baziñi- 
tzaizkiyezke 



o ' 
o 



k.yek 



balitzaizkida^e, tet {+ te) 

A balitzaizkizute 

^y balitzaizkiyote ■» 

I i balitzaizkigute » 

r balitzaizkizuete » 

balitzaizkiyezte » 



13.'' Condicional con la='Si. 



Si 


yo te 


viniera 


> 


» le 


» 


» 


» os 


» 


» 


>' les 


>> 


Si 


tu me 


vinieras 


» 


> le 


y> 


» 


» nos 


7> 


» 


> les 


» 


Si 


el me - 


viniera 


» 


» te 


» 


» 


» le 


:> 


» 


» nos 


9 


» 


» os 


» 


» 


» les 


» 


Si nosotros te 


vinieramos 


» » 


le 


» 


» » 


os 


■» 


» » 


les 


» 


Si vosotros me 


vinierais 


» » 


le 


» 


» » 


nos 


» 


« » 


les 


» 


Si ellos 


me vinieran 


» V 


te 


■•> 


» » 


le 


» 


» » 


nos 


» 


» V 


os 


» 


» » 


les 


» 









186 



ESAGAYA 

TOLOSATIK LOYOLARA 
Azkue-tar Jose, Sendagille Jaunari 

(Jarraipena.) 

zeukala: iira da kondairan ain- 
beste aldiz ospatutako mendi- 
ya; an dago tente eunkidak 
menderatu ezin izan duten ar- 
kaitza: antxen gure antziña 
ko asaba gudariyak Erroma- 
tarrengandik beren autakiña 
gorde zuten, ondorengoak ere 
berea gordetzen ikasi zezaten. 



Kondairak digunez, Lartaun 
bere mutillakin Erromatarren 
mendean ez eroritzeagatik beti 
ernai zebillen, avek nundik 
ekiten tziyoten begiraka ta be- 
rak ekiñaz ere. et/ayak urruti. 
ratzen zitun: bañan alderatuba 
zeukaten Erromatarrak, eta 
gudak ezint/una goseak egite- 
ko asmoak zeuzkan: gambare- 
tako gari ta artoak uztuak, iya 
ezer janik gabe bizi ziran gaz- 
teak; ta ala ere zarrairi altzu- 
tena ematentziyezten , beren 
semeak ayen nutzean euskal- 
dun bikañak zirala ta beren 
etxe ta erri maiteak ondo gor- 
detzen bazekitela ikusi zeza- 
ten: bañan zarrak, beengatik, 
gozez aultzen zebiltzala gaz- 
teak ikusirik, ill naiago izan- 
tzuten, gazteairi jana ta inda- 
rrak kendu baño lenago, ta 



TEMA 

DE TOLOSA X LOYOLA 

Al Mc'dico Sr. D. Jose de Azkue 

(Continuacion.) 

primera de sus tres crestas: 
aquel es el monte tan celebra- 
do en la Historia: alli esta en- 
hiesto el famoso peñasco que 
no han podido derribar los si- 
glos: alli mismo nuestros ante- 
pasados, antiguos guerreros 
que defendieron, contra los ro- 
manos, la libertad, dando con 
ello un bello ejemplo a sus 
descendientes. 

Segun nos refiere la Histo- 
ria, estaba Lartaun alerta con 
sus huestes observando por 
donde podian atacarle los ro- 
manos, y acometiendoles el fi 
su vez hasta alejar A sus ene- 
migos; pero estos le tenian ro- 
deado, y lo que no podian los 
combates estaba por consegnir 
el hambre: exhaustos los gra- 
neros de trigo y maiz, lucha- 
ban los guerreros jovenes sin 
casi poder comer, y aun asi re- 
partian su escasa racion a los 
ancianos, para que vivieran y 
vieran que sus hijos eran, A 
semejanza de ellos, verdade- 
ros vascos y que sabian defen- 
der con valor su casa y su pue- 
blo; mas los ancianos, viendo 
que por su causa se debiHta- 
ban de hambre los j6venes, 
quisieron mas morir que qui- 



] 



187 



batzarrean alkartuta, zer egin 
beartzuten jakiñen gañean gel- 
dilu ziran, da gazteak Aya al- 
dera Erromatarrairi ekitera 
juan bear izantzuten batean, 
zarrak banaka banaka Leko- 
bide, Lartaunen aita eta len 
euskaldunen Jaun maitea iza- 
na, asita, bere buruak mendi 
bera bota zituzten eta iltzi- 
ran. 

jErres ill! ziyon Lartaunek, 
zarren asmoak jakin da gale- 
raztera etorri zanean. jErres 
ill! ziyon berriz ta berriz, ar- 
kaitz gañean txutik, kopetillun 
da biyotzean odola irakiña 
zeukala. 

jErromatar, etzai madarika- 
tubak!, zuek isuri erazi dezu- 
ten odol ori ordaindu arte 
zueri isuri asiko dizutet! ta 
esan da egin, juantzan berriz 
tximist bat bezela, bere muti- 
llairi bere asmoak adierazi ziz- 
kiyen eta jaurrera! jzabelean, 
zabelean! esanaz berak eta be- 
re mulillak erromatarrairi go- 
gor ekintziyen, da batak ill, 
besteak zauritu eta etzai guzti- 
yak bildurtuaz urrutiratu zi- 
tun eta pakea eskatu erazi 
ziyen. 

jGaray, antziñako garay 
doaitzuak, noiz berriz ikusiko 
zaitutegu! 

iNoiz berriz alako erri aundi 
bat,... 

(Jarraituko da.) 



tar a la juventud viveres y 
fuerzas, y, reunidos en sesion, 
quedaron en lo que debian ha- 
cer y una vez que los jovenes 
tuvieron que acudir hacia Aya 
para luchar contra los roma- 
nos, los ancianos, empezando 
por Lecobide, padre de Lar- 
taun y antiguo jefe de los vas- 
cos, se despeñaron monte aba- 
jo y murieron. 

jFacihnente se muere!, decia 
Lartaun cuando, sabedor de 
los designios de los ancianos, 
quiso impedirlos. iCuan presto 
se muere!, repetia, de pie sobre 
el peñasco, colerico, ardiendole 
la sangre del corazon. iMaldi- 
tos enemigos, Romanos! He de 
derramar vuestra sangre has- 
ta que compense la vertida por 
vuestra culpa. Y dicho y he- 
cho; vuelve como un rayo, co- 
munica a sus huestes sus in- 
tentos y al grito de ;adelante, 
al vientre!, acometio con los 
suyos a los romanos y tan du- 
ramente, que matando a unos. 
hiriendo a otros y amedren- 
tando a todos, los alejo e hizo 
que vinieran a pedirle la paz. 



iDichosos tiempos de la an- 
tiguedad! ^Cuando volveremos 
a veros? 

^Cuando se vera de nuevo 
que... 

(Se coiitinuara.) 



— 188 — 



II.''" Ikasgaya 

(D.) 

Era ontak'O esaerak berez, 
bakarrik dijuazenean, rsan 
aditzak bezela diyote. 



11.^ Leccion 

(D.) 

j Las desinencias de esta for- 
ma significan de suyo (Jrcir. 



Ikusgaya 

Oraingo euskaldunak, bere 
izkera maitea galtzen dala 
ikusten dute; orregatik geya- 
go, iñoiz baño geyago, maite 
bear dutela, diyot; ta geyago 
euskeraz itzegin, gure baldau- 
keriz galdu ez dedin. Erri guz- 
tiyakjbere izkera galdu ezkero, 
berak ere galduak daude, esae- 
ra batek diyonez; izkera da [ 
erri batean azkenez galtzen- 
dan doaya. 

Emen «diyot -ek -s^esaten 
det». esan nai du: ta esaera 
batek diyonez -ek, esaera ba 
tek esaten dunez. 

Aditz baten ekintza, bere iru 
zuztrai, oraingo, lengo ta ge- 
roko-airi, (D) ko izaerak jarri- 
ta egiten da. 

Nola gauz egiñak bat edo 
asko jzan litezken, bakoiya ta 
diaikoiya jarriko dira,bata ez- 
kerrean da bestea eskubiyan. 

Diaikoiko izaerak bakoiko-ak 
berak, oyei ^ki erantzita, dira. 

Jkusi aditza jarriko da, eki- 
llea, beste era ontako guztiyak 
bezela. 
Bere zuztrayak: 
Ikusten, ikusi, ikusiko. 



Ejempio 

Los vascos de estos tiempos 
ven que se va perdiendo su 
amada lengua; por eso, digo, 
que deben amarla mas que 
nunca y hablar mas en ella 
para que no desaparezca por 
desidia nuestra. Los pueblos, 
una vez que se pierda su len- 
gua, estan tambien perdidos. 
scgun dicc' una sentencia. La 
lengua es lo ultimo que se 
pierde en un pueblo. 

Diyot=esa ten det=digo . 

Diyone2=esaten dunez=segvn 
dice. 

Se forma la conjugaci6n de 
un verbo, agregando las desi- 
nencias de (D) a sus tres rai- 
ces (pres., pas. y futuro). 

Como los complementos pue- 
den ser uno 6 muchos, se pon- 
dran el singular a la izquierda 
y el plural a la dere cha^ 

Las formas del plural son 
las mismas del singular, inter- 
calando zki. 

Sea el verbo ikusi=ver acti- 
vo como los demas de esta 
forma. 

Sus raices ikusten (presente), 
ikusi pasado, ikusiko (futuro). 



— 189 — 



l.a Oraingoa. 



Nik 



/ dizut 


dizkizut 


|| diyot 


dizkiyot 


|) dizutet 


dizkizutet 


■"' diyet 


dizkiyet 



Zuk 



, didazu 

s) diyozu 

^) diguzu 

diyezu 



Arrek 



Guk 



I dit 
l dizu 
|; diyo 

f dizue 
I diye 



, dizugu 
»' diyogu 
^j dizutegu 
"' diyegu 



, didazute 

Zuek I) diyozute 

^i diguzute 

' diyezute 



dizkidazu 
dizkiyozu 
dizkiguzu 
dizkiyezu 



dizkit 

dizkizu 

dizkiyo 

dizkigu 

dizkizue 

dizkiye 



dizkidazute 
dizkiyozute 
dizkiguzute 
dizkiyezute 



\ dizute 
Ayek V diyote 
I i digute 
f dizuete 
I diyezte 



didate, tet dizkirfa^e, tet 



dizkizute 

dizkiyote 

dizkigute 

dizkizuete 

dizkiyezte 



1." Presente de indieativo. 



Te lo 


te 


los veo 


Se » 


se 


a el 


Os » 


os 


» » 


Se » 


se 


» y> a ellos 



Me 


lo 


me los ves 


Se 


» 


se » » a el 


Nos 


» 


nos » » 


Se 


» 


se » > k ellos 



Me lo 


nie 


los ve 


Te » 


te 


» » 


Se » 


se 


» » 


Nos » 


nos 


» i> 


Os » 


os 


•■> V 


Se » 


se 


» » 



a el 



a ellos 



dizkizugu 


Te lo 


te los vemos 


dizkiyogu 


Se » 


se » » a el 


dizkizutegu 


Os » 


os » » 


dizkiyegu 


Se » 


se » » a ellos 



Me lo me los veis 

Se - se » » a el 

Nos » nos » » 

Se » se V » a ellos 



Me lo 


me los ven 


Te » 


te » » 


Se » 


se » » 


Nos » 


nos » » 


Os » 


os » » 


Se » 


se » » 



a el 



a ellos 



190 



O n 



Lengoa 



Nik 



S\ 



nizun 



aj' niyon 



•^/ 



nizuten 
niven 



(zi=ziñi) zidazun 



g' ziyozun 



Zuk 



5/ ^» 



ziguzun 
ziyezun 



zidan 
l zizun 

Arrekl^^^y^" 



^ , zigun 
zizuen 



ziyen 



nizkizun 
nizkiyon 
nizkizuten 
nizkiyen 



ziñizkidazun 
ziñizkiyozun 
ziñizkiguzun 
ziñizkiyezun 



zizkidan 

zizkizun 

zizkiyon 

zizkigun 

zizkizuen 

zizkiyen 



Guk 



giñizun giñizkizun 
giñizkiyon 
giñizkizute 
giñizkij'en 



2. giniyon 
= 1 giñizuten 
giñiyen 



(zi=ziñi) zidazuten ziñizkidazuten 

= ziyozuten ziñizkiyozuten 

Zuek m ziguzuten ziñizkiguzuten 

- ziyezuten ziñizkiyezuten 



Ayek 



\ ziz 

£ ' ziy 



zidaten 
zizuten 
oten 



^ j ziguten 



zizueten 
ziyezten 



zizkidaten 

zizkizuten 

zizkiyoten 

zizkiguten 

zizkJzueten 

zizkiyezten 



2.'' Preterito imperfecto. 



fo tc 


lo 


te los 


vefa 




» se 


» 


se » 


» 


a t'l 


» os 


» 


os » 


» 




» se 


» 


se ^ 


» 


a ellos 



Tii nie lo me los veias 

» Fe » se » » a el 

» nos >> nos > » 

» se V se » » a ellos 



El 


nie lo 


me 


los 


vefa 


i> 


te * 


te 


» 


■> 


» 


se » 


se 


» 


» a el 


» 


nos » 


nos 




'> 


» 


os » 


os 




» 


» 


se » 


se 


» 


» a ellos 



N.8 te lo le los vefamos 

» se » se > * a el 

» os » os > » 

» *se » se » » a ellos 



V.3 me lo 
» se 
» nos » 
» se » 



me los veiais 

se » a el 

nos » » 

se » » a ellos 



EIlos me lo me los vefan 

» te » te » » 

V se » se ^ ^" a el 

» nos » nos » 

» 08 » OS ^ » 

» se » se » » a ellos 



191 - 



3." Antziñakoa. 



3." Preterito perfecto. 



Nik 



( 


dlzut 


dizkizut 


Yo te lo 


te los he visto 


1 


diyot 


dizkiyot 


» se » 


se » » » a el 


-i 


dizutet 


dizkizutet 


» os » 


os » » » 


{ 


diyet 


dizkiyet 


» se '■> 


se » » » a ellos 



Zuk 



didazu 
diyozu 
^ t diguzu 



rJ 



diyezu 



Guk 



dizugu 
1 diyogu 
i dizutegu 

diyegu 



didazute 



„ , m) diyozute 
Zuek ^'. .. 

rSj diguzute 

' diyezute 



didate, tet 

dizute 

. 1 - diyote 
Ayek s. / 

•-2 j digute 
r dizuete 
' diyezte 



dizkidazu 
dizkiyozu 
dizkiguzu 
dizkiyezu 



dit 


dizkit 


\ dizu 


dizkizu 


Arrekl^^^y^ 
rSldigu 


dizkiyo 
dizkigu 


r dizue 


dizkizue 


diye 


dizkiye 



dizkizugu 
dizkiyogu 
dizkizutegu 
dizkiyegu 



dizkidazute 
dizkiyozute 
dizkiguzute 
dizkiyezute 



d\7Mdate, tet 

dizkizute 

dizkiyote 

dizkigute 

dizkizuete 

dizkiyezte 



Tu me lo me los has visto 

» se » se ■» » » a el 

» nos » nos > » » 

» se > se > » » a ellos 



El me lo rae los ha visto 

» te > te » >• » 

» se » se » » » a el 

» nos » nos » » » 

» 05 ' os ' » » 

» se » se » " » a ellos 



N.s te lo te los hemos visto 

» se » se » » » a el 

» os » os » » » 

» se » se » » a ellos 



V.s me lo me los habeis visto 

» se » se " » » a el 

» nos > nos » » » 

» se » se » » » a ellos 



EUos me lo me los han visto 

» te » te » » » 

» se » se » » » a el 

» nos » nos » » » 

» os » os > » » 

» se > se » » » a ellos 



192 



4.' Antziñagokoa. 



Nik 



. nizun 
s' nij'on 
£i nizuten 
niven 



(rti^viñi) ziñidazun 

„ , -7} ziñiyozun 
Zuk = ... 

ñ i ziniguzun 

ziñiyezun 



zidan 

\ zizun 

. , "5 zij'on 
Arrek s / 

:= j zigun 

zizuen 

ziyen 



ginizun 
\ giñiyon 

^ I giñizuten 
/ giñiyen 



Guk 



nizkizun 
nizkiyon 
nizkizuten 
nizkiven 



zizkidazun 
zizkiyozun 
zizkiguzun 
zizkiyezun 



zizkidan 

zizkizun 

zizkiyon 

zizkigun 

zizkizuen 

zizkiyen 



giñizkizun 
giñizkiyon 

giñizkizuten 
giñizkiyen 



4.'' Preterito anterior 6 plus- 
cuamperfecto. 

Te lo te los vi 6 habia visto 

Se » se » » » » a el 

Os •' os » » » " 

Se se >- » ■» » a ellos 



Me lo me los viste, habias visto 

Se y se » » » » a el 

Nos nos » » » » 

Se ' se ^ » » a 

[ellos 

Me lo me los vio, habia visto 

Te » te » » » » 

Se » se » ' « a el 

Nos » nos » » » » 

Os » os » » » ♦ 

Se » se ' » » » a ellos 



Te lo te los vimos, habiamos visto 
Se se ■ 

[ael 
Os > os » visto 

Se » se » » » 

[a ellos 



zizkidazuten 
zizkiyozuten 



(xi=xiñi}' ziñidazuten 
i ziñiyozuten 

Zuek 1 ... 

= i ziniguzuten zizkiguzuten 

f ziñiyezuten zizkiyezuten 



Ayek 



zidaten 
zizuten 
ziyoten 

ziguten 

zizueten 

ziyezten 



zizkidaten 
zizkizuten 
zizkiyoten 

zizkiguten 

zizkizueten 

zizkiyezten 



Me lo ine los visteis, habiais visto 
Se ^. se ' 

[ael 
Nos ' nos ■» » " visto 

Se » se >' » » 

[a ellos 

Me lo me los vieron, habian visto 

Te » te 

Se » se » -^ * » 

[ael 
Nos » nos » » » visto 

Os » os » » » 

Se » se » » » » 

[a ellos 



193 — 



5/ Gerokoa. 



Nik 



Zuk 



I dizut 
l^ diyot 
^ J dizutet 
diyet 



. didazu 
r^' diyozu 

3 



I diguzu 
' diyezu 



I dit 
Arrekf/ ^jy^ 

B j digu 

f dizue 



Guk 



dizugu 
:S' diyogu 
^j dizutegu 

diyegu 



didazute 

Zuekl'^7^^"*^ 
^l diguzute 

diyezute 



dizkizut 
dizkiyot 
dizkizutet 
dizkiyet 



dizkidazu 
dizkiyozu 
dizkiguzu 
dizkiyezu 



dizkit 

dizkizu 

dizkiyo 

dizkigu 

dizkizue 

dizkij'e 



didate, tet dizkidate ,tet 



i dizute 

Ayek l' d^y«^« 
5 ] digute 

f dizuete 

I diyezte 



dizkizute 

dizkiyote 

dizkigute 

dizkizuete 

dizkiyezte 



5." Futuro. 



Te lo te los vere 

Se » se » » a el 

Os » os » » 

Se » se » » a ellos 



Me lo 


me los veras 


Se . 


se ' a el 


Nos » 


nos 


Se » 


se ' > a ellos 



Me lo 


me 


los vera 


Te 


te 




Se - 


se 


.•i 


Nos ' 


nos 


» 


Os 


os 


» » 


Se ^ 


se 


t 



a el 



a ellos 



dizkizugu 


Te 


lo 


te los veremos 


dizkiyogu 


Se 




se * » a cl 


dizkizutegu 


Os 


» 


os » '■> 


dizkiyegu 


Se 


j> 


se ' » a ellos 



dizkidazute 


Me lo 


nie los vereis 


dizkiyozute 


Se » 


se �� » a el 


dizkiguzute 


Nos » 


nos » » 


dizkiyezute 


Se » 


se >■ » a ellos 



Me lo 
Te » 

Se » 
Nos » 
Os » 
Se » 



me 

te 

se 

nos 

os 

se 



los veran 



a el 



a ellos 



— 194 — 



6." Lengerokoa. 



Nik 



, nizun 
rf ' niyon 
= / nizuten 
"' niyen 



nizkizun 
nizkiyon 
nizkizuten 
nizkiyen 



fñ=ziñi) zidazun ziñizkidazun 

= ^ ziñiyozun zizkiyozun 
Zuk £ , zijiuzun ziñizkiguzun 



i/ 



ziñiyezun zizkij^ezun 



Arrek'l 



zidan 


zizkidan 


zizun 


zizkizun 


ziyon 


zizkiyon 


zigun 


zizkigun 


zizuen 


zizkizuen 


ziyen 


zizkiyen 



Guk 



. ginizun 
J' giñiyon 
^J giñizuten 
" ^ giñiyen 



giñizkizun 
giñizkiyon 
giñizkizuten 
giñizkiyen 



(zi=ññi) ziñidazuten zizkidazuten 



Zuek 



j^ ziyozuten 



ziñizkiyozuten 



i/ ziñiguzuten zizkiguzuten 
- ziyezuten ziñizkiyezuten 



Ayek 



zidaten 
A zizuten 
- ^ ziyoten 



jti ziguten 
zizueten 
ziyezten 



zizkidaten 

zizkizuten 

zizkiyoten 

zizkiguten 

zizkiziieten 

zizkiyezten 



6." Futuro perfecto. 



Te lo te los habn'a visto 

Se » se » » )> a el 

Os » os » » » 

Se » se » V » a ellos 



Me lo ine los habrias visto 

Se » se » » » a ei 

Nos » nos » » » 

Se » se » » » a ellos 



Me lo nie ios habra visto 



Te > 


tp 


Se - 


se 


Nos •> 


nos 


Os » 


os 


Se » 


se 



a el 



a ellos 



Te lo te los habrenios visto 

Se ^ se » " ^' a ol 

Os » os » » » 

Se » se » » » a ellos 



Me lo 1110 los habreis visto 

Se > se - » » a el 

N'os > nos » » » 

Se ~> se » » » a ellos 



Me If) ine los habrian visto 

Tc to » 

Se » se » » » a el 

Nos » nos » » » 

Os » os » » » 

Se » se » » » a nllos 



195 — 



7.^ Agintza. 



. dezaizut 

Nik l^de^ayot 
~/ dezaizutet 
dezayet 



Zuk 



dezaidazu 



•^ ' dezayozu 
B. dezaiguzu 
dezayezu 



dezaizkizut 
dezaizkiyot 
dezaizkizutet 
dezaizkiyet 



dezaizkidazu 
dezaizkiyozu 
dezaizkiguzu 
dezaizkiyezu 



7." Imperativo. 



Vea te lo te los yo 

» se » se » ') a el 

» os » os » » 

» se » se » ^ a ellos 



Ve me lo me los tu 

> se » se » » a el 

» nos » nos > », 

» se > se » » a ellos 



dezait 

1 


dezaizkit 


Vea me lo 


me los el 


i dezaizu 
Arrek i. *^^^^3^^^ 


dezaizkizu 


» te 


te 


dezaizkiyo 


» so » 


se > a el 


~) dezaigu 


dezaizkigu 


» nos » 


nos 


1 dezaizue 


dezaizkizue 


-> os » 


OS - 5 


\ dezaye 


dezaizkiye 


» se » 


se » » a ellos 



dezaizugu dezaizkizugu 
p , 1* dezayogu dezaizkiyogu 
■i j dezaizutegu dezaizkizutegu 
dezayegu dezaizkiycgu 



/ dezaidazute dezaizkidazute 
Zuek i) ^sz^iyozute dezaizkiyozute 
:2 ] dezaiguzute dezaikiguzute 
dezayezute dezaizkiyezute 



Veamos te lo te los nosotros 

» se » se » » a el 

» os » os >- » 

» se » se > a ellos 



Ved me lo me los vosotros 

se se » » a el 

" niis » nos » » 

' se » se > » a ellos 



dezaidate, tet ñaz2dzk\date , Vean me lo me los ellos 



-_ , dezaizute 
^y^^ ^ dezayote 
j dezaigute 
r dezaizuete 
' dezayezte 



tet 
dezaizkizute 


» te » 


te 


» 


dezaizkiyote 


se - 


se 


a el 


dezaizkigute 


■> nns >> 


nos 


■, 


dezaizkizuete 


os » 


os 


» 


dezaizkiyezte 


se » 


se » 


» a ellos 



— 196 



8.' Degintza. 



8." Subjuntivo presente. 



dezaizudan dezaizkizudan ; Que, para que j'o te lo te los vea 
dezaj'odan dezaizkiyo- 

dan 
Nik = ^ dezaizutedan dezaizkizute- 

dan 
dezayedan dezaizkiyedan 



» 


> 


V 


« se » 


se » 


a 

[el 


» 


> 


» 


» os - 


os > 


» 


» 


>> 




se >■ 


se • 


• a 
[ellos 



Zuk = 



dezaidazun dezaizkidazuu 
l dezayozun dezaizkiyozun 

-r ' 



Arrek 



Guk = 



■^ j dezaiguzun dczaizkiguzun 

dezayezun dezaizkiyezun 

dezaidan dezaizkidan 

dezaizun dezaizkizun 

dezayon dezaizkiyon 

^ , dezaigun dezaizkigun 

dezaizuen dezaizkizuen 

dezayen dezaizkiyen 



dezaizugun dezaizkizu- 

gun 

dezayogun dezaizkiyo- 

gun 



Que, para que tu me lo me los veas 

» » » * se ■> se » » 

[ael 
» » » nos nos veas 
» » » se » se • " 

[a ellos 

Que, para que el me lo me los vea 

» ■•» » ' te te » » 

» » » > se se > 

[ael 
> >' * nos nos vea 
>os os 

' se se 

[a ellos 

Que, para que n.s te lo te los veamos 



se 



se 



[ael 



r^ I dezaizutegun dezaizkizute- 

gun 
dezayegun dezaizkiye- 

gun 



os ^ os 

se se 



Zuek 



[a ellos 

dezaidazuten dezaizkidazu- Que, para que v.s me lo me los veais 

ten 

» S6 » se » » 

[ael 
» no9 » nos » » 



Ayek 



dezayozuten dezaizkij'ozu- 

ten 
ri , dezaiguzuten dezaizkiguzu- 

ten 
dezayezuten dezaizkiyezu- 

ten 

dezaidaten dezaizkidaten 
dezaizuten dezaizkizuten 
dezayoten dezaizkiyoten 

.•i , dezaiguten dezaizkiguten 
dezaizueten dezaizkizueten 
dezayezten dezaizkiyezten 



» se • se » ' 
[a ellos 

Que, para que ellos me lo me los vean 
» » te » te V » 
»50» se » se » 

[ael 
nos » nos • 
» » » » os » os » » 
» » » se se i ■ 

[a ellos 



— 197 



9.^ Zegintza. 



, nezaizun nezaizkizun 

Nik i "®^^yo" nezaizkiyon 

.-5 i nezaizuten nezaizkizuten 

nezayen nezaizkiyen 



(ze-zene)^ zezaidazun zenezaizkidazun 
._izezayozun zenezaizkiyozun 

5 / 



Zuk S 



zezaiguzun zenezaizkiguzun 
zezayezun zenezaizkiyezun 



Arrek s 



/ zezaidan 
zezaizun 
zezayon 



zezaizkidan 
zezaizkizun 
zezaizkiyon 



zezaigun zezaizkigun 
zezaizuen zezaizkizuen 
zezayen zezaizkiyeu 



genezaizun genezaizki- 

l zun 

\ genezayon genezaizki- 

Guk l^ yon 

^ ' genezaizuten genezaizki- 

zuten 
genezayen genezaizki- 

yen 

ze~zene) zezaidazuten zenezaizkida- 

l zuten 

_ \ zezayozuten zenezaizkiyo- 

Zuek i ' . zuten 

zezaiguzuten zenezaizkigu- 

ziiten 
zezayezuten zenezaizkiye- 

zuten 



zezaidaten zezaizkidnten 
zezaizuten zezaizkizuten 
zezayoten zezaizkiyoten 
zezaiguten zezaizkiguten 
zezaizueten zezaikizueten 
^ zezayezten zezaizkiyezten 



Ayek 



9.° Siibjuntivo pasado. 

Que, para que yo te lo te los viese 

» '> ^> » se » se » » a 

» » » » os » os » » [el 

» » -•■ se » se » » a 

[ellos 

Que, para que tu me lo me los vieses 

» » » » se » se » » 

[ael 
» * » » nos » nos » vieses 
» » » » se » se » » 

[a eilos 

Quo, para que el me lo me los viese 

•» » » » te » te » » 

> » se » se » ■» 

[ael 

> » nos » nos » viese 

» » » os » os » » 



» » 



» t, 



» se 



se » 



[a ellos 



Que, para que n.s te lo te los viese- 

[mos 
» » » » se '> se » viese- 

[mos a el 

* >^ » » os » os los viese- 

[mos 
» » » » se » se » viese- 

[mos a ellos 

Que, para que v.s me lo me los vie- 

[seis 
» » » » se » sc » vie- 

[seis a el 
» , « » » nos » nos los vie- 

[seis 
■> » » » se » se » vie- 

[seis a ellos 

Que, para que ellos me lo me los 

[viesen 

* » » » te > te los 

[viesen 
» se - se los 
[viesen a el 
» » nos lo nos los 
[viesen 
» » os » os los 
[viesen 
» » se » se los 
[viesen a ellos 



» » 



14 



— 198 — 



10." Oraingo alkera. 

dezaizuket dezaizkizuket 
_\ dezayoket dezaizkiyoket 
Nik I dezaizuteket dezaizkizute- 

ket 
dezayeket dezaizkiyeket 



dezaidazuke 

dezayozuke 

Zuk = ' . 

■i I dezaiguzuke 

I dezayezuke 



dezaizkida- 

zuke 
dezaizl\iyo- 

zuke 
dezaizkigu- 

zuke 
dezaizkiye- 

zuke 



deza.idake, dezaizkirfa^e, 
ket ket 

dezaizuke dezaizkizuke 

Arrek = ,' dezayoke dezaizkij'oke 

dezaiguke dezaizkiguke 

dezaizueke dezaizkizueke 

dezayeke dezaizkiyeke 



dezaizuguke 
dezayoguke 



Guk i 



Zuek 



dezaizkizu- 

guke 

dezaizkiyo- 

guke 

dezaizuteguke dezaizkizu- 

teguke 
dezayeguke de.aizkiye- 

gul<e 



/ dezaidazuteke dezaizkida 
1 zuteke 

\ dezayozuteke dezaizkiyo- 
1 7 zuteke 

ñ I dezaiguzuttke dezaizkigu- 
/ xuteke 

[ dezayezuteke dezaizkiye- 

zuteke 

dQZQ\dateke, teket dezai/,ki- 
dateke, teket 



10.° Potencial preseiite. 

Puedo ver te lo te los 

' sc » se » a el 

» os » os » 

* se - se > a ellos 

Puedes vor nie lo mc los 

sc ' se j a el 

iios ^ nos » 

» » se > se > a ellos 

Puede ver me lo me los 



» 


te 


> 


te 


■>> 




y> 


se 


» 


se 




a el 


» 


nos 


- 


nos 


u 




» 


os 


* 


os 






» 


se 


» 


se 


* 


a ellos 



Podemos ver te lo te los 

» » se » se » a el 

» ' os » os » 

» » se » se » a ellos 



Podeis ver nie lo 

> » se » 

» ■■ iios 

» se » 



me los 

se » a el 

nos - 

86 * a ellos 



dezaizuteke 
dezayoteke 
Ayek ^^ dezaiguteke 
dezaizueteke 
dezayezteke 



drzaizki- 

zuteke 

dezaizki- 

yoteke 

dezaizki- 

guteke 

dezaizki- 

zueteke 

dezai/.ki- 

yezteke 



Pueden ver mc lo me los 

» » te > tc » 

sc » se » a el 

nos nos » 

i V os » os 

> » se » se >> a ellos 



199 



11 a Lengo alkera. 



; nezaizuken nezaizkizuken 

_\ nezayokeu nezaizkiyoken 

Nik s'^ nezaizuteken nezaizkizu te- 

"i ken 

\ nezayeken nezaizkiyeken 

(xe=xene)l zenezaidazuken zezaizkida- 

zuken 

zenezayozuken zezaizkiyo- 

, co I zuken 

^^'^ 5 ] zenezaiguzuken zezaizkigu- 

zuken 
zenezayezuken zezaizkiye- 

zuken 



/ lezaidaken lezaizkidaken 

1 lezaizuken lezaizkizuken 

. , s ) lezaiyoken lezaizkiyoken 
Arrek 3 / • , • , 

= i lezaiguken lezaizkiguken 

I lezaizueken lezaizkizueken 

\ lezayeken lezaizkiyeken 

genezaizuken genezaizki- 

zuken 
genezayoken genezaizki- 

Guk s y^^®" 

^ ] genezaizutekengenezaizki- 

zuteken 
genezayetcken genezaizki- 

yeken 

{xe=zenejl zenezaidazuteken zezaizki- 

dazuteken 

zenezayozuteken zezaizki- 

, <,^ , yozuteken 

1 i nenezaiguzuteken zezaizki- 

guzuteken 

zenezayezuteken zezaizki- 

yezteken 

lezaidateken lezaizkidate- 

ken 

lezaizuteken lezaizki z u t e - 

ken 

lezayoteken lezaizkiyote- 

^® I ) lezaiguteken lezaizkigute- 

ken 

lezaizueteken lezaizkizuete- 

ken 

lezayeteken lezaizkiyezte- 

ken 



11.° Potencial pasado. 

Yo podia ver te lo te los 

» > » se » se » a cl 
* » » os » os » 

» » « se » se » a ellos 

Tu podias ver me lo me los 

» » » se » se » a el 

» » » uos » nos » 

» » » se » se » a ellos 



El podfa ver me lo me los 

» » > te -> te » 

» » » sh» > se » a el 

» » » nos » nos » 

» » » iiS » os » 

» >■ » sc » se » a ellos 

N.s podiamos ver te lo te los 

» » » se » se » a el 



» os » 
» se » 



os » 

se » a eilos 



V.s podfais ver me lo me ios 

» » » se » se » a el 

» -> » nos » nos » 

» » " se » se » a ellos 

Ellos podian ver me lo me los 

te » te » 

se » se » a el 

nos » nos » 

os » os * 

se '■ se » a ellos 



12.» Betiko alkera. 



Nik 



nezaizuke ner.aizkizuke 
«^ nezayoke nezaizkiyoke 
.•i i nezaizuteke nezaizkizuteke 



— 200 — 

12." Potencial indeterminado. 
Yo podrfa ver te lo te los 



V 



' nezayeke nezaizkiyeke 



(xe=zene) zezaidazukc zenezaizkida- 

1 zuke 

\ zezayozuke zenezaizkiyo- 

•3 1 zuke 

'^"'^ ^\ zezaiguzukezenezaizkigu- 

/uke 
zezayezuke zenezaizkiyezu- 

ke 



» - se ' se > a el 

» • os » os » 

» se » se » a ellos 

Tti podrias ver me lo me los 
» » -^ se se a el 

nos * nos > 

V se ' se ' a ellos 



Arrek 



\Qzz\dake, ket lezaizkirfaA;e, 

ket 

lezaizkizuke 

lezaizkiyoke 

lezaizkiguke 

lezaizkizueke 

lezaizkiyeke 



El podria ver me lo me los 



lezaizuke 

lezayoke 

lezaiguke 

lezaizueke 

lezayeke 



Guk I 



genezaizuke genezaizki- 

zuke 

genezayoke genezaizki- 

yoke 

genezaizuteke genezaizki- 

zuteke 

genezayeke genezaizki- 

yeke 



(te=^zene)j zezaidazuteke zenezaizki- 

dazuteke 
zezayozuteke zenezaizki- 

yozuteke 
zezaiguzuteke zenezaizki- 

guzuteke 
zezayezuteke zenezaizki- 

yezuteke 

/ lezñidateke, teket lezaizkirfa- 

teke, teket 



Zuek 



Ayek | 



lezaizuteke 

lezayoteke 

lezaiguteke 

lezaizueteke 

lezayeteke 



lezaizkizu- 
teke 

lezaizkiyo- 
teke 

lezaizkigu- 
teke 

lezai zki- 
zueteke 

I e z a i z k i - 
yezteke 



te . 


te ' 




se - 


se => 


a el 


nos • 


nos • 




os ■- 


os » 




se 


se 


a ellos 



N.s podriamos ver te lo te los 

» » > se - se • a 61 

» • os os " 

» » se > se > a ellos 

V.s podriais ver me lo me los 

» » > se » se » a 61 

» » » nos » nos » 

> » se » se » a ellos 

EUos podrian ver mc lo me los 
» te » te » 
» se > se » a 61 

> nos nos - 
» os » 08 » 

> se »86 » a ellos 



201 — 



13.° Mendekoa. 



Nik 



nizuke 
^} niyoke 
^) nizuteke 
"f niyeke 



nizkizuke 
nizkiyoke 
nizkizuteke 
nizkiyeke 



(zi=zviñi)l zidazuke ziñizkidazuke 

J) ziyozuke ziñizkiyozuke 

J ) ziguzuke ziñizkiguzuke 

'"[ ziyezuke ziñizkiyezuke 



Zuk 



Arrek 



3 



13.° Condicional. 

Yo te lo te los veria 

■» se » se » » a el 

» os » os » -* 

» se > se » » a ellos 



Tu me lo me los verias 

» se » se » » a el 

» nos » nos » » 

» se » se » » a ellos 



\\dake, ket 


lizkic^a^e, ket 


El me lo me los 


veria 


lizuke 


lizkizuke 


» te " te » 


» 


liyoke 


lizkiyoke 


» se » se » 


» a el 


liguke 


lizkiguke 


» nos ■» nos » 


» 


lizueke 


lizkizueke 


» os » os » 


» 


liyeke 


lizkiyeke 


» se » se » 


» a ellos 



[ giñizuke giñizkizuke 

„ , |l giñiyoke giñizkiyoke 

^) ginizuteke gmizkizuteke 

""[ giñiyeke giñizkiyeke 



(%i=^giñi)( zidazuteke ziñizkidazuteke 
J* ziyozuteke ziñizkiyozuteke 



Zuek 



^^ ziguzuteke ziñizkiguzuteke 
ziyezuteke ziñizkiyezuteke 



'-I 



j lidateke, teket Uzkidateke, 

teket 



o 1 lizuteke 



Ayek |< liyoteke 
- j liguteke 
1 lizueteke 
\ liyezteke 



lizkizuke 

lizkiyoke 

lizkiguke 

lizkizueke 

lizkiyezteke 



N.s te lo te los veriamos 

» se » se » » a el 

» os » os » » 

» se » se » » a ellos 



V.s me lo me los veriais 

» se » se » » a el 

» nos » nos » » 

» se se « » a ellos 



Ellos me lo me los verian 



te > 


te 


se » 


se 


nos ■» 


nos 


os » 


os 


se > 


se 



a el 



a ellos 



202 — 



13/ Mendekoa i-/-rekin. 



Nik 



J\ 



l^anizu 
■i^ baniyo 
= j banizute 
"' banij-e 



(ñ=ziñi) baziñidazu 
g^ baziñiyozu 

Ziik iybaziñiguzu 
- baziniyezu 



banizkizu 
banizkiyo 
banizkizute 
banizkiye 



bazizkidazu 
bazizkiyozu 
bazizkiguzu 
bazizkiyezu 



/ balit 
Ji balizu 

Arrekl ^^^^'^ 
^ j baligu 

balizue 

baliye 



balizkit 

balizkizu 

balizkiyo 

balizkigu 

balizkizue 

balizkiye 



Guk 



/ bagiñizu 
r^i bagiñiyo 
^i bagiñizute 

\ bagiñiye 



bagiñizkizu 
bagiñizkiyo 
bagiñizkizute 
bagiñizkiye 



(zi=ziñi) baziñidazute bazizkidazute 

«' baziñiyozute bazizkiyozute 

Zuek I , baziñiguzute bazizkiguzute 

~ baziñiyezute bazizkiyezute 



Ayek 



' balirfa/e, t etha \\7.k \date, tet 
( balizute " balizkizute 
-Ibaliyote balizkiyote 
5j baligute balizkigute 
[ balizuete balizkizuete 
I baliyezte balizkiyezte 



13.° Condicional con ha = si. 

Si yo te lo te los viera 

» » se » se » » a el 

» » os » os » » 

» » se » se » » a ellos 



Si tu me lo me los vieras 

» » se » se » » a el 

» » nos » nos » » 

» » se » se » » a ellos 



Si el me lo me los viera 

» » te » te » » 

» ■> se » se » » a el 

» » nos » nos » » 

» » os » os » » 

» » se » se » » a ellos 



Si n.s te lo te los vieramos 

» » se » se » » a el 

» » os » os » » 

» » se » se » » a ellos 



Si v.s me lo me los vierais 



» se » 


se » 


» nos » 


nos » 


» se » 


se » 



a el 



a ellos 



Si ellos me lo me los vieran 



te » 


te 


se » 


se 


nos » 


nos 


os » 


os 


se » 


se 



a el 



a elios 



— 203 



ESAGAYA 



TOLOSATIK LOYOLARA 

Azkue-tar Jose,SendagiLle Jaunari 

(Jarraipena.) 

ordun esagutzentziran erriak 
bere mendean zeuzkana, alako 
bearrean ikusiko da? 

Ernio-ko arkaitzpeara iritxi 
giñañean ezker aldera begira- 
tuta ize toki pollita ikusi gen- 
dun! 

Laurki luze bat, amar kilo- 
metro gutxinaz luzean da iru 
alde estunean dauzkana iruri 
dezazute; gure aldetik Ernio- 
ko mendiz itxiya; esker esku- 
bitara bi mendi pizka pizkana 
jesten dijuazenak, beren ton- 
tor bakuitzatik erdi aldera, 
beste ointzat dauzkaten, mendi 
koskorrak daramazkitela; 
urruti aldera laurki luze ori 
estutzen da; aldetako mendiak 
bata besteen artean sartu na- 
yez ibai-erreka zearkatzen du- 
te; menditako aldapara guz- 
tiak etxe banakatuaz beteak 
daude: eskubiyan etxe txuri 
pill aundi bat, pill ontan eliz 
eder ta galanta; da zure begi 
aurrean daukazun gauz zora- 
garriya txandaka, lambro txu- 
ri, eguzkiyaren beroaz altxa ta 
jetxi dabillen, batek eskutatu 
nayez... da arriturik nozki jze 
toki poUitean dagon Errexil- 
ko erriya! esango dezute. 



TEMA 

DE TOLOSA k LOYOLA 

Al Medico Sr. D. Jose de Azhue 

(Continuacion.) 

un gran pueblo, dominador de 
todos los entonces conocidos, 
se encuentre en semejante 
caso? 

iQue paisaje tan encantador 
contemplamos, mirando a la 
izquierda desde el pie de las 
rocas del monte Hernio! 

Figuraos un rectangulo de 
unos diez kilometros de largo 
y tres de ancho, cerrado hacia 
nosotros por la montaña del 
Hernio; a diestra y sinies- 
tra dos montañas, que poco a 

1 poco van disminuyendo de al- 
tura, y de cada una de sus 

! cumbres parten hacia el medio 
montecillos que les sirven de 

; estribos: el rectangulo va es- 
trechandose a lo lejos: los mon- 
tecillos, cruzandose unos con 
otros, obligan a serpentear al 
riachuelo: todas las laderas del 
monte, cubiertas de casas es- 
parcidas aca y alla: a la dere- 
cha, un grupo grande de ca- 
sas, en el una hermosa y es - 

I belta iglesia, y encima, sobre 
todo lo que divisan vuestros 
ojos, una blanca niebla, que 
en lucha con el calor solar, su- 
be y baja queriendo a ratos 
ocultaroslo todo... y de seguro 
que, admirados, direis: iEn que 
sitio mas precioso esta el pue- 
blo de Regil! 



— 204 — 

Egiyaz, ainbeste margo, ar- En verdad que es digno de 
iv'aitzetan txurizka, zelayetan admirarse y causar regocijo el 
ori-urdiña, basoetan beltzizka, ver tanto contraste de colores. 



etxeetan txuri biziya ta zeruan 
urdin garbiya. Egilleak. ludi 
ontako baztarpollit ura apain- 
du nai i/an bazun bezela alkar- 
tuak, batean ikustea alaitasu- 
nezko gauz arrigarriya da. 



Bertan Errexii zegola ziru- 
digun, ala ere ^zein, arri bat 
nienditik bcra eroritzen dan 
bezela ez bada, laster araño 
jetxi liteke? Bide bat zearka, 
agiri zan aldapara jestentzula, 
eta gu ere arren eran jetxi 
bear izan giñan. Azpeiti-ko 
mendiak, lenbizi ikusten giñi- 
tunak, eskutatzen asi zitzaizki- 
gun; zerutik ere pizka bat ba- 
karrik agiri zegokigun eta gur- 



blanquizco en las altas peñas, 
el verde de las praderas, el co- 
lor oscuro de los bosques, el 
blanco vivo de las casas y el 
limpio azul del cielo, combina- 
dos todos como si el Creador 
hubiese querido engalanar 
exprofeso aquel rincon del 
mundo. 

Bien cerca parecianos que 
estaba Regil, pero ^quien po- 
dria descender pronto a no ser 
lanzado como piedra que corre 
monte abajo? Descendimos por 
la carretera, que, construida en 
zig-zag, va escalando la cuesta 
por el declive del monte: los 
montes de Azpeitia que al 
principio veiamos, se nos ocul- 
taron: ya no nos era posible 
contemplar sino un poco de 



tariñean berriz barrun sartuta, cielo, y nos limitamos a conti- 

aldetan zeuden baso, etxe ta nuar el camino de Azpeitia, 

erreka ikusiaz, len, goizean be i arrinconados en el interior dei 

zela, gure mendiyetako eder ta coche, contemplando A ambos 



ugaritasuna arrituta goratuaz, 
Azpeiti aldera jardun giñan. 



Bidani aldeko bidea ederra 
zirudigun, Errexilkoa oraindik 
pollitagoa; ez da bidean an 
ainbat bidetzalle ikusiko; ala 
ere an baño bazarri geyago 
daude; eta naiz A/.peitik, Tolo- 
sak ainbat lan da eginkizunik 
ez dau-... 

(Jarraituko da.) 



lados los bosfiues, casas y el 
riachuelo y celebrando la her- 
mosura y prodigalidad de 
nuestros montes. 

Bella nos parecia la parte de 
Bidania; aun es mas bella la 
de Regil: no se ve tanto cami- 
nante por la carretera y, sin 
embargo, hay m^s caserio por 
este lado: ya sea porque no 
tiene Azpeitia tanta vida y 
trabajo como Tolosa,... 

(Se continuarfi.) 



-206- 



12.^" Ikasgaya 

(E.) 

Era ontako izaerak laurki- 
yetan egiñak egon arren, len- 
biziko garayetan izaera oyen 
biurkitzak, obetogo ikasi dite- 
zen, jarriko dira. 

Izaera oyetan, du aditzaren 
d zuztraya galtzen da, len esan 
danez, ta d berez biguña dala- 
ko, notin ipintzak erantzitzen 
zaizkiyotenean galtzen da. 

Irugarren notiñak, egintz 
bakoikorik ez dute bear, diai- 
koyetdn it jartzea naikoa da: 
orregatik izaera oyek du-ren 
(A) ko ekintzarenak berak di- 
ra: (a)-riz ezeituta daude. 



Beste egintz edo ekintz, ni, 
zu, gu, zuelc, jarri bear dira- 
nean, beren ipintz, '/z(a), 2(3), 
^(a+it), 2(a-^it) oraingoan, eta 
'/z(i)nd, 2(i)nd, (gind+it), (zind-f 
it) lengoan jarri bear dira. 



Beste garayak egiteko, len 
esan diran legeak kontuz euki 
ezkero, errez artaRo bidea 
ikusten da. 

Izan bedi iTciisi aditza, orain 
jarriko dana, beste era ontaUo 
guztiyak bezela, ekillea. 

Bere zuztrayak: ikustoi 
(oraingoa), iJcusi (lengoa), iku- 
siko (gerokoa). 



12.^ Leccrori 

(E.) 

Aunque ya estSn en los cua- 
dros las desinencias de esta 
forma, se pondran aqui, en los 
primeros tiempos, sus trans- 
formaciones. para que sean 
mejor conocidas. 

