mtmiiimmm
■i WUWUUIf
f»'i't.'T!%i'?:^sV;^-^'^"
S?atMWt8l l^j.J«MIWIM I H yM ll HW I II i Bl l . l.- -3»»^:V*-^«-W:ste
p % r
i\ '
, JONES
fS
EXCERPTA BREVIA
LaL.Gr
jT97e
Class. Senn.
EXCERPTA BREVIA
WyHySP^ONES, M.A.
♦ * »
AND
R. PARKER SMITH, M.A.
ASSISTANT MASTERS AT THE PBRSE SCHOOL, CAMBRIDGE
.<>^-'
t--v-
\
BLACKIE AND SON LIMITED
50 OLD BAILEY LONDON
GLASGOW AND BOMBAY
PREFACE
This compilation is published at the request of
many readers of my little book, The Teaching of
Latin. The selections which I had already printed
for my own use, as described in the third chapter of
that book, were too few to offer to the general public,
and the task of finding a considerable number of
new extracts has proved far more laborious than I
expected. I have been fortunate enough to secure
the help of my colleague, Mr. R. Parker Smith, who
has chosen most of the historical passages, besides
giving other valuable help. I alone, however, am
responsible for any errors in the marking of quan-
tities. Only those who have done such work know
how hard it is for one pair of eyes to avoid errors
and omissions, and I need not add that any cor-
rections will be gladly received.
Part I consists of short passages suitable for
learners on their first introduction to a Latin text
after a year's course, such as that given in Scott
and Jones's First Latin Course^ on the simple sen-
tence. The blank page is for the teacher's notes,
given either before or after the preparation at home ;
references to the Latin grammar in use should be
added in the margin of the text. Other suggestions
will be found in the chapter of The Teaching of Latin
to which I refer above.
vi Preface
Part II contains passages which throw light upon
Roman history, arranged in a rough chronological
order. Although extracts, they will be found to be
in many cases artistic unities. That splendid prose
epic in brief, the attack upon Cicero's camp, is cer-
tainly more of a unity than, say, a '^book" of the
odes of Horace. The compilers have desired to find
selections which show why the Romans were a great
people.
AU vowels long by nature have been marked, so
that the short mark is discarded as superfluous.
Nothing but good can come from the distinction, thus
unconsciously impressed upon the learner, between
long vowels and long syllables. In the very difficult
matter of hidden quantity, Gildersleeve and Lodge's
Latin Grammar has, in general, been closely followed.
I may add in conclusion that most of this book has
been tested by myself in class, and I believe that it
will be found suitable in point of difficulty for learners
in their second and third years, for whom it is prim-
arily intended. I have made no attempt to arrange
the selections in order of difficulty, in my opinion a
useless task. Part I, however, is much simpler than
Part II, and in the former I have not hesitated to
alter the Latin of passages where it appeared too
difficult. In Part II such alterations are very rare.
W. H. S. JONES.
Perse School,
Cambridge.
REFERENCES TO AUTHORS
PART I
1. Gatullus, 5.
2. „ -t9.w-<\
3. Martial, iii. 44.
4. ,, i. 109.
5. „ iv. 3a
6. Catullus, 50.
7- .. 3-
8. Martial, iv. 86.
9-
la
II.
12.
>3-
14.
»S-
16.
V. 20.
V. 80.
vii. 3.
vii. 89.
X. 47.
iv. 21.
iii. 2.
iv. 64.
17. Ovid, Fastif iii. 215.
18. „ „ iii. 523.
19. Verg-il, Georgics^ iv. 485.
20. ,, Aeneid, ix. 420.
21. Cicero, ad Fam, xiv. 8.
22. ,, ,, xiv. 12.
23. ,, „ xiv. 19.
24. Livy, ii. 10.
25- .. J- 53-
26. ,, ii. 12.
27. Nepos, XV. 9.
28. Caesar, c?le hello Gallico, iv.
24.
29. Pliny, Ep. v. 18.
30. „ „ ix. 21.
PART II
31. Florus, Epitome^ i. 8.
32. ,, „ i. 10.
33. Ennius, ap, Cic. de Div.
i. 20, 40.
34. Ovid, Fasti, i. 193.
35. A. Gellius, N.A. i. 19.
36. Ovid, Fasti, ii. 685.
37. Livy, ii. 23, 32, 33.
38. „ ii. 48-5^
39. Ovid, Fasti, ii. 195.
vli
40. Livy, iii. 26-28.
41. „ iii. 52-55.
42. A. Gellius, N.A. ix. 13.
43. Florus, i. 17.
44. ,, i. 18.
45. A. Gellius, iii. 7.
46. Horace, Odesj iii. 5.
47. Eutropius, ii. 24, 25.
48. Nepos, xxiii. 2.
49. Livy, xxviii. 11.
Vlll
References to Authors
50. Livy, xxix. 10, 11.
51. Nepos, xxiii. 10, 11.
52. Cicero, de Divin. i. 35.
53. A. Gellius, N.A, iv. 18.
54. Florus, ii. 18.
55. Sallust, lugurtha^ 4-8.
56. ,» M 12, 13,
15, 16, 20, 21.
57. Sallust, lugurtha, 93, 94.
58. A. Gellius, N.A. xv. 22.
59. Cicero, in Cat. ii. 8-10.
60. Caesar, de hello Gallico, v.
38-52-
61. Caesar, de betto GallicOj
vii. 77, 78.
62. Caesar, de bello Gallico^ vi.
21-23; iv. I, 3.
63. Tacitus, de situ, 4, 5, 7, 1 1 ,
13, 16, 19.
64. Tacitus, Agricola, 45, 46.
65- ». ,, 11-13-
66. Spartianus, Severus.
67. lustinian, Institutes.
68. Propertius, iv. i.
69. Vergil, Aeneid, vi. 756.
EXCERPTA BREVIA
Part I
Vivamus, mea Lesbia, atque amemus,
rumoresque senum severiorum
omnes Qnius aestimemus assis.
soles occidere et redlre possunt:
nobis cum semel occidit brevis lux,
nox est perpetua una dormienda.
Disertissime Romuli nepotum,
quot sunt, quotque fuere, Marce Tulll,
quotque post aliis erunt in annis,
gratias tibi maximas Catullus
agit pessimus omnium poeta
tanto pessimus omnium poeta
quanto tu optimus omnium patronus.
Occurrit tibi nemo quod libenter,
quod, quacumque venis, fuga est et ingens
circa te, Ligurine, solitQdo,
quid sit, scire cupis? nimis poeta es.
(B6U) 1 6
w
Excerpta Brevia
et stanti legis et legis sedenti.
in thermas fugio; sonas ad aurem.
piscinam peto: non licet natare.
ad cenam propero: tenes euntem.
ad cenam venio: fugas sedentem.
lassus dormio: suscitas iacentem.
vis, quantum facias mali, videre?
vir iustus, probus, innocens timeris.
10
15
Issa est passere nequior Catulli,
Issa est purior osculo columbae,
Issa est blandior omnibus puellis,
Issa est carior Indicis lapillis.
Issa est deliciae catella Publi.
hanc tu, sl queritur, loqui putabis;
sentit tristitiamque gaudiumque.
collo nixa cubat capitque somnos,
ut susplria nulla sentiantur.
hanc ne lux rapiat suprema totam,
picta Publius exprimit tabella,
in qua tam similem videbis Issam,
ut sit tam similis sibi nec ipsa.
Issam denique pone cum tabella:
aut utramque putabis esse veram,
aut utramque putabis esse pictam.
Baiano procul a lacQ monemus,
piscator fuge ne nocens recedas.
sacris piscibus hae natantur undae,
qul norunt dominum manumque lambunt
illam, qua nihil est in orbe maius.
quid quod nomen habent et ad magistrl
Excerpta Brevia 3
vocem quisque sui venit citatus?
hoc quondam Libys impius profundo,
dum praedam calamo tremente ducit,
raptis luminibus repente caecus 10
captum non potuit videre piscem,
et nunc sacrilegos perosus hamos
Baianos sedet ad lacus rogator.
at tu, dum potes, innocens recede
iactis simplicibus cibis in undas, 16
et pisces venerare delicatos.
6
Hesterno, Licini, die otiosi
multum lusimus in meis tabellis,
ut convenerat esse delicatos.
scribens versiculos uterque nostrum
ludebat numero modo hoc modo illo, 6
reddens mutua per iocum atque vinum.
atque illinc abii tuo lepore
incensus, Licini, facetiisque,
ut nec me miserum cibus iuvaret,
nec somnus tegeret quiete ocellos, 10
sed toto indomitus furore lecto
versarer cupiens videre lucem,
ut tecum loquerer, simulque ut essem.
at defessa labore membra postquam
semimortua lectulo iacebant, 15
hoc, iucunde, tibi poema feci,
ex quo perspiceres meum dolorem.
nunc audax cave sis, precesque nostras,
oramus, cave despuas, ocelle,
ne poenas Nemesis reposcat a te. so
est vemens dea: laedere hanc caveto.
Excerpta Brevia
10
15
Lugete, 6 Veneres cupidinesque.
passer mortuus est meae puellae,
passer deliciae meae puellae,
quem plus illa ocuHs sufs amabat:
nam mellltus erat suamque norat
ipsa tam bene quam puella matrem.
nec sese a gremio illius movebat,
sed circumsiliens modo huc modo illuc
ad solam dominam usque plpilabat.
qui nunc it per iter tenebricosum
illuc, unde negfant redlre quemquam.
at vobis male sit, malae tenebrae
Orci, quae omnia bella devoratis:
tam bellum mihi passerem abstulistis.
6 factum male! io miselle passer!
tua nunc opera meae puellae
flendo turgiduli rubent ocelli.
10
8
Si vis auribus Atticis probari,
exhortor moneoque te, libelle,
ut docto placeas Apollinari.
nil exactius erudltiusque est,
sed nec candidius benlgniusque:
si te pectore, sl tenebit ore,
nec rhoncos metues mallgniorum,
nec scombrls tunicas dabis molestas.
si damnaverit, ad salariorum
curras scrinia protinus licebit,
inversa pueris arande charta.
Excerpta Brevia 5
Sr tecum mihi, care Martialis,
securls liceat frui diebus,
si disponere tempus otiosum
et verae pariter vacare vitae:
nec nos atria nec domos potentum 5
nec lites tetricas forumque triste
nossemus nec imagines superbas;
sed gestatio, fabulae, libelli,
campus, porticus, umbra, Virgo, ttiermae,
haec essent loca semper, hi labores. 10
nunc vivit necuter sibi, bonosque
soles effugere atque abire sentit,
qui nobis pereunt et imputantur.
quisquam vivere cum sciat, moratur?
10
Non totam mihi, si vacabis, horam
dones et licet imputes, Severe,
dum nostras legis exigisque nugas.
* Durum est perdere ferias': rogamus
iactQram patiaris hanc ferasque. 5
quod si legeris ista cum diserto
— sed numquid sumus improbi? — Secundo,
plQs multo tibi debitQrus hic est
quam debet domino suo libellus.
nam securus erit, nec inquieta 10
lassi marmora Sisyphi videbit,
quem censoria cum meo Severo
docti hma momorderit Secundi.
11
Cor non mitto meos tibi, Pontiliane, libellos?
ne mihi tu mittas, Pontiliane, tuos.
Excerpta Brevia
12
I, felix rosa, mollibusque sertis
nostri cinge comas ApoUinaris.
quas tu nectere candidas, sed olim,
sic te semper amet Venus, memento.
10
13
Vitam quae faciant beatiorem,
iucundissime Martialis, haec sunt:
res non parta labore sed relicta;
non ingratus ager, focus perennis;
lis nunquam, toga rara, mens quieta;
vires ingenuae, salubre corpus;
prudens simplicitas, pares amici;
convictus facilis, sine arte mensa;
nox non ebria sed soluta curis;
somnus qui faciat breves tenebras:
quod sis esse velis nihilque maUs;
summum nec metuas diem nec optes.
14
Nullos esse deos, inane caelum
adfirmat Segius: probatque, quod se
factum, dum negat haec, videt beatum.
15
Cqius vis fieri, libelle, munus?
festina tibi vindicem parare,
ne nigram cito raptus in culinam
cordylas madida tegas papyro
vel turis piperisve sis cucullus.
Faustini fugis in sinum? sapisti.
Excerpta Brevia 7
cedro nunc licet ambules perunctus
et frontis gemino decens honore
pictis luxurieris umbilicls,
et te purpura delicata velet, 10
et cocco rubeat superbus index.
illo vindice nec Probum timeto.
16
luli iugera pauca Martialis
hortis Hesperidum beatiora
longo lanicuh iugo recumbunt:
lati coUibus eminent recessus
et planus modico tumore vertex 6
caelo perfruitur sereniore
et curvas nebula tegente valles
solus luce nitet peculiari:
pQris leniter admoventur astris
celsae culmina deUcata villae. 10
hinc septem dominos videre montes
et totam Hcet aestimare Romam.
hoc rus, seu potius domus vocanda est,
commendat dominus: tuam putabis,
tam non invida tamque liberalis, 16
tam comi patet hospitalitate.
17
lam steterant acies ferro mortique paratae,
iam lituus pugnae signa daturus erat:
cum raptae veniunt inter patresque virosque,
inque sinu natos, pignora cara, tenent.
ut medium campi scissis tetigere capillis, 5
in terram posito procubuere genu:
et quasi sentirent, blando clamore nepotes
tendebant ad avos bracchia parva suos.
8 Excerpta Brevia
qui poterat clamabat avum tum detilque visum,
10 et qui vix poterat, posse coactus erat.
tela viris animique cadunt, gladiisque remotis
dant soceri generis accipiuntque manus,
laudatasque tenent natas, scutoque nepotem
fert avus. hic scuti dulcior usus erat.
18
Idibus est Annae festum geniale Perennae
haud procul a ripis, advena Thybri, tuis;
plebs venit ac virides passim disiecta per herbas
potat, et accumbit cum pare quisque sua.
6 sub love pars durat, pauci tentoria ponunt,
sunt quibus e ramis frondea facta casa est.
pars, ubi pro rigidis calamos statuere cokimnis,
desuper extentas imposuere togas.
sole tamen vinoque calent, annosque precantur
10 quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.
iUic et cantant quicquid didicere theatris,
et iactant faciles ad sua verba manus;
et ducunt posito duras cratere choreas,
cultaque diffusis saltat amica comis.
i5Cum redeunt, titubant et sunt spectacula volgi,
et * fortQnatos ' obvia turba vocat.
occurrit nQper (visa est mihi digna relatu)
pompa: senem potum pota trahebat anus.
19
lamque pedem referens casQs evaserat omnes,
redditaque Eurydice superas veniebat ad auras
pone sequens (namque hanc dederat Proserpina
legem),
cum subita incautum dementia cepit amantem,
6 ignoscenda quidem, scirent si ignoscere MSnes :
Excerpta Brevia 9
restitit, Eurydicenque suam iam luce sub ipsa
immemor, heu, victusque animi respexit. ibi omnis
efFusus labor, atque immitis rupta tyranni
foedera, terque fragor stagni est auditus Averni.
illa * Quis et me ' inquit * miseram et te perdidit,
Orpheu, 10
quis tantus furor? en iterum crudelia retro
fata vocant, conditque natantia lumina somnus.
iamque vale: feror ingenti circumdata nocte,
invalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas.'
dixit, et ex oculis subito ceu fumus in auras 15
commixtus tenues fugit diversa, neque illum
prensantem nequiquam umbras et multa volentem
dicere praeterea vidit; nec portitor Orci
amplius obiectam passus transire paludem.
20
Saevit atrox Volcens, nec teli conspicit usquam
auctorem nec quo se ardens immittere possit.
* Tq tamen interea calido mihi sanguine poenas
persolves amborum,' inquit; simul ense recluso
ibat in Euryalum. tunc vero exterritus, amens 5
clamabat Nisus, nec se celare tenebris
amplius aut tantum potuit perferre dolorem.
* Me, me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,
6 Rutuli; mea fraus omnis; nihil iste nec ausus
nec potuit (caelum hoc et conscia sidera testor), 10
tantum infelicem nimium dilexit amicum.'
talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus
transabiit costas et candida pectora rumpit.
volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus
it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit: 15
purpureus veluti cum flos succisus aratro
languescit moriens, lassove papavera coUo
lo Excerpta Brevia
demlsere caput, pluvia cum forte gravantur.
at Nisus ruit in medios solumque per omnes
2oVolcentem petit, in solo Volcente moratur.
quem circum glomerati hostes hinc comminus atque
hinc
proturbant. instat non setius ac rotat ensem
fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore
condidit adverso et moriens animam abstulit hostl.
25tum super exanimum sese proiecit amicum
confossus placidaque ibi demum morte quievit.
21
TuLLius Terentiae suae s. d.
Valetudinem tuam velim cures diligentissime. nam
mihi et scriptum et nQntiatum est te in febrim subito
incidisse. quod celeriter me fecisti de Caesaris litteris
certiorem, fecisti mihi gratum. item posthac, si
6 quid opus erit, si quid acciderit novi, facies ut sciam.
cura ut valeas. vale. d. iiii. Non. lun.
22
TuLLius Terentiae suae s. d.
Quod nos in Italiam salvos venisse gaudes, per-
petuo gaudeas velim. sed perturbati dolore animl
magnisque iniuriis metuo ne id consilii ceperimus
quod non facile explicare possimus. quare quantum
spotes adiuva. quid autem possis mihi in mentem
non venit. in viam quod te des hoc tempore nihil
est; et longum est iter et non tutum; et non video
quid prodesse possis si veneris. vale. d. prid.
Nonas Novembres Brundisio.
Excerpta Brevia ii
23
TULLIUS TERENTIit SUAE S. D.
In maximis meis doloribus excruciat me valetudo
TuUiae nostrae. de qua nihil est quod ad te plura ^
scribam : tibi enim aeque magnae curae esse certo W^ •
scio. quod me propius voltis accedere, video ita
esse faciendum^A etiam ante fecissem, sed me multas
impediverunt quae ne nunc quidem expedita sunt.
sed a Pomponio exspecto litteras^quas ad me quam
primum perferendas cures velim. da operam ut
valeas.
24
Pons sublicius iter paene hostibus dedit. sed
Horatius Cocles, cum captum repentino impetu
laniculum vidisset, 'Pontem,' inquit, * ferro igni,
quacumque vi potestis, interrumpite. ego impetum
hostium excipiam.' vadit inde in primum aditums
pontis. duos tamen cum eo pudor tenuit, Spurium
Larcium ac Titum Herminium, ambos claros genere
factisque. cum his primam periculi procellam sus-
tinuit: deinde eos quoque ipsos exigua parte pontis
relicta, cedere in tutum coegit. cunctati aliquamdiu lo
sunt hostes, dum alius alium, ut proelium incipiant,
circumspectant. pudor deinde commovit aciem, et
clamore sublato undique in unum hostem tela con-
iciunt. quae cum in obiecto cQncta scuto haesissent,
iam impetu conabantur detrudere virum, cum simulis
fragor rupti pontis simul clamor Romanorum im-
petum sustinuit. tum Cocles ^Tiberine pater,' inquit,
* te sancte precor, haec arma et hunc militem propitio
flumine accipias '. ita sic armatus in Tiberim desiluit
et incolumis ad suos tranavit. grata erga tantam 20
virtutem civitas fuit. statua in comitio posita, agri
quantum uno die circumaravit datum.
Excerpta Brevia
25
Sextus filius Superbl transfugit ex composito
Gabios, patris in se saevitiam intolerabilem con-
querens, et benigne a Gabinis excipitur. tandem
etiam dux belli legitur. itaque postquam satis
5 virium ad omnes conatus videbat, tum ex suis unum
sciscitatum Romam ad patrem mittit, quidnam se
facere vellet. huic nuntio, quia, credo, dubiae fidei
videbatur, nihil voce responsum est: rex velut de-
hberabundus in hortum aedium transit sequente
lonuntio filii. ibi inambulans tacitus summa papa-
verum capita dicitur baculo decussisse. interro-
gando exspectandoque responsum nuntius fessus ut
re imperfecta redit Gabios. quae dixerit quaeque
viderit refert: seu ira seu odio seu superbia insita
15 ingenio nuUam eum vocem emisisse. Sextus ubi
quid vellet parens intellexit, primores civitatis intere-
mit. bona eorum multitudini divisa sunt : largitiones
inde praedaeque, et dulcedine privati commodi sensus
malorum publicorum adimi, donec orba consilio auxi-
20 lioque Gabina res regi Romano sine uUa dimicatione
in manum traditur.
26
Gaius Mucius, adulescens nobilis, primo sua sponte
penetrare in hostium castra constituit : dein metuens
ne, si consulum iniussu et ignaris omnibus iret, forte
deprehensus a custodibus Romanis retraheretur ut
stransfuga, senatum adit. ' Transire Tiberim,' inquit,
* patres, et intrare, si possim, castra hostium volo
non praedo nec populationum invicem ultor: maius,
si di adiuvant, in animo est facinus.' adprobant
patres: abdito intra vestem ferro proficiscitur. ubi
10 eo venit, in confertissima turba prope regium tribQnal
Excerpta Brevia tj
constitit. ibi cum stipendium militibus forte daretur,
scrlba cum rege sedens pari fere ornatu multa agebat.
Mucius timens sciscitari uter Porsenna esset scribam
pro rege obtruncat. vadentem inde cum reprehensum
regii satellites retraxissent, ante tribunal regis desti- 15
tutus — tum quoque inter tantas fortunae minas
metuendus magis quam metuens — * Romanus sum,'
inquit, ' civis, Gaium Mucium vocant : hostis hostem
occidere volui, nec ad mortem minus animi est quam
fuit ad caedem : et facere et pati fortia Romanum est. 20
nec unus in te ego hos animos gessi : longus post me
ordo est idem petentium decus: hoc tibi iuventus
Romana indicimus bellum.' cum rex ira infensus
periculoque conterritus circumdari ignes minitabundus
iuberet, * £n tibi,' inquit, * ut sentias, quam vile cor-25
pus sit his, qui magnam gloriam vident:' dextramque
accenso ad sacrificium foculo iniecit. prope attonitus
miraculo rex cum a sede sua prosiluisset amoverique
ab altaribus iussisset, * Tu vero abi ' inquit, * in te
magis quam in me hostilia ausus '. tunc Mucius, 30
' Quando quidem ' inquit * est apud te virtuti honor,
ut beneficio tuleris a me quod minis nequisti : trecenti
coniuravimus principes iuventutis Romanae, ut in te
hac via grassaremur: mea prima sors fuit: ceteri
suo quisque tempore aderunt '. Mucio postea Scae- 35
volae a clade dextrae manus cognomen inditum.
27
Apud Mantineam pugnans Epaminondas sparo
eminus percussus concidit. hoc casu aliquantum
retardati sunt Boeotii, neque tamen prius pugna
excesserunt, quam repugnantes profligaverunt. at
Epaminondas cum animadverteret mortiferum se vol- 5
nus accepisse, simulque si ferrum extraxisset, animam
14 Excerpta Brevia
statim emlssQrum, usque eo retinuit, quoad renunti-
atum est vicisse Boeotios. id postquam audivit,
'Satis' inquit *vixi: invictus enim morior'. tum
loferro extracto confestim exanimatus est.
28
At barbari, consilio Romanorum cognito, nosiros
navibus egredi prohibebant. atque nostris militibus
cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui
decimae legionis aquilam ferebat, obtestatus deos, ut
5ea res legioni feliciter eveniret, * Desilite,' inquit,
*milites, nisi voltis aquilam hostibus prodere: eg"o
certe meum rei publicae atque imperatori officium
praestitero'. hoc cum magna voce dixisset, se ex
navi proiecit atque in hostes aquilam ferre coepit.
lotum nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus
admitteretur, universi ex navi desiluerunt, et in
hostes impetum fecerunt.
29
C. Plinius Calpurni5 Macro suO s.
Bene est mihi, quia tibi bene est. habes uxorem
tecum, habes fiHum; frueris mari, fontibus, viridibus,
agro, villa amoenissima. neque enim dubito esse
amoenissimam, in qua se composuerat homo feUcior
ijante quam fehcissimus fieret. ego in Tuscis et venor
et studeo, quae interdum alternis interdum simul
facio, nec tamen adhuc possum pronuntiare utrum
sit difficilius capere aliquid an scribere. vale.
Excerpta Brevia 15
30
C. PlInius SabTniXnO suO s.
Libertus tuus, cui suscensere te dlxeras, venit ad
me advolutusque pedibus meis tanquam tuis haesit.
flevit multum, multum rogfavit, multum etiam tacuit ;
in summa, fecit mihi fidem paenitentiae. vere credo
emendatum, quia deliquisse se sentit. irasceris, scio, 6
et irasceris merito, id quoque scio : sed tunc praecipua
mansuetudinis laus, cum irae causa iustissima est.
amasti hominem et, spero, amabis : interim sufficit ut
exorari te sinas. licebit rursus irasci, si meruerit,
quod exoratus excusatius facies. remitte aliquidio
adulescentiae ipsius, remitte lacrimis, remitte indul-
gentiae tuae: ne torseris illum, ne torseris etiam te.
torqueris enim, cum tam lenis irasceris. vereor ne
videar non rogare sed cogere, si precibus eius meas
iunxero. iungam tamen tanto plenius et effusius, 15
quanto ipsum acrius severiusque corripui, destricte
minatus nunquam me postea rogaturum. hoc illi,
quem terreri oportebat, tibi non idem. nam fortasse
iterum rogabo, impetrabo iterum ; sit modo tale ut
rogare me, ut praestare te deceat. vale. 20
Part II
31
Haec est prima aetas popull Romani, et quasi
infantia, quam habuit sub regibus septem, quadam
fatorum industria, tam variis ingenio, ut reipublicae
ratio et utilitas postulabat. nam quid Romulo ar-
sdentius? tali opus fuit, ut invaderet regnum. quid
Numa religiosius? ita res poposcit, ut ferox populus
deorum metu mitigaretur. quid ille militiae artifex
Tullus? bellatoribus viris quam necessarius, ut
acueret ratione virtutem. quid aedificator Ancus?
\out urbem colonia extenderet, ponte iungeret, muro
tueretur. iam vero Tarquinii ornamenta et insignia
quantam principi populo addiderunt ex ipso habitu
dignitatem? actus a Servio census quid effecit, nisi
ut ipsa se nosset respublica? postremo Superbi
isillius importuna dominatio non nihil, immo vel
plurimum profuit. sic enim efFectus est, ut agi-
tatus iniuriis populus cupiditate libertatis incende-
retur.
32
Pulsis ex urbe regibus, prima pro libertate arma cor-
repta sunt. nam Porsenna rex Etruscorum ingentibus
copiis aderat, et Tarquinios manu reducebat. hunc
tamen, quamvis et armis, et fame urgeret, occupa-
5toque laniculo ipsis Urbis faucibus incubaret, sus-
tinuit, reppulit, novissime etiam tanta admiratione
percuHt, ut superior ultro cum paene victis amicitiae
10
Excerpta Brevia 17
foedera feriret. tunc illa Romana prodigia atque
miracula, Horatius, Mucius, Cloelia; qul nisi in
annalibus forent, hodie fabulae viderentur. quippe 10
Horatius Cocles postquam hostes undique instantes
solus summovere non poterat, ponte reciso trans-
natat Tiberim, nec arma dlmittit. Mucius Scaevola
regem per insidias in castrls ipslus aggreditur: sed
ubi frustrato circa purpuratum eius ictu tenetur, 15
ardentibus focls inicit manum, terroremque geminat
dolo. * Ut scias,' inquit, * quem virum effugerls,
idem trecenti iuravimus;' cum interim (immane
dictu !) hic interritus, ille trepidaret, tanquam manus
regis arderet. slc quidem viri. sed ne quis sexus20
a iaude cessaret, ecce et virginum virtQs. una ex
obsidibus elapsa custodiam, Cloelia, per patrium
flumen equitabat. et rex quidem tot tantisque vir-
tutum territus monstris valere liberosque esse iussit.
Tarquinii tamdiu dimicaverunt, donec Aruntem filium 25
regis manu sua Brutus occldit, superque ipsum mutuo
volnere exspiravit.
33
Dream of Ilia, Aeneas' Daughter
excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,
talia commemorat lacrimans, exterrita somno:
* Euridica prognata, pater quam noster amavit,
vlres vitaque corpus meum nunc deserit omne.
nam me vlsus homo pulcher per amoena salicta 5
et rlpas raptare locosque novos; ita sola
postilla, germana soror, errare videbar
tardaque vestigare et quaerere te, neque posse
corde capessere, semita nulla pedem stabilibat.
exin compellare pater me voce videtur 10
his verbis : ' grata, tibl sunt ante ferendae
(B611) g
i8 ^^^^^Excerpta Brevia
aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet '.
haec ecfatus pater, g-ermana, repente recessit
nec sese dedit in conspectum corde cupitus,
isquamquam multa manus ad caeli caerula templa
tendebam lacrimans et blanda voce vocabam.
vix aegro tum corde meo me somnus rellquit.'
34
vix ego Saturno quemquam regnante videbam,
cuius non animo dulcia lucra forent.
tempore crevit amor, qui nunc est summus,
habendi :
vix ultra quo iam progrediatur habet.
5 pluris opes nunc sunt quam prisci temporis annis,
dum populus pauper, dum nova Roma fuit,
dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum,
et dabat exiguum fluminis ulva torum.
luppiter angfusta vix totus stabat in urbe,
10 inque lovis dextra fictile fulmen erat.
frondibus ornabant quae nunc Capitolia gemmis,
pascebatque suos ipse senator oves;
nec pudor in stipula placidam cepisse quietem
et faenum capiti supposuisse fuit.
15 iura dabat populis posito modo praetor aratro,
et levis argenti lammina crimen erat.
at postquam fortuna loci caput extulit hoius,
et tetigit summo vertice Roma deos,
creverunt et opes et opum furiosa cupido,
20 et cum possideant plurima, plura petunt.
35
In antiquis annalibus memoria super libris Sibyl-
linis haec prodita est. anus hospita atque incognita
ad Tarquinium Superbum reg"em adiit, novem libros
Excerpta Brevia 19
ferens, quos esse dlcebat divina oracula: eos velle
venumdare. Tarquinius pretium percunctatus est : 5
mulier nimium immensum poposcit. rex, quasi anus
aetate desiperet, derisit. tum illa foculum coram
cum igni apposuit, et tres libros ex novem deussit;
et ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet,
regem interrogavit. sed enim Tarquinius id multo 10
rlsit magis; dlxitque anum iam procul dubio deli-
rare mulier ibldem statim tres libros alios exussit;
atque id ipsum denuo placide interrogavit, an tres
reliquos eodem pretio emat. Tarquinius ore iam
serio atque attentiore animo fit. eam constantiam 15
confldentiamque non Insuper habendam intellegit:
libros tres reliquos mercatur nihilo minore pretio
quam quod erat petitum pro omnibus. sed eam
mulierem tunc a Tarquinio dlgressam postea nus-
quam loci vlsam constitit. Ubri tres in sacrarium 20
conditi Sibylllni appellatl. ad eos, quasi ad ora-
culum, XV viri adeunt, cum dei immortales publice
consulendi sunt.