En estas desinencias, la d, 
rafz del verbo du, por ser sua- 
ve se pierde, segiin lo antes 
dicho, al agreg^rsele los sub- 
fijos personales. 

Las desinencias de tercera 
persona no admiten en singu- 
lar subfijo personal para com- 
plemento; y en plural los, com- 
plemento, se indica por it: Es- 
tas desinencias son las mismas 
de la forma (A): señ^lanse 
por (a). 

Para expresar los otros com- 
plementos, a mi, a ti, a nos- 
otros, a vosotros, se ponen sus 
a fijos f7ia), za, gait, zait en el 
presente, 7iind, zind, gind (it), 
zind (it) en el preterito. 

(Veanse las aclaraciones de 
los cuadros.) 

Tengase presentes las reglas 
antes enunciadas para formar 
los demas tiempos y se com- 
prenderan facilmente. 

Sea ikusi^ver el verbo aqui 
conjugado y activo como los 
demas de esta forma. 

Raices: ikusten (presente), 
ikusi (pasado, ikusiku (futuro). 



— 206 - 



1/ Oraingoa. 



Nik 






zaitut, 
(a) 



1/ ^' 



zaituztet 



(a) 



Zuk 



I / 



(a) 



(a) 



Arrek 



Zuek m 

1/ 



Ayek ^ 



( zai 
V ( 



zaitute, 



(a) 



zaituztete, 
(a) 



zaut 
det 
zaitut 
ditut 



nazu 
dezu 
gaituzu 
dituzu 



1 


nau 


( zaitu, 


zau 


1' (^) 


du 


h 


gaitu 


f zaituzte, 


zaitu 


1 (a) 


ditu 



zaitugu, zaugu 

Guk r ^^\ ^'^;' 

= I zaituztegu, zaitugu 

(a) ditugu 





nazute 


(a) 


dezute 




gaituzute 


(a) 


dituzute 



naute 

zaute 

dute 

gaituzte 

zaituzte 

dituzte 



1/ Presente. 



Yo te veo 
V lo ' 
» OS » 

» los » 



Tu me ves 

» lo » 

» nos » 

» los » 



El me ve 

V te >• 
» lo » 
» nos » 
» os » 
» los » 



Nosotros te vemos 
» lo » 

» os » 

» los » 



Vosotros me veis 

» lo » 

» nos » 

» los » 



EUos mc ven 
te 
» lo >^ 
» nos > 
» os » 
» los » 



— 207 - 



2.^ Lengoa 



Nik 



Zuk 



zindudan, 
|\ (a) 
^. zinduztedan, 
■"' (a) 



ninduzun, 

3j ginduzun, 
zituzun, 



Guk 



zindugun, 

I ^^^ 

^, zinduztegun. 



i/ 



(a) 



Zuek 



Ayek 



, ninduzuten, 
i\ (a) 
^ j ginduzuten, 

■"' (a) 



I ninduten, 
i zinduten, 

I' (a) 

|i ginduzten, 

f zinduzteten, 

i (a) 



ziñudan 
nun 

ziñuztedan 
nitun 



ninuzun 
zendun 
giñuzun 
ziñitun 



1 


nindun, 


niñun 


J 


zindun. 


ziñun 


s 

Arrek 2 


(a) 
gindun. 


zun 
giñun 




zinduzten, 


ziñuzten 


1 


(a) 


zitun 



zinugun 
gendun 
ziñuztegun 
giñitun 



niñuzuLcn 
zenduten 
giñuzuten 
ziñituzten 



niñuten 

ziñuten 

zuten 

giñuzten 

ziñuzteten 

zituzten 



2.° Preterito imperfecto. 



Yo te veia 
» lo » 

» 08 > 

» los » 



Tu me veias 
» lo » 
» nos » 
» los » 



El me veia 

» te » 
» lo » 
» nos » 
» os » 
» los » 



Nosotros te veiamos 

» lo » 

» os » 

» los » 



Vosotros me veiais 

» lo » 

» nos » 

» los » 



Ellos me veian 
» te » 
» lo » 

» nos » 
» os » 
» los » 



— 208 — 



3/ Antziñakoa.— 5/ Gerokoa. 3." Preterito. — 5.° Futuro. 



Ni 



zaitut 



^ I zaituztet 



zaut 
det 
zaitut 
ditut 



/5 



, Yo te he visto 
» lo •> » 
1 os •• » 
• los » » 



Yo te vere 
» lo » 
» os » 
♦ los » 



Zu 



9 



zaitu 



Arrek 



I zaituzte 



Guk 



.\ 



nazu 
dezu 
gaituzu 
dituzu 



nau 

zaxi 

du 

gaitu 

zaitu 

ditu 



zaitugu zaugu 

degu 
:5 1 zaituztegu zaitugu 



ditugu 



Zuek 3 

-/ 



nazute 
dezute 
gaituzute 
dituzute 



Ayek 



zaitute 



zaituztete 



naute 

zaute 

dute 

gaituzte 

zaituzte 

dituzte 



'.I 

S 



/.§ 



3 



/5 



S 



Tu me has visto 
» lo ^ » 
» nos » » 
» los » » 



Tu me veras 
» lo » 
» nos » 
" los » 



31 


me ha visto 


EI me vera 


» 


te > 


» 


» te » 


» 


lo » 


» 


» lo » 


>» 


nos » 


» 


» nos » 


» 


os » 


•» 


» os » 


> 


los ' 


» 


» los 



N.s te hemos visto 
» lo » » 

» os » » 

. los » » 



N.s te veremos 
» lo » 
» os » 
» los » 



V.8 me habeisvisto 
< lo » » 

nos » » 

> los » 



V.e me vereis 
» lo 
» nos 
» los » 



Ellos me han visto EUos me veran 



te 
lo 
nos 
os 

l08 



te 

lo 

nos 

os 

los 



209 



4/ Antziñagokoa. — 6. 



..\ 



zindudan 



s<. 



^i zinduztedan 



^l 



ninduzun 

'S ' 

dSi ginduzun 
zituzun 



zindugun 
-■^i zinduztegun 



;\ 



ninduzuten 



^l ginduzuten 
zituzuten 



ninduten 
\ zinduten 



~ 1 ginduzten 
f zinduzteten 



Lenge- 
rokoa. 



ziñudan 
nun 

ziñuztedan 
nitun 



niñuzun 
zendun 
giñuzun 
ziñitun 



nindun 


niñun 


zindun 


ziñun 




zun 


gindun 


giñun 


zinduzten 


ziñuzten 




zitun 



niñuzuten 
zenduten 
giñuzuten 
ziñituzten 



niñuten 

ziñuten 

zuten 

giñuzten 

ziñuzteten 

zituzten 



, 3 



4.° Preterito— 6." Futuro 

anterior. anterior. 



Yo te V) 

i lo » 
» os » 
» los » 



Yo te habria visto 

» lo » » 

» os ^ » 

» los » » 



li 



Tu me viste 


Tu me habrias visto 


» lo » 


» lo » » 


» nos » 


» nos » » 


» los » 


» los » » 





El me vio 


EI me 


habria visto 




» te » 
» lo » 


» te 
» lo 


» » 
» » 


3 


• nos » 


» nos 


s> » 




» OS ' 


» os 


» » 




" los » 


» los 


» » 



ziñugun 


i ^ 


Ns 


te vimos 


N.s te habriamos visto 


gendun 


/1 

00 


» 


lo » 


» lo » » 


ziñuztegun 


\S 


» 


os » 


» os » » 


giñitun 


» 


los » 


» los » 



i 



l5 



o 

,'m 
'S 



V. me visteis 


V.s me habriais visto 


V lo 


» lo » » 


» nos » 


» nos » » 


» los » 


» los » » 



E. me vieron Ellos me habrian visto 



» te » 

» lo » 

» nos » 

» os » 

» los » 



le 

lo 

nos 

os 

los 



— 210 



7.' Agintza. 



Nik 



:\ 



zaiizat 
(a) 



^ I zaitzatet 



(a) 



Zuk 



.1 

3 . 



(a) 



zaitzagu 

/-11 ■« (a) 
Guk 3 / ^ 

.•^/ zaitzategu 



Zuek 3 



(a) 

(a) 



l zaitzate 

Ayek = 



zaitzazte 



zatzat 
dezat 
zaitzat 
ditzat 



nazazu 
dezazu 
gaitzazu 
ditzazu 



/ 


naza 


l zaitza 


zatza 


Arrekl '^) 

i 


deza 
gaitza 


f zaitzate 


zaitza 


(a) 


ditza 



zatzagu 
dezagu 
zaitzagu 
ditzagu 



nazazute 
dezazute 
gaitzazute 
ditzazute 



nazate 

zatzate 

dezate 

gaitzazte 

zaitzazte 

ditzazte 



I 


mpera 


tivo. 




Vea 


te yo 




» 


lo » 




» 


os » 




> 


los » 



Ve me tii 
» lo » 
» nos » 
» los » 



Vea ine el 

» te » 

» lo » 

» nos » 

» os » 

» los » 



Veamos te nosotros 
» lo » 

»08» 

» los » 



Ved me vosotros 
» lo » 

» nos » 
» los » 



Vean me ellos 



tc 
lo 

H'iS 

os 
los 



8.^ Degintza. 



Nik 



.\ 



zaitzadan 



(a) 
rS i zaitzatedan 

(a) 



■/ 



..\ 



Zuk I 



'I 



(a) 



(a) 



Guk 



•.\ 



zaitzagun 

(a) 



.■Sj zaitzategun 



(a) 



rv I m' (a) 

Zuek 3 ^ ' 

■-/ 

(a) 



— 211 — 



zatzadan 
dezadan 
zaitzadan 
ditzadan 



nazazun 
dezazun 
gaitzazun 
ditzazun 



/ 


nazan 


{ zaitzan 
Arrekl/ ^^> 

f zaitzaten 


zatzan 


dezan 

gaitzan 
zaitzan 


(a) 


ditzan 



zatzagun 
dezagun 
zaitzagun 
ditzagun 



nazazuten 
dezazuten 
gaitzazuten 
ditzazuten 





nazaten 


l zaitzaten 

i; (a) 


zatzaten 


dezaten 


•- 


gditzazten 


[ zaitzazten 


zaitzazten 


(a) 


ditzazten 



8.° Subjuntivo presente. 

Para que yo te vea 
» » » lo » 

» » » 08 » 

» >' » los » 



Para que tti me veas 
» » » lo » 
» » » nos » 

» » » los » 



Para que el me vea 

» » ^; te » 

> » » lo >» 

» » » nos * 
» » » os » 
» ' » los » 



Para que nosotros te veamos 

» » » lo » 

» » » os » 

» » » los » 



Para quc vosotros me veais 

» » » lo » 

» » » nos » 

» » » los » 



Para que ellos me vean 

» » » te '" 
» » » lo * 
» » » nos » 

» » » OS » 

» » » los » 



— 212 — 



9.' Zegintza. 



„., s^ (a) 



-I 



. nintzazun, 

„ , 5 1 zentzan, 

Zuk S' 

-i 



Arrek 



■S 



ninduzan, 



1 (a) 



Guk 



-1. 



gentzan, 



zitzagun, 



zintzadan 
nezan 

zintza^'tedan 
zitzadan 



ninuzazun 
zenezan 
gintzazun 
zitzazun 



ninuzan 

■zintzan 

zezan 

gintvan 

zintzaztcn 

zitzan 



zintzagun 
genezan 
zintzaztegun 
giñitzan 



nintzazuten, niñuzavuten 

„ , «1 /entzaten, zenezaten 

Zuek =\ • * * 

Sj gintzazuten 

' zit/azuten, ziñitzazten 



■S 



nintzaten. 



Ayek = 



(a) 



(a) 



niñuzaten 

zintzaten 

zezaten 

gintzazten 

zintzaztetcn 

zitzazten 



9.° Subjiintivo pasado. 



Para que yo te viese 

» » » 08 » 

» » » l08 >> 



Para que tu me vieses 
> » » lo » 

» ». » nos » 
» » » los » 



Para que el me viese 

» » » te » 

» » » jO » 

» » » nos » 

» » » 08 -> 

» » » los » 



Para que nosotros te viesemos 

» » » lo » 

» • » 08 » 

» » » los » 



Para que vosotros me vieseis 
./ » » lo » 

» » ♦ nos » 

» » y los • 



Para que ellos me viescn 

» » « te • 

» » » lo » 

» » » no8 » 

» » » 08 * 

» » > los '^ 



— 213 



lO.a Oraingo alkera. 



Nik 



■\ 



^aitzaket, 
(a) 



- j zaitzaztekpt 
' (a) 



Zuk 



-A 



(a) 
(a) 



zatzaket 
dezaket 
zaitzaket 
ditzaket 



nazazuke. 
dezazuke 
gaitzazuke 
ditzazuke 



Arreks 



zaitzake 
(a) 

zaitzazteke 
(a) 



nazake 

zatzake 

dezake 

gaitzake 

zaitzake 

ditzake 



Guk 



/ zaitzaguke 

i) (^) 



zatznguko 
g, , , dezaguke 

■^ ' zaitzazteguke zaitzaguke 

ditzaguke 



Zuek 



-.\ 



-I 



(si 
(a) 



nazazuteke 
dezazuteke 
gaitzazuteke 
ditzazuteke 



i zaitzateke 


nazateke 
zatzateke 


Ayek| (a) 

1 zaitzazteke 
l (a) 


dezateke 
gaitzazteke 
zaitzazteke 
ditzatezke 



10.° Potencial presente. 



Yo puedo ver te 

» » " lo 

» ' ' os 

» •» V los 



Tu puedes ver me 

» » » lo 

» » >' nos 

» » » los 



El puedi. 


ver me 


. 


» te 




» lo 


V 


* nos 


•» * 


» os 


» » 


» los 



Nosotros podemos ver te 
» » » lo 

' »■ » os 

* » » los 



Vosotros podeis ver nie 
» ' > lo 

* » » nos 

» » > los 



EUos pueden ver me 

» » » le 

» » ^> lo 

* » » nos 

» » » os 

» » » los 



15 



— 21t — 



11." Lengo alkera. 



Xik 



(a) 
(a) 



zintzakedan 
nezaken 
zintzazkedan 
nezazken 



11.° Potencial pasado. 

Yo podia ver te 
» » » lo 

f » » os 

» :> lOS 



Zuk 



^ nintzazuken 
x^ zentzaken 



zentzazken 



nintzaken 



.\ 



Arrek 



(a) 



=: / gintzazken 
' (a) 



niñuzazuken 
zenezaken 
gintzazuken 
zenezazken 



niñuzaken 

zintzaken 

lezaken 

gintzaken 

zintzazken 

lezazken 



zintzaguken 



» , s' gentzaken genezaken 

^ I zmtzazteguken 

gentzazken genezazken 



nintzazuteken niñuzazute- 

ken 
zentzateken zenezate- 

Zuek =■ . , '^en 

gintzazte- 

ken (1) 

zentzazteken zenezazte- 

ken (1) 



Ayek = 



nintzateken niñuzateken 
zintzateken 

(a) lezateken 

gintzatezken(l) 
zintzatezken (1) 

(a) lezatezken (1) 



Tu podias ver me 
» > » lo 

» » » nos 

» 7. •. loS 



El podia ver me 
» » » te 
» » » lo 
» » » nos 
» » » os 
» » » los 



Nosotros podiaraos ver te 
V » . lo 

» !» > OS 

» , » los 



Vosotros podiais ver ine 
» » » lo 

» » ' nos 

» » . los 



Ellos podian ver nie 
» » » te 

» » > lo 

> » • nos 

» » » os 

» > » los 



I 

(1) Z—te—rcn aurrean cdo atzean jartzea ' (1) I s indiferente anteponer ñ posponpr la 
berdin da. Onela: ^intzatezken^gintzaztekeTi. | x & te. As!: gintzatezken=gintzazteken 



— 215 — 



12.a Betiko alkera. 



Nik 



(a) 

(a) 



, nintzazuke 

„ , mi zentzake 

Zuk |, 

' zentzazke 



nintzake 
Arrekl ^^) 



'/ 



(a) 



Guk 



■} 



2' gentzake 



zintzaket 
nezake 
zintzazket 
nezazket 



niñuzazuke 
zenezake 
gintzazuke 
zenezazke 



niñuzake 

zintzake 

lezake 

gintzake 

zintzazke 

lezazke 



zintzaguke 
genezake 



j zintzaztegukezintzazkegu 
gentzazke genezazke 



, nintzazuteke niñuzazuteke 

„ , S' zentzateke zenezateke 
Zuek g . , 

•■= ] gintzazuteke 

zentzatezke zenezazteke (1) 



Ayek 



.= \ 



nintzateke niñuzateke 
zintzateke 

(a) lezateke 

gintzazteke (1) 
zintzazteke (1) 

(a) lezatezke (1) 



(1) ...Zatezke ta XMzteke berdiñak dira. 



12.° Potencial indeterminado. 

Puedo, podfa, podria ver te 

» » » » lo 

» » » » os 

» » » » los 



Puedes, podias, podrias ver me 

» » » » 10 

» » » » nos 

» » » » los 



Puede, podia, po(iria ver me 

» » » » te 

» » t » lo 

» » » » nos 

» -■> » » os 

» -> » » los 



Podemos, podfamos, podrfamos ver te 

» » » » lo 

» » » » os 

» » » . » los 



Podeis, podfais, podrfais ver me 

» » »»10 

» » » » nos 

» » » » los 



Pueden, podfan, podrian ver me 

» » » » te 

» » » » lo 

» » » » nos 

» » » » os 

» » » » los 



(1) Es lo mismo zenezaxteke que eenexatexke. 



13.a Mendekoa. 



Nik 



, zinduket, 
\ (a) 



== ' zinduzket, 



1 



(a) 



Zuk 



ninduzuke, 
i\ (a) 
^ i ginduzuke, 



^/ 



(a) 



— 216 — 



ziñuket 
nuke 
ziñuzket 
nituke 



niñuzuke 
zenduke 
giñuzuke 
ziñituzke 



i 


ninduke. 


niñuke 




zinduke. 


ziñuke 


o 
o 

Arrek'l 


(a) 
I ginduzke. 


luke 
giñuzke 




zinduzke. 


ziñuzke 




(a) 


lituzke 



13.° Condicional. 



Yo te veria 
» lo » 
>■ os » 
» los » 



Tu me verias 

* lo » 

» nos » 

» los » 



t\ me 
» te 
» lo 
» nos 
» os 
» los 



vena 



Guk 



. zinduguke, 
\ (a) 



•--/ 



ziñuguke 
genduke 
zinduzteguke, ziñuzteguke 
(a) giñituzke 



ninduzuteke, 
\ (a) 



i/ 



Zuek 2 . , . , 
ji y ginduzuteke, 

(a) 



Ayek 



o 



ninduteke, 
zinduteke, 

(a) 
ginduzteke, 
zinduzteke, 

(a) 



niñuzuteke 
zenduteke 
giñuzuteke 
ziñituzteke 



niñuteke 

ziñuteke 

luteke 

giñuzteke 

ziñuzteke 

lituzteke 



Nosotros te verfamos 

» lo » 

» os * 

» los » 



Vosotros me veriais 
» lo » 

%. nos » 
» los » 



Ellos me verian 
» te » 

lo » 

nos » 

08 
» l08 » 



— 217 



14.a Mendekoa ba-rek'ui. 



Nik 



, bazindut, 
^^ (a) 
^J bazinduzlet, 



Zuk 



baninduzu. 



c 

Arrek § 



^ (a) 

I baginduzu, 

' (a) 



banindu, 

bazindu, 

(a) 

^ 1 bagindu, 

J bazinduzte, 

(a) 



baziñut 
banu 

baziñuztet 
banitu 



baniñuzu 
bazendu 
bagiñuzu 
baziñitu 



baniñu 

baziñu 

balu 

bagiñu 

baziñuzte 

balitu 



Guk 



bazindugu, baziñugu 

' (a) bagendu 

j bazinduztegu, baziñuztegu 

(a) bagiñitu 



Zuek 



, baninduzute, 
l^ (a) 
^j baginduzute, 
■"' (a) 



o 



banindute, 
bazindute, 

Ayek •|<'' <») 

^ 1 baginduzte. 

I bazinduztete, 
. (a) 



baniñuzute 
bazendute 
bagiñuzuie 
baziñituzte 



baniñute 

baziñute 

balute 

bagiñuzte 

baziñuztete 

balituzte 



14." Condicional con ha 





Si 


yo te viera 




:♦ 


» 


lo 


» 




» 


» 


os 


» 




» 


» 


los 


» 




Si tu 


me vieras 




» 


■% 


lo 


» 


, 


» 


> 


nos 


» 




» 


» 


los 


» 




Si 


el 


• 

me viera 




» 


» 


te 


» 




» 


» 


lo 


» 




» 


» 


nos 


» 




» 


» 


os 


♦ 




» 


» 


los 


» 


Si 


nosotros te 


vieramos 


» 




» 


lo 


» 


» 




* 


os 


» 


■» 




» 


los 


» 


Si 


vosotros me 


vierais 


> 




» 


lo 


» 


> 




» 


nos 


» 


» 




» 


los 


» 



Si ellos me vieran 

» » te » 

» » lo » 

» » nos » 
» » os » 

» » los » 



218 



ESAGAYA 

TOLOSATIK LOYOLARA 

Azkue-tar Jose, SendagiLle Jaunari 

(Jarraipena.) 

kalako, naiz zezkauzirako bo- 
randu zalako, gutxi bidean 
ikusi giñitun. 

Bederatziretako Azpeitin { 
geuden, da iritxi ta berealasen | 
Azkue-ren lengusu txit maite- 
tzu bat gidaritza artuta, Loyo- 
lara lenbailen juan nairik, 
erriya geroago ikusteakoan 
utzita, Loyola aldera jardun 
giñan. 

Zelai zabal batean, Gipuz- 
koako ibar zabalena izango 
dan baten erdiyan da Azpeiti 
ta Azkoitiko erri tartean, dago 1 
arrizko jauregi aundi bat, er 
diyan eliza ta bi aldetan bizi 
tokik dauzkana: iru mailiadi 
eder ta zabalez an sartu liteke 
bat, erdikotik elizara, bi alde- 
koetatik l^akartegira; lenbi/i 
Eliza ikusi nayez, erdiko mai- 
lladiya iraganaz zimitoyora iyo 
giñan. 

Ziniitoyoa galanta da nozki, 
elizaren boillerdirentzat egoki- 
ya, bañan geyegi, nere ustez, 
apainduba: eliza ederra; bere 
boillerdi zabal da argitzua, da 
guztiya aldamenetako arrobi- 
yetatik ateratako arri pollit eta 
nabarrizkoa; bañan ;ango abe- 
raztasun da lan ugariya! 



TEMA 

DE TOLOSA A LOYOLA 

Al. Mcdico Sr. D. Jose de Azkiie 

(Continuaci6n.) 

ya tambien porque fuera hora 
avanzada para ir al mercado, 
vimos poca gente. 

Para las nueve est^bamos ya 
en Azpeitia: y tan pronto como 
llegamos, deseando ir cuanto 
antes a Loyola, fuimos alla sin 
mas que tomar por cicerone fi 
un cariñoso primo dei Sr. Az- 
cue, dejando para la tarde, el 
ver la poblaci6n. 

En una extensa campiña y 
en medio del valle que, sin du- 
da, sera el mayor de los de 
Guipilzcoa, y entre Azpeitia y 
Azcoitia, esta el gran edificio 
(palacio) de piedra, con La Igle- 
sia en medio y las liabitaciones 
a los dos lados: por tres am- 
plias y liermosas escalinatas se 
puede entrar en el, por la del 
medio, a la iglesia; por las de 
los lados al monasterio: quisi- 
mos ilegar primero ^ la iglesia 
y subimos al p6rtico. 

El p6rtico es amplio sin du- 
da alguna, proporcionado a la 
cupula; pero a mi juicio muy 
recargado: la iglesia hermosa 
con su espaciosa y clara cu- 
pula y el todo construido con 
los preciosos marmoles y pie- 
dras de las cercanas canteras: 
pero ique riqueza y abundan- 
cia de labor en ella! 



— 219 — 



Iñazio Deunaren seme on da 
zintzoak, beren Aita niaiteari, 
beren begirapen da maitetasu- 
na adierazi nayez, ludi ontako 
gauz obeenak beren Aitari es- 
keintzen ibilli dirala, eta arta- 
rako gizon jakintzuari mena, 
argiñairi trebeera, etxe ta an- 
tzegilleari atzeda ta lurrari 
bere aberaztasun geyenak es- 
katu diyeztela diruri. 



Eliza guztiz borobilla da ta 
inguruan eztalpea dauka; ar- 
giarte bakuitzean, zarrerakoa 
kenduta, deundegi bat dago. 
Deundegi edo aldare oyetatik 
bakuitza bere erakoa da; ba- 
ñan guztiyak batean ondo 
ikusgarriyak eta banaka gayez 
da aberaztasunez arrigarriyak 
dira: an dauden nabarri, urre 
ta zillar ugariyak, ez diruzko 
aberaztasuna bakarrik, biotze- 
ko ontasuna ere adierazten du- 
te: gzeñek bada alako apaingai 
ederrak (beste askoen artean 
zillar utzeko gizantz aundi bat) 
emaitzat an jarri lezake, Jaun- 
goiko eta Iñazio Deunarengan 
maitetasun aundi aundi bat ez 
balu? 

Jaun eta bere seme doai- 
tzuentzat aldiran gauz obenak 
eskeñi ta ematea, ondo ta txit 
egoki, beti dirudina da. 

(Jarraituko da.) 



No parece sino que los jui- 
ciosos y buenos hijos de San 
Ignacio, queriendo manifestar 
a su amado Padre su amor y 
] voneracion, le lian ido ofre- 
ciendo lo mas preciado de 
este mundo y para ello han 
requerido de los hombres, la 
intehgencia; de los trabajado- 
res, la habiHdad; de los pinto- 
res y arquitectos, la inspira- 
cion, y de la tierra la mayor 
parte de sus tesoros, 

Es la iglesia completamente 
redonda, tiene arcadas alrede- 
dor y un altar en el fondo de 
cada una, excepto en la de la 
entrada. Cada uno de estos al- 
tares , es de estilo pecuHar; 
pero mirados en conjunto, pre- 
sentan buen golpe de vista y 
son uno a uno a cual mas ad- 
mirables por sus materiales y 
riqueza: los marmoles, el oro 3^ 
la plata que en ellos ha}" en 
profusion, no solo indican ri- 
queza material, sino tambien 
nobleza de alma: gquien si no, 
seria capaz de regalar seme- 
jantes bellos adornos 6 joyas 
(entre otras muchas, una gran 
estatua de plata maciza), a no 
ser quien tuviera una gran de 
vocion a Dios y a San Ignacio? 

Siempre es laudable y con- 
veniente ofrecer y dar a Dios 
y a sus hijos giorificados (6 
Santos) los dones mejores que 
se puedan. 

(Se continuara.) 



— 220 — 



13."" Ikasgaya 

ADITZ LAGUNTZALLEAK 

Laii adilz laguntzalle deitu 
litezkenak lenago esan giñi- 
tun, baita ere aditz guztiyakin 
ihilli litezkela esana dago. 



Lau aditz oyek dira: 

Izan = antziñetasuna dij'o 
Bear ~ Boarra » 

Nai = Asinoa. naimena » 
Erazi — Agintasuna » 

Lau aditz oyek beste baten- 
ganatzen diranean besteen 
esaera biurtzen dute. 

Orrela: 



ogin izan 



eijin 



ikusi. 



^ egin bear 
i egin nai 
egin erazi 

ikusi izan 
' ikusi bear 
ikusi nai 
ikusi erazi 



/ 



eman 



eman izan 
eman bear 
eman nai 
eman crazi 



erabilli. 



erabilli izan 
' eral)illi bear 



/ 



erabiili nai 
eral)illi erazi 



Lau aditzoyek, beste aditzen 
zuztzayairi alkartzen diranean, 
oyek geldik utzita, berak ba- 
karrik biurtzen dira. 



13." Leccion 

YERBOS AUXILIARES 

Ya mencionanios antes los 
cuatro verbos que pudieran 
ilamarse auxiliares, y tanibien 
dijimos quH pueden agregarse 
a todos los demas verbos. 

Estos cuatro verbos son: 

Izan — que indica anligiiedad. 
Bear — necesidad. 

Nai = > » deseo, voluntad. 
Erazi= >» ^ mandato, imposi- 

[cion. 

Estos cuatro verbos modifi- 
can el significado de los ver- 
bos ^ los que se unen. 

Asi': 



Hacer. 



Ver. 



Dar. 



Disponer 



Estos 
tarse a 
vei'bos, 
den inv 
ellos. 



liacer en otro tiempo 
tener que hacer 
querer liacer 
obligar a hacer 

ver en tiempos pasados 
tener que ver 
querer ver 
obligar a ver 

dar en otra ocasion ante- 
tener que dar [rior 

deseo de dar 
incitar a dar 

haber manejado antes 
verse obligado a dispo- 
({uerer disponer [ner 
imponer a otro el mane- 
[jo de 

cuatro verbos, al jun- 
las raices de los otros 
hacen que estos que- 
ariabies y s61o varien 



Orrela: 



— 221 — 

Asi: 



Esan izaten, esan izan, esan izango 
Esan erazten, esan erazi, esan eraziko 
esan nai, esan naiko, 
esan bear, esan bearko. 

Onela zuztrai oyek artu ta 
aditzaren izaerali, laurkij^etnn 
dauden bezela, berairi erantzi- 
yaz, beren ekintz guztiya egiña 
dago ' 

Ikusgayak 

Nik eman izan det. 
Zuk artu erazten dezu. 
Arrek eman nai zidan. 
Guk ekarri naiko giñizun. 
Zuek eman bearko zidazuten. 
Ayek eman bear ditet. 
Eta abar. 

Beste aditz bat ari (zerbait 
egitea diyona), beste aditzairi 
alkartzentzaye, bañan oyen 
zuztrayak beti bezela biurtzen 
dira, ari beti berdin dala. 

Au bera beste iru itz, oriirv, 
oi, o^c^-rekin gertatzen da. 

Bereu esaerak, aditzaren 
ikaspenean esanak daude. 

Agintzu 

1.^ Lenbizi garay onen al- 
dez esan bear dana, askotan 
degintzakin naztutzen dala, 
da. 

Orrela: 

Esan dezagu | | esan dezagun 

Etorri gaitez \ -eo Ofdc/ \ Etorri gaitezen 
Getoz ) ( Getozen 

esaten da; nazkeri onek, utzi 
bear litzakenak, agindu ordez, 
naimena adierazten du: ontan 
erderaren oitura diyo: bañan 



raiz de (presente, pasado y futuro) 

>>»('/ ■ » » j 

» •> ( » » » ) 

» » ( » > »1 

Tomando estas raices y agre- 
gandoles las desinencias (tal 
como estan en los cuadros), es- 
ta formada toda su conjuga- 
cion. 

Ejemplos 

Yo he solido dar en tiempos pasados. 
Tu obligas a tomar. 
Aquel queria darmelo. 
Nosotros hubieramos querido dartelo 
Vosotros tendriais que darmelo. 
Ellos me lo han de dar. 
Etcetera. 

Hay otro verbo ari, que in- 
dica ocuparse en algo, y que 
se junta a los demas verbos, 
sin modificarles las raices y 
quedando el (ari) invariable. 

Otro tanto sucede con las 
palabras omr'i}, oi, ote . 

Sus significados se hallan en 
la leccion del verbo. 

Inifcrativo 

1.° Lo primero que hay que 
anotar sobre este tiempo. es 
que muchas veces se le con- 
funde con el subjunlivo. 

Asi: 

Digamos . . . que digamos 
Vengamos, . que vengamos 
Vengamos. . que vengamos 

: esta confusion, que debe 

dejarse, viene de que, en vez 
de mandar, se expresa deseo: 
esta es una forma que corres- 



— 222 



erderaz ondo badiruri ere , 
euskeraz ez. 

2/ Askotan ere, agintz ga- 
raya ondo adierazi arren, moz- 
tu dedin edo ez luzatzeagatik, 
kentzentzayo: 



1. 


» de batzuetan 


2. 


* za bestetan 


3. 


* deza askotan 




Ikusgayak 


Egin 


dezaidazu. 


1.« 


Egintzaidazu 


2^ 


Egin deidazu 


3/1 


Egiñ idazu 


Eman 


dezaizkiguzu. 


1.» 


Emantzaizkiguzu 


2/' 


Eman daizkiguzu 


3." 


Ema(n) izkiguzu 


Eta abar. 



ponde a la del castellano; pero 
que desdice del vascuence. 

?.° Muchas veces tambien, 
aunque expresando la idea del 
#imperativo, suele suprimirsele 
§ su forma: 



1." 
2." 
3.° 



3.' Era guzti cyek utzi bear 
lirake, ongi itzegin nai bada; 
bañan oyek ezarri bear ezke- 
ro, gogoratu bear lirake, betxi j de emplearlas y tener que es- 



de unas veces. 
za otras veces. 
deza con frecuencia. 

Ejemplos 

Hazmelo. 



Danoslos. 



Etcetera. 

3.^ Todas estas formas de- 
bian dejarse si es que se quie- 
re hablar bien; pero en caso 



leguntzalez esan da emen ere 
jarriko diran legeak. 

(1.' 1 N-azkenean daukaten 
aditzak n au galtzen dute, dcza 
agintzari kendu ezkero. 

ikusgayak 

Eman rfesaizkiyozute 

Emaizkiyozute 

Eman dezaiguzn 

Emaiguzu 

Esan dezaidazu 

Esaidazu 
Eta abar. 

(2.*) Uc agintzari kendu ez- 
kero, 71, U, l, /-, azkenean dauz- 



cribirlas, tenganse en cuenta 
las reglas eufonicas ya dadas 
y aqui repetidas. 

(1.') Los verbos terminados 
en r, pierden esta final, al su- 
primir deza en el imperativo. 

Ejemplos 

Dadselos a el. 

* 

Danoslo. 

V 

Di'melo. 
» 
Etcetera. 

(2.') Si al imperativo se le 
suprime de, interpongase una 



katen aditzairi, t leguntzalle / euf6nica entre la 2 del impe- 
bat^eta lengo betxi-ren artean rativo y la final de los verbos 
jartzentzayo. terminados en: 



— 223 



Esan dezazu esantzazu 

Lagun rfezayezu.. . laguntzayezu 

Bill dezaiguzu biltzaiguzu 

Isill zaitez isiltzaitez 

Epel dezaizkiyozu. epeltzaizkiyozu 

Ekar dezaizut ekartzaizut 

Ar dezaidazute artzaidazute 

Eta abar. 

Degintza eta Zegintza 

Bi garay oyek, ain pollitak 
ta ainbeste izkera ugaritu ta 
apaintzen dutenak gutxigi oi- 
turatzen dira, izkera errestuaz 
bai, bañan zakartuaz ere bai. 

Ikusgay batean erresago iku- 
siko da au. 

Euzkera ed.evizera'ko, ainbes- 
te jakintzu, egundaño baño ge- 
yago, lan egiten orain dabil- 
tza: ^ez dira, onelako ikusgai 
batez, euskaldunak artan ere 
jardungo, bere izkera niaitea 
obetogo ikasteko? 

Rako eta ko oyen ordez, jarri 
leike: Ainbeste jakintzu orain, 
egundaño baño geyago, euz- 
kera edertu dezaten lan egiten 
dabiltza: ^ez dira onelako ikus- 
gay batez, beste euskaldunak 
artan ere jardungo, bere izke 
ra maitea obetogo ikasi deza- 
ten? 

Edertu dezaten, ikasi dezaten 
garay oyez obetogo esan nai 
dana adiarazten da, edertzeh) 
eta ikasteko, era oyez baño. 



Ko, rako geyegi aldiz izene- 



N dilo 

» Ayudales 

Ll Reunenos 

» .... Anda 

L Entfbiaselos 

R Traigatelo yo 

» Tomadmelo 

Etcetera. 

S'ubjuntivos Presente y Pasado 

Con motivo de facilitar la 
expresion, pero tambien estro- 
peando el lenguaje, se supri- 
men a veces estos dos tiempos 
tan elegantes y exactos como 
utiles. 

Esto se entendera mejor con 
un ejemplo. 

Para mejorar (hermosear) el 
vasco, hay tantos instruidos 
que trabajan ahora, mas que 
nunca se trabajo: ^no se dedi- 
caran a ello los demas vascos, 
movidos por tal ejemplo, para 
aprender mejor su amada len- 
gua"? 

(En vez de 7'ako y ko, puede 
ponerse): Tantos hombres hay 
que trabajan hoy con mas em- 
peño que nunca, por hermosear 
el vascuence: ^no se moveran 
con este ejemplo los demas 
vascos a cultivar su amada 
lengua para saberta mejor? 

Con las expresiones, fara 
que ellos herhioseen, para que 
ellos aprendan se expresa con 
mas exactitud la idea, que con 
las frases fara hermosear y 
aprender. 

Hay demasiados ko y rako 



— 224 — 

tan ikiisten dira, ta obea da, ez en los nombres para que de- 
ainbeste aditzetan ere jartzea. jen de usarse tainbien en los 

verbos. 



Berrilea 

Euzkeraz berriletzat // bat 
artzen da. 

X au beti aditzari erazten- 
tzayo ta atzean berari dagoki- 
yon izenari darraikiyo. 



Ikusgaya 

Ziik ikusi dezu etxea 
Zuk ikusi dezuw echea 

Aditzak berez azkenean '/? 
badarama v eranlzi bearrik ez, 
baño dagokiyon izena bai jarri 
bear da. 

Ikusgaya 

Nik etxea ikusi nun 
Nik ikusi nun etxea 

Aldi ontan atzean izen bat 
daukala ikusi ezkero, berez n 
au berrilea dala esan leike; 
bañan n ren atzean beste aditz 
bat balegoke, n ordun berrile 
ordez. alkargiUea da. 

Xik etxea iktisi nunjakin nai dezu. 



Rclatiro 

En vascuence una // liace el 
papel del relativo. 

Esta n se junta siempre a un 
verbo, al que le sigue inmedia- 
tamente el nombre, al que se 
refiere el relativo. 

Ejemplo 

Tu has visto la casa 
La casa que tu has visto 

Si el verbo termina en //, no 
se le agrega el relativo; pero si 
el nombre a que se refiere 



Ejempio 

Yo VI la casa 

La casa que yo vi 

En este caso, si al verbo 
terminado en // le sigue un 
nombre, la frase es de relati- 
vo; pero si le siguiera otro 
verbo seria, no relativo, sino 
que la n indicaria conjunci6n. 

Quieres saber si he visto la cnsa. 



Berrile n, a mugitza artu ez- 



Si la // agregada al verbo 
estS seguida del articulo a. el 
relativo se sustantiva. 

^ Cudl casa? La que yo vi 

El relativo, una vez sus- 
tantivado, admile loda la de- 
clinacion del nombre; pero si 
gokiyon izena euki ezkero au esta seguido del nombre, al 
bakarrik biurtzen da. que se refiere, s6Io este se de- 

clina. 



kero izenduta dago. 



Ze etxe? nik ikusi nuna 

Ta izendu ezkero izen batek 
bezela izen mailkitz guztiya 
euki lezake; bañan berari da- 



— 225 



Ikusgayak 



Ejemplos 



Nik daukadan etxea, nik daukatena. 

Nik daukadan etxearen leyoak po- 
llitak dira: zuk daukazunarenak ere 
bai. 

Nik nun etxeari gambara puz- 
katu zitzayon: nere amak daukana- 
ri ez. 

Zuek dezuten morroyarentzat ez, 
guk daukanarentzat da txapel au. 

^Gure etxe ziraneko baratza alda 
galdu dana? ez, gureak ziran etxe- 
koak. 

^Eskuetan dauzkazun zizkiz jokatu 
bear aldezu edo nik daukadanaz? 

Jaunak eman dizkigun gurasoen- 
gandik ainbeste doai dauzkagu; zuk 
dauzkazunengandik, zuk bai, bañan 
guk ez giñituzke eukiko. 

gNora juan nai dezute, zuek dezu- 
ten etxera edo gurea danarenera? 

Eta abar. 



Ez da euskeraz, erderazko 
berrilea oituratu bearrik: gal- 
deretan bakarrik, zeiñ da zeñek 
jarri bear dira. 



Ikusgayak 

eZein dago or? Zeñek deitzen du? 
Ni, Patxi, etxekoa dan bat; Josek, al- 
damenean etxea daukanak deitzen du. 



La casa que tengo, la que tengo. 

Las ventanas de la casa, que tengo, 
son bonitas; las de la que tienes, tam- 
bien. 

Se le rompio el desvan a la casa, 
que yo tenia; a la que tenia rai ma- 
dre, no. 

Esta boina es, no para el criado, 
que tu tienes, sino para el que tene- 
mos nosotros. 

^3e ha echado a perder el huerto de 
las casas que eran nuestras? No, los 
de las que eran nuestras. 

^Jugaras con las cestas, que tienes 
en las manos 6 con la que yo tengo? 

Tanto don nos viene de los padres, 
que nos ha dado el Señor: de los que 
tienes tu, podran corresponderte a ti, 
pero a nosotros no. 

^Adonde quereis ir, a la casa que 
teneis 6 a la (que es) mi'a? 

Etcetera. 

No hay que usar el relativo 
en vasco, al modo que en cas- 
tellano: zeifi =quien, z"ñc'k = 
quien (con v. activo) solo en las 
preguntas. 

Ejemplos 

^Quien esta ahi? gquien llama? 

Yo, Francisco, uno de casa: Jose, el 
que tiene la casa al lado (el vecino), es 
quien llama. 



Galdera orri ^<ni, Patxi, zein ' Responder a esta pregunta 
etxekoa da, edo, Josek, zeñek < yo, Francisco, el que es de 
aldamenean etxea dauka, dei- [ casa, 6 Jose, quien tiene, etce- 
tzen du» erantzutea, oso itxusi tera>, es poco conveniente en 
dago. I vascuence. 



— 226 — 



ITZ BAKT'ITZAREX TOKIYA 

Ezin liteke euskal itzaldian 
itz bakuitza juan beardan tokia 
idazti txiki ontan oparo adie- 
razi; ala ere artako lege ba- 
tzuek, asalki arren, jarriko di- 
tugu. 

1.* Mugitza beti izen edo 
izengoyen atzean dabill. 

Ikusgaya 

Mutilla, ona. 

Bi edo iru izen, erabatean, 
daudenean, azkenekoak a 
dauka. 

Bai ta ere izen bat izengoi 
askorekin dagonean. 

Ikusgayak 

Gizon, seme ta morroya. 
Mutil on da zintzoa. 

2.' Izengoi alagiilea beti 
izenaren atzetik dijua: bat ba- 
karrik ieuakah aurrean. 



Ikusgayak 

Gizon zintzoa: andre ona. 
Euskal erria, euskal jaya. 

Izengoi zenbatgilleak, beti 
izenaren aurretik; hi, geyene- 
tan: hni^ beti atzetik. 



Ogeitabost gizon. 
Bi gizon, mutil bi. 
Etxe bat, gizon bat. 



ORDEX DE LAS PALABRAS 

Aunque no se puedan, en 
una Gramdtica pequeña conio 
esta, dar todas las leyes de la 
construccion vascongada, da- 
remos, si bien a la ligera, al- 
gunas reglas relativas a la 
misma. 

1.^ El articulo va siempre 
pospuesto al nombre. 

Ejempio 

El muchacho, el bueno. 

Cuando van varios nombres 
seguidos (ejerciendo de agen- 
tes 6 pacientes), el ultimo solo 
lleva a: lo mismo cuando varios 
adjetivos califican un nombre. 

Ejempios 

Hombres, hijos y criado (el). 
Muchacho bueno y juicioso. 

2.' EI adjetivo calificativo 
va siemprc detras del nombre; 
excepto uno, que es euskal = 
vasco, que va delante. 

Ejempios 

Hombre juicioso, mujer buena. 
Pueblo vasco: fiesta vasca. 

Los adjetivos determinntivos 
delante del nombre: hi = dos. 
generalmento delante; hat = 
uno, siempre detr^s. 

Veinticinco hombres. 

Dos hombres, dos muchachos. 

Una casa, un hombre. 



— 227 



3.^ Izenordekoetatik, zem- 
batgilleak izenen aurretik; bes- 
te guztiyak atzetik. 

Ikusgayak 

Beste gizona, giire ama. 
Zembait ume, ainbeste ardi. 
Gizon oyek, mutill ayek. 

4.^ Aditza itzaldiyaren az- 
kenean obetogo diruri: ortara- 
ko ekiña lenbizi, ekillea gero, 
ta azkenean aditza jarri bear 
dira: 

Ikusgayak 

Ezin ondo egon niteke. 

Gizon onena Jauna maitatzen du- 
na da. 

Lurra ta zerua Jaunak egin ditu. 

eNoiz, ene maitea, neregana etorri 
ta amaren mendean bizi nai dezu? 

5.a Aditzkoya geyenetan, 
beti aditzaren aurre aurrean 
dabill. 



Ikusgayak 

Ondo nago. 
Gaizki zabiltzate. 

Zerbait egin bearezkero, lenbailen 
egitea obea izaten da. 

6.^ Alkargilleak, alkartzen 
dituzten itz edo itzaldi tartean. 

7.a Esarteak, nola biotzeko 
poza edo naigabea diyoten, 
datozen eran. 



Ikusgaya 

Emendik urte gutxi barru jauska- 
lo! zu eta ni biziko geran! 



3.* Los pronombres deter- 
minativos delante, los demas 
detras. 

Ejemplos 

El otro hombre, nuestra madre. 

Cuantos niños, tantas ovejas. 

Estos hombres, aquellos muchachos. 

4.a El verbo siempre esta 
mejor al final de la frase; pon- 
gase para ello, primero el com- 
plemento, segundo el agente y 
por Liltimo el verbo. 

Ejemplos 

No podria estar bien. 

El hombre mejor es el que ama a 
Dios. 

Dios hizo los cielos y la tierra. 

jCuando, querido mio, querras ve- 
nir a mi y vivir bajo el amparo de tu 
madre? 

5.a El adverbio va general- 
mente, mejor dicho, siempre 
inmediatamente antes del 
verbo. 

Ejemplos 

Estoy bien. 
Andais mal. 

Cuando hay que hacer algo, es lo 
mejor hacerlo cuanto antes. 

6.^* Las conjunciones entre 
las palabras u oraciones que 
unen. 

7." Como las interjeciones 
expresan afectos (gozo, pena...) 
cuando vengan mas a propo- 
sito. 

Ejemplo 

iQuien sabe, si dentro de algunos 
años viviremos tu y yo! 



— 228 



MENDEGAYAK 

Itz, aditz, eta itzaldiyak bes- 
te itz edo aditzen mendean 
daiide: aldi oyetan , lenbizi 
niendetzallea ta gero mendega- 
yak jarri bear dira. 

Ikusgayak Mendetzalleak 

Arri/.ko etxea arriya, izena. 

Etxeko atea etxea » 



DEPENDENCIAS 

Los nombres, verbos y ora- 
ciones dependen a veces de 

otros nombres, etc; en estos 
casos se pone: 1.", el que deter- 
mina, y 2.", aquello que esta 
determinado 6 depende. 



Eroritako atea 



aditza. 



Ongi dagon gauza itzaldi berrilea. 
Ikusten dezun zuaitza • » 

Etorri zeralako, cmen zaude. 

Ori ikusterako gatoz. 
^Noiz naidute ni etortzea? 

^Nola ibilli bearrak gera? 

Orrengatik guaz. 
Eta abar. 



Ejemplos 


Determinantes 


La casa de pie- 






dra 


piedra 


nombre 


La puerta de la 






casa 


casa 


» 


La casa caida 






(que cayo) 


* 


verbo 


La cosa, que es- 






ta bien 


oracion 


de relativo 


El arbol que 






ves 


>> 


» 


Porque lias ve- 






nido, estas 






aqui 


» 


causal. 


Venimos para 






ver eso 


» 


final. 


gCuando quie- 






ren que yo 






venga? 


circunst 


. dct. 


^Como hemos 






de andar? 


» 


de modo. 


Por eso vamos 


» 


causal. 


Etcetera. 







— 229 — 



ESAGAYA 

TOLOSATIK LOYOLARA 

AzJcue-tar Jose,Sendagille Jaunari 

(Bucaera.) 

Iñazio Deunaren eliz pollita 
asalki ikusita, beraren jayotz 
etxe deuna nolakoa zan da dan 
jakiteagatik, ezkerreko bizito 
kira juan giñan, eta baimena 
ez ezik laguntza ere emantzigu- 
ten: Azkue-Jaunarekin batean 
Urrestillako ikastetxean txiki- 
tandik ibillitako apaiz ta aba 
bat gureganatu zan, da pozez 
ta gogoz guk adierazi ginizki- 
yon asmoak bete nayez, etxe 
deun artako zoko guztiyak 
erakutzi ta ikusi erazi zizki- 
gun; arren laguntz, asmo on 
da jakintasunez etxe artako 
apangai, aberaztasun ta arri- 
garrizko lan guztiyak ikusi gi- 
ñitun. 



^Nork an dagon eder ta ego- 
kitasun guztiya esan lezake? 

Oraindik ez dute Jesusen 
Lagundiko peme aita maitatza- 
lleak, nai izan duten guztiya. 
etxe deun ura edertzeko egin; 
ala ere, ango eder ta aberazta- 
suna izugarriya iruritu zitzai- 
gun: gnolakoa egongo ote da 



TEMA 

DE TOLOSA k LOYOLA 

Al Mrdico Sr. D. Jose de AzJcue 

(Conclusion.) 

Vista aunque a la ligera la 
elegante iglesia de San Igna- 
cio y queriendo ver su santa 
; casa-cuna, fuimos hacia la par- 
: te izquierda del monasterio, y 
al pedir el necesario permiso, 
no solo nos lo concedieron, si- 
! no que tambien nos señalaron 
' un cicerone; el quo resulto un 
Padre, sacerdote, que habia 
sido condiscipulo del señor Az- 
cue en Urrestilla, y quien, al 
manifestarle nuestros deseos, 
quiso complacernos enseñan- 
donos y haciendonos ver todos 
los rincones de aquella santa 
casa; gracias a su complacen- 
cia, ayuda y conocimientos pu- 
dimos ver y enterarnos de to- 
das las joyas, preciosidades y 
admirables adornos de aquella 
casa. 

^Quien podra enumerar todo 
lo que alli hay de hermoso y 
admirable? 

Aun no han podido realizar 
su admirable plan de hermo- 
sear la santa casa los PP. de 
la Compañia de Jesus, tan dig- 
nos y amantes de su Padre: y 
no obstante, la parte arreglada 
nos parecio hermosa y sobera- 

16 



230 — 



berak nai bezela etxe iira 
apaintzen duteneanr 

Eziñ liteke ango apaingai 
eder, aberatz eta bere tokiye- 
tan jarrita dauden guztiyak 
zembaletu, ez da ere izendatu, 
ugari ta arrigarriyak dira, an 
egoki alkartuta dauden arri 
poUit. menast garezti ta zur 
gogor da legunak. 

Oraindik bere tokiyetan ja- 
rri gabe, zokoatubak, gauz as- 
ko eta ayen artean Eibar-ren 
egindako eta altzairu beltzez- 
ko deundegi edo aldare txiki 
bañan diru naikoz erosiya dan 
dat: ize p.-llita ta egokiya! 

Bañan olako gauzen gañean 
itzegitera juanak ez giñan: 
Iñazio Deuna jayo, bizi ta Jau- 
narenganatu zan tokiyak ikusi 
nai giñitun, eta ayek ikusiyaz, 
ayetan belaunikatu ta Iñazio 
berari gure zai zerutik egon 
zedin eskatuaz, gure biyotzak 
pozez bete ziran. 

Urie asko barru eukitako as- 
mo biziyak betiak geneuzkan: 
an geuden, an Gure erritar 
doaitzua jayo zan tokiyan; 
arren goraintzak ikusten giñi- 
tun bai ta ere arrek , bizi izan- 
tzan artean, egintzitun gauz 
arrigariyak gogoratzen giñi- 
tun: 

•jArren izaera zintzo ta bika- 
ña euskalduna zanez; arren 



namente rica: ,c6mo quedara 
aquella casa cuando este com- 
pletamente engalanada? 

Seria imposible enumerar y 
aun indicar las preciosidades 
que hay colocadas ya en sus 
respectivos sitios; tanta prodi- 
galidad y hermosura se ve, al 
ver artisticamente combinados 
los bellos marmoles, ricos me- 
tales y preciosas maderas. 

Entre los objetos que por no 
poder aiin colocarlos en su si- 
tio correspondiente, vimos 
arrinconado un pequeño, pero 
precioso y costosisimo altar de 
acero empavonado construido 
en la villa de Eibar. iQue joya 
mas elegante! 

Pero no era nuestro intento 
el ver y detallar estas cosas; 
quisimos ir a ver los sitios 
donde naciera, vivid y entre- 
gose a Dios nuestro San Igna- 
cio: y al verlos y arrodillados 
en ellos pidiendo al Santo fue- 
ra nuestro protector desde el 
cielo, sentimos que se inunda- 
ron de gozo nuestras almas. 

Veiamos realizados los vivos 
deseos que hacia años tenia- 
mos en el alma; estabamos alli 
donde naciera nuestro dichoso 
compatriota; veiamos alli re- 
cuerdos suyos mientras repa- 
sabamos mentalmente los he- 
chos gloriosos que el, durante 
su vida, habia realizado. 

;Que caracter el suyo noble 
y leal, como de vascongado 



Jaunarengan maitetasuna bi- i que era: que amor divino el de 



— 231 — 

yotz aundikoa zalako eta bere i aquel su buen corazon, y cuan 
eginkizun arrigarriyak Jau- I dignos de admiracion sus he- 



nak beretzat ekintzezala agin- 
du ziyonetik! 

Olako beste gauz samurrak 
gogoratuaz, etxe deun da eder 
da artatik irten giñan. 

Zer ikusgarri, ainbeste gauz 
pollit ta arrigarri ikusi ezkero, 
Azpeitiko zelai ta erri alayak, 
erakutzi lezaiguteken? 

Azpeitin, Azkue-Jaunaren 
aide maitetzuenean baskaldu, 
Urrestillan beste arren osaba 
ta senideakin egon, beren sen- 
di Antxieta Zabala izendatua- 
ren eliztxoa Jesusen Lagundi- 
ko jAntxieta-tar Abaren oroi- 
menean egiña ikusi ta berandu 
zalako batetik eta gure asmo 
onak bete ziralako gañera, To- 
losaruntz biurtu giñan, Erre- 
xil da Bidaniko eliz aundi ta 
ederrak bidez ikisiyaz;goizean 
baño alai ta obelogo mendi, 
baso, zelai ta errekak ikusiyaz, 
eta arratzaldeko zazpik jo ba- 
ño lenago berriz Tolosan geun- 
den, euskaldunak eta Gipuz 
koarrak giñanez, egin bear 
genduna, egun artan zintzo, 



chos desde que Dios le mando 
trabajar por El! 

Recordando estas cosas y 
otras semejantes y agradables, 
saHmos de aquella hermosa y 
santa casa. 

iQue nos pudieran ofrecer 
que fuera digno de admirarse 
las alegres campiñas de Azpei- 
tia lo mismo que su poblacion? 

Despues de comer en Azpei- 
tia, en casa de unos cariñosos 
parientes del señor de Azcue, 
ir a Urrestilla, a casa de su tio 
y hermanos, ver la capilla, de 
su nombrada familia, Anchieta 
Zabala, eregida en meraoria 
de su pariente V. P. Anchieta 
de la Gampañia de Jesiis; ya 
porque se nos hacia tarde, ya 
tambien porque habiamos sa- 
tisfecho nuestros buenos de- 
seos, emprendimos la vuelta a 
Tolosa, vimos de paso la gran- 
des y hermosas iglesias de Re- 
gil y Bidania; y contemplando 
mejor que por la mañana y 
mas alegres aun, los montes, 
bosques, prados y barrancos 
del camino, llegamos a Tolosa 



gogoz ta alai egin gendula gu- alegres y contentos, diciendo a 



re esagun guztiyairi esanez. 



J^lS/LJ^-^A. 



todos nuestros amigos que co- 
mo vascos y guipuzcoanos ha- 
biamos cumplido nuestro de- 
ber de visitar el celebre San- 
tuario de Loyola. 



— 232 — 



13''" Ikasgaya 

ADITZ MOTXAK 

Azkotan eiiskal ekintza lege 
gabekoa dala aitu izan det eta 
orregatik arren legeak ikusten 
asi nitzan, eta nere ustez, eus- 
kal ekintza legezkoa dala ta 
bere legeak gutxi, garbi ta 
erresak dirala adierazi det. 



Ez da euskal ekintzan, izan 
ez bada, aditz lege gaberik: 
bañan bai ekintza ugariya ta 
pollita dala, oraindik ere uga- 
rigoa irurituko zaigu, ekintza 
au, bere betxiz alduten aditz 
asko ta esandako legerik utzi 
gabe, motxseago biurtu litez- 
kela adierazten badegu. 



Artu ditzagu ekintzako izae- 
ra batzuek eta nola moztutzen 
diran ikusi dezagu. 

Izaera bakuitzak bi zati ditu; 
zuztraya ta izaera bera. 



Ikusgaya. — Evk\ize\\ del: ba- 

2 1 8 

teatu dezagu; lenbizi d, gero 
aditzaren zuztraya kIc ta azke- 
nean notiñ ipintza-/ jarrita; 
onela d nk t: betxao a legun- 

1 2 

tzalleak barrendu ta eukiko 
degu: Eu'k'\izen det—dankat. 

2 13 12 3 



13.^ Leccion 

VERBOS SINTETICOS 

Habia oido muchas veces 
que no se podia someter a ley 
alguna la conjugacion del vas- 
co; me puse a estudiar sus le- 
yes y me parece que he expli- 
cado que la conjugacion vasca 
es regular y que esta sujeta a 
leyes claras, faciles y pocas en 
numero. 

No hay en vasco conjugaci6n 
irregular, exceplo la del verbo 
ser; y en cambio no hay otra 
conjugacion mas hermosa y 
abundante que la vasca; pero 
aiin nos parece mas hermosa y 
abundante si decimos que mu- 
chos verbos, a los que sus le- 
tras componentes les permiten, 
pueden, sin salirse de las le- 
yes, tomar formas mas breves. 

Tomemos unas cuantas desi- 
nencias de verbos y veamos 
como se pueden simplificar. 

Cada desinencia tiene dos 
partes: raiz de verbo y la de- 
sinencia auxiliar. 

EjempIo.-E?/fcitzen det—ten- 

2 1 3 

go: simplifiquemosIo, ponien- 

do primero d, radical del auxi- 

liar dn=hahev\ segundo, la ra- 

dical del verbo en cuesti6n y 

finalmente el subfijo personal 

t (d nk t); y poniendole las vo- 
1 2 3 

cales euf6nicas a, tendremos 
e?/A-itzen det=dankat=--tengo; 

2 13 12 3 



— 2^3 



Ekartzen did3.zu=dakar{k)i- 
- 13* ^ dazu. 

Eramaten degu=:d(a)ramagu 

2 13 

Ematen didate =damakidate 

2 13 4 5 

Eta abar. 

Aditz oyek lau eretan len be- 
zela adieraziko ditu^u: (A) (B) 
(D) (E). 

Nola biurtzen diran esan ba- 
ño lenago, ze aditz moztu litez- 
ken esango degu. 

Len esandanez, aditz oyen 
betxiyetan dago biur-ala: nola 
atzean ipintz batzuek jarri 
bear zaizkiyen, beren zuztrai 
ta ipintzen betxiyak ezin dira 
askotan ondo alkartu; orrega- 
tik gutxi dira; bañan oitutzen 
diran baño geyago jarri ta 
biurtu litezke. 



(A) (B) 



izan 

egon 

ibilli 



juan, joan 

etzan 

etorri 

erori 



(B) 

jariyo 
iruri=irudi 
darrai, ja- 
[rrai 
erori 
isuri 
iritzi 

irakin 

iraun 



(B)ta(E) 

eulfi ikusi 

entzun erakutzi 
erantzun erabilli 

eman jakin 
eraman erosi 
esan erausi 



egin 
artu 



ezarri 
jarri 



Eta abar. 



Bear dan ala, era bakuitza- 
ko legeak aldan bezela jarriko 
dira. 

Esan bear da ere, aditz 
motx oyek iru edo lau garaye- 
tan bakarrik biurtuak ikusi di- 
tudala; ala ere, beste garai guz- 
tietan beren ipintzak jarrita 
litezkela uste det. 



=Me lo traes. 

Nosotros lo llevamos 
Ellos me lo dan 
Etcetera. 

Estos verbos pueden expli- 
carse segun las cuatro formas 
ya indicadas, (A) (B) (D) (E). 

Antes de explicar como se 
conjugan, conviene decir cua- 
les son ]os que se prestan a la 
forma sintetica. 

Se ha dicho que depende de 
las letras que contengan los 
verbos en la radical, pues co- 
mo hay que agregarles algu- 
nos afijos, no se avienen estos 
con aquellos; por eso son po- 
cos, pero pueden ser mas de 
los que ordinariamente se 
usan. En las formas 



A y B 



ser 

estar 

andar 

ir 

yacer 

venir 

caer 



B 

derramarse 

parecer 

seguir 

caer 
rebasar 
parecer, lla- 
[marse 
hervir 

durar 



Dy E 

tener ver 
escuchar enseñar 
r e s pon- manejar 

[der 
dar saber 

llevar comprar 
decir contar 



hacer 



tomar 



colocar-es- 
[cribir 
poner 



Etcetera. 



A medida que sea necesario 
se pondran las reglas de sus 
conjugaciones 

Hay que notar tambien que 
estos verbos sinteticos, solo he 
visto usados en tres 6 cuatro 
tiempos; no obstante, creo que 
pueden conjugarse en todos 
los demas tiempos agreg^ndo- 
les los afijos correspondientes 



— 234 — 



Aditz metxetan jarri nai 11- 
tezkenetatilv si, tzi, ki, azke- 
nean daukatenak, saillenak di- 
ra: oyei zu, zki eta beste olako 
ipintzak jarri bear zaizkiyez- 



De los verbos que se quieren 
sintetizar, los nienos adecua- 
dos son los qiie terminan en 
si, tzi; porque liabiendoles que 
agregar los subfijos zu^ zki, ki 



tenean, s edo z galdu bear; bai y otros semejantes, han de per 



ta ere ki bestetan, eta orrega- 
tik nazpillen bat lezatorke. 



Ikusgaya 

Ikusten dezu=dakusu— daku>:u 
Ikusten dezute=dakusute^dakuzute 
Eta abar. 

daukat^dauzkat 
daukiyotrrdauzkiyot 
Eta abar. 

Beste asko beren artean naz- 
tu litezke, betxi berdiñak ba- 
dauzkate. 

Ikusgaya 

Jakin, ekin 

Nik nekin, nik nekin 

Zuk zekizun, zekizun 

Orregatik ckin ez da bere 
ekintzan mozlutzen eta orren 
eran beste asko. 



(A) 
Era entan biurtzen dira, len 



der necesariamente la 2 6 s, asi 
como tambien ki, y de esto 
puede provenir alguna confu- 
sion. 

Ejemplos 

Tu lo ves 
Vosotros lo veis 
Etcetera. 

Tengolo, los 
Se lo, los tengo 
Etcetera. 

Otros pueden confundirse 
entre si, por llevar en sus ra- 
dicales letras iguales. 

Ejempios 

Saber acometer 

Yo lo sabia yo lo acometfa 

Tii lo sabi'as tu lo acomctias 

Por esto no se sintetiza el 
verbo 6'fcm=acometer y por lo 
mismo que este otros muchos 
verbos. 

(A) 

En esta forma, segun lo an- 
esandako izan, egon, ibilli, tes dicho, se conjugan, ser, es- 



juan=joan, etorri ta erori. 

Izan: bere ekintza jarriya 
dago; besteak, datozen laurki- 
yetan daude. 

Erori ez dago; bañan etorri 
bezela /o-ren ordez ro jarrita, 
egiña dago. Aditz guzti oyek 
lege gabeak izan bezela diruri- 



tar, andar, ir, venir, caer. 

Esta ya transcrita la conju- 
gaci6n del verbo ser; las de los 
demas estan en los cuadros si- 
guientes. 

No est^ el de erori = caer; 
con sustituir en vez de to de 
etorri=venir, ro, esta corrien- 
te. Estos verbos, lo mismo que 



— 235 — 
ta: ala ere, guztiyak lege ba- el verbo ser, parecen irregula- 



tean daudela esan leike. 
Oraingoa egiteko jarri bedi 



Ni.... 


. n- zuztraya. 


Zu... 


z — » z+a 


Ura.. 


. d-- » 


Gu... 


• g— * z+a 


Zuek. 


. z— V z(a)te 


Ayek. 


. d— » te: 



=de 



Lengoa egiteko, jarri: 



Ni 


zuztraya 






n 


n (Yo) - 


raiz 




Zu zen = 


» 


(za) 




» 


z=zen (Tu) — 


» 


(za) 


Ura 


» 






» 


z (El) - 


» 




Gu gen= 


» 


(za) 




» 


g=gen (Nos.)- 


» 


(za) 


Zuek zen = 


» 


(za) 


te 


» 


z = zen (Vos.) — 


>. 


(za±te) 


Ayek 


i 


te= 


de 


» 


z (Elos)— 


IK 


(zaj 



Begira orain jarriko diran 
bi laurki oyek, eta betxi legun- 
tzalleak. 

Aditz oyen zuztrayak dira: 

go— Ml, ju—jv., tor, ror. 



res, y, sin embargo, se sujetan 
a la regla siguiente. 
Pongase para el Presente: 

n (subfijo de 1." persona) raiz 

z ( > » 2.^ » ) » z+a 

d ( » »3.^ » ) » 

g ( » »1.^ plural ) » z+a 

z ( » »2.^ > ) » z+a te 

d ( » »3.^ » ) ' te=de 

Para el Preterito imperfecto 
pongase: 

n 



Veanse los dos cuadros que 
van a continuacion y las re- 
glas de eufonia. 

Las raices de estos verbos 
son: 
de, estar, andar, ia, renir, caer. 



— 236 — 



ADITZ MOTXA 1>° ERAN (A) 



1." FORMA VFRBO SINTETICOi 



Joan^juan^jun^lr 






(a) (a) 

Noa, nijoa. nua, nijua 
Zoaz, zuaz 

Dijoa, dijua 

Goaz, guaz 

Zoazte, 
Dijoaz 



(a) • 
Nijoan 
Zijoazen 
Zijoan 
Gijoazen 
Zijoazteten 
Zijoazten 



zuazte 
dijuaz 

(a) 

nijuan 

zijuazen 

zijuan 

gijuazen 

zijuazteten 

zijuazten 



(a) 

Noa =nua nazaijua 

Zoaa =:zuaz zatzaijuaz 

Bijoa — bijua dezaijua 

Guaz =goaz gazaijuaz 

Zoazte=zuazte zatzaijuazto vayais 

Bijoaz=bijuaz dezaijuaz vayan 

Nazaijuan (oxu) Paraque vaya 
Zatzaijuazen » » » vayas 
Dezaijuan » * . vaya (el) 

Gazaijuazen » » ^ vayanios[ 
Zatzaijuazten » » » vayais 
Dezaijuazen » » -» vayan 



^l Nezaijuan (oxu) Para que fuese 

» » fueses 
» » fuese 
(el) 
» > fuese- 
[tnos 
> » fueseis 
» » fuesen 



Zenezaijuazon (1) » 
Zezaijuan 

Genezaijuazen 

Zenezaijuazten 
Zezaijuazen 





a 


a 


o 




^ 


B 


<p 






M 


c 


d) 


<v 


a 


S 





o 




u 


a 


a 


«-> 


* 


c 






ffl 


btt 


o 


i) 


^ 


N 


a> 




(1) Zeneza=zentza, geneza=genUa. 
(a) Oituratzen dira=se usan. 



Nazaijuake 
^} Zatzaijuazke 
o^ Dezaijuake 
■5 i Gazaijuazke 
of Zatzaijuazteke 

Dezaijuazke 



Nezaijuaken 

Zentzaijuazken 

Lezaijuakon 

Gentzaijuazken 

Zentzaijuazteken 

Lezaijuazken 



a\ Nezaijuake 

^l Zentzaijuazke 
" Lezaijuake 
^ i Gentzaijuazke 
M| Zentzaijuazteke 
I Lezaijuazte 

/ Nijuake 
Zijuazke 
Lijuake 
Gijuazke 
Zijuazteke 
Lijuazteke 






(a) 
Banijua 
Bazijuaz 
Balijua 

Bagiguaz 

Bazijuazte 
Balijuaz 



+ ke 



puedo 

puedes 

puede 

podemos 

podeis 

pueden 



podfa 

podias 

podia el 

podfamos 

podfais 

podfan 



podrfa 

podrfas 

podria (el) 

podrfamos 

podrfais 

podrfan 

irfa 

irias 

irfa el 

irfamos 

iriais 

irfan 



si fuera 
» fueras 
» fuera el 

» fueramos 

» fuerais 
» fueran 



ir 



ir 



I 



ir 



(a) Oituran daude=se usan. 



4 



¥ 



— 237 — 



ADITZ MOTXA l^» ERAN (A) 



1/ FORMA VERBO SINTETILO 



It>llli = A. xxdSLTr = Mo verse 



(a) 

Nabill 

Zabiltz, zabiltza 

Dabill 

Gabiltz, gabiltza 

Zabiltzate 

Dabiltz, dabiltza 

(a) 
Nebillen 
Zebiltzaii 
Zebillen 
Gebiltzan 
Zebiltzaten 
Zebiltzten 



ando 

andas 

anda 

andamos 

andais 

andan 



andaba 

andabas 

andaba 

andabamos 

andabais 

andaban 



(a) 
Nebill 
Zabiltz, a 
Debill 
Gabiltz, a 
Zahiltzate 
Debiltz, a 



nazabill ande 

zatzabiltz, a andes 
dezabill ande el 

gazabillz, a andemos 
zatzabiltzhke andeis 
dezabiltz, a anaen 



Jiazabillen 
Zatzabiltzan 
)ezabillen 
azabiltzan 
^atzabiltzaten 
)ezabiltzan 



!JezabiIIen 
^entzabiltzan 
5ezabillen 
Hentzabiltzan 

Sentzabiltzaten 
iJezabiltzan 



Para que anrle 
» andes 
» ande el 
» andemos 
» andeis 
» anden 



Para que anduviese 
» » anduvieses 
» • anduviese el 
» » anduviese- 
[mos 
» anduvieseis 
» anduviesen 



k 






O 

o 



Zeneza, geneza=zentza, gentza. 
Oituran daude=se usan- 



1) 1 



o 



o ' 
M 



O 








o 




u 






N 


e 




■Ci 


c 






(3 


'5d 


O 


o 


M 


n; 


"3 








^ 




c 




« 




S 



Nazabilke 

Zatzabiltzke 

Dezabilke 

Gazabiltzke 

Zatzabiltzteke 

Dezabiltzke 



Nezabilken 

Zenezabiltzken 

Lezabilken 

Genezabiltzken 

Zenebiltzteken 

Lezabiltzken 



Nezabilke 

Zericzabiltzke 

Lezabilke 

Genezabiltzke 

Zenezabiltzteke 

Lezabiltzke 

Nebilke 

Zebiltzke 

Lebillke 

Gebiltzke 

Zebiltzteke 

Lebiltzke 



(a) 
Banebill 
Bazebiltz 
Balebill 
Bagebiltz 

Bazebiltzate 
Balebiltz 



+ ke 



puedo andar 
puedes » 
puede » 

podemos » 
podeis » 

pueden 



podia andar 
podias » 

podia el » 
podiamos » 
podiais » 

podian » 



podri'a 

podrias 

podria el 

podriamos 

podriais 

dodrian 

andaria 

andarias 

andaria el 

andaaiamos 

andariais 

andarian 



si andiiviera 
» anduvieras 
» anduviei'a el 
» anduvieramos 

» anduvierais 
» anduvieran 



I 



h 






, o 



'I 



0) 



o 
/^ 



I =3 

o 



fT3 

S 

,o 

ll 



, 8 

■O 



l'O 

a 
o 



(a) Oituran daude=se usan. 



238 — 



ADITZ MOTXAK 1." ERAN (A) 



1.» FORMA VERBO SIXt6tIC( 





(a) 














Nago 


estoy 




es 
u 


Nazagoke 


puedo estar 


2^ Zaude 


estas 


bo 


^\ Zatzaudeke 


puedes » 


1 Dago 


esta 


c 


o Dezagoke 


puede 


£ / Gaude 


estamos 


iS 


.|/ Gazaudeke 


podemos 




Zaudete 


estais 




o 


Zatzaudeteke 


podeis > 




Daude 


estan 






Dezaudeke 


pueden » 


(a) 












^. Xegon 


estaba 




a 


Nezagoken 


podfa estar 


Sv Zeuden 


estabas 


'1 

■c 


^\ Zentzaudeken 


podias » 


.| Zegon 


estaba el 


o Lezagoken 


podia el » 


■£/ Geuden 


estabamos 


\2 


1 / Gentzaudezken 


podiamos » 


£ i Zeudeten 


estabais 




vJ 


Zentzaudezteken 


podfais 


Zeuden 


estaban 






Lezaudezken 


podian » 




(a) 
Nego 


nazago este 




2 


Nezagoke 


podrfa estar 


l^ Zaudez 


zatzaude esta 


a 

N 


l^ Zentzaudeke 


podrfas 


1 Dego, bego 


dezago este el 




" Lezagoke 


podrfa el 


f / Gaudez 


gazaude estemos 




~/ Gentzaudezke 


podrfamos » 


"" Zaudezte 


zatzaudete estad 




« Zentzaudezteke 


podrfais » 


■ Deude, beudez 


dezaude esten 






Lezaudezke 


podrian 


p/ Nazagon 


Para que este 




1 Negoke 


estarfa 


|l Zatzauden 


» » estes j 


C3 


gl Zeudezke 


estarfas 


« ; Dezagon 


» » este el ' 


N 

4-> 


» ' Legoke 


estarfa el 


.^1 Gazauden 


» » estemos 


'5c 


g j Geudezke 


estarfamos 


= f Zatzaudeten 


» » esteis 


Q 


^/ Zeudezteke 


estarfais 


Dezauden 


» » esten / 




\ Leudezke 
/ (a) 


estarfan 


1 Nezagon 


Para que estuviese 




|| Banego + ke 


si estuviese 


•|\ Zeneuzeden 


» estuvieses i 


cs 


|\ Bazeude » » 


estuvieses 


l' Zezagon 


» ^ estuviese el 


N 


* ' Balego » » 


» el estuviese 


-., Genezeuden 


» ' es t u V i e s e - 1 


'5; 


i , Bageude 


> estuviesemos 


" 


[mos 1 


?< 


1 




1 Zenezeudeten 


» » estuvieseis 




|l Bazeudete > » 


» estuvieseis 


Zetzeuden 


» » estuviesen / 

geneza, gentza. 




\ Baleude » » 


» estuviesen 


(a) ZeDeza=zentza, 


fa) Oituran daude=8e usan. 


< 


a) Oituratzen dira 


=se usan. 











239 — 



DITZ MOTXA 1> ERAN (A) 



l.a FORMA VERBO SINTETICO 



EtomzzzVonir 



(a) 
fator 
atoz 
•ator 
atoz 
atozte 
atoz 



(a) 
etorren 
etozen 
etorren 
etozen 
etozteten 
etozten 

(a) 
ctor 
toz 

etor, betor 
etoz 
tozte 
3toz, betoz 

azatorren 

itzatozen 

jzatorren 

izatozen 

itzatoztez 

jzatozen 



Jzatorren 

sntzatozen 

!tzatorren 

Jntzatozen 

intzatozten 

izatozen 



vengo 

vienes 

viene 

venimos 

venis 

vienen 



venia 

venias 

venia el 

veniamos 

veniais 

venfan 



' o 
bfi 






§ 

' c 



Nazator 

Zatzatoz 

Dezator 

Gazatoz 

Zatzatozte 

Dezatoz 



venga 

ven 

venga el 

vengamos 

venid 

vengan 



. '5) 



Para que venga 
» » vengas 
» » venga el 
» » vengamo 
» » vengais 
» ^ vengan 



Para que viniese 
» » vinieses 
» » viniese el 
» » viniesemos 
» > vinieseis 
» » viniesen 






'g 
i"51) 



Jeneza, geneza=zentza, gentza. 
3ituran daude=se usan. 



Nazatorke 



=i\ Zatzatozke 

eo \ 

Dezatorke 
/ Gazatozke 
Zatzatozteke 
Dezatozke 



o 

_C 

"3 

u 

o 



puedo 

puedes 

puede 

podemos 

podeis 

pueden 



venir 



a Nezatorken 
^^ Zenezatozken 



podia 
podi'as 
o Lezatorken podia el 

c/ Genezatozken podiamos 
■^ Zenezatozteken podiais 



venir 



Lezatozken 



Nezatorke 
J^ Zenezatozke 
^ Lezatorke 
■s Genezatozke 
Zenezatozteke 
Lezatozteke 



Netorke 
g, Zetozke 
®' Letorke 
Getozke 
Zetozteke 
Letozke 



(a) 
Banetor 



ei Bazetoz 



+ ke 



Baletor 
■al Bagetoz 
Bazetozte 
Baletoz 



podian 



podria venir 
podrias » 
podria el » 
podrfamos » 
podrfais » 
podrfan » 

vendrfa 

vendrfas 

vendrfa el 

vendrfamos 

vendrfais 

vendrfa 



si viniera 
» vinieras 
» viniera el 
» vinieramos 
» vinierais 
» vinieran 



/1 



,'3 



\1 



es 

a 
o 



■o 

' c 
o 
o 



9 



I <3 



1 ^ 



\:i 



(a) Oituran daude=se usan. 



— 240 — 



ADIERAZGAYAK 



ACLARACIONES 



(A)-rekin dauden garayak Los tiempos anotados con (a) 

askotan oituratzen dira; bes- estan muy en uso, los otros no: 

teak ez: ala ere, nere iritziyan sin embargo, a mi juiciodeben, 

artu litezke oyek eta onela ga- tambien usarse los demas para 



rai guztiyekin aditz motx oyek 
ere biurtuko lirake. 



que pudieran conjugarse por 
completo estos verbos sinte- 
ticos. 

Izaera oyei noiiñ ipintzak j Teniendo que aplicarles a 
jarri bear zaizkiyen ezkeroz, estas desinencias los subfijos 
guk, zuk, zuek adierazteko, bi personales, pueden ponerseles 



dos series de subfijos referen- 
tes a nosotros, tu y vosotros: 

Los agentes zen =: tii, gen -- 
nosotros y zenxte=: vosotros. 

Y los pacientes zin:^tu,gin^ : 
nosotros y zinxte = vosotros. 

Aqui se han puesto los agen- 
oyek besteengan nolabait eki- ' tes porque estos verbos sinte- 
ten dutelako, jarri ditut. ticos actiian en cierto modo 

sobre otros. 

Para formar estas desinen- 
cias y las correspondientes de 



taldi artu litezke: ekilleak eta 
ekiñak. 

Ekilleak, zen, gen, zenxte. 

Ekiñak, zin, gin, zin - te. 

Emen ekilleak, aditz motx 



Izaera oyek eta datozen bes- 
te era (B), (D), (E)-koak ere 
egiteko lege bat jarri liteke. ta las otras formas (B), (D) y (E) 
au da: Du-ren izaeretan, arren j se puede dar una regla y es la 



zuztrai ordez aditz oyenak bi- 
tartetu ditez. 



Ikusgayak 

Zeneza(u)ke Zeneza-toz-ke 

Bazen(du) Bazebiltz 

Baiiinwke Baniñ?<A;(a)ke 

Zene/orkidazuke ZeneM/i;(i)dazuke 
Eta abar. 

(B) 

Era ontan biurtzen diran 
aditzak (A)-ko guztiyak eta 
beste (B)-en izendatubak dira. 
Artarako bi eraz egin litezke, 



siguiente: — Intercalense entre 
las desinencias de clu = haber, 
las raices de estos verbos en 
vez de la del du. 

Ejemplos 

Podrfas haber Podrias venir 

Si hubieras Si anduvieras 

Si me hubiera Si me tuviera 

Podrias venirrae Podrias tenermelo 
Etcetera. 

(B) 

En esta forma se conjugan 
los indicados en la forma (A) y 
los del grupo (B). 

l'ara formarlos se puede pro- 



— 241 — 



(A)-ko izaerak berak artuaz; bai 
ta ere 3.^" notiñ izaerak erabi- 



ceder de dos modos: Primero, 
los del grupo (A) tomando ca- 



billiaz, beren oraingo r/« ta len- da desinencia particular; se- 
go-ko ze daukatela: izaera oyei gundo, las de las terceras per- 



Iñ ta notin ipintzak atzean ja- 
rririk 



Ki au, berairi, besterenga- 



sonas del singular con da (en 
el presente) y ze (en el preteri- 
to) y agregandoles fci-l-subfijos 
personales. 

Esta lii proviene de que por 



natu bear diranez, i jarri bear- referirse a otro, han de llevar 

tzayelako dator; da aditzak, una i: si el verbo termina en 

berez n azkenez baleuka, gi, 'n, en vez de fc/, se pone /72; 6 

fcz'ren ordez jarri leike, edo ki permaneciendo lii se debe su- 



jartze ezkeroz n galdu. 

Beste guztiyak (A)-l<:oak be- 
zela irugarren notin izaeratik, 
'ki ta ipintzak erantziyaz datoz. 

Orrela: 

Ni nator. . . natorkizu, natorkiyo 
Zu zatoz. . . zatozkidazu, zatozkiyozu 
Ura dator. . datorkit, datorkizu 
Etcetera. 



1 zugu dagokizugu 

Gu das-o (ki^ y^S^ dagokiyogu 
uu aago (Ki) ^ 2utegu dagokizute- 

[gu 



\ 



Zuek diraungi 



/ dazute diraungida- 
i [zute 

J guzute diraungigu- 

|[zute 
yezute diraungiye- 
[zute 



Berez aditzak Izi, gi, d.i, az- 
kenez baleuka, ti jarri bearrik 
ez du. 

Dirudi — dirudizu, dirudiguzu. 

Izaera bati aurrean bere 
ipintza jarri ezkero, atzean 



primir la n final. 

Los del grupo (B), lo mismo 
que los del (A), se sirven de 
las terceras personas del sin- 
gular mas la lci y subfijos. 

Asi: 

Yo vengo te vengo, le vengo 

Tu vienes me vienes, le vienes 

El viene me viene, te viene 
Etcetera. 

Te estamos bien=te convenimos 
le convenimos 
os convenimos 

Me durais — me permaneceis 

Nos » — » » 

Les ■» — » » . 

Si el verbo termina en fc/, gi, 
di, no hay que ponerle ki. 

Parecer - te parece, nos pareces 

Si a una desinencia se le pre- 
fija con un subfijo propio, no 



ipintz ekillerik etzayo jarri hay necesidad de subfijarle 
bear. | despues. 



— 242 



Orregatik: 



= dabilkizut 
— dabilkiyot 



Nabilkizu 
Naltilkiyo 
Eta abar. 
Gabiltzkizu = dabiltzkizugu 
Gabiltzkizute =^ dabiltzkizutegu 
Gabiltzkiye =- dabiitzkiyegu 

Diaiko 3.^" notiñan, zlci jani 
arren, /e ekillea jarizea obea 
da. Orrela: 



dabiltzkite = dabiltzkitet 
dabiltzkizu 



Eta abar. 



dabiltzki- 
[date 

dabiltzki- 

[zute 

dabiltzkiyo-- dabiltzki- 

[yote 



Era ontan hiurtzen ditugun 
zuztraj'ak dira: 



Egon 
Ibilli 



bil 



Jariyo ri 

Iiiiri=:irudi ruri — 
[rudi 
Juan— jo ju=:jo Darrai rrai 

Etzan tza Isuri suri 

Etorri tor Iritzi ritz 

Erori ror Irakin raki 

Begira datozen laui kiyak. 

Etorri oraingo eta lengo ga- 
rayetan eta, orrez beste guzti- 
yetan lenbiziko eran izaerak 
artubak dauzka. 



Asi: 



Yo te ando 6 voy tras ti 
le » » » » el. 
Etcctera. 
N.s te andamos 6 vaim.s tras ti 

» OS » » » » VOS.8 

» les » » » ellos 

En las terceras personas de 
plural. a pesar de que basta 
zki (pluralizador). es conve- 
nicnte subfijarlas con /r=ellos. 

Asf: 

Vienen 6 van tras mi 

» » » ti 

» » » » el 
Etcetera. 

Las raices de los ver bos aqui 
conjugados son: 



Estar go 
Andar bil 

Ir ju=jo 

Yacer tza 
Venir tor 



Caer ror 



Derramarse ri 
Parecer ruri 

[rudi 
Seguir rrai 

Rebasar suri 

Parecer, lla- ritz 

[mnrse 
Hervir raki 



Veanse los sigjuientes cua- 
dros. 

El verbo venir esta, en pre- 
sente, preterito y por consi- 
guiente en los denias tieinpos, 
con las desinencias [^ropias do 
la (A) 1.*^'' modo. 



— 243 — 



Venir 



Oraingo garuya 





zu 


natorkizu 


te 


vengo 


Nator— ki 




zute 


natorkiyo 
natorkizute 


le 
os 


> 




e 


natorkiye 


les 


» 




da 


zatozkidazu 


me 


vienes 


Zatoz— ki— 


o 
gu 


zalozkiyozu 
zu 

zatozkiguzu 


le 
nos 






e 


zatozkiyezu 


les 


» 




t 


datorkit 


me 


viene 




zu 


datorkizu 


te 


» 


Dator--ki 


o 
gu 


datorkiyo 
dat orkigu 


le 

nos 


» 
» 




zute 


datorkizute 


os 


> 




e 


datorkiye 


les 


■> 




zu 


gatozkizu 


te 


venimos 


Gatoz— ki 




zute 


gatozkiyo 
gatozkizute 


le 
os 


» 
» 




e 


gatozkiye 


les 


» 




da 


zatozkidazute 


me 


venis 


Zator— ki 

• 




gu 


zatozkiyozute 
zute 

zatozkiguzute 


le 
nos 


» 
» 




e 


zotozkiyezute 


les 


» 




da, t 


d2iiozk\kitet, date 


me 


vienen 




zu 


datozkizute 


te 


ñ 


Datozki 




gu 


datozkiyote 
te 

datozkigute 


le 
nos 


» 
» 




zute 


datozkizuete 


os 


» 




e 


datozkiyezte 


les 


> 



Presente dt indicativo 



- -244 



Venir 



Loiiçjo (jdrdija 





zu 




netorkizun 


te 


venia yo 


Netorki 


o 


+n 


netorkiyon 


le 


s > 




zule 




netorkizuten 


os 


» » 




e 




netorkiyen 


les 


» » 




da 




zenetorkidazun 


me 


vpnias 


ze=zene 
Zetorki 





zu+n 


zenetorkij'ozun 


le 


» 




gu 




zenetorkiguzun 


nos 


X 




e 




zenetorkiyezun 


les 


i 




da 




zetorkidan 


me 


venfa el 




zu 




zetorkizun 


te 


» » 


Zetorki 





+n 


zetorkiyon 
zetorkigun 


le 
nos 


> » 

» » 




zute 




zetorkizuten 


os 


» >t 




e 




zetorkiyen 


les 


» » 




zu 




genetozkizun 


te 


veniamos 


(Ge=gene)tozki 


o 
zute 


n+ 


genetozkiyon 
genetozkizuten 


le 
os 


» 




e 




genetozkiyen 


les 


» 




da 




zenetozkidazuten 


me 


venias 


ze=zene 
Zetozki 





/.utz+n 


zenetozkiyozuten 
zenetozkiguzuten 


le 
nos 


» 

» 




e 




zenetozkij'ezuten 


les 


• 
» 




da 




zetozkidaten 


me 


venian 




zu 




zetozkizuten 


te 


» 


Zetozki 


o 


le-fn 


zetozkiyoten 
zetozkiguten 


le 
nos 


7> 




zute 




zetozkizueten 


os 


» 




e 




zetozkiyezten 


les 


» 



i 



\ 



Prcicritu iniperfccto 



i 

1? 



I 



245 - 







TF^1"0"r"r1 — 




Venir 


IPINTZA, ZA 


• 




AFIJO, ZA. 




Agmt2 


v/ 






zu 


nazatorkizu 




venga yo a ti 


Nazatorki 


o 


nazatorkiyo 




» » » el 




zute 


nazatorkizute 




» » » vos.s 




e 


nazatorkiye 




» » ^ ellos 




da 


zatzatozkidazu 




ven a mi 


Zatzatozki 


o 
gu 


zatzatozkiyozu 
zu 

zatzatozkiguzu 




» » el 

» V nosotros 




e 


zatzatozkiyezu 




» » ellos 




t, da 


zatzatorkit 


betorkit 


venga el a mi 




zu 


zatzatorkizu 


betorkizu 


» » » ti 


Zatzatorki 
betorki 


o 
gu 


zatzatorkiyo 
zatzatorkigu 


betorkiyo 
betorkigu 


» s » el 
» » » nos.s 




zute 


zatzatorkizute 


betorkizute 


» > » vos.s 




e 


zatzatorkiye 


betorkiye 


» » » ellos 




zu 


gazatozkizu 




vengamos a ti 


Gazatozki 




zute 


gazatozkiyo 
gazatozkizute 




» » el 

» » VOS.s 




6 


gazatozkiye 




» » ellos 




da 


zatzatozkidazute 




Venid a mi 


Zatzatozki 





zatzatozkiyozute 
zute 

zatzatozkiguzute 




» » el 

» » nosotros 




e 


zatzatozkiyezute 




» » ellos 




da, t 


zatzatozkidate 


betozkitet 


Vengan a mi 




zu 


zatzatozkizute 


betozkizute 


» ti 


Zatzatozki 
betozki 


o 
gu 


zatzatozkiyote 
te 

zatzatozkigute 


betozkiyote 
betozkigute 


» » el 
» » nos.s 




zute 


zatzatozkizuete 


betozkizuete 


» » vos.s 




c 


zatzatozkiyezte 


betozkivezte 


» ellos 



Im'perativo 



17 



— 246 — 



IPIXTZA, ZA-f N. 



Dcgintza 



Venir 

AFIJO, ZA+N. 





zu 


na/.atorkizun 




te venga yo 


Nazatorki 





nazatorkiyon 

+n 




le » » 




zute 


nazatorkizuten 




os * » 




e 


nazatorkiyen 




les » » 




da 


zatzatorkida/un 




me vengas 


Zatzatorki 




gu 


zatzatorkiyozun 
zu +n 

zatzatorkiguzun 




le 

nos » 




e 


zatzatorkiyezun 




les » 




da 


zatzatorkidan 




me venga el 




zu 


zatzatorkizun 




te ' » 


Zatzatorki 




gu 


zatzatorkiyon 
zatzatorkigun 




le » > 
nos » » 




zute 


zatzatorkizuten 


3 


os » » 




e 


zatzatorkiyen 


83 


les * 




zu 


gazatozkizun 


a> 


te vengamos 


Gazatozki 




zute 


gazatozkiyon 
+n 

gazatozkizuten 


3 


le 

os ■■ 




e 


gazato/.kiyen 




les » 




da 


zatzatozkidazuten 




me vengais 


Zatzatozki 




gu 


zatzatozkiyezuten 
zute+n 

zatzatozkiguzuten 




le 

nos » 




e 


zatzatozkiyezuten 




les ^ 




da 


zatzatozkidaten 




mc vengan 




zu 


zatzatozkizuten 




te 


Zatzatozki 




g" 


zatzatozkiyoten 
te-l-n 

zatzatozkiguten 




le 

nos » 




zute 


zatzatozkizueten 




08 » 




e 


zatzatozkiyezten 




les » 



,Su hjnn tivo prcscn tc 



— 247 — 



Venir 



Zegin ha 





zu 


nezatorkizun 




te viniese yo 


Nezatorki 





nezatorkiyon 
+n 




le » » 




zute 


nezatorkizuten 




os * » 




e 


nezatorkiyen 




les » » 




da 


zenezatozkidazun 




me vinieses 


Zenezatozki 




gu 


zenezatozkiyozun 
zu +n 

zenezatozkiguzun 




le 

nos » 




e 


zenezatozkiyezun 




les 




da 


zezatorkidan 




me viniese el 




zu 


zezatorkizun 




te » » 


Zezatorki 


o 
gu 


zezatorkiyon 
+n 

zezatorkigun 




le » » 
nos » » 




zute 


zezatorkizuten 




os » * 




e 


zezatorkiyen 


CO 

«o 


les » > 




zu 


genezatozkizun 


te viniesemos 


(Ge=:gene)zatozki 




zute 


genezatozkiyon 
genezatozkizuten 


s 

a 


le » 

os » 




e 


genezatozkiyen 




les » 




da 


zenezatozkidazuten 




me vinieseis 


Zenezatozki 


o 

gu 


zenezatozkiyozuten 
zute+n 

zenezatozkiguzuten 




le » 
nos » 




e 


zenezatozkiyezuten 




les 




da 


zezatozkidaten 




me viniesen 




zu 


zezatozkizuten 




te » 


Zezatozki 




gu 


zezatozkiyoten 
te +n 

zezatozkiguten 




le 

nos » 




zute 


zezatozkizueten 




os » 




e 


zezatozkiye?ten 




les » 



Suhjuntivo 'pasado 



— 248 



Venir 



Oraingo alkera 





zu 


nazatorkizuke 


puedo 


venir te 


Nazatorki 





, nazatorkiyoke 


^ 


» le 




zute 


nazatorkizuteke 


» 


» os 




e 


nazatorkiyeke 


> 


» les 




da 


zatzatozkidazuke 


puedes 


venir me 


Zatzatozki 




gu 


zatzatozkiyozuke 
zu 4-ke 

zatzatozkiguzuke 




» le 
» nos 




e 


zatzatozkiyezuke 


» 


» les 




da, t 


zatzatorkirfaAe, ket 


puede 


venir me 




zu 


zatzatorkizuke 


» 


■-> te 


Zatzatorki 




gu 


zatzatorkiyoke 
+ke 

zatzatorkiguke , 


» 


V le 
» nos 




zute 


zatzatorkizuteke 


» 


» os 




e 


zatzatorkiyeke 


» 


» les 




zu 


gazatozkizuke 


podemo 


s venir te 


Gazatozki 




zute 


gazatozkiyoke 
+ke 

gazatozkizuteke 


» 
» 


» le 
» os 




e 


gazatozkiyeke 


» 


» les 




da 


■atzatozkidazuteke 


podeis 


venir me 


Zatzatozki 




gw 


zatzatozkiyozuteke 
zute+ke 

zatzatozkiguzuteke 


» 

» 


» le 
» nos 




e 


zatzatorkiyezuteke 


» 


» les 




da, t 


7.atzat07.kidateke, teket 


pueden 


venir me 




zu 


zatzatozkizuteke 


» 


» te 


Zatzatozki 


o 


zatzatozkiyoteke 
te +ke 

zatzatozkiguteke 




» le 
» nos 




zute 


zatzatozkizueteke 


« 


» os 




e 


zatzatozkiyezteke 


- 


» les 



Potencial prsentr 



249 — 



Venir 



Lengo alkera 





zu 


nezatorkizuken 




te 


Ni nezatorki 





nezatorkiyoken 


yo podia ve- 


le 




zute 


nezatorkizuteken 


uir 


os 




e 


nezatorkiyeken 


, 


les 




da 


zenezatorkidazuken 




me 


Zu zenezatorkl 




gu 


zenezatorkiyozuken 
zu ke n 

zenezatorkiguzuken 


tupodiasve- 
nir 


le 
nos 




e 


zenezatorkiyezuken 




les 




da 


lezatorkidaken 




me 




zu 


lezatorkizuken 




te 


Ura lezatorki 


o 


lezatorkiyoken 
ke n 

lezatorkiguken 


el podia ve- 
nir 


le 
nos 




zute 


lezatorkizuteken 




os 




e 


lezatorkiyeken 




les 




zu 


genezatozkizuken 




te 


genezatozki 
gezatozki 




zute 


genezatozkiyoken 
ke n 

genezatozkizuteken 


n. podiamos 
venir 


le 

os 




e 


genezatozkiyeken 




les 




da 


zenezatozkidazuteken 




me 


Zuek zeneza- 
tozki 




gu 


zenezatozkiyozuteken 
zute ke n 

zenezatozkiguzuteken 


v.s podfais 
venir 


le 

nos 




e 


zenezatozkiyezuteken 




les 




da 


lezatozkidateken 




me 




zu 


lezatozkizuteken 




te 


Ayek lezatozki 


o 
gu 


+ lezatozkiyoteken 
te ke n 

lezatozkiguteken 


ellos podian 
venir 


le 
nos 




zute 


lezatozkizueteken 




os 




e 


lezatozkiyezteken 




les 



Poteneial pasado 



250 



aEstom = 

Bei'iko alkera 



Venir 





, zu 


nezatorkizuke 




!te 


Ni nezatorki 


o 


, nezatorkiyoke 


yo podria ve- 


le 




zute 


nezatorkizuteke 


nir 


os 




e 


nezatorkiyeke 




les 




da 


zenezatorkidazuke 




me 


Zu zenezatorki 




gu 


zenezatorkiyozuke 
y.n ke 

zenezatorkiguzuke 


tu podrias ve- 
nir 


le 
no3 




e 


zenezatorkiyezuke 




les 




da 


lezatorkidake 




me 




zu 


lezatorkizuke 




te 


Ura lezatorki 


o 

gu 


lezatorkiyoke 
ke 

lezatorkiguke 


el podrfa venir 


le 
nos 




zute 


lezatorkizuteke 




08 




e 


lezatorkiyeke 




les 




zu 


genezatozkizuke 




te 


Gu genezutozki 




zute 


genezatozkiyoke 
ke 

genezatozkizuteke 


n.s podr i a m o s 
venir 


le 
os 




e 


genezatozkiyeke 




les 




da 


zenezatozkidazuteke 




me 


Zuek zeneza- 
tozki 




gu 


zenezatozkiyozuteke 
zute ke 

zenezatozkiguzuteke 


v.« podrfais ve- 
nir 


le 
nos 




e 


zenezatozkiyezuteke 




les 




da 


lezatozkidateke 




me 




zu 


lezatozkizuteke 




te 


Ayok lezatozki 


o 


lezatozkiyoteke 
te ke 

lezatozkiguteke 


ellos podrfan 
venir 


lo 
nos 




zute 


lezatozkizueteke 




os 




c 


lezatozkiyezteke 




les 



Puteacial indrtermina du 



251 — 



Venir 



Mendekoo 





zu 


netorkizuke 


te 


vendria yo 


Netorki 





, netorkiyoke 


le 


» > 




zute 


netorkizuteke 


os 


» » 




e 


netorkiyeke 


les 


» » 




da 


zenetozkidazuke 


me 


vendrias 


Zenetozki 


o 
gu 


zenetozkiyozuke 
zu +ke 

zenetozkiguzuke 


le 
nos 


» 




e 


zenetozkiyezuke 


les 


» 




da 


letorkida^e, ket 


me 


vendria el 




zu 


letorkizuke 


te 


» » 


Letorki 


o 
gu 


letorkiyoke 
+ke 

letorkiguke 


le 
nos 


» » 

■» » 




zute 


letorkizuteke 


os 


» » 




e 


letorliiyeke 


les 


» » 




zu 


genetozkizuke 


te 


vendriamos 


(Ge=gene)tozki 




zute 


genetozkiyoke 
+ke 

genetozkizuteke 


le 
os 


» 
» 




e 


genetozkiyeke 


les 


» 




da 


zenetozkidazuteke 


me 


vendrias 


Zenetozki 




gu 


zenetozkiyozuteke 
zute+ke 

zenetozkiguzuteke 


le 
nos 


» 




e 


zenetozkiyezuteke 


les 


» 




da,t 


\etozkidateke, teket 


me 


vendrian 




zu 


letozkizuteke 


te 


» 


Letozki 




gu 


letozkiyoteke 
te +ke 

letozkiguteke 


le 
nos 


» 




zute 


letozkizueteke 


os 


» 




e 


letozkiyezteke 


les 


» 



Condicional 



252 — 



Venir 



Mnidekoa hñ-7'rTci7i 





zu 


banetorkizu 


si te viniera yo 


Banetorki 





banetorkiyo 


* le ■» » 




zute 


banetorkizute 


» os > » 




e 


banctorkiye 


-> les » » 




da 


bazenetoziddazu 


si me vinieras 


Bazetozki 





bazenetozkiyozu 
zu 


» le 




gu 


bazenetozkiguzu 


» nos » 




e 


bazenetozkiyezu 


> les 




t 


baletorkit 


si me viniera el 




zu 


baletorkizu 


■> te * •■> 


Baletorki 





baletorkiyo 


» le ■> » 




gu 


baletorkigu 


■> nos » » 




zute 


baletorkizute 


» os » » 




e 


baletorkiye 


les » » 




zu 


bagenetozkizu 


si te vinieraraos 


Bagenetozki 




zute 


bagenetozkiyo 
bagenetozkizute 


» le » 
' os » 




6 


bagenetozkiye 


» les » 




da 


bazenetozkidazute 


si me vinierais 


Bazetozki 


o 


bazenetozkiyozute 
zute 


» le » 




gu 


bazenetozkiguzute 


» nos » 




e 


bazenetozkiyezute 


» les V 




da, t 


baletozkirfa/e, tet 


si me vinieran 




zu 


baletozkizute 


» te » 


Baletozki 





baletozkiyote 
te 


» le » 




gu 


baletozkigute 


» nos » 




zute 


baletozkizuete 


* os » 




e 


baletozkiyezte 


les 



Cu7idicional con ba=si 



— 253 — 



ADIERAZGAYAK 



Bi aldiz za ez esateagatik 
izan leike agintz, degintz eta 
zegitzan beren ipintz za ken- 
durik, geyenetan aitzea. Ala 
ere obetogo daudela beren 
ipintxez egiñak, dirurit: beki^ 
zatzaven ordez ere, jarri leike. 