36
Ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen.
ceperat hic alias, alias everterat urbes,
et Gabios turpi fecerat arte suos.
namque trium minimus, proles manifesta Superbi, 5
in medios hostes nocte silente venit.
nudarant gladios: 'Occldite,' dlxit, 'inermem;
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
qui mea crudeli laceravit verbere terga'.
dicere ut hoc posset verbera passus erat. 10
iQna fuit: spectant iuvenem gladiosque recondunt
tergaque, deducta veste, notata vident:
20
Excerpta Brevia
flent quoque et ut secum tueatur bella precantur
callidus ignaris adnuit ille viris.
isiamque potens misso g-enitorem appellat amico,
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
hortus odoratis suberat cultissimus herbis,
sectus humum rivo lene sonantis aquae.
iUic Tarquinius mandata latentia nati
20 accipit, et virga lilia summa metit.
nuntius ut rediit decussaque Hlia dixit,
f ilius * Agnosco iussa parentis ' ait.
nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina,
traduntur ducibus moenia nuda suis.
25ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
exit et exstinctis ignibus exta rapit.
consulitur Phoebus. sors est ita reddita:
qui dederit princeps oscula, victor erit.'
oscula quisque suae matri properata tulerunt,
30 non intellecto credula turba deo.
BrQtus erat stulti sapiens imitator, ut esset
tQtus ab insidiis, dire Superbe, tuis.
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
creditus offenso procubuisse pede.
Matri
37
Sed et bellum Volscum imminebat et civitas secum
ipsa discors intestino inter patres plebemque flagra-
bat odio, maxime propter nexos ob aes aHenum.
fremebant, se, foris pro Hbertate et imperio dimi-
5cantes, domi a civibus captos et oppressos esse,
tQtioremque in bello quam in pace et inter hostes
quam inter cives hbertatem plebis esse; invidiamque
eam sua sponte ghscentem insignis unius calamitas
accendit. magno natu quidam cum omnium malo-
10 rum suorum insignibus se in forum proiecit. obsita
Excerpta Brevia ai
erat squalore vestis, foedior corporis habitus pallore
ac macie perempti; ad hoc promlssa barba et capilli
efiferaverunt speciem oris. noscitabatur tamen in
tanta deformitate, et ordines duxisse aiebant, aliaque
militiae decora volgo miserantes eum iactabant ; ipse i5
testes honestarum aliquot locis pugnarum cicatrices
adverso pectore ostentabat. sciscitantibus, unde ille
habitus, unde deformitas, cum circumfusa turba esset
prope in contionis modum, Sabino bello ait se mili-
tantem, quia propter populationes agri non fructQ20
modo caruerit, sed villa incensa fuerit, direpta omnia,
pecora abacta, tributum iniquo suo tempore im-
peratum, aes alienum fecisse. id cumulatum usuris
primo se agro paterno avitoque exuisse, deinde
fortunis aliis ; postremo velut tabem pervenisse ad 25
corpus; ductum se ab creditore non in servitium,
sed in ergastulum et carnificinam esse. inde osten-
tare tergum foedum recentibus vestigiis verberum.
ad haec visa auditaque clamor ingens oritur. non
iam foro se tumultus tenet, sed passim totam urbem 30
pervadit. nexi vincti solutique se undique in publi-
Gum proripiunt, implorant Quiritium fidem. nuUd
loco deest seditionis voluntarius comes; multis passim
agminibus per omnes vias cum clamore in forum
curritur. magno cum periculo suo, qui forte patrum 35
in foro erant, in eam turbam inciderunt; nec tem-
peratum manibus foret, ni propere consules, P. Ser-
vilius et App. Claudius, ad comprimendam seditionem
intervenissent. at in eos multitudo versa ostentare
vincula sua deformitatemque aliam. haec se merit6s40
dicere, probantes suam quisque alius alibi militiam;
postulare multo minaciter magis quam suppliciter,
ut senatum vocarent; curiamque ipsi futuri arbitri
moderatoresque publici consiHi circumsistunt. pauci
admodum patrum, quos casus obtulerat, contracti45
22
Excerpta Brevia
ab consulibus; ceteros metus non cQria modo, sed
etiam foro arcebat, nec agi quicquam per infre-
quentiam poterat senatus. tum vero eludi atque
extrahi se multitudo putare, et patrum qui abessent,
sonon casu, non metu, sed impediendae rei causa
abesse, et consules ipsos tergiversari, nec dubie
ludibrio esse miserias suas. iam prope erat, ut ne
consulum quidem maiestas coerceret iras hominum,
cum incerti morando an veniendo plus pericuH con-
65 traherent, tandem in senatum veniunt. frequentique
tandem curia, non modo inter patres, sed ne inter
consules quidem ipsos satis conveniebat. Appius,
vehementis ingenii vir, imperio consulari rem agen-
dam censebat: uno aut altero arrepto, quieturos
eoaHos; Servilius, lenibus remediis aptior, concitatos
animos flecti quam frangi putabat cum tutius, tum
facilius esse.
Timor inde patres incessit, ne, si dimissus exer-
citus foret, rQrsus coetus occulti coniQrationesque
65 fierent, itaque quamquam per dictatorem dilectus
habitus esset, tamen, quoniam in consulum verba
iQrasset, sacramento teneri militem rati, per causam
renovati ab Aequis belli edQci ex urbe legiones
iQssere. quo facto matQrata est seditio. et primo
roagitatum dicitur de consulum caede, ut solverentur
sacramento ; doctos deinde, nullam scelere religi-
onem exsolvi, Sicinio quodam auctore iniQssu con-
sulum in Sacrum montem secessisse. (trans Anienem
amnem est, tria ab urbe milia passuum. ea fre-
rsquentior fama est quam, cQius Piso auctor est, in
Aventinum secessionem factam esse.) ibi sine Qllo
duce vallo fossaque commQnitis castris, quieti, rem
nQllam nisi necessariam ad victum sQmendo, per
aliquot dies neque lacessiti neque lacessentes sese
80 tenuere. pavor ingens in urbe, metQque mQtuo sus-
Excerpta Brevia 23
pensa erant omnia. timere relicta ab suis plebes
violentiam patrum; timere patres residem in urbe
plebem, incerti, manere eam an abire mallent. quam-
diu autem tranquillam, quae secesserit, multitodinem
fore? quid futurum deinde, si quod externum interimss
bellum exsistat? nullam profecto nisi in concprdia
civium spem reliquam ducere; eam per aequa, per
iniqua reconciliandam civitati esse. placuit igitur
oratorem ad plebem mitti Menenium Agrippam,
facundum virum et, quod inde oriundus erat, plebioo
carum. is, intromissus in castra, prisco illo dicendi
et horrido modo nihil aliud quam hoc narrasse fertur:
tempore, quo in homine non, ut nunc, omnia in
unum consentientia, sed singulis membris suum
cuique consilium, suus sermo fuerit, indignatas re-95
liquas partes, sua cura, suo labore ac ministerio
ventri omnia quaeri, ventrem in medio quietum nihil
aliud quam datis voluptatibus frui; conspirasse inde,
ne manus ad os cibum ferrent, nec 6s acciperet
datum, nec dentes conficerent. hac ira, dum ven-100
trem fame domare vellent, ipsa una membra totum-
que corpus ad extremam tabem venisse, inde appa-
ruisse, ventris quoque haud segne ministerium esse,
nec magis ali quam alere eum, reddentem in omnes
corporis partes hunc, quo vivimus vigemusque, divi-105
sum pariter in venas maturum confecto cibo san-
guinem. comparando hinc, quam intestina corporis
seditio similis esset irae plebis in patres, flexisse
mentes hominum. agi deinde de concordia coeptum,
concessumque in condiciones, ut plebi sui magistratus 110
essent sacrosancti, quibus auxilii latio adversus con-
sules esset, neve cui patrum capere eum magistratum
liceret. ita tribuni plebei creati duo. hi tres collegas
sibi creaverunt.
24
Excerpta Brevia
38
Sed Veiens hostis, assiduus magis quam gravis,
contumeliis saepius quam periculo animos agitabat,
quod nullo tempore neglegi poterat aut averti alio
sinebat. tum Fabia gens senatum adiit. Fabius
sconsul pro gente loquitur: *Assidu6 magis quam
magno praesidio, ut scitis, patres conscripti, bellum
Veiens eget: vos alia bella curate, Fabios hostes
Veientibus date: auctores sumus, tutam ibi maies-
tatem Romani nominis fore : nostrum id nobis velut
10 familiare bellum privato sumptu gerere in animo est :
res publica et milite illic et pecunia vacet '. gratiae
ingentes actae. consul e curia egressus comitante
Fabiorum agmine, qui in vestibulo curiae senatQs
consultum exspectantes steterant, domum redit. iussi
16 armati postero die ad limen consulis adesse. domos
inde discedunt. manat tota urbe rumor, Fabios ad
caelum ferunt: familiam unam subiisse civitatis onus.
Fabii postero die arma capiunt, quo iussi erant con-
veniunt. consul paludatus egrediens in vestibulo
20gentem omnem suam instructo agmine videt, ac-
ceptus in medium signa ferri iubet. nunquam exer-
citus neque minor numero neque clarior fama et
admiratione hominum per urbem incessit: sex et
trecenti milites, omnes patricii, omnes unius gentis,
25qu6rum neminem ducem sperneret egregius quibus-
libet temporibus senatus, ibant, unius familiae viri-
bus Veienti populo pestem minitantes. profecti ad
Cremeram flumen perveniunt: is opportunus visus
locus communiend6 praesidi6. L. Aemilius inde et
30 G. Servilius c6nsules facti, et non ad praesidium
modo tutandum Fabii satis erant, sed t6ta regi6ne,
qua Tuscus ager R6man6 adiacet, sua tuta omnia,
infesta hostium vagantes per utrumque finem fecere.
Excerpta Brevia 25
id primo acerbum indignumque Veientibus est vlsum,
inde consilium ex re natum Insidiis ferocem hostemss
captandi. pecora praedantibus aliquotiens, velut casu
incidisset, obviam acta, et agrestium fuga vasti re-
licti agri, et subsidia armatorum ad arcendas popu-
lationes missa saepius simulato quam vero pavore
refugerunt, iamque Fabii adeo contempserant hos-40
tem, ut sua invicta arma neque loco neque tempore
uUo crederent sustineri posse. haec spes provexit,
ut ad conspecta procul a Cremera magno campl
intervallo pecora, quamquam rara hostium appare-
bant arma, decurrerent: et cum improvidi effus6 46
cursu insidias circa ipsum iter locatas superassent,
palatique passim vaga raperent pecora, subito ex
insidiis consurgitur et adversi et undique hostes
erant. primo clamor circumlatus exterruit, dein
tela ab omni parte accidebant : coeuntibusque EtrQs- 50
cis iam continenti agmine armatorum saepti, quo
magis se hostis inferebat, cogebantur breviore spatio
et ipsi orbem colligere : quae res et paucitatem
eorum insignem et multitudinem Etruscorum multi-
plicatls in arcto ordinibus faciebat. tum omissass
pQgna, quam in omnes partes parem intenderant, in
unum locum se omnes incHnant: eo nlsl corporibus
armisque rupere cuneo viam. duxit via in editum
leniter collem. inde primo restitere. mox, ut re-
spirandi superior locus spatium dedit recipiendique 60
a pavore tanto animum, propulere etiam subeuntes,
vincebantque auxilio loci paucitas, nl iugo circum-
missus Veiens in verticem collis evasisset. ita su-
perior rursus hostis factus : Fabii caesi ad unum omnes
praesidiumque expQgnatum. trecentos sex periissees
satis convenit, Qnum prope pQberem aetate relictum
stirpem gentl Fabiae dubiisque rebus populi Romani
saepe domi beUique vel maximum futQrum auxilium.
26 Excerpta Brevia
39
Haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
ter centum Fabii ter cecidere duo.
una domus vlres et onus susceperat urbis,
sumunt gentiles arma professa manus.
segreditur castris miles generosus ab isdem,
e quis dux fieri quilibet aptus erat.
ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem,
turbidus hibernis ille fluebat aquis.
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
10 Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt:
non aHter quam cum Libyca de caute leones
invadunt sparsos lata per arva greges.
diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet.
15 sic iterum, sic saepe cadunt. ubi vincere apertS
non datur, insidias armaque tecta parant.
campus erat, campi claudebant ultima colles
silvaque montanas occulere apta feras.
in medio paucos armentaque rara relinquunt,
20 cetera virgultis abdita turba latet.
ecce velut torrens undis pluviaHbus auctus
aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
per sata perque vias fertur, nec, ut ante solebat,
riparum clausas margine finit aquas :
25 sic Fabii vallem latis discursibus implent,
quodque vident, sternunt; nec metus alter inest.
quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
simplex nobilitas, perfida tela cave.
fraude perit virtus: in apertos undique campos
30 prosiliunt hostes et latus omne tenent.
quid faciant pauci contra tot milia fortes?
quidve, quod in misero tempore restet, adest?
Excerpta Brevia 27
sicut aper longe silvis Laurentibus actus
fulmineo celeres dissipat ore canes,
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti, 35
volneraque alterna dantque feruntque manu.
una dies Fabios ad bellum mlserat omnes:
ad bellum mlssos perdidit una dies.
ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
credibile est ipsos consuluisse deos. 40
nam puer impubes et adhuc non Qtilis armis
unus de Fabia gente relictus erat:
scilicet ut posses olim tQ, Maxime, nasci,
cui rSs cQnctando restituenda foret.
40
Vls Sabinorum ingens prope ad moenia urbis in-
festa populatione venit; foedati agrl, terror iniectus
urbi est. tum plebs benigne arma cepit ; reclamanti-
bus frustra tribunis magni duo exercitQs scripti.
alterum Nautius contra Sabinos dQxit, castrisque ads
Eretum positis, per expeditiones parvas, plerumque
nocturnis incursionibus, tantam vastitatem in Sablno
agro reddidit ut comparati ad eam prope intacti bello
flnes Romani viderentur. Minucio neque fortQna
nec vis animi eadem in gerendo negotio fuit ; nam 10
cum haud procul ab hoste castra posuisset, nulla
magnopere clade accepta, castris se pavidus tene-
bat. quod ubi senserunt hostes, crevit ex metQ
alieno, ut fit, audacia, et nocte adorti castra, post-
quam parum vis aperta profecerat, mQnltiones pos-15
tero die circumdant. quae priusquam undique vallo
obiectae clauderent exitQs, quinque equites inter
stationes hostium emissi Romam pertulere consulem
exercitumque obsideri. nihil tam inoplnatum nec
tam insperatum accidere potuit. itaque tantus pavor, 20
Excerpta Brevia
tanta trepidatio fuit, quanta si urbem, non castra
hostes obsiderent. Nautium consulem arcessunt. in
quo cum parum praesidii videretur dictatoremque
dici placeret, qui rem perculsam restitueret, L.
25 Quinctius Cincinnatus consensu omnium dicitur.
Operae pretium est audire, quia omnia prae divitiis
humana spernunt neque honori magno locum neque
virtuti putant esse, nisi ubi effuse affluant opes. spes
unica imperii populi Romani, L. Quinctius trans
soTiberim, contra eum ipsum locum, ubi nunc navalia
sunt, quattuor iugerum colebat agrum, quae prata
Quinctia vocantur. ibi ab legatis, seu fossam fodiens
palae innixus, seu cum araret, operi certe, id quod
constat, agresti intentus, salute data in vicem red-
ssditaque, rogatus, ut, quod bene verteret ipsi reique
publicae, togatus mandata senatus audiret, admira-
tus rogitansque * Satin' salve ' togam propere e
tugurio proferre uxorem Raciliam iubet. qua simul,
absterso pulvere ac sudore, velatus processit, dicta-
4ot6rem eum legati gratulantes consalQtant, in urbem
vocant; qui terror sit in exercitu, exponunt. navis
Quinctio publice parata fuit, transvectumque tres
obviam egressi fiUi excipiunt, inde alii propinqui
atque amici, tum patrum maior pars. ea frequentia
45Stipatus, antecedentibus lictoribus, deductus est
domum. et plebis concursus ingens fuit; sed ea
nequaquam tam laeta Quinctium vidit, et imperii
nimium et virum ipso imperio vehementiorem rata.
Et illa quidem nocte nihil praeterquam vigilatum
5oest in urbe; postero die dictator cum ante lucem in
forum venisset, magistrum equitum dicit L. Tarqui-
tium, patriciae gentis et qui, cum stipendia pedibus
propter paupertatem fecisset, bello tamen primus
longe Romanae iuventutis habitus esset. cum ma-
65gistro equitum in contionem venit, iustitium edicit,
Excerpta Brevia 29
claudi tabernas tota urbe iubet, vetat quemquam
privatae quicquam rei agere; tum, quicumque aetate
militari essent, armati cum cibariis in dies quinque
coctis vallisque duodenis ante solis occasum in
campo adessent; quibus aetas ad militandum gra-60
vior esset, vicino militi, dum is arma pararet val-
lumque peteret, cibaria coquere iussit. sic iuventus
discurrit ad vallum petendum. sumpsere, unde
cuique proximum fuit; prohibitus nemo est; im-
pigreque omnes ad edictum dictatoris praesto fuere. 65
inde composito agmine non itineri magis apte quam
proelio, si res ita tulisset, legiones ipse dictator,
magister equitum suos equites ducit. in utroque
agmine, quas tempus ipsum poscebat, adhortationes
erant: adderent gradum; maturato opus esse, ut70
nocte ad hostem perveniri posset; consulem exer-
citumque Romanum obsideri, tertium diem iam
clausos esse; quid quaeque nox aut dies ferat, in-
certum esse; pQncto saepe temporis maximarum
rerum momenta verti. * Accelera signifer,' ' sequere, 75
miles,' inter se quoque gratificantes dQcibus clama-
bant. media nocte in Algidum perveniunt et, ut
sensere se iam prope hostes esse, signa constituunt.
ibi dictator, quantum nocte prospici poterat, equo
circumvectus contemplatusque qui tractus castrorum so
quaeque forma esset, tribQnis miHtum imperavit, ut
sarcinas in Qnum conici iubeant, militem cum armis
valloque redire in ordines suos. facta, quae im-
peravit. tum, quo fuerant ordine in via, exercitum
omnem longo agmine circumdat hostium castris et, 85
ubi signum datum sit, clamorem omnes tollere iubet,
clamore sublato, ante se quemque dQcere fossam et
iacere vallum. edito imperio, signum secQtum est.
iussa miles exsequitur; clamor hostes circumsonat.
superat inde castra hostium et in castra c6nsulis90
30 Excerpta Brevia
venit; alibi pavorem, alibi gaudium ingens facit.
Romani, clvilem esse clamorem atque auxilium
adesse inter se gratulantes, ultro ex stationibus ac
vigiliis territant hostem. consul differendum negat:
95 illo clamore non adventum modo significari, sed rem
ab suis coeptam, mirumque esse, ni iam exteriore
parte castra hostium oppugnentur. itaque arma
suos capere et se subsequi iubet. nocte initum pro-
elium est; legionibus dictatoris clamore significant,
100 ab ea quoque parte rem in discrimine esse. iam se
ad prohibenda circumdari opera Aequi parabant, cum
ab interiore hoste proelio coepto, ne per media sua
castra fieret eruptio, a munientibus ad pugnantes
introrsum versi vacuam noctem operi dedere ; pugna-
lostumque cum consule ad lucem est. iQce prima iam
circumvallati ab dictatore erant, et vix adversus
unum exercitum pugnam sustinebant. tum a Quinc-
tiano exercitu, qui confestim a perfecto opere ad
arma rediit, invaditur vallum. hic instabat nova
110 pugna ; illa nihil remiserat prior. tum ancipiti malo
urgente, a proeHo ad preces versi hinc dictatorem,
hinc consulem orare, ne in occidione victoriam pone-
rent, ut inermes se inde abire sinerent. ab consule
ad dictatorem ire iussi; is ignominiam infensus ad-
iisdidit; Gracchum CloeHum ducem principesque aHos
vinctos ad se adduci iubet, oppido Corbione decedi.
sanguinis se Aequorum non egere; Hcere abire, sed,
ut exprimatur tandem confessio, subactam domi-
tamque esse gentem, sub iugum abituros. tribus
i20hastis iugum fit, humi fixis duabus superque eas
transversa una deHgata. sub hoc iugum dictator
Aequos misit.
Excerpta Brevia 31
41
[Appius Claudius, a Decemvir, attempted to enslave Virginia,
whose father saved her by slaying- her. Uproar followed. The
plebs seceded to the Aventine, and were joined by the army.
The Decemviri for some time refused to abdicate, but finally
the ancient constitution was restored, and new laws passed.]
Cum vasta Romae omnia insueta solitudo fecisset,
in foro praeter paucos seniorum nemo esset, vocatis
utique in senatum patribus desertum apparuisset
forum, plures iam quam Horatius ac Valerius voci-
ferabantur: ' Quid exspectabitis, patres c6nscrlpti?5
sl decemviri finem pertinaciae non faciunt, ruere ac
deflagrare omnia passuri estis? quod autem istud
imperium est, decemviri, quod amplexi tenetis? tectis
ac parietibus iQra dicturi estis? non pudet, lictorum
vestrorum maiorem prope numerum in foro conspiciio
quam togatorum aliorum? quid, si hostes ad urbem
veniant, factQri estis? quid, si plebs mox, ubi parum
secessione moveamur, armata veniat? occasune
urbis voltis finire imperium? atqui aut plebs non est
habenda aut habendi sunt tribuni plebis. nos citius 15
caruerimus patriciis magistratibus quam illi plebeiis.
novam inexpertamque eam potestatem eripuere patri-
bus nostris, ne nunc dulcedine semel capti ferant
desiderium, cum praesertim nec nos temperemus im-
periis, quo minus illi auxilii egeant.' cum haec ex2o
omni parte iactarentur, victi consensu decemviri,
futQros se, quando ita videatur, in potestate patrum,
affirmant. id modo simul orant ac monent, ut ipsis
ab invidia caveatur nec suo sanguine ad supplicia
patrum plebem assuefaciant. 25
Tum Valerius Horatiusque missi ad plebem con-
dicionibus quibus videretur revocandam componend-
asque res, decemviris quoque ab ira et impetu multi-
32 Excerpta Brevia
tudinis praecavere iubentur. profecti gaudio ing-enti
soplebis in castra accipiuntur, quippe llberatores haud
dubie et motus initio et exitu rei. ob haec eis ad-
venientibus gratiae actae; Icilius pro multitudine
verba facit. idem, cum de condicionibus ageretur,
quaerentibus legatis, quae postulata plebis essent,
35composit6 iam ante adventum legatorum consilio,
ea postulavit, ut appareret, in aequitate rerum plus
quam in armis reponi spei. potestatem enim tri-
buniciam provocationemque repetebant, quae ante
decemviros creatos auxilia plebis fuerant, et ne cui
4ofraudi esset concisse milites aut plebem ad re-
petendam per secessionem Hbertatem. de decem-
virorum modo supplicio atrox postulatum fuit; dedi
quippe eos aequum censebant, vivosque igni con-
crematuros minabantur. legati ad ea : ' Quae con-
45silii fuerunt, adeo aequa postulastis, ut ultro vobis
deferenda fuerint; Hbertati enim ea praesidia petitis,
non licentiae ad impugnandos aHos. irae vestrae
magis ignoscendum quam indulgendum est, quippe
qui crudeUtatis odio in crudelitatem ruitis et prius
sopaene, quam ipsi Hberi sitis, dominari iam in ad-
versarios voltis. nunquamne quiescet civitas nostra
a suppliciis aut patrum in plebem Romanam aut
plebis in patres? scQto vobis magis quam gladio
opus est. satis superque humih est, qui iure aequo
55 in civitate vivit, nec inferendo iniuriam nec patiendo.
etiam si quando metuendos vos praebitQri estis, cum
recuperatis magistratibus legibusque vestris, iudicia
penes vos erunt de capite nostro fortanisque, tunc,
ut quaeque causa erit, statuetis; nunc Hbertatem
eorepeti satis est.' facerent, ut vellent, permittentibus
cQnctis, mox reditQros se legati rebus perfectis affir-
mant. profecti cum mandata plebis patribus ex-
posuissent, alii decemviri, quando quidem praeter
Excerpta Brevia 33
spem ipsorum supplicii sui nulla mentio fieret, haud
quicquam abnuere; Appius, truci ingenio et invidiaes
praecipua, odium in se aliorum suo in eos metiens
odio, ' Haud ignaro ' inquit * imminet fortuna. video,
donec arma adversarils tradantur, differri adversus
nos certamen. dandus invidiae est sanguis. nihil
ne ego quidem moror, quo minus decemviratu abeam.' 7o
factum senatus consultum, ut decemviri se magis-
tratu abdicarent, Q. Furius pontifex maximus tri-
bunos plebis crearet, et ne cui fraudi esset secessio
militum plebisque. his senatus consultis perfectis
dimisso senatu, decemviri prodeunt in contionemrs
abdicantque se magistratu, ingenti hominum laetitia.
nuntiantur haec plebi. legatos quicquid in urbe
hominum supererat, prosequitur. huic multitudini
laeta aHa turba ex castris occurrit. congratulantur
hbertatem concordiamque civitati restitutam. legati 80
pro contione : ' Quod bonum faustum fehxque sit
vobis reique pQblicae, redite in patriam ad penates,
coniuges Uberosque vestros; sed, qua hic modestia
fuistis, ubi nulHus ager in tot rerum usu neces-
sario tantae multitudini est violatus, eam modestiam 86
ferte in urbem. in Aventinum ite, unde profecti
estis ; ibi fehci loco, ubi prima initia inchoastis
hbertatis vestrae, tribunos plebi creabitis. praesto
erit pontifex maximus, qui comitia habeat.' ingens
assensus alacritasque cuncta approbantium fuit. 90
convellunt inde signa, profectique Romam certant
cum obviis gaudio. armati per urbem silentio
in Aventinum perveniunt. ibi extemplo, pontifice
maximo comitia habente, tribunos plebis creaverunt.
L. IciHus extemplo plebem rogavit et plebs scivit, 95
ne cui fraudi esset secessio ab decemviris facta. con-
festim de consuHbus creandis cum provocatione
M. DuilHus rogationem pertuHt. ea omnia in pr^tis
(B6II) D
34^^^^^^^ Excerpta Brevia
Flammiis concilio plebis acta, quem nunc circum
100 Flaminium appellant. per interregem deinde con-
sules creati L. Valerius, M. Horatius, qui extemplo
magistratum occeperunt. quorum consulatus popu-
laris sine ulla patrum iniuria nec sine offensione fuit ;
quicquid enim llbertatl plebis caveretur, id suls de-
I05cedere opibus credebant. omnium prlmum, cum
velut in controverso iure esset, tenerenturne patres
pleblscltls, legem centuriatls comitiis tulere, ut, quod
tributim plebes iussisset, populum teneret; quil lege
tribunicils rogationibus telum acerrimum datum est.
iioaliam deinde consularem legem de provocatione,
Qnicum praesidium llbertatis, decemvirall potestate
eversam, non restituunt modo, sed etiam in posterum
muniunt sanciendo novam leg"em, ne quis ullum
mag-istratum sine provocatione crearet ; qul creasset,
115 eum ius fasque esset occldl, neve ea caedes capitalis
noxae haberetur. et cum plebem hinc provocatione,
hinc tribunlcio auxilio satis flrmassent, ipsls quoque
tribunls, ut sacrosancti viderentur, cuius rel prope
memoria aboleverat, relatls quibusdam ex magno
I2ointervalio caerimonils renovarunt, et cum religione
inviolatos eos, tum lege etiam fecerunt, sanciendo,
ut, qul tribunis plebis, aedllibus, iudicibus, decem-
virls nocuisset, eius caput lovl sacrum esset, familia
ad aedem Cereris Llberl Llberaeque venum iret.
125 hac lege iuris interpretes negant quemquam sacro-
sanctum esse; itaque aedllem prendl duclque a
maioribus magistratibus, quod etsi non iure flat
(nocerl enim el, cul hac lege non liceat), tamen
argumentum esse, non haberl pro sacrosancto aedl-
130 lem ; tribunos vetere iure iurando plebis, cum primum
eam potestatem creavit, sacrosanctos esse. fuere,
qui interpretarentur, eadem hac Horatia lege con-
sulibus quoque et praetoribus, quia elsdem auspiciis,
Excerpta Brevia 35
quibus consules, crearentur, cautum esse: iQdicem
enim consulem appellarl. quae refellitur interpretatio, 136
quod eis temporibus nondum consulem iudicem, sed
praetorem appellarl mos fuerat. hae consulares leges
fuere. . . . M. Duillius deinde tribunus plebis plebem
rogavit plebesque scivit, qui plebem sine tribunls
rellquisset, quique magistratum sine provocatione 140
creasset, tergo ac capite puniretur.
42
Cum interim Gallus quidam nodus, praeter scQtum
et gladios duos, torque atque armillls decoratus pro-
cessit, qui et vlribus et magnitudine et adulescentia
simulque virtute ceteris antistabat. is maximo proe-
lio commoto atque utrlsque summo studio pugnanti-5
bus, manu significare coepit, utrimque quiescerent
pugna. facta pausa est. extemplo silentio facto,
cum voce maxima conclamat, sl quis secum depugnare
vellet, ut prodicet, nemo audebat propter magnitu-
dinem atque immanitatem faciel. deinde Gallusio
irridere atque linguam exsertare. id subito per-
dolitum est T. Manlio, summo genere nato, tantum
flagitium civitatl accidere, ex tanto exercitu neminem
prodire. is, ut dlco, processit, neque passus est
virtutem Romanam ab Gallo turpiter spoliarl. scuto 15
pedestrl et gladio Hispanico clnctus contra Gallum
constitit. metu magno ea congressio in ipso ponte,
utroque exercitu Inspectante, facta est ita, ut ante
dixi, constiterunt, Gallus sua dlsciplina scuto proiecto
cantabundus, Manlius animo magis quam arte c6n-20
fisus, scutum scuto percussit, atque statum Galli
conturbavit. dum se Gallus iterum eodem pacto
constituere studet, Manlius iterum scutum scuto per-
cutit, atque de loco hominem iterum deiecit; eo
36
Excerpta Brevia
25pact6 ei sub Gallicum gladium successit, atque His-
panico pectus hausit: dein continuo umerum dexte-
rum eodem congressu incidit, neque recessit usquam
donec subvertit, ne Gallus impetum ictus haberet.
ubi eum evertit caput praecidit, torquem detraxit,
soeamque sanguinolentam sibi in collum imponit, quo
ex facto ipse posterique eius Torquati sunt cogno-
minati.
43
Hactenus populo Romano bellum cum singulis
gentium, mox acervatim tamen sic quoque par omni-
bus fuit. Etruscorum duodecim popuH, Umbri in id
tempus intacti, antiquissimus Itahae populus, Samni-
stium reliqui in excidium Romani nominis repente
coniurant. erat terror ingens, tot simul tantorumque
populorum. late per Etruriam infesta quattuor signa
volitabant. Ciminius interim saltus in medio, ante
invius, plane quasi Calidonius vel Hercynius, adeo
10 tunc terrori erat, ut senatus consuli denuntiaret, ne
tantum pericuU ingredi auderet. sed nihil horum
terruit ducem quin fratre praemisso explorat acces-
sQs. ille per noctem pastorio habitu speculatus
omnia refert tutum iter. sic Fabius Maximus peri-
isculosissimum bellum sine periculo explicavit. nam
subito inconditos atque palantes aggressus est,
captisque superioribus iugis, in subiectos suo iure
detonuit. ea namque species fuit iUius beUi, quasi
in terrigenas e caelo ac nubibus tela mitterentur.
2onec incruenta tamen illa victoria: nam oppressus in
sinu vallis alter consulum, Decius, more patrio
devotum deis manibus obtulit caput: solemnemque
familiae suae consecrationem in victoriae pretium
redegit.
Excerpta Brevia 37
44
Sequitur bellum Tarentinum, Qnum quidem titulo
et nomine, sed victoria multiplex. hoc enim Cam-
panos, Apulos, atque Lucanos, et, caput belli,
Tarentinos, id est, totam Italiam, et cum istis omni-
bus Pyrrhum, clarissimum Graeciae regem, una5
velutl rulna pariter involvit: ut eodem tempore et
Italiam consummaret, et transmarlnos triumphos
auspicaretur. Tarentus, Lacedaemoniorum opus,
Calabriae quondam, et Apuliae, totiusque LQcaniae
caput, cum magnitudine et mQrls portQque nobilis, 10
tum mlrabilis sitQ. quippe in ipsls Adriaticl maris
faucibus posita, in omnes terras, Istriam, Illyri-
cum, Eplrum, Achaiam, Africam, Siciliam, vela
dlmlttit. imminet portui ad prospectum maris posi-
tum maius theatrum: quod quidem causae miseraeis
clvitati fuit omnium calamitatum. iQdos forte cele-
brant, cum adremigantem Utori Romanam classem
inde vident: atque hostem rati, emicant, sine dis-
crimine insultant: * Qui enim, aut unde Romani?' nec
satis. aderat sine mora querelam ferens legatio : 20
hanc quoque foede per obscoenam turpemque dictu
contumeliam violant. hinc bellum : sed apparatus
horribilis, cum tot simul populi pro Tarentinis con-
surgerent, omnibusque vehementior Pyrrhus: qui
semigraecam ex Lacedaemoniis conditoribus cIvi-25
tatem vindicatQrus, cum totlus vlribus Epiri, Thes-
saliae, Macedoniae, incognitlsque in id tempus ele-
phantls, mari, terra, virls, equls, armls, addito
insuper ferarum terrore, veniebat. apud Heracleam,
et Campaniae fluvium Lirim, Laevino consule, primaao
pQgna: quae tam atrox fuit, ut Frentanae turmae
praefectus Obsidius, invectus in regem, turbaverit,
coegeritque, proiectis insignibus, proeHo excedere
38 Excerpta Brevia
actum erat, nisi elephanti conversi in spectaculum
35belli procurrissent : quorum cum mSgnitudine, tum
deformitate, et novo odore simul ac stridore con-
sternati equi, cum incognitas sibi belluas amplius
quam erant, suspicarentur, fugam stragemque late
dederunt. in Apulia deinde apud Asculum melius
4odimicatum est, Curio Fabricioque consulibus: iam
quippe belluarum terror exoleverat, et Caius Minucius
quartae legionis hastatus, unius proboscide abscissa,
mori posse belluas ostenderat. itaque et in ipsas
pila cong-esta sunt, et in turres vibratae faces tota
45 hostium agmina ardentibus ruinis operuere : nec ante
cladi finis fuit, quam nox dirimeret: postremusque
fugientium ipse rex a satellitibus umero saucius in
armis suis referretur. Lucaniae suprema pugna sub
Arusinis, quos vocant, campis, ducibus eisdem qui
60 superius : sed tunc ad totam victoriam exitum, quem
datura virtus fuit, casus dedit. nam productis
in primam aciem rursus elephantis, unum ex his
pullum adacti in caput teli gravis ictus avertit:
qui cum per stragem suorum percurrens stridore
65 quereretur, mater agnovit et quasi vindicaret, exsi-
luit : tum omnia circa quasi hostilia gravi timore per-
miscuit. ac sic eaedem ferae, quae primam victoriam
abstulerant, secundam parem fecerant, tertiam sine
controversia tradidere. nec vero tantum armis, et in
eocampis, sed consiliis quoque et domi intra Urbem
cum rege Pyrrho dimicatum est. quippe post
primam victoriam rex callidus, intellecta virtute
Romana, statim desperavit armis: seque ad dolos
contulit. nam interemptos cremavit : captivosque in-
esdulgenter habuit, et sine pretio restituit. missisque
deinde legatis in Urbem omni modo annisus est, ut
facto foedere in amicitiam reciperetur. sed bello et
pace, foris et domi, omnem in partem Romana virtus
Excerpta Brevia 39
tum se approbavit: nec alia magis, quam Tarentina
vict6na, ostendit populi Romanl fortitudinem, sena-7o
tQs sapientiam, ducum magnitatem. quinam illi
fuerunt viri, quos ab elephantis primo proelio obtritos
accepimus? omnium volnera in pectore: quidam
hostibus suis immortui, omnium in manibus enses, et
relictae in voltibus minae, et in ipsa morte ira vive-vs
bat. quod adeo Pyrrhus miratus est, ut diceret : * O
quam facile erat orbis imperium occupare, aut mihi
Romanis militibus, aut me rege Romanis!' quae
autem eorum, qui superfuerunt, in reparando exercitQ
festinatio? cum Pyrrhus, * Video me,' inquit, ^planeso
Herculis sidere procreatum, cui, quasi ab angue
Lernaeo, tot caesa hostium capita de sanguine suo
renascuntur '. qui autem ille senatus fuit? cum,
perorante Appio Caeco, pulsi cum muneribus suis ab
Urbe legati, interroganti regi suo, quid de hostiumss
sede sentirent: Urbem templum sibi visam, senatum
regum consessum esse confiterentur. qui porro ipsi
duces, vel in castris? cum medicum venale regis
Pyrrhi caput offerentem Curius remisit: Fabricius
oblatam sibi a rege imperii partem repudiavit. veloo
in pace? cum Curius fictilia sua Samnitico prae-
ferret auro: Fabricius decem pondo argenti circa
Rufinum consularem virum quasi luxuriam censoria
gravitate damnaret. quis ergo miretur his moribus,
virtQte militum, victorem populum Romanum fuisse?95
Qnoque bello Tarentino intra quadriennium maxi-
mam partem Italiae, fortissimas gentes, opulentis-
simas urbes, Qberrimas regiones indicionem redegisse?
aut quid adeo fidem superet, quam si principia
belli cum exitQ conferantur? victor primo proelio 100
Pyrrhus, tota tremente Italia, Campaniam, Lirim,
Fregellasque populatus, prope captam Urbem a
Praenestina arce prospexit: et a vicesimo lapide
40 Excerpta Brevia
oculos trepidae civitatis fumo ac pulvere implevit.
loseodem postea bis exuto castris, bis saucio, et in
Graeciam suam trans mare ac terras fug-ato, pax et
quies et tanta de opulentissimis tot gentibus spolia,
ut victoriam suam Roma non caperet. nec enim
temere oUus pulchrior in Urbem, aut speciosior
110 triumphus intravit. ante hunc diem nihil nisi pecora
Volscorum, greges Sabinorum, carpenta Gallorum,
fracta Samnitum arma vidisses: tum si captivos
aspiceres, Molossi, Thessah, Macedones, Bruttius,
Apulus, atque Lucanus : si pompas, aurum, purpura,
iissigna, tabulae, Tarentinaeque deliciae. sed nihil
Hbentius populus Romanus aspexit, quam illas, quas
timuerat, cum turribus suis belluas: quae non sine
sensu captivitatis, submissis cervicibus, victores
equos sequebantur.
45
Imperator Poenus in terra Sicula bello Cartha-
giniensi primo obviam Romano exercitu progreditur,
colles locosque idoneos prior occupat. milites Ro-
mani, uti res nata est, in locum insinuant fraudi et
sperniciei obnoxium. tribunus ad consulem venit,
ostendit exitium de loci importunitate et hostium
circumstantia maturum. * Censeo ' inquit * si rem
servare vis, faciendum ut quadringentos aliquos
miHtes ad verrucam illam (sic enim Cato^ locum
loeditum asperumque appeHat) ire iubeas eamque uti
occupent, imperes horterisque ; hostes profecto ubi
id viderint, fortissimus quisque et promptissimus ad
occursandum pugnandumque in eos praevertentur
unoque iHo negotio sese aHigabunt, atque iHi omnes
15 quadringenti procul dubio obtruncabuntur. tunc in-
1 This story is an extract quoted by a Roman writer from the Origines
of the historian Cato.
Excerpta Brevia 41
terea occupatls in ea caede hostibus, tempus exer-
citus ex hoc loco educendl habebis. alia nisi haec
salutis via nulla est.' consul tribuno respondit, con-
sultum istud quidem atque providens sibi videri, * Sed
istos ' inquit ' mllites quadringentos ad eum locum 20
in hostium cuneos quisnam erit qui ducat?' ' Sl
alium ' inquit tribunus * neminem reperies, me licet
ad hoc perlculum Qtare ; ego hanc tibi et rel publicae
animam do.' consul tribuno gratias laudesque agit.
tribunus et quadringentl ad moriendum proficlscuntur. 25
hostes eorum audaciam demlrantur, quorsum Ire
pergant, in exspectando sunt. sed ubi apparuit ad
eam verrucam occupandam iter intendere, mlttit
adversum illos imperator Carthaginiensis peditatum
equitatumque, quos in exercitu viros habuit strenu-30
issimos. Romani mllites circumveniuntur, circum-
ventl repugnant. fit proelium diu anceps. tandem
superat multitudo. quadringentl omnes cum uno,
perfossl gladils aut mlssilibus opertl, cadunt. consul
interea, dum ea pQgna pugnatur, se in locos tQtosss
atque editos subdQcit.
Sed dl immortales tribQno mllitum fortQnam ex
virtQte eius dedere. nam ita evenit: cum saucius
multifariam factus esset, tamen volnus capitl nQllum
evenit, eumque inter mortuos defetlgatum volneribus 40
atque quod sanguis defluxerat, cognovere. eum sus-
tulere, isque convaluit saepeque postilla operam rel
publicae fortem atque strenuam perhibuit. Leonidas
Laco quidem simile apud Thermopylas fecit, propter
eius virtQtes omnis Graecia gloriam atque gratiam45
praecipuam claritQdinis inclitissimae decoravere mo-
numentls, slgnls, statuis, elogils, historils alilsque
rebus; gratissimum id eius factum habuere. at tri-
bQno mllitum parva laus pro factis relicta, qui idem
fecerat atque rem servaverat. 50
42
Excerpta Brevia
10
15
46
Fertur pudicae coniugis osculum
parvosque natos ut capitis minor
ab se removisse, et virilem
torvus humi posuisse voltum;
donec labantes consilio patres
firmaret auctor nunquam alias dato,
interque maerentes amicos
egregius properaret exul.
atqui sciebat quae sibi barbarus
tortor pararet; non aliter tamen
dimovit obstantes propinquos
et populum reditus morantem,
quam si clientum longa negotia
diiudicata lite relinqueret,
tendens Venafranos in agros
aut Lacedaemonium Tarentum.
47
Post haec mala Carthaginienses Regulum ducem,
quem ceperant, petiverunt, ut Romam proficisceretur
et pacem a Romanis obtineret ac permutationem
captivorum faceret. ille Romam cum venisset, in-
5 ductus in senatum nihil quasi Romanus egit dixitque
se ex illa die qua in potestatem Afrorum venisset,
Romanum esse desiisse. itaque et uxorem a com-
plexQ removit et senatui suasit ne pax cum Poenis
fieret; illos enim fractos tot casibus spem nullam
lohabere; se tanti non esse, ut tot milia captivorum
propter unum et senem et paucos, quT ex Romanis
capti fuerant, redderentur. itaque obtinuit. nam
Excerpta Brevia 43
Afros pacem petentes nullus admisit. ipse Cartha-
ginem rediit, offerentibusque Romanis, ut eum Romae
tenerent, neg-avit se in ea urbe mansQrum, in qua, 15
postquam Afris servierat, dignitatem honesti civis
habere non posset. regressus igitur ad Africam
omnibus suppliciis exstinctus est.
48
Hannibal, Hamilcaris filius, Carthaginiensis. si
verum est, quod nemo dubitat, ut populus Romanus
omnes gentes virtute superarit, non est infitiandum
Hannibalem tanto praestitisse ceteros imperatores
prudentia, quanto populus Romanus antecedat for-5
titudine cunctas nationes. nam quotienscumque cum
eo congressus est in Italia, semper discessit superior.
quod nisi domi civium suorum invidia debilitatus
esset, Romanos videtur superare potuisse. sed mul-
torum obtrectatio devicit unius virtutem. 10
Hic autem vekit hereditate relictum odium pater-
num erga Romanos sic conservavit, ut prius animam
■quam id deposuerit, qui quidem, cum patria pulsus
esset et alienarum opum indigeret, nunquam desti-
terit animo bellare cum Romanis. nam ut omittam 15
Philippum, quem absens hostem reddidit Romanis,
omnium eis temporibus potentissimus rex Antiochus
fuit. hunc tanta cupiditate incendit bellandi, ut
usque a Rubro mari arma conatus sit inferre Italiae.
ad quem cum legati venissent Romani, qui de eius20
voluntate explorarent darentque operam consiliis
clandestinis ut Hannibalem in suspicionem regi ad-
ducerent, tamquam ab ipsis corruptum alia atque
antea sentire, neque id frustra fecissent idque Han-
nibal comperisset seque ab interioribus c6nsiliis25
segregari vidisset, tempore dato adiit ad regem,
44 Excerpta Brevia
eique cum multa de fide sua et odio in Romanos
commemorasset, hoc adiunxit: * Pater meus' inquit
* Hamilcar puerulo me, utpote non amplius viii
soannos nato, in Hispaniam imperator proficlscens
Carthagine lovi optimo maximo hostias immolavit.
quae divlna res dum conficiebatur, quaesivit a me
vellemne secum in castra proficisci. id cum libenter
accepissem atque ab eo petere coepissem ne dubi-
35taret ducere, tum ille, ' Faciam,' inquit, * si mihi
fidem quam postulo dederis '. simul me ad aram
adduxit, apud quam sacrificare instituerat, eamque
ceteris remotis tenentem iurare iassit nunquam
me in amicitia cum Romanis fore. id ego ius-
4oiurandum patri datum usque ad hanc aetatem ita
conservavi, ut nemini dubium esse debeat, quin
reliquo tempore eadem mente sim futurus. quare si
quid amice de Romanis cogitabis, non imprudenter
feceris, si me celaris; cum quidem bellum parabis,
45 te ipsum frustraberis, si non me in eo principem
posueris.'
Hac igitur qua diximus aetate cum patre in His-
paniam profectus est, cuius post obitum, Hasdrubale
imperatore suff^ecto, equitatui omni praefuit. hoc
5oquoque interfecto exercitus summam imperii ad eum
detuHt. id Carthaginem delatum pubHce compro-
batum est. sic Hannibal minor v et xx annis natus
imperator factus proximo triennio omnes gentes
Hispaniae beUo subegit, Saguntum, foederatam civi-
65tatem, vi expugnavit, tres exercitus maximos com-
paravit. ex his unum in Africam misit, alterum cum
Hasdrubale fratre in Hispania reHquit, tertium in
ItaHam secum duxit. saltum Pyrenaeum transiit.
quacumque iter fecit, cum omnibus incoHs conflixit:
60 neminem nisi victum dimisit. ad Alpes posteaquam
venit, quae ItaHam ab GalHa seiungunt, quas nemo
Excerpta Brevia 45
unquam cum exercitu ante eum praeter Herculem
Graium transierat (quo facto is hodie saltus Graius
appellatur), Alpicos conantes prohibere transitu con-
cidit, loca patefecit, itinera muniit, effecit ut eaes
elephantus ornatus ire posset, qua antea anus homo
inermis vix poterat repere. hac copias traduxit in
Italiamque pervenit.
49
In civitate tanto discrimine belli sollicita, cum
omnium secundorum adversorumque causas in deos
verterent, multa prodigia nuntiabantur : Tarracinae
lovis aedem, Satrici Matris Matutae de caelo tactam;
Satricanos haud minus terrebant in aedem Iovis5
foribus ipsis duo perlapsi angues; ab Antio nQntia.-
tum est cruentas spicas metentibus visas esse ; Caere
porcus biceps natus erat; et Albae duo soles visos
ferebant et nocte FregeUis lucem obortam. et bos
in agro Romano locutus, et ara Neptuni multoio
manasse sudore in circo Flaminio dicebantur, et
aedes Cereris, Salutis, Quirini de caelo tactae. pro-
digia. consules hostiis maioribus procurare iussi et
supplicationem unum diem habere. ea ex senatus
consulto facta. plQs omnibus aut nuntiatis peregre 15
aut visis domi prodigiis terruit animos hominum
ignis in aede Vestae exstinctus, caesaque flagro est
Vestalis, cuius custodia eius noctis fuerat, iussu
P. Licini pontificis. id quamquam nihil portendenti-
bus deis ceterum neglegentia humana acciderat, 20
tamen et hostiis maioribus procurari et supplica-
tionem ad Vestae haberi placuit.
Priusquam proficiscerentur consules ad bellum,
moniti a senatu sunt, ut in agros reducendae plebis
curam haberent : deum benignitate summotum bellum 25
46 Excerpta Brevia
ab urbe Romana et Latio esse, et posse sine metu in
agris habitarl, minime convenire Siciliae quam Italiae
colendae maiorem curam esse. sed res haudquaquam
erat populo facilis, et Hberis cultoribus bello ab-
aosumptis et inopia servitiorum et pecore direpto vil-
lisque dirutis aut incensis. mag^na tamen pars
auctoritate consulum compulsa in agros remigravit.
moverant autem huiusce rei mentionem Placentin-
orum et Cremonensium iegati, querentes ag^rum
35suum ab accolis Gallis incursari ac vastari, magf-
namque partem colonorum suorum dilapsam esse,
et iam infrequentes se urbes, agrum vastum ac
desertum habere. Manilio praetori mandatum, ut
colonias ab hoste tueretur; consules ex senatus
40c6nsult6 edixerunt, ut qui cives Crem6nenses atque
Placentini essent, ante certam diem in col6nias
reverterentur. principi6 deinde veris et ipsi ad
bellum profecti sunt.
50
A.V.C. 549
[A stone, known as *'the mother of the gfods ", is broug-ht
from Asia Minor to Rome, in the hope that Hannibal would,
on account of its miraculous power, be driven from Italy.]
Civitatem eo tempore repens relig"i6 invaserat in-
vent6 carmine in libris Sibyllinis propter crebrius
e6 ann6 de cael6 lapidatum inspectis, quandoque
hostis alienigena terrae Italiae bellum intulisset, eum
5pelli Italia vincique posse, si mater Idaea a Pessi-
nunte R6mam advecta foret. id carmen ab decem-
viris inventum e6 magis patres m6vit, quod et legati,
qui d6num Delphos portaverant, referebant et sacri-
ficantibus ipsis Pythio Apollini laeta exta fuisse et
Excerpta Brevia 47
responsum oraculo editum, maiorem multo victoriam, 10
quam cuius ex spolils dona portarent, adesse populo
Romano. nullas in Asia socias civitates habebat
populus Romanus; tamen memores Aesculapium
quoque ex Graecia quondam hauddum uUo foedere
sociata valetodinis popuU causa arcessitum, tunc is
iam cum Attalo rege propter commune adversus
Philippum bellum coeptam amicitiam esse. facturum
eum, quae posset, populi Romani causa, legatos ad
eum decernunt, M. Valerium Laevinum, qui bis
consul fuerat ac res in Graecia gesserat, M. Caecilium 20
Metellum praetorium, Ser. Sulpicium Galbam aedili-
cium, duos quaestorios, Cn. TremelHum Flaccum
et M. Valerium Faltonem. eis quinque naves
quinqueremes, ut ex dignitate populi Romani
adirent eas terras, decernunt. legati Asiam petentes 25
protinus Delphos cum escendissent, oracukim adi-
erunt consulentes, ad quod negotium missi essent,
perficiendi eius quam sibi spem populoque Romano
portenderet. responsum esse ferunt per Attalum
regem compotes eius fore, quod peterent; cumao
Romam deam devexissent, tum curarent, ut eam,
qui vir optimus Romae esset, hospitio acciperet.
Pergamum ad regem venerunt. is legatos comiter
acceptos Pessinuntem in Phrygiam deduxit sacrum-
que eis lapidem, quam matrem deum esse incolaesc
dicebant, tradidit ac deportare Romam iussit. prae-
missus ab legatis M. Valerius Falto nuntiavit deam
adportari; quaerendum virum optimum in civitate
esse, qui eam rite hospitio acciperet.
51
STc conservatis suTs rebus Poenus illusTs Cretensi-
bus omnibus ad Prusiam in Pontum pervenit. apud
48 Excerpta Brevia
quem eodem animo fuit erga Italiam neque aliud
quicquam egit quam regem armavit et exercuit ad-
sversus Romanos. quem cum videret domesticis
opibus minus esse robustum, conciliabat ceteros
reges, adiungebat bellicosas nationes. dissidebat
ab eo Pergamenus rex Eumenes, Romanis amlcis-
simus, bellumque inter eos gerebatur et mari et
loterra: quo magis cupiebat eum Hannibal opprimi.
sed utrobique Eumenes plus valebat propter Ro-
manorum societatem: quem si removisset, faciliora
sibi cetera fore arbitrabatur. ad hunc interficiundum
talem iniit rationem. classe paucis diebus erant de-
15 creturi. superabatur navium multitudine : dolo erat
pugnandum, cum par non esset armis. imperavit
quam plurimas venenatas serpentes vivas colligi
easque in vasa fictilia conici. harum cum eff"ecisset
magnam multitudinem, die ipso, quo facturus erat
sonavale proelium, classiarios convocat eisque prae-
cipit, omnes ut in unam Eumenis regis concurrant
navem, a ceteris tantum satis habeant se defendere.
id illos facile serpentium multitudine consecuturos.
rex autem in qua nave veheretur, ut sclrent, se fac-
25turum: quem si aut cepissent aut interfecissent,
magno els pollicetur praemio fore. tall cohortatione
mllitum facta classis ab utrlsque in proelium dedu-
citur. quarum acie constituta, priusquam slgnum
pugnae daretur, Hannibal ut palam faceret suls, quo
soloco Eumenes esset, tabellarium in scapha cum
caduceo mlttit. qui ubi ad naves adversariorum
pervenit epistulamque ostendens se regem professus
est quaerere, statim ad Eumenem deductus est, quod
nemo dubitabat quln aliquid de pace esset scrlptum.
85tabellarius ducis nave declarata suls eodem, unde
erat egressus, se recepit. at Eumenes soluta epis-
tula nihil in ea repperit nisi quae ad irrldendum eum
Excerpta Brevia 49
pertinerent. cuius etsi causam mirabatur, neque
reperiebat, tamen proelium statim committere non
dubitavit. horum in concursu Bythinii Hannibahs^o
praecepto universi navem Eumenis adoriuntur.
quorum vim rex cum sustinere non posset, fuga
salutem petit, quam consecutus non esset, nisi inter
sua praesidia se recepisset, quae in proximo Htore
erant collocata. reHquae Pergamenae naves cum 45
adversarios premerent acrius, repente in eas vasa
fictiHa, de quibus supra mentionem fecimus, conici
coepta sunt. quae iacta initio risum pugnantibus
concitarunt, neque quare id fieret poterat intellegi.
postquam autem naves suas oppletas conspexerunt 50
serpentibus, nova re perterriti, cum, quid potissimum
vitarent, non viderent, puppes verterunt seque ad sua
castra nautica rettulerunt. sic Hannibal consiHo
arma Pergamenorum superavit, neque tum solum,
sed saepe aHas pedestribus copiis pari prudentia55
pepuHt adversarios.
52
BeUo Punico secundo C. Flaminius consul neglexit
signa rerum futurarum magna cum clade rei pub-
Hcae. qui exercitu lustrato cum Arretium versus
castra movisset et contra Hannibalem legiones du-
ceret, et ipse et equus eius ante signum lovis Statoris 5
sine causa repente concidit, nec eam rem habuit reH-
gioni, obiecto signo, ut peritis videbatur, ne com-
mitteret proeHum. idem cum tripudio auspicaretur,
puHarius diem proeHi committendi diff^erebat. tum
Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem puHi 10
pascerentur, quid faciendum censeret. cum ille
quiescendum respondisset, Flaminius * Praeclara
vero auspicia ' inquit * si esurientibus puHis res geri
poterit, saturis nihil geretur '. itaque signa conveUi
(B6U) E
50
Excerpta Brevia
15 et se sequl iussit. quo tempore cum sigriifer primi
hastati signum non posset movere loco, nec quic-
quam proficeretur, plures cum accederent, Flaminius
re nuntiata suo more neglexit. itaque tribus eis
horis concisus exercitus atque ipse interfectus est.
53
Scipio Africanus antiquior quanta virtutum g-loria
praestiterit, quam fuerit altus animo atque magni-
ficus et qua sui conscientia nixus, pluribus rebus quae
dixerit quaeque fecerit declaratum est. ex quibus
5 sunt haec duo exempla eius fiduciae atque exsuper-
antiae ingentis. cum M. Naevius tribunus plebi
accusaret eum ad populum, diceretque a rege
Antiocho accepisse pecuniam, ut condicionibus gra-
tiosis ac moUibus pax cum eo popuh Romani nomine
lofieret, et quaedam item alia crimini daret indigna
taH viro, tum Scipio, pauca praefatus, quae dignitas
vitae suae atque gloria postulabat, * Memoria,' in-
quit, * Quirites, repeto diem esse hodiernum quo
Hannibalem Poenum, imperio nostro inimicissimum,
15 magno proeHo vici in terra Africa : pacemque et
victoriam vobis peperi insperabilem. non igitur
simus adversum deos ingrati: sed censeo reHn-
quamus nebulonem hunc; eamus nunc protinus lovi
optimo maximo gratulatum.' id cum dixisset, aver-
20 tit, et ire in CapitoHum coepit. tum contio universa,
quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat,
reHcto tribuno, Scipionem in CapitoHum comitata,
atque inde ad aedes eius cum laetitia et gratulatione
solemni prosecuta est.
25 Item aHud est factum eius praeclarum. PoetiHi
quidam, tribani plebi, a Marco, ut aiunt, Catone,
inimico Scipionis, comparati in eum atque immissi,
Excerpta Brevia 51
desiderabant in senatu instantissime ut pecQniae
Antiochenae, praedaeque quae in eo bello capta erat,
rationem redderet. fuerat enim L. Scipioni Asiatico, so
fratri suo imperatori in ea provincia, legatus. ibi
Scipio exsurgit, et prolato e sinu togae libro rati-
ones in eo esse scriptos esse dixit omnis pecuniae
omnisque praedae. illi tum ut palam recitaretur et
ad aerarium deferretur. * Sed enim id iam non 35
faciam,' inquit, * nec me ipsum afficiam contumelia.'
eumque librum statim coram discidit suis manibus
et concerpsit: aegre passus quod, cui salus imperii
ac reipublicae accepta ferri deberet, rationem pecQ-
niae praedaticiae posceretur. 40
54
Numantia, quantum Carthaginis, Capuae, Corinthi
opibus inferior, ita virtutis nomine et honore par
omnibus, summumque, si viros aestimes, Hispaniae
decus : quippe sine mQro, sine turribus, modice edito
in tumulo apud flQmen Durium sita, quattuor mili-5
bus Celtiberorum quadraginta milium exercitum per
annos quattuordecim sola sustinuit: nec sustinuit
modo, sed saevius aliquanto perculit, pudendisque
foederibus affecit. novissime cum invictam esse
constaret, opus quoque eo fuit, qui Carthaginem 10
everterat. duce Scipione, Carthaginis incendiis ad
excidia urbium imbQto, in ultionem excanduit popu-
lus Romanus. sed tunc acrius in castris, quam in
campo, nostro cum milite, quam cum Numantino
proehandum fuit. quippe assiduis et iniQstis eti5
servilibus maxime operibus attriti, ferre plenius
vallum, qui arma nescirent; luto inquinari (dum
vSllum mQnirent), qui sanguine nollent, iubebantur.
tanti esse exercitum, quanti imperatorem, vere
/xcerpta Brevia
20pr6ditum est. sic redacto in discipllnam milite,
commissa acies : quodque nemo visurum se unquam
speraverat, factum est, ut fugientes Numantinos
quisquam videret. dedere sese volebant, si tole-
randa viris imperarentur. sed cum Scipio veram
25vellet et sine exceptione victoriam, eo necessitatum
compulsi, primum, ut destinata morte in proelium
ruerent, cum sese prius epulis, quasi inferiis, imple-
vissent, carnis semicrudae, et celiae: (sic vocant
indigenam ex frumento potionem). intellectum ab
30 imperatore consilium : itaque non est permissa pugna
morituris. cum fossa atque lorica, quattuorque cas-
tris circumdatos fames premeret, ab duce orantes
proelium, ut tanquam viros occideret, ubi non im-
petrabant, placuit eruptio. sic conserta manu plu-
35rimi occisi: et cum urgeret fames aliquantisper inde
vixere. novissime consilium fugae sedit : sed hoc
quoque, ruptis equorum cingulis, uxores ademere,
summo scelere, per amorem. itaque deplorato
exitu, in ultimam rabiem furoremque conversi, post-
4orem6 mori h6c genere destinarunt. duces suos,
seque, patriamque, ferr6 et venen6, subiect6que un-
dique igne peremerunt. macte fortissimam, et, me6
iudici6, beatissimam in ipsis malis civitatem ! asse-
ruit cum fide soci6s, populum orbis terrarum viribus
45 fultum sua manu, aetate tam longa sustinuit. novis-
sime maxim6 duce oppressa civitas nullum de se
gaudium hosti reliquit. unus enim vir Numantinus
non fuit, qui in catenis duceretur. praeda, ut de
pauperibus, nulla : arma ipsi cremaverant. triumphus
5ofuit tantum de n6mine.