ACLARACIONES 



dagoki 


zatzago-:zegoki 


zezago- 




[ki: 


[ki 


dabillki 


zatzabil-:zebilki 
[kii 


zezabilki 


dijuaki 


zatzaiua-:zijuaki 


zezaju a- 




[ki; 


[ki 


datzaki 


zatzatza-'Zetzaki 
[ki; 


zezatzaki 


datorki 


zatzator-:zetorki 
[ki: 


zezatorki 


darorki 


zatzaror-zerorki 


zezaror- 




[ki! 


[ki 


idari 


zat/.ari ;zeri 


zezari 


diruri 


zatzaruri;ziruri 


zezaruri 


darrai 


zatzarraijzerrai 


zezarrai 


dasuri 


zatzasuri izesuri 


zczasuri 


deritzai 


zatzari-izeritzai 


z e z a ri- 




[tzai '; 


[tzai 


diraki 


zatzaraki;ziraki 


zezaraki 



Egon 

Ibilli 

Juan 

Etzan 

Etorri 

Erori 

Jariyo 

Iruri 

Darrai 

Isuri 

Iritzi 

Irakin 

Lenbizikoa, Oraingo garai- 
yentzat. 

Bigarrena, Agintz, Degintz 
eta Oraingo alkerentzat. 

Irugarrena, Lengo eta bi 
inendekoentzat. 

Laugarrena, Zegintz, lengo 
eta betiko alkerentat. 

Gogoratu bear da, azkeneko 
lau gdrayetan irugarren noti- 
ñairi /, ^-ren ordez jarri bear- 
tzayela. 



Sin duda por no repetir dos 

; veces za es por lo que el iinpe- 

j rativo, subjuntivo presente }'■ 

, potenciai tambien presente van 

muchas veces sin za: vale mas 

que vayan con este su subfijo: 

tambien puede usarse beJci en 

vez de zatza. 

Los radicales de los otros 
verbos son: 

Del verbo estar. 

» » andar. 

» » ir. 

» » yacer. 

» » venir. 

» » caer. 

> » derramarse. 

» » perecer. 

» » seguir. 

» » rebasar. 

» » llamarse, parecer. 

» » hervir. 

Las primeras sirven para el 
Presente. 

Las segundas para el Impe- 
rativo, Subjuntivo presente y 
Potencial presente. 

Las terceras, para el Prete- 
rito y los Condicionales. 

Las cuartas, para el Subjun- 
tivo pasado y los Potenciales 
pasado y futuro. 

Hay que recordar que en 
los cuatro ultimos tiempos y a 
las terceras personas se les 
pone / en vez de z. 



— 254 



(D) 



(D) 



Era ontan biurtu bear diran 
adit/.ak ere ki ipintz aurrean 
artzen dute; i bakarrik k berez 
aditzak badu, eta ezer ez gi._ 
edo ki badarania. 

Aditz oyen zuztrayak dira: 



Euki 

Entzun 

E r a n - 
[tzun 
Eraan 

Eraman 

Esan 

Egin 

Artii 

Ikusi 

Erak u- 

[tzi 

Erabilh 

Jakin 

Erosi 

Erausi 

Ezarri 

Jarri 

Ipiñi 

Jardun 

Darrai 

Aitortu 

Bildu 

Billatu 



dauki jdezauki izeuki 

dantzukiid e z a n-izentzuki 

[tzuki; 
d a r a n -:dezaran-:z e r a n - 
[tzuki; [tauki: (tzuk 
damaki :dezama-:zemaki 

[ki: 
daram a - j d e z a ra- : zera m a ■ 
[ki; [maki: (ki 

dasaki ;dezasaki:zesaki 

dagi :dezagi izegi 

darki idezarki jzearki 

dakuski :dezagus--zekuski 

[kii 
dara- ;dezara-:zera- 

[kutzki; [kuski: (kutzki 
darabil-:dezara-:zerabilki 

[ki: [bilkii 
daki idezaki izeki 

daroski idezaros-'zeroski 

[kii 
darauski;d ez a- izerauski 

[rauski; 
dazarri idez aza-:zezarri 

[rri : 
darri idezarri izerri 

dapingi idezapin-izepingi 

diardi :dezaiar--ziardi 

, . ; [di; 

darrai ;dezarrai ^zerrai 



daitorki idezaitor-izeaitorki 

(kii 
dabilki idezabi l-:zebilki 

Ikii 
dabillaki : de z a b i - • zebillaki 
(Uakii 

Eta abar. 



zezauki 

z e z a n - 
(tzuki 

zezaran - 
(tzuki 

zezama- 
[ki 

z e z a r a - 
(maki 

zezasaki 

zesagi 

zezarki 

zezakus- 

(ki 

zeza ra- 

[kuski 

zeza ra- 

(bilki 

zezaki 

zezaros- 
[ki 
z e z a - 

[rauski 
zezatza- 
[rri 
zezarri 

zezapin- 

[gi 
zezayar- 

[di 
zezarrai 

zezaitor- 

[ki 

zezabilki 

zezabi- 
[llaki 



Oyek bezela beste aditz ge- 
yenak, nai balitz jarri litezke: 
bañan si, tzi^ txi askenez dauz- 
katen aditzak, diaikoya adie- 
ra/teko .v, tzi, t.r-ren ordez z 
artu dezatela, esan ezkero, 
euskaltzalleak lege au ongi ar- 
tuko lutekela dirurit: bestela 



Los verbos, que se han de 
conjugar en esta forma, deben 
toinar ki ante los subfijos per- 
sonales: solo / si en su raiz 
llevan /.• y nada si terminan en 
kin, ki 6 gi. 

Las raices de estos verbos 
son: 

Del verbo tener. 

» » escuchar. 

» » responder. 

» » dar. 

^ » Ilevar. 

» » decir. 

> » hacer. 
» » toraar. 
» » ver. 

■» » enseñar. 

» » manejar, disponer. 

» » saber. 

» » comprar. 

> » contar, referir. 

» » colocar, escribir. 

» » poner, fijar. 

» » poner, 

» » dedicarse a... 

» » seguir, continuar. 

» » confesar. 

» « recoger. 

» » buscar, hallar. 

Etcetera. 

Lo mismo que estos pueden 
disponerse los demas verbos; 
pero los que tienen el final en 
si, tzi, t.ri, tienen que, para 
formar plural, cambiar la 6', tz, 
tx, en z: creo que los vasc6filos 
admitiran como razonable esta 
regla; de otro modo nos halla- 



- 255 - 

diaikoj'^a eziñ adieraziyaz ar- | riamos con que no podfamos 

indicar la pluraiidad de com- 
plementos. 



kituko giñake. 

Orregatik: 

Dakuskizut 
Darauskidazu 
Daroskiguzute 
Darakuskiyote 
Eta abar. 

Zenekuskidazun 
Zenerauskidaten 
Zeroskizuten 
Zerakuskiguten 
Eta abar. 



dakuzkizut 
darauzkidazu 
darozkiguzute 
darakuzkiyote 

zenekuzkidazun 
zenerazkidaten 
zerozkizuten 
zerakuzkiguten 



Lege au ontzat artu ezkero 
erres aditz guztiyak, era ontan 
biurtzeko antolatu litezke. 

Beren artean, betxi berdiñak 
daramazkitelako naztu litez- 
ken aditzetatik batzuek baka- 
rrili biurtu gabe gelditulvO li- 
rake: Jakin... ekin, jetxi... jetzi, 
saldu... asaldu, ari... jariyo, lur- 
tu... elortu, oztu... otztu, eta 
abar. 



Asi: 

Te lo veo 
Me lo cuentas 
Nos lo comprais 
Se lo enseñan 

Etcetera. 

Me lo vei'as 
Me lo contaban 



te los veo 
nie los cuentas 
nos los comprais 
se los enseñan 



me los veias 
me los contaban 



Os lo compraba el os los compraba el 
Nos lo enseñaban nos los enseñaban 
Etcetera. 

Admitida por buena esta re- 
gla, facilmente se pueden pre- 
parar los demas verbos para 
conjugarlos en esta forma. 

Solo quedaridn exceptuados 
algunos de los verbos que por 
tener letras iguales hubieran 
de confundirse; tales como uno 
u otro de: Saber... acometer, 
bajar... ordeñar, vender... apa- 
recer, dedicarse... derramarse, 
convertirse en tierra... nevar, 
robar... enfriar, etc. 



256 



Tener 







Orair,go garaya 


Indicaiiro presente 






-fz— zki 






zu 


daukizut 


dauzkizut 


te lo te los tengo 




o 


daukiyot 
daukizutet 


dauzkiyot 


se » se > » (a el) 




zute 


dauzkizutet 


os » os » » 




e 


daukiyet 


dauzkiyet 


se » se » » (a ellos) 




da 


daukidazu 


dauzkidazu 


me lo me los tienes 






gu 


daukiyozu 
zu= 

daukiguzu 


dauzkiyozu 
dauzkiguzu 


se .se » » (a el) 
iios nos » » 




e 


(laukiyezu 


dauzkiyezu 


se se » » (a ellos] 




t 


daukit 


dauzkit 


me ]() me los tiene 




zu 


daukizu 


dauzkizu 


te > te » » 







daukiyo 


dauzkiyo 


se - se » » (a el) 


a 
es 


gu 


daukigu 


dauzkigu 


nos > nos » » 




7,ute 


daukizue 


dauzkizue 


os os » » 


^3 


e 


daukiye 


dauzkiye 


se • se » » (a ellos) 


H 


zu 


daukizugu 


dauzkizugu 


te lo te los tent-mos 


< 
P 




zute 


daukiyozu 

gu= , , . 

daukizutegu 


dauzkiyogu 
dauzkizutegu 


se - se » •» (a el) 
os os » » 




e 


daukiyegu 


dauzkiyegu 


se se » » (a ellos) 




da 


daukidazute 


dauzkidazute 


me lo me los teneis 






gu 


daukiyozute 
zute - 

daukiguzute 


dauzkiyozute 
dauzkiguzute 


se se » » (a el) 
nos » nos » » 




e 


daukiyezute 


dauzkiyezute 


se » se > » (a ellos) 




da, t 


daukirfa^g, tet 


di^xxv.k'xdate, tet 


me lo me los tienen 




zu 


daukizute 


dauzkizute 


te te » » 







daukiyote 
daukigute 


dauzkiyote 


se > se » » (a el) 




gu 


dauzkigute 


nos ' nos ^ » 




zute 


daukizuete 


dauzkizuete 


os » os » » 




e 


daukiyeztc 


dauzkiyezte | 


se ' se » » (a ellos) 



— 257 







E3uls:l — 


Tener 






Lcnyu gava 


ya 

+z=zki 


Preter. mi'perfecto 




zu 


neukizun 


neuzkizun 


te lo te los tenia yo 


5 
i. 


o 

1 

zute 


neukiyon 
neukizuten 


neuzkiyon 
• neuzkizuten 


se '> se » » » 

(a el) 
OS >' os » . » » 




e 


neukiyen 


neuzkiyen 


• se » se » » •!• 

(a ellos) 




da 


zeneukidazun 


zeneuzkidazun 


me lo me los tenias 


e 




gu 


zeneukiyozun 
zu +n 

zeneukiguzun 


zeneuzkiyozun 
zeneuzkiguzun 


se » se >" » 

(ael) 

nos » nos » » 




e 


zeneukiyezun 


zeneuzkiyezun 


se >> se » » 

(S ellos) 




da 


zeukidan 


zeuzkidan 


me lo me los tenia el 




zu 


zeukizun 


zeuzkizun 


te » te » » » 


N 


o 
gu 


zeukiyon 

+" ,• 
zeukigun 


zeuzkiyon 
zeuzkigun 


se » se » 

(iel) 
nos » nos » » » 




zute 


zeukizuen 


zeuzkizuen" 


os » os » » » 




e 


zeukiyen 


zeuzkiyen 


se » se » » » 
(a ellos) 




zu 


geneukizun 


geneuzkizun 


te lo te los teniamos 


S 




zute 


geneukiyoa 

+" 

geneukizuten 


geneuzkiyon 
geneuzkizuten 


se > se ' » (a el) 
os » os ■> » 




e 


geneukiyen 


geneuzkiyen 


se > se » » 

(a ellos) 




da 


zeneukidazuten 


zeneuzkidazuten 


me lo me los tenfais 


S 

s 

c 

N 


o 
gu 


zeneukiyozuteii 
zute+n 

zeneukiguzuten 


zeneuzkiyozuten 
zoneuzkiguzuten 


se » se » 

(5el) 

nos >^ nos » » 




e 


zeneukiyezuten 


zeneuzkiyezuten 


se » se » » 

(a ellos) 




da 


zeukidaten 


zeuzkidaten 


me lo me los tenian 




zu 


zeukizuten 


zeuzkizutcu 


te » te » » 


s 

<B 




gu 


zcukiyoten 
te +n 

zeukiguten 


zeuzkiyoten 
zeuzkiguten 


se » se » (a el) 
nos » nos > » 




zute 


zeukizueten 


zeuzkizueten 


os » os » » 




e 


zeukiyezten 


zeuzkiyezten 


Se » Se » » (a ellos) 



— 258 



zu 

o 

zute 

e 

da 

o 

gu 
e 

t 
zu 

o 

gu 

zute 

e 

zu 

o 

zute 

e 

da 
o 

gu 
e 



zu 



gu 



Agivtza 

dezaukizut 
dezaukiyot 



-f z=zki 

dezauzkizut 
dezauzkij-^ot 



dezaukizutet dezauzkizutet 

dezaukiyet dezauzkiyet 

dezaukidazu dezauzkidazu 

dezaukiyozu dezauzkiyozu 

dezaukiguzu dezauzkiguzu 

dezaukiyezu dezauzkiyezu 



dezaukit 

dezaukizu 

dezaukiyo 

dezaukigu 

dezaukizue 

dezaukiye 



(lezauzkit 

dezauzkizu 

dezauzkiyo 

dezauzkigu 

dezauzkizue 

dezauzkiye 



zute 





da, t 




zu 


a 

es 

M 




gu 




zute 




e 



te 



dezaukizugu dezauzkizugu 
dezaukiyogu dezauzkiyogu 
dezaukizutegu dezauzkizutegu 
dezaukiyegu dezauzkiyegu 

dezaukidazute dezauzkidazute 
dezaukiyozute dezauzkiyozuto 
dezaukiguzute dezauzkiguzute 
dezaukiyezute dezauzkiyeziite 

dezaukir/a<e, tet dezauzkirfa/e, tet 
dezaukizute dezauzkizute 
dezaukiyote dezauzkiyote 
dezaukigute dezauzkigute 
dezaukizuete dezauzkizuete 
dezaukiyezte dezauzkiyezte 



Tener 

Jniprrntim 

tonga te lo te los yo 

se * se » » (a el) 
" os » os » » 

se » se » » (aellos) 

ten me io me los 

- se » se » (a el; 

nos •» nos » 

" pe se » (a ellos) 

teiiga me lo ine los el 

te » te » » 

se - se > (j^ el) 

nos » nos - » 

> os ■> os » » 

se » se - (a ellos) 

tengamos te lo te los 

» se » se » (a el) 

os * os » 
» se » se >(aellos) 

tened me lo me los 

se » se (a el) 

nos » nos » 

se » se > (a ellos) 

tcngan me lo me los 
» te » te » 
» se » se » (a el) 
' nos » nos » 
» os » os » 
» sn » se »(aellos) 



o 

1=1 



C3 
N 
O 

Q 



ZU 

o 
zute 

e I 

da 
o 

gu 
e 

da 
zu 

o 

gu 
zute 

e 

zu 

s 

cs 

1 1 zute 

! 
i e 

da 

o 



t +n 



zu+n 



259 



Dcgrntza 

+z=zki. 

dezaukizudan dezauzkizudan 
dezaukiyodan dezauzkiyodan 
dezaukizutedan dezauzkizutedan 
dezaukiyedan dezauzkiyedan 

dezaukidazun dezauzkidazun 

dezaukiyozun dezau"kiyozun 

dezaukignzun dezauzkiguzun 

dezaukiyezun dezauzkiyezun 



<a 

Q 



+n 



dezaukidan 

dezaukizun 

dezauklyon 

dezaukignn 

dezaukizuen 

dezaukiyen 



dezauzkidan 

dezauzkizun 

dezauzkiyon 

dezauzkigun 

dezauzkizuen 

dezauzkiyen 



gu+n 



<a 
Q 



01 

Q 



gu 
zute 

da 

zu 

o 

gu 
zute 



zute+n 



te+n 



dezaukizugun dezauzkizugun 
dezaukiyogun dezauzkiyogun 
dezaukizutegun dezauzkizutegun 
dezaukiyegun dezauzkiyegun 

dezaukidazuten dezauzkidazuten 
dezaukiyozuten dezauzkiyozuten 
dezaukiguzuten dezauzkiguzuten 
dezaukiyezuten dezauzkiyezuten 

dezaukidaten dezauzkidaten 

dezaukizuten dezauzklzuten 

dezaukiyoten dezauzkiyoten 

dezaukiguten dezauzkiguten 

dezaukizueten dezauzklvueten 

dezaukiyezten dezauzkiyezten 



Tener 

Snbjnntivo presente 

Que 6 para que 

te lo te los tenga yo 

se ■' se - ' (a el) 

os » os * 

se y- se » ■> (a ellos) 

me lo me los tengas 

se > se » ^ (a el) 

nos » nos » ■» 

se ' se » » (a ellos) 

mclo melostengael 

te > te » ■'■' » 
se > se ' ■> » (a el) 
nos » nos » -> ■» 
os os » » » 

Se " Se > • » (i ellos) 

te lo te !os tengamos 

se > se » » (a el) 

OS » OS >' * 

se :> se » » (a ellos) 

me lo me los tengais 

se >■' se » » (a el) 

nos » nos » » 

se » se » » (a ellos) 

me lo melostengan 

te " te ' » 

se » se » » (a el) 

nos » nos » » 

os » os » » 

se » se » » (a ellos) 



260 — 



zu 

o 
zute 

e 

da 
o 



0) 

c 
» 


gu 




e 




da 




zu 


3 

a 

® 


o 
gu 




zute 




e 





zu 


N 

a> 

C 
0) 


o 
zute 


O 






e 



Zriiivtza 



+n 



zu-|-n 



+n 





+z=zki. 


Que 6 para que 


nezaukizun 


nezauzkizun 


te lo te los tu 


viera yo 


nezaukiyon 
nezaukizuten 


nezauzkiyon 
nezauzkizuten 


se se » 
os » os » 


(ael) 
yo 


nezaukiyen 


nezauzkiyen 


se '> se » 


(a ellos) 


zenezaukidazun 


zenezauzkidazuii 


me lo nie los 


luvieses 


zenezaukiyozun 


zenezauzkiyozuii 


se > se » 


, (a 6\) 


zenezaukiguzun 


zenezauzkiguzun 


nos nos > 


V 


zenezaukiyezun 


zenezauzkiyezun 


se » se » 


(a ellos) 


zezaukidan 


zezauzkidan 


me lo me los 


tuviera el 


zezaukizun 


zezauzkizun 


te » te » 




zezaukiyon 
zezaukigun 


zezauzkiyon 
zezauzkigun 


se > se 
nos ^ nos » 


(fi ^l) 
el 


zezaukizuen 


zezauzkizuen 


os ^ os » 


» 


zezaukiyen 


zezauzkiyen 


se » se 


•* 



+n 





da 


5 




CB 


o 


N 




o 




e 

4/ 


gu 


^3 






e 



zute+n 



genezaukizun genezauzkizun 

genezaukiyon genezauzkiyon 

genezaukizuten genezauzkizutcn 

genezaukiyen genezauzkiyen 

zenezaukidazuten zenezauzkidazutcii 
zenezaukiyozuten zenezauzkiyozutcn 
zenezaukiguzuten zenezauzkiguzuten 
zenezaukiyezuten zenezanzkiyezuten 



S 



da 

zu 

o 



* gu 



N 



zute 
e 



te +n 



zezaukidaten 

zezaukizuten 

zezaukiyoten 

zezaukiguten 

zezaukizueten 

zezaukiyezten 



zezauzkidaten 

zezauzkizuten 

^'Czauzkiyoten 

zezauzkiguten 

zezauzkizueten 

zezauzkiyezten 



Tener 

'Snhjinidrd pasdilo 



(a cllos) 

te lo te los tuviesemos 
se > se » » (a ^i) 

•f>s » os » » 

se » se . 

(a ellos) 

me lo me los tuvierais 

se > se » »(^ ei) 

nos » nos » » 

se » se » » 

(& ellos) 

me lo nie los tuviesen 
tp te » » 

Si^ se » » (a el) 

nos ^ nos » » 

os » os » » 

se » se » » (1 eiios) 



261 — 






S 

CS 
N 

o 

C 



C 



C. 



C 



1» 
Q 



ZU 

o 

zute 

e 

da 
o 

gu 
e 

da 
zu 
o 

gu 

zute 

e 

zu 

o 

zute 

e 
da 



t +ke 



zu +ke= 



Oraingi) al'krrd 

+z=zki 

dezaukizuket dezauzkizuket 

dezaukiyoket dezauzkiyoket 

dezaukizuteket dezauzkizuteket 

dezaukiyeket dezauzkiyeket 

dezaukidazuke dezauzkidazuke 

dezaukiyozuko dezauzkij'ozukc 

dezaukiguzuke dezauzkiguzukc 

dezaukiyezuke dezauzkiyezuke 



+ke-- 



de7.aukidake 

dczaukizuke 

dt'zaukiyoke 

dezaukiguke 

dezaukizueke 

dezaukxyeke 



dezauzkidnke 

deznuzkizuke 

dezauzkiyoke 

dezauzkiguke 

dezauzkizueke 

dezauzkiyeke 



gu+ke= 



dezaukizuguke dezauzkizuguke 

dezaukiyoguke dezauzkiyoguke 

dezaukizuteguke dezauzkizutegu - 

[ke 
dezaukij'eguke dezauzkiyeguke 



Tener 

Pdfç'iicAdl iirr.srnti' 



^ te lo te los 
I se » se >' (a el) 
"g os » os » 
! se » se » (aellos) 



me lo me los 

se » Sti » (ael) 

nos » nos » 

1 se » se » (a ellos) 



da, t 

zu 
o 

zutc 
e 



dezaukidazutekti dczauzki dazu- 

[tekc 

dt^zaukiyozuteke dezauzki y o z u - 

/.ute+ke= [toke 

dezaukiguzuteke dezauzki guzu- 

" [teke 
dezaukiyezuteke dezauzkiyezu 

[teke 
dezauki datp.ke, dezauzki^a^e^g, 
[teket [t^ket 

dezaukizuteke dezauzkizuteke 

dezaukiyoteUc dezauzkiyoteke 



te+ke= 



dezaukiguteke dezauzkiguteke 
dezaukizueteke dezauzkizucteke 
dezaukiyezteke dezauzkiyezteke 





me lo me los 


. 


te > 


te » 




se > 


se >> (a el) 


5 


nos 


> nos » 




os >^ 


os » 




se > 


Se » (a ellos) 


D 


te lo 


tc los 










se » 

OS " 


se » (a el) 
os » 


^ 


se >' 


se > (a ellos) 




iTje 1 


3 me los 


1 


pe 


. se » (a eH 


■3 

•c 
o 
a 


nos 


' nos » 



se » se » (a eiios; 

me lo me los 

j, te » to » 

i se ' sc » (a el) 

■p nos » nos » 
os » 

Se » Se » (a ellos) 
18 



- OS 



262 — 



zu 




1 


II 

s 


zute 


o 

+ 


e 





nezaukizuken 
nezaukiyoken 
nezaukizuteken 
nezaukiyeken 



Lniyo alkcra 

+z=zki. 

nezauzkizuken 
nezauzkiyoken 
nezauzkizuteken 
nezauzkiyeken 





da 




,„ 




II 


J^ 




c 


cr 





+ 


N 




e 


0. 




,M 


0) 


gu 


+ 


s: 


e 


3 





da 


1 




zu 


1 
1 


!5 




gu 

zute 

e 


+ 

+ 





zu 


j 


'^ 




li 


3 







cs 




+ 


OJ 




Ci 




zute 




c 


e 


+ 



zenezaukidazuken 
zenezaukiyozuken 
zenezaukiguzuken 
zenezaukiyezuken 

lezaukidaken 
lezaukizuken 
ç ' lezauklyoken 
lezaukiguken 
lezaukizueken 
lezaukiyeken 

genezaukizuken 
genezaukiyoken 
genezaukizuteken 
genezaukiyeken 



zenezauzkidazuken 
zenezauikiyozuken 
zenezauzkiguzuken 
zenezauzkiyezuken 

lezauzkidaken 

lezauzkizuken 

lezauzkiyoken 

lezauzkiguken 

lezauzkizueken 

lezauzkiyeken 

genezauzkizukon 
genezauzkiyoken 
genezauzkizutoken 
genezauzkiyeken 





da 


II 


!S 





B 
+ 


e: 




o 


K 




ii 




gu 


+ 1 

c 1 


N 




"— 




e 


K 1 



zenezaukidazuteken zenezauzkidazuteken 

zenezaukiyozuteken zenezauzkiyozuteken 

zenezaukiguzuteken zenezauzkiguzuteken 

zenezaukiyezuteken xenezauzkiyezuteken 





da 




zu 


2 

m 
tt 


o 
gu 




zute 




e 



lezaukidateken 
lezaukizuteken 
^ lezaukiyoteken 
4. lezaukiguteken 
lezaukizueteken 
lezaukiyezteken 



lezauzkidateken 

lezauzkizuteken 

lezauzkiyoteken 

lezauzkiguteken 

lezauzki/'ueteken 

lezauzkiyezteken 



Tener 

Potcncial i^asado 

te lo te los yo 



u 
c 


se 


- - - ,7 

se (a el) 



a 


os » 
se » 


os » 

se » (a ellos) 


c 



me 

se 


lo me los 

se » (a eli 


31 

ce 


nos 


» nos » 


u 

2 


se 


V se » (fi ellos) 




mel 


me los el 




te 


te 


1 

C 
S. 


se 

nos 

os 


sc (acl) 

nos -- 

V 08 




se 


> se » (a ellos) 


a 


te lo te los 





se > 


se » (a el) 


c 


os >^ 


os » 


■0 


se 


se » (a ellos) 


S 




mel 

se 


me los 

- se Ha el) 


'ñ 



nos 
se 


nos ' 

se > (i> ellos) 




me 


lo melos 


B 
« 


te 
se 


» te > 

» se > (a cl) 



a 


nos 


» nos » 


os 


* os » 



se » se 



» (a ellos) 



zu 

o 
zute 

e 



i nezaukizuke 

li nezaukij'oke 

+ nezaukizuteke 

\ nezaukiveke 



263 



Betiko alhera 

+z=:zki. 

nezauzkizuke 
nezauzkiyoke 
nezauzkizuteke 
nezauzkiyeke 





da 




3 

C3 





II 


N 




i^ 




gu 


+ 


a 


e 


N 



zenezaukidazuke zenezauzkidazuke 

zenezankiyozuke zcnezauzkiyozuke 

zenezaukiguzuke zenezauzkiguzuke 

zenezaukiyezuke zenezauzkiyezuke 



da 




zu 




o 
gu 


II ' 

o 


zute 




e 


1 



zu 



o 



S zute 



lezaukidiike 

lezaukizuke 

lezaukiyoke 

lezaukiguke 

lezaukizueke 

lezaukiyeke 

genezaukizuke 
genezaukiyoke 
+ genezaukizuteke 
genezaukiyeke 



lezauzkidake 

lezauzkJzuke 

lezauzkiyoke 

lezauzkiguke 

lezauzkizueke 

lezauzkiyeke 

genezauzkizuke 
genezauzkiyoke 
genezauzkizuteke 
genezauzkiyeke 





da 




2 




II 


« 







N 




+ 


c 

41 


gu 


11 

3 


ts; 


e 


S! 



zenezaukidazuteke zenczauzkidazuteke 
zenezaukiyozuteke zenezauzkiyozuteke 
zenezaukiguzutekc zenezauzkiguzuteke 
zenezaukiyezufeke zenezauzkiyezuteke 





da 






zu 




15 

C! 
IS 




gu 

zute 

e 


II 
+ 

o 



lezaukidateke 

lezaukizuteke 

lezauiiiyoteke 

lezaukiguteke 

lezaukizueteke 

lezaukiyezteke 



lezauzkidateke 

lezauzkizuteke 

lczauzkiyoteke 

lezauzkiguteke 

lezauzkizueteke 

lezauzkiyezteke 



Tener 

Pof. in dctenriinafh) 

te lo te los yo 

se » se » (a el) 

os » os » 

se » se » (a ellos) 

mc lo me los 

se » se » (a el) 

ncs » nos » 

se » se » (a ellos) 

mo lo me los el 

te > te 

se » se » (a el) 

nos » nos » 

os > os » 

sc » se » (a ellos) 

te lo te los 

se » se » (a el) 

os > os » 

sc » se » ( ellos) 

me lo me los 

sc » se » (a el) 

nos » nos » 

s€ » se » (a ellob) 





me lo 


me los 


c 


te » 


te » 




se » 


se ■ (a el) 


c 

03 






o 


nos » 


nos » 


o. 


os » 


os » 




se » 


se » (a ellos) 



264 



Mnidckou 



■Z, O 'II 

Z \ Jf! 

2: 1 ZUtC + 



e 

da 
o 

gu 
e 

da, t 

zu 

o 

gu 

zute 

e 

zu 



neukizuke 
neukiyoke 
neuki/.uteke 
neukiyeke 



+ z=zki 
neuzkizuke 
neuzkiyoke 
neuzkizuteke 
neuzkiyeke 



zeneukidazuke zeneuzkidazuke 

zeneukiyozuke zeneuzkiyozuke 

"s' zeneukiguzuke zeneuzkiguzuke 

7eneukiyezuke zeneuzkiyezuke 



leukir/a/ce, ket leuzkirfa^e, ket 



1 1 zute 



leukizuke 

leukiyoke 

leukiguke 

leukizueke 

leukiyeke 

geneukizuke 
geneukiyoke 
geneukizuteke 
geneukiyeke 



leuzkizuke 
leuzkiyoke 
leuzkiguke 
leu: kizueke 
leuzkiyeke 

geneuzkizukc 
geneuzkiyokc 
geneuzkizuteke 
geneuzkiyeke 



da 


1 




11 





0) 


1 


+ 


gu 


0) 


1 

1 


K 


' e 





da, t 

zu 

o 

g« 
zute 

e 



zeneukidazuteke zeneuzkidazuteke 
zeneukiyozuteke zeneuzkiyozuteke 
zeneukiguzuteke z'^neuzkiguzuteke 
zeneukiyezuteke zeneuzkiyezuteke 

\eviV\(lateke, teket \eu7.k\dateke,teket 



j leukizuteke 
H leukiyoteke 
^ leukiguteke 
leukizueteke 
leukiyezteke 



leuzkizuteke 

leuzkiyoteke 

leuzkiguteke 

leuzkizueteke 

leuzkiyezteke 



Tener 

Otvdicional 

yo te lu te los tendrfa 

- se " se » » (ii 61) 

> ()S » os » » 

se » se » » (a ellos) 

nie lo ine los tendrias 

se » se V » (a el) 

nos ' nos » » 

se ' se » » (a ellos) 

el me lo me los tendrfa 
-> te ' te » 

" se > se » » (a el) 
^ nos » nos » » 

» os ^ os -0 ■> 

* se > se » » (a ellos) 

te li) te los tendrianios 
se > se . » (a el) 

OS - OS " » 

se » se » » (a ellos) 

me lo me los tendrfais 
se ^- se » » (a el) 

nos ' nos » » 

se » se » » (a ellos) 

me lo nie los tendrfan 

te » te ' » 

se > se » » (a el) 

nos " nos » » 

os » os » » 

se » se » » (a ellos) 



— 265 — 



Tener 



CQ 



lU 

ra 



ZU 

o 

zute 

e 

da 
o 

gu 
e 

t 
zu 

o 

gu 
zute 

e 

zu 

o 

zute 

e 

da 

o 
gu 

e 

da, t 

zu 

o 

gu 

zute 
e 



zu 



Mendekua b 


+z=zki 


Condicional con ba — si 


baneukizu 


baneuzkizu 


si yo te lo te los tuviera 


baneukiyo 


baneuzkiyo 


» » se » se » » (a el) 


baneukizute 


baneuzkizute 


» » os » os » » 


baneukiye 


baneuzkiye 


> » se » se » » (a ellos) 


bazeneukidazu 


bazeneuzkidazu 


si me lo me los tuvieras 


bazeneukiyozu 


bazeneuzkiyozu 


» se » se » » (a el) 


bazeneukiguzu 


bazeneuzkiguzu 


» nos » nos » » 


bazeneukiyezu 


bazeneuzkiyezu 


» se » se » » (a ellos) 


baleukit 


balnuzkit 


si el me lo me los tuviera 


baleukizu 


baleuzkizu 


» » te » te » » 


baleukiyo 


baleuzkiyo 


» » se » se » »(ael) 


baleukigu 


baleuzkigu 


» » nos » nos » » 


baleukizue 


baleuzkizue 


» » os » os » » 


baleukiye 


baleuzkiye 


» » se » se » (a ellos) 


bageneukizu 


bageneuzkizu 


si te lo te los tuvieramos 


bageneukiyo 


bageneuzkiyo 


» se » se » » (a el) 


bageneukizute 


bageneuzkizute 


» os » os » » 


bageneukiye 


bageneuzkiye 


» se » se » » (a ellos) 



zute 



bazeneukidazute bazeneuzkidazute 

bazeneukiyozute bazeneuzkiyozute 

bazeneukiguzute bazeneuzkiguzute 

bazeneukiyezute bazeneuzkiyezute 



te 



ha.\enkidate, tet 

baleukizute 

baleukiyote 

baleukigute 

baleukizuete 

baleukiyezte 



baleuzkic^a^e, tet 

baleuzkizute 

baleuzkiyote 

baleuzkigute 

baleuzkizuete 

baleuzkiyezte 



si me lo me los tuvierais 

» se » se » » (a el) 

> nos » nos » » 

» se » se » » (a ellos) 

si me lo me los tuvieran 

» te » te » » 

» se » se » » (a el) 

» nos » nos » » 

■■' os » os » » 

» se » se » » (a ellos) 



— 266 — 
Era ontan ikusten danez, Por lo que se ve en esta for- 
ekintzaren izaeretan aditz ma, los verbos sinteticos se 
motxen zuztrayak jnrri ezke- forman intercalando sus rai- 



roz, egiñak daude: 

Orrela: 

Daukizut=d--?^A;--izut=daiikizut. 
Dezaukidazun=deza— uk — idazun. 
Nekizkizun^n(e)— ki— izkizun. 
Eta abar. 

Berez aditz motxak A-rik ez 
balu, orduan A;i = l\; beste izae- 
raren z'-gatik. 

Ikusgayak 

Neramazkizun— w(e)rama-s-A;-Z2MW. 
I>agizute=d{2i) (jizute. 
Eta abar. 

Oraindaño aditz motxen 
mendeko garayak gutxitan 
oituak ikusi ditut: ala ere bea- 
rrak dira eta itzaldiyan da- 
gozkite. 

Ikusgaya 

Zazkiya eziñ eukirik arkituko ba- 
nitz, zuek zeneukidazuteke nozki 

Geyenetan Jc/-rekin jartzen 
da, ta ala ere ondo dago. 

Ikusgaya 

Oraindaño bezola egunero zure la- 
nak egiñak baleuzkizuteke lagunak, 
patxaran diruba irabazten dezula 
esantzezazuke. 



(E) 
Izaera oyek (A)-koak-egite- 



ces en las desinencias gene- 
rales. 
Asi: 

Te lo tengo. 
Para que me lo tengas. 
Te los sabfa yo. 
Etcetera. 

Si los verbos sinteticos no 
tuvieran en su raiz k, se les 
agrega ki = k por la i de la 
desinencia. 

Ejempios 

Te los llevaba. 
Lo haceis. 
Etcetera. 

Pocas veces, hasta ahora, he 
visto usados los condicionales; 
pero son necesarios y son con- 
venientes para formar las fra- 

ses. • 

Ejemplo 

Si me hallara sin poder tener la 
cesta, me la tendriais de seguro vos- 
otros. 

Las mas de las veces se em- 
plea con b(/, y esta asi tambien 
muy bien usado. 

Ejemplo 

Si todos los dias te his tuvieran 
tus amigos hechos tus trabajos, po- 
drfas decir que ganas bien tranquila- 
mente tus dineros. 



(E) 
Para formar estas desinen- 



ko, ta 3.^" notiñean, ipintz egi- i cias de la forma (A) y los com- 
Ueak zuztrayari / gabe jarri j plementos de tercera persona, 



267 — 



besterik ez da bear. Beste ekiñ, 
ni, zii, gu, zuek, adierazteko iia, 
za, ga+(it=z), za(it— z) orain- 
goan, eta nind, zind, gind+z, 
zind+z, jarri besterik ez da. 



Ona izango da, au ongi ikas- 
teko 4.®" erako izaerak berriz 
begiratzea, ta ayen zuztrai or- 
dez aditz motxaren zuztraya 
jartzea. 

Emen lenago egin gendun 
bezela irugarren notiñeko 
izaerak egingo ditugu, ta oyek 
egiñ ezkero, beste guztiak, ba- 
kuitzaren notin ipintz ekilleak 
jarriyaz egingo ditugu. 



Lege oyetako ikusgayak 



Dauk(a) 



Arrek(d)auka^ 



zu 

gu 

zute 

te 

; na 
\ za 

ga+z 
za+z 

+z 



= daukat 
= daukazu 
= dauka 
= daukagu 
= daukazute 
= daukate 

= nauka 
~ zauka 
= dauka 

gauzka 

zauzka 

dauzka 



Arrek gauzka 



zu = 

zute = 
te = 



gauzkazu 
gauzka 
gauzkazute 
gauzkate 



basta agregar a la raiz sin la 
i los subfijos personales: para 
los otros eomplementos prefi- 
jense respectivamente: na (a 
mi), za (a ti), ga+z i a nosotros), 
za+z (a ellos). (Presente), nind 
(a mi), zind, gind+z, zind+z, 
(en el Preterito imperfecto). 

Seria bueno, para compren- 
derlo mejor, repasar las desi- 
nencias de la cuarta forma e 
intercalar en ellas las radica- 
les de los verbos sinteticos. 

Lo mismo que antes se hizo, 
formaremos las desinencias 
complementos de la tercera 
persona del singular; las de- 
mas, agregando a las desinen- 
cias anteriores los subfijos 
agentes respectivos de las de- 
mas personas. 

Ejemplos de las regias ante- 
riores 

= yo lo tengo. 

= tu lo tienes. 

= el lo tiene. 

= nosotros lo tenemos. 

= vosotros lo teneis 

= ellos lo tienen. 



me tiene. 
te tiene. 
lo tiene. 
nos tiene. 
os tiene. 
los tiene. 



zu = nos tienes. 

= nos tiene. 

zute = nos teneis. 

te = nos tienen. 





4)/ 



Izaera oyen atzean, eta aditz ; Detras de la raiz de estos 



268 — 



hatzuetan l:i bat jarri leike nai 
bada. 



Daraniat 
Darainazu 
Daiiia 
Dantzungu 



— daraninkit 
=daraniaki7.u 
^daninki 
=dant7.unkiuru 



Darantzunt/ute— darantzunkizute 



Diardute 



=diardukite=diardite 



Zuztrai atzean ipint/^eu bat 
jarri bear ezUero, ki jartzea 
obe da. 



v^erbos puede ponerse , si se 
quiere, una ki . 

lo ilevo. 

lo llevas. 

lo da. 

lo escucliamos. 

lo respondeis. 

lo acometen. 

Es lo mejor ngregar dicha 
ki si detras de la rjiiz ha de ii' 
algun subfijo personai. 



— 269 



Tener 



O/ 



(UIKJO (J'l l'll 1/ 



II 



2 








zaukat 


te tengo 


3 


t 






daukat 


lo -^ 


5 








zauzkat 


os ■» 


6 








dauzkat 


los » 


1 








naukazu 


me tienes 


3 








daukazu 


lo 


4 


zu 






gauzkazu 


nos » 


6 








dauzkazu 


los » 




/na 


1 


nauka 


me tiene 




i za 


2 


zauka 


te » 


Arrek d(a)uk(a) 


Iga+z 


3 

4 


dauka 
gauzka 


lo 
nos » 




za+z 


5 


zauzka 


os » 




\ +z 


6 


dauzka 


los » 


2 








zaukagu 


te tenemos 


3 

5 


gu 






daukagu 
zauzkagu 


lo » 
os » 


G 








dauzkagu 


los » 


1] 








naukazute 


me teneis 


3 

4 


zute 






daukazute 
gauzkazute 


lo 
nos » 











dauzkazute 


los » 


1 








naukate 


me tienen 


2 








zaukate 


te 


3 

4 


te 






daukate 
gauzkate 


lo » 
nos » 


5 








zauzkate 


os » 


6 








dauzkate 


los » 



Presente de indicatiro 



270 



Tener 



Lt"iigu garaya 



2 t 








ziñukadan 






te tenia yo 


3 z ■ n 


(a) 








neukan 






lo » > 


5 


t 








ziñuzkadan 






os » . 