Excerpta Brevia 53
55
ROMAN POLITICAL MORALITY AND THE WaR WITH
JUGURTHA (b.C. I49-I06)
Ceterum ex aliis negotils, quae ingenio exercentur,
in primls magno Qsul est memoria rerum gestarum ;
nam saepe ego audivi Q. Maximum, P. Sclpionem,
praeterea clvitatis nostrae praeclaros viros solitos ita
dlcere: cum maiorum imagines intuerentur, vehe-5
mentissime sibi animum ad virtutem accendl. scl-
licet non ceram illam neque figuram tantam vim in
sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flam-
mam egregils virls in pectore crescere neque prius
sedarl quam virtus eorum famam atque gloriam adae- lo
quaverit. at contra quis est omnium his moribus,
quln dlvitils et sumptibus, non probitate neque in-
dustria cum maioribus suls contendat? etiam homines
novl, qul antea per virtutem soHtl erant nobihtatem
antevenlre, furtim et per latrocinia potius quam bonls 15
artibus ad imperia et honores nltuntur: proinde quasi
praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modl
per se ipsa clara et magnifica sint, ac non perinde
habeantur ut eorum, qui ea sustinent, virtus est.
Bellum scrlpturus sum, quod populus Romanus 20
cum lugurtha rege Numidarum gessit, prlmum quia
magnum et atrox variaque victoria fuit, dehinc quia
tunc prlmum superbiae nobiUtatis obviam itum est,
quae contentio dlvlna et humana cuncta permlscuit
eoque vecordiae processit, ut studils cIvlHbus bellum 25
atque vastitas Italiae flnem faceret.
Masinissa, rex Numidarum, lugurtham, fllium
Mastanabalis fratris, eodem cuhu, quo Hberos suos,
doml habuit. qul ubi prlmum adolevit, pollens viri-
bus, decora facie, s^d multo maxime ingenio validus, 30
Excerpta Brevia
non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit,
sed, utl mos gentis illius est, equitare, iaculari,
cursu cum aequalibus certare, et cum omnes gloria
anteiret, omnibus tamen carus esse : ad hoc pleraque
35 tempora in venando agere, leonem alias feras primus
aut in primis ferire: plurimumque facere, minimum
ipse de se loqui. quibus rebus Micipsa tametsi
initio laetus fuerat, existimans virtutem lugurthae
regno suo gloriae fore, tamen postquam hominem
40 adulescentem, exacta sua aetate et parvis hberis,
magis magisque crescere intellegit, vehementer eo
negotio permotus multa cum animo suo volvebat.
terrebat eum natura mortalium avida imperii et prae-
ceps ad explendam animi cupidinem, praeterea op-
45 portunitas suae Uberorumque aetatis, quae etiam
mediocres viros spe praedae transversos agit, ad hoc
studia Numidarum in lugurtham accensa, ex quibus
si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut
bellum oriretur anxius erat. igitur bello Numantino
60 Micipsa cum populo Romano equitum atque peditum
auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel
hostium saevitia facile occasurum, praefecit Numidis,
quos in Hispaniam mittebat. sed ea res longe aliter
ac ratus erat evenit.
55 Ea tempestate in exercito nostro fuere complures
novi atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque
potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios.
clari magis quam honesti, qui lugurthae non medio-
crem animum poUicitando accendebant, si Micipsa
60 rex occidisset, fore uti solus imperii Numidiae poti-
retur: in ipso maximam virtutem, Romae omnia
venalia esse. sed postquam Numantia deleta P.
Scipio donatum atque laudatum magnifice pro con-
tione lugurtham in praetorium abduxit ibique secreto
65 monuit, uti potius pubUce quam privatim amicitiam
Excerpta Brevia 55
populi Romani coleret. sic locutus cum litteris eum
dimisit. earum sententia haec erat : * Habes virum
dignum te atque avo suo'. Micipsa paucis post annis
moritur.
56
Hiempsal reperitur occultans sese in tugurio.
Numidae caput eius, uti iussi erant, ad lugurtham
referunt. Adherbalem omnesque, qui sub imperio
Micipsae fuerant, metus invadit. tametsi Romam
legatos miserat, qui senatum docerent de caede fra-s
tris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum
parabat armis contendere. victus ex proeHo profugit
in provinciam ac deinde Romam contendit. tum
lugurtha patratis consiliis, postquam omni Numidia
potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans 10
timere populum Romanum neque adversus iram eius
usquam nisi in avaritia nobilitatis et pecunia sua
spem habere. itaque paucis diebus cum auro et
argento multo legatos Romam mittit, quis praecipit,
primum uti veteres amicos muneribus expleant, 15
deinde novos acquirant, postremo quaecumque pos-
sint largiendo parare ne cunctentur. igitur ubi
legati satis confidunt, die constituto senatus utris-
que datur. postquam rex Adherbal finem loquendi
fecit, legati lugurthae, largitione magis quam causa20
freti, paucis respondent: Hiempsalem ob saevitiam
suam ab Numidis interfectum: Adherbalem ultro
bellum inferentem, postquam superatus sit, queri
quod iniuriam facere nequivisset: lugurtham ab
senatQ petere, ne se alium putarent ac Numantiae25
cognitus esset, neu verba inimici ante facta sua
ponerent. vicit in senatu pars illa, quae vero pre-
tium aut gratiam anteferebat. decretum fit, uti
56 Excerpta Brevia
decem legatl regnum, quod Micipsa obtinuerat, inter
30 lugurtham et Adherbalem dividerent.
Postquam diviso regno legati Africa decessere et
lugurtha contra timorem animi praemia sceleris
adeptum sese videt, certum esse ratus, quod. ex
amicis apud Numantiam acceperat, omnia Romae
35 venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accen-
sus, quos paulo ante muneribus expleverat, in regnum
Adherbalis animum intendit. ipse acer, bellicosus :
at is quem petebat quietus, imbellis placido ingenio,
opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus.
4oAdherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit et ni
multitudo togatorum fuisset, quae Numidas inse-
quentes moenibus prohibuit, uno die inter duos reges
coeptum atque patratum bellum foret. igitur lugur-
tha oppidum circumsedit. Adherbal ex eis qui una
45Cirtam profugerant duos maxime impigros delegit
ut Romam pergerent. litterae Adherbalis in senatu
recitatae. legantur in Africam maiores natu, nobiles,
amplis honoribus usi. ei triduo navim ascendere.
dein brevi Uticam appulsi litteras ad lugurtham
5omittunt quam ocissime ad provinciam accedat. igi-
tur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere
nititur. quod ubi secus procedit neque quod intende-
rat efficere potest, ut prius quam legatos conveniret
Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum,
55quem plurimum metuebat, incenderet, cum paucis
equitibus in provinciam venit. ac tametsi senati
verbis graves minae nuntiabantur, quod ab oppug-
natione non desisteret, multa tamen oratione con-
sumpta legati frustra discessere. ea postquam Cirtae
eoaudita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensa-
bantur confisi deditione facta propter magnitudinem
popuh Romani inviolatos sese fore, Adherbali sua-
dent uti seque et oppidum lugurthae tradat, tantum
Excerpta Brevia 57
ab eo vitam paclscatur: de ceteris senatui fore. at
ille, tametsi omnia potiora fide lug-urthae rebatur, 66
tamen quia penes eosdem, si adversaretur, cogendi
potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem
facit. lugurtha in primis Adherbalem excruciatum
necat, deinde omnes puberes Numidas atque nego-
tiatores promiscue, uti quisque armatis obvius fuerat, To
interficit. deinde exercitus qui in Africam portaretur,
scribitur: stipendium aliaque, quae bello usui forent,
decernuntur.
57
At Marius multis diebus et laboribus consumptis
anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum,
quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur qua
saepe prospere usus fuerat. quae cum multos dies
noctesque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, exs
cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum
egressus haud procul ab latere castelli quod aversum
proeliantibus erat, animum advertit inter saxa re-
pentes cocleas: quarum cum unam atque alteram,
dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad 10
summum montis egressus est. ubi postquam solitu-
dinem intellexit, more humani ingenii cupido difficilia
faciendi animum vertit. et forte in eo loco grandis
ilex coaluerat inter saxa, paulum modo prona, dein
flexa atque aucta in altitudinem quo cuncta gignen-15
tium natura fert: cuius ramis modo, modo eminenti-
bus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit,
quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant.
exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat,
eadem regreditur, non temere uti escenderat, sed20
temptans omnia et circumspiciens. itaque Marium
propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte, qua
ipse escenderat, castellum temptet : poUicetur itineris
58 Excerpta Brevia
periculique ducem. Marius cum Ligure promissa
26 cognitum ex praesentibus misit : quorum uti cuiusque
ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nun-
tiavere: consulis animus tamen paulum arrectus.
itaque ex copia tubicinum et cornicinum numero quin-
que quam velocissimos delegit, et cum eis, praesidio
3oqui forent, quattuor centuriones, omnesque Liguri
parere iubet, et ei negotio proximum diem constituit.
Sed ubi ex praecepto tempus visum, paratis com-
positisque omnibus ad locum pergit. ceterum illi,
qui escensuri erant, praedocti ab duce arma ornatum-
35que mutaverant, capite atque pedibus nudis, uti pro-
spectus nisusque per saxa facilius foret: super terga
gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis
gratia simul et offensa quo levius streperent. igitur
praegrediens Ligus saxa et si quae vetustate radices
4oeminebant laqueis vinciebat, quibus allevati milit5s
facilius escenderent, interdum timidos insolentia
itineris levare manu: ubi paulo asperior ascensus
erat, singulos prae se inermes mittere, deinde ipse
cum illorum armis sequi : quae dubia nisu videbantur
45 potissimus temptare, ac saepius eadem ascendens
descendensque, dein statim digrediens, ceteris auda-
ciam addere. igitur diu multumque fatigati tandem
in castellum perveniunt, desertum ab ea parte, quod
omnes, sicut aliis diebus, adversum hostes aderant.
50 Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit,
quamquam toto die intentos proelio Numidas habue-
rat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas
egressus testudine acta succedere simul hostem tor-
mentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere.
65 at Numidae, saepe antea vineis Romanorum sub-
versis, item incensis, non casteUi moenibus sese
tutabantur, sed pro muro dies noctesque agitare,
maledicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare,
Excerpta Brevia 59
militibus nostris lugurthae servitium minari, secundis
rebus feroces esse. interim omnibus, Romanis hosti- 60
busque, proelio intentis, magna utrimque vi pro
gloria atque imperio his, iHis pro salute certantibus,
repente a tergo signa canere; ac primo mulieres et
pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti
quisque mQro proximus erat, postremo cuncti, armati 66
inermesque. quod ubi accidit, eo acrius Romani in-
stare, fundere ac plerosque tantum modo sauciorum
dein super occisorum corpora vadere, avidi gloriae
certantes murum petere, neque quemquam omnium
praeda morari. sic forte correcta Marii temeritasro
gloriam ex culpa invenit.
58
Sertorius vir acer, egregiusque dux, et tuendi
regendique exercitus peritus fuit. is in temporibus
difficillimis et mentiebatur ad milites si mendacium
prodesset, et htteras compositas pro veris legebat,
et somnium simulabat, et falsas religiones c6n-6
ferebat, si quid istae res eum apud militum
animos adiutabant. illud adeo Sertorii nobile est.
cerva alba eximiae pulchritudinis et vivacissimae
celeritatis a Lusitano ei quodam dono data est.
hanc sibi oblatam divinitus et instinctam Dianaeio
numine coUoqui secum monereque, et docere quae
utilia factQ essent, persuadere omnibus instituit; ac
si quid dQrius videbatur quod imperandum militibus
foret, a cerva sese monitum praedicabat. id cum
dixerat, universi, tamquam si deo, Ubentes parebant. 15
ea cerva quodam die, cum incursio hostium esset
nuntiata, festinatione ac tumultQ consternata, in
fugam se prorQpit, atque in palQde proxima delituit;
et postea requisita periisse credita est. neque multis
6o Excerpta Brevia
20 diebus post inventam esse cervam Sertorio nQntiatur.
tum qui nuntiaverat, iossit tacere; ac ne cui palam
diceret, interminatus est; praecepitque ut eam
postero die repente in eum locum, in quo ipse cum
amicis esset, immitteret. admissis deinde amicis
26postridie, visum sibi esse ait in quiete cervam, quae
periisset, ad se reverti, et, ut prius consuerat, quod
opus esset facto praedicare. tum Sertorio quod im-
peraverat significante, cerva emissa in cubiculum
Sertorii introrupit. clamor factus et orta admiratio
soest; eaque hominum barbarorum credulitas Sertorio
in magnis rebus magno usui fuit. memoriae pro-
ditum est ex eis nationibus quae cum Sertorio facie-
bant, cum multis proeliis superatus esset, neminem
umquam ab eo descivisse, quamquam id genus
35 hominum esset mobilissimum.
59
Exponam vobis, Quirites, ex quibus generibus
hominum istae copiae comparentur; deinde singulis
medicinam consilii atque orationis meae, si quam
potero, adferam. unum genus est eorum, qui magno
5in aere alieno maiores etiam possessiones habent,
quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt.
horum hominum species est honestissima: sunt enim
locupletes; voluntas vero et causa impudentissima.
tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus
10 omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de posses-
sione detrahere, adquirere ad fidem? quid enim ex-
spectas? bellum? quid ergo? in vastatione omnium
tuas possessiones sacrosanctas futuras putas? an
tabulas novas? errant qui istas a Catihna exspec-
istant. meo beneficio tabulae novae proferentur,
verum auctionariae. neque enim isti, qui posses-
Excerpta Brevia 6i
siones habent, alia ratione uUa salvi esse possunt.
quod si maturius facere voluissent, neque, id quod
stultissimum est, certare cum usuris fructibus prae-
diorum, et locupletioribus his et melioribus civibus 20
uteremur. sed hosce homines minime puto per-
timescendos, quod aut deduci de sententia pos-
sunt, aut, si permanebunt, magis mihi videntur
vota facturi contra rem pubHcam quam arma
laturi. alterum genus est eorum, qui, quamquam25
premuntur aere alieno, dominationem tamen exspec-
tant, rerum potiri volunt, honores, quos quieta re-
publica desperant, perturbata se consequi posse
arbitrantur. quibus hoc praecipiendum videtur,
unum scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut30
desperent id, quod conantur, se consequi posse:
primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere
reipublicae; deinde magnos animos esse in bonis
viris, magnam concordiam in maxima multitudine,
magnas praeterea copias militum; deos denique im-35
mortales huic invicto populo, clarissimo imperio,
pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris prae-
sentes auxilium esse laturos. quod si iam sint id,
quod cum summo furore cupiunt, adepti, num illi
in cinere urbis et in sanguine civium, quae mente^o
conscelerata ac nefaria concupiverunt, se consules ac
dictatores aut etiam reges sperant futuros? non
vident id se cupere, quod si adepti sint, fugitivo
alicui aut gladiatori concedi sit necesse? tertium
genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercita-45
tione robustum, quo ex genere iste est Manlius, cul
nunc Catilina succedit: sunt homines ex eis coloniis,
quas Sulla constituit; quas ego universas civium
esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed
tamen ei sunt coloni, qui se in insperatis ac repentinis 50
pecQniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. hi
Excerpta Brevia
dum aedificant tamquam beati, dum praediJs lectis,
familils magnis, conviviis apparatls delectantur, in
tantum aes alienum inciderunt, ut, si salvi esse velint,
55 SuUa sit ab inferis excitandus : qui etiam non nullos
agfrestes, homines tenues atque egentes, in eandem
illam spem rapinarum veterum impulerunt, quos eg^o
utrosque in eodem genere praedatorum direptorum-
que pono; sed eos hoc moneo: desinant furere ac
60 proscriptiones et dictaturas cogitare: tantus enim
illorum temporum dolor inustus est civitati, ut iam
ista non modo homines, sed ne pecudes quidem mihi
passurae esse videantur. quartum genus est sane
varium et mixtum et turbulentum, qui iam pridem
65premuntur, qui nunquam emergunt, qui partim
inertia, partim male gerendo negfotio, partim etiam
sumptibus in vetere aere alieno vacillant; qui vadi-
moniis, iudiciis, proscriptione bonorum defatig"ati,
permulti et ex urbe, et ex agris se in illa castra con-
roferre dicuntur. hosce ego non tam milites acres
quam infitiatores lentos esse arbitror; qui homines
primum, si stare non possunt, conruant, sed ita ut
non modo civitas, sed ne vicini quidem proximi, sen-
tiant. nam illud non intellego, quam ob rem, si
75vivere honeste non possunt, perire turpiter velint,
aut cur minore dolore perituros se cum multis, quam
si soli pereant, arbitrentur. quintum gfenus est parri-
cidarum, sicariorum, denique omnium facinorosorum ;
quos ego a Catilina non revoco; nam neque ab eo
sodivelli possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam
sunt ita multi, ut eos carcer capere non possit.
60
Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equi-
tatQ in Aduatucos, qui erant eius regno finitimi,
Excerpta Brevia 63
proficlscitur ; neque nocteni neque diem intermfctit.-^ 1
peditatumque sese subsequl iubet. re demonstrata '
Aduatuclsque concitatls, postero die in Nervios per-5
venit hortaturque, ne sul in perpetuum llberandi
atque ulclscendl Romanos pro els, quas acceperint,
iniurils occasionem dlmlttant : interfectos esse legfatos
duos magfnamque partem exercitus interlsse demon-
strat ; niliil esse negotil, subito oppressam legionem, 10
quae cum Cicerone hiemet, interficl; se ad eam rem
profitetur adiutorem. facile hac oratione Nervils
persuadet.
Itaque confestim dlmlssls nOntiis ad Ceutrones,
Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidumnos, quli5
omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas
manus possunt cogfunt et de improvlso ad Cice-
ronis hlberna advolant, nondum ad eum fama de
Titurii morte perlata. hulc quoque accidit, quod
fuit necesse, ut nonnulll mllites, qul llgnationis muni- 20
tionisque causa in silvas discessissent, repentlno
equitum adventu interciperentur. hls circumventls,
magna manu Eburones, Nervil, Aduatuci atque
horum omnium socii et clientes legionem oppugnare
incipiunt. nostri celeriter ad arma concurrunt, 25
vallum conscendunt. aegre is dies sustentatur, quod
omnem spem hostes in celeritate ponebant atque
hanc adeptl victoriam in perpetuum se fore victores
confldebant.
Mlttuntur ad Caesarem confestim ab Ciceroneao
lltterae, magnls propositls praemiis, si pertulissent ;
obsessls omnibus vils missl intercipiuntur. noctu
ex materia, quam munltionis causa comportaverant,
turres admodum cxx excitantur incredibill celeritate ;
quae deesse operi videbantur, perficiuntur. hostes35
postero die multo maioribus coactls copils castra
oppugnant, fossam complent, eadem ratione, qua
Excerpta Brevia
prldie, ab nostrls resistitur. hoc idem reliquis dein-
ceps fit diebus. nulla pars nocturni temporis ad
4olab6rem intermittitur; non aegris, non volneratis
facultas quietis datur. quaecumque ad proximi diei
oppugfnationem opus sunt, noctu comparantur; multae
praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus
instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque
45 ex cratibus attexuntur. ipse Cicero, cum tenuissima
valetudine esset, ne nocturnum quidem sibi tempus
ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ac
vocibus sibi parcere cogeretur.
Tunc duces principesque Nerviorum, qui aliquem
50serm6nis aditum causamque amicltiae cum Cicer6ne
habebant, coUoqui sese velle dicunt. facta potestate
eadem, quae Ambiorix cum Tituri6 egerat, com-
memorant : omnem esse in armis Galliam ; German6s
Rhenum transisse; Caesaris reliqu6rumque hiberna
55oppugnari. addunt etiam de Sabini morte; Ambio-
rigem ostentant fidei faciundae causa. errare e6s
dicunt, si quicquam ab his praesidii sperent, qui suis
rebus diffidant; sese tamen h6c esse in Cicer6nem
populumque R6manum anim6, ut nihil nisi hiberna
co recusent atque hanc inveterascere c6nsuetudinem
n6lint; licere illis incolumibus per se ex hibernis
discedere et, quascumque in partes velint, sine metu
proficisci. Cicer6 ad haec unum modo respondit :
n6n esse c6nsuetudinem populi R6mani accipere ab
65 hoste armat6 condici6nem : si ab armis discedere
velint, se adiut6re utantur leg"at6sque ad Caesarem
mittant; sperare pr6 eius iustitia, quae petierint,
impetratur6s.
Ab hac spe repulsi Nervii vall6 pedum ix et fossa
7opedum xv hiberna cingunt. haec et superi6rum
ann6rum c6nsuetudine ab n6bis c6gn6verant et qu6s-
dam de exercitu habebant captiv6s, ab his doce-
Excerpta Brevia 65
bantur; sed nulla ferramentorum copia, quae esset
ad hunc usum idonea, gladiis caespites circumcidere,
manibus sagulisque terram exhaurlre cogebantur. 75
qua quidem ex re hominum multitudo cognosci
potuit: nam minus horls tribus milium passuum xv
in circuitu munltionem perfecerunt, reliqulsque diebus
turres ad altitudinem valll, falces testudinesque, quas
idem captivi docuerant, parare ac facere coeperunt. so
Septimo oppugnationis die maximo coorto vento
ferventes fusill ex argilla glandes fundls et fervefacta
iacula in casas, quae more Gallico stramentls erant
tectae, iacere coeperunt. hae celeriter Ignem com-
prehenderunt et venti magnitudine in omnem locum 85
castrorum distulerunt. hostes maximo clamore,
slcutl parta iam atque explorata victoria, turres
testudinesque agere et scalls vallum ascendere coepe-
runt. at tanta mliitum virtus atque ea praesentia
animl fuit, ut, cum undique flamma torrerentur maxi- 90
maque telorum multitudine premerentur suaque
omnia impedlmenta atque omnes fortunas conflagrare
intellegerent, non modo demigrandl causa de vallo
decederet nemo, sed paene ne respiceret quidem quis-
quam, ac tum omnes acerrime fortissimeque pug-95
narent. hlc dies nostris longe gravissimus fuit; sed
tamen hunc habuit eventum, ut eo die maximus
numerus hostium volneraretur atque interficeretur,
ut se sub ipso vallo constlpaverant recessumque
prlmls ultiml non dabant. paulum quidem inter- 100
mlssa flamma et quodam loco turri adacta et contin-
gente vallum, tertiae cohortis centuriones ex eo, quo
stabant, loco recesserunt suosque omnes removerunt,
nutu vocibusque hostes, sl introlre vellent, vocare
coeperunt; quorum progredi ausus est nemo. tumio5
ex omnl parte lapidibus coniectls deturbati, turrisque
succensa est.
(BOll) F
66
Excerpta Brevia
Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones,
qui primis ordinibus appropinquarent, Titus Pullo et
110 Lucius Vorenus. hi perpetuas inter se controversias
habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de
locis summis simultatibus contendebant. ex his
Pullo, cum acerrime ad munitiones pug-naretur, ' Quid
dubitas,' inquit, 'Vorene? aut quem locum tuae pro
iislaude virtutis exspectas? hic dies de nostris con-
troversiis iudicabit.' haec cum dixisset, procedit
extra munitiones, quaeque pars hostium confertis-
sima est visa, irrumpit. ne Vorenus quidem sese
vallo continet, sed omnium veritus existimationem
120 subsequitur. tum mediocri spatio relicto Pullo pilum
in hostes immittit atque unum ex multitudine pro-
currentem traicit; quo percusso et exanimato, hunc
scutis protegunt, in hostem tela universi coniciunt
neque dant regrediendi facultatem. transfigitur scu-
125 tum PuUoni et verutum in balteo defigitur. avertit
hic casus vaginam, et gladium educere conanti dex-
tram moratur manum, impeditumque hostes circum-
sistunt. succurrit inimicus illi Vorenus et laboranti
subvenit. ad hunc se confestim a Pullone omnis
i30multitudo convertit; illum veruto arbitrantur occi-
sum. gfladio comminus rem gerit Vorenus atque
uno interfecto reliquos paulum propellit; dum cupi-
dius instat, in locum delatus inferiorem concidit.
huic rursus circumvento fert subsidium PuUo, atque
I35amb6 incolumes compluribus interfectis summa cum
laude sese intra munitiones recipiunt. sic fortuna in
contentione et certamine utrumque versavit, ut alter
alteri inimicus auxiHo salutique esset, neque diiu-
dicari posset, uter utri virtute anteferendus videretur.
140 Quanto erat in dies gravior atque asperior op-
pugnatio, et maxime, quod magna parte militum
confecta volneribus res ad paucitatem defensorum
Excerpta Brevia 67
pervenerat, tanto crebriores lltterae nuntilque ad
Caesarem mlttebantur ; quorum pars deprehensa in
conspectu nostrorum militum cum cruciatu necabatur. 145
erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus
honesto, qui a prlma obsidione ad Ciceronem per-
fugerat summamque el fidem praestiterat. hlc servo
spe iibertatis magnlsque persuadet praemils, ut
lltteras ad Caesarem deferat. has ille in iacul6i50
illigatas effert et Gallus inter Gallos sine ulla sus-
picione versatus ad Caesarem pervenit. ab eo de
perlculls Ciceronis legionisque cognoscitur.
Caesar acceptls lltteris hora circiter undecima diei
statim nuntium in Bellovacos ad M. Crassum quae-155
storem mittit, cuius hiberna aberant ab eo milia
passuum xxv; iubet media nocte legionem proficisci
celeriterque ad se venire. exit cum nuntio Crassus.
alterum ad Gaium Fabium legatum mlttit, ut in
Atrebatum flnes legionem adducat, qua sibi iterieo
faciendum sciebat. scrlbit Labieno, si rei publicae
commodo facere posset, cum legione ad flnes Ner-
viorum veniat. reliquam partem exercitus, quod
paulo aberat longius, non putat exspectandam ;
equites circiter quadringentos ex proximls hibernisi65
colligit.
Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi
adventu certior factus eo die milia passuum xx pro-
cedit. Crassum Samarobrlvae praeficit legionemque
ei attribuit, quod ibi impedlmenta exercitus, obsidesi7o
civitatum, litteras publicas frumentumque omne,
quod eo tolerandae hiemis causa devexerat, relinque-
bat. Fabius, ut imperatum erat, non ita multum
moratus, in itinere cum legione occurrit. Labienus,
interitu Sabini et caede cohortium cognita, cumirs
omnes ad eum Treverorum copiae venissent, veritus,
ne, sl ex hlbernls fugae similem profectionem fecisset.
68 Excerpta Brevia
hostium impetum sustinere non posset, praesertim
quos recenti victoria efFerri sciret, lltteras Caesari
iMremittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis
educturus esset, rem gestam in Eburonibus per-
scribit, docet omnes peditatus equitatusque copias
Treverorum tria miHa passuum longe ab suis castris
consedisse.
185 Caesar consiHo eius probato, etsi opinione trium
legionum deiectus ad duas redierat, tamen unum
communis salutis auxiHum in celeritate ponebat.
venit magnis itineribus in Nerviorum fines. ibi ex
captivis cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur
190 quantoque in periculo res sit. tum cuidam ex equiti-
bus GaUis magnis praemiis persuadet, uti ad Cicero-
nem epistulam deferat. hanc Graecis conscriptam
litteris mittit, ne intercepta epistula nostra ab hosti-
bus consiHa cognoscantur. si adire non possit,
195 monet, ut tragulam cum epistula ad ammentum
deHgata intra munitionem castrorum abiciat. in
htteris scribit, se cum legionibus profectum celeriter
adfore; hortatur, ut pristinam virtutem retineat.
GaUus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragu-
200 lam mittit. haec casu ad turrim adhaesit neque ab
nostris biduo animadversa tertio die a quodam miHte
conspicitur, dempta ad Ciceronem defertur. iUe per-
lectam in conventu miUtum recitat maximaque omnes
laetitia afficit. tum fumi incendiorum procul vide-
205 bantur, quae res omnem dubitationem adventus
legionum expuHt.
GaUi re cognita per exploratores obsidionem re-
Hnquunt, ad Caesarem omnibus copiis contendunt.
haec erant armata circiter miUa lx. Cicero data
2iofacultate GaUum ab eodem Verticone, quem supra
demonstravimus, repetit, qui litteras ad Caesarem
deferat ; hunc admonet, iter caute diUgenterque faciat ;
Excerpta Brevia 69
perscribit in lltteris, hostes ab se discessisse omnem-
que ad eum multitudinem convertisse. quibus litteris
circiter media nocte Caesar allatis suos facit certiores 215
eosque ad dimicandum animo confirmat. postero
die luce prima movet castra et circiter milia passuum
quattuor progressus trans vallem et rivum multi-
tudinem hostium conspicatur. erat magni periculi
res tantulis copiis iniquo loco dimicare ; tum, quoniam 220
obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo animo
remittendum de celeritate existimabat; consedit et,
quam aequissimo loco potest, castra commQnit atque
haec, etsi erant exigua per se, vix hominum milium
septem, praesertim nullis cum impedimentis, tamen 225
angustiis viarum, quam maxime potest, contrahit,
eo consilio, ut in summam contemptionem hostibus
veniat. interim speculatoribus in omnes partes di-
missis explorat, quo commodissime itinere valles
transiri possit. 230
Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam
factis utrique sese suo loco continent: Galli, quod
ampHores copias, quae nondum convenerant, ex-
spectabant; Caesar, si forte timoris simulatione
hostes in suum locum elicere posset, ut citra vallem 235
pro castris proelio contenderet; si id efficere non
posset, ut exploratis itineribus minore cum periculo
vallem rivumque transiret. prima luce hostium equi-
tatus ad castra accedit proeliumque cum nostris equi-
tibus committit. Caesar consulto equites cedere 240
seque in castra recipere iubet; simul ex omnibus
partibus castra altiore vallo munlri portasque obstrui
atque in his administrandis rebus quam maxime con-
cursari et cum simulatione agi timoris iubet.
Quibus omnibus rebus hostes invitati copias tra-245
dflcunt aciemque inlquo loco constituunt, nostrls
vero etiam de vallo deductls propius accedunt et tela
70 Excerpta Brevia
intra munitionem ex omnibus partibus coniciunt prae-
conibusque circummissis pronuntiari iubent, seu quis
26oGallus seu Romanus velit ante horam tertiam ad se
transire, sine periculo licere ; post id tempus non fore
potestatem; ac sic nostros contempserunt, ut, ob-
structis in speciem portis singulis ordinibus cae-
spitum, quod ea non posse introrumpere videbantur,
255 alii vallum manu scindere, alii fossas complere incipe-
rent. tum Caesar omnibus portis eruptione facta
equitatuque emisso celeriter hostes in fugam dat, sic
uti omnino pugnandi causa resisteret nemo, mag-
numque ex eis numerum occidit atque omnes armis
2C0 exuit.
Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque
intercedebant neque etiam parvulo detrimento illorum
locum relinqui videbat, omnibus suis incolumibus
copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. institutas
265turres, testudines munitionesque hostium admiratur;
legione producta cognoscit, non decimum quemque
esse reliquum militem sine volnere: ex his omnibus
iudicat rebus, quanto cum periculo et quanta cum
virtute res sint administratae. Ciceronem pro eius
270 merito legionemque coUaudat ; centuriones singillatim
tribunosque militum appellat, quorum egregiam
fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat de
casu Sabini et Cottae certius ex captivis cognoscit.
postero die contione habita rem gestam proponit,
275 milites consolatur et conf irmat : quod detrimentum
culpa et temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore
animo ferendum docet, quod beneficio deorum im-
mortalium et virtute eorum expiato incommodo,
neque hostibus diutina laetatio neque ipsis longior
28odolor relinquatur.
Excerpta Brevia 71
61
At 61 qui Alesiae obsidebantur, praeterita die qua
auxilia suorum exspectaverant, consumpto omni
frOmento, inscii quid in Aeduis gereretur, concilio
coacto de exitu suarum fortunarum consultabant.
ac variis dictis sententiis, quarum pars deditionem, 5
pars, dum vires suppeterent, eruptionem censebat,
non praetereunda oratio Critognati videtur propter
eius singularem et nefariam crudelitatem. hic,
summo in Arvernis ortus loco et magnae habitus
auctoritatis, *Nihil,' inquit, *de eorum sententia dic-10
turus sum, qui turpissimam servitutem deditionis
nomine appellant, neque hos habendos civium loco
neque ad concilium adhibendos censeo. cum his
mihi res sit qui eruptionem probant; quorum in
concilio omnium vestrum consensu pristinae residere 15
virtutis memoria videtur. animi est ista mollitia,
non virtus, paulisper inopiam ferre non posse. qui
se ultro morti offerant facilius reperiuntur quam qui
dolorem patienter ferant. atque ego hanc senten-
tentiam probarem (tantum apud me dignitas potest), 20
si nullam praeterquam vitae nostrae iacturam fieri
viderem; sed in consilio capiendo omnem Galliam
respiciamus, quam ad nostrum auxilium concitavi-
mus. quid hominum milibus lxxx uno loco inter-
fectis propinquis consanguineisque nostris animi fore 25
existimatis, si paene in ipsis cadaveribus proelio
decertare cogentur? nolite hos vestro auxiHo ex-
spoliare, qui vestrae salQtis causa suum periculum
neglexerunt, nec stultitia ac temeritate vestra aut
animi imbecillitate omnem Galliam prosternere etao
perpetuae servituti subicere. an, quod ad diem non
venerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis?
quid ergo? Romanos in illis ulterioribus munitioni-
72 Excerpta Brevia
bus animlne causa cotidie exerceri putatis? si illorum
85 nuntiis conf Irmari non potestis omni aditu praesepto,
hls utimini testibus appropinquare eorum adventum ;
cuius rei timore exterriti diem noctemque in opere
versantur. quid ergo mei consilii est? facere, quod
nostri maiores nequaquam parl bello Cimbrorum
40 Teutonumque fecerunt; qul in oppida compulsi ac
simill inopia subactl eorum corporibus qui aetate ad
bellum inutiles videbantur vitam toleraverunt neque
se hostibus tradiderunt. cuius rei si exemplum non
haberemus, tamen libertatis causa institui et posteris
45 prodl pulcherrimum iudicarem. nam quid illi simile
bello fuit? depopulata Gallia Cimbrl magnaque in-
lata calamitate finibus quidem nostris aliquando
excesserunt atque alias terras petierunt; iura, leges,
agros, llbertatem nobis reUquerunt. Romanl vero
soquid petunt aliud aut quid volunt, nisi invidia ad-
ducti, quos fama nobiles potentesque bello cogno-
verunt, horum in agrls clvitatibusque consldere atque
hls aeternam iniungere servitutem? neque enim ulla
alia condicione bella gesserunt. quod sl ea quae in
55 longinquis nationibus geruntur Ignoratis, respicite
flnitimam Galliam, quae in provinciam redacta, iure
et legibus commutatls, securibus subiecta perpetua
premitur servitute.'
Sententils dictis constituunt ut ei qui valetudine
6oaut aetate inatiles sunt bello oppido excedant atque
omnia prius experiantur quam ad Critognatl senten-
tiam descendant: illo tamen tempore potius utendum
consilio, si res cogat atque auxilia morentur, quam
aut deditionis aut pacis subeundam condicionem.
65 Mandubii, qui eos oppido receperant, cum llberis
atque uxoribus exire coguntur. hi cum ad muni-
tiones Romanorum accessissent, flentes omnibus
precibus orabant ut se In servitutem receptos cibo
Excerpta Brevia 73
iuvarent. at Caesar dispositis in vallo custodiis
recipl prohibebat.
70
62
Germani multum ab hac Germanorum consuetu-
dine difFerunt, nam neque Druides habent, qui rebus
divinls praesint, neque sacrificiis student. deorum
numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum
aperte opibus iuvantur, Solem et Volcanum et5
Lunam; reliquos ne fama quidem acceperunt. vita
omnis in venationibus atque in studils rel mllitaris
consistit; ab parvolis labori ac duritiei student.
Agriculturae non student; maiorque pars eorum
victus in lacte, caseo, carne consistit ; neque quis- 10
quam agri modum certum aut fines habet proprios;
sed magistratus ac principes in annos singulos gen-
tibus cognationibusque hominum qui una coierunt,
quantum et quo loco visum est agri attribuunt atque
anno post alio translre cogunt. eius rei multas affe- 15
runt causas, ne assidua consuetudine captl studium
belli gerendi agricultura commutent; ne latos flnes
parare studeant, potentioresque humiliores possessi-
onibus expellant, ne accuratius ad frigora atque
aestus vitandos aedificent, ne qua oriatur pecuniae 20
cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque nas-
cuntur: ut animi aequitate plebem contineant, cum
suas quisque opes cum potentissimls aequari videat.
Clvitatibus maxima laus est, quam latissime circum
se vastatis flnibus solitudines habere. hoc proprium 25
virtutis exlstimant, expulsos agrls finitimls cedere,
neque quemquam prope audere consistere : simul hoc
se fore tutiores arbitrantur, repentlnae incursionis
timore sublato. l cum bellum civitas illatum defendit
aut infert, magistratus qui ei bello praesint,[ut vitae 30
necisque habeant potestateml deliguntur. in pace
74 Excerpta Brevia
nullus est communis magistratus, sed principes re-
gionum atque pagorum ipter suos iQs dlcunt, con-
troversiasque minuunt. ,' latrocinia nullam habent
86infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt:
atque ea iuventutis exercendae ac desidiae minuendae
causa fieri praedicant. atqueubi quis ex principibus
in concilio se dixit ducem fofe, qui sequi velint, pro-
fiteantur, consurgunt ei qui et causam et hominem
10 probant, suumque auxilium pollicentur, atque ab
multitudine/cojlaudantur; qui ex his secuti non sunt
in desertorum ac proditorum numero ducuntur;
romniumque his rerum postea fides derogaturJ hos-
pites violare fas non putant; qui quaque de causa
45 ad eos venerunt, ab inuria prohibent, sanctosque
habent: hisque omnium domus patent, victusque
communicatur.
Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima
Germanorum omnium : hi centum pagos habere di-
50 cuntur ex quibus quotannis singula milia armatorum,
bellandi causa, ex finibus educunt; reli(^tii qui domi
manserunt se atque illos alunt. hi rursus linvicem
anno post \n armis sunt, illi domi remanent. sic
neque agricultura, nec ratio atque usus belli inter-
55 mittitur. sed privati ac separati agri apud eos nihil
est; neque longius anno remanere uno in loco inco-
lendi causa Hcet ; neque multum frumento sed maxi-
mam partem lacte atque pecore vivunt, multumque
sunt in venationibus ; quae res et cibi genere et coti-
Godiana exercitatione, et Hbertate vitae cum a pueris
nullo officio aut discipUna assuefacti nihil omnino
contra voluntatem faciant, et vires alit et immani
corporum magnitudine homines efficit.
PubHce maximam putant esse laudem quam latis-
66 sime a suis finibus vacare agros ; hac re significari
magnum numerum civitatum suam vim sustinere
Excerpta Brevia 75
non potuisse. itaque una ex parte a Suebis circiter
milia passuum sexcenta agri vacare dicuntur. ad
alteram partem succedunt Ubil, quorum fuit clvitas
ampla atque florens, ut est captus Germanorum, et7o
paulo sunt eiusdem g^eneris ceterls humaniores,
propterea quod Rhenum attingunt, multlque ad eos
mercatores ventitant, et ipsi propter propinquitatem
Gallicls sunt moribus assuefactl. hos cum Suebl,
multls saepe beHls expertl, propter amplitudinem Ts
gravitatemque clvitatis, flnibus expellere non potu-
issent, tamen vectlgales sibi fecerunt, ac multo
humiliores Inflrmioresque redegerunt.
63
Ipse eorum oplnionibus accedo qui Germaniae
populos nullls aliarum nationum connubils Infectos
propriam et sinceram et tantum sul similem gentem
exstitisse arbitrantur. unde habitus quoque corpo-
rum quamquam in tanto hominum numero Idems
omnibus, truces et caerulei ocuU, rutilae comae,
magna corpora et tantum ad impetum valida.
Terra satis ferax, frugiferarumque arborum im-
patiens, pecorum fecunda sed plerumque improcera.
ne armentls quidem suus honor aut gloria frontis : 10
numero gaudent, eaeque solae et gratissimae opes
sunt.
Reges ex nobilitate, duces ex virtute sumunt. nec
regibus inf inita aut llbera potestas ; et duces exemplo
potius quam imperio, si promptl, sl conspicui, si ante 15
aciem agunt, admlratione praesunt.
De minoribus rebus principes consultant, de rpa-
ioribus omnes; ita tamen ut ea quoque quorum penes
plebem arbitrium est apud prlncipes pertractentur.
coeunt, nisi quid fortuitum et subitum inciderit, certls 20
diebus, cum aut inchoatur luna aut impletur; nam
76
Excerpta Brevia
agendis rebus hoc auspicatissimum initium credunt.
nec dierum numerum, ut nos, sed noctium compu-
tant. sic constituunt, sic condicunt. nox ducere
25diem videtur. illud ex libertate vitium, quod non
simul nec ut iussi conveniunt, sed et alter et tertius
dies cunctatione coeuntium absumitur. ut turba
placuit, considunt armati. silentium per sacerdotes,
quibus tum et coercendi ius est, imperatur. mox
30 rex vel princeps, prout aetas cuique, prout nobilitas,
prout decus bellorum, prout facundia est, audiuntur,
auctoritate suadendi magis quam iubendi potestate.
si displicuit sententia, fremitu aspernantur; sin pla-
cuit, frameas concutiunt. honoratissimum assensus
35 genus est armis laudare. nihil autem neque publicae
neque privata_e rei nisi armati agunt. sed arma
sumere non ante cuiquam moris quam civitas
suffecturum probaverit. tum in ipso concilio vel
principum aliquis vel pater vel propinquus scuto
4oframeaque iuvenem ornant. haec apud illos toga,
hic primus iuventae honos; ante hoc domus pars
videntur, mox reipublicae.
Nullas Germanorum populis urbes habitari satis
notum est: ne pati quidem inter se iunctas sedes.
45Colunt discreti ac diversi, ut fons, ut campus, ut
nemus placuit. vicos locant non in nostrum morem
connexis et cohaerentibus aedificiis: suam quisque
domum spatio circumdat, sive adversus casQs ignis
remedium, sive inscitia aedificandi.
50 Plusque ibi boni mores valent, quam alibi bonae
leges.
64
Tu vero felix, Agricola, non vitae tantum clari-
tate, sed etiam opportunitate mortis. ut perhibent,
qui interfuerunt novissimis sermonibus tuis, constans
Excerpta Brevia 77
et libens fatum excepisti, tamquam pro virili portione
innocentiam principi donares. sed mihi filiaeque eius5
praeter acerbitatem parentis^erepti auget maestitiam,
quod assidere valetudini, fovere deficientem, satiari
voltu complexuque non contigit. excepissemus certe
mandata vocesque, quas penitus animo figeremus.
noster hic dolor, nostrum vohius ; nobis tum longae 10
absentiae condicione ante quadriennium amissus est.
omnia sine dubio, optime parentum, assidente aman-
tissima uxore superfuere honori tuo; paucioribus
tamen lacrimis compositus es, et novissima in luce
desideravere aliquid ocuH tui. I6
Si quis piorum manibus locus, ut sapientibus pla-
cet, non cum corpore exstinguuntur magnae animae,
placide quiescas, nosque domum tuam, ab infirmo
desiderio et muHebribus lamentis ad contemplationem
virtutum tuarum voces, quas neque lugeri neque20
plangi fas est; admiratione te potius quam tem-
porahbus laudibus, et, si natura suppeditet, aemu-
latione decoremus. is verus honos, ea coniunctissimi
cuiusque pietas. id fiHae quoque uxorique praece-
perim, sic patris, sic mariti memoriam venerari, ut25
omnia facta dictaque eius secum revolvant, formam-
que ac figuram animi magis quam corporis complec-
tantur; non quia intercedendum putem imaginibus,
quae marmore aut aere finguntur; sed ut voltus
hominum, ita simulacra voltus imbeciHa ac mortaHaso
sunt, forma mentis aeterna, quam tenere et expri-
mere non per aHenam materiam et artem, sed tuis
ipse moribus possis. quicquid ex Agricola amavi-
rfius, quicquid mirati sumus, manet mansurumque
est in animis hominum, in aeternitate temporum, 35
fama rerum. nam multos veterum velut inglorios
et ignobiles obHvio obruit; Agricola posteritati nar-
ratus et traditus superstes erit.
78
Excerpta Brevia
65
Britanniam qui mortales initio coluerint, indi-
genae an advectl, ut inter barbaros, parum com-
pertum. habitus corporum varil, atque ex eo
argumenta. namque rutilae Caledoniam habitan-
5 tium comae, magnl artus Germanicam orlginem
asseverant. Silurum coloratl voltus, tortl plerum-
que crlnes, et posita contra Hispania Iberos veteres
traiecisse easque sedes occupasse fidem faciunt.
proximl GaUls et similes sunt, seu dQrante orlginis
10 vl, seu procurrentibus in dlversa terrls positio caeU
corporibus habitum dedit. in universum tamen aesti-
mantl Gallos vlclnam Insulam occupasse credibile
est. eorum sacra deprehendas, superstitionum per-
suasiones; sermo haud multum dlversus; in depos-
iscendls perlcuHs eadem audacia, et, ubi advenere, in
detrectandls eadem formldo. plus tamen ferociae
Britannl praeferunt, ut quos nondum longa pax
emoUierit. nam Gallos quoque in bellls floruisse
accepimus; mox segnitia cum otio intravit, amlssa
2ovirtute pariter ac Hbertate. quod Britannorum
olim victls evenit; ceterl manent, quales Galll
fuerunt.
In pedite robur; quaedam nationes et curru proe-
liantur; honestior aurlga, clientes propugnant. olim
25 regibus parebant, nunc per prlncipes factionibus et
studils trahuntur, nec aliud adversus vaUdissimas
gentes pro nobls utilius quam quod in commune non
consulunt. rarus duabus tribusque clvitatibus ad
propulsandum commune perlculum conventus; ita
30 singuh pugnant, universl vincuntur. caelum crebrls
imbribus ac nebuUs foedum; asperitas frlgorum abest.
dierum spatif 'v-Utra nostrl orbis mensuram; nox clara
et extrema Britanniae parte brevis, ut flnem atque
Excerpta Brevia 79
initium lucis exigfuo discrimine internoscas. quod si
nubes non officiant, aspici per noctem solis fulgforem, 35u
nec occidere et exsurgere sed translre affirmant. sci-
licet extrema et plana terrarum humili umbra non
erigunt tenebras, infraque caelum et sidera nox cadit.
solum, praeter oleam vitemque et cetera calidioribus
terris oriri sueta, patiens frugum, fecundum ; tarde 40
mitescunt, cito proveniunt, eademque utriusque rei
causa, multus humor terrarum caelique. fert Bri-
tannia aurum et argentum et alia metalla, pretium
victoriae. gignit et oceanus margarita, sed subfQsca
ac liventia. quidam artem abesse legentibus arbi-45
trantur; nam in Rubro mari viva ac spirantia saxis
avelli, in Britannia, prout expulsa sint, coUigi. ego
facilius crediderim naturam margaritis deesse quam
nobis avaritiam. ipsi Britanni delectum ac tributa
et iniuncta imperii munera impigre obeunt, si iniuriae 50
absint; has aegre tolerant, iam domiti ut pareant,
nondum ut serviant. igitur primus omnium Roman-
orum divus lulius cum exercitu Britanniam ingres-
sus, quamquam prospere terruerit incolas, ac litore
potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non 55
tradidisse. mox bella civilia, et in rem publicam
versa principum arma, ac longa oblivio Britanniae
etiam in pace.
66
Interfecto Didio luliano Severus Africa oriundus
imperium optinuit. cui civitas Lepti, pater Geta,
maiores equites Romani ante civitatem omnibus
datam. in prima pueritia, priusquam Latinis Grae-
cisque litteris imbueretur, quibus eruditissimus fuit, 5
nuUum ahum inter pueros ludum nisi ad iudices
exercuit, cum ipse praelatis fascibus ac securibus
ordine puerorum circumstante sederet ac iudicaret.
8o Excerpta Brevia
octavo decimo anno publice declamavit. postea
lostudiorum causa Romam venit, latum clavum a divo
Marco petit et accepit, favente sibi Septimio Severo
adfini suo, bis iam consulari. cum Romam venis-
set, hospitem nanctus, qul Hadriani vitam impera-
toriam eadem hora legeret, quod sibi omen futurae
15 felicitatis arripuit. habuit et aliud omen imperii. cum
rogatus ad cenam imperatoriam palliatus venisset,
qui togatus venire debuerat, togam praesidiariam
ipsius imperatoris accepit. eadem nocte somniavit
lupae se uberibus ut Remum inhaerere vel Romulum.
20 sedit et in sella imperatoria temere a ministro posita,
ignarus quod non liceret. dormienti etiam in stabulo
serpens caput cinxit et sine noxa expergefactis et
adclamantibus familiaribus, abiit.
Idem cum implacabilis delictis fuit, tum ad eri-
26gendos industrios satis deditus, doctrinae quoque
nimis cupidus. latronum ubique hostis. vitam suam
privatam publicamque ipse composuit ad fidem,
solum tamen vitium crudelitatis excusans.
Periit Eboraci in Britannia subactis gentibus, quae
30 Britanniae videbantur infestae, anno imperii xviii,
morbo gravissimo extinctus, iam senex.
Opera publica praecipua eius exstant Septizonium
et thermae Severianae, eiusdemque etiam ianuae in
Transtiberina regione ad portam nominis sui.
35 ludicium de eo post mortem magnum omnium fuit,
maxime quod diu nec a filiis eius boni aliquid rei p.
venit et postea invadentibus multis rem p. res Romana
praedonibus direptui fuit.
Hic tam exiguis vestibus usus est, ut vix et tunica
4oeius aliquid purpurae haberet, cum hirta clamyde
umeros velaret. cibi parcissimus, leguminis patrii
avidus, vini aliquando cupidus, carnis frequenter
ignarus. ipse decorus, ingens, promissa barba, cano
Excerpta Brevia 8i
capite et crispo, voltu reverendus, canorus voce, sed
Afrum quiddam usque ad senectutem sonans. 45
Sunt per plurimas clvitates opera mslgnia. mag-
num vero illud in vlta eius, quod Romae omnes aedes
publicas, quae vitio temporum labebantur, Instauravit
nQsquam prope suo nomine adscrlpto, servatls tamen
ublque titulls conditorum. moriens septem annorum 50
canonem, ita ut cotidiana septuaginta qulnque mllia
modium expendl possent, rellquit; olei vero tantum,
ut per qulnquennium non solum urbis Qsibus, sed et
totlus Italiae, quae oleo eget, sufficeret.
Ultima verba eius dlcuntur haec fuisse: *Turba-65
tam rem p. ublque accepi, pacatam etiam Britannls
relinquo, senex ac pedibus aeger flrmum imperium
Antonlnls mels relinquens, ac bonl erunt, imbecillum,
si mall '. iQssit deinde slgnum tribuno darl * Labo-
remus,' quia Pertinax, quando in imperium adscltus^^
est, slgnum dederat * Mllitemus '.
Corpus eius a Britannia Romam Qsque cum magna
provincialium reverentia susceptum est; quamvls
aliqul urnulam auream tantum fuisse dlcant Severi
reliquias continentem eandemque Antoninorum se-65
pulchro inlatam, cum Septimius illlc, ubi vlta fQnc-
tus est, esset incensus.
67
Dfi IDSTITIA ET IORE
iQstitia est constans et perpetua voluntas iQs suum
culque tribuens. iQris prQdentia est dlvinarum atque
hQmanarum rerum notitia, iQstl atque iniQstl scientia.
His generaliter cognitls et incipientibus nobls ex-
ponere iQra popull Romanl ita maxime videnturs
posse tradl commodissime, si primo levi ac simplici,
post deinde dlligentissima atque exactissima inter-
pretatione singula tradantur.
(B611) Q
82
Excerpta Brevia
luris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum
10 non laedere, suum culque tribuere. huius studil duae
sunt positiones, publicum et prlvatum. publicum
ius est, quod ad statum rel Romanae spectat, prl-
vatum, quod ad singulorum utilitatem pertinet.
dlcendum est igitur de iure prlvato, quod est tri-
15 pertltum : collectum est enim ex naturalibus prae-
ceptls aut gentium aut clvilibuso
De ItJRE NatCrAlT et Gentium et CiviLi
lus naturale est, quod natura omnia animalia
docuit. nam ius istud non humanl generis proprium
est, sed omnium animalium quae in caelo, quae in
20 terra, quae in mari nascuntur. hinc descendit maris
atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium
appellamus. ius autem civile vel gentium ita divi-
ditur: omnes popull, qul legibus et moribus re-
guntur, partim suo proprio, partim communi omnium
25hominum iure Otuntur: nam quod quisque populus
ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis
est vocaturque ius civlle, quasi ius proprium ipsius
civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes
homines constituit, id apud omnes populos peraeque
30cust6dltur vocaturque ius gentium, quasi quo iure
omnes gentes utuntur. et populus itaque Romanus
partim suo proprio, partim communl omnium ho-
minum iure utitur. quae singula qualia sunt, suis
locls proponemus. sed ius quidem clvile ex una-
35 quaque civitate appellatur, veluti Atheniensium : nam
si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius
civile Atheniensium, non erraverit. slc enim et ius,
quo populus Romanus utitur, ius civile Romanorum
appellamus: vel ius Quirltium, quo Quirites utuntur:
40 Romanl enim a Quirlno Quirites appellantur. sed
Excerpta Brevia 83
quotiens non addimus, cuius sit clvitatis, nostrum
ius significamus: sicuti cum poetam dicimus nec
addimus nomen, subauditur apud Graecos egregius
Homerus, apud nos Vergilius. ius autem gentium
omni humano generl commune est. nam usu exi-45
gente et humanis necessitatibus gentes humanae
quaedam sibi constituerunt : bella etenim orta sunt
et captlvitates secutae et servitutes, quae sunt iure
naturall ab initio omnes homines llberi nascebantur.
ex hoc iure gentium et omnes paene contractus in-50
troducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio,
societas, depositum, mutuum et aHi innumerabiles.
68
Prehistoric and Historic Rome — A Comparison
Hoc quodcumque vides, hospes, quam maxima Roma
est,
ante Phrygem Aenean collis et herba fuit;
atque ubi navali stant sacra Palatia Phoebo,
Euandri profugae concubuere boves.
fictilibus crevere deis haec aurea templa, 5
nec fuit opprobio facta sine arte casa;
Tarpeiusque pater nuda de rupe tonabat,
et Tiberis nostrls advena bubus erat.
qua gradibus domus ista Remi se sustulit, olim
unus erat fratrum maxima regna focus. 10
curia praetexto quae nunc nitet alta senatu,
pellitos habuit, rustica corda, Patres.
bucina cogebat prlscos ad verba Quirltes:
centum illi in prato saepe senatus erat.
nec sinuosa cavo pendebant vela theatro, I6
pulpita sollemnes non oluere crocos.
nulli cura fuit externos quaerere dlvos;
cum tremeret patrio pendula turba sacro,
84 Excerpta Brevia
annuaque accenso celebrare Parilia faeno,
20 qualia nunc curto lustra novantur equo.
Vesta coronatis pauper gaudebat asellis,
ducebant macrae vilia sacra boves.
parva saginati lustrabant compita porci,
pastor et ad calamos exta litabat ovis.
26verbera pellitus saetosa movebat arator,
unde licens Fabius sacra Lupercus habet.
nec rudis infestis miles radiabat in armis:
miscebant usta proelia nuda sude.
prima galeritus posuit praetoria Lygmon,
30 magnaque pars Tatio rerum erat inter oves.
hinc Titiens Ramnesque viri Luceresque coloni,
quattuor hinc albos Romulus egit equos.
quippe suburbanae parva minus urbe Bovillae
et, qui nunc nulli, maxima turba Gabi.
35 et stetit Alba potens, albae suis omine nata,
hac ubi Fidenas longe erat isse vias.
nil patrium nisi nomen habet Romanus alumnus:
sanguinis altricem non putet esse lupam.
huc melius profugos misisti, Troia, penates.
40 heu quali vecta est Dardana puppis ave!
iam bene spondebant tunc omina, quod nihil
illam
laeserat abiegni venter apertus equi,
cum pater in nati trepidus cervice pependit,
et verita est umeros urere flamma pios.
45tunc animi venere Deci Brutique secures,
vexit et ipsa sui Caesaris arma Venus,
arma resurgentis portans victricia Troiae :
felix terra tuos cepit, lule, deos;
si modo Avernalis tremulae cortina Sibyllae
60 dixit Aventino rura pianda Remo,
aut si Pergameae sero rata carmina vatis
longaevum ad Priami vera fuere caput:
Excerpta Brevia 85
vertite equum, Danal ! male vincitis ! Ilia tellQs
vlvet, et hulc cinerl luppiter arma dabit.
optima nutrlcum nostrls lupa Martia rebus, m
qualia creverunt moenia lacte tuo!
moenia namque pio coner disponere versu:
ei mihi, quod nostro est parvus in ore sonus!
sed tamen exiguo quodcumque e pectore rlvl
fluxerit, hoc patriae serviet omne meae. «0
Ennius hirsQta cingat sua dicta corona:
ml folia ex hedera porrige, Bacche, tua,
ut nostrls tumefacta superbiat Umbria librls,
Umbria Romanl patria Callimachl!
scandentes quisquis cernit de vailibus arces, 66
ingenio muros aestimet ille meo!
Roma, fave, tibi surgit opus, date candida clves
omina, et inceptls dextera cantet avis!
sacra diesque canam et cognomina prlsca locorum:
has meus ad metas sudet oportet equus. 7o
69
The Prophecy of Anchises
* Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur
gloria, qul maneant Itala de gente nepotes,
inlQstres animas nostrumque in nomen itQras,
expediam dictls, et te tua fata docebo.
ille, vides, pQra iuvenis qul nltitur hasta, 5
proxima sorte tenet iQcis loca, prlmus ad auras
aetherias Italo commlxtus sanguine surget,
Silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,
quem tibi longaevo serum Lavlnia coniQnx
edQcet silvls regem regumque parentem, 10
unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.
proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,
et Capys et Numitor et qul te nomine reddet
86 ^^^^^^£^xcerpta Brevia
Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis
15 eg-regius, sl umquam regnandam acceperit Albam.
qui iuvenes ! quantas ostentant, aspice, vires
atque umbrata gerunt civili tempora quercu !
hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,
hi Collatinas imponent montibus arces,
20 Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.
haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine
terrae.
quin et avo comitem sese Mavortius addet
Romulus, Assarici quem sanguinis Ilia mater
educet. viden ut geminae stant vertice cristae
26 et pater ipse suo superum iam signat honore?
en haius, nate, auspiciis illa inclita Roma
imperium terris, animos aequabit Olympo,
septemque una sibi muro circumdabit arces,
fehx prole virum: qualis Berecyntia mater
aoinvehitur curru Phrygias turrita per urbes
laeta deum partu, centum complexa nepotes,
omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.
huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem
Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iidi
ssprogenies magnum caeU ventura sub axem.
hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,
Augustus Caesar, divi genus, aurea condet
saecula qui rursus Latio regnata per arva
Saturno quondam, super et Garamantas et Indos
40proferet imperium; iacet extra sidera tellus,
extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas
axem umero torquet steUis ardentibus aptum.
huius in adventum iam nunc et Caspia regna
responsis horrent divum et Maeotia tellus,
45 et septemgemini turbant trepida ostia Nili.
nec vero Alcides tantum telluris obivit, d^l
fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi"
Excerpta Brevia 8^
pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcQ;
nec qui pampineis victor iuga flectit habenis
Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. 60
et dubitamus adhuc virtutem extendere factis,
aut metus Ausonia prohibet consistere terra?
quis procul ille autem ramis insignis olivae
sacra ferens? nosco crines incanaque menta
regfis Romani, primam qui legibus urbem 65
fundabit Curibus parvis et paupere terra
missus in imperium magnum. cui deinde subibit
otia qui rumpet patriae residesque movebit
Tullus in arma viros et iam desueta triumphis
agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus 60
nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.
vis et Tarquinios reges animamque superbam
ultoris Bruti, fascesque videre receptos?
consulis imperium hic primus saevasque secures
accipiet, natosque pater nova bella moventes 65
ad poenam pulchra pro libertate vocabit,
infelix! utcumque ferent ea facta minores
vincet amor patriae laudumque immensa cupido.
quin Decios Drusosque procul saevumque securi
aspice Torquatum et referentem signa Camillum. 7o
illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,
concordes animae nunc et dum nocte premuntur,
heu quantum inter se bellum, si lumina vitae
attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,
aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci 75
descendens, gener adversis instructus Eois!
ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella
neu patriae validas in viscera vertite vires;
tQque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,
proice tela manQ, sanguis meus! — 80
ille triumphata Capitolia ad alta Corintho
victor aget currum caesis insignis Achivis.
88
Excerpta Brevia
eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas
ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,
85ultus avos Troiae templa et temerata Minervae.
quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?
quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belll,
Sclpiadas, cladem Libyae, parvoque potentem
Fabricium, vel te sulco, Serrane, serentem?
9oqu6 fessum rapitis, Fabil? tu Maximus ille es,
unus qui nobls cunctando restituis rem.
excQdent alii splrantia mollius aera,
credo equidem, vlvos ducent de marmore voltQs,
orSbunt causas melius, caellque meatQs
95descrlbent radio et surgentia sldera dlcent:
tQ regere imperio populos, Romane, memento
(hae tibi erunt artes), pacisque imponere morem,
parcere subiectis et debellare superbos.'