G z- n (a) 








neuzkan 






los ' 


1 








niñukazun 






nie tenias 


3 
4 


zu 








zeukazun 
giñuzkazun 


zeneu 


kan 


lo 
nos » 


6 










zeuzkazun 


zeneu 


zkan 


los » 




' nir 


1 


1 


niñukan 






nie lenia el 




zin 




2 


ziñukan 






te » 


Arrek z(e)uk(a)n 


gin 


+z 


3 
4 


zeukan 
giñuzkan 






lo » » 
nos 




zin 


-fz 


5 


ziñazkan 






os 






+z 


6 


zeuzkan 






ios 


2 


gu 








ziñukagun 






te teniamos 


3ge+(a) 










geneukan 






lo 


5 


g« 








ziñuzkagun 






os » 


6ge-f(a) 










geneuzkan 






los » 


1 










niñukazuten 






nie teniais 


3 
4 


zute 








zeukazuten 
giñuzkazuten 


zeneu 


katen 


lo 

nos » 


6 










zeuzkazuten 


zeneuzkaten 


los » 


1 










niñukaten 






nie tenian 


2 










ziñukaten 






te 


3 
4 


te 








zeukaten 
giñuzkaten 






lo 
nos 


5 










ziñuzkaten 






os » 


6 










zeuzkaten 






1(»S > 



Pretfritu intpcrfeclu 



271 - 



Tener 



Agintza 







za(t) zaukat 




zatzaukat 


tenga te yo 






d — aukat 
z (t) auzkat 


-\-za 


dezaukat 
zatzauzkat 


» lo » 

os » 






d -- auzkat 




dezauzkat 


■» los » 






n — 
z — 

g - 
d - 


aukazu 
auzkazu 


-\- za 


nazaukazu 
dezaukazu 
gezauzkazu 
dezauzkazu 


ten me 
. lo 
' nos 
» los 






na — 




nazauka 


tenga me el 






za(t) auka 




zatzauka 


te > 




< 


d - 
g — 




-\-za 


dezauka 
gezauzka 


^ lo » 
» nos » 







za — 


auzka 




zatzauzka 


» os » 






H 

< 




d — 

za — 
d - 
za - 
d - 


aukagu 
auzkagu 


-\- za 


dezauzka 

zatzaukagu 
de/aukagu 
zatzauzkagu 
dezauzkagu 


» los » 

tengamos te 
lo 

08 

» los 






na — 
d ~ 

g — 
d - 


aukazute 
auzkaziite 


■ 
-\- za 


nazaukazute 
dezaukazute 
gezauzkazute 
dezauzkazute 


tened me 
lo 
nos 
los 






na — 






nazaukate 


tengan me 






za — ' aukate 




zatzaukate 


te 






d — 

cr — 




-|-za 


dezaukate 
gezauzkate 


» lo 

» nos 






za- 


auzkate 




zatzauzkate 


« os 






d - 






dezauzkate 


» los 



Imferativo 



272 



Tener 



< 

N 

b 
% 

H 



< 



fn 



+n 



+n 



+n 



+ n 



+n 



Dcijhitzn 



zatzaukadan 
dezaukada]! 
zatzuuzkadan 
dezauzkadan 

naziukazun 
dezaukazun 
gezauzkazun 
dezauzkazun 

nazaukan 

zatzaukan 

dezaukan 

gezauzkan 

zatzauzkan 

dezauzkan 

zatzaukagun 
dezaukagun 
zatzauzkagun 
dezauzkagun 

nazaukazuten 
dezaukazuteu 
gezauzkazuten 
dezauzkazuten 

na.aukaten 

zatzaukaten 

dezaukaten 

gezauzkaten 

zatzauzkaten 

dezauzkaten 



W 
P 

< 
< 



w 

Gf 



te tenga yu 
lo » » 
os » » 
los » » 



me 


tengas 


lo 


» 


nos 


» 


los 


» 


me 


tenga el 


te- 


» » 



lo * » 

nos » » 

os » » 

los » 

te tengamos 

lo 

os » 

los » 

me tengais 

lo 

nos » 

los » 

me tengan 
te » 
lo 

nos » 
os » 
los » 



tSnhjuntiro iircsen te 



273 — 



Tener 



Zcgm tza 



2 




zintzaukadan 




te 




3 


da 


nezaukan 




lo 


tuviese yo 


5 




zintzauzkadan 




os 




6 


1 


nezauzkadan 




los 




1 


• 


nintzaukazun 




me 




3 

4 


zenezaukan zenezaukazun 
zu 

gintzauzknzun 




lo 
nos 


tuvieses 


6 


zenezauzkan zenezauzkazun 




los 




nintza-uk (a) 


nintzaukan 


1 




me 




zintza— uk (a) 


zintzaukan 


2 




te 




zeza — uk (a) 
gintza ' uzk (a) 


zezaukan 
n= 

gintznuzk .n 


3 

4 


^ 


1.) 
nos 


tuviese el 


zintza— uzk (a) 


zintzauzkan 


5 


^ 


os 




zeza— uzl< (a) 


zezauzkan 


6 


(? 


los 




2 




zintzaukagun 


< 


te 




3 
5 


gu 


genezaukan 
zintzauzkagun 


< 


lo 
os 


tuviesemtis 


6 




genezauzkagun 




los 




1 




nintzaukazuten 




me 




3 

4 


zenez 
zute 


aulvaten zenezaukazuten 
gintzauzkazuten 




lo 
nos 


tuvieseis 


6 


zenez 


auzkaten zenezauzkazuten 




los 




1 




nintzaukaten 




me 




2 




zlntzaukaten 




te 




3 

4 


te 


zezaukaten 
gintzauzkaten 




lo 
nos 


tuviesen 


5 




zintzauzkaten 




os 




6 




zezauzkaten 




los 





^iuhjuntivo 'pasado 



— 274 



Tener 



Oraivgo alkera 









zatzaukaket 


yo puedo tener 'e 






ke 


dezaukaket 

zatzauzkaket 

dezauzkaket 

nazaukazuke 


» » >• lo 
?> » » os 

» » 1 los 

puedes tener ine 




M 

<! 


ke 


dezaukazuke 

gezauzkazuke 

dezauzkazuke 


» » 1() 
» » nos 
» » los 




< 




nazaukake 


puede tener mc 




D 




zatzaukake 


» » te 




< 


kn 


dezaukake 
gezauzkake 


» » 1 
> » nos 




<: 

w 




zatzauzkake 
dezau/kake 

zatzaukaguke 


» » os 
» » los 

podenios tener to 




<: 

p; 

<: 

N 

H 


ke 


dezaukaguke 
zatzauzkaguke 


» » lo 

» » 1 >s 






dezauzkaguke 


» los 









nazaukazuteke 


pcdcis tener me 




< 

b 


ke 


dezaukazuteke 
gezauzkazuteke 


» » ]o 
» nos 




H 



<; 




dezauzkazuteke 

nazaukateke 
zatzaukateke 


» ■» ItiS 

pueden tener iiio 
» » te 






ke 


dezaukateke 
ge/.auzkateke 
zatzauzkateke 
dezauzkateke 


>. » lo 

» » HOS 
» » US 
» l08 



Potencial p'eaentc 



275 — 



Tener 



Lerigo alkera 



< 

< 

<: 

ffl 
< 

K 

< 

N 

O 

N 
H 
Z 

C 
H 
N 



zenezaukaken 



zenezauzkaken 



Ixz 
ke+n 



Ixz 



zenezaukateken 



zenezauzkat 'ken 



Ixz 



Ixz 



zintzaukakedan 




te 


nezaukaken 
zintzauzkakedan 


yo podia ten«r 


lo 

08 


nezauzkaken 




los 


nintzaukazuken 




me 


zenezaukazuken 
gintzauzkazuken 


podi'as tener 


lo 

nos 


zenezauzkazuken 




los 


nintzaukaken 




me 


zintzaukaken 




te 


lezaukaken 
gintzauzkakeii 


el podfa tener 


lo 
nos 


zintzauzkaken 




os 


lezauzkaken 




los 


zintzaukaguken 




te 


genezaukaken 
vintzauzkaguken 


podiamos tener 


lo 

os 


genezauzkaken 




los 


nintzaukazuteken 




me 


zenezaukazuteken 
gintzauzkazuteken 


podiais tener 


lo 
nos 


zenezauzkazuteken 




los 


nintzaukateken 




me 


zintzaukateken 




te 


lezaukateken 
gintzauzkateken 


podfan tener 


lo 
nos 


zintzauzkateken 




os 


lezauzkatoken 




los 



Potencial fasado 



— 276 — 



Eu.l5:l 



Tener 



Ihll'kii (il'kcrii 







zintzaukaket 




te 






nezaukake 


1 
podria tener 


lo 






zintzauzkaket 




os 






nczauzkake 


1 


los 






nintzaukazuke 




nie 






zenezaukake zenezaukazuke 

gintzauzkazuke 


podrias tener 


lc. 
nos 






zenezauzkake zeneuzkazuke 




los 






nintzaukake 




me 






zintzaukake 




te 




•SIL 

5 


lezaukake 
gintzauzkake 


podrfa el tener 


lo 

nos 






zintzauzkake 




rs 






lezauzkake 




los 




< 


zintzaukaguke 

genezaukake 

zintzauzkaguke 


podrianios tener 


te 
lo 
os 




s^ 


genezauzkake 




los 






nintzaukazuteke 




me 






zenezaukateke zenezaukazuteke 

gintzauzkazuteke 


podn'ais tener 


lo 
nos 






zenezauzkateke zenezauzkazuteke 




los 






nintzaukateke 




mo 






zintzaukateke 




te 






lezaukateke 
gintzauzkateke 


podn'an tencr 


lo 
nos 






1 

! zintzauzkateke 




os 






lezauzkateke 




los 



Potciicial indcHn idu 



tS! 
< 

5 
< 

< 

:= 

Q 

z 

Ui 
<: 

K 

<: 
s: 

o 
5 

2: 
w 



zeneukake 



zeneuzkake 



Ixz 



Ixz 



zeneukateke 



zeneuzkateke 



— 277 — 



ñlevdeTcoa 



ziñukaket 
neukake 
ziñuzkaket 
neuzkake 

niñukazuke 
zeukazuke 
giñuzkazuke 
zeuzkazuke 

niñukake 

ziñukake 

leukake 

giñuzkake 

ziñuzkake 

leuzkake 

ziñukaguke 
geneukake 
ziñuzkaguke 
geneuzkake 

niñukazuteke 
zeneukazuteke 
giñuzkaziiteke 
zeneuzkazuteke 

niñukateke 

ziñukateke 

leukateke 

giñuzkatoke 

ziñuzkateke 

leuzkateke 



Tener 



yo 



tu 



el 



nos.s 



vos.s 



ellos 



te 




lo 


tendria 


os 




los 




me 




lo 


tendrias 


nos 




los 




me 




te 




lo 


tendrfa 


nos 




os 




los 




te 




lo 


tendriamos 


os 




los 




me 




lo 


tendriais 


nos 




los 




me 




te 




lo 


tendrian 


nos 




os 




los 





Fuiuro condicional 



19 



— 278 — 



Tener 



Mrndekini ha-rr'kiv 









baziñukat 




te 








baneuka 


si yo 


lo , . 
tuviese 




1 




baziñuzkat 
baneuzka 

baniñukazu 




os 
los 

me 






bazeneuka 


bazeneukazu 
bagiñuzkazu 


si tu 


lo 

tuvieras 
nos 






bazeneuzka 


bazeneuzkazu 




los 




a 

a 
< 


• 


baniñuka 




me 




^ 




baziñuka 




te 




< 
s: 

<: 




balouka 

bagiñuzka 

baziñuzka 


si el 


lo 

tuviera 
nos 

os 








baleuzka 




los 






baziñukaKU 




te 




«51 




bageneuka 
baziñuzkagu 


si nos.s 


lo 

tuvieramos 
os 




< 

o 




bageneuzka 




los 








baniñukazute 




me 




s 


bazeneukate 


bnzeneukazute 
bagiñuzkazute 


si vos.s 


lo 

tuvierais 
nos 






bazeneuzkate 


bazeneuzkazute 

baniñukate 
baziñukate 




los 

me 
te 








baleukate 
bagiñuzkate 


si ellos 


; lo 

tuvieran 
nos 








baziñuzkate 




os 








baleuzkate 




los 



C'jndicional con ba 



279 — 



ADIERAZGAYAK 

Oraingoan nik zim'kat jarri 
da legeak eskatzen dunez, eta 
zauzkat bere diaikoya: batzue- 
tan oyen ordez zavzkat zu-tq- 
tzako ta znvzkntd zuentzako 
aitu ditut; bañan izaera oyek 
ezin beste garayetara ongi 
biurtu litezke. 

Zegintzan, gintzauzkan, zin- 
tzauzl^an oyen ordez (n, t-ren 
aurrean al litekenez kenduta 
galtzen dalako) gin zauzkan^ 
gin(t)zauzkan=gitzauzli:an eta 
zin zauzkan = zin(t)zauzkan=r 
zitzauzkan gelditzen dira. 

Beste, D-lio eran jarritako, 
aditz ekille guztiyak, era ontan 
biurtzeko, azkenean daukaten 
i galtzea naikoa dute. 

Batzuek nola berez / zuztra- 
yetan daukaten, ezin galdu du- 
te; eta oyek, diaikoya adieraz- 
teko, zki artu bear dute. 

Emen, irugarren notiñeko 
eta oraingo eta lengo garayeta- 
ko zuztrayak jarril<:o dira; bes- 
te notin da garayetakoak, len 
esandako legez erres atera li- 
tezke. 



Ikusgaya- Jakin, aditzetik 
oraineoak 



daki 
dakizki 

dezaki 
dezakizki 

zeki 
zekizki 

zezaki 
zezakizki 



agintzekoak 

lengoak 

zegintzakoak 



ACLARACIONES 

Conforme a la regla se ha 
puesto zaiikat=iQ tengo y zanz- 
kat=os tengo: algunas veces, 
en vez de estas, he oido 2au2- 
kat — te tengo, zauzkatet = os 
tengo; estas desinencias, ade- 
mas de ser irregulares, no se 
prestan bien a la formacion de 
los otros tiempos. En el sub- 
juntivo pasado, gintzauzkan y 
zintzauzkan (nos u os tuviese 
el) pudieran sustituirse por (/i- 
tzavzkan, zitzavzkan, por per- 
derse la n, iina vez suprimida 
por eufonia ante la t, que se 
intercala entre n y z. 

Para formar los demas ver- 
bos, indicados en la forma (D), 
en esta, basta quitar la i final 
de sus raices de la forma D. 

Hay algunos verbos a los que 
no puede suprimirseles la i por 
ser de la raiz: estos admiten 
zki para indicar el plural. 

Solo se pondran aqui las rai- 
ces del presente y preterito y 
estas en la tercera persona del 
singular ])or ser facil, por las 
r^glas ya dadas, la formacion 
de los demas tiempos y perso- 
nas. 



raiz 



raiz 



raiz 



raiz 



Ejemplo -Jakin=Saber 

singular 
plural 

singular 
plural 

singular 



plural 



de presente 
del imperativo 
del preterito 



^i"S";«" del Subjunt. pas.o 
plural •* 



Beste aditzen zuztrayak 



Euki 


Dauka 


dauzka zeukan 


zeuzkan 




cntzun 


dantzu 


dantzuz-izentzun 
[ki; 


zentzuz- 
[kin 




r a n - 


tl a r !i n - 


daran-rzeran- 


zeran- 




[t/un 


[tzu 


[tzuzki: [tzun 


[tzuzkin 




i'tnxn 


dania 


daniazki izenian 


zcmaz- 
[kin 


_2 


efainnn 


dnrama 


dara- ;zeraman 


zeramaz- 


-' 






[mazki: 


[kin 


2. 


esan 


dafla 


dazazki jzesan 


zesazkin 


f^ 


enin 


dagi 


dagizki :zegin 


zegizkin 


• t* 


aitu 


dar 


darrazki izerran 


zerrazkln 


o 


il<U8l 


dakus 


dakuzki izekusan 


zekuzkin 


crakii- 


darakutz 


darakuz-^zeraku- 


zerakuz- 


<ri 


[tzi 




[kij [tzan 


[kin 


Ç 


crabilli 


darabil 


darabilz-:zerabi- 


zerabilz- 


~ 






[ki: [llan 


[kin 


^ 


jiikin 


daki 


dakizki :zekin 


zekizkin 


•^ 

NJ 


erosi 


daros 


darozki izerosan 


zerozkin 




erausi 


daraus 


darauzki ; zerausan 


z e r a u z- 
[kin 




«larri 


dazar 


dazarzkj ;zezarran 


zezarz- 
[kin 




/arri 


darri 


darrizki jzerran 


zerraz- 
[kin 




ipiñi 

Eta 


dapin 

abar. 


dapinzkijzepiñan 


z e p i n z- 
[kin 


Etcetera. 



280 — 

Rafces de los otros verbos 

Tener 

Escuchar 

Responder 

Dar 

Llevar 

Decir 

Hacer 

Tomar 

Ver 

Enseñar 

Manejar 

Saber 

Comprar 

Contar 

Escribir 

Poner 

Colocar 



Oartu leike, bakoyan notiñe- 
tako, zuztrayak fci-rekin, len 
^san gendunez, (D-ko eran) ja- 
rri litezkela: orrela esan leike 
Dauka+ki, dantzuki, darantzu- 
ki, daniaki, daramaki, ta abar. 

Aldi ontan, z diaikoya adie- 
razteko naikoa dute. 

Ikusi, erakutzi, erosi ta erau- 
si-ri, diakoyezkoakin naztu li- 
tezkelako, etzaye bakoyan A;/ 
jarri bear. 



H;iy que advertir que en sin- 
gulai- puede la raiz tomar fc/, 
segun lo dicho antes al Iratar 
de la forma D. Asi podria de- 
cirse zeukan 4- Izi -- zeukakin . 
zeni/.ukin, zerantzukin, zema- 
kin, zeramakin, etc. 

En este caso basta la z para 
indicar el plural 

A los verbos ikusi, erakutzi, 
erosi y erausi no debe poner- 
seles ki en singular, porque 
pudieran confundirse con si:s 
phirales. 



APENDICE 



15.^" Ikasgaya 

Enskal aditza ika ta iñaka jarriya. 



Lau eraz, len esan gendu- 
nez, batak besteari itzegin le- 
zayoke: 

1.' Berorrika, 

2.^° Zuka. 
S.^'» Ika. 

4.«" Iñaka. 

l.> Beorrika 

Beorrika, gizon eta andre 
aundi, zar, aberatz, eta jakin- 
tzu ta agintariyairi itzegiten- 
tzaye. 

Era onek begirapen, apalta- 
sun eta morroitza diyo. 

Era ontan itzegiteko. iruga- 
rren notiñez bateombati ikasi 
(lcLÇun aditzaren izaerak esan 
I)" rtzaizkiyo. 

Ikusgayak 

Eix('ko jauna etorri zaigu ta ura 
Hgurtu nayean, arrengana guaz. 

^Nola itzegingo diyogu? 

Z iit/o arrengan ibilli bearlco gera; 
badakizu nagusiya ta gisatxarrekoa 
dala, eta nolanai baguazkiyo, asarre- 
tuko zaigu ta ordun... 



Leccion 15.» 

El verbo vascongado puesto en la forma 
de TU familiar. 

Segun antes se dijo, de cua- 
tro modos puede uno tratar a 
otro. 

1.° De V. Merced, Majestad, 
Reverencia, etc. 

2.° De Vd. trato respetuoso. 

3." De Tu familiar entre 
liombres. 

4.° De Tu familiar entre 
mujeres. 

1." De dignidad 

Con este tratamiento se ha- 
bla a hombres y mujeres cons- 
tituidos en dignidad por su 
grandeza, riqueza, saber, man- 
do, etc. 

Este tratamiento supone mi- 
ramiento, humildad, servidum- 
bre. 

Para hablar en esta forma a 
alguno basta dirigirseie por 
desinencias de las terceras per- 
sonas del verbo ya estudiado. 

Ejemplos 

El amo de casa se nos ha venido y 
vamos adonde el para saludarlo. 

iComo le hablaremos? 

Ya podemos andar con ojo ante el; 
ya sabes que es amo y de mal genio, 
y si le vamos sin miramiento, se nos 
enfadara, y entonces... 



— 282 — 

Izkera au, erderatik aterea Este tratamiento, por ser 
ta guve tartean egoki ez dago- extraño a nuestra lengua y por 



lako, utzi bear litzako. 

2.en Ziika 

Era ontan adizkide asko esa- 
gutzen ez diranairi eta len go- 



no convenirnos a los vascos, 
debiera abandonarse. 

2." de Vd. (trato respetuoso) 

Con este tratamiento se ha 
bla a las personas poco conoci- 



goratu diran guraso, agintari das y a las constituidas en dig- 
eta jakintzuari itzegin bear- nidad que antes se han indi - 



zaye 



cado. 

En este tratamiento se escri- 
Era ontan itzaldi, albist eta ben los discursos, peri6dicos y 



idaztiak ezartzen dira eta era 
ontan ere, askoren tartean da- 
gon batek itzegin bear du. 

Au da oraindaño adierazi 
dan era; era ontan aditz ta 
ekinlz guztiya jarriya dago ta 
ez det uste geyago berarenez 
esan bear danik. 

Era ontan itzegiten dute be- 
ren artean anayak, oso lagun 
diranak, baita ere arrebak 
anayairi eta oso esagutzen di- 

I 

tuzten mutil gazteairi. 

4.en Ifiaka 

Era ontan itzegin bear dute 
beren artean aizpak, neska oso 
lagunak: bai ta ere senarrak 
emazteairi, anayak arrebairi 
eta asko esagutzen dituzten 
nezka gazteairi. 

Bi era oyek batean adierazi- 
ko ditugu; lege berdiñak dauz- 
kate: ta esango danez ika Jc 
beti dagon ordez, iñaka itzegi- 
teko ñ beti jartzen da. 



libros, y se habla cuando se 
tiene que dirigir la palabra al 
publico. 

Este tratamiento es el expli- 
cado hasta ahora; en el esta 
desarrollada toda la conjuga- 
cion del verbo y no creo que 
se necesite hablar mas de eila. 

3." De Tii familiar (luasculino) 

Con este tratamiento se ha- 
blan los hermanos y los ami- 
gos intimos entre si; lo mismo 
que las niñas a sus hermanos 
y a los jovenes muy conocidos. 

4.° l)e Tu faiuiliar (feuieuino) 
Con este tratamiento deben 
hablar entre si las hermanas y 
las amigas intimas; lo mismo 
que los esposos A sus esposas 
y los jovenes a sus hermanas 
y i. las niñas muy relacionadas. 
Estos dos tratamientos los 
estudiaremos A la vez: tienen 
las mismas reglas, y, como des- 
pues se dira, en lugar de la k 
en el trato masculino, predomi- 
na la /7 en el femenino. 



— 283 



Ika eta Iñaka 
Era au adierazi bañolenago 
beste zuka-ko ekintza jakin ez- 
ki'^ro, oso erres aterako zaigula 
.:in bear da. 

Ura bera da, datozen legez, 
,11- cii {zuka-ko ekintzaren)izae- 
i';ik Idurtuta. Lege oyek dira: 

l.^ Bostgarren notiñeko 
j/ orak, ziika bezelakoak dira 

2.a Zii notiñ ekillearen or- 

dez, lengo izaeretan k jarri 

bear da. 

Ikusgayak 

didazu = didaA;. 
dizki2W = dizkiA;. 

3.'' Iñaka, emakumeentzat, 
jartzeko, A; onen ordez n bat 
jarri. 

Ikusgayak 

diyo2W = diyoA;, di(ñ)ow. 
diguzu — diguA;, digun. 

4 a Iñaka, ia, ie tartean n, 

f/ tzen dan bat, jarri, ta iña, 

iñe, iño datorkigu: orregatik 

«iñaka» era au deitzen da, 

emen zortzen dan w-ren gatik. 



Ikusgayak 

Diat=dikat=d!ñat 
Diyok=diñon. 

5/ Notiñ ipintzak lengoak 

berak dira; bañan zuztrayak 

berez di, zi azkenean badauka, 

etzayo ezer aurreratzen; bañan 

ala ez daukanean, txi, lenbizi- 

ko eta irugarrenetako notiñai- 

ri aurreratzentzaye,bigarrena- 

ri ez. 



De Tu faiuiliar (masciilino y fem.°) 

Antes de explanar esta for- 
ma. hay que docir que una vez 
sabidas las formas de zu, facil- 
mente se deduce de esta aque- 
lla. 

Es la misma conjugacion de 
la forma zu , modificada me- 
diante las siguientes reglas: 

1.^ Las desinencias de la 
quinta persona (segunda del 
plural) son las mismas de zu. 

2.' En lugar del subfijo zu 

(segunda persona del singu- 

lar), se pone k=t\i. 

Ejemplos 

me lo has=me lo has (tu f. m.) 
te los ha =te los ha (tu f. m.) 

3.' Para el trato de Tu fa- 
miliar femenino se sustituye n 
por la k 6 zu. 

Ejemplos 

se lo has. 
nos lo has. 

4.' Entre las vocales ia, ie, 

io se intercala una 7i, que se 

convierte en ñ y nos resultan 

iña, iño, iñe; de las cuales for- 

mas, por abundar en ellas la 

ñ, toma este tratamiento el 

nombre de iñaka. 

Ejemplos 

te lo he (hs.)i=te lo he (mujs.) 
se lo has ( » )=se lo has ( » ) 

5.' Los subfijos personales 

son los.mismos de antes; pero 

ante los subfijos de primeras y 

terceras personas(nunca en las 

segundas) se les antepone el 

Lvi, si la raiz no termina en zi 

6 di. 



— 284 — 



Aotiñ iiimtza'k lcgc ontaz dira 



(zi) 



Nik 



\: 



(di)f 



izute 



Ik 



/ da 
* o 

(T 



k. 




k. 



(zi)| 
Guk 

(di)i 



Zuek 



da 
o 

e 



zute 



k 

txi, o 

zute 

txi, e 



t= 



txi,da 

k 

txi, o 

txi, gu 

zute 

txi, e 



(k) 



k 




k 


o 
zute 


gu+(k) 


txi, ; 
zute : 


e i 




txi, e ; 



guk 



^Snhfijos pcrsonalcs scgñn rstc 
rcgla 




te+(k) 



txi, da 

k 

txi, o 

txi, gu 

zute 

txi, e 



te+k 



k(a)t 


kat 


Yo 


ati 


yo te lo ■ 


yo(a)t 


txiyoat 


» 


» el 


» se V (a el) ■ 


zutet 


zutet 


» 


> V. 8 


» os » fl 


yet 


txiyet 


» 


* ellos 


' se » (a ellos) 


dak 


dak 


Tu 


a mf 


tu me lo 


yok 


yok 


» 


» el 


» se » (a el) 


guk 


guk 


»• 


- n.s 


» nos » 


yek 


yek 


» 


» ellos 


» se » (a ellos 


dak 


txidak 


El 


a mi 


el me lo 


k 


k 


» 


» ti 


» te » 


yok 


txiyok 


» 


» el 


» se ■» (a el) 


guk 


txiguk 


» 


» n.s 


>' nos » j 


2ute 


zue 


» 


» v.S 


> os » 


yek 


txiyek 


» 


» ellos 


- se » (a ellos) 


kaguk 


kaguk 


Nos. 


9 a ti 


nos.s te lo 


yoguk 


txiyoguk 


>» 


. el 


» se » (a el) 


zutegu 


zutegu 


» 


, v.S 


» os > 


yeguk 


txiyeguk 


» 


» ellos 


» se » (a ellos) 


dazute 


dazute 


Vos.s 


a mi 


vos.s me lo * 


yozute 


yozute ■ 


» 


» el 


» se » (a el) 


guzute 


guzute 


» 


^ n.s 


» nos > 


yezute 


yezute 


» 


» ellos 


» se »(aeIlo8) 


datek 


txidatek 


Ellos 


a nif 


ellos ine lo 


tek 
yotek 


tek 
txiyotek 


» 

> 


» ti 
»el 


» te » 

% 

» se » (a el) • 


gutek 


txigutek 


» 


» n.8 


» nos » m 


zuete 


zuete 


> 


» v.S 


» os » 9 


yeztek 


txiyeztek 


» 


» ellos 


» se »(aeIIo8)] 



285 



Lenbizi laurki ontan ikusten 
dana; bigarren notiñak txi bei- 
ñere ez dutela artzen: ez da 
ere besteak ayenganatzen di- 
ranean. 

Zu-ren ordez beti Jc dago. 

Zute, bostgarren notiña, len 
bezela beti berdin, ekille edo 
ekiña izan arren. 

Lenbizikoan ez, bañan beste 
notin guztiairi azkenean k bat 
jartzentzaye: 

Au, nola ika itzegiten da- 
nean, bigarren notiñarengana- 
tzen diran beste izaera guztialv, 
oyek arren mendean baleude- 
ke bezela, orregatik k au jar- 
tzentzaye; ez lenbizikoan, biga- 
rrenakin itzegiten dagolako, 
bañan besteairi, urruti arren 
berenganatu bear diralako, 
bai. 

6.' Bigarren notiñarenga- 
na besteak biurtu bear dirala- 
ko ere, bi aldiz izaera batzuek 
arkitzen dira. 

Ikusgayak 

Ni nauk, naun Ik nauk, naun 
Ura dek, den Ik dek, den 

Gu gaituk, gaitun Ik gaituk, gaitun 
Ayelc dituk, ditun Ik dituk, dituji 
Nik dikat, diñat Nik dikat, diñat 
Nik dizkikat, diz- Nik dizkikat, diz- 
[kiñat [kiñat 

Ark dik, din Ark dik, din 

Ark dizkik,dizkin Ark dizkik. dizkin 

Eta abar. 

Eta au notiñ guztiyetan ger- 
tatzen da, bigarrena bestean 
jabe, jaun edo bakalduna ba- 
litz bezela. 



Lo primero que en este cua- 
dro se nota, es que la segunda 
persona no toma nunca la tj'i, 
ni tampoco las demas cuando 
a ella se refieren. 

Siempre k sustituye a zu=td. 

La quinta persona (segunda 
del plural) siempre aparece in- 
variable, sea agente 6 pa- 
ciente. 

En todas las personas, ex- 
cepto en la primera, se agrega 
una k final 

Esto depende de que en este 
tratamiento, las demas perso- 
nas se refieren a la segunda, 
como si dependieran de esta, 
por esto se les pone esta k; no 
a la primera, por ser la inter- 
locutora de la segunda, sino a 
las demas, que, aunque dis- 
tanciadas, deben referirse a 
elJa. 

6.' Por esta misma razon, 
por cuanto las demas personas 
deben referirse a la segunda, 
se repiten muclias desinencias. 

Ejemplos 

Yo soy (h. 6 m.)Tu me tienes (h. 6 m.) 
Aquel es » Tu lo tienes » 
N.s somos » Tu nos tienes » 
Ellos son » Tu los tienes » 
Yo te lo tengo Yo lo tengo (para ti) 
Yo te los tengoYo los tengo » 

El te lo tiene El lo tiene » 

El te los tiene El los tiene » 

Etcetera. 

Esto sucede con todas las 
personas, como si la segunda 
fuera dueña, señora y reina 
de las demas. 



— 28G — 

;Au bai dala izUera egoki , ' jEste si qLie es admirable, 
inaitetzu ta arrigarriya! jNor- cuinplido y cariñoso modo de 
baitekin itzegiten danean, nor- hablar! ;A1 hablar con una per- 
bait bakaldun edo jabetzat nr- sona, considerarla soberana a 
tu, ta gertatzen, izaten edo egi- quien se subordina lo que su- 
ten diran gauz guztiyak arren- cede, es 6 ejecuta alguna cosa 
ganatzea! 

jEta oraindik, ika eta iñaka 
itzegitea, ijitoen tart.ean itzegi- 
tea dala, esango dutenak ba 
dira! Ez dakite ongi, euzkera 
ugari ta polhtai'en, maitetasun 
eta egokitasuna. 

Ika ta iñaka itzegitea, gau- 
zik ederrena dala esan nezake 
eta euskaldun guztiyak ikasi 
ta itzegin lezaketela nai nuke. 

7/ Oraingo eta ontatik da- 
tozen garay guztiyetan f/-ven 
ordez 3.^" notiñak z artzen 
dute. 

8." Lengoan eta emendik 
datozen garayetan 2.*^" noti- 
ñak, zii kenduta dagon ezkero, 
ez du 2-rik artzen: i edo r^-rez 
azten da beti. 

9.* Garayak berez azkenean 
/1 badauka, iñaka, askotan iru 
n bata besteen atzetik arkitzon 
dira, ordun azkenekoa kendu 
leike. 

Ikusgayak 

iñonan iñon 



iyokan 

iyekan iñenan = iñen 

ziyokan ziñonan == ziñon 
y.izkiyokan zizkiñonan -^ zizkiñon 
Eta abar. 



6 accion! 

jY hay quien diga que este 
tratamiento es propio de gente 
baja, 6 de gitanos! Noconocen 
bien la abundancia y hermo - 
sura a la par que el cariño y 
fineza del vascuence en este 
tratamiento. 

Pudiera yo decir que ei ha- 
blar de tii (famihar, m. 6. f.) es 
la cosa mas hermosa, y qui- 
siera que todos los vasconga- 
dos lo aprendieran y usaran. 

7.* En el tiempo presente y 
sus derivados, las terceras 
personas toman z en vez de la 
rf=raiz del verbo ^?/=haber, 
tener. 

8.a En el preterito y sus de- 
rivados, por haberse sustitui- 
do zii =tu.^ no se prefija con la 
z la segunda persona: siempre 
comienza por i 6 c. 

9." En el trato f. f., si el 
tiempo termina por su subfijo 
II, ias desinencias se hallan con 
tres « seguidas: puede enton- 
ces suprimirse la liltima. 
Ejemplos 

lu (honibre) se lo liabias -tu (mujer) 

[idem 
tii (hombre) se lo liabias (a ellos)— 

[tu (mujer) idem. 
el se lo habia a el ella se lo habia 
el se los » » » ella se los » 
Etcetera. 



— ^87 — 



10. a ^ bat ?i-ven aurrean 
badago, betxao laguntzalle bat 
bear danez, a jarri zat/.ayo, al- 
kerako fc^'-reKin naztu ez dedin. 

11/ Zuka dagon ekintzan, 
agintzaz esandako adierazga- 
yak emen ere ongi datoz. 

Ikusgayak 

Bejondezaikela=bejondeikela 
Bejonzezayokela — bejonzeyokela = 

[bejontzeiñokela 
Eta abar. 

Lege oyek ikasi ezkero ta 
ekintz onen zuztrayak lengo 
znka-koak dirala jakiñaz, bera 
egiten asi gaitez. 

Laurkiyetan izaeren gañe&n 
zuztrayak, eta izaeren atzean 
zembaki txiki batzuek zer le- 
gez ala diran jaldn dedin, ja- 
rriko ditugu. 

Ez da gero erderaz esan 
nai dutena jarriko; lengo laur- 
kiyetatik beren esaera asmatu 
leike: eta orrela ez da idazti 
au geyegi aundituko. 



10.'^ Si se lialla k ante una 
V, necesita una vocal eufonica; 
pongasele a para evitar la con- 
fusion con la ke del potencial. 

11.^ Las anotaciones, sobre 
el imperativo, dadas en la con- 
jugacion anterior, tienen tam- 
bien aplicacion en esta. 

Ejemplos 

Seate en hora buena (a ti, horabre) 
Seale en hora buena (a el, a ella) 

Etcetera. 

Una vezsabidas estas reglas 
y previniendo que las raices 
son identicas en esta y en la 
otra conjugacion, vamos a for- 
marla. 

En los cuadros se pondran 
las raices encima de las desi- 
nencias y a la derecha de estas 
numeros que expresaran la 
regla a que se ajustan. 

No se pondran sus significa- 
dos, que facilmente se pueden 
deducir de los cuadros anterio- 
res; asi se conseguira no hacer 
demasiado voluminoso este 
libro. 



ORAINGO GARAYA ^ Pl; 



(A.) 

Izani bcrez 
Ser 



ZnzlrM.> ak 

1.«'^ 7ia gait. 

2.ak rt za. 

3.ak d dit. 

Ika Iñaka 



I nauk fi naun G 



ai7. 



G ain G 



dek 6 den 



gaituk(6) gaitun((i) 



/.erate 



dituk (H) dilun (6) 



Izan, bostegan 

Ser, con relacion a otro 



1 nai gaizki. 

2 ai zaizki. 

3 zai zaizki. 



zaizki . 



Ika 

naik 

naitxiyok 
naizute 
naitxiyek 

aidak 
ayok 
aiguk 
ayek 

zaitxidak 

zaik 

zaitxiyok 

zaitxiguk 

zaizute 

zaitxiyek 

zaizkiguk 
zaizkitxiyoguk 
zaizkizutegu 
zaizkitxiyeguk 

zaizkidazute 
zaizkiyozute 
zaizkiguzute 
.aiziiiyezute 

zaizkitxidatek 

zaizkitek 

zaizkitxiyotek 

zaizkitxigutek 

zaizkizuete 

zaizkitxiyeztek 



Iñaka 

nain 
naitxiñon 

naitxiñen 

aidan 
aiñon 
aigun 
aiñen 

zaitxidan 
zain 

zaitxiñon 
zaitxigun 

zaitxifien 

zaizkigun 
zaizkitxiñogun 

zaizkitxiñegun 



zaizkitxidaten 
zaizkiten 
zaizkitxiñoten 
zaizkitxiguten 

zaizkitxiñezten 



Du, bi ekin, su 
Haber, con dt' 



1.'* di, zi 

2.^ di 

zi 

Ika 

dikat, diat (6) 
ziyoat 
dizutet 
ziyet 

didak 
diyok 
diguk 
diyek 

zidak 

dik (6) 

ziyok 

ziguk 

dizue 

ziyek 

dikaguk, diaguk (6) 
ziyoguk 
dizutegu 
ziyeguk 

didazute 
diyozute 
diguzute 
diyeznte 

zidatek 

ditek (6) 

ziyotek 

zigutek 

dizuete 

ziyeztek 



5ENTE DE INDIOATIVO 



(D.) 




(E.) 


da zearrakin 




Du, ekin susenarekin 


mplementos, directo e indirecto 


Haber, con complemento directo 


Kuztrmyak 




Raie«ts 




dizki, zizki. 


1 na. 


4 gait. 




dizki. 


2 a. 


5 zaii. 




zizki 


3 d. 


fi d.i.zki. 


Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


(6) dizkikar, dizkiat 


dizkiñat (6) 


aut 


aut 


zizkitxiyoat 


zizkitxiñoat 


dikat, diat (6) 


diiiat (6) 


dizkizutet 


• 


zaituztet, zaitut 




zizkitxiyet 


zizkitxiñet 


dizkikat, dizkiat 


dizkiñat (6) 


dizkidak 


dizkidan 


nauk 6 


naun 6 


dizkiyok 


dizkiñon 


dek 6 


den 6 


dizkiguk 


dizkigun 


gaituk 6 


gaitun 6 




dizkiñen 


dituk 6 


ditun 6 




zizkitxidak 


idzkitxidan 


natxiyok 


natxiñon 


) 


dizkik (6) 


dizkin (6) 


auk, au 


aun 1 


zizkitxiyok 


zizkitxiñon 


dik (6) 


din 6 1 




zizkitxiguk 


zizkitxigun 


gatxiyok 


gatxiñon } 




dizkizue 




zaituzte, zaitu 


1 




zizkitxiyek 


zizkitxiñen 


dizkik 6 


diskin 6 


(6) 


dizkikag/ik, aguk (6) 


dizkiñagun (6) 


auguk 


augun 


zizkitxiyoguk 


zizkitxiñogun 


dikaguk, diaguk 


diñagun (6) 


dizkizutegu 




zaituztegu, zaitugu 


1 
j 




zizkitxiyeguk 


zizkitxiñegun 


ñizkikaguk, aguk 


dizkiñagun (6) 




dizkidazute 




nazute 






dizkiyozute 




dezute 






dizkiguzute 




gaituzute 






dizkiyezute j 




dituzute 


1 
i 




zizkitxidatek 


zizkitxidaten 


natxiyotek 


natxiñoten 


) 


di>^kitek (6) 


dizkiten (6) 


autek, aute 


auten } 




zizkitxiyotek 


zizkitxiñoten 


ditek (6) 


diten (6) 




zizkitxigutek 


zizkitxiguten 


gatxiyotek 


gatxiñoten 




dizkizuete 




zaituztete, ?aituzte 






zizkitxiyeztek 


zizkitxiñezten 


dizkitek (6) 


dizkiten (6) 



Ika ta iñaka.— LENGO GARAYA = PREl 



(A.) 

Izaiiy l>akarrik 
Ser 

Ziiztrn.vnk 

l.ak n gin 

2.ak i zin 

.•^.ak U itu 



Ika 



Iñaka 



ninukan iiinunan 



itzan 



inan 



ukan,uan unaji 



giñukan giñunan 



ziñaten 



itukan 



itunan 



(B.) 



Izan, bestegan 

Ser, ('on relacion a otro 

II a I f «> H 

niizai. genezai -\- zki 

itzai zilzai -\- zki 

zitzai zitzai + zki 



Ika 

iiitzaikan 
nitzaitxiyokan 
nitzaizuten 
nitzaitxi^'ekan 

itzaidakan 
itzayokan 
itzaigukan 
itzayekan 

zitzaitxidakan 

zitzaikan 

zitzaitxiyolcan 

zitzaitxigukan 

zitzaizuten 

zitzaitxiyekan 

genezaizkikan 
genezaizkitxiyokan 
genezaizkizuten 
genezaizkitxiyekan 

ziñitzaizkidazuten 
ziñitzaizkiyozuten 
ziñitzaizkiguzuten 
ziñitzaixkiyezuten 

zitzaizkitxidatekan 

zitzaizkitekan 

zitaizkitxiyotekan 

zitzaizkitxigutekan 

zitzaizkizuften 

zitzaizkitxiyeztekan 



Iñaka 

nitzaiñan ' 
nitzaitxiñonan 

niizaitxiñenan 

itzaidanan 
itzaiñonan 
itzaigunan 
itzaiñenan 

zitzaitxidanan 
zitzaiñan 
zitzaitxiñonan 
zitzaitxigunan 

zitzaitxiñenan 

genezaizkiñan 
genezaizkitxiñonan 

genezaizkitxiñenan 



zitzaizkitxidatenan 
zitzaizkitenan 
zitzaizkitxiñotenan 
zitzaizkitxigutenan 

zitzaizkitxiñeztenan 



Ou, bi 
Haber 



l.ai^ ni, n 
2.ak i^ 

3ak zi, z 

Ika 

iiikan, nian 
nitxiyokan , 
nizuton \ 

nitxiyekan | 

! 

idakan 
iyokan 
igukan 
iyekan 

zidakan 

zikan, zian 

ziyokan 

zigukan 

zizuen 

ziyekan 

giñikan 
giñitxiyokan 
giñizuten 
giñitxiyekan 

ziñidazuten 
ziñiyozuten 
ziñiguzuten 
ziñivezuten 



zidatekan 

zikatekan 

ziyotekan 

zigutekan 

zizueten 

ziye/ tekan 






UTO IMPERFECTO (de tu familiar m. y f.) 



(D.) 

», susen da zearrakin 

n dos complementos, directo e indirecto 



(E.) 

Du, zuzenarekin 

Haber, con complemento directo 



% 


1 K t r a y a k 




Raf oes 






giñi, giñizki 


1.''* niñ '. . 


. . . giñu 










zi. zizki 


2.« iñ 


zi'ñtiyip 






zi, zizki 
Iñaka 


3.-^ u 


it'u. 


^ñaka 


Ika 


Ika 


. . . t/t/w 

Iñaka 


an 


nizkikan, nizkian 


nizkiñan 


iñukadan 


1 

iñunadan 


:iñonan 


nizkitxiyokan 
nizkizuten 


nizkitxiñonan 


nikan, nian 
ziñuztedan 


niñan 


:iñenan 


nizkitxiyekan 


nizkitxiñenan 


nizkikan, nizkian 


nizkiñan 


lan 


izkidakan 


izkidanan 


niñukan 


niñunan 


lan 


izkiyokan 


izkiñonan 


ukan, uan 


unan 


[lan 


izkigukan 


izkigunan 


giñukan, giñuan 


giñunan 


lan 


izkiyekan 


izkiñenan 


itukan, ituan 


itunan 


nan 


zizkitxidakan 


zizkitxidanan 


natxiyokan 


natxlñonan 


n 


zizkikan, zizkian 


zizkiñan 


iñukan 


iñunan 


nan 


zizkilxiyokan 


zizkitxiñonan 


zikan, zian 


ziñan 


man 


zizkitxigukan 
zizkizuen 


zizkitxigunan 


gatxiyokan 
ziñuzten 


gatxiñonan 


nan 


zizkitxiyekan 


zizkitxiñenan 


zizkikan, zizkian 


zizkiñan 


nan 


giñizkikan 


giñizkiñan 


iñukagun 


iñunagun 


txiñonan 


giñizkitxiyokan 
giñizkizuten 


giñizkitxiñonan 


giñikan 
ziñuztegun 


giñinan 


txiñenan 


giñizkitxiyekan 

ziñizkidazuten 
ziñizkij'ozuten 
ziñizkiguzuten 
ziñizkiyezuten 


giñizkitxiñenan 


giñizkikan 

niñuzuten 
zenduten 
giñuzuten 
zituzuten, ziñituzten 


giñizkiñan 


tenan 


zizkitxidatekan 


zizkitxidatenan 


natxiyotekan 


natxiñotenan 


tenan 


zizkikatekan 


zizkitxiñatenan 


iñutekan 


iñutenan 


>tenan 


zizkilxiyotekan 


zizkitxiñotenan 


zikatekan 


ziñatenan 


tenan 


zizkitxigutekan 
zizkizueten 


zizkitxigutenan 


gatxiyotokan 
ziñuzten 


gatxiñotenan 


ztenan 


zizkitxiyeztekan 


zizkitxiñeztenan 


zizkitekan 


zizkitenan 



B 



Ika ta iñaka.— AGINTZA ^ IM 



1 

(A.) 


(B.) 






Izan, 1 


)erez 


Izan, bestegan 


Du, 


bi 


Ser 




Ser, con rel 


acion a otro 


Haber 


! KaicrM 


Ziiztra.vak 






1 ak \nzn 


. gaitza 
^nit.zfi 


l.«*l< IKIKli 


zatzaizki 


l.ak / 




ak mci 


2.ak nzn > 


V 


2 ^i'^ dezai. 




; 3 ak dezn, . 


(iitza 


a.ak zii/zai 


3.ak ^ 




1 

Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


Ika 








nazaik 


nazain 


dezaiknt, ayat 


d( 


nazak.naki 


nazan 


nazaitxiyok 
n.-izaizute 


nazaitxiñon 


dezaitxiyoat 
dezaizutet 


d( 






nazaitxiyek 


na/.aitxiñen 


dezaitxiyet 


d( 






azaidak 


azaidan 


dezaidak 


d( 


azarik 


azarin 


azayok 
azai^uk 


azaiñon 
azaigun 


dezayok 
dezaiguk 


d( 
d. 






azayek 


azaiñen 


dezayek 


d( 






zatzaitxidak 


zatzaitxidan 


dezaitxidak 


d( 






zatzaik 


zatzaiii 


dezaik 


d< 


dedik,deik 


dein 


zatzaitxiyok 

zatzaiki;j;uk 

/atzaizute 


zatzaitxiñon 
zatzaitxiguu 


dezaitxiyok 
dezaitxiguk 
dezai/ue 


d( 
d( 






zatzaitxiyek 


zatzaitxiñen 


dezaitxiyek 


d( 






zatzaizkiguk 


zatzaizkigun 


Aez?L\kaguk, aguk 


d( 


gaitzak 


gaitzan 


zatz:iizkitxiyoguk 
zatzaizkizutegu 


zatzaizkitxiñogun 


dezaitxiyoguk 
dezaizutegu 


d( 






zatzaizkitxiyeguk 


zatzaizkitxiñegun 


dezaitxiyeguk 


d. 






zatzaizkidazute 




dezaidazute 




zaitezte 




zatzaizkiyozute 
zatzaizkiguzute 


• 


dezayozute 
dezaiguzute 












zatzaizkiyozute 




dezayezute 








zatzaizkitxidatek 


zatzaizkitxidaten 


dezaitxidatek 


d( 






zatzaizkitek 


zatzaizkiten 


dezaitek 


d( 


ditzak 


ditzan 


zatzaizkitxiyotek 
zatzaizkitxigutek 
zatzaizkizuete 


zatzaizkitxiñoten 
zaizaizkitxiguten 


dezaitxiyotek 
dezaitxigutek 
dezaizuete 


d( 
d( 






/.atzaizkitxiyeztck 


zatzaizkitxiñezten 


dezaitxiyeztek 


d( 


h" 


niuj.^ 


ll.s 


inuj.-'^ 


h.s 





RATIV(3 (de tu familiar m. y 1) 





(D.) 




(E.) 