VOCABULARY
S, (ab), prep. with abl. (i) from,
(2) by [with nouns signifying
persons).
abdicd, -Sje, v.a. deny, refuse;
{luith se), abdicate.
abdd, -ere, -didi, -ditum, v.a.
hide, conceal.
abeS, -ire, -VAor-i^, -itum, v.n.
go away, depart (ab -f eo).
3.bicid, -ere, -ieci, -iectum, v.a.
throw away, throw down.
abiegnus, -a, -um, adj. of fir.
abigo, -ere, -egl, -9.ctum, v.a.
drive away.
abnu6, -ere, -ul, -fltum, v.a.
refuse.
abolescd, -ere, -evi, v.n. decay,
cease.
abscindd, -ere, -scidl, -scissum,
v.a. cut off.
absentia, -ae,/ absence.
abstergea, -§re, -rsl, -rsum^z^.a.
wipe away.
abstlmo, -ere, -stlmpsi, -sflmp-
tum, v.a. take away, use up.
5,c, conj. and.
acced5, -ere, -cessl, -cSssum,
v.n. approach.
accelero, -aje, v.a. and n. hasten.
accendS, -ere, -di, -sum, v.a.
kindle.
accensus, -a, -um, adj. fired.
accessus, -lls, m. approach.
accido, -ere, -cidl, v.n. (i) fall
upon; (2) befall, happen,
accipiS, -ere, -c6pl, -ceptum,
v.a. receive, accept.
accola, -ae, c neighbour.
( B 611 )
accumbo, -ere, -cubui, -cubitum,
v.n. lie beside.
accUrate, adv. carefully.
accdso, -are, v.a. accuse, charge.
S,cer, -ris, -re, adj. keen.
acerbitas, -atis, / bitterness,
sorrow.
acerbus, -a, -um, adj. bitter.
acervatim, adv. in heaps, (with)
many at a time.
Achilles, -ae, 7n. Achilles, fam-
ous hero in the Trojan war.
Achivi, -6rum, w. pl. the
Greeks.
Achlvus, -a, -um, adj. Achaean,
Grecian.
aciSs, -SI, /. (i) sharp sight,
sight; (2) eye; (3) battle-
line.
aconltum, -I, n. aconite, a poi-
sonous plant.
acqulr6, -ere, -quislvl, -qulsl-
tum, v.a. get.
acu6, -ere, -ul, -tltum, v.a.
sharpen.
ad, prep. with acc. (i) to, (2) at,
(3) near.
adaequ6, -are, v.a. equal.
add6, -ere, -didl, -ditum, v.a.
add.
addflc6, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. bring or lead to.
ade6, -ire, -il, or -Ivl, -itum, v.n.
approach, come to or before.
ade6, adv. (i) so much, so; (2)
indeed.
adfer6, -ferre, attull, allatum,
v.a. bring forward, bring;
cause; allege.
adfinis, -is, -e, adj. kindred.
H
90
Excerpta Brevia
adflnnd, -are, v.a. assert,aflfirm.
adhaereS, -gre, -haesl, -haesum,
v.n. stick to.
adhibeo, -§re, -ui, -itum, v.a.
(i) bring to, apply; (2) sum-
mon; (3) employ.
adhortatio, -Snis,/. encourage-
ment.
adhtlc, adv. hitherto.
adiaced, -§re, -ul, v.n. lie near.
adigo, -ere, -egl, -actum, v.a.
drive, bring to or up; of a
zveapon, drive home.
adimS, -ere, -emi, -emptum,
v.a. take away.
adiplscor, -i, adeptus sum, dep.
v.a. gain, obtain.
aditus, -tls, m. (i) abstrad, ap-
proach, access; (2) concrete^
access, entrance.
adiungd, -ere, -nxl, -nctum,
v.a. add.
adiHtd, -are, v.a. help, assist.
adiHtor, -5ris, tn. helper.
adiuvQ, -are, -itlvl, -itltum, v.a.
aid, assist.
adlud, -ere, -ul, v.a. wash
against, bathe.
administrd, -ftre, v.a. manage,
conduct, govern.
admlratiS, -6nis,/ wonder.
admiror, -ari, -atus sum, v. dep.
admire.
admitto, -ere, -mlsl, -missum,
v.a. admit;perpetrate, commit.
admodum, adv. much, many, as
many as.
admoveS, -gre, -5vl, -5tum, v.a.
move up to ; pass. rise toward.
adnu5, -ere, -ui, -tltum, v.n.
assent, approve.
adolesc5, -ere, -evi, v.n. growup.
adorior, -Iri, -ortus sum, v.dep.
attack.
adprob5, -Sre, v.a. approve.
adremigS, -Ix^^v.n. rowtowards.
adsclsco, -ere, -sclvl, -scltum,
v.a. adniit, summon. [assign.
adscribd, -ere, -psl, -ptum, v.a.
adsevgr5, -ftre, v.a. assert posi-
tively, affirm; prove.
adside5, -5re, -sgdi, -sessum,
v.n. sit by, tend.
adsiduus, -a, -um, adj. busy, as-
siduous; continual, incessant.
adsuesc5, -ere, -6vl, -etum, v.a.
accustom, habituate.
adsum, -esse, -fui, v.n. be
present.
ads(lm5, -ere, -stlmpsi, -sClmp-
tum, v.a. take to one's self,
adopt, choose.
adsurgo, -ere, -surrexi, -surrec-
tum, v.n. rise up, rise.
adulescens, -entis, /;/. and f. a
youth.
adulescentia, -ae,/. youth.
adveh5, -ere, -vexl, -vectum,
v.a. bring to or in; advectus,
immigrant.
advena, -ae, 711. and /. suhst.
foreigner, stranger ; adj. fo-
reign, strange.
adveni5, -Ire, -venl, -ventum,
v.n. come near, approach.
adventus, -ils, m. arrival.
adversarius, -a, -um, adj. and
noun, adversary, opponent.
adversor, -arl, -versatus sum,
dep. v.n. oppose.
adversus,/r.?/. with acc. against.
adversus, -a, -um, adj. opposite,
face to face. [ofi to.
advol5, -are, v.a. fly to, hasten
advolv5, -ere, -volvl, -voltitum,
v.a. roll before; in pass. pros-
trate one's self.
Aeacidgs, -ae, m. a descendant
of Aeacus. [temple.
aedes, -is, /. phir. house ; sing.
aedificator, -5ris, m. Imilder.
aedificium, -I, n. building.
aedi£Lc5, -ixe, v.a. build.
aedilicius, -a, -um, adj. belong-
ing to an aedile; as notm,
exaedile.
aedilis, -is, m. aedile.
aeger, -ra, -rum, adj. sick, suf-
fering, sad.
aegre, adv. with difficulty,
scarcely, reluctantly ; aegrS
patior, take in bad part.
Vocabulary
91
aeinul3.ti5, -5iiis,/ rivalry.
aeque, adv. equally.
aequitas, -3,tis, /. fairness.
aequo, -are, v.a. equal.
aerarium, -ii, n. the treasury.
aeripes, -pedis, adj. bronze-
footed.
aerumua, -ae,/ sorrow.
aes, aeris, n. bronze, money;
aes alienum, debt.
aestimS, -§xe, v.a. value, w^eigh,
estimate.
aestuo, -are, v.n. rage, burn;
be agitated or excited.
aetas, -atis, / age.
aetemitas, -§,tis, / eternity.
aeternus, -a, -um, adj. everlast-
ing. [heavenly.
aetherius, -a, -um, adj. ethereal,
Afer, Afri, m. an African.
afferS, -ferre, attull, allatum,
v.a. bring to (= adfero).
afficio, -ere, -fgci, -fectum, v.a.
bring into a certain state; (i)
bestow upon, grace with; (2)
visit with, inflict upon.
aff[rm5, -3,re, v.a. assert.
afflu5, -ere, -fltlxl, -fltlxum, v.n.
abound.
Agamemnonius, -a, -um, adj.
Agamemnonian, of Agamem-
non.
ager, agri, m. field, territory.
agger, -eris, m. mound, barrier.
aggredior, -gredl, -gressus
sum, v.a. attack.
agit5, -S,re, v.a. toss about,
agitate, disturb ; revolve, con-
sider, discuss.
S,gmen, -inis, n. band, troop,
army (on the march).
9,gn5sc5, -ere, -n5vl, -nitum,
v.a. recognize.
ag5, -ere, egi, actum, v.a. (i)
drive; (2) do, perform, act;
(3) render (thanks), pass (a
life).
agrestis, -is, -e, adj. and noun,
rustic, countryman,
agriculttlra, -ae, / agriculture.
fti5, defect, verb, say.
alacritas, -atis,/ keenness.
Alba, -ae, /., or Alba Longa,
Alba Longa, the mother-city
of Rome, built by Ascanius
on Mt. Albanus. [Alban.
Albanus, -a, -um, adj. of Alba,
albus, -a, -um, adj. white.
Alcides, -ae, m. descendant of
Alceus, usually = Hercules,
his grandson.
alibi, adv. elsewhere.
aliSnigena, -ae, m. foreigner,
alien [also as adj.).
alienus, -a, -um, adj. of another,
foreign.
ali5, adv. elsewhere.
aliquamditl, adv. for some time,
for a while. [length.
aliquand5, adv. sometime, at
aliquantisper, adv. for a while.
aliquant5, adv. a little.
aliquantum, adv. somewhat.
aliquot, iiidecl. adj. some, several.
aliquotiens, adv. at times.
aliter, adv. otherwise. [another.
alius, -a, -um, adj. andpr. other,
allev5, -are, v.a. lift up.
allig5, -are, v.a. bind to, attach
to; se allig5, confine one's
attention to.
al5, -ere, -ui, -itum or altum,
v.a. nourish.
Alpinus, -a, -um, adj. Alpine.
altaria, -ium, n.pl. high altar.
alter, -a, -um, adj. the other
(oftwo); alter...alter, the one
...the other.
altemus, -a, -um, adj. one after
the other, alternate ; alternls,
ahl. pl. by turns.
altittld5, -inis, / height, depth.
altrix, -Icis, adj. nourishing.
altum, -I, ;/. a height.
altus, -a, -um, adj. high ; deep.
alumnus, -i, w. nursling.
amans, -antis, adj. loving; m.
lover.
ambo, -ae, -5, num. both.
ambulo, -are, v.n. walk, strut.
amens, -mentis, adj. mad.
amlcitia, -ae,/ friendship.
92
Excerpta Brevia
amittS, -ere, -misi, -missum,
v.a. let go, lose.
ammentum, -I, n. strap or thong.
amnis, -is, m. river.
am6, -are, v.a. love.
amoenus, -a, -um, adj. pleasant,
charming.
SmoveS, -ere, -mSvi, -motum,
v.a. remove.
amplector, -i, -plexus sum,
V. dep. embrace.
amplittido, -inis,/ size.
amplius, cojiip. adv. of amplus,
more, further.
amput5, -are, v.a. cut away.
an, conj. in alternative ques-
tions, or, whether.
anceps, ancipitis, adj. doubtful.
anguis, -is, m. andf. snake.
angustiae, -arum, f pl. nar-
rowness ; defile.
angustus, -a, -um, adj. narrow.
anima, -ae,/. breath, Hfe, soul.
animadvertS, -ere, -verti, -ver-
sum, v.a. notice, observe;
with in and acc. punish.
animal, -is, n. animal.
animus, -I, jh. (i) mind, in-
tellect. (2) heart, feehng, dis-
position ; spirit, courage. (3)
will, purpose.
Anna Perenna, / Italian god-
dess of the returning year.
annal§s, -ium, m. pl. annals,
records.
annitor, -i, -nlsus sum, v. dep.
strive.
annus, -I, m. year.
ante, adv. and prep. ivit/i acc.
before.
antec§do, -ere, -cgssl, -cessum,
v.a. go before, surpass.
antecursor, -5ris, m. forerunner;
in plur. advanced guard,
scouts.
antefer5, -ferre, -tull, -latum,
v.a. bear before; prefer,
anteveni5, -Ire, -venl, -ventum,
v.a. come before.
antiquus, -a, -um, adj. ancient,
old.
antisto, -stare, -stetl, v.n. ex-
cel.
anus, -tls, f old woman.
anxius, -a, -um, adj. distressed,
troubled.
aper, apri, in. boar.
aperio, -ire, -ui, apertum, v.a.
open,
aperte, adj. openly.
apparatus, -tls, m. equipment,
preparation.
appareo, -gre, -ui, -itum, v.n.
appear.
appell5, -are, v.a. call.
appell5, -ere, -pull, -pulsum,
v.a. bring to land.
app5n5, -ere, -posui, -positum,
v.a. place near,
appropinqu5, -ftre, v.n. come
near, approach,
aptus, -a, -um, adj. fit, suited.
apud, prep. •witk acc. with, at,
by, before, apud me, at my
house.
aquila, -ae, / (i) eagle; {2)
standard of the legion, on
which was an eagle.
aquor, -ari, -atus sum, dep.
v.n. draw water.
aratrum, -I, n. plough.
arbiter, -trl, ;//. judge.
arbitrium, -I, n. decision.
arbitror, -ari, atus sum, dep.
v.n. judge, think, consider.
arbor, -oris,/ tree.
arce5, -ere, -ui, v.a. keep off.
arcess5, -ere, -Ivl, -Itum, v.a.
summon.
arctus, -a, -um, adj. tight.
arcus, -■fls, m. bow.
ardens, -entis, adj. burning,
eager.
arde5, -ere, -si, -sum, v.n. be
on fire.
arduus, -a, -um, adj. high, steep;
difiicult, hard, arduous.
argilla, -ae,/ clay.
Argos, n. Argos, capital of
Aigolis in the Peloponnese.
arg&mentum, -i, n. argument,
proof.
Vocabulary
93
armentiim, -i, n. cattle, herd.
armilla, -ae,/ bracelet.
armipoteus, -entis, adj. mighty
in arms.
armo, -are, v.a. arm.
armum, -I, n. weapon, arm.
aro, -are, v.a. plough; {ofpaper)
scribble over.
arrectus, -a, -um, adj. alert.
arripio, -ere, -ui, -reptum, v.a.
snatch. [arte, plain.
ars, artis,/] art; artifice. sine
artiiex, -icis, m. orf. maker.
arfcus, -us, n. limb.
arvum, -i, n. cultivated land, field.
arx, arcis,/. height, citadel.
as, assis, m. Roman copper
coin of small vahte ; translate
farthing.
ascendo, -ere, -dl, -sum, v.a.
ascend, go up.
ascensus, -lls, m. chmbing.
asellus, i, m. ass.
asper, -era, -erum, adj. rough,
uneven.
asperitas, -atis, /. severity.
aspernor, -arl, v. dep. despise,
spurn.
aspicio, -ere, -spexi, -spectum,
v.a. behold.
Assaracus, -I, m. Assaracus,
king of Phrygia, son of Tros,
father of Capys, grandfather
of Anchises.
assensus, -lls, m. agreement,
shout of assent.
asserd, -ere, -ui, -tum, v.a. set
free.
assiduus, -a, -um, adj. con-
tinuous.
assuefacid, -ere, -f§ci, -factum,
v.a. accustom.
astrum, -I, n. star.
at, conj. but.
atque, conj. and.
atqui, adv. and yet.
atrium, -ii, n. hall.
atr5x, -6cis, adj. fierce, spirited.
attentus, -a, -um, adj. attentive.
attero, -ere, -trivi, -tritum,
v.a. wear.
attex5, -ere, -texul, -textum,
v.a. weave on to, attach to.
Atticus, -a, -um, adj. Attic.
attingo, -ere, -tigi, -ta.ctum,
i^a. touch; reach; engage in.
attonitus, -a, -um, adj. amazed.
attribuo, -ere, -ui, -tltum, v.a.
assign to, give.
auction3,rius, -a, -um, adj. per-
taining to an auction.
auctor, -6ris, m. beginner,
originator, author. [authority.
auctSritas, -atis, /. influence,
audacia, -ae, / boldness.
audax, -acis, adj. bold, daring.
auded, -ere, ausus sum, se^ni-
dep. v.a. dare, venture.
audio, -Ire, v.a. hear.
aufero, -ferre, abstull, ablSl-
tum, v.a. carry, take away,
remove, steal.
augeo, -ere, auxl, auctum,
v.a. increase, svvell.
aura, -Sie,f air, breeze.
aureus, -a, -um, adj. golden.
aurlga, -ae, m. charioteer.
auris, -is,/ ear.
Ausonius,-a,-um, adf Ausonian,
ItaHan.
auspicatus, -a, -um, adf kicky.
auspicium, -il, n. augury, omen,
auspice.
auspicor, -ari, v. dep. make a
beginning.
aut, adv. or. aut...aut, either
...or.
autem, conf moreover, but.
auxiliarius, -a, -um, adj. auxili-
ary.
auxllium, -ii, n. ( i ) help, assist-
ance; (2) auxihary force.
avSxitia, -ae, / greed, avarice.
ave, hail !
avello, -ere, -velll or -vulsi,
-vulsum, v.a. tear away,
phick.
Avernus,-a,-um,a:^'. ofAvernus,
a lake in S. Italy, near Cumae,
where was the entrance to
the Lower world. Avemus,
sc. lacus, Lake Avernus.
94
Excerpta Brevia
ftversus, -a, -um, adj. tumed
away from.
ftvertS, -ere, -tl, -sum, v.a. and
n. turn away or aside,
avidus, -a, -um, adj. greedy.
avus, -I, 711. (i) grandfather,
(2) ancestor.
§j:is, -is, ni. axle; axis of the
earth, pole; the heavens.
B
Bactra, -6rum, n.pl. chief city
of Bactria, a province of the
Persian empire.
baculum, -i, n. stick.
B3,iaiius, -a, -um, adj. belonging
to Baiae, at Baiae (a resort on
the coast of Campania).
balteus, -i, m. sword-belt.
barba, -ae, y^ beard.
barbarus, -a, -um, adj. foreign;
subst. foreigner, barbarian.
beatus, -a, -um, adj. happy,
blessed.
beliator, -5ris, m. warrior.
bellic5sus, -a, -um, adj. warlike.
bell5, -are, v.n. make war.
bellua, -ae,/. beast.
bellum, -i, n. war.
bellus, -a, -um, adj. beautiful.
Beuacus, -i, m. now Lake Garda.
bene, adv. well.
beneficium, -ii, n. kindness.
benigne, adv. kindly.
benignitas, -atis, / kindness.
benignus, -a, -um, adj. kind.
Berecyntius, -a, -um, adj. of Mt.
Berecyntus, in Phrygia, where
Cybele was worshipped.
bib5, -ere, -i, -itum, v.a. drink.
biceps, -cipitis, adj. two-headed.
blduum, -i, n. space of two days.
bis, adv. twice.
blandus, -a, -um, adj. coaxing,
fascinating.
Boe5tii, -i5rum, m. pl. the
Boeotians.
B51a, -ae, /. Bola, old Latin
town, situation unknown.
bona, -Orum, n.pl. goods.
bonus, -a, -um, adj. good.
bracchium, -ii, n. arm.
brevis, -is, -e, adj. short.
Britannia, -ae, / Britain.
Brundusium, -il, n. Brundisium,
mod. Brindisi.
btlcina, -ae,/. trumpet.
cadaver, -eris, n. corpse.
cad5, -ere, cecidi, casum, v.n.
fall.
cadaceus, -i, m. herald's staff.
caecus, -a, -um, adj. blind.
caedes, -is, /. slaughter, mas-
sacre.
caed5, -ere, cecidl, caesum,
v.a. cut, kill.
caelicola, -ae, m. a dweller in
heaven, a god. [ing.
caelifer, -a, -um, adj. sky-bear-
caelum, -i, n. sky, atmosphere.
caerim5nium, -i, n. ceremony.
caeruleus and caerulus, -a, -um,
adj. blue.
caespes, -itis, m. cut sod or
turf, turf.
calamitas, -atis, / disaster.
calamus, -i, m. reed.
Caledonia, -ae, / Caledonia,
Scotland.
cale5, -ere, calul, v.n. to be
warm or hot, to glow.
calidus, -a, -um, adj. warm.
callidus, -a, -um, adj. shrewd,
cunning.
cal5, -5nis, m. camp-follower.
Camillus, M. Furius, name of a
consul who recovered Rome
from the Gauls.
campus, -I, m. plain.
candidus, -a, -um, adj. dazzling,
white, bright; favourable.
canis, -is, w. andf. dog.
can5, -ere, cecini, cantum, v.a.
sing.
can5n, -onis, m. rule.
canorus, -a, -um, adj. sounding,
tuneful. [ing.
caut3,buuduB, -a, -um, adj. sing-
Vocabulary
95
cantO, -a,re, v.a. sing.
canuB, -a, -um, adj. white.
capessd, -ere, -Ivl, -Itum, v.a.
take.
capillus, -I, m. a hair ; //. hair.
capi5, -ere, c§pi, captum, v.a.
take, capture.
capit5,lis, -is, -e, adj. capital,
i.e. affecting one's captit or
citizenship.
CapitOlium, -ii, n. the Capitol,
temple of Jupiter at Rome.
captlvitas, -atis, / captivity.
captivus, -i, vi. prisoner.
captd, -3xe, v.a. take.
caput, -itis, n. (i) head, (2)
position as citizen. [Longa.
Capys, -yos, 7n. king of Alba
carcer, -eris, m. prison.
careo, -ere, -ui, -itum, v.n. be
without.
carnificlna, -ae,/ torture.
caro, camis,/ flesh.
carpentum, -i, n. two-wheeled
coach.
Carthaginiensis, -is, -e, Cartha-
ginian.
Carthago, -inis,/ Carthage.
carus, -a, -um, adj. dear.
casa, -2i.Q,f. cottage, hut.
c§,seus, -I, m. cheese.
Caspius, -a, -um, adj. Caspian.
castellum, -i, n. fort.
castra, -6rum, n.pl. camp.
Castrum Inui, Castrum Inui,
an old Latin town on the
coast.
cftsus, -ds, m. chance, mishap.
catella, -ae,/ lap-dog.
catena, -ae, / chain.
Cato, -onis, m. Cato, cognomen
of several famous Romans,
among whom was M. Porcius
Cato, the Censor, b.c. 234-
149, opponent of Carthage.
Catullus, -I, m. CatuUus, a
famous Roman poet (84-54
B.c).
causa, -ae, / cause, reason.
caute, adv. cautiously.
cautSs, -is,/ rock.
cave5, -gre, cavl, cautum, v.a.
beware of; v.n. beware.
cavus, -a, -um, adj. hollow.
c§d5, -ere, cessl, cSssum, v.n.
withdraw, depart, yield; v.a..^
concede, grant.
cedruB, -I, / ( i ) cedar; (2) cedar
oil, with which the backs o!
books were polished for pre-
servation.
celebr5, -are, v.a. celebrate.
celer, -eris, -ere, adj. swift.
celeritas, -atis, /. quickness,
speed.
celeriter, adv. quickly.
cSlia, -ae,/ beer.
cS15, -Sxe, v.a. hide.
celsus, -a, -um, ad/. tall, lofty.
c§na, -ae,/ dinner.
cense5, -6re, -ui, -sum, v.a,
think, ordain.
cSn85rius, -a, -um, adj. belong-
ing to a censor; censorious.
cSnsus, -fls, m. census.
centum, num. a hundred.
centuriatus, -a, -um, part
divided into centuries.
centurJo, -5nis, m. centurion.
certamen, -inis, n. contest.
certe, adv. surely; at any rate.
cert5, adv. certainly, surely.
certus, -a, -um, adj. fixed, settledj
certi5rem facere, inform.
cerva, -ae, / a hind.
cervix, -icis,/ neck.
cess5, -are, v.n. or a. loiter, be
without.
ceterum, conj. however, but.
ceterus, -a, -um, adj. the other;
pl. cSteri, the rest.
ceu, adv. as it were, like.
charta, -ae,/ paper.
chorSa, -eae,/ dance.
cibaria, -5rum, n. pl, pro-
visions.
cibus, -I, m. food.
cicatrlx, -icis,/ scar.
cie5, -ere, civl, citum, v.a.
arouse.
cingS, -ere, clnxi, clnctum, v.a.
surround, bind.
96
Excerpta Brevia
cingula, -ae,/ girth.
circa, prep. with acc. around.
circiter, prep. with acc.^ and
adv. about.
circuitus, -tls, tn. a going
round, compass, circumfer-
ence.
circum, adv. and prep. with acc.
round, around.
circumard, -are, v.a. plough
round.
circumcIdS, -ere, -cidl, -clsum,
v.a. cut round, cut.
circumdo, -dare, -dedl, -datum,
v.a. surround (circum and
d6).
circumferd, -ferre, -tuH, -19.tum,
v.a. carry round.
circumfundo, -ere, -flldi, -fllsum,
v.a. pour round; in pass.
surround.
circummitto, -ere, mlsi, -mis-
sum, v.a. send round.
circumsedeS, -§re, -sSdi, -ses-
sum, v.a. blockade.
circumsilio, -Ire, v.n. spring,
hop around.
circumsisto, -ere, -stetl, v.a. and
n. stand round, surround.
circumsonO, -are, -ul, -itum, v.a.
sound around, [round at.
circumspecto, -are, v.a. look
circumstantia, -ae, /. standing
round, surrounding. [pass.
circumvallo, -are, v.a. encom-
circumvehS, -ere, -vexl, -vec-
tum, v.a. carry round; in
passive, go round.
circumvenio, -ire, -vgni, -ven-
tum, v.a. surround.
circus, -i, m. circus.
cito, -are, v.a. call, summon.
cito, adv. quickly. [side of.
citra, prep. with acc. on this
civllis, -is, -e, adj. civil.
clvis, -is, m. andf. citizen.
civitas, -atis, / state.
clades, -is, / slaughter.
cld,mo, -§,re, v.n. call, cry outj
v.a. call to or upon, invoke.
cl&mor, -dris, m. shout.
clamys, -dis,/. clamys, cloak.
clandestlnus, -a, -um, adj.
secret.
claritas, -atis, / splendour,
celebrity, renown.
clSLritUdd, -inis, / renown.
clarus, -a, -um, adj. (i) clear,
bright, distinct; (2) famous,
illustrious.
classiarius, -I, m. marine.
classis, -is,/ fleet.
claudo, -ere, -sl, -sum, v.a.
shut, enclose.
claustrum, -i, n. bar, bolt.
clavus, -I, m. purple stripe on a
toga.
cliens, -entis, m. dependant,
vassal.
Clltumnus, -i, m. Clitumnus, a
river in Umbria.
coalescS, -ere, -alui, v.n. grow.
coccus, -I, m. saffron.
coclea, -ae,/ snail.
Cocles, -itis, family name of
Horatius Cocles, who, in the
war against Porsenna, defended
a bridge alone.
coe6, -ire, -Ivl, t^r-ii, -itum, v.n.
come or go together.
coepl, coeptum, defect. v.a. and
n. begin.
coerce6, -ere, -ui, -itum, v.a.
restrain.
c6gnati6, -6nis, / relationship.
c6gn6men, -inis, n. surname,
family name.
c6gn6min6, -are, v. a. surname.
c6gn6sc6, -ere, -n6vi, -nitum,
v.a. ascertain, learn.
c6g6, -ere, coegi, coactum, v.a.
(i) collect, (2) compel.
cohaere6, -ere, -haesi, -haesum,
v.n. stick.
cohors, -ortis, / a cohort, or
one-tenth of a legion.
cohortati6, -6nis, / exhorta-
tion.
cohortor, -3xi, -hortatus sum,
dep. v.a. encourage, exhort.
coll3,bor, -i, collapsus sum,
dep. v.a. fall in, fall, sink.
Vocabulary
97
CoUatlnus, -a, -um, adj. of Col-
latia, an old Sabine town near
Rome.
collaudo, -S,re, v.a. praise highly.
collega, -ae, ni. colleague.
collis, -is, in. hill, slope.
collocS, -are, v.a. place.
colloquor, -I, -loctltus sum,
dep. v.n. confer, parley.
collum, -1, n. neck.
colo, -ere, -ul, cultum, v.a.
(i) cultivate. (2) dwell, in-
habit. (3) care for, protect;
cherish, practise. (4) worship.
colouia, -ae, f. colony, coloniza-
tion,
col5ratus, -a, -um, adj. sunburnt.
columba, -ae,y] dove.
columna, -ae,/ pillar.
coma, -ae, /. (i) hair, (2) foli-
age.
comes, -itis, m. and f. com-
panion.
cOmis, -is, -e, adj. courteous,
kind.
comiter, adv. courteously.
comitium, -il, n. the comitium,
place near the forum where
the Romans assembled to vote.
comitor, -Sri, -3.tus sum, dep.
v.a. accompany.
commemord, -are, v.a. relate.
commendd, -are, v.a. set ofF,
make agreeable.
comminus, adv. at close quarters,
hand to hand.
commlsced, -ere, -mlscui, -mlx-
tum, v.a. mix together, mingle,
confuse.
commItt5, -ere, -misi, -mlssum,
v.a. ( I ) send or bring together ;
committere ptlgnam or proe-
lium, to join battle. (2) do,
commit.
CommodS, adv. advantageously.
commodum, -I, n. advantage,
profit.
commove5, -ere, -movl, -m5tum,
v.a. remove, disturb, agitate,
disquiet.
commtlnicS, -Sxe, v.a. share.
commtlniS, -ire, v.a. fortify
strongly.
commtlnis, -is, -e, adj. common,
general.
commtltS, -are, v.a. change.
comparo, -§xe, v.a. prepare;
arrange; procure, obtain.
compello, -are, v.a. address.
comperio, -Ire, -perul, -pertum,
v.a. find, discover, ascertain.
compitum, -I, n. cross-roads.
comple5, -ere, -plevl, -pletum,
v.a. fill up, fill.
complexus, -tls, m. embrace.
compl5r5, -axe, v.a. bewail,
lament.
compltlres, -ium, adj. several,
very many.
comp5n5, -ere, -posul, -positum,
v.a. arrange. [convey.
comportS, -are, v.a. collect,
compos, -otis, adj. possessed of.
compositus, -a, -um, adj. ar-
ranged ; ex composit5, by
agreement. [sum, v.a. check.
comprim5, -ere, -pressi, -pres-
comprob5, -are, v.a. approve.
computo, -are, v.a. count.
c5natus, -tls, m. attempt.
concerp5, -ere, -cerpsl, -cerp-
tum, pull in pieces.
concid5, -ere, -cidl, v.n. fall
down, fall. [up, destroy.
concldo, -ere, -cidi, -clsum, cut
concilium, -I, n. council.
concit5, -are, v.a. rouse up, stir
up. [out.
conclam5, -are, v.n. shout, cry
concordia, -ae,/ harmony.
concors, -ordis, adj. of the same
mind, agreeing, at one.
concrem5, -are, v.a. burn.
concumb5, -ere, -cubul, -cubi-
tum, v.n. he down together.
concurro, -ere, -currl, -cursum,
v.n. run together, assemble.
concurs5, -are, v.n. run to and
fro. [gether, crowd.
concursus, -tls, m. running to-
condici5, -5nis, f. terms, con-
dition.