, susen da zearrekin 




Du, ekin susenakin 


1 coinplemento direeto e indirecto 


HabePy con complemento directo 


K 


»■€•«>!>> 




Znzlrayak 

l.ak naza gaitza 






. . (lezuizki 


2.ak aza zaitza 

3.ak deza difza 


1 




9 ^.V Vy^/ V.^ 1/W ■■' V 


aka 


Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka ^ 


at 


dezaizkiA-a^, at 


dezaizkiñat 


azakat, atzat 


azanat 


añoat 


dezaizkitxiyoat 


dezaizkitxiñoat 


dezaiA-a^, yat 


dezaiñat 




dezaizkizutet 




zaitzatet, zaitzat 


• 


ciñet 


dezaizkitxiyet 


dezaizkitxiñet 


dezaizkiA;a^, yaf 


dezaizkiñat 


an 


dezaizkidak 


dezaizkidan 


nazak 


nazan 


on 


dezaizkiyck 


dezaizkiñon 


dezak 


dezan 


un 


dezaizkiguk 


dezaizkigun 


gaitzak 


gaitzan 


en 


dezaizki^'ek 


dezaizkiñen 


ditzak 


ditzan 


cidan 


dezaizkitxidak 


dezaiz-kitxidan 


nazatxiyok 


nazatxiñon 




dezaizkik 


dezaizkin 


azakak. atzak 


azanan 


ciñon 


deza'zkitxiyok 


dezaizkiixiñon 


dezaik 


dezain 


agun 


dezaizkitxiguk 
dezaizkizue 


dezaizkitxigun 


gaitzatxiyok 
zaitzate, zaitza 


gaitzatxiñon 


dñen 


dezaizkitxiyek 


dezaizkitxiñen 


dezaizkik 


dezaizkin 


agun 


dezaizkikaguk 


dezaizkiñagun 


atzakaguk 


atzanagun 


ciñogun 


dezaizkitxiyoguk 
dezaizkizutegu 


dezaizkitxiñogun 


dezaikaguk, aguk 
zaitzategu, zaitzagu 


dezaiñagun j 


ciñegan 


dezaizkitxiyeguk 

dezaizkidazute 
dezaizkiyozute 
dezaizkiguzute 
dezaizkiyezute 


dezaizkitxiñegun 


dezaizkiA;agrw^ 

nazaziite 
dezazute 
gaitzazute 
ditzazute 


dezaizkiñagun 

1 

! 

i 

i 


cidaton 


dezaizkitxidatek 


dezaizkitxidaten 


nazatxiyotek 


nazatxiñoten 


in 


dezaizkitek 


dezaizkiten 


azakatek, atzatek 


azanaten 


ciñoten 


dezaizkitxiyotek 


dezaizkitxiñoten 


dezaitek 


dezaiten 


cigutcn 


dezaizkitxigutsk 
dezaizkizuete 


dezaizkitxiguten 


gaitzatxiyotek 
zaitzazte 


gaitzatxiñoten 


dñezten 


dezaizkitxiyeztek 


dezaizkitxiñezten 


dezaizkitek 


dezaizkiten 


uj.s 

- 


h.s 


muj.s 


h.s 


muj.s 



n 



Ika ta iñaka. DEGINTZA SUBJUN 



(A.) 


(B.) 






Izan, berez 


Izan, hcstegan 


Du, 


l>i eki 


Ser 


Ser, ('on relacion a otro 


Haber, cq 


ZiixtrH.YHli 


K a i 1- <- N 






] l.»k naza... gaitza 


l.''k 7iazal zatzaizki 


l.-'k 1 




2.ak aza... zaitza 


2.:'k azai » 


2.->k dezai.. 


3.ak deza. . ditza 


3.f>k zatzai 


3.ak ) 




Ika Iñaka 


Tka 


Iñaka 


Ika 


] 




nazaikan 


nazaiñan 


dezai/.(/(/i///, v(/</in/ 


de/ai 




nazaitxiyokan 


nazaitxiñonan 


dezaitxiyoadan 


di'/;ii 


nazakan iiazanan 


nazaizuten 




dczaizuiedan 






nazait.xiyekaii 


nazailxiñenan 


dezaitxiyedan 


dozai 






azaidakan 


azaidanan 


dezaidakan 


dezai 


i 

adikan 


adiñan 


azayokan 
azaigulcan 


azaiñonan 
azaigunan 


dezayokan 
dezaigukan 


dezai 
dezai 






azayekan 


azaiñenan 


dezayekan 


dezai 






zatzait.xidakan 


zatzaitxidanan 


dezaitxidakan 


deza 


( 


zatzaikan 


zatzaiiian 


dezaikan 


dezai 


1 
dezakan .Jezanan 


zatzaitxiyokan 
zatzaitxignkan 


zatzaitxiñonan 
zatzaitxigunan 


dezaitxiyokan 
dezailxigukan 


dezai 
dezai 






zatzaizuten 




dezaizucn 








zatzaitxiyekan 


zatzaitxiñenan 


dezaitxiyekan 


dezai 






zatzaizkignkan 


zatzaizkigunan 


dozaikagukan 


dezai 


gaitzakan 


jzaitzanan 


zatzaizkitxiyoj. ukan 
zatzaizkizutegun 


zatzaizkitxiñogunan 


dezaitxiyogukan 
dezaizutegun 


deza 






zatzaizkitxiyegnkan 


zatzaizkitxiñegunan 


dezaitxiyegukan 


dezai 






zatzaizkidazuten 




dezaidazufen 




zaitezten 




zatzaizkiyozutcn 
zatzaizkiguzuten 




dezayozuton 
dezaiguzuten 












zatzaizkiyezuten 




dezayezuten 




/ 




zatzaizkitxidatekan 


zatzaizkitxidatenan 


dezaitxidatekan 


dezai 






zatzaizkitekan 


zatzaizkitenan 


dczaitekan 


dezai 


ditzakan 


ditzanan 


zatzaizkitxiyotekan 
zatzaizkitxigutekan 
zatzaizkizueien 


zatzaizkitxiñotenan 
zatzaizkitxigutenan 


dezaitxiyotekan 
dezaitxigutekan 
dezaizueten 


dezai 
dezai 






zatzaizkitxiyeztekan 


zatzaizkitxiñeztenan 


dezaitxiyeztekan 


dczai 


h.8 


muj » 


h.« 


muj 8 


hs 





PRESENTE (de tu familiar m. y f.) 





(D.) 


• 


(E.) 




en da 


zearrakin 




Du, ekin susenarekin 




complementos, dirooto e indirecto 


Haber, con compleniento directo 




Ziii 


K ( r a .y a k 


dczciizki 


R a I e e H 

l.ak naza gaitza 

9 .tk at^n Tii.tsfi 








V*/ t_'#w W l/fc* 9 %J \J 


3.»k deza ditza 






Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 






dezaizkikadan 


dczaizkiñadan 


azakadan, atzadan 


azanadan 




dan 


dezaizkitxiyoadan 
dezaizkizutodan 


dezaizkitxiñoadan 


di(Z?Likadan, yadan 
zaitzatcdan + te 


dczaiñadan 




an 


dezaizkitxiyedan 


dezaizkitxiñedan 


dezaikiivadan 


dezaizkiñadan 






dezaizkidakan 


dezaizkidanan 


nazakan 


nazanan 






dezaizkiyokan 


dezaizkiñodan 


dezakan 


dezanan 






dezaizkigukan 


dezaizkigunan 


gaitzakan 


gaitzanan 






dezaizkiyekan 


dezaizkiñenan 


ditzakan 


ditzanan 




an 


dezaizkitxidakan 


dezaizkitxidanan 


nazatxiyokan 


nazatxiñonan 






dezaizkikan 


dezaizkiñan 


azakikan, azakan 


azanan 




an 


dezaizkitxiyokan 


dezaizkitxiñonan 


dezaikan 


dezaiñan 




lan 


dezaizkitxigukan 
dezaizkizuen 


dezaizkitxigunan 


gaitzatxiyokau 
zaitzaten 


gaitzatxiñonan 




an 


dczHi/kitxiyekan 


dezaizkitxiñenan 


dezaizkikan 


dezaizkiñan 




an 


dezaizkikagukan 


dezaizkiñagunan 


azalCMgukan 


azanagunan 




junan 


dezaizkitxiyogukan 
dezaizkizutegun 


dezaizkitxiñogunan 


dezaikagukan 
zaiizategun + te 


dezaiñagunan 




unan 


dezaizkitxiyegukan 

dezaizkidazuten 
dezai. kiyozuten 
dezaizkiguzuten 
dezaizkiyezuten 


dezaizkitxiñegunan 


dezaizkikagukan 

nazazuten 
dezazuten 
gaitzazuten 
ditzazuten 


dezaizkiñagunan 




snan 


dezaizkitxidatekan 


dezaizkitxidatenan 


nazatxiyotekan 


nazatxiñotenan 






dczaizkitekan 


dezaizkitenan 


atzatekan 


atzatenan 




enan 


dezaizkitxiyotekan 


dezaizkitxiñotenan 


dezaitekan 


dezaitenan 




enan 


dezaizkitxigutekan 
d; zaizkizueten 


dezaizkitxigutenan 


gaitzatxiyotekan 
zaitzazten 


gaitzatxiñotenan 




tenan 


dezaizkitxiyeztekan 


dezaizkitxiñeztenan 


dezaizkitekan 


deza:zkitenan 






h.s 


muj.s 


h.s 


muj.s 





E 



Ika ta iñaka.— ZEGINTZA ^ SUBJl 



(A.) 

Izaiii bcrez 
Ser 



Zuztra.vak 

l.ak nitza... gifiitza 
2.ak itza.... ziñitza 
3.«*^ eza.... itza 



Ika 



Iñaka 



nintzakan nintzanan 



itzakikan itzaiñan 



ezakan ezanan 



gintzazkan gintzaznan 



zinezten 



itzazkan 



h.8 



(B.) 

Izani bestegan 

Ser, con relacion a otro 

Raft-eH 

l.='s neki yenekizki 

'i.as eki zekizki 

3.as zeki » 




Ika 

nekikan 
nekitxiyokan 
nekizuten 
nekitxij'ekan 

ekidakan 
ekiyokan 
ekigukan 
ekiyekan 

zekitxidakan 

zekikan 

zekitxiyokan 

zekitxigukan 

zekizuten 

zekitxiyekan 

genekizkikan 
genekizkitxiyokan 
genekizkizuten 
genekizkitxiyekan 

zenekizkidazuten 
zenekizkiyozuten 
zenekizkiguzuten 
zenekizkiyezuten 

zekizkitxidatekan 

zekizkitekan 

zekizkitxiyotekan 

zekizkitxigutekan 

zekizkizueien 

zekizkitxij'eztekan 

h.s 



Iñaka 

nekiñan 
nekitxiñonan 

nekitxiñenan 

I 

ekidanan 

ekiñonan 

ekigunan 

|ekiñenan 

'zekitxidanan 
zekiñan 
'zekitxiñonan 
Izekitxigunan 

zekitxiñenan 

genekizkiñan 
genekizkitxiñonan 

genekizkitxiñenan 



zekizkitxidatenan 
zekizkitenan 
zekizkitxiñotenan 
zekizkitxigutenan 

zekizkitxiñeztenan 
muj 8 



Du, bi ek 
Haber, c 



l.»k nezai. . 
■J.ak ezai. . 
3.«k zezai. 

Ika 



nezaikan 


neza 


nezaitxivokan 


neza 


nezaizuten 




nezaitxiyekan 


neza 


ezaidakan 


ezai( 


ezayokan 


ezai 


ezaigukan 


ezaii 


ezayekan 


ezaii 


zezaitxidakan 


zeza 


zezaikan 


zeza 


zezaitxiyokan 


zeza 


zezaitxigukan 


zeza 


zezaizuen 




zezaitxiyekan 


zeza 


genezaikan 


gene 


genezaitxiyokan 


gene 


genezaizuten 




genezaitxiyekan 


gene 


zenezaidazuten 




zenezaj'ozuten 




zenezaiguzuten 





zenezayezuten 

zezaitxidatekan zezai 

zezaitekan [zezai 

zezaitxiyotekan 'zezai 

zezaitxigutekan {zezai 
zezaizueten 



zezaitxiyeztekan 
hs 



zezai 



^O PASADO (de tu familiar m. y f.) 



(D.) 

!n da zearrakin 

complementos, direoto e indirecto 



Xnztrayak 

'izki genezai. 

ñzki zezai. 

lizki » . 



genezaizki 
zezaizki 



Ika 

nezaizkikan 
nezaizkitxiyokan 
nezaizkizuten 
nezaizkitxiyekan 

ezaizkidakan 
ezaizkiyokan 
ezaizkigukan 
ezaizkivekan 



jzezaizkitxidakan 

jzezaizkikan 

Izezaizkitxiyokan 

[zezaizkitxigukan 

jzezaizkizuen 

zezaizkitxiyekan 



I Iñaka 

'nezaizkiñan 

I nezaizkitxiñonan 

! 

I nezaizkitxiñenan 

ezaizkidanan 
lezaizkiñonan 
jezaizkigunan 
jezaizkiñenan 

^zezaizkitxidinan 
jzezaizkiñan 
zezai/kitxiñonan 
: zezaizkitxigunan 

zezaizkitxiñenan 



genezaizkikan jgenezaizkiñan 

nan genezaizkitxiyokan jgenezaizkitxiñonan 

jgenezaizkizuten | 
nan genezaizkitxiyekan igenezaizkitxiñenan 



zenezaizkidazuten 
zenezaizkiyozuten 
zenezaizkiguzuten 
zenezaizkiyezuten 



zezaizkitxidatekan 

zezaizkitekan 

zezaizkitxiyotekan 

zezaizkitxigutekan 

zezaizkizueten 

zezaizkitxi^^eztekan 

h.s 



zezaizkitxidatenan 
zezaizkitenan 
zezaizkitxiñotenan 
zezaizkitxigutenan 

zezaizkitxiñeztenan 
muj.s 



(E.) 

Du, ekin susenarekin 

Haber, con complemento directo 

R a i ces 

l.ak nintza gintza 

2.ak itza zintza 

3.ak zeza zitza 



Ika 

itzakadan 
nezaikan 
zintzaztedan 
nezaizkikan 

nintzakan 
ezakan 
L'intzazkan 
iizazkan 

nintzatxiyokan 

itzakan 

zezaikan 

gintzatxiyokan 

ziñitzan 

zezaizkikan 

itzakagukan 
genezaikan 
zintzaztegun 
genezaizkikan 

nintzazuten 
zenezaten 
gintzazuten 
zenezazten 

nintzatxiyotekan 

itzatekan 

zezaitekan 

gintzatxiyotekan 

zintzazten 

zitzaizkitekan 

h.s 



Iñaka 

iitzanadan 
nezaiñan 

nezaizkiñan 

I 

nintzanan 

ezanan 

gintzaznan 
l" 
itzaznan 

i 

nintzatxiñonan 
jitzanan 

zezaiñan 
jgintzatxiñonan 
i 
|Zezaizkiñan 

|itzanagunan 
'genezaiñan 

I 

genezaizkiñan 



nintzatxiñotenan 
itzatenan 
zezaitenjm 
gintzatxiñotenan 

zitzaizkitenan 
muj.s 

"3 



Ika ta iñaka.— ORAINGO ALKERA=:PO 



(A.) 


(B.) 






Izan, berez 


Izan, bestegan 


Du, 1 


t)i{ 


Ser 


Seri ('on relacion a otro 


Habep, 


Ziiztra.vak 


Kaf ceK 






l.ak naza. . gaitza 


!.:>'= naza zatzaizki 


l.ak 1 




1 2.ak aza .. zaitza 


2.'*=' aza 


2.ak . d 
3.ak \ 


zza 






3.ak deza.. ditza 


3.as zatza. » 




Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


Ika 1 








nazaikek 


nazaiken 


dezaikakct 


de 






nazaitxiyokek 


nazaitxiñoken 


dezaitxiyoket 


de 


nazakek 


nazaken 


nazaizuteke 




dezaizuteket 








naz-aitxij'ekek 


nazaitxiñeken 


dezaitxiyeket j 


de 






azaidakek 


azaidaken 


dezaidakek 


de 






azayokek 


azaiñoken 


dezayokek 


(ie 


azakek 


azaken 


azaigukek 


azaiguken 


dezaigukek 


de 






azayekek 


azaiñeken 


dezayekek 


de 






zatzaitxidakek 


zatzaitxidaken 


dezaitxidakek 


de 






zatzaikek zatzaiken 


dezaikek 


de 


leikek 


leiken 


zatzaitxiyokek 


zatzaitxiñoken 


dezaitxiyokek 


de 


dezakek 


dezaken 


zatzaitxigukek 
zatzaizuteke 


zatzaitxiguken 


dezaitxigukek 
dezaizueke 


de 






zatzaitxiyekek 


zatzaitxiñeken 


dezaitxiyekek 


de 






zatzaizkigukek 


zatzaizkiguken 


dezaikagukek 


de 


gaitzakek 


gaitzaken 


zatzaizkitxiyogukek 
zatzaizkizuteguke 


zatzaizkitxiñoguken 


dezaitxiyogukek 
dezaizuteguke 


de 






zatzaizkitxiyegukek 


zatzaizkitxiñeguken 


dezaitxiyegukek 


de 






zatzaizkidazuteke 




dezaidazuteke 








zatzaizkiyozuteke 




dezayozuteke 




zaitcv.teke» 




zatzaizkiguzuteke 


■ 


dezaiguzuteke 










> 


zatzaizkiyezuteke 




dezayezuteke 








zatzaizkitxidatckek 


zatzaizkitxidateken 


dezaitxidatekek 


de 






zatzaizkitekek 


zatzaizkiteken 


dezaitekek 


de 


leitezkek 


leitezken 


zatzaizkitxiyotekek 


zatzaizkitxiñoteken 


dezaitxiyotekek 


de 


dit/akek 


ditzaken 


zatzaizkitxigutekek 
zatzaizkizueteke 


zatzaizkitxiguteken 


dczaitxigutekek 
dezaizueteke 


de 






zatzaizkitxiyeztekek 


zatzaizkitxiñezteken 


dezaitxiyeztekek 


de 


h.« 


muj^ 


h,>^ 


muj.s 


h.8 





31 AL PRESENTE (de tu familiar m. y f.) 



(D.) 




(E.) 


en da zearrakin 




Ou, ekin susenakin 


complementos, directo e indirecto 


Haber, con com 


plemento directo j 


Zaz t r ay ak 




Rai 


ic«;8 






l.as naza 


gaitza 


1 


dezaizki 


9 a s n yfi 


'PCtli^jfl 




3.as deza 


i^CXC't'AXl' j 

detza ] 




Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka ! 

1 




dezaizkikaket 


dezaizkiñaket 


azakaket 


i 

atzanaket 


:et 


dezaizkitxiyoket 
dezaizkizuteket 


dezaizkitxiñoket 


dczaikaket 
zaitzateket 


dezaiñaket 


et 


dezaizkitxiyeket 


dezaizkitxiñeket 


dezaikikaket 


dezaizkiñaket 

i 




dezaizkidakek 


dezaizkidaken 


nazakek 


nazaken 




dezaizkiyokek 


dezaizkiñoken 


dezakek 


dezaken 




dezaizkigukek 


dezaizkiguken 


gaitzakek 


gaitzaken 




dezaizkiyekek 


dezaizkiñeken 


ditzakek 


ditzaken 


cen 


dezaizkitxidakek 


dezaizkitxidaken 


nazatxiyokek 


nazatxiñoken 




dezaizkikek 


dezaizkiken 


atzakakek 


atzanaken 


:en 


dezaizkilxiyokek 


dezaizkitxiñoken 


dezaikek 


dezaiken 


[en 


dezaiziutxigukek 
dezaizkizueke 


dezaizkitxiguken 


gaitzatxiyokek 
zaitzateke 


gaitzatxiñoken 


:en 


dezaizkitxiyckek 


dezaizkitxiñeken 


dezaizkikek 


dezaizkiken 


en 


dezaizkikagukek 


dezaizkiñaguken 


dezaikagukek 


dezaiñaguken 


çuken 


dezaizkitxiyogukek 
dezaizkizuteguke 


dezaizkitxiñoguken 


atzakiigukek 
zaitzateguke 


atzanaguken 


'uken 


dezaizkitxiyegukek 

dezaizkidazuteke 
dezaizkiyozuteke 
dezaizkiguzuteke 


dezaizkitxiñeguken 


dezaizkikagukek 

nazazuteke 
dezazuteke 
gaitzazuteke 


dezaizkiñagukek 




dezaizkiyezuteke 




ditzazuteke 




eken 


dezaizkitxidatekek 


dezaizkitxidateken 


nazatxiyotekek 


nazatxiñoteken 




dezaizkitekek 


dezaizkiteken 


atzakatekek 


atzanateken 


eken 


dezaizkitxiyotekek 


dezaizkitxiñoteken 


dezaitekek 


dezaiteken 


eken 


dezaizkitxigutekek 
dezaizkizueteke 


dezaizkitxiguteken 


gaitzatxiyotekek 
zaitzazteke 


gaitzatxiñoteken 


teken 


dezaizkitxiye:/tekek 


dezaizkitxiñezteken 


dezaizkitekek 


dezaizkiteken 




h.s 


muj.s 


h.s 


muj.s 



G 



Ika ta iñaka.— BETIKO ALKERA - POTE^ 



(A.) 

Izany berez 
Ser 

Zuzlra.vak 

l.at nitza. giñitza 
2.ak itza. ziñitza 
3.ak eza. itza 

Ika Ifiaka 



nitzakek initzaken 



itzakek itzaken 



ezakek 
litekek 



ezaken 
liteken 



u;int/.azkek jgiiuzazken 



ziñezteke 



itazkek 
litezkek 



h.8 



! itzazken 
litezken 



(B.) 

Izany bestegan 

Seri t'on relacion a otro 

R a i «■ (■ w 

l.><^ neki yenekizki 

2."s eki zekizki 

3.as leki lekizki 



muj 



Ika 

nekikek 
nekitxiyokek 
nekizuteke 
nekitxiyekek 

ekidakek 
ekiyokek 
ekigukek 
ekiyekek 

lekitxidakek 

lekikek 

lekitxiyokek 

lekitxigukek 

lekizuteke 

lekitxiyekek 

genekizkikek 
genekizkitxiyokek 
genekizkizuteke 
genekizkitxiyekek 

zenekizkidazuteke 
zenekizkiyozuteke 
zenekizkiguzuteke 
zenekizkiyezuteke 

lekizkitxidatekek 

lekizkitekek 

lekizkitxiyotekek 

lekizkitxigutekek 

lekizkizueteke 

lekizkitxiyeztekek 



Iñaka 

nekiken 
nekitxiñoken 
ne. . . 
nekitxiñeken 



ekidaken 

;ekiñoken 

ekiguken 

ekiñeken 

! 

lekitxidaken 
lekiken 
lekitxiñoken 
lekitxiv'uken 

lekitxiñeken 



genekizkiken 
genekizkitxiñoken 



igenekizkitxiñeken 



jlekizkitxi'lateken 
'lekizkiteken 
I lekizkitxiñoteken 
lekizkitxiguteken 

lekizkitxiñezteken 
inuj.s 





Du, bi 




Haber, 


l.ak 


fiezdl . . 


2.:ik 


ezai . . 


3.-''k 


lezai .. 



Ika 

nezaikot 
nezaitxiyoket 
nezaizuteket 
nezaitxiyeket 

ezaidakek 
ezayokek 
ezaigukek 
ezayekek 

lezaitxidakek 

lezaikek 

lezaitxiyokek 

lezaitxigukek 

lezaizueke 

lezaitxiyekek 

genezaiken g' 

genezaitxiyokek g' 
genezaizuteke 
negezaitxiyekek g 

zenezaidazuteke 
/enezayozuteke 
zenezaiguzuteke 
zenezayezuteke 



Q( 

n( 
ei 

62 

ej 
e> 

ie 
le 
le 
le 

le 



lezaitxidatekek 

lezaitekek 

lezaitxiyotekek 

lezaitxigutekek 

lezaizueteke 

lezaitxiyeztekek 

h.s 



J( 

il( 
I< 
1( 



INDETERMINADO (de tu familiar m. y f.) 



(D.) 

D da zearrakin 

jomplementos, directo e indirecto 



K II z t r a y a k 



genesai zki 

zesai » 

lezai 



Ika 



inezaizkiket 
nezaizkitxij'oket 
nezaizkizuteket 
nezaizkitxij^eket 

ezaizkidakek 
ezaizkiyokek 
iezaizkigukek' 
jezaizkiyekek 

lezaizkJtxidalcek 
lezaizkikek 
lezaizkiixiyokek 
lezaizkitxigukek 
ilezaizkizueke 
lezaizkitxiyekek 



ken 



i 

keu 

ken 



igenezaizkikek 
>ken Igenezaizkitxiyokek 

I genezaizkizuteke 
;ken igenezaizkitxiyekek 



zezaizkidazuteke 
zezaizkiyozuteke 
zezaizkiguzuteke 
zezaizkiyezuteke 



I Iñaka 

nezaizkiket 
nezaizkitxiñoket 

! 

nezaizkitxiñeket 

ezaizkidaken 
ezaizkiñoken 
ezaizkiguken 
ezaizkiñeken 

lezaizkitxidaken 
lezaizkiken 
lezaizkitxiñouen 
lezaizkitxiguken 

lezaizkitxiñeken 

genezaizkiken 
genezaizkitxiñoken 

senezaizkitxiñeken 



lezaizkitxidatekek 
lezaizkitekek 
lezaizkitxiyotekek 
lezaizkitxigutekek 
lezaizkizueteke 
eken lezaizkitxij'eztel<:ek 

i h.s 



' lezaizkitxidateken 
lezaizkiteken 
lezaizkjtxiñoteken 
! lezaizkitxiguteken 

I lezaizkitxiñezteken 



(E.) 

Duy ekin susenakin 

Haber, con complemento directo 

R a i e <* .<!> 

l.as nintza gintza 

2.as itza zintza 

3.as zeza zitza 



Ika 

itzaket 
nozaiket 
zintzazket 
nezaikiket 

nitzakek 
ezakek 
gintzazkek 
itzazkek 

nintzatxiyokek 

itzakek 

lezaikek 

gintzatxiyokek 

zintzazke 

lezaizkikelv 

itzagukek 
genezaikek 
zintzateguke 
genezaizkikek 

nintzazuteke 
zenezateke 
gintzazuteke 
zenezatezke 

ninzatxij'^otekek 

itzatekelv 

lezaitekek 

gintzatxiyotekek 

zintzazteke 

lezaizkitekek 



Iñaka 

itzaket 
nezaiket 

nezaizkikat 

nitzaken 
ezaken 
gnitzazken 
itzazken 

nintzatxiñoken 
itzaken 
lezaiken 
gintzatxiñolcen 

lezaizkiken 

itzaguken 
genezaiken 

genezaizkiken 



nintzatxiñoteken 
itzateken 
lezaiteken 
gintzatxiñoteken 

lezaizkiteken 
muj.s 



Ika ta iñaka.— MENDEKOA 5^-REKIN — C 



1 

(A.) 


(B. 




Izani berez 


Izan, bestegan 


Di 


Ser 


Sep, con relacion a otro 


Ha 


ZiiztrH.vak 


Raf4-<><« 




l.^^ bani bagiñii 


l.:^s banilzai bagiñitzaizki 


l.ak bani 


i 2.-^^ bai baziña 


2.-^s baitzai bazitzaizki 


2.a'< bai. 


3.ak baii baitu 


3.as balitzai balifzaizki 


3.''»k bali . 


Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


Ika 






banitzaik 


banitzain 


banikak, ban 


baniñuk 


baniñun 


banitzaitxiyok 
i)anitzaizute 


banitzaitxiñou 


banilxiyok 
banizute 






banitzaitxiyek 


banitzaitxiñen 


banitxiyek 






baitzaidak 


baitzaidan 


baidak 


baitzak 


baitzan 


baitzayok 
baitzaiguk 


baitzayon 
baitzaigun 


baiyok 
baiguk 






baitzayek 


baitzaiñen 


baiyek 






balitzaitxidak 


balitzaitxidan 


balitxidak 






balitzaik 


balitzaiu 


balikak, balil 


1 bauk 

1 


baun 


balitzaitxiyok 
i)alitzaitxiguk 
balit>aizute 


balitzaitxiñon 
balitzaitxigun 


balitxiyok 
balitxiguk 
balizue 


1 


haliizaitxiyek 


balitzaitxiñen 


balitxiyel< 


1 


bagiñitzaizkik 


bagiñitzaizkin 


bagiñi^a/', k 


bagiñuk 


bagifiun 


bagiñitzaizkitxiyok 
bagiñitzaizkizute 


bagiñitzaizkitxiñon 


bagiuitxiyik 
bagiñizutc 






bagiñitzaizkitxiyek 


bagiuitzaizkitxiñen 


bagiñitxiyek 


1 


baziñitzaizkidazute 




baziñidazute 


baziñate 




baziñitzaizkiyozute 
baziñitzaizkiguzute 




baziñiyozute 
baziñiguzute 








bazlñitzaizkiyezute 




baziñiyezute 






balitzaizkitxidatek 


balitzaizkiixidaten 


balitxidatek 






balitzaizkitek 


balitzaizkiton 


bali/'atek, lit 


baituk 

1 
i 


b:iitun 


balitzaizkitxiyotek 
balitzaizkitxigutek 
Italitzaizkizuete 


balitzaizkitxiñoten 
balitzaizkitxiguten 


i)alitxiyotek 
balitxigutek 
balizuete 


i 

1 


balitzaizkitxiyeztek 


balitzaizkitxiñezten 


balitxiyeztel 


li.s niuj.^ 

1 


h.s 


niuj s 















)IONAL CON BA = SI (trato f amiliar m. y f.) 





(D.) 




(E.) 


, susen da 


zearrakin 




Du| ekin susenarekin 


dos eomplementos, directo e 


indirecto 


Haber, i;on complemento directo 


XuztrMyak 




Ra iceti 


. . banizki bagiñi. . 


. . . . bagiñizki 


I.^* baniñ . . 


bagiñu 


. . baizki bazi. ■ . . 


. • ■ . bazizki 


2.as baitza . . 


baziñu 


. . balizki bali. . . . 


■ ■ . . balizki 


3.«s bau 


baitu 


ñaka 


Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


an, banin 


h^mvMkak, kik 


banizkiña?i 


baiñut 


baiñut 


ciñon 


banizkitxiyok 
banizkizute 


banizkitxiñon 


banikak, banik 
baziñuztet 


baniñan 


ciñen 


banizkitxiyek 


banizkitxiñen 


banizkikat 


banizkiñat 


1 


baizKidak 


baizkidan 


baniñuk 


baniñun 


n 


baizkiyok 


baizkiñon 


bauk 


baun 


n 


baizkiguk 


baizkigun 


bagiñuk 


bagiñun 


1 


baizkiyek 


baizkiñeu 


baitulv 


baitun 


idan 


balizkitxidak 


balizkitxidan 


banatxi.yok 


banatxiñon 


n, balin 


h2t\izkikak, kik 


balizkiñare 


baiñuk 


baiñun 


iñon 


balizkitxiyolc 


balizkitxiñon 


balikak, balik 


baliñan 


igun 


balizkitxiguk 
balizkizue 


balizkitxigun 


bagatxiyok 
baziñuzte 


bagatxiñon 


iiien 


balizkitxiyelf 


balizkitxiñen 


haMzk\kak, k 


balizkiñan 


mm 


bagiñizki/f«A:, k 


bagiñizkiñan 


baiñuguk 


baiñugun 


itxiñon 


bagiñizkitxij'ok 
bagiñizkizute 


bagiñizkitxiñon 


bagiñikak 
baziñuztegu 


bagiñiñan 


itxiñen 


bagiñizkitxiyek 

baziñizkida-ute 
baziñizkiyozute 
baziñizkiguzute 
baziñizkiyezute 


bagiñizkitxiñen 


bagiñizkikak 

bariiñuzute 
bazendute 
bagiñuzute 
baziñituzte 


bagiñizkiñan 

1 


idaten 


balizkitxidatek 


balizkitxidaten 


banatxiyotek 


banatxiñoten 


ften 


balizkiA^atek 


balizkiñaten 


baiñutek 


baiñuten 


iñoten 


balizkitxiyotek 


balizkitxiñoten 


balikatek 


baliñaten 


iguten 


balizkitxigutek 
balizkizuete 


balizldtxiguten 


bagatxiyotek 
baziñuztete 


bagatxiñoten 


iñezten 


balizkitxiyeziek 


balizkitxiñezten 


bab'zkikatek 


balizkiñaten 


luj.s 


h.- 


muj.s 


h.- 


muj.s 



Ika ta iñaka.— MENDEKOA = 



( 

(A.) 


(B.) 






Izani berez 


Izani bestegan 


DU| 


b 


Ser 


SeP| con relacion a otro 


Haber 


Xiizira.vaK 


Ka 


i tT J* 






i l.ak ni tjiFii 


l.-»^ nitzai 


giñitzaii-ki 


l.^k ni.. 


. 


2.ai« t' ziñ 


2.as itzai 


zitzaizki 


2.='k i... 




3.ak V itu 


3.as litzai 


litzaizki 


3.ak li.. 


• 


Ika 


Iñaka 


Ika 


Iñaka 


Ika 








nitzaikek 


nitzaiken 


nikakek, nikek 


n 


niñukek 


niñuken 


nitzaitxi^'okek 
nitzaizuteke 


nitzaitxiñoken 


nitxiyokek 
nizuteke 


n 






nitzaitxiyekek 


nitzaitxiñeken 


nitxiyekek 


n 






itzaidakek 


itzaidaken 


idakek 


i 


itzakek 


itzaken 


ilzayokek 
itzaigukek 


itzaiñoken 
itzaiguken 


iyokek 
igukek 


i 

i 






itzayekek 


itzaiñeken 


iyekek 


i 






litzaitxidakek 


litzaitxiñaken 


litxidakek 


1 






litzaikek 


litzaiken 


likakek, likek 


1 


ukek 


iilrpn 


litzaitxiyokek 


iitzaitxiñoken 


litxiyokek 


1 




UlV^U 


litzaitxigukek 


lit-caitxiguken 


litxigukek 


1 






litzaizuteke 




lizueke 








litzaitxiyekek 


litzaitxiñeken 


litxiyekek 


1 






giñitzaizkikek 


giñitzaizkiken 


giñikakek, giñikek 


g 


giñuzkek 


giñuzken 


giñitzaizkitxiyokek 
giñitzaizkizuteke 


giñitzaizkitxiñoken 


giñitxiyokek 
giñizuteke 


g 






giñitzaizkitxiyekek 


giñitzaizkitxiñeken 


giñitxiyekek 


g 






ziñitzaizkidazuteke 




ziñidazuteke 




ziñateke 




ziñitzaizkiyozuteke 
ziñitzaizkiguzuteke 
ziñitzaizkiyezuteke 




ziñiyozuteke 
ziñiguzuteke 
ziñiyezuteke 








litzaizkitxidatekek 


litzaizkitxidateken 


litxidatekek 


1 






litzaizkitekek 


litzaizkiteken 


litekek 


l 


itukek 


ituken 


litzaizkitxiyotekek 
litzaizkitxigutekek 
lilzaizkizueteke 


litzaizkitxiñoteken 
litzaizkitxiguteken 


litxiyotekek 
litxigutekek 
lizueteke 


\ 
1 






litzaizkitxiyeztekek 


litzaizkitxiñezteken 


litxiyeztekek 


I 


h.« 


muj.s 


h.8 


muj.s 


h.s 





OXAL (de tu familiar m. y f.) 



(D.) 

a zearrakin 

(iplemeiitos, directo e indirecto 



11 % t i- a y a k 



Ika 

nizkikek 
nizkitxiyokek 
nizkizuteke 
nizkitxiyekok 

izkidakek 

izkiyokek 

jizkigukek 

'izkiyekek 

lizkJtxidakek 

lizkikek 

lizkilxiyokek 

lizkitxigukek 

lizkizueke 

lizkitxiyekek 

giñizkikek 
giñizlcitxiyokek 
giñizkizuteke 
giñizkitxiyekek 

ziñizkidazuteke 
ziñizldyozuteke 
ziñizkiguzuteke 
ziñizkiyezuteke 

iizkitxidatekek 

lizkitekek 

lizkitxiyotekek 

lizkitxigutekek 

lizkizueteke 

lizkitxiyev.tekek 

h.s 



giñi giñizki 

zi zizki 

li lizki 

Iñaka 



nizkiken 
nizkitxiñoken 

Inizkitxiñeken 

izkidaken 
izkiñoken 
izkiguken 
izkiñeken 

lizkitxidaken 
lizkiken 
iizkitxiñoken 
lizkitxiguken 

ilizkitxiñeken 

giñizkiken 
s:iñizkitxiñoken 



giñizkitxiñeken 



lizkitxidateken 
lizkiteken 
lizkitxiñoteken 
lizkitxiguteken 

lizkitxiñezteken 
muj.s 



(E.) 

Ou, ekin susenarekin 

Habery con complemento dii'ecto 

l.as niñ giñu 

2.as iñ ziñuzxte 

3.a« u itu 



Ika 

iñuket 
niket 

ziñuzteket 
nizkikek 

niñukek 
ukek 
giñuzkek 
itukek 

natxiyokek 

iñukek 

likakek, likek 

gatxiyokek 

ziñuzteke 

lizkikek 

iñugukek 
giñikek 
ziñuztegukek 
giñizkikek 

niñuzuteke 
zenduteke 
giñuzuteke 
ziñituzteke 

natxiyotekek 

iñutekek 

litekelv 

gatxiyotekek 

ziñutezteke 

lizkitekek 

h.s 



Iñaka 

'iñuket 
nikcn 

jnizkiken 

niñuken 
uken 

Igiñuzken 
ituken 

' natxiñoken 
jiñuken 
jliñaken 
igatxiñoken 

llizkiken 

iñuguken 
giñiken 

giñizkiken 



natxiñoteken 
iñuteken 
liteken 
gatxiñoteken 

lizkiteken 
muj.s 



Ika ta iñaka.— LENGO ALKERA 



(A.) 

Izan, bcrez 
Ser 



Xiizlra.vnk 

l.aif yiifza.... giñit.za 
2.ak itza.... ziñitza 
.S.ak eza.... itza 

Ika Iñaka 

niiit/.ilu'k.in nintzakenan 



itzakekan 'itzakenan 



litekekan litekenan 
ezakekan ezakenan 



gintzazkekan 



gint/.azkenan 



ziñezteken 



itzakekan itzazkenan 
litezkekan litezkenan 



h.B 



muj.H 



(B.) 

Izani bestegan 

Ser, con relacion a otro 

Raii'esi 

l.«s neki genekizki 

2.as eki zekizki 

3.as zeki 



Ika 

nekikekan 
nekitxiyokekan 
nekizuteken 
nekitxij'ekekaii 

ekidakekan 
ekiyokekan 
ekigukekan 
ekiyekekan 

lekitxidakekan 

lekikekan 

lekitxiyokekan 

lekitxigukekan 

lekizuteken 

lekitxivekekan 



' Iñaka 

nekikenan 
nekitxiñokenan 

nekitxifiekenan 



ekidakenan 

ekiñokenan 

ekigukenan 

lekiñekenan 

lekitxidakenan 
lekikenan 
lekitxiñokenan 
lekitxigukenan 

lekitxiñekenan 



genekizkikekan genekizkikenan 

genekizk i t x i y ojk e - ; genekizki txiño k e 



[nan 

genekizkitxiñe k e - 
[nan 



[kan 

genekizkizuteken 
genekizk i t x i y e k e - 

[Kan 

zenekizkidazuteken 
zenekizkiyozuteken \ 
zenekizkiguzuteken j 
zenekizkiyezuteken 



lekizkitxidatekekan lekizkitxidateke- 

I [nan 

lekizkitekan lekizkitenan 

lekizkitxiyotekekan lekizkitxiñoteke- 

I [ican 

lekizkitxigutekelcan lekizkitxigu te k e - 

j [nan 

lekizkizueteken 

1 ek i zki t x i V e z t e k e - lekizkitxiñezte k e - 



[kan 



h.8 



[nan 



muj. 







Du, hi 






Haber 


1. 


ak 


nezai 


2 


ak 


ezai. . 


3 


ak 


zezai. . 



Ika 

nezaikekan n 

nezaitxiyokekan n 
nezaizuteken 

nezaitxiyekekan n 



ezaidakekan 
ezayokekan 
ezaigukekan 
ezayekekan 

lezaitxidakekan 

lezaikekan 

lezaitxiyokekan 

lezaitxigukekaii 

lezaizueken 

lezaitxiyekekan 



e 

e 

I 

1< 
1< 
I< 
1( 



genezaikekan g 
genezaiixiy oke- g 

[kan, 
genezaizuteken 
genezaitxiyeke- 

[kan 

zenezaidazuteken 
zenczayozuteken 
zenezaiguzuteken 
zenezayezuteken 






lezaitxidateke- 

[kan 
lezaitekekan 
lezaitxiy oteke- 

[kan 
lezaitxiguteke-'l 

[kan' 
lezaizueteken ! 
lezaitxiyeztek e- 1 

[kan 



hs 



m 



tL PASADO (de tu familiar m.-y f.) 



(D.) 

a zearrakin 

iplementos, directo e indirecto 

II z t r H y a k 

genezai izki 

zezai zki 



Ika 



. Iñaka 

Inezaizkiken in 
nezaizkitxiñokenan 



nezaizkikekan 

nezaizkitxi vokckan 

nezñizkizutelven 

nezaizkitxiyekekan inezaizkitxiñekenan 



ezaizkidakekan 
ezaizkiyokekan 
ezaizkisukelcan 
ezaizkiyekekan 

iezaizkitxidakekan 

lezai/kikekan 

lezaizkitxiyokekan 

lezaizkitxigukekan 

lezaizkizueken 

lez^izkitxiyekekan 



ezaizkidalcenan 

ezaizkiilokenan 

ezaizkigukenan 

jezaizkiñekenan 



lezaizkitxidalcen.in 
lezaizkikenan 
lezaij kitxiñolvenan 
i ze/-aizkitxigukenan 

I zezaizkitxiñekenan 



genezaizkik ekan genezaizkikenan 
3- genezaizkitxiyoke- genezaizkitxiñoke- 
iJrj [kan [nan 

igenezaizkizuteken 
8- genezaizkitx i y e k e - genezaizkitxl ñ e k e - 
in " [kan [nan 

/cnczaizkidazuteken 1 
/cnezaizkiyozuteken j 
zenezaizkiguzutekeni 
zenezaizkiyezuteken 

j- lezaizkitxidateke- lezaizkitxidateke- 
mj [Ivan [nan 

lezaizkitekenan lezaizkitekenan 

e- lezaizkitxiy oteke- iezaizkitxiñoteke- 
m [kan [nan 

3-;Iezaizkitxiguteke- lezaizkitxiguteke- 
\n [kan [nan 

lezaizkizuetelcen 
3 - lezaizki txiy e z t e k e - lezaizki txiñe z t e k e - 
m [kan [nan 



h.s 



muj. 



(E.) 

Ou, ekin susenarekin 

Haber, cnn complemento directo 





R u ■ r e K 




l.ak 


nintza 


gintza 


2.ak 


itza 


zintza 


3.ak 


eza 


itza 



Ika 

itzakedan 
nezaikekan 
zintzazkedan 
nezaizkikekan 

nintzakckan 
ezakelvHn 
gintzazkekan 
itzazkekñn 



i Iñaka 

itzakedan 
nezaikenan 

nezaizkikenan 

uintzakenan 
ezakenan 
gintzazkeiian 
iitzazkenan 



nintzatxiyokekan nintzatxiñokenan 

itzakekan itzakenan 

lezaikekan lezaikenan 

gintzatxiyokekan gintzatxiñokenan 

zintzazken 

lezaizkikekan dezaizkikenan 



itzagukekan 
genezaikekan 



itzagukenan 
genezaikenan 



zintzazteguken 

genezaizkikekan genezaizkikenan 



nintzazuteken 
zenezateken 
gintzazuteken 
zenezatezken 

nintzatxiyoteke- inintzatxiñoteke- 
[kan, [nan 

itzatekekan itzatekenan 

lezaitekekan lezaitekenan 



gintzatxiyote k e - 1 gintzatxiñote k e - 



[kan 
zintzazteken 
lezaizkitxiyezte- 
[kekan 

h.s 



[nan 

lezaizkitxiñezte- 
[kenan 

muj.s 



— 289 — 



ADIERAZGAYAK 

OraiDgogarai eta jberegan- 
dik datozenetan, bigarren no- 
tiñari jarri beartzaj'^on k asko- 
tan ez da ika esaten, bañan 
esan bear litzakena da: lenbi- 
zi, bigarren^ notiña igarri de- 



ACLARACIONES 

La k que hay que subfijar a 
la segunda persona singular, 
si es oomplemento, suele supri- 
mirse muchas veces; pero es 
necesario pronunciarla; prime- 
ro, para hacer intervenir a la 



din; ta gero iñaka ñ, k arren segunda persona; y segundo, 
ordezkoa, beti esaten dalako. para justificar en la forma fe- 

menina la f/, que siempre se 

dice, y que sustituye a la l. 

Mutillak dikat-en ordez dia/ Los hombres suelen decir 

esaten dute; emakumeak be- diat en vez de dikat, y en cam- 

rriz, diñat: onen a eHtzf^lce bio las mujeres diñat: esta ñ 



asalduko, an k ez balegoke. 

Au bera esan bear da, biga- 
rren notiña ekintzat dagon ;il- 
di guztiyetan. 

Ikusgayak 

Dikat, dizkikak diñat, dizkiñat. 

Dikaguk, dizkika- diñagun, dizkiña- 
[guk [sun 

dikatek,dizkikatek diñaten, dizkiña- 

[ten 
Eta abar. 

Eta beste garayetan ere ori 
bera. 

Txi-xio\\fi aurrean jartzen 
danaren ordez zi bakarrik ai- 
tzen da aurreko itz zatiyaron 
betxiak biguñalv badira; baiian 
betxi oyek gogorrak balirake 
txi beti atzetik jarri. 

Ikusgayak 

«Dezaitxiyok» esan leike «deznizi- 
yok'' bañan dezaizkitxiyok. beti txi- 
rekin jarri bear da. 

Aurreko laurki oyetan izae- 
ra guztiak txi-rekin dijuaz. 



no apareceria si no existiese 
la k. 

Lo mismo hav que decir so- 
bre las desinencias en que in- 
tervenga la segunda persona. 

Ejemplos 

Te lo he, te los he (1 o hs. 2." mujs.) 

Te lo hemos, te los hemos (1." hom- 

[bres. 2.0 mujs.) 

Te lo han, te los lian (1.° hs. 2° mujs.) 
Etcetera. 

En los demas tiempos deri- 
vados, idem. ' 

Cuando la silaba que prece- 

de a la txi es suave, suelen 

muchos poner zi en vez de txi; 

pero no cuando le precede si- 

laba de consonante fuerte: en- 

tonces hay que poner siempre 

txi. 

Ejemplos 

Hagaselo el a otro...; pero en -«ha- 
gaselos el a otro», siempre txi. 

En los cuadros que preceden 
se ha puesto txi en todas las 
desinencias. 



ADITZ MOTXAK 

Ika ta iñaka 

Zii ka moztu ziran aditz be- 
rak ikcf ta ifiaka ere nioztu- 
tzen dira. 

Ango zuztrayairi ika ta iTia- 
ka-ko notin ij^intzak emen jarri 
bezterik ez da. 



290 — 

VERBOS SINTETICOS 
iTt/ familiar masculino y femmino) 

Todos los verbos que se 
abrevian en el trato respetuo- 
so, se abrevian tambien en el 
familiar. 

No hay mas que agregar a 
las raices de aquellos los sub- 
fijos personales del tratamien- 
to familiar. 



Ikusgayak 

Datorkidazu dator kidak, datorkidan 

Zetorkigun zetorkitxigukan zetor- 

[kitxigunan 
Dakarkij'ezu dakarkitxiyek, dakar- 

[kitxiñek 
Eta abai'. 

Orain datozen laurkiyetan 
len biurtutako aditz berak ika 
ta iñaka daude. 

Begira bitez, ta nola andik, 
esan da dauden legez datozen, 
ikusiko da. 



Ejemplos 

Me viencs (1." respetuoso. 2." familiar 

[masculino. 3." familiar femenino.) 

Nos venia el (1.° resp. 2.° fam. mascu- 

[lino. 3.*^ fam. fem.) 

Se lo traes a ellos (1." resp. 2° fami- 

[liar masc. S.*" fam. fem.) 

Etcetera 

En los cuadros siguientes 
estan conjugados los mismos 
verbos de antes. 

Veanse sus formas y se no- 
tara que provienen de las 
otras segiin las reglas dadas. 