98
Excerpta Brevia
condlcd, -ere, -xl, -ctum, v.a.
agree, proclaim,
conditor, -5ris, m. founder.
cond6, -ere, -didl, -ditum, v.a.
(i) found, establish, build;
store up; (2) hide, bury.
conductid, -6nis,y. hiring.
c5nfer6, -ferre, -tull, -latum,
v.a. (i) bring together, collect ;
(2) compare; (3) c6nferre se,
betake one's self; (4) ascribe,
attribute.
c6nfertus, -a, -um, adj. dense,
crowded.
c6nfessi6, -6nis,/. admission.
c6nfestim, adv. immediately,
forthwith.
c6nfici6, -ere, -fSci, -fectum,
v.a. finish, digest (food).
c6nfidentia, -ae, f. confidence,
assurance.
c6nfld6, -ere, -flsus sum, semi-
depon. v.n. trust.
c6nfirm6, -are, v.a. strengthen,
inspirit, reassure; assert, pro-
test.
c6nfiagr6, -are, v.n. burn, blaze;
be consumed.
c6nfllg6, -ere, -flixl, conflictum,
v.n. fight. \v.a. pierce, stab.
c6nfodi6, -ere, -f6di, -fossum,
conger6, -ere, -gessi, -gestum,
v.a. collect; build, heap up.
congratulor, -ari, -atus sum,
V. dep. congratulate.
congredior, -i, -gressus sum,
V. dep. meet. [combat.
congressi6, -6nis, f. meeting,
c6nici6, -ere, -iecl, -iectum, v. a.
throw, cast, hurl.
coniuga,ti6, -6nis, / union.
coniunctus, -a, -um, adj. inti-
mate, friendly.
conitlrS,ti6, -6nis,/ conspiracy.
conitlr6, -are, v.n. swear to-
gether; conspire, plot.
connexus, -a, -um, adj. joined.
connubium, -i, marriage.
c6nor, -§,rl, c6natus sum, dep.
v.n. try, strive.
conqueror, -i, -questus sum.
dep. v.a. and n. complain of,
bewail.
c6nsaltlt6, -are, v.a. greet.
c6nsanguineus, -a, -um, adj.
kindred. [depraved.
c6nsceleratus, -a, -um, part.
c6nscend6, -ere, -di, -sum, v.a.
and n. climb up, ascend.
c6nscientia, -ae, / (i) con-
sciousncss, feeHng, knowledge;
(2) conscience. [privy.
c6nscius, -a, -um, adj. conscious,
c6nscribd, -ere, -scripsl, -scrlp-
tum, write ; enlist, enrol.
c6nscrlptus, -a, -um, adj. en-
rolled.
c6nsecrati6,-6nis,/;consecration.
consensus, -Gs, m. agreement,
c6nsenti6, -Ire, -nsi, -nsum, z^.».
agree.
c6nserv6, -are, v.a. keep.
c6nsid6, -ere, -sedl, -sessum,
v.n. sit down, encamp, halt,
c6nsilium, -i, n. plan, design,
purpose.
c6ns61or, -ari, -§,tus sum, dep.
v.a. cheer, comfort,
c6nspectu8, -■fls, m. sight, view.
c6nspici6, -ere, -spexl, -spec-
tum, v.a. perceive, observe,
descry.
c6nspicor, -5,ii, -9,tus, dep. v.a.
see, perceive,
c6nspicuus, -a, -um, a(^',marked,
conspicuous.
c6nsplr6, -are, v.n. agree, con-
spire.
ccnstans, -antis, adj. steadfast,
courageous.
c6nstantia, -ae, /. constancy,
perseverance.
c6nstern6, -are, v.a. upset, ter-
rify.
c6nstlp6, -are, v.a. crowd, press
close together.
c6nstitu6, -ere, -ul, -tltum, v.a.
set up, appoint, establish ; v.n.
determine.
c6nst6, -are, -stitl, -statum,
v.n. stand, standfast; impers,
it is agreed.
Vocabulary
99
c5nsuSsc5, -ere, -suSvI, -sug-
tum, v.n. be accustomed.
coufiuetHdS, -inis,/ custom.
consul, -ulis, m. consul.
consularis, -is, -e, adj. consular.
consulo, -ere, -ui, -ultum, v.a.
and n. take counsel, consult.
cSnsulto, -are, v.a. consult.
consulto, adv. intentionally.
consultum, -I, n. decree.
c5nsummd, -are, v.a. unite.
cdnsflm5, -ere, -stlmpsl, -stlmp-
tum, v.a. consume, destroy,
waste, spend, employ.
c5nsurg5, -ere, -surrgxl, -sur-
rectum, v.n. rise up.
contabul5, -ftre, v.a. line with
planks.
contemn5, -ere, -tempsl, -temp-
tum, v.a. despise.
contempiati5, -5nis, /. behold-
ing, sight. [dep. survey.
contemplor, -ari, -fttus sum, v.
contempti5, -5nis, / contempt.
contend5, -ere, -dl, -tum, v.a.
stretch; strive for; direct; v.n.
hasten; contend.
contenti5, -5nis,/ strife.
conterre5, -ere, -terrul, -terri-
tum, v.a. thoroughly frighten,
terrify.
continSns, -ntis, adj. continu-
ous, unbroken; as noun,f. con-
tinent.
contine5, -gre, -ui, -tentum,
v.a. keep, keep in, confine.
conting5, -ere, -tigl, -tactum,
v.a. touch, border upon, reach;
v.n. happen, befall (gen. of
good fortune) ; contingit, im-
pers. it happens.
continu5, adv. forthwith.
conti5, -5nis,y! assembly.
contra, prep. with acc. against;
opposite.
contractus, -tls, vi. bargain.
contrah5, -ere, -tr§jd, -trftctum,
v.a. draw together, draw
in.
i;ontr5versia, -ae,/ contention,
dispute.
contr5versus, -a, -um, adj. dis-
puted.
coutumelia, -ae, /. abuse, re-
proach.
conturb5, -are, v.a. throw into
confusion, upset.
convell5, -ere, -velli, -vulsum,
v.a. pull up.
conveni5, -Ire, -venl, -ventum,
v.n. come together, agree.
convenit, impersonal verb, it is
agreed.
conventus, -tls, m. assembly;
parade (of soldiers).
convert5, -ere, -vertl, -versum,
v.a. turn, turn towards, direct;
change.
convictus, -tls, m. intercourse,
intimacy.
coorior, -orlrl, coortus sum,
dep. v.n. arise.
c5pia, -ae,/ sing. plenty, abun-
dance, supply ; plur. forces.
c5pi5sus, -a, -um, adj. well
supplied.
coqu5, -ere, com, coctum, v.a.
cook; ripen.
cor, cordis, «. heart.
Cora, -ae, / Cora, old Latin
town in the territory of the
Volsci.
c5ram, prep. with abl. in the
presence of, before; adv. be-
fore.
cordfla, -ae, f. small tunny-fish.
corium, -I, n. hide.
comicen, -inis, m. horn-player.
cor5na, -ae,/ crown.
corpus, -oris, n. body.
corrig5, -ere, -rexi, -rectum,
v.a. correct.
corripi5, -ere, -ripul, -reptum,
v.a. seize, carry off (sg corri-
pere, hasten); chide, reproach.
corrumpo, -ere, -rtipl, -ruptum,
v.a. spoil, bribe, corrupt.
cortlna, -ae,/ caldron.
Cossus, -I, ;//, Ser. Corn. Cossus,
who won the spolia opima B.C,
428.
costa, -ae, /! rib.
cotidianus, -a, -um, adj. daily.
COtidiS, adv. daily.
crater, -eris, w. mixing-bowl.
cratis, -is,/. wickerwork; milit.
fascines.
creber, -ra, -rum, thick; fre-
quent.
credibilis, -is, -e, adj. credible,
trustworthy.
creditor, -oris, m. creditor.
credo, -ere, -didl, -ditum, v.a.
entrust; trust, believe, sup-
pose.
credulitas, -atis, /. credulity.
credulus, -a, -um, adj. credulous,
believing.
Cremera, -ae, / river in Etruria.
cremo, -are, v.a. burn.
creo, -are, v.a. create, elect.
cresc5, -ere, crevl, cretum, v.n.
grow, increase. [crime.
crimen, -inis, n. (i) charge; (2)
crinis, -is, m. hair.
crlspus, -a, -um, adj. curly,
crista, -ae,/ crest. [curled.
crocus, -I, in. saffron.
cruciatus, -lis, m. torture.
crucio, -are, v.a. kill.
crtldelis, -is, -e, adj. cruel, harsh.
crtldelitas, -atis,/ cruelty.
crddus, -a, -um, (i) raw, un-
cooked; (2) unripe, imma-
ture.
cruentus, -a, -um, adj. bloody.
cruor, -6ris, m. blood.
cubiculum, -i, n. bed-chamber.
cubo, -are, -ul, -itum, v.n. lie
down.
cuctUlus, -i, m. covering; (i)
hood, (2) wrapper.
cullna, -ae, / kitchen.
culmen, -inis, n. top, peak.
cultor, -oris, m. tiller, culti-
vator.
cultus, -fls, m. culture, educa-
tion.
cultus, -a, -um, adj. cultivated,
decked out, adorned.
Cimi, prep. with abl. with.
cum, stib. conj. (i) when, (2)
since, (3) although.
cumulS, -are, v.a. heap up.
ctlnctati5, -5nis, / delay.
ctlnctor, -arl, dep. v.n. delay.
ctlnctus, -a, -um, adj. all.
cuneus, -i, m. (i) wedge, (2)
troops drawn up in the form
of a wedge.
cupide, adv. eagerly.
cupiditas, -atis,/ desire.
cupld5, -inis, / desire, greed.
cupi5, -ere, -Ivl or ii, -Itum,
v.a. desire.
cflra, -ae, / care, attention,
concern, anxiety.
Cures, -ium, m. and f. pl.
Cures, chief ancient town of
the Sabines.
cHria, -ae, / senate-house.
ctlr5, -are, v.a. care for, attend
to ; with ut, take care to ;
cura ut valeas, mind you
keep well.
curro, -ere, cucurri, cursum,
v.n. run.
curtus, -a, -um, adj. short.
curvus, -a, -um, adj. curved; hol-
low.
ctlst5dia, -ae,/ guard.
ctlst5s, -5dis, ;;/. guard, sentinel.
cyathus, -I, ;//. (i) ladle, (2) as
measure.
damn5, -are, v.a. condemn.
Dardanius, -a, -um, adj. of Dar-
danus, Trojan.
dattlrus, fut. part. of d5.
dea, -ae, / goddess.
debell5, -are, v.n. bring a war
to an end; v.a. beat down,
vanquish.
debe5, -ere, -ul, -itum, v.a.
owe.
debilit5, -are, v.a. weaken.
deced5, -ere, -cSssi, -cessum,
v.n. retire, withdraw.
decemvir, -i, m. decemvir,
member of the Board of Ten.
decemviraiis, -is, -e, adj. belong-
ing to the decemvirs.
Vocabulary
lOI
decemviratus, -tls, m. Board of
Ten. [well shaped.
decens, -entis, adj. becoming;
decerto, -§,re, v.n. fight it out.
decet, decuit, impers. it be-
comes, it suits.
decido, -ere, -cidi, -c3.sum, v.n.
fall down, fall.
Decil, -5rum, m. pl. the Decii,
a gens to which belonged two
plebeian consuls, who devoted
themselves to death in battle.
decimus, -a, -um, nu7n. tenth.
declamS, -axe, v.n. declaim.
declaro, -are, v.a. declare.
decoro, -are, v.a. adorn, deck,
decurro, -ere, -I, -sum, v.n. run
decus, -oris, n. glory. [down.
decutio, -ere, -cussl, -cussum,
v.a. strike down or off.
dedecus, -oris, n. disgrace.
deditio, -6nis,y! surrender. [up.
dedo, -ere, -idl, -itum, v.a. give
dedac5, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. lead down, escort.
defenso, -are, v.a. defend,
defensor, -6ris, m. defender.
defero, -ferre, -tuli, -latum,
v.a. bring, bring down, de-
liver, allot.
defessus, -a, -um, adj. weary.
defetlgatus, -a, -um, adj. tired.
deficio, -ere, -fScI, -fectum,
V. a. desert, fail ; v. n. be
wanting, fail, grow weak.
deflgo, -ere, -fixi, -fixum, v.a.
fasten, fix down or in.
dSfiagrS, -S,re, v.n. be destroyed.
defiuo, -ere, -flflxl, -flflxum, v.n.
flow away, [deformity,
dgfSrmitas, -atis, / ugHness,
deicio, -ere, -i§cl, -iectum, v.a.
cast down; dislodge, dis-
appoint,
deinde, dein, adv. of place^
thence; of time, then, next,
dSlIberabundus, -a, -um, adj.
considering carefuUy, deUber-
ating.
dSlicatus, -a, -um, adj. pet, tame;
luxurious; fine, tapering.
dSliciae, -arum,///. pet.
deligo, -are, 2^.«, bindup, fasten,
delinquo, -ere, -llqul, -lictum,
v.n. and a. do wrong, offend.
dSlIro, -are, v.n. be mad.
delitesco, -ere, delitul, v.n. lie
hid.
dementia, -ae, / madness.
demigrd, -are, retire from the
fight.
dgmiror, -ari, v. dep. admire,
wonder at.
demlttS, -ere, -misl, -mlssum,
v.a. send down, let sink, let
fall. \v.a. take away.
dSmo, -ere, dempsl, dSmptum,
dSmum, adv. at length, at last.
dSnique, adv. at last, finally.
dSndntid, -are, v.a. forbid.
denuo, adv. once more, again.
depdno, -ere, -posui, -positum,
v.a. lay down, deposit.
dSporto, -are, v.a. carry down.
dSposco, -ere, -poposcl, v.a. de-
mand, call for.
dSprehendS, -ere, -prehendi,
-prehSnsum, v.a. seize, catch,
overtake, come upon; dis-
cover, learn. [tend.
dSpHgnS, -are, v.n. fight, con-
derlde5, -Sre, -rlsi, -rlsum, v.a.
laugh to scorn, mock,
dSscIsc5, -ere, -scivi, -scltum,
v.n. revolt from, desert,
d5scrlb5, -ere, -scrlpsi, -scrip-
tum, v.a. describe, draw,
dSser5, -ere -ui, -rtum, v.a.
leave, desert. [sire.
dSsIderium, -I, n. longing, de-
dSsIder5, -are, v.a. miss, feelthe
want of, desire,
dSsidia, -ae,/ sloth.
dSsili5, -Ire, -silul, -sultum, v.n.
leap, jump down.
dSsin5, -ere, dSsil, -itum, v.n.
sto]i, cease, [ish.
dSsipi5, -ere, v.n. be silly, fool-
dSsist5, -ere, -stitl, -stitum,
v.n. stop.
dSspSrS, -are, v.n. despair.
despu5, -ere, v.a. spit out, reject.
lOS
Excerpta Brevia
dSstiniJ, -Sxe, v.a. intend,
destine.
destituS, -ere, -ui, -fltum, v.a.
abandon.
d§strict§, adv. severely, rigidly.
d§string6, -ere, -Inxi, -Ictum,
v.a. draw (a sword).
d§suetus, -a, -um, adj. unaccus-
tomed.
desuper, adv. from above.
detonS, -are, -ui, v.n. thunder,
storm.
detrah5, -ere, -tr§,xi, -tractum,
v.a. draw or pull off.
dStrecto, -are, v.a. shrink from,
shun.
d§trlmentum, -I, n. damage,
loss.
d§trtld6, -ere, -sl, -sum, v.a.
push down, dislodge.
d§turb6, -are, v.a. throw down,
dislodge.
dellr6, -ere, -ussi, -tlstum, v.a.
burn to ashes.
deus, -I, m. God.
devehe, -ere, -xi, -ctum, v.a.
carry down, convey.
d§vinc6, -ere, -vlcl, -victum,
v.a. overcome.
d§vor6, -3xe, v.a. devour.
d§v6tus, pari. frojn d§vove6,
devoted, consecrated.
dexter, -era, -erum and -ra,
-rum, adj. on the right, right.
dextra, -ae, /^ right hand.
dlc6, -ere, dixl, dictum, v.a.
say, tell.
dictator, -6ris, m. dictator.
dictattlra, -ae, / dictatorship.
dictum, -I, n. word; dicta
dare, utter words.
dies, -§i, m. orf. day.
diflFer6, -ferre, distull, dliatum,
v.a. put off.
difficilis, -is, -e, adj. difficult,
troublesome.
diffid6, -ere, -fisus sum, semi-
dep. v.n. distrust.
diffugi6, -ere, -ftlgl, -fugitum,
v.n. flee in different direc-
tions, scatter.
difftlsus, -a, -um, adj. scattered,
dishevelled.
dlgnitas, -atis, / (i) merit,
deserts; (2) grandeur, au-
thority.
dignus, -a, -um, adj. worthy, fit-
ting; with abl. worthy of.
dlgredior, -I, -gressus sum,
V. dep. go apart, depart.
dii11dic6, -are, v.a. decide.
dllectus, -tls, m. selection,
choice; levy, recruiting.
diligenter, adv. attentively,
carefully.
dllig6, -ere, -l§xi, -l§ctum, v.a.
love.
dimicati6, -6nis, f. strife, con-
test.
dimic6, -are, v.n. fight.
dlniitt6, -ere, -mlsi, -mlssum,
v.a. send about; dismiss; put
off. [remove.
dImove6, -§re, -vl, -tum, v.a.
dlreptor, -6ris, m. ravager.
direptus, -tls, m. plundering.
dirim6, -ere, -§mi, -emptum,
v.a, destroy, stop.
dlripi6, -ere, -ripul, -reptum,
v.a. ravage, spoil. [stroy.
dlru6, -ere, -ul, -utum, v.a. de-
dirus, -a, -um, adj. terrible,
dreadful. \v.n. depart.
disc§d6, -ere, -c§ssi, -c§ssum,
discld6, -ere, v.a. tear apart,
tear up.
discipllna, -die, f. (i) teaching,
instruction; (2) science, dis-
cipHne.
disc6, -ere, -didici, v.a. learn.
discors, -rdis, adj. disagreeing.
discr§tus, -a, -um, adj. separate.
discrlmen, -inis, ;/. crisis, diffi-
culty, difference. [run about.
discurr6, -ere, -I, -cursum, v.n.
discursus, -tls, m. running.
disertus, -a, -um, adj. eloquent.
disiici5, -ere, v.a. -iecl, -iectum
(dis + iaci6), throw in differ-
ent directions, scatter.
displice6, -§re, -ui, -itum, v.n,
displease.
Vocabulary
I03
dispOnS, -ere, -posul, -positum,
v.a. arrange in position.
dissensio, -onis,/. quarrel.
dissideo, -ere, -edi, -essum, v.n.
disagree.
dissipo, -Ire, v.a. scatter.
dissolvo, -ere, -vl, -tltum, v.a.
loosen.
distrahO, -ere, -traxl, -tractum,
v.a. pull or tear apart, divide.
ditio, -onis, yi subjection.
difi, adv. for a long time. [long.
ditltinus, -a, -um, adj. lasting,
dlvello, -ere, -velU, -vulsum,
rend, tear.
dlversus, -a, -um, adj. (i) setover
against, opposite; hostile. (2)
in different directions, apart.
dives, -itis, adj. rich.
dlvido, -ere, -vlsl, -vlsum, v.a.
separate, divide, distribute.
dlvlnitus, adv. miraculously.
dlvinus, -a, -um, adj. divine.
dlvus, -a, -um, adj. divine {word
applied especially to a Roman
emperor who had been deified).
doced, -Sre, docul, doctum,
v.a. teach, instruct.
doctrlna, -ae,/ learning.
doctus, -a, -um, adj. learned.
dolor, -Oris, w. grief, pain.
dolus, -i, 171. craft, guile.
domesticus, -a, -um, adj. do-
mestic.
doml, locative (/domus, at home.
domina, -ae, /. mistress.
dominfttiO, -Snis, /. rule, tyr-
anny.
dominor, -arl, v. dep. bear rule,
reign.
dominus, -i, m. lord, master.
domS, -are, -ul, -itum, v.a.
tame, subdue.
domus, -tls and -i, / house.
dOnec, conj. until.
d5n0, -are, v.a. give, present.
d5num, -I, n. gift.
dormiS, -ire, v.n. sleep.
Drtlsl, -(Jrum, m.pl. the Drusi.
dubiS, adv. doubtfully.
dubitatiO, -6nis,/ doubt.
dubitd, -are, doubt, hesitate.
dubium, -ii, n. doubt.
dubius, -a, -um, adj. doubtful.
dtlc5, -ere, dtlxl, ductum, v.a.
lead, dispose. [charni.
dulcedo, -inis, / pleasantness,
dulcis,-is, -e,adj.svfeet, pleasant.
dum, conj. while.
duo, -ae, duo, num. two.
duodeni, -ae, -a, ad/. twelve each.
dtlriti§s, -el,/ hardness.
dtlrS, -are, v.a. harden; v.n.
endure, remain.
dtlrus, -a, -um, adj. (i) hard, diffi-
cult {0/ things) ; (2) stubborn,
cruel {of persons).
dux, ducis, m. leader, general.
6brius, -a, -um, adj. drunken.
ecce! lo!
ecferS. See e£fer5.
ecquid, interrog. adv. whether.
gdic5, -ere, -xl, -ctum, v.a. de-
clare, proclaim.
Sditus, -a, -um, adj. high, raised.
5doce5, -Sre, -ul, -ctum, v.a.
teach.
ed{Ic5, -ere, -dtixl, -ductum,
v.a. lead out.
efferS, -are, v.a. make wild.
effer5, -ferre, extuli, elatum,
v.a. bring out or forth ; set
forth, publish; pass. be elated.
effor, -farl, -fatus sum, dep.
v.a. speak, utter.
effugi5, -ere, -ftlgl, -fugitum,
v.n. escape, fly.
effund5, -ere, -ftldl, -ftlsum,
v.a. pour out; spread abroad;
waste.
efftlse, adv. copiously, fully.
ege5, -ere, -ul, v.n. need.
ego, Tst personal pronotin,!; acc.
me; gen. mei; dat. mihi; abl.
me.
Sgredior, -I, -gressus sum, dep.
v.n. go out.
Sgregius, -a, -um, adj. distin-
guished, excellent.
I04
Excerpta Brevia
glabor, -I, 19.psus sum, dep.
v.n. escape.
elephantus, -I, m. elephant.
SliciS, -ere, -licul and -lexi,
-licitum, v.a. entice, draw
out,
glogium, -I, n. inscription, epi-
taph.
eltldS, -ere, -si, -sum, v.a. play,
mock.
emendS, -§,re, v.a. correct.
emergo, -ere, -sl, -sum, v.a.
bring forth.
§mico, -are, -ul, v.n. leap out.
emineo, -ere, -ul, v.n. stand
out.
eminus, adv. at or from a dis-
tance.
emittO, -ere, -mlsl, -missum,
v.a. send out, send forth;
animam emittere, expire.
emd, -ere, eml, Smptum, v.a.
buy.
Smollid, -ire, v.a. soften, civilize.
gmpti5, -onis,/. buying.
§n and ecce, lo ! behold !
ensis, -is, w. sword.
e5, ire, Ivl or ii, itum, v.n. go.
eo, adv. thither.
Epamin5nd§ls, -ae, Epaminon-
das, a famous Theban general.
eques, -itis, m. horseman; //.
cavalry.
equit9,tus, -fls, m. cavalry.
equit5, -8>re, v.a. ride.
Sretum, -I, n. a Sabine town.
erga, prep. with acc. towards.
ergastulum, -i, n. slaves' prison.
erig5, -ere, -rSxI, -rectum, v.a.
raise up, cast up.
5ripi5, -ere, -ripui, -reptum,
v.a. snatch or carry ofif or
away.
err5, -5,re, v.n. wander.
Srudltus, -a, -um, adj. learned,
accomplished.
erupti5, -5nis, /. breaking out,
sally (of troops).
Erymanthus, -I, m. Mt. Ery-
manthus in Arcadia, where
Hercules slew the boar.
5scend5, -ere, -dl, -sum, v.a.
climb.
esse. See sum.
esuri5, -Ire, v.n. be hungry.
et, conj. (i) and, (2) also, (3)
even; et...et, both,..and.
etenim, conj. for.
etiam, co7ij. and adv. even, also.
etsl, conj. although.
Eurydice, -es, / Eurydice, wife
of Orpheus.
evad5, -ere, -si, -sum, v.n. (i)
go out; (2) escape; (3) turn
out, end. v.a. pass; escape.
eveniS, ire, -veni, -ventum, v.n.
turn out, happen, result,
eventus, -tls, m. issue, result.
gvert5, -ere, -vertl, -versum,
v.a. overturn, overthrow.
ex, e, prep. gov. abl. out of,
from.
ex3,ctus, -a, -um, adj. precise,
accurate.
exanimS, -are, v.a. kill.
exanimus, -a, -um, also -is, -is,
-e, adj. hfeless.
excandesc5, -ere, -dul, v.n. glow.
exced5, -ere, -cgssi, -cessum,
v.n. go out from, leave.
excepti5, -5nis,/. exception.
excidium, -I, n. destruction.
excipi5, -ere, -cepl, -ceptum,
v.a. (i) except; (2) take, re-
ceive, welcome; (3) follow
after.
excitd, -are, v.a. arouse; raise,
erect.
excitus, -a, -um, adj. roused.
excruci5, -are, v.a. torture, dis-
tress,
exctld5, -ere, -dl, -sum, v.a,
beat out, forge, mould.
exctlsate, adv. excusably.
exctls5, -are, v.a. excuse.
exemplum, -I, n. example.
exercitati5, -5nis,/ exercise.
exercitus, -tls, m. army,
exhauri5, -Ire, -hausl, -haustum,
v.a. draw out; exhaust.
exhortor, -arl, -hortatus sum,
dep. v,a. exhort.
Vocabulary
105
ezigS, -ere, -egl, -actuxn, v,a.
demand, claim, exact.
exiguus, -a, -um, adj. small,
meagre, scanty.
eximius, -a, -um, adj\ excep-
tional, extraordinary.
exin and exinde, adv. then.
existim3,ti5, -6nis,/ judgment,
opinion.
exlstimo, -clre, v.a. consider,
judge, think.
exitium, -i, n. destruction.
exitus, -tls, m. going out, exit,
departure.
exolesc5, -ere, -§vi, -Stum, v.n.
stop growing, disappear.
exord, -5,re, v.a. win over, ap-
pease.
expedi5, -Ire, v.a. (i) extricate,
set free; (2) bring forward,
prepare, arrange.
expeditiG, -5nis, f. campaign,
expedition.
expell5, -ere, -puli, -pulsum,
v.a. drive out, expel; of the
sea, throw up.
expend5, -ere, -di, -sum, v.a.
weigh, pay. [tum, v.a. wake.
expergefaci5, -ere, -feci, -fac-
expio, -are, v.a. atone for.
exple5, -ere, -evl, -etum, fulfil.
explic5, -are, -ayiand-vl, -atum,
v.a. unfold, display; arrange,
settle; set forth, state.
expl5rator, -5ris, m. scout.
expl5ratus, -a, -um {part. ofex-
pl5r5), assured. [find out.
expl5r5, -are, v.a. search out,
exp5n5, -ere, -posul, -positum,
v.a. set forth.
exprim5, -ere, -pressl, -pressum,
(ex, prem5), v.a. express, por-
tray ; exprimere picta tabella,
paint a portrait of.
exptlgn5, -are, v.a. storm.
exsequor, -I, -ctltus sum, v. dep.
follow out.
exsert5, -S,re, v.a. put out.
ex8ili5, -ire, -ul, v.n. jump out.
ex8ist5, -ere, -stitl, -stitum,
v.n. emerge, come forth.
( B 611 )
exsolvS, -ere, -solvi, -soltltum,
v.a. free. [expect.
exspect5, -axe, v.a. wait for,
exsplr5, -are, v.n. die.
exspoli5, -are, v.a. plunder.
exstingu5, -ere, -stlnxl, -stinc-
tum, v.a. quench, extinguish;
destroy.
exst5, -are, v.n. exist, stand
out.
exsuperantia, -ae,/. superiority.
exsurg5, -ere, -surrexl, -sur-
rectum, v.n. rise.
exta, -5rum, n. pl. entrails.
extempl5, adv. immediately,
forthwith.
extend5, -ere, -tendl, -tensum,
v.a. stretch or spread out, ex-
tend.
exterior, -ius, adj. outside.
externus, -a, -um, adj. external.
exterre5, -ere, -ui, -itum, v.a.
frighten.
extra, {i) prep. 7vith acc. outside
of; (2) adv. outside.
extrah5, -ere, -traxl, -tractum,
v.a. draw out. [last.
extremus, -a, -um, adj. furthest,
exul, -is, adj. and noun, exile.
exu5, -ere, -ul, -tltum, v.a. take
off, strip, despoil. [burn up.
extlr5, -ere, -flssi, -tlstum, v.a.
F
Fabius, -I, m. name of a Roman
gens, to which belonged Q.
Fab. Maximus Cunctator, ap-
pointed dictator b.c. 217.
Fabricius, -I, m. C. Fab. Lus-
cinius, consul B.c. 282 and 278.
fabula, -ae,/ story, fable, myth.
facetiae, arum, /. //. {only
used in plur. ) wit.
facies, -el, / face, appearance.
facile, adv. easily, readily.
facilis, -is, -e, adj. easy, ready.
facinor5sus, -a, -um, adj. vil-
lainous.
facinus, -oris, n. deed; crime.
faci5, -ere, fecl, factum, v.a.
I
io6
Excerpta Brevia
make, do; faciS ut, subj.
manage to.
factio, -onis, y] party, faction.
factiSsus, -a, -um, adj. quarrel-
some.
factum, -i, n. deed, exploit.
facultas, -atis, f. means, oppor-
tunity.
fd,cundia, -ae, yi eloquence.
facundus, -a, -um, adj. eloquent.
faenum, -I, n. hay.
falsus, -a, -um, adj. false, untrue.
falx, -cis, f. sickle; grappling
fama, -ae,/ report. [hook.
fam§s, -is,/ hunger.
familiaris, -is, -e, adj. belong-
ing to a family, domestic,
private.
fas, indedin. n. (i) divine law;
(2) to be translated as adj.
proper, right.
fascgs, -ium, m. pl. the fasces,
a bundle of rods and an axe
carried before the highest
magistrates at Rome as a
token of their power.
fatum, -I, n. destiny, fate; in
pl. personifed, the Fates.
fauces, -ium, / //. throat.
faustus, -a, -um, adj. fortunate,
fax, facis,/ torch. [lucky.
febris, -\B,f. fever.
fecundus, -a, -um, adj. fertile.
fSlicitas, -atis,/ happiness.
fSliciter, adv. happily. [ous.
felix, -icis, adj. happy, prosper-
femina, -&e,f. woman.
fera, -ae, f. wild beast.
ferax, -acis, adj'. fertile.
fer§, adv. nearly, about.
feriae, -arum, / pL holiday.
feriS, -Ire, v.a. strike, make (a
treaty).
fer5, ferre, tuli, latum, v.a.