291 



ADITZ MOTXA 1}"° ERAN (A) 



1/ FORMA VERBO SIXTETICO 



juan— jun=: 



Ika 



iñaka 



Niak, nijuatxiyok Niñan nijuatziñon 
ua, ijua ua, ijua 



Ziak zijuak 

guatxiyok 
zuazte 

Zijuazek, zijuaz- 
[kik 



Zijuan 
Guatxiñon 

Zijuazkin 



' a 

o 

c 



Niakan, nijuatxi- Niñanan, nijuatxi- 
[yokan [ñonan 

Uakan Uanan 

Ziakan. Zijuakan Zijuanan 

Giiuatxiyokan Gijuatziñonan 
Zijuazteten 

Zijuazekan Zijuazenan 



o 

bc 









O 



Ika 



Iñaka 



Nezaijuatxiyokan Nezaijuatxiñonan 
Ezaijuakan Ezaijuanan 



Zezaijuakan 
Genezaijuatxiyo- 
[kan 
Zezaijiiazt<*n 
Zezaijuazekan 



Zezaijuanan 
Genezaijuatxiño- 
[nan 

Zezaijuazenan 



o 



o 
co 



Nezaijuatxiyoke- Nezaijuatxiñoke- 
[kan [nan 

EzaijuakokHn Rzaijuakenan 

Lezaijuakekan Lezaijuakenan 
Genezaij uatxiy o - Genezai j u a txi n o - 
[kekan [kenan 

Zezaizjuaztekea 
Lezaijuaztekekan Lazaijuaztekenan 



s 
1 V 



£ 



Natxemak 


Natxeman 




Ua (azama) 


Una, azama 


g 


Zatzaijuak. 


Zatzaijuan 




Guazemak 


Guazeman 


{< 


Zatzaijuazte 






Zatzaijuazek 


Zatzaijuazen 


1 


Natxemakan 


Natxemanan 


1 


Uan (azaman) 


Unan, azaman 


- 


Zatzaijuakan 


Zatzaijuanan 




Guazemakan 


Guazemanan 


/ tll 
1 » 


Zatzaijuazten 






Zatzaijuazekan 


Zatzaijuaz»-nan 


1 



Nezaijuatxiyokek Nezaijuatxiñoken 
Ezaijuakek Ezaijuaken 

Lezaijuakek Lezaijuaken 

Genezaijuatxiyo- Genezaijuatxiño- 
[kck [ken 

Zezaijuazteke Zezaijuazteke 
Lezaijuaztekek Lezaijuazteken 

/ Nijuatxiyokek Nijuatxiñoken 
«iljuakek Ijuaken 

I; Lijuakek Lijuaken 

I j Genejuaztxiyokek Genejuaztxiñoken 
^' Zijuazteke 

Lijuazkek Lijuazken 






Natxemakek Natxemaken 

Uakek, azamakek Uaken, azaraaken 

Zatzaijuakek Zatzaijuaken 

Guazemakek . Guazemaken 

Zatzaijuazteke 

Zatzaijuazkek Zatzaijuazken 



I 41 

'^ 
'a 

O 

s 



I Banijuatxiyok 
A Baijuak 
s1 Balijuak 
g; Begenejuaztxiyo 
[kek 
Bazijuazte 
Balijuazek 



Banijuatxiñon 
Baijuan 
Balijuan 
Bagenejuaztxiñon 



Balijuazen 



— 292 — 

ADITZ MOTXA l.k" EltAxX (A) 1/ FORMA VEHBO SINTETtCO 

1131111 Andar-Moverse 



Ika 

I Nabiltxiyok 
.[ Abill abiik 
1 ' ZebilJpk 
1 1 Gabiltxiyok 
"~/ Zabiltzate 

' Zebiltzak 



Iñaka 

Xabiltxiñon 
Abill, abilien 
Zebillen 
Gabiltxiñon 

Zebiltzan 



Ika Iñaka 

,' Nezabiltxiyokan Nezabiltxiñonan 

l Ezabillekan Ezabillenan 

n] Zezabillekan Zezabillenan 

•5,\ Genezabi 1 1 x i y o - Genezabil txi ñonan 
Ñ^ |kan 

Zenezabiltzatiin 

Zezabiltzekan Zezabilizenan 



|l Nebiltxiyokan Nel)iltxiñonan 

|\ Ebiilekan Ebillenan 

j' Zebillekan Zebillenan 

2 , Genebiltxiyokan Genebiltxiñonan 

-|/ Zebiltzaten 

£[ Zebiltzekan Zebiltzenan 



o 



„, Nazabillxiyokan Xazabiltxiñonan 

I^Azabilkan Azabillenan 

|) Zatzabillekan Zatzabillenan 

.^j Gazabiltxiyokan Gazab^ltxiñonan 



«3 



11 



Zatzabiltziten 

Zatzabiltzakan Zatzabiltzanan 



Nazabiltxiyokek 

Azabilkek 

Zatzabilkek 

Gazabiltxiyokek 

Zatzabiltzteke 

Zatzabiltzkek 



Xazabiltxiñoken 
Azabilken 
Zatzabilken 
Gazabiltxiñoken 

Zatzabiltzken 






I Nezabiltxiyoke- Nezabiltxiñokenan 
[kan 
|L Ezabilkekan Ezabilkenan 



Lezabilkekan Lezabilkenan 

Genezabiltxiyoke- Genezabiltxiñoke- / 

j| [kan [nan \ 

Zenezabiltzteken /i 

Lezabiltzkekan Lezabiltzkenan 1 



ñ 






Xazabiltxiyok 


Nazabiltxiñon 






Abill, azabilu 


Abill, nzabillen 




c 


Zatzabillek 


Zatzaijillen 


(l 




Gazabiltxiyok 


Gazabiltxiñon 


l3 


O 


Zatzabiltzatt; 






ffi 


Zezabiltzak 


Zetzabiltzan 




P3 



/ Nezabiltxiyokek Nezabiltxiñoken 

l Ezabilkek Ezabilken 

^ Lezabilkek Lezabilken 

Genezabiltxiyo- Genezabiltxiñcken ' - 
[kek 

Zenezabiltzteke 

Lezabiltztekek Lezabiltzteken ai 



Nebiltxiyokek 

Ebilkek 

Lebilkek 

Genobiltxiyokek 

Zebiltzteke 

Lebiltzkek 



Banebiltxiyok 

Baebillek 

Balebillek 

Ba<renei)iltxiyok 

Bazebiltzte 

Balebiltzek 



Nebiltxiñoken 
Ebilken 
Lebilken 
Genebiltxiñoken 

Lebiltzken 



Banebiltxiñon 
Baebiilen 
Balebillen 
Bagenebiltxiñon 

Balebiltzen 



h 



c 



293 — 



ADITZ MOTXA 1.^*^ ERAN (A) 



1." FORMA 



VERBO SINTETICO 



Ika 

Natxiyok 
Ago, agok 
Zegok 
( latxiyok 
Zaudete 
Zeudek 



I Natxiyokan 

Egokan 
] Zegokan 
i Gatxiyokan 
Zeudeten 
Zeudekan 



Nazatxiyok 

Ago, azagok 

Zatzagok 

Gazatxiyok 

Zatzaudete 

Zatzaudek 



,1 Nazatxiyokan 
|, Azagokan 
i^ Zatzagokan 
j Gazatxiyokan 
( Zatzaudeten 
I Zatzaudekan 



j Nazatxiyokek 
1 Azagokek 
1 Zatzagokek 
•] Gazatxiyokek 
Zatzaudeteke 
Zatzaudekek 



I��aka 

Natxiñon 
Agon 
Zegon 
Gatxiñon 

Zeuden 



Natxiñonan 
Egonan 
Zegonan 
Gatxiñonan 

Zeudenan 



Nazatxiñon 
Azagon 
Zatzagon 
Gazatxiñon 

Zatzauden 



Naziitxiñonan 
Azagonan 
Zatzagonan 
Gazatxiñonan 

Zatzaudenan 



Nazatxiñoken 
Azagoken 
Zatzagoken 
Gazatxiñoken 

Zatzaudeken 



f tU) 

-.s 
\5 



e 



IS 



«1 

N 

, c 



' c 

'"ts 



o 



«1 



Ika 

Nezatxiyokan 

Ezagokan 

Zezasrokan 



«/ Genezatxiyokan 
Zezaudeten 
Zezaudekan 



Iñaka 

Nezatxiñonan 
Ezagonan 
Zezagonan 
Genezatxiñonan 

Zezaudenan 



I o 
I cd 



's 

,1» 



C3 



O 



Nezatxiyokekan Nezatxiñokenan 

Ezagokekan Ezagokenan 

Lezagokekan Lezagokenan ' 

Genezatxiyokekan Genezatxiñokenan i 

Zezaudeteken 

Lezaudetekekan Lezaudetekenan j 



o 

■D 

93 

a 
a. 



0)1 



Nezatxiyokek 

Ezagokek 

Lezagokek 



^i Genezatxiyokek 
s Zezaudeteke 



Lezaudetekek 



Natxiyokek 
g, Egokek 



|\ 



Legokek 



g] Gatxiyokek 
^ Zeudeteke 
Leudekek 



Banatxiyok 

Baegok 

Balegok 

Bagatxiyok 

Bazeudete 

Baleudek 



Nezatxiñoken 
Ezagoken 
Lezagoken 
Genezatxiñoken 

Lezaudeteken 



Natxiyoken 
Egoken 
Legoken 
Gatxiñoken 

Leudeken 



Banatxiñon 
Baegon 
Balegon 
Bagatxiñon 

Baleuden 






\1 






1 « 

1 



I «: 



11 



G 

o 



o 



20 



— 294 



ADITZ MOTXA 1.'"' ERAN (A) 



1.' FORMA VERBO SINT^TICO 



E tioirirl — Vonlr 



^, 



Ika 

Natxetorrek 

Ator, atork 

Zetorrek 

Gatxetozek 

Zatozte 

Zetozek 



c 



Nazatxetork 
Atork, azatork 
Zatzatork 
ki Gazatxetozk 
- Zatzatozte 
I Zatzatozk 



Iñaka 

Natxetorren 
Ator, atorren 
Zetorren 
Gatxetozen 

Zetozen 



^ 1 


Netorrekan 


Netorrenan 


^ 1 

o 


Etorrekan 


Etorrenan 


ç 


Zetorrekan 


Zetorrenan 


'ii 


Genetozekan 


Genetozenan 


1 


Zetozteten 




£' 


Zetozekan 


Zetozenan 



Nazatxetorren 
Azatorren 
Zatzatorren 
Gazatxetozen 

Zatzatozen 



= i Azatorrekan 
2; Zatzatorrekan 
_; j Gazatxetozekan 
= f Zatzatozten 
Zatzatozekan 



Azatorrenan 

Zatzatorrenan 

Gazatxetozenan 

Zatzatozenan 



I cs 

o 

U) 

,B 

O 

b 

o 



1« 



\^ 



\< 



Nazatxetorrekan Nazatxetorrenan ,' 



a 
'tit 

Cl 

a 



o 

n 



Ika 

Nezatxetorrekan 

Ezatorrekan 

Zezatorrekan 

Genezatozekan 

Zezatozten 

Zezatoztekan 



Iñaka 

Nezatxetorrenan 
Ezatorrenan 
Zezatorrenan 
Genezatozenan 

Zezatoztenan 



1 



Nezatxetorrekekan Nezatxetorken an 



Ezatorkekan 

Lezatorkekan 

Genezatozkekan 

Zezatozteken 

Lezatozkekan 



Nezatxetorkek 

Ezatorkek 

Lezatorkek 

Genezatozkek 

Zezatozteke 

Lezatozkek 



Netorkek 

Etorkek 

Letorkek 

Genetozkek 

Zetozteke 

Letozkek 



Ezatorkenan 

Lezatorkenan 

Genezatozkenan 

Lezatozkenan 



Nezatxetorken 
Ezatorken 
Lezatorken 
Genezatozken 

Lezatozken 



Netorken 
Etorken 
Letorken 
Genetozken 

Letozken 



/i 

"e 

\] 



] 



21 Nazatxetorkek 



09 1 



Azatorkek 



V> Zatzatorkek 
Gazatxetozkek 



i/ 



c 
0. 



Zatzatozteke 
Zatzatozkek 



Nazatxetorken 
Azatorken 
Zatzatorken 
Gazatxetozken 

Zatzatozken 




Banetorrek 
Baetorrek 
Baletorrek 
Bagenetozek 
|f Bazetozte 
\ Baletozek 



Banetorren 
Baetorren 
Baletorren 
Bagenetozen 

Baletozen 






295 



Venir 



Oraingoa 









Ika 


Iñaka 




k 




nator^iA; 


nsLtorkin 


Ni natorki 


txi, o 


k 


natorkitxiyok 
natorkizute 


natorkitxiñon 




txi, e 




natorkitxiyek 


natorkitxiñen 




da 




atorkidak 


atorkidan 


I atorki 


o 


k 


atorkiyok 
atorkiguk 


atorkiñon 
atorkigun 




e 




atorkiyek 


atorkiñen 




txi, da 




(da=ze)torkitxidak 


datorkitxidan 




k 




» =z&iotkik 


dsitorkin 


datorki 
Ura 

zetorki 


txi, 


k 


» =:zetorkitxiyok 


datorkitxiñon 


txi, gu 


» =zetorkitxiguk 


datorkitxigun 








> =datorkizute 






txi, e 




» =zetorkitxiyek 


datorkitxiñen 




k 




gatozA;*A; 


gatozkin 


Gu gatozki 


txi, 


k 


gatozkitxiyok 
gatozkizute 


gatozkitxiñon 




txi, e 




gatozkitxiyek 
zatozkidazute 


gatozkitxiñen 


Zuek 






zatozkiyozute 
zatozkiguzute 
zatozkiyezute 






txi, da 




datozkitxida^eA;, tek 


zatozkitxida^ew, ten 




k 




datozkitek 


zatozkiten 


datozki 
Ayek 

zatozki 


txi, o 
txi, gu 


datozkitxiyotek 

te+k 

datozkitxigutek 


zatozkitxiñoten 
zatozkitxiguten 








datozkizuete 




• 


txi, e 




datozkitxiyeztek 


zatozkitxiñezten 
muj.s 



Presente 



296]— 



Venir 



Lcvqo(t 









Ika 


Iñaka 




k 




netorkikan 


netorkiñan 


Ni netorki 


txi, o 


k+n 


netorkitxiyokan 
netorkizuten 


netorkitxiñon 




txi, e 




netorkitxiyekan 


netorkitxiñen 




da 




etorkidakan 


etorkidanan 


I etorki 


o 


k+n 


etorkiyokan 
etorkigukan 


etorkiñonan 
etorkigunan 




e 




etorkiyekan 


etorkiñenau 




txi, da 




zetorkitxidakan 


zetorkitxidanan 




k 




zetorkikan 


zetorkiñan 


Ura zetorki 


txi, 
txi, gu 


k+n 


zetorkitxiyokan 
zetorkitxigukan 
zetorkizuen 


zetorkitxiñonan 
zetorkitxigunan 




txi, e 




zetorkitxiyekan 


zetorkitxiñenan 




k 




genetozkikan 


genetozkiñan 


getozki 
Gu 

genetozki 


txi, o 


k+n 


genetozkitxiyokan 
genetozkizuten 


genetozkitxiñonan 




txi, e 




genetozkitxiyekan 


genetozkitxiñenan 






(zene=zetozkidazuten 




Zuek zetozki 

1 




» 


— zetozkiyozuten 
=zetozkiguzuten 
:=zetozkiyezuten 






txi, da 




zetozkitxidatekan 


zetozkitxidatenan 




k 


' 


zetozkitekan 


zetozkitenan 


Ayek zetozki 


txi, 
txi, gu 


k-f-te+ 


zetozkitxiyotekan 
n 
zetozkitxigutekan 

zetozkizueten 


zetozkitxiñotenan 
zetozkitxigutenan 




txi, e 




zetozkitxiyeztekan 


zetozkitxiñeztenan 








h.s 


muj.s 



Preterito imperfecto 



297 — 



Venir 



Agivtza 







Ika 


Iñaka 


— 


k 


nazatorkik 


nazatorkin 


Ni nazatorki 


txi, o 


nazatorkitxiyok 

K 

nazatorkizute 


nazatorkitxiñon 




txi, e 


nazatorkitxiyek 


nazatorkitxiñen 




da 


azatorkidak 


azatorkidan 


I azatorki 





azatorkiyok 
k 

azatorkiguk 


azatorkiñon 
azatorkigun 




e 


azatorkiyek 


azatorkiñen 




txi, da 


zatzatorkitxidak 


zatzatorkilxidan 




k 


zatzatorkik 


zatzatorkin 


Ura zatzatorki 


txi, 
txi, gu 


zatzatorkitxiyok 
k 

zatzatorkitxiguk 

zatzatorkizuete 


zatzatorki.txiñon 
zatzatorkitxigun 




txi, e 


zatzatorkitxiyek 


zatzatorkitxiñen 




k 


gazatozkik 


gazatozkin 


Gu gazatozki 


txi, o 


gazatozkitxiyok 
gazatozkizuete 


gazatozkitxiñon 




txi, e 


gazatozkitxiyek 
zatzatozkidazute 


gazatozkitxiñen 


Zuek zatzatozki 




zatzatozkiyozute 
zatzatozkiguzute 
zatzatozkiyezute 






txi, da 


zatzatozkitxidatek 


zatzatozkitxidaten 




k 


zatzatozkitek 


zatzatozkiten 


Ayek zatzatozki 


txi, 
txi, gu 


zatzatozki txiy otek 
te+k 

zatzatozkitxigutek 

zatzatozkizuete 


zatzatozkitxiñoten 
zatzatozkitxiguten 




txi, e 


zatzatozkitxiyeztek 


zatzatozkiixiñezten 






h.s 


muj.s 



Irn'perativo ^ 



298 — 



Etorrl 



Venir 



Bcgrn tzn 







Ika 


Iñaka 




k 


nazatorkikan 


nazatorkiñan 


Ni nazatorki 


txi, o 


G nazatorkitxiyokan 
^ nazatorkizuten 


nazatorkitxiñonan 




txi, e 


nazatorkitxiyekan 


nazatorkitxiñenan 




da 


azatorkidakan 


azatorkidanan 


I azatorki 




gu 


c azatorkiyokan 
^ azatorkigukan 


azatorkiñonan 
azatorkigunan 




e 


azatorkiyekan 


azatorkiñenan 




txi, da 


zatzatorkitxidakan 


zatzatorkitxidanan 




k 


zatzatorkikan 


zatzatorkiñan 


Ura zatzatorki 


txi, 
txi, gu 


s zatzatorkitxiyokan 

^ zatzatorkitxigukan 

zatzatorklzueten 


zaizatorkitxiñonan 
zatzatorkitxigunan 




txi, e 


zatzatorkitxiyekan 


zatzatorkitxiñenan 




k 


gazatozkikan 


gazatozkiñan 


Gu gazatozki 


txi, 


c gazatozkitxiyokan 
^ gazatozkizuten 


gazatozkitxiñonan 




txi, e 


gazatozkitxiyekan 
zatzatozkidazuten 


gazatozkitxiñenan 


Zuek zatzatozki 




zatzatozkiyozuten 
zatzatozkiguzuten 
zatzatozkiyezuten 


• 




txi, da 


zatzatozkitxidatekan 


zatzatozkitxidatenan 




k 


zatzatozkitekan 


zatzatozkitenan 


Aj'ek zatzatozki 

i 


txi, o 

1 

txi, gu 


^ zatzatozkitxiyotekan 
■« zatzatoiikitxigutekan 
zatzatozkizueten 


zatzatozkitxiñotenan 
zatzatozkitxigutenan 


i 


txi, e 


zatzatozkitxiyeztekan 


zatzatozkitxiñeztenan 






h.s 


niuj.s 



Suhjuntivo presente 



— 299 — 



Venir 



Zegin tza 







Ika 


Iñaka 




k 


nezatorkikan 


nezatorkiñan 


Nezatorki 


txi, o 


nezatorkitxiyokan 
k+n 

nezatorkizuten 


nezatorkitxiñonan 




txi, e 


nezatorkitxiyekan 


nezatorkitxiñenan 




da 


ezatorkidakan 


ezatorkidanan 


Ezatorki 




gu 


ezatorkiyokan 
k-f-n 

ezatorkigukan 


ezatorkiñonan 
ezatorkigunan 




e 


ezatorkiyekan 


ezatorkiñenan 




txi, da 


zezatorkitxidakan 


zezatorkitxidanan 




k 


zezatorkikan 


zezatorkiñan 


Zezatorki 


txi, o 
txi, gu 


zezatorkitxiyokan 
k-t-n 

zezatorkitxigukan 

zezatorkizuten 


zezatorkitxiñonan 
zezatorkitxigunan 




txi, e 


zezatorkitxiyekan 


zezatorkitxiñenaa 




k 


genezatozkikan 


genezatozkiñan 


Genezatozki 


txi, 


genezatozkitxiyokan 
k+n 

genezatozkizuten 


genezatozkitxiñonan 




txi, e 


genezatozkitxiyekan 
(zener=ze)zatozkidazuten 


genezatozkitxiñenan 


Zezatozki 




» rrzezatozkiyozuten 
■• r=zezatozkiguzuten 
» =zezatozkiyezuten 






txi, da 


zezatozkitxidatekan 


zezatozkitxidatenan 




k 


zezatozkitekan 


zezatozkitenan 


Zezatozki 


txi, o 
txi, gu 


zezatozkitxiyotekan 
k-(-n 

zezatozkitxigutekan 

zezatozkizueten 


zezatozkitxiñotenan 
zezatozkitxigutenan 




txi, e 


zezatozkitxiyeztekan 


zezatozkitxiñeztenan 






h.s 


muj.s 



iSubjuntivo pasadu 



300 — 



Etor-rl 



Venir 



0)'oitif}o nlkcrn 







Ika 


Iñaka 




k 


nazatorkikek 


nazatorkiken 


Nnzatorki 


txi, o 


nazatorkitxiyokek 
ke+k 

nazatorkizuteke 


nazatorkitxiñoken 
nazatork... 




txi, e 


nazatorkitxiyekek 


nazatorkitxiñeken 




da 


azatorkidakek 


azatorkidaken 


Azatorki 


o 
gu 


azatorkiyokek 
ke+k 

azatorkigukek 


azatorkiñoken 
azatorkiguken 




e 


azatorkiyekek 


azatorkiñeken 




txi, da 


zatzatorkitxidakek 


zatzatorkitxidaken 




k 


zatzatorkikek 


zatzatorkiken 


Zatzatorki 


txi, o 
txi. gu 


zatzatorkitxiyokek 
ke+k 

zatzatorkitxigukek 

zatzatorkizueke 


zatzatorkitxiñoken 
zatzatorkitxiguken 




txi, e 


zatzatorkitxiyekek 


zatzatorf?itxiñeken 




k 


gazatozkikek 


gazatozkiken 


Gazatozki 


txi, 


gazatozkitxiyokek 
ke+k ^ 

gazatozkizuteke 


gazatozkitxiñoken 




txi, e 


gazatozkitxiyekek 
zatzatozkidazuteke 


gazatozkitxiñeken 


Zatzatozki 




zatzatozkiyoziiteke 
zatzatozkiguzuteke 
zatzatozkiyezuteke 






txi,da 


zatzatozkitxidatekek 


zat.:atozkitxidateken 




k 


zatzatozkitekek 


zatzatozkiteken 


Zatzatozki 


txi, o 
txi, gu 


te+ zatzatozkitxiyotekek 
ke+k zatzatozkitxigutekek 
zatzatozkizueteke 


zatzatozkitxiñoteken 
zatzatozkitxiguteken 




txi, e 


zatzatozkitxiyeztekek 


zatzatozkitxiñezteken 






ll.s 


muj.s 



Potencial 'presenie 



301 



Venir 



Le'ngu alkera 









Ika 


Iñaka 




k 


r- 


nezatorkikekan 


nezatorkikenan 


Nezatorki 


txi, o 


+ 


nezatorkitxiyokekan 
nezatorkizuteken 


nezatorkitxiñokenan 




txi, e 


^ 


nezatorkitxiyekekan 


nezatorkitxiñekenan 


* 


da 


r^ 


ezatorkidakekan 


ezatorkidakenan 


Ezatorki 


o 
gu 


+ 

+ 


ezatorkij'okekan 
ezatorkigukekan 


ezatorkiñokenan 
ezatorkigukenan 




e 


^ 


ezatorkiyekekan 


ezatorkiñekenan 




txi, da 




zezatorkitxidakekan 


zezatorkitxidakenan 




k 


rj 


zezatorkikekan 


zezatorkikenan 


Zezatorki 


txi, o 
txi, gu 


+ 

+. 
O) 


zezatorkitxiyokekan 
zezat'irkitxigukekan 
zezatorkizuteken 


zezatorkitxiñokenan 
zezatorkitxigukenan 




• 
txi, e 




zezatorkitxiyekekan 


zezatorki txiñekenan 




k 


c 


genezatozkikekan 


genezatozkikenan 


Genezatozki 


txi, o 


+ 

+ 

<D 


genezatozkitxiyokekan 
genezatozkizuteken 


genezatozkitxiñokenan 




txi, e 


^ 


genezatozkitxiyekekan 


genezatozkitxiñekenan 




(z 


ene=ze)zatozkidazuteken 




Zenezatozki 






— zezatozkiyozuteken 
=zezatozkiguzuteken 
=zezatozkiy.ezuteken 






txi, da 




zezatozkitxidatekekan 


zezato?kitxidatekenan 




k 


+ 

+ 

03 


zezatozkitekekan 


zezatozkitekenan 


Zezatozki 


txi, o 

txi, gu 


zezatozkitxiyotekekan 
zezatozkitxigutekekan 


zezatozkitxiñotekenan 
zezatozkitxigutekenan 






^ 


zezatozkizueteken 






txi, e 




zezatozkitxiyeztekekan 
h.s 


zezatozkitxiñeztekenan 
muj.s 



Potencial pasado 



21 



302 — 



Venir 



Betlko alkcra 







Ika 


Iñaka 




k 


nezatorkikck 


nezatorkiken 


Nezatorki 


txi, 


nezatorkiixiyokek 
ke+k 

nezatorkizuteke 


nezatorkitxiñoken 




txi, e 


nezatorkitxiyekek 


nezatorkitxiñeken 




da 


ezatorkidakek 


ezatorkidaken 


Ezatorki 


o 
gu 


ezatorkiyokek 
ke+k 

ezatorkigukek 


ezatorkiñoken 
ezatorkiguken 




e 


ezatorkiyekek 


ezatorkiñeken 




txi, da 


zezatorkitxidakek 


zezatorkitxidaken 




k 


zezatorkikek 


zezatorkiken 


Zezatorki 


txi, o 
txi, gu 


zezatorkitxiyokek 
ke+k 

zezatorkitxigukek 

zezatorkizuteks 


zezatorkitxiñoken 
zezatorkitxiguken 




txi, e 


zezatorkitxiyekok 


zezatorkitxiñeken 




k 


genezatozkikek 


genezatozkiken 


Genezatozki 


txi, 


genezatozkitxiyokek 
Ke~i~K 

genezatozkizuteke 


genezatozkitxiñoken 




txi, e 


genezatozkitxiyekek 
zenezatozkidazuteke 


genezatozkitxiñeken 


Zenezato'/ki 




zenezatozkiyozuteke 
zenezatozkiguzuteke 
zenezatozkiyezuteke 






txi, da 


zezatozkitxidatekek 


zezatozkitxidateken 




k 


zezatozkitekek 


zezatozkiteken 


Zezatozki 


txi, o 
txi, gu 


zezatozkitxiyotekek 
ke+k 

zetatozkitxigutekek 

zezatozkizueteke 


zezatozkitxiñoteken 
zezatozkitxiguteken 




txi, e 


zezatozkitxiyeztekek 


zezatozkitxiñezteken 






hB 


muj.9 



Po tc n c ia l ñ, de Hn idu 



803 



Venir 



Ji 


LU U^^^Ji 


McndeTcixi 








Ika 


Iñaka 




— 


netorkikek 


netorkiken 


Netorki 


txi, o 


netorkiixiyokek 

lce-l-k 

netorkizuteke 


netorkitxiñoken 




txi, e 


netorkitxiyekek 


netorkitxiileken 




da 


etorkidakek 


etorkidaken 


Etorki 


o 
gu 


etorkiyokek 

ke+k , . , , 
etorkigukek 


etorkiñoken 
etorkiguken 




e 


etorkiyekek 


etorkiñeken 


I 


txi, da 


letorkitxidakek 


letorkitxidaken 







letorkikek 


letorkiken 


Letorki 


txi, 
txi, gu 


letorkitxiyokek 

ke+k , , 
letorkitxigukek 

letorkizuteke . 


letorkitxiñoken 
letorkitxiguken 




txi, e 


letorkitxiyekek 


letorkitxiñeken 







genetozkikek 


genetozkiken 


Genetozki 


txi, 


genetozkitxiyokek 

ke+k , . ^ , 
genetozkizuteke 


genetozkitxiñoken 
genetozk 




txi, e 


genetozkitxiyekek 

(zene=ze)tozkidazuteke 
» ==zetozkiyozuteke 


getozkitxiñeken 


Zenetozki 




» =zetozkiguzuteke 
» =izetozkiyezuteke 






txi, da 


letozkitxidatekek 


letozkitxidateken 




_ 


letozkitekek 


letozkiteken 


Letozki 


txi, 
txi, gu 


letozkitxiyotekek 

ke+k . . , , 
letozkitxigutekek 

letozkizueteke 


letozkitxiñoteken 
letozkitxiguteken 




txi, e 


letozkitxiyeztekek 


letozkitxiñezteken 






h.s 


muj.s 






Covdicional 





— 804 



Btom = 

Mendeko ba-rfkht 



Venir 







Ika 


Iñaka 




— 


banetorkik 


banetorkiñ 


Banetorki 


txi, o 


banetorkitxiyok 

K 

banetorkizute 


banetorkitxiñon 




txi, e 


banetorkitxiyek 


banetorkitxiñen 




da 


baetorkidak 


baetorkidan 


Baetorki 





baetorkiyok 
k 

baetorkiguk 


baetorkiñon 
baetorkigun 




e 


baetorkiyek 


baetorkiñen 




txi, da 


baletorkitxidak 


baletorkitxidan 




— 


baletorkik 


baletorkiñ 


Baletorki 


txi, 
txi, gu 


baletorkitxiyok 
k 

baletorkitxiguk 


baletorkitxiñon 
baletorkitxigun 






baletorkizute 


bal 




txi, e 


baletorkitxiyek 


baletorkitxiñen 




— 


bagenetozkik 


bagenotozkiñ 


Bagenetozki 


txi, 


bakenetozkitxiyok 
k 

bagenetozkizute 


bagenetozkitxiñon 




txi, e 


bageneto.- kitxiyek 
bazenetozkidazute 


bagenetozkitxiñeu 


Bazeuetozki 




bazenetozkiyozute 
bazenetozkiguzute 
bazenetozkiyezute 




' 


txi, da 


baletozkitxidatek 


baletozkltxidaten 




— 


baletozkilek 


baletozkiten 


Baletozki 


txi, o 
txi, gu 


baletozkitxiyotek 

K 

baletozkitxigutek 
baletozkizuete 


baletozkitxiñoten 
baletozkitxiguten 




txi, e 


baletozkitxiyeztek 


baletozkitxiñezten 






h.s 


muj.s 



Condicionul con ba=si 



3U5 — 



= Euki = 

Oraivgoa 





' 




bat, ika 


bat, iñaka 


asko, ika 


asko, iñaka 


(1) 


— 




daukikat 


daukiñat 


dauzkikat 


dauzkiñat 


T.- dauki 


txi, 


t 


daukitxiyoat 


daukitxiñoat 


dauzkitxiyoat 


dauzkitxiñoat 


zeuk-1 




t 


daukizutet 




dauzkizutet 






txi, e 




daukitxiyet 


daukitxiñet 


dauzkitxiyet 


dauzkitxiñet 




da 




daukidak 


daukidan 


dauzkidak 


dauzkidan 


, dauki 
auki 


o 


k 


daukiyok 


daukiñon 


dauzkiyok 


dauzkiñon 


gu 


daukiguk 


daukigun 


dfiuzkiguk 


dauzkigun 




e 




daukiyek 


daukiiien 


dauzkiyek 


dauzkiñen 




txi, da 




daukitxidak 


daukitxidan 


dauzkitxidak 


dauzkitxidan 




— . 




daukik 


daukin 


dauzkik 


dauzkiñ 


. , dauki 

Lrk 


txi, o 


k 


daukitxiyok 


daukitxiñon 


dauzkitxiyok 


dauzkitxiñon 


zeuki 


txi, gu 




daukitxiguk 
daukizute 


daukitxigun 


dauzkitxiguk 
dauzkizute 


dauzkitxigun 




txi, e 




daukitxiyek 


daukitxiñen 


dauzkitxiyek 


dauzkitxinen 




a 




daukiguk 


daukigun 


dauzkik^guk 


dauzkiñagun 


t' 


txi, 




daukitxiyoguk daukitxiñogun 


dauzkitxiy o- 


dauzkitxiñogun 


., , zeuki 

jrUk 




+ 






[guk 




dauki 




3 


daukizutegu 




dauzkizutegu 






txi, e 




daukitxiyeguk daukitxiñegun 


dauzkitxiye- 


dauzkitxiñegun 












[guk 










daukidazute 




dauzkidazute 




5uek dauki 






daukiyozute 
daukiguzute 
daukiyezute 




dauzkiyozute 
dauzkiguzute 
dauzkiye^ute 




1 


txi, da 




daukitxidatek 


daukitxidaten 


dauzkitxidatel^ 


' dauzkitxidaten 


1 







daukitek 


daukiten 


dauzkitek 


dauzkiten 


Ç - 

. dauki 
^ zeuki 


txi, o 


^ 


daukitxiyotek 


daukitxiñoten 


dauzkitxiyotek dauzkitxiñoten 


txi, gu 


+ 


daukitxigutek 


daukitxiguten 


dauzkitxigutek dauzkitxiguten 




^ 


daukizuete 




dauzkizuete 






txi, e 




daukitxiyeztel 


: daukitxiñezten 


dauzkilxiyez- 
[tel^ 


dauzlfitxiñez. 
[ten 








singular 


singular 


plural 


plural 


\ 






h.s 


muj.s 


h.s 


muj.s 


(1) Emen dai 


iki beste zuzl 


traj 


ren ordez jartzen da 


geyenetan eta erre- 






lagoa da oyek a 


rtzea. 













Presert te 



30() - 



Eca.-u.l5:l 



■^ j neuki 



euki 



zeuki 



5 



JA I 

3 zeuki 

N 



o 



zeuki 



Euki 

Lengod 



Torxor 



k 
txi, o 

txi, e 

da 
o 

gu 
e 

txi, da 

k 

txi, o 

txi, gu 

txi, e 



bat, ika bat, iñaka 

neukikan neukiñan 

neukitxiyokan neukitxiñonan 

+ ■ 

"^ neukizuten 

noukitxiyekan neukitxiñenan 



eukidakan 
^ eukiyokan 
^ eukigukan 

eukiyekan 



zeukitxidakan 
zcukikan 
zeukitxiokan 
zeukitxigukan 



c 
+ 



zfukizuten 
zeukitxiyekan 





k 


geukikan 


geneuki 


txi, 


^ geukitxiyokan 


geuki 




+ 

"^ geukizuten 




txi, e 


geukitxiyekan 



eukidanan 
eukiñonan 
eukigunan 
eukiñenan 

zeukitxidanan 
zeukiñan 
zeukitxiñonan 
zeukitxigunan 

zeukitxiñenan 

geukiñan 
geukitxiñonan 

g- 
geukitxiñenan 



zeukidazuten 
zeukiyozuten 
zeukiguzuten 
zeukiyezuten 



txi, da 
k 



zeukitxidate- zeukitxidate- 

[kan [nan 

zeukitekan zeukiteñan 

txi, o Ih zeukitxiyote- zeukitxiñote- 

j^ [kan [nan 

txi, gu -|- zeukitxigute- zeukitxigute- 

-^ [kan [nan 

I zeukizueten 

txi, e I zeukitxiyezte- zeukitxiñezte- 

I [kan [nan 



i>ingular 



singular 
inuj.s 



asko, ika asko, iñaka 

neuzkikan ncuzkiñan 

neuzkitxiyo- neuzkitxiñonan 

[kan 
neuzkizuten 
neuzkitxiyekan neuzkitxiñenan 



euzkidakan 
euzkiyokan 
euzkigukan' 
euzkiyekan 



euzkidanan 
euzkiñonan 
euzkigunan 
euzkiñenan 



zeuzkitxidakan zeuzkitxidanan 
zeuzkikan zeuzkiñan 

zeuzkitxiyokan zeuzkitxiñonan 
zeuzkitxigukan zeuzkitxigunan 
zeuzkizuteu 
zeuzki.xi^'ekan zeuzkitxiñenan 

geuzkikan 

geuzkitxiyo- geuzkitxiñonan 

[kan 
geuzkizuten 
geuzkitxiyekangeuzkitxiñenan 



zeuzkidazuten 
zeuzkiyozuten 
zeuxkiguzuten 
zeuzkiyezuten 

zeuzkitxidate- 
[kan 

zeuzkitekan 

zeuzkitxiyote- 
[kan 

zeuzkitxigute- 
(kan 

zeuzkizueten 
zeuzkitxiyez- 
[tekan 

plural 



j 



i 



zeuzkitxidate- 
[nan 

zeuzkitenan 

zeuzkitxiñote- 
[nan 

zeuzkitxigute. 
[nan 

zeuzkitxiñezte- 
[nan 

plural 
muj.s 



Preierito imperfecto 



307 



ca.xxls:l = Euki 

Agintza 



a 
txi, o 

txi, e 



da 

o 

gu 
e 



txi, da 

txi, o 
txi, gu 

txi, e 



a 
txi, o 

txi, e 



txi, da 

txi, o 
txi, gu 

txi, e 



bat, ika 

dezaukikat 
dezaukitxiyoat 
dezaukizutet 
dezaukitxiyet 



dezaukidak 
dezaukiyok 
dezauki^'uk 
dezaukivek 



dezaukitxidak 

dezaukik 

' dezaukitxiyok 

i dezaukitxiguk 
I 
dezaukizute 

dezaukitxiyek 



dezaukiguk 



bat, iñaka 

dezaukiñat 
dezaukitxiñoat 

dezaukitxiyet 



dezaukidan 
dezaukiñon 
dezaukigun 
dezaukiñen 



dezaukitxidan 
dezaukin 
dezaukitxiñon 
dezaukitxigun 

dezaukitxiñen 
dezaukigun 



:idezaukitxiyoguk dezaukitxiñogun 



; + 



gjdezaukizutegu 
dezaukitxiyeguk dezaukitxiñegun 



dezaukidazute 
dezaukiyozute 
dezaukiguzute 
dezaukiyezute 



dezaukitxidaten 
dezaukiten 
dezaulcitxiñoten 
dezaukitxiguten 



j -dezaukitxidatek 

dezaukitek 
:2.dezaukitxiy otek 
® dezaukitxigutek 

dezaukizuete 
! dezaukitxiyeztek dezaukitxiñezten 

singular singular 

h.s muj.s 



asko, ika 

dezauzkikak 
dezauzkitxiyoat 
dezauzkizutet 
dezauzkitxiyet 



dezauzkidik 
dezauzkiyok 
dezauzkiguk 
dezauzkivek 



asko, iñaka 

dezauzkiñat 
dezauzkitxiñoat 

dezauzkitxiyet 



dezauzkidan 
dezauzkiñon 
dezauzkigun 
dezauzkiñen 



dezauzkitxidak dezauzkitxidan 



dezauzkik 

dezauzkitxiyok 

dezauzkitxiguk 

dezauzkizute 

dezauzkitxiyek 



dezauzkin 

dezauzkitxiñon 

dezauzkitxigun 

dezauzkitxiñen 



dezauzkiguk dezauzkigun 

dezauzkitxiyoguk dezauzkitxiñogun 
dezauzivizutegu 
dezauzlcitxiyeguk dezauzkitxiñegun 



dezauzkidazute 
dezauzkiyozute 
dezauzkiguzute 
dezauzkiyezute 



dezauzkitxidatek dezauzkitxidaten 

dezauzkitek dezauzkiten 

dezauzkitxiyotek dezauzkitxiñoten 

dezauzkitxigutek dezauzkitxiguten 
dezauzkizuete 
dezauzkitxiyezlekdezauzkitxiñezten 

plural plural 

h.s muj.s 



Imperativo 



— 308 



Eca.iil5:l Eiiki ^Toxior 

Drgintza 



3 
a 

K 

« 



ce 

N 

o 



o 



3 ■ 
O 

•o 

3 

O ! 



■o 



3 
eo 

M 

e 
•c 

>> 



k 
txi, (> 



txi, e 

da 
o 



txi, da 

k 

txi, o 

txi gu 

txi, e 

k 
txi, o 



txi, e 



txi,da 

k 
txi, o* 

txi, gu 



txi, e 



+ 



bat, ika 

dezaukikadan 
dezaukiixiyoadan 

dezaukizutedan 
dezaukitxiyedan 

i dezaukidakan 

I cdezaukiyokan 

■^dezaukiijukan 

dezaukiyekan 



bat, iñaka 

dezaukiñadan 
dezaukitxiñoadan 

dez... 
dezaukitxiñedan 

dezaukidanan 
dezaukiñonan 
dezaukigunan 
dezaukiñenan 



dezaukitxidakan dezaukitxidanan 

' dezaukikan dezaukiñan 

jC^dezaukilxiyokan dezaukitxiñonan 

•«dezaukitxigukan dezaukitxigunan 

dezaukizuten 

dezaukitxiyekan dezaukitxiñenan 

dezauki^uukan dezaukigunan 

^dezaukiixiyogu- dezaukitxiñogu- 

|i [kan [nan 

1 g,dezaukizutegun 

dezaukiixiyegu- dezaukitxiñegu- 

[kan [nan 

dezaukidazuten 
dezaukiyoziiten 
dezaukiguzuten 
dezaukiyezuten 

dezauki t x i d a t e - dezauki txidatenan 

[kan 
dezaukitokan dezaukitenan 

dezaukitxiyotekandezaukitxiñotenan 



|dezaukitxigute- dezaukitxigutenan 

[kan 
dezaukizueten 
dezaukitxiyezte- dezauki txiñezte- 

[•^'an [nan 

singular singular 



h.8 



muj. 



asko, ika 

dezauzkikadan 
dezauzkitxiyoa- 
[dan 
dezauzkizutedan 
dezauzkitxiyedan 

dezauzkidakan 
dezauzkiyokan 
dezauzkigukan 
dezauzkiyekan 

dezauzkitxidakan 

deauzkikan 

dezaiizkitxiyokan 

dezauzkitxigukan 

dezauzkizuten 

dezauzkitxiyekan 

dezauzkigukan 
dczauzkitxiy ogu - 

[kan 
dezauzkizutegun 
dezauzkitxiyeg u - 

[kan 

dezauzkidazuten 
dezauzkiyozuten 
dezauzkiguzuten 
dezauzkiyezuten 



dezauzkitxidate- dezauzkitxidate- 

[kan [nan 

dezauzkitekan dezauzkitenan 
dezauzki txiy o t e - dezauzki t x i ñ o t e - 

[kan [nan 

dezauzkitxigute- de/.auzkitxigute- 

[kan [nan 

dezauzkizueten 
dezauzkitxiyezte- dezauzkitxiñezte 

[kan [nan 

plural plural 

h.s muj.s 



asko, iñaka 

dezauzkiñadan 
dezauzkitxiñoadan 



dezauzkitxiñedan 

dezauzkidanan 
dezauzkiñonan 
dezauzkigunan 
dezauzkiñenan 

dezauzkitxidanan 
dezauzkiñan 
dezauzkitxiñonan 
dezauzkitxigunan 

dezauzkitxiñenan 

dezauzkigunan 
dezauzkitxi ñ o g u • 
fnan 

dezauzkitxiñegu- 
[nan 



/SiihjmUivo 



- 309- 



E<3.-u.ls:l 



= Euki = 

Zcgintzcf 



Tenor- 





bat, ika 


bat, iñaka 


asko, ika 


asko, iñaka 


s 


k 


nezaukikan 


nezaukiñan 


nezauzkikakan 


nrzauzkiñanan 


C9 
N 


txi, o 


cnezaukilxiyokan 


nezaukitxiñonan 


nozauzkitxiyokan 


nezauzkitxiñonan 






.anezaukizuten 




nezauzkizuten 






txi, e 


ne/aukitxiyekan 


nezaukitxiñenan 


nezauzkitxiyekan 


nezauzkitxiñenan 


s 

os 


da 


ezaukidakan 


ezaukidanan 


ezauzkidakan 


ezauzkidanan 





sezaukiyokan 
.aezaukigukan 


ezaukiñonan 


ezauzkiyokan 


ezauzkiñonan 


N 


gu 


ezaukigunan 


ezauzkigukan 


ezauzkigunan 




e 


ezaukij'ekan 


ezaukiñenan 


ezauzkiyeKan 


ezauzkiñenan 




txi, da 


zezaukitxidakan 


zezaukitxidanan 


',ezauzkitxidakan 


zezauzkitxidanan 


!5 

3 


k 


zezaukikan 


zezaukiñan 


zezauzkikan 


zezauzkiñan 


cs 

N 


txi, o 


= z9zaukitxiyokan 
■«zezaukitxigukan 


zezaukitxiñonan 


zezauzkitxiyokan 


zezauzkitxiñonan 


N 


txi gu 


zezaukitxigunan 


zezauzkitxigukan 


zezauzkitxigunan 


< 




zezaukizuten 




zezauzkizuten 






txi, e 


zezaukitxiyekan 


zezaukitxiñenan 


zezauzkitxiyekan 


zezauzkitxiñenan 


4 
^ 


k 


gezaukikan 


gezaukiñan 


genezauzkikan 


genezauzkiñan 


32 


txi, o 


gezaukitxiyokan 


gezaukitxifionan 


gene^auzkitxiyo- 


genezauzki t x i ñ o - 


N 




+ 




[kan 


[nan 


mbc 




•^gezaukizuten 




genezauzkizuten 




3 


txi,e 


gezaukitxiyekan 


gezaukitxiyenan 


genezauzkitxiye- 


genezauzk i t x i ñ e - 


o 








[kan 


[nan 




zezaukidazuten 




zezauzkidazuten 




s 

5 N 




zezaukiyozuten 




zezauzkiyozuten 








zezaukiguzuten 




zezauzkiguzuten 




® 

^ 




zezaukiyezuten 




zezauzkiyezuten 






txi, da 


zezaukitxidate- 


zezaukitxidatenan 


zezauzkitxidate- 


zezauzkitxidate- 






[kan 




[kan 


[nan 




k 


zezaukitekan 


zezaukitenan 


zezauzkitekan 


zezauzkitenan 


S 


txi, 


zezaukitxiyotekan zezaukitxiñotenan 


zezauzkitxiyote- 


zezauzkitxiñote- 


C9 
N 
<S 




+ 




[kan 


[nan 


N 


txi, gu 


+zezaukitxigute- 


zezaukitxigutenan 


zezauzkitxigute- 


ze/-auzkitxigute- 






[kan 
zezaukizueten 




[kan 
zezauzkizueten 


[nan 




txi, e 


zezaukitxiy ezte- 


zezaukitxiñezte- 


zezauzkitxiyezte- 


zezauzkitxiñ e z te - 


1 




[kan 


[nan 


[kan 


[nan 




singular, h.s 


singular, muj.s 


plural, h.s 


plural, muj.s 



tSu bjn n tivo pasado 



•22 



310 — 



s 
a 

M 

01 

•o 

< 



Eca.Tals:l Eiiki — Toner 

Oi'aingo alkcya 



s 


K 


a 


txi, o 


ai 




•O 




M 




Z 


txi, e 


"S 


da 


s 




a 


o 






e 




•o 


gu 



bat, ika 

dezaukiket 
•^dezaukitxiyoket 
^Sdezaukizuteket 

(lezaukitxiyeket 



j dezaukidakek 

j;^dezaukiyc»kek 

i^dezaukigukok 

(lezaukiyekek 



bat, iñaka 

dezaukiket 
dezaukilxiñoket 

dezaukitxiñeket 

dezaukidakeu 
dezaukiñoken 
dezauki<^uken 
dezaukiñeken 



txi, da 

k 

txi, o 

txi, gu 

txi, e 



dezaukitxidakek dnzaukitxidaken 

dezaukikek dezaukiken 

idezaukitxiyokek dezaukitxiñoken 

^dezaukitxigukek de>:aukitxiguken 

dezaukizuteke 

dezaukitxiyekek dezaukitxiñeken 

dezaukigukek dezaukiguken 
^dezaukitxiyogu- deziukitxiñogu- 
o [kek [ken 

+dezaukiznteguke 

'^(iczaukitxiy egu- dezauki txiñ egu- 
[kek {ken 

dezaukidazuteke 
dezaukiyozuteke 
dezaukiguzuteke 
dezaukiyezuteke 



txi, da dezaukitxidate- dezaukitxidateken 

1 [kek 

k ' dezaukitekek dezaukiteken 

txi, o Ij^dezaukitxiyotekek dezaukitxiñoteken 

+ 





k 


3 
03 
N 
Oi 

•o 


txi, 


J< 




3 

O 


txi, e 



txi, gu 



-|-dezaukitxigute- dezaukitxiguteken 
' [kek 

dezaukizueteke 
Ixi, e I dezaukitxiy ezte- dezauzkitxiñezte- 
I [kek [ken 

singular, h.s singular, muj.s 



asko, ika asko, iñaka 

dezauzkiket dezauzkiket 

dezauzkitxiyoket dezauzkitxiñoket 
dezauzkizutokct 

dezauzkitxiyeket dezauzkitxiñeket 



dezauzkidakou 
dezauzkiyokek 
dezauzkigukek 
dezauzkiyekek 



dezauzkidaken 
dezauzkiñoken 
dezauzkiguken 
dezauzkiñeken 



dezauzkitxidakek dezauzkitxidaken 
dezauzkikek dezauzkiken 

dezauzkitxiyokek dezauzkitxiñoken 
dezauzkitxigukek dczauzkitxiguken 
dezau7.kizuteke 
dezauzkitxiyekek dezauzkitxiñeken 

dezau/.kigukek dezauzkiguken 
dezauzkitxiyogu- dezauzkitxiñoguj 
' [kek [ker 

dezauzkizuteguke 
dezauzkitxiyeg u - dezauzkitx i ñ e g ul 
[kek [ket 

dezauzkidazuteko 
dezauzkiyozuteke 
dezauzkiguzuteke 
dezauzkiyezuteke 

dezauzkitxidate- dezauzkitxida te] 

[kek [Iter 

dezauzkitekek dezauzkiteken 
dezauzkitxi y o te • dezauzki t x i ñ o t e- 

[kek [keni 

dezauzkitxigute- dezauzkitxigute-j 

[kck [ken 

dezauzkizueleke 
dezauzkitxiyezie- dezauzkitxiñez te- 

[kek [ken 

piural, h.s plural, muj.s 



Pok'ncial presrnlc 



— 311 — 



E<a.iil5:i = Euki ^Toxi.or- 

Lc'ngo alkcra 



k 
txi, o 



txi, e 



da 

o 
gu 

e 



bat, ika bat, iñaka 

nezaukikekan nezaukikenan 
s nezauki tx i y o k e - neza ukitxiñoke- 
i" [kan [nan 

^nezaukizuteken 

j nezaukitxij'eke- nezaukitxiyekenan 
I [kan 

j.ezaukidakekan ezaukidakenan 

+ezaukiyokekan ezaukiñokenan 

+ezaukigukekan ezaukigukenan 

"ezaukiyckekan ezaukiñekenan 



txi, da I lezaukitxidakekanlezaukitxidakenan 



k- 
txi, o 

f I txi, gu 



txi, e 

k 
txi, o 

txi, e 



lezaukikekan lezaukikenan 

jjlezaukitxiyokekanlezaukitxiñokenan 

+ 

+lezauki t x i g u k e - lezaukitxigukenan 
"' [kan 

lezaukizueken 

lezaukitxiyekekan lezaukitxiñekenan 

gezaukikekan gezaulcikenan 

7.gezauki tx i y o k e - gezauki txiñokenan 
f [kan 

Sgezaukizuteken 
gezaukitxiyeke- 
[kan 



gezaulvitxiñekenan 



txi, 


da 


k 





txi. 


o 


txi, 


gu 


txi, 


e 



zezaukidazuteken 
zezaukij'^ozuteken 
zezaukiguzuteken 
zezaukiyezuteken 

lezaukitxidatek e - 
[kan 
:lezaukitekekan 
! lezaukitxiy oteko ■ 



[kan 

lezaukitxiguteke - 

l^ [kan 

Slezaukizueteken 

lezaukitxiyezte- 

[kekan 

Bingular, hs. 



lezaukitxidateke- 
[nan 

lezaukitekenan 

lezaukitxiñoteke- 
[nan 

lezaukitxigu t e k e - 
[nan 

lezaukitxiñezteke- 
[nan 

singular, mujs. 



asko, ika asko, iñaka 

nezau.kikekan nezauzkikenan 
nezauzki txiyok e - nezauzki tx i ñ o k e - 

[kan [nan 

nezauzkizuteken 
nezaiizkitxiyeke- 

[kan 

ezauzkidakekan 
ezauzkiyokekan 
ezauzkigukekan 
ezauzkiyekekan 

lezauzkitxi d a k e- lezauzk i t xi d a k e 



nezauzkit xiy eke- 
[nan 

ezauzkidakenan 
ezauzkiñokenan 
ezauzkigukenan 
ezauzkiñekenan 



[nan 
lezauzkikenan 
lezauzkitxiñoke- 

[nan 
lezauzkitxiguke- 

[nan 



[kan 
lezauzkikekan 
lezauzkitxiy oke- 

[kan 
lezauzkitxiguke- 

[kan 
lezauzkizueken 
lezauzkitxi y e k e - lezauzk i t x i ñ e k e - 

[kan [nan 

genezauzkike - genezauzkikenan 

[kan 
genezauzkitxiyo- genezauzkitxiño- 

[kekan [kenan 

genezauzkizuteken 
genezauzkitxi y e - genezauzk i t x i ñ e - 

[kekan [kenan 

zezauzkidazuteken 
zezauzkiyozuteken 
zezauzkiguzuteken 
zezauzkij'ezuteken 

lezauzkitxidate- lezauzkitxidateke- 

[kekan [nan 

lezauzkitekekan lezauzkitekenan 
lezauzkitxiyote- lezauzkitxiñoteke- 

[kekan [nan 

lezauzkitxigute- lezauzkitxiguteke- 

[kekan [nan 

lezauzkizueteken 
lezauzkitxiyezte- lezauzkitxiñezte- 

[kekan [kenan 

plural, hs. plural, mujs. 



Potencial pasado 



312 



E<a.viljs:l 



Euki 



TenLor 







bat, ika 


bat, iñaka 


asko, ika 


asko, iñaka 


"m 


k 


nezaukikek 


nezaukikcn 


nezauzkikek 


nazauzkiken 


e 


txi, o 


:^nezaukitxiyokek 


nezaukitxiñoken 


nczauzkitxiyokck 


nezauzkitxiñoken 


9 
B 




^nezaukizuieke 




nczaiizkizuteke 






txi, e 


nezaukitxiyekek 


nezaukitxiueken 


nezauzkitxiyekek 


nezauzkitxiñeken 




da 


ezaukidakek 


ezaukidaken 


ezauzkidakek 


ezauzkidaken 


3 
e 


o 


;^pzaukiyokek 
_gezaukit,ukek 


ezaukiñoken 


ozauzkiyokek 


ezauzkiñoken 


• 


gu 


ezaukiguken 


ezauzkigukek 


ezauzkiguken 


^ 

•^ 


e 


ezaukiyekek 


czaukiñeken 


ezauzkiyekek 


ezauzkiñeken 




txi, da 


lezaukitxidal>ek 


lezaukitxidaken 


lezauzkitxidakek 


lezauzkitxidaken 


s 


k- 


lezaukikek 


lezaukiken 


lezau/.kikek 


lezauzkiken 


8 
N 


txi, o 


:^lezaukitxiyokek 


lezaukitxiñoken 


lezau>kitxiyokek 


lezauzkitxiñoken 


® 

^ 


txi, gu 


^lezaukitxijiukek 


lezaukitxigukcn 


leauzkitxigukek 


lezauzkitxigukeu 


b 
< 




lezaiikizueke 




lezauzkizueke 






txi, e 


lezinkitxiyekek 


lezaukitxiñekeu 


lezauzkitxiyekek 


lezauzkitxiñeken 




k 


gezaukikek 


gezaukiken 


genezauzkikek 


genezauzkiken 


3 


txi, o 


f^ezHukitxiyokek 


{jjezaukitxiñoken 


genczauzkiixiy o- 


genezauzkitxiñt) 


a 

M 
4) 




+ 




[kck 


[ker 


ec 




Sgezaukizuteke 




genezauzkizuiekc 




5 


txi, e 


gezaukitxiyekpk 


gezaukitxiñcken 


genezauzkitxiy e- 
['kek 


genezauzkitxiñe- 
[ker 


9 




zezaukidazuteke 




zezur/kidazutcke 




03 
N 




zezaukiytizuteke 




zezauzkiyozuteke 




N 




zezaukiguzutcke 




zezauzkiguzuteke 




e 

9 




zezaukiyczuteke 




zezauzkiyezutcke 






txi, da 


lezaukitxidatekek 


lezaukitxidateken 


lez luzkitxidate- 
[kek 


lezauzkitxidateker 




k - 


lczaukitckek 


lezaukiteken 


lezauzkitekek 


lezauzkiteken 


!S 


txi,-o 


^lezaukitxiyotekek lezaukitxiñoteken 


lezauzkitxiyote- 


lezauzkilxiñoteker 


es 

s 




+ 




' [kek 




^ 


txi, gu 


+lezaukiixigiitekek lezaukitxiguteken 


lezauzkitxigu te- 


lezauzkitxiguteker 






lezaukizueteke 




[kck 
lezauzkizueteke 






txi, e 


lezaukitxiy ezte- 


lezaukitxiñezteken 


iezauzkitxiypzte- 


lezauzkitxiñezte 






[kek 




[kek 


[ker 






sinjinlar, li.^ 


sintiular, inuj.'^ 


plural, li.^ 


plural, muj.s 






Pnlcncicd ihdctcri 


ninado 





313 



Meyidc'koa 





bat, ika 


bat, iñaka 


asko, ika 


asko, iñaka 


a 


k 


: neukikek 


ñeukiken 


neuzkikek 


neuzkikf-n 


s 

9> 


txi, 


/^neukitxiyokek 


neukitxiñoken 


neuzkitxiyokek 


neuzkitxiñoken 


s 




^neukizuteke 




neuzkizuteke 




S 


txi, e 


neukitxiyekek 


neukitxiñeken 


neuzkitxiyekek 


neuzkitxiñeken 




da 


eukidakek 


eukidaken 


euzkidakek 


euzkidaken 


3 





;^eukiyokek 


eukiñoken 


euzkiyokek 


euzkiñoken 




gu 


^eukigukek 


eukiguken 


euzkigukek 


euzkiguken 




e 


eukiyekek 


eukiñeken 


euzkiyekek 


euzkiñeken 




tx i,da 


leukitxidakek 


leukitxidaken 


leuzkitxidakek 


leuzkitxidaken 


jii 


k- 


leukikek 


leukiken 


leuzkikek 


leuzkiken 


3 


txi, o 


:^leukitxiyokek 


leukitxiñoken 


leuzkitxiyokek 


leuzkitxiñoken 


^ 
h 


txi, gu 


^leukitxigukek 


leukitxiguken 


leuzkitxigukek 


leuzkitxiguken 


< 




leukizueke 




leuzkizueke 






txi, e 


leukitxiyekek 


leukiixiñeken 


leuzkitxiyekek 


leuzkitxiñeken 


4 

i 


k 


geukikek 


geukiken 


geuzkikek 


geuzkiken 


> 4^ 


txi, 


^geukitxiyokek 


geukitxiñoken 


geuzkitxiyokek 


geuzkitxiñoken 


iD!3i; 




^geukizuteke 




geuzkizuteke 


geuzki... 


CJ 


txi, e 


geukitxiyekek 


geukitxiñeken 


geuzkitxiyekek 


geuzkitxiñeken 


s 




zeukidazuteke 




zeuzkidazuteke 






« 




zeukiyozuteke 




zeuzkiyozuteke 




e 




zeukiguzuteke 




zeuzkiguzuteke 




s 




zeukiyezuteke 




zeuzkiyezuteke 






txi, da 


leukitxidatekek 


leukitxidateken 


leuzkitxidatekek 


leuzkitxidateken 


iS 


k - 


jileukitekek 


leukiteken 


leuzkitekek 


leuzkiteken 


s 
_2 


txi, 


i'leukitxiyotekek 


leukitxiñoteken 


leuzkitxiyotekek 


leuzkitxiñoteken 




txi, gu 


+leukitxigutekek 


leukitxiguteken 


leuzkitxigutekek 


leuxkitxiguteken 


^ 

<: 




"leukizueteke 




leu2kizueteke 






txi, e 


leukitxiyeztekek 


leukitxiñezteken 


leuzkitxiyeztekek leuzkitxiñezteken 




singular, h.s 


singular, muj.s 


plural, h.s 


plural, muj.s 



Condicional 



314 



JE^duilsil 



Euki 



Tonor" 



Me'nflck'i ha-rekrÑ 





bat, ika 


bat, iñnka 


asko, ika asko, iñaka 




k 


baneukik 


baneukin 


baneuzkik baneuzkin 


a 


txi, o 


baneukitxiyok 
baneukizute 


baneukitxiñon 


naneuzkitxiyok baneuxkitxifion 


a 






baneuzkizute 


^ 

s 


txi, e 


baneukitxiyek 


baneukitxiñcn 


baneuikitxiyek baneuzkitxiñen 


t^ 


da 


baeukidak 


baeukidan 


baeuzkidak baeuzkidan 


s 
a 


o 


baeukiyok 
baeukiguk 


baeukiñon 


baeuzkiyok baeuzkiñon 


a 


gu 


beaukigun 


baeuzkiguk baeuzkigun 




e 


beaukiyek 


beaukiñen 


baeuzkiyek baeuzkiñen 




txi, da 


baleukitxidak 


baleukitxidan 


baleuzkitxidak baleuzkitxidau 


2 

a 


k- 


baleukik 


baleukin 


baleuzkik baleuzkin 


"a 


txi, o 


^ baleukitxiyok 


baleukitxiñon 


baleuzkitxiyok baleuzkitxiñon 




txi, gu 


baleukitxiguk 


baleukitxigun 


baleuzkitxiguk baleuzkitxigun 


< 




baleukizue 




baleuzkizue 




txi, e 


baleukitxiyek 


baleukitxiñen 


baleuzkitxiyek baleuzkitxiñen 




k 


bageukik 


bageukin 


bageneuzkik bageneuzkin 




txi, o 


bageukitxiyok 


bageukitxiñon 


bageneuzkitxiyok bageneuzkitxiñoB 


55 




bageukizute 




bageneuzkizute 




txi, e 


bageukitxiyek 


bageukitxiñen 


bageneuzkitxiyek bageneuzkitxiñet 


1- 




bazeukidazute 




bazeuzkidazute 






bazeukiyozute 




bazeuzkiyozute 






bazeukiguzute 




bazeuzkiguzute 


e 
e>3 




bazeukiyezute 




bazeuzkiyezute 




txi, da 


baleukitxidatek 


baleukitxidaten 


baleuzkitxidatek baleuzkitxidaten 


S 

3 
9 


k - 


baleukitek 


baleukiten 


baleuzkitek baleuzkiten 


,2 


txi, o 


;f baleukitxiyotek 


baleukitxiñoten 


baieuzki txiyotek baleuzkitxiñoten 




txi, gu 


2baleukitxigutek 


l)aleukitxiguten 


baleuzkitxigutek baleuzkitxiguten 






baleukizuete 




baleuzkizuete 




txi, e 


baleukitxiyeztek 


baleukitxiñezten 


baleuzkitxiyeztek baleuzkitxiñezten 




singular, \\fi 


singular, muj.s 


plural, h.s plural, muj.s 



Condicional cun ba=si 



315 



(E.) 



Laugarren era au adierazi 
baño lenago, era ontan biur- 
tzen diran aditzen zuztrayak 
agiriyan jartzea uste det one- 
na izango dala. 

Aditz oyek dira: 



Aditz oyek dira oituratue- 
nak; beste geyago jarri litez- 
ke, lonago esan danez; bañan 
naikoak dirudizkit emen adie- 
razterako. Oyen eran beste 
guztiyak biurtu bitez. 

Irugarren notiñeko izaerak, 
irugarren era. (D)-koak berak 
dira: (a)-rez adieraziyak daude. 

Notiñetako izaeren aurripin- 
tzak dira: 

Lenengoan: na, a, ga, za. 
Lengoan: nind, ind, gind, zind. 

Ipintz oyek, betxao baten 
aurrean nift, iñ, giñ, ziñ esan 
litezke, lengo ekintzetan ikusi 
dan bezela. 

Aditz oyetatik batzuek, euhi 



(E.) 

Antes de exponer esta cuar- 

ta forma, me parece oportuno 

indicar las raices de los verbos 

que se van a conjugar en ella. 

Estos verbos son: 



Euki=reduki 


zuztraya 


uk=duk (1) 


Tcner 




Raices 


uk=duk (1) 


Eman 




ma 


Dar 






ma 


Eraman 




rama 


Llevar 






rama 


Ikusi 




kus 


Ver 






kus 


Erakutzi— erak 


usi 


rakus 


Enseñar 






rakus 


Egin 




gi 


Hacer 






ffi 


Eragin 




ragi 


Mandar liacer, 


construir 


ragi 


Ekarri 




kar 


Traer 






kar 


Erosi 




ros 


Comprar 






ros 


Erabilli 




rahill 


Manejar, disponer 




rabill 


Eta abar. 






Etcetera. 









(1) Izketan euki esaten da; bañan idazkiye- 
tan eduM: au da erik onena. 



Estos son los verbos sinteti- 
cos mas usados; aun pudieran 
ponerse mas, pero me parecen 
suficientes para ponerlos aqui; 
los demas se conjugan lo mis- 
mo que estos. 

Las desinencias de tercera 
persona, en esta forma, son las 
mismas de las de (D); estan in- 
dicadas con (a). 

Los prefijos de complemen- 
tos de personas, son: 

Presente: na=me; a=te; ga=:nos; 
za=os. 

Preterito: nind=me; ind=te; gind=: 
nos; zind=os. 

Estos cuatro prefijos se con- 
vierten en niñ, ifi, gifi, zifi 
cuando van ante vocal; asi se 
ha visto en las conjugaciones 
anteriores. 

De estos verbos, algunos lle- 



(1) En la conversacidn se dice euki; es me- 
jor usar eduki. 



— 316 — 
edo f'ffuki-k bezela, berez k da- van lc en la raiz, como cdifki; i. 
ramate; oyei ki jarri bearrean los tales basta agregarles i 
i bakarrilv jartzea naikoa da. ante los subfijos. 

Beste guztiyairi irugarren A los demas puede agregar- 
i/.aeretako ekiñetan jarri edo seles 6 no la ki, en las terceras 



kendu lezayezke. 



personas complementos del 



Onela: 



singular. 
Asi: 



darama=daramaki 
zeramak=zeramakik 



el lo Ueva (trato respetuoso) 
el lo lleva (trato familiar) 



Bañan beste ipintzen bat ja- Pero si hay que agregarles 

rri bear balitzayoke, zuztraya- otros subfijos, habra de po- 

ren atzetik beti ki jarri bear nerseles siempre ki, ante ellos. 
zaye. 

Ikusgaya 

Zeukikat eta ez zeukat 
Gauzkitxiyok, eta abar. 

Orregatik diaikoya adieraz- 
teko z bakarrik ki-ven aurrean 
jartzen-t-zaye. 

Atzipintzak, 3.*'" eran esan- 
dakoak berak dira. 

Bakoyan aditzak .v badara- 



Ejemplo 

Lo tengo (para tf) 
El nos tiene, etc. 

Por esto, para formar el 
complemento plural basta una 
z ante la ki en estos verbos. 

Los subfijos son identicos S 
los de la tercera forma. 

Los que en la raiz tienen .y, 



maki diaiyokan ski ren ordez como ikusi, rrosi, deberian 



zki eraman bear luke. 

A7, (/i, zuztayez daukatenak, 
kizki, çizki, diaiyokan dara- 
mate. 



cambiarla por z, 6 sea zki por 
ski. 

Las raices terminadas en ki, 
gi, hacen el plural en kizki, 
gizki. 









— 317 — 






^ koa 


Oraivgoa. 


(E.) 


1.° Presnnte 




Gizonak 


Emakumeak 




a 




adukat, adukikat 


adukiñat 




te tengo 


ze 


JX 


zedukat, zedukikat 


zedukiñat 


o 


lo » 


za 


•V 


zaduzkat 




> 


os » 


ze 




zeduzkat, zeduzkikat 


zeduzkñat 




los 


na 




nakarkik 


nakarkin 




me traes 




u 


ekarkik 


ekarkin 


>s 


lo 


ga 


Ji 


gakarzkik 


gakarzkin 


H 


nos » 






ekarzkik 


ekarzkin 




los » 


na 




naramakitxiyok 


naramakitxiñon 




me lleva 


a 




aramakik 


aramakin - 




te 


ze 


a 

E 

a 


zeramakik 


zeramakin 




lo » 


ga 


garaniazkitxiyok 


garamazkitxiñon 


Czj 


nos 


za 




zaramazkite 






os » 


ze 




zeramazkik 


zeramazkin 




los » 


a 




amakiguk 


amakigun 




te danios 


ze 


K 


zemakiguk 


zemakigun 


03 


lo » 


za 


s 


zemazkigu 




01 

O 


os » 


ze 




zemazkiguk 


zemazkigun 




los » 


na 




narabilkizute 


• 




me conducis (llevais) 


da 


2 


darabilkizute 




2 


lo » » 


ga 


£ 


garabilzkizute 


: / 


00 


nos » » 


da 




darabilzkizute 






los • » 


na 




nagitxiyotek 


nagitxiñoten 




: me hacen 


a 




agitek, agikitek 


! agikiten 




te 


ze 




zegitek 


i zegiten 


09 

O 


lo 


ga 


M 


gagizkitxiyotek 


1 gagizkitxiñoten 


s 


nos » 


za 




zagizkite 






os » 


ze 




zegizkitek 


1 zegizkiten 




los » 



33 



318 — 





2 


o 


3 
5 




6 




1 


9 
S 


3 
4 




6 




1 




2 


< 


3 
4 




5 




6 



2.-'» Lengoa 

Gizonalc 

2 ; indarkikadan 

3 ' zearkikadan, nearkikan 

5 zindarzkidan 

6 ' zearzkikadan. nearzkikan 

1 ninrf?/A;ikan (') 

3 edukikan 

4 I ginduzkikan 
6 eduzkikan 

nindkarkitxiyokan 
indkarkikan 
^, zekarkikan 

m 

gindkarzkitxiyokan 

zindkarzkin 

zekarzkikan 

indA:«skigukan 

zekuskigukan, genekuski 

zindkuskigun 

zekuzkigukan. genekuzki- 

[kan 
nindmakizuten 

zemakizuten C') 

gindmazkizuten 

zemazkizuten (s^) 

nindroskitxiyotekan 

indroskitekan (2) 

zeroskitekan 

gindrozkitxiyotekan 

zindrozkiten 

zerozkitekan 



(E.) 



2° Preterito imperfccto 





nind 


1 




ind 


2 


< 


ze 
gind 


3 

4 




zind 


5 




ze 


6 



Emakumeak 
indarkiñadan 
nearkiñan 

nearzkiñan 

nindukiñan 
edukiñan 
ginduzkiñan 
eduzkiñan 

nindkarkitxiñonan 
indkarkiñan 
zekarkiñan 
gindkarzkitxiñonan 

zekarzkiñan 

indkuskigunan 
genekuskiñan 

genekuzkiñan 



nindroskitxiñotenan 
indroskitenan 
zeroskitenan 
gindrozkitxiñotenan 

zerozkitenan 



H 



o 



O 

U 



te tomaba 

lo 

os 

los 

me tenfas 
lo » 

nos 
los » 

me traia 
te » 
lo » 
nos 

os > 
los 

te veiamos 

lo » 

os 

los » 

me dabais 

lo 

nos » 

los 

me compraban 

te » 



a. '■ 10 

Ç 

^ nos 
I os 
los 



(1) nindu...— niñu... 

(2) nindro8...:^nind(e)ros...=ninros... 

(3) ze=zenc... zeinakizuten=zenemakizuten. 



319 



3/ Agintza 



(E.) 



3." Jniperativo 



BERE IPINTZA, ZA, STJBFIJO PROriO 
Gizonak E makumeak 



Nik 



Ik 



Ark 



Guk 



Zuek 



Ayek 



2 
3 
5 
6 

1 
3 
4 

6 

na 
a 

de 
ga 
za 
de 

2 
3 

6 

1 
3 
5 

6 

1 
2 
3 
4 
5 
6 



za kus 



azakarkikat 


azakarkiñat 


traigate yo 


zezakarkikat 


zezakarkiñat 


lo » 


zatzakarzkit 


■' 


» os » 


zezakarzkikat 


zezakarzkiñat 


los » 


nazakarkik 


nazakarkin 


traome tu 


ezakarkik 


ezakarkin 


» lo » 


gazakarzkik 


gazakarzkin 


> nos ' 


ezakarzkik 


ezakari^kin 


> los > 


nazakarkitxiyok 


nazakarkitxiñon 


traigame el 


azakarkik 


azakarkin 


» te » 


dczakarkik 


zezakarkin 


■>■ lo ' 


gazakarzkitxiyok 


gazakarzkitxiñon 


nos > 


zatzakarzki 




os » 


dezakarzkik 


zezakarzkin 


los » 


azakuskiguk 


azakuskigun 


veamoste nos.s 


zczakuskiguk 


zezakuskigun 


lo » 


zatzakuskigu 




•> os » 


zezakuskiguk 


zezakuskigun 


los > 


nazaramakizute 




guiadme vos.s 


dezaramakizute 




» lo » 


gazararaazkizute 




» nos » 


dezaramazkizute 




» los 


nazadukitxiyotek 


nazadukitxiñoten 


tenganme ellos 


azadukitek 


azadukiten 


>. te 


dezadukitek 


zezadukiten 


lo » 


gazaduzkitxiyotek 


gazaduzkitxiñoten 


nos » 


zatzaduzkite 




» os » 


dezaduzkitek 


zezaduzkiten 


» los » 



o 



M 
N 



4." Degintsa 

AGINTZATIK 

Gizonak 
azagalkikadan (') 
zezagalkikadan 
zatzagalzkidan 
zezagalzkikadan 

nazamilkikan <2) 

ezamilkikan 

gazamilzkikan 

ez:xmil.'kikan 

nazarrukitxiyokan O^) 

azarrukikan 

dezarrukikan 

gazarrukizkitxiyokau 

zatzarrukizkin 

dezarrukizkikan 

azabilkigukan (^) 
zezabilkigukan 
zat7.abilzkigun 
zezabilzkigukan 

nazagarkizuten '•'>> 
dezagarkizuten 
gazagarzkizuten 
dezagarzkizuten 

nazaroskitxiyotekan 

azaroskitekan 

dezaroskitekan 

gazarozkitxiyotekan 

zatzarozkiten 

dezarozkitekan 



320 






(E.) 


4.° Suljiintivo 


DATOR N AZKENEAN JARRIRIK 


Emakumeak 




; azagalkiñadan 




te pierda yo 


: zezagalkiñadan 




lo » » 
os 


: zezagalzkiñadan 




los > 


; nazamilkiñan 




me despeñes tu 


: ezamilkiñan 




lo » » 


: gazaniilzkiñan 




nos » » 


; ezamilzkiñan 




los :» » 


; nazarrukitxiñonan 




me compadezca el 


; azarrukiñan 




te 


; zezarrukiñan 




lo 


: gazarrukizkitxiñonan 


nos » 


; 


i 


os > » 


; zezarrukizkiñan 


los » » 


; azabilkigunan 


< 


te recojamos nos.s 


: zezahilkigunan 


B 


lo » " 




D 



os » » 


; zezabilzkigunan 




los » » 

me inflameisvos.s 
lo » » 
nos » » 
los » » 


; nazaroskitxiñotenan 




me compren ellos 


i azaroskitenan 




te » » 


1 zeznroskitenan 




lo » » 


: gazarozkitxiñotenan 




nos » » 
os » 


: zezarozkitenan 




los » » 



(1) Co/du=perder. 

(2) ,4mrfr/M=f1espeñar. 

(3) JS'rrMA;/=:compadecer. 

(4) Bildu^TecogKr. 
(b) Gar<u= inflamar. 







321 




5/ Zegintza <i> 


(E.) 5.° ^Sahju) 


Mvo pasado <^> 


Gizonak 


Emakumeak Que 


6 para que .. 




intzakarkikadan 


intzakarkiñadan 


te 


iS 


nezakarkikan 
zintzakarzkidan 


nezakarkiñan 

yo 


lo 

trajese 
os 




nezakarzkikan j 


nezakarzkiñan 


los 




nintzakuskikan 


nintzakuskiñan 


me 


HH 


ezakuskikan 
gintzakuzkikan 


ezakuskiñan 

tu 
gintzakuzkiñan 


lo 

vieses 
nos 




ezakuzkikan 


ezakuzkiñan 


los 




nintzakarkitxiyokan 


uintzakarkitxiñonan 


me 




intzakarkikan 


intzakarkiñan 


te 


u 

< 


zezakarkikan 
gintzakarzkitxiyokan 


zezakarkiñan 

el 
gintzakarzkitxiñonan 


lo 

trajese 
nos 




zintzakarzkin 




os 




zezakarzkikan 


zezakarzkiñan 


los 




intzamakigukan 


intzamakigunan 


te 


3 

o 


genezamakikan 
zintzamazkigun 


genezamakiñan 

nos.s 


lo 

diesemos 
os 




genezamazkikan 


genezamazkiñan 


los 




nintzaramakizuten 




me 


ii. 
9 

N 


zenezaramakizuten 
gintzaramazkizuten 


VOS.s 


lo 

condujeseis 
: nos 




zenezaramazkizuten 




1 los 




nintzagalkitxiyotekan 


nintzagalkitxiñotenan 


; me 




intzagalkitekan 


i intzagalkitenan 


: te 


« 

< 


zezagalkitekan 
gintzagalzkitxiyotekan 


i zezagalkiteuan 

ellos 
: gintzagalzkitxiñotenan 


'\ lo 

perdiesen 
; nos 




zintzagalzkiten 




: OS 




zezagalzkitekan 


; zezagalzkitenan 


: lOS 



(1) Lengokoatik dator xa bidez=Viene del pret^rito imperfecto con xa. 



— 322 — 



6." Oraivgo alkrrn <^> 

Gizonak 
j azakuskikekat 
zezakuskikekat 
zalzakuzkiket 
zezakuzkikekat 



Nik 



Ik 



Ark 



Guk 



Zuek 



Ayek 



nazarabilkikek 
ezarabilkikek 
gazarabilzkikek 
', ezarabilzkikek 

I nazaramakitxiyokek 
azaramakikek 
dezaramakikek 
gazaramazkitxiyok ek 
zatzaramazkike 
dezaiamazkikek 

azakai'kigukek 
zezakarkigukek 
zatzakarzkiguke 
zezakarzkigukek 

nazaukizuteke 
dezadukizuteke 
gazaduzkizuteke 
dezauzkizuteke 

nazamakitxiyotek 

azamakitekek 

dezamakitekek 

gazamazkitxiyoteken 

zatzamazkiteke 

dezamazkitekek 



(E.) 6.° Potencial presenfe (^> 

Emakumeak 
azakuskikemt te 

zezakuskikenat : In 





fjumiu ver 


i ^*s 


zezakuskikenat 




; los 


nazarabilkiken 




: me 


ezarabilkiken 
gazarabil/kiken 


puedes manejar 


\ '0 
; nos 


ezarabilzkiken 




: los 


nazaramakitxiñoken 




me 


azaramakiken 




: te 


zezaramakiken 
gazaramazkitxiñoken 


puede llevar 


lo 

nos 

os 


zezaramazkiken 




los 


azakarlciguken 




te 


zezakarkiguken 


podeinos traer 


lo 
os 


zezakarzkiguken 




los 

me 




podeis tener 


lo 

nos 

los 


nazamakitxiñoteken 




me 


azamakiteken 




te 


zezamakiteken 
gazamazkitxiñoteken 


pueden dar 


lo 

nos 

os 


zezamazkiteken 




los 



',') Aglnlzatik dator kc erantsirik=Viene del imperativo, agregandole ke. 



323 



7.' Lengo alkera ^'> 

Gizonak 
intzakarkikekadan 
nezakarkikekan 
zintzakarzkikedan 
nezakarzkikekan 

nintzadukikekan 
ezaukikekan 
gintzauzkikekan 
ezaduzkikekan 

nintzakuskitxiyokekan 

intzakuskikekan 

lezakuskikekan 

gintzakuzkitxiyokekan 

zintzakuzkiken 

lezakuzkikekan 

intzamakigukekan 
genezamakikekan 
zintzamazkiguken 
genezamazkikekan 

nintzaroskiziiteken 
zenezaroskizuteken 
gintzarozkizuteken 
zenezarozkizuteken 



intzaukitekekan 
lezadukitekekan 
gintzauzkitxiyotekekan 
zintzaduzkiteken 
1 lezauzkitekekan 



(E.) 7.° Potencial pasado <^) 

Emakumeak 



intzakarkikenadan 




te 


nezakarkikenan 


yo podia traer 


lo 
os 


nezakarzkikenan 




los 


: nintzadukikenan 




me 


ezaukikenan 
gintzauzkikenan 


podias tener 


lo 
nos 


ezaduzkikenan 




los 


nintzakuskitxiñokenan 




me 


intzakuskikenan 




te 


lezakuskikenan 
gintzakuzkitxiñokenan 


el podia ver 


lo 

nos 

os 


lezakuzkikenau 




los 


: intzamakigukenan 




te 


; genezamakikenan 


podiamos dar 


lo 

os 


1 genezamazkikenan 




los 

me 

lo 




podiais comprar 


nos 
los 


nintzadukitxiñotekenan 




me 


; intzaukitekenan 




i te 


lezadukitekenan 
■ gintzauzkitxiñotekenan 


podian tener 


i nos 

i 08 


'\ lezauzkitekenan 




; lOS 



(1) Zegintzatik dator ke bidez=Viene del subjuntivo pasado mediante ke. 



— 324 — 



8.' IMikn aTkcrii <•> 

Gizonak 
int/.akarkikekat 
nezakarkikek 
zintzakarzkiket 
nezakarzkikek 

nintzakuskikek 
ezakuskikek 
giiitzakuzkikek 
ezakuskikek 

nintzaukitxiyokek 

intzadukikek 

lezadukikek 

gintzauzkitxiyokek 

zintzaduzkike 

lezauzkikek 

intzaramakigukek 
j< j geuezaramakikek 
^; zintzaramazkiguke 

genezaramazkikek 



nintzabilkizuteke 
zenezabilkizuteke 
gintzabilzkizuteke 
zenezabilzkizuteke 



(E.) 8."^ Potencial indefinido <^) 
Emakumeak 



N 



nintzakarkitxiyotekek 

intzakarkitekek 
^ lezakarkitekek 
"*i gintzakarzkitxiyotekek 

zintzakarzkiteke 

le/nkarzkitekek 



: intzakarkikanat 




te 


i nozakarkiken 


yo podria traer 


lo 
os 


: nezakarikiken 




los 


\ nintzakuskiken 


• 


me 


; ezakuskiken 
: gintzakuzkiken 


podrias ver 


lo 
no8 


: ezakuskiken 




los 


: nintzaukitxiñoken 




me 


: intzadukiken 




te 


: lezadukiken 

; gintzauzkitxiñoken 


el podria tener 


lo 

nos 

os 


; lezauzkiken 




los 


intzaramakiguken 




te 


genezaraniakiken 


podriamos Uevar 


lo 
os 


genezaramazkiken 




los 
me 




podriais recoger 


lo 

nos 

los 


nintzakarkitxiñoteken 




me 


intzakarkiteken 




te 


Iczakarkiteken 
gintzakarzkitxiñoteken 


podrfan traer 


lo 

nos 

os 


lezakarzkiteken 




los 



(1) Leog<i alkeratik dator azkeneko n kcndurrk=Viene del anterior quitSndole la n final. 



325 — 





9.a Meridehoa <^> 


(E.) 9.° 


Condicional <'> 


Gizonak 


Emaknmeak 








indkuskikekat 


indkuskikenat 


te 






nekuskikek 
zindkuskikekat 


nekuskiken 


lo 
■ os 


veria 




nekuzkikek 


nekuzkiken 


los 






nindkarkikek 


nindkarkiken 


: me 






ekarkikek 
gindkarzkikek 


ekarkiken 

tii 
gindkarzkiken 


; lo 

nos 


traerias 




ekarzkikek 


okarzkiken 


los 






nindukitxiyokek 


nindukitxiñoken 


me 






indukikek 


indukiken 


: te 




as 
u 

< 


ledukikek 
ginduzkitxiyokek 


ledukiken 

el 
ginduzkitxiuoken 


lo 
nos 


tendria 




zinduzkike 




os 






leduzkikek 


leduzkiken 


los 






indarkigukek 


indarkiguken 


te 




5 


genarkikek 
zindarzkiguke 


genarkiken 

nos.s 


lo 
os 


toman'amos 




genarzkikek 


genarzkiken 


los 






nindmakizuteke 




me 






zenemakizuteke 

gindmazkizuteke 

zenemazkizuteke 


vos.s 


lo 

nos 

los 


dariais 




nindgalkitxiyotekek 


nindgalkitxiñoteken 


me 






indgalkitekek 


indgalkitcken 


te 




< 


legalkitekek 
gindgal /M txiy otekek 


legalkiteken 

ellos 
gindgalzkitxiñoteken 


lo 
nos 


perderian 




zindgalzkiteke 




os 






legalzkitekek 


legalzkiteken 


los 





<1) Lengo garaitik dator n gabe ta ke bidez=Viene del preterito sin n final y con ei afijo ke. 



— 326 — 
10." Mcnilrkoa ba-/rfc«w <^^ (E.) 10.° Condicional con ba=si 



(1) 



Gizonak 
baindkaryfcf/ baindkarA;iA:ei 
banekusA'i/ banekusA:iA;e/ 
bazinduzkit 
banekarzA;i7 banekarzA;iA"ei 



baninduAiA- 
baekarAtA; 
ginkarz^iA* 
baekarzA"iA 



kilcd- 
kikd- 
kikd- 
kikek 



u 

< 



baninduki/xtyoA* 

bainduA;^^: 

baleu/:rt- • 

baginduzki/j:»//(;A; 

hazinduy.ki 

balcduzHA- 

baindarki^rjfA- 
j( i bagenarA:^^ 

3 I 

''^ bazindarki<7wA; 
hagenarzkik 

i banindraaki3?//e 
jt \ bazenemakisM/^ 

e 

3 

^ bagindmazki2?//e 
bazenemazki2?<<e 



txiyokek 

kikek 

kikek 

txiyokek 

kike 

kikek 

'^ukek 
kikek 
gukek 
kikek 

-uteke 
{uteke 
zuteke 
zuteke 



> baningalkitxi.vo/eA; yotekek 

' baindgalki^eA; tekek 

it balegalkiicA; tekek 

< ; bagindgalzkitxiyo^eA- yotekek 

bazindgalzki/e teke 

I balegalzki^eA" tekek 



Emakumeak 
baindkarkiket 



. kiii . . . kikeii 

.kin » 

kin » 

kin » 

. k i txiñon txi ñ o k en 

./•/// kiken 

. kiii » 

.kxtxiñon txiñoken 

.ki kike 

.kin kiken 



.kii^uii 
. kiii 
.kii^tiii 
.kin 



kij^uken 
kikeii 
ki^iiken 
kikeii 



. Ixiñoten txiñotekeii 

.kiten kiteken 

. kiten kitekeii 

.txiñoten txiñoteken 



. kiteii 



kiteken 



te trajera 
c lo viese 
^ os tuviera 

los trajese 

me tuvieses 
.= j lo trajeras 

w ; 

^ . nos 
1 los 

, me tuviera 

I te ■■> 
-ilo 
^^ nos - 

os 

los » 

te toraase- 
*. lo » 

o 

CB 

o ; 

c OS 



'Ji 



03 



los 

me dieseis 
lo 

nos » 
los 



me perdie- 

fsen 
te - 

lo » 



X nos 
os 
' los 



(1) Mendekon l)frn d.T ke gabe: askotan, ez (1) Es el mismo condicional sin ke: 5 reces 

"ingi arren A-^-rekin ere esaten da. se usa tambi^n con ke; no dobia usarse. 



— 327- 



AMAYA 

Idazki au ez aunditzeagatik, 
laburtxo euskal-ekintzaren le- 
geak adierazi ditut, ta orain- 
dik laburtxogo izan naiz berak 
ikasgayetan jartzen. 

Ikasleen adimenak lan ontan 

arki litezken uzkeriak ordain- 

I 

duko dituzte nozki. 

Euskal-aditza, berez ain \ 
aberatz ta biurgarriy a, lege > 
gutxi, motx ta z-intzoz ikasi li- 
tekela adieraztea, izan dira 
nere asmoak; lan ontan nere ' 
alegin guztiyak jarri ditut; ' 
euskaltzale bikañai nere era- 
kusker au ondo badirukiye, 1 
sari onena emango didate, ne- j 
re egiñalak egoki ordaindu di- 1 
rala adierazten baditet: ez det 
beste asmorilv lan oni ekiteaii, 
eulvi: sure iskera eder ta mai- ■ 
tagarriya erres ikasi deikela, | 
ta ondo ikasiya, iraun betiko | 
iraun dedilla; ondo eutziya; j 
txit ugaritua, ta aldanez za- 
baldua, iskera zar ta ederre- ' 
nari dagokiyon bezela. 



CONCLUSION 

Por no alargar demasiado 
este libro, he sido breve en la 
explicacion de muchas reglas 
y aiin mas en la aplicacion de 
las mismas. 

Supla el buen criterio de los 
estudiosos los defectos que no- 
taren en esta obra. 

Mi objeto fue el probar que 
la rica y variadisima conjuga- 
cion del euslcera se sujeta a 
leyes fijas, breves y poco nu- 
merosas: he hecho cuanto de 
mi depende: si a los bascofilos 
Jes pareciere util mi metodo, 
su aprobacion seria para mi el 
mejor galardon que pudiera 
apetecer, ya que al emprender 
mi tarea no tuve otro proposi- 
to que el de facilitar el estudio 
de mi preciosa y amada len- 
gua, la que deseo dure por 
siempre siendo a la vez que 
conservada. enriquecida y 
propagada cual conviene a la 
mas antigua y hermosa de las 
lenguas. 



ARKIBIDEA-iNDICE 



Orrik 
ESKEINTZA IV 

3arpen bat IX 

Lenbiziko Ikasgaya 

Betxiyak.--!.» Galtzen diranak. 1 
J.en Bata beztez aldatzen dira- 

nak 3 

5.en Leguntzalleak 4 

l.en Ipintzak 5 

2.en Ikasgaya 

[tzaldiyaren zatiyak— Mugitza. 33 
[zena 36 

3.«n Ikasgaya 
[zengoya 47 

4.en Ikasgaya 

[zenordekoa 60 

Vditzkoya 65 

3atgillea 71 

Esarteak 72 

5.en Ikasgaya 

Vditza.— Erak, garayak, zenba- 
kiyak, notiñak, zuztrayak, 
ipintzak 77 

6.en Ikasgaya 

Ekintza. — ( larayak 93 

7.en Ikasgaya 

.•\)-ko eran - Izan aditzarcn 

ekintza I'^6 

[zan-en ukaerazko ekintza 130 

[zan-en galdcrazko ekintza. . . . 134 

[zan-en ba-rez ekintza 137 



I! 



PSgs. 



Dedicatoria IV 

Una advertencia IX 



1.^ Leccion 

Letras. — 1 "^ Las que se eliden 
2 ° Las que se sustituyen 



3." Las eufonicas. 
4.° Los afijos . . . . 



2.^ Leccidn 

Partes de la oracion. Articulo. 
Nombre 



1 
3 

4 
5 



33 
36 



3.* Leccion 

Adjeti vo 47 

4.* Leccion 

Pronombre 60 

Adverbio 65 

Conjuncion 71 

Interjeccion 72 

o.* Leceion 

Verbo.— Modos, tiempos, nu- 
ineros, persoiias, raicos y afi- 
jos 77 

6." Leccidn 

Conjugacion.— Tiumpos 93 

7.^ Leccidn 

Conjugacion del v» rbo ser en 

la forma (A) 126 

Conjugacion negativa del ver- 

bo ser 1 30 

Conjugacion inteir.^g-itiva del 

verbo ser 1 34 

Conjugacion condicional del 

verbo ser . , 137 



— 330 — 



S.en Jkas}>aya 

Izan-en ukaern ta oralderazko 

ekintza . . 

Du aditzaren okintza 147 

Du-ron, baroz, ukaeraz, galde- 
raz eta abarrezko ekintza. ... 151 

9.en Ikasjiaya 

Bereztasun cta alkarreztasu- 
nezko aditzen ekintza 157 

Aditz ekille ta bereztasunez- 
koak izan litezkenak; oyen 
okintza 159 

Ekin bat cdo asko diyon adi- 
tzaren ekintza 163 

KM" Ikasgaya 

(B)-ko eran biurtu litezken 

aditz batzuek 173 

Aditz oyen ekintza 174 

ll.en Ikasjraya 

(D)-ko eran biurtzen diran adi- 
tzen ekintza 18S 

12. en Ikaspiya 
(E)-koeran aditzarcn ekintza . 205 



liJ.c" Ikasgaya 

Aditz laguntzalleak. Agintza.. 220 

Degintza eta Zogintza 223 

Berrilea 224 

Itzaliliyan, itz l)akuitzak bear 

dun tokiya 22H 

Mendegayak 228 

KJ.en Ikassaya— 2.en aldiz 

Aditz inotxak. Berak biurtze- 

ko legeak. — (A)-ko eran 23? 

(B)-ko eran 240 

(D)-ko eran 254 

( E)-ko eran 266 



Orrik 


Pfigs. 




' 8."* Leceioii 

1 




Conjugacion negativo- interro- 


143 


gativa dcl verbo ser 143 


147 


Conjugacion dol verbo haber 6 




tener 147 



Conjugacion condicional, nega- 
tiva, interrogativa, etc, del 
verbo haber 151 

t).-' Leeeion 

Conjugacion de verbos reflexi- 
vos y rociprocos 157 

Conjugacion de los verbos que 
pueden scr activos y reflexi- 
vos 159 

Conjugacion cuando cxpresan 
complenicnto singular 6 plu- 
ral 163 

1().' Leeeion 

Algunos verbos que pueden 

conjugarse cn la fornia (B). . 173 
Conjugacion de los mismos . . . 174 

11.^ Leeeion 

Conjugacion dc h)s verbos en 
en la forma (D) 188 

12.* Leeeion 

Conjugacion del verbo en la . 
forma (E) 205 

13." Leeeion 

Verbos auxiliares.-Imperativo. 220 

Subjuntivos presente y pasado 223 

Relativo 224 

EI lugar que cada palabra debe 

ocupar en la oracion 226 

Depondencias 228 

18.'^ Leeeion his 

Verbos sinteticos.-Ileglas para 

su formacion. Forma (A) . . 232 

Forma(B) 240 

Forma (D) 254 

Forraa(E) 266 



331 — 



Orrik 

IS.en Ikasgaya 

Euskal aditza ika ta iñaka ja- 

rriya 281 

Aditza ika ta iñaka biurtzeko 

legeak 281 

(A)-koeran 291 

(B)-ko eran 291 

(D)-ko eran. 291 

(E)-koeran 315 



J^lS/LJ^^ J^ 



PSgs. 



16." Leccioii 



El verbo vasco en el tratamien- 

tofamiliar 281 

Reglas para su conjugacion en 

este tratamiento 281 

Forma (A) 291 

Forma (B) 291 

Forma (D) 



291 

Forma (E) 315 



Fiisr 



^^tf 





\ 



!^ 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 



UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY 



'' i 



PH 

5035 

U7 



Lertxundi y Baztarrika, Juan 
Manuel 

Euzkal-iztiya 






"^ 



n 



^rrtMmi 



S^^ 



r^