(i) carry, bring, conduct; (2)
carry off; (3) bear, support.
ferficia, -ae, /. fierceness; (i)
spirit, courage; (2) savageness.
ferSx, -5cis, adj. spirited.
ferramentum, -I, n. iron tool.
ferrum, -I, n. (i) iron; (2) sword.
fertur, it is said (from ferS).
fervefactus, -a, -um {fervefacio),
heated, red-hot.
ferve5, -gre, -bul, v.n. be warm,
hot, aglow.
fessus, -a, -um, adj'. wearied, ex-
hausted.
festlnati5, -5nis,/. haste.
festln5, -are, v.n. hasten.
festum, -i, n. festival.
fictilis, -is, -e, adj. earthen.
Fldena, -ae,/ generally in plur,
Fldenae, Fidenae, old Latin
town north-east of Rome.
fides, -ei,/ (i) faith, confidence;
(2) faithfulness, loyalty.
fldtlcia, -ae,/ trust.
ndus,-a,-um, adj. faithful, trust-
worthy.
flg5, -ere, -xl, -xum, v.a. fix.
figHra, -ae,/ shape.
filius, -il, m. son.
fing5, -ere, -nxl, -ctum, v.a.
form, fashion, mould ; con-
ceive, imagine.
flni5, -Ire, v.a. (i) bound, en-
close; (2) finish.
flnis, -is, ;;/. end, limit, bound-
ary ; plur. borders, territory.
finitimus, -a, -\Jira.,adj. bordering,
neighbouring.
fi5, fierl, factus sum, pass. of
facio, be made, beconie.
flagitium, -il, n. disgrace;crime.
flagro, -are, v.n. blaze.
flagrum, -I, n. lash.
flamma, -ae, / flame.
flect5, -ere, -xi, -xum, v.a. bend.
fle5, -ere, -evl, -etum, v.n. weep.
fl5re5, -ere, -ul, v.n. flourish,
be prosperous.
fl5s, -5ris, 7n. flower. [river.
fltlmen, -inis, n. stream, waters;
flu5, -ere, -xl, -xum, v.n. flow.
fluvius, -I, m. river.
foculus, -I, m. brazier.
focus, -I, VI. hearth; home.
fodi5, -ere, f5dl, fossum, v.a.
foede, adv. foully. [dig.
foederatus, -a, -um, adj. allied.
foed5, -are, v.a. spoil.
Vocabulary
107
foedus, -a, -um, adj. foul, ugly,
gloomy; vile, shameful, in-
famous.
foedus, -eris, «. treaty; foedus
ferire, to make a Ireaty.
foenum, -i, n. hay.
folium, -I, n. leaf
fOns, fontis, ni. fountain, source,
spring.
foris, adv. abroad.
fSrma, -ae, / (i) form, (2)
beauty.
formldS, -inis, / fear.
fortasse, adv. perhaps.
forte, adv. by chance, haply.
fortis, -is, -e, adj. brave, strong.
fortittldo, -inis, y] bravery.
fortuitus, -a, -um, adj. chance.
forttlna, -ae, / fortune.
fortiinatus, -a, -um, adj. lucky,
fortunate.
forum, -I, n. the forum.
fossa, -B.%,f. ditch, moat.
foveo, -ere, f6vl, f5tum, v.a.
cherish, tend.
fragSr, -5ris, m. crash.
framea, -B.e,/. spear.
frang5, -ere, fre^, fr9,ctum,
v.a. break.
fraus, -dis, y; deceit, fraud; in-
jury.
fremd, -ere, -ui, -itum, v.n, and
a. grumble, rage.
frequens, -ntis, adj. crowded.
frequenter, adv. often.
frequentia, -ae, /. crowd.
fr§tus, -a, -um, adj. relying
on.
frlgus, -oris, n. cold.
frondeus, -a, -um, ad/. of leaves,
leafy.
frSns, frontis, / front; fore-
head.
frtlctus, -tls, m. fruit.
frflgifer, -a, -um, ad/. fruitful.
frtlmentum, -i, n. corn, pro-
visions.
fruor, -I, frflctus, or fruitus
sum, V. dep. enjoy.
frQstra, adv. in vain.
frtlBtrS, -&re, v.a. frustrate.
frtlx, frtlgis, / gen. in plur.
fruits of the earth, produce.
fuga, -ae,/ flight.
fugio, -ere, ftl^, fugitum, v.n.
flee, fly. [Aight.
fugo, -are, v.a. chase; put to
fulgor, -5ris, m. brightness,
fulmen, -inis, n. thunderbolt.
fulmineus, -a, -um, adj. light-
ning-like, bright, destructive.
fultus, -a, -um, adj. supported.
ftlmus, -I, m. smoke.
funditor, -5ris, m. slinger.
fund5, -are, v.a. found, establish.
fundo, -ere, ftldl, ftlsum, v.a.
(i) pour; (2) rout.
fundus, -I, 7n. sling.
fungor, -I, ftlnctus sum, v.a.
perform. [zied.
furi5sus, -a, -um, adj. mad, fren-
furo, -ere, -ul, v.n. rage.
furor, -5ris, m. rage, frenzy.
furtim, adv. by stealth.
ftlsilis, -is, -e, adj. molten, fluid.
G
Gabii, -5rum, m. plur. Gabii,
old Latin town east of Rome.
Gablnus, -a, -um, adj. of Gabii.
galea, -ae,/ helmet.
galeritus, -a, -um, adj. wearing
a hood, i.e. rustic.
Gallicus, -a, -um, adj. of Gaul.
Ganges, -is, m. the Ganges.
Garamantes, -um, Garamantes,
a tribe in the interior of Africa.
gauded, -ere, gavisus sum,
semi-dep. v.n. rejoice.
gaudium, -I, n. gladness, joy.
gemin5, -3xe, v.a. double.
geminus, -a, -um, adj. double,
twin.
gemma, -ae, / (i) bud, (2)
jewel.
gener, -eri, m. son-in-law.
generaliter, adv. generally.
generosus, -a, -um, adj. noble.
genialis, -is, -e, adj. (i) giving
birth, nuptial ; (2) joyous, fes-
tive.
io8
Excerpta Brevia
genitor, -5ris, m. father.
gSns, gentis,/ tribe, clan.
gentilis, -is, -e, adj. kindred,
belonging to the same clan.
genft, -lls, n. knee.
genus, -eris, w. race, stock.
Crermanicus, -a, -um, adj. Ger-
manic.
germanus, -a, -um, adj. own;
germana soror, one's own
sister.
gero, -ere, gessi, gestum, v.a.
(i) bear, carry; (2) bear,
have, entertain (a feeling);
(3) administer, conduct, carry
on, wage {e.g. bellutn).
gestatiS, -onis, /. promenade.
gigno, -ere, genui, genitum,
v.a. beget.
gladium, -ii, w. sword.
gladius, -I, m. sword.
gians, -dis, / acorn ; acorn-
shaped missile or bullet.
gllsco, -ere, v.n. grow, spread.
glomerS, -§,re, v.a. and n. (i)
gather into a ball; (2) gather
together, crowd.
gl5ria, -ae,/ glory, renown.
gnata, -a^B, f. daughter.
gnatus, -I, ;//. son.
Gracchus, -I, m. a Roman
family name. To this family
belonged Ti. and C. Gracchus,
sons of Ti. Semp. Gracchus.
gradus, -ils, ///. step.
grassor, -ari, grassatus sum,
dep. v.n. walk, step.
gratia, -ae, / favour ; gratiae,
thanks.
gratificor, -ari, dep. v.a. obHge,
gratify.
gratiosus, -a, -um, adj. of people,
in favour, popular ; of ihings,
favourable.
gra,tuiati5, -5nis, / thanks-
giving.
gratulor, -ari, -atus sum, dep.
V. (i) congratulate ; (2) give
thanks to.
gratus, -a, -um, adj. ( i ) pleasing,
acceptable; (2) thankful.
gravidus, -a, -um, adj. laden,
filled; pregnant.
gravis, -is, -e, adj. heavy, burden-
some, grievous, disastrous.
gravitas, -atis, / (i) weight;
(2) influence, authority.
grav5, -are, v.a. burden, weigh
down.
gregarius, -a, -um, adj. of the
common sort ; ofsoldiers, com-
mon, private.
gremium, -ii, w. lap.
grex, gregis, m. fiock.
habena, -ae, / a rein, usually
in plur.
habe5, -ere, -ui, -itum, v.a.
(i) have, (2) consider.
habit5, -are, v.a. and n. inhabit.
habitus, -tis, ///. (i) manner;
(2) dress, state, character.
hactenus, adv. up to the present.
haere5, -ere, haesi, haesum,
v.n. stick, stick fast, hesitate.
hamus, -i, m. hook.
Hannibal, -alis, /;/. Hannibal,
famous Carthaginian general.
hastatus, -a, -um, adj. armed
with a spear.
haud, neg. part. not.
hauddum, adv. not yet.
hauri5, -ire, hausi, haustum,
v.a. draw, drain; spill, shed;
tear open.
hedera, -ae,/ ivy.
herba, -ae,/ grass.
Herculeus, -a, -um, adj. be-
longing to Hercules.
hereditas, -atis, / heirloom.
Hermus, -i, ///. the Hermus, a
river in Lydia.
Hesperides, -um, / plur. the
Hesperides, who, on a distant
island, watched a garden with
golden apples.
hestemus,-a,-um,a(^/. belonging
to yesterday ; hestemus di§s,
yesterday.
heu, exdam. alas!
Vocabulary
109
Hiberi, -orum, vi. plur. the
Hiberians, Spaniards.
hlbernus, -a, -waa^adj. ofwinter,
wintry ; n.pl. winter quarters.
Mc, haec, hoc, pron. andadj. this.
hiemo, -S,re, reg. v.n. winter.
hinc, adv. hence; hinc.atque
hinc, on this side and on that,
on all sides.
hirslltus, -a, -um, adj. shaggy.
hirtus, -a, -um, adj. rough.
Hispanicus, -a, -um, Spanish.
hoc, adv.y old form qf htlc,
hodie, adv. to-day. [hither.
homS, -inis, m. man.
honestus, -a, -um, honourable.
honoratus, -a, -um, honourable.
honos, -dris, m. honour, repute ;
distinction, high office.
hora, -ae,/ hour.
Horatius, -ii, m. See Cocles.
horreo, -ere, -ui, v.n. shudder.
horridus, -a, -um, adj. rough,
uncouth.
hortor, -9ji, -9.tus sum, dep.
v.a. advise, exhort.
hortus, -i, m. garden.
hospes, -itis, /;;. hospita, -ae,
/ (I) host; (2) guest; (3)
foreigner, stranger.
hospitalitas, -tatis, / hospi-
taUty.
hospitium, -i, n. hospitality.
hostia, -ae, / victim.
hostilis, -is, -e, adj. hostile.
hostis, -is, m. enemy.
htic, adv. hither.
hHmanus, -a, -um, adj. civilized,
human. [the ground.
humilis, -is, -e, adj. low, on
hydrus, -i, m. serpent, dragon.
iaceO, -Sre, -ui, -itum, v.n. lie.
iaciS, -ere, i6ci, iactum, v.a.
throw.
iactans, -antis, adj. boasting,
vaunting.
lactO, -are, v.a. (i) throw, (2)
boast.
iacttlra, -ae, / sacrifice.
iaculor, -ari, v. dep. throw a
dart.
iaculum, -i, n. dart, javelin.
iam, adv. now, already.
laniculum, -I, n. the Janiculum,
one of the seven hills of Rome,
on the west side of the Tiber.
ianua, -ae,/ door.
ibi, adv., of place, there; of
time, then.
ibidem, adv. in the same place.
ictus, -tls {and once icti), vi.
blow, stroke.
idem, eadem, idem, pron. the
same.
idOneus, -a, -um, adj. useful, suit-
able.
tdtlB, -uum, / plur. the Ides, a
division in the Roman month.
igitur, conj. therefore.
Ignarus,-a,-um, adj. unknowing,
ignorant.
ignis, -is, m. fire.
ignobilis,-is,-e, adj. (i) unknown
to fame, obscure; (2) of low
birth, ignoble.
igndminia, -ae,/ disgrace.
Ignosco, -ere, -novl, -notum,
V. gov. dat. pardon.
Hex, -icis,/ holm-oak.
ilia, -ae, / Ilia, another name
for Rhea Silvia, mother of
Romulus and Remus.
ille, illa, illud, pron. and adj.
that.
illic, adv. there.
illigS, -are, v.a. bind or fasten
to.
illinc, adv. from there, thence.
ill6, abl. of ille used as adv.,
iimc, adv. thither. [thither.
illtldd, -ere, -sl, -sum, z/.a. mock.
imagd, -inis,/. image, likeness;
bust of an ancestor, placed in
the atrium in Roman houses.
imbecillitas, -atis,/ weakness.
imbecillus, -a, -um, adj. weak,
feeble.
imbellis, is, -e, adj. unwarlike.
imber, -ris, m. shower, rain.
IIO
Excerpta Brevia
imbu5, -ere, -ul, -tltuni, v.a.
stain.
imitator, -oris, m. imitator.
immanitas, -atis, /! ferocity.
immemor, -oris, m. and f. adj.
unmindful, forgetful.
immensus,-a,-um, adj. limitletj,
immense.
immineo, -ere, v.n. threaten.
immitis, -is, -e, adj. hard, inexor-
able.
immitto, -ere, -mlsl, -mlssum,
v.a. send into or at, discharge
at.
immo, adv. nay rather.
immolo, -are, v.a. sacrifice.
immorior, -I, -mortuus sum, v.
dep. die upon.
immortalis,-is,-e, adj. immortal,
undying.
impatiens, -ntis, adj. not bear-
ing, impatient.
impedimentum, -I, n. sing. hin-
drance; plur. baggage.
impedio, -ire, v.a. hinder, ob-
struct.
imperator, -5ris, m. general.
imperatorius, -a, -um, adj. im-
perial.
imperfectus, -a, -um, adj. un-
finished; re imperfecta, with
purpose unaccomplished.
imperium, -ii, n. ( i ) sovereignty,
empire; (2) rule, command.
impetro, -are, v.a. obtain (by
request). [violence.
impetus, -tls, m. assault; force;
impigre, adv. actively, readily.
impius, -a, -um, adj. unholy,
wicked.
implacHbilis, -e, adj. implacable.
impleS, -ere, -plgvl, -plgttlm,
imploro, -Ix^^v.a. beg. \v.a. fill.
impSno, -ere, -posm, -positum,
v.a. put on.
importtlnitas, -atis, / (i) dan-
gerousness; (2) incivility.
importftnus, -a, -um, adj. dis-
tressing, grievous.
improbus, -a, -um, adj. wicked,
reprobate.
impr5cerus, -a, -um, adj. of low
stature.
impr5vidus, -a, -um, adj. not
foreseeing.
impr5visus, -a, -um, adj. unfore-
seen, unexpected; de impr5-
vls5, unexpectedly.
imptlbes, -eris, adj. youthful.
impdgno, -are, v.a. attack.
imput5, -are, v.a. reckon to,
charge to the account of.
in, prep. (i) with acc. into, on
to, against; (2) with abl. in, on.
inambul5, -are, v.n. wallc up and
down.
in&nis, -is, -e, adj. empty, void •
useless, worthless.
incanus, -a, -um, adj. hoary.
incautus,-a,-um, adj. incautious,
heedless.
inc€d5, -ere, -cessi, -cessum,
v.a. come upon.
incendium, -ii, n. a fire.
incend5, -ere, -di, -ensum, v.a.
inflame, incense.
inceptum, -i, n. undertaking,
task.
incertus, -a, -um, adj. waver-
ing, uncertain.
incid5, -ere, -cidi, -casum, v.n.
fall, light upon, fall in with;
of a condition, fall into.
incid5, -ere, -cidl, -cisum, v.a.
cut through, cut open.
incipi5, -ere, -cgpl, -ceptum,
v.a. begin.
inclin5, -are, v.a. bend.
inclitus or inclutus, -a, -um,
adj. famous.
incognitus, -a, -um, adj. un-
known.
incoh5, -Sre, v.a. begin.
incola, -ae, 711. orf inhabitant.
incolo, -ere, -ui, -cultum, v.a.
till. [harmed.
incolumis, -is, -e, adj. safe, un-
incommodum, -I, n. disadvan-
tage, disaster. [ordered.
inconditus, -a, -um, adj. dis-
incrgdibilis, -is, -e, adj. incred-
ible.
Vocabulary
III
incruentus, -a, -um, adj. blood-
less.
incubo, -are, -ui, -itum, v.n.
station one's self at.
incursid, -onis, /. onset, attack.
inde, adv. then.
index, -icis, m. title, index.
indicS, -ere, -dlxi, -dictum, v.a.
proclaim, publish.
Indicus, -a, -um, adj. Indian.
indigena, -ae, adj. and subst.
native.
indigeo, -§re, -ul, v.n, lack.
indignor, -arl, v. dep. be angry,
consider a shame.
indignus, -a, -um, adj. (i) un-
worthy, (2) shocking.
indo, -ere, -didi, -ditum, v.a,
impose, apply, give.
indomitus, -a, -um, adj. untamed,
unrestrained.
indHcd, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. lead or conduct into.
indulgentia, -ae,/ indulgence.
indulgeO, -§re, -si, -tum, v.n.
and a. indulge.
Indus, -a, -um, adj. Indian ; subst.
an Indian.
industria, -ae, / industry, in-
tention, purpose.
industrius, -a, -um, adj. in-
dustrious.
ine6, -Ire, -Ivi or -il, -itum, v.a.
go in, begin.
inermis, -is, -e, adj. unarmed.
inexpertus, -a, -um, adj. un-
tried.
infantia, -ae, f. infancy, child-
hood.
Infectus, -a, -um, adj. (i) mixed,
(2) undone.
infelix, -Icis, adj. unhappy, un-
fortunate.
Infensus, -a, -um, adj. enraged,
hostile.
Inferiae, -arum, /. plur. sacri-
fices in honour of the dead.
inferS, -ferre, -tuli, -latum, v.a.
bring in, inflict.
Infestus, -a, -um, adj. hostile.
Inflnitus, -a, -um, adj. boundless.
infirmus, -a, -um, adj. weak,
feeble.
Infitiator, -5ris, m. denier.
Infitior, -arl, v. dep. deny.
Infrequentia, -ae, / fewness.
ingenium, -ii, n. (i) natural
quality, nature ; (2) disposi-
tion, character; (3) natural
capacity, talent, ability.
ingens, -entis, adj. huge, vast.
ingenuus, -a, -um, adj. noble,
upright, frank, [ous.
ingldrius, -a, -um, adj. inglori-
ingratus, -a, -um, adj. unpleas^
ing, ungrateful.
ingredior, -i, -gressus sum, dep.
v.n. and a. enter. [ourable.
inhonestus, -a, -\\xa.,adj. dishon-
iniciS, -ere, -ieci, -iectum, v.a.
(i) throw, cast, put into; (2)
cause, occasion.
inimicus, -a, -um, adj. hostile.
inlquus, -a, -um, adj. ofpersons^
unfair, unjust; of things, un-
favourable, injurious, uneven.
initium, -ii, n. beginning,
iniungd, -ere, -itlnxi, -iHnctum,
v.a. (i) join on to, join; (2)
inflict, bring upon; impose
upon, charge.
initlria, -ae, / wrong, injury.
initlsstl, abl. ^?/" inillssus, with-
out command.
iniHstus, -a, -um, adj. unjust.
innlxus, -a, -um, part. from
innitor, leaning upon.
innocens, -ntis, adj. innocent.
innocentia, -ae,/ (i) innocence,
(2) acquittal.
innumerabilis, -is, -e, adj. in-
numerable.
inopia, -ae, / lack. [pected.
inoplnatus, -a, -um, adj. unex-
inquam, def v. say. [restless.
inquietus, -a, -um, adj. anxious,
inquino, -are, v.a. defile.
Inscltia, -ae, / ignorance.
Inscius, -a, -um, adj. ignorant.
Inserd, -ere, -sevl, -situm, v.a.
implant; hence Insitus, in-
born, innate, natural.
112
Ixcerpta Brevia
Insidiae, -S,rum, / plur. am-
busb, craft, plot.
Insignis, -is, -e, adj. famous;
n. plur. distinguishing marks.
insinuo, -are, v.n. enter, reach,
penetrate, wind.
Insitus, -a, -um. See Insero.
insol§ns, -ntis, adj. unusual, in-
solent.
Insolentia, -ae,/ strangeness.
Inspecto, -are, v.a. look on.
insp§rabilis, -is, -e, unhoped for.
insperatus, -a, -um, adj. con-
trary to expectation.
InspiciO, -ere, -spexl, -spectum,
v.a. look into.
instanter, adv. urgently.
Instaur6, -axe, v.a. begin.
instlnctus, -a, -um, adj. ani-
mated, inspired.
instS, -are, -stitl, -statum, v.n.
press upon, draw near, strive.
Instruo, -ere, -strtlxl, -strllc-
tum, v.a. draw up in order,
furnish, provide.
insugtus, -a, -um (insu§scd),
adj. unfamihar.
insult5, -are, v.n. and a. revile.
Insum, -esse, -fui, v.n. be in.
insuper, adv. above; Insuper
habere, make light of.
intactus, -a, -um, adj. un-
touched.
intellegO, -ere, -exi, -gctum,
v.a. understand, perceive.
intendo, -ere, -dl, -tum or
-sum, v.a. stretch, extend.
intentus, -a, -um, adj. busy.
inter, prep. tvith acc. between,
among.
intercgdS, -ere, -cessi, -cessum,
v.n. (i) go between, inter-
vene; (2) oppose, obstruct,
put a veto on.
intercido, -ere, -di, v.n. perish,
intercipio, -ere, -cgpl, -ceptum,
v.a. intercept.
interdum, adv^ sometimes.
interea, adv. meanwhile.
intereO, -ire, -ivi or -ii, -itum,
v.n. die, perish.
interil)i, adv. in the meantime.
interim, adv. in the meantime.
interimo, -ere, -gmi, -Smptum,
v.a. destroy, kill.
interior, -ius, adj. inside.
interitus, -tls, m. destruction,
death.
interminor, -ari, -minatus sum,
v.a. threaten.
intermitto, -ere, misi, -mlssum,
v.a. put or send between;
allow to pass ; interrujit.
internosco, -ere, -nOvi, -nOtum,
v.a. discern.
interpretatio, -5nis,/ interpre-
tation. [king.
interrex, -regis, m. temporary
interritus, -a, -um, adj. un-
frightened. [quire.
interrogS, -are, v.a. ask, en-
interrump5, -ere, -rlipi, -rup-
tum, v.a. break through or
off.
intersum, -esse, -fui, v.n. be
present at.
intervailum, -i, n. space, inter-
val.
intervenio, -ire, -veni, -ventum,
v.n. come upon the scene,
intervene.
intestinus, -a, -um, adj. in-
ternal.
intolerabilis, -is, -e, adj. unbear-
able.
intra, prep. xvith acc. within.
intro, -are, v.a. andn. enter.
introd^lco, -ere, -dtlxi, -ductum,
v.a. introduce.
introeo, -ire, -ivi or -ii, -itum,
v.n. enter.
intr5mitt6, -ere, -misi, -mis-
sum, v.a. send in.
intr5rsum, adv. inwards, in-
wardly,
intr6rump5, -ere, -rtlpi, -rup-
tum, v.a. break in or into.
inultCls, -a, -um, adj. unavenged.
intlstus, -a, -um, adj. burnt in.
inCltilis, -is, -e, adj. useless.
invadS, -ere, -si, -sum, v.n. and
a. assault, attack, invade.
Vocabulary
"3
invalidus, -a, -um, adj. weak.
iuvehS, -ere, -vexl, -vectum,
v.a. carry or bring in ; in pass.
ride.
invenio, -ire, -vgni, -ventum,
v.a. find.
inversus, -a, -um, adj. turned up-
side down, on the other side of.
invert6, -ere, -ti, -sum, v.a.
turn upside down, upturn.
inveter9,sco, -ere, v.n. grow old,
become established.
invicem, adv. by turns, in turn.
invictus, -a, -um, adj. uncon-
quered.
invideS, -ere, -i^di, -sum, v.a.
(i) look spitefully on; (2) re-
fuse, prevent.
invidia, -ae,/ ill-will, envy.
invidus, -a, -um, adj. envious.
inviolS,tus, -a, -um, adj. not to
be hurt, inviolate.
invito, -are, v.a. invite, allure.
invius, -a, -um, adj. trackless.
involvS, -ere, -vl, -Utum, v.a.
involve.
i6, interj. alas i
iocus, -i, m. jest, joke, sport.
ipse, -a, -um, emphatic pron.
and adj. himself, &c.
ira, -ae, y". wrath, anger.
irascor, -i, iratus, -sum, dep.
v.n. be angry.
irride5, -5re, -risi, -risum, v.n.
and a. laugh (at).
irrumpo, -ere, -rtlpi, -ruptum,
v.n. and a. break, burst, rush
in.
is, ea, id, pron. and. adj. that.
iste, ista, istud, pron. and adj.
that, that of yours, that yonder.
ita, adv. so, thus.
Italia, -ae,/. Italy.
Italus, -a, -um, adj. Italian.
item, adv. likewise, also.
iter, -ineris, n. journey.
iterd, -Sxe, v.a. begin again, re-
new.
iterum, adv. again.
iubeS, -ere, itlssi, itlssum, v.a.
order, bid.
itlcundus, -a, -um, adj. pleasant.
itldez, -icis, m. judge.
itldico, -are, v.a. judge, decide.
itlgera, -um, n. plur. acres.
itlgerum, -i, n. {gen. plur.
itlgerum), acre (strictly about
29,000 sq. feet).
iugum, -I, «. (i) yoke; (2) ridge,
chain of mountains.
Itllus, -i, m. lulus, son of As-
canius and grandson of Aeneas.
iungO, -ere, itlnxi, itlnctum,
v.a. join, add.
itlro, -are, v.n. and a. swear.
itls, itbis, n. right, law.
idssum, -i, n. command.
itlstitium, -i, n. cessation from
pubHc business.
itlstus, -a, -um, adj. right, fair,
just.
iuventa, -ae,/ youth.
iuventtls, -tltis, / youth, band
of youths.
iuv6, -are, itlvi, itltum, v.a.
(i) help, (2) delight.
Iab6, -are, v.n. totter.
13.bor, -i, 13,psus sum, dep. v.n.
glide, slip, fall.
labor, -5ris, m. work.
labdro, -are, v.n. work.
lac, lactis, n. milk.
Iacer5, -are, v.a. tear, lacerate.
lacessS, -ere, -i"n, -itum, v.a.
provoke.
lacrima, -ae,/ tear.
Iacrim5, -are, v.a. weep.
lacus, -tls, m. pond.
Iaed5, -ere, -si, -sum, v.a. hurt.
Iaet§,ti5, -5nis, / rejoicing, ex-
ultation.
laetitia, -ae, / joy.
laetus, -a, -um, adj. glad, joy-
ful, fruitful.
Iamb5, -ere, -i, v.a. lick.
ISmentum, -i, n. wailing, lament.
lammina and lamna, -ae, /
plate, leaf (of metal), h»nce
coin.
114
Excerpta Brevia
langugsc5, -ere, v.n. become
weak or faint; droop, wither.
lapidat, v. impers. it rains stones.
lapillus, -i, m. gem.
lapis, -idis, m. stone.
laqueus, -I, m. noose.
largior, -iri, v. dep. bestow.
largitio, -onis, /. free grant, free
gift, bounty.
Larius, -il, ;//. Lake Larius,
now Lake Como.
lassus, -a, -um, adj. tired, droop-
ing.
late, adv. far and near.
lateo, -ere, -ui, v.n. lie hid.
latio, -onis,/ (the act of) bring-
ing.
latrG, -Cnis, m. robber, brigand.
latrocinium, -i, n. robbery.
latus, -a, -um, adj. broad, wide.
latus, -eris, n. side.
laudo, -§,re, v.a. praise.
Laurens, -ntis, adj. belonging
to Laurentum (a town in
Latium), Laurentian.
laus, laudis,/. praise.
lectulus, -i, m. little bed or
couch ; dim. of lectus.
lectus, -i, ;//. bed, couch.
legatiO, -onis,/ embassy.
lSg3.tus, -i, m. ambassador;
deputy, lieutenant ; governor
of a province.
Iegi5, -6nis, f. legion, division
of the Roman army consisting
of about 4000 men.
legO, -ere, ISgi, ISctum, v.a.
(i) collect; choose. (2) sur-
vey ; read.
I§g6, -are, v.a. send on commis-
sion, depute.
legtlmen, -inis, n. vegetable.
lene, adv. gently.
16nis, -is, -e, adj. gentle.
ISniter, adv. gently, slightly.
Ie5, -6nis, m. lion.
lepor, -5ris, m. wit, pleasantry.
Lemaeus, -a, -um, adj. Ler-
naean. (Lerna was a marsh
near Argos, where Hercules
killed the hydra.)
Lesbia, -ae, f. Lesbia (a lady's
name).
Igtum, -I, n. death.
levis, -is, -e, adj. light.
Iev5, -are, v.a. relieve, lighten.
lex, legis,/. law.
libellus, -i, m. little book
{dim. of liber).
libens, -entis, adj. willing.
libenter, adv. gladly.
liber, -bri, m. book.
Liber, -eri, m. Liber, old Italian
deity of the ripening fruit,
afterwards identified with the
Greek god Bacchus.
llberalis, -is, -e, adj. bountiful,
generous.
liberator, -5ris, m. deliverer.
llberl, -6rum, m. children.
Iiber5, -are, v.a. free.
libertas, -atis, / freedom,
liberty.
libertus, -i, m. freed slave.
Libys, Libyos, m. Libyan
(African, Negro).
licentia, -ae, / permission.
licet, -ere, licuit, impersonal
verb, it is allowed.
Licinius, -i, Licinius.
llctor, -6ris, m. lictor, police-
man.
Iignati5, -6nis, / wood-cutting
(for fuel).
Ligus, -uris, m. Ligurian.
lilium, -il, n. lily.
lima, -ae, / file, (of literary
compositions) revision.
limen, -inis, n. threshold.
lis, litis, / lawsuit; quarrel.
Iit5, -are, v.n. ofier favourable
sacrifices.
llttera, -ae, / letter (of the
alphabet); inpl. letter, epistle.
lituus, -i, m. bugle, clarion.
livens, -entis, part. of live5,
lead-coloured, bluish.
locati5, -5nis,/ leasing.
loc5, -are, v.a. place.
locuples, -pietis, adj. rich.
locus, -i, m. {n. pl. loca) place.
longaevus, -a, -um, adj, aged.
Vocabulary
"5
longg, adv. fer, far ofF, by far.
longinquus, -a, -um, adj. distant.
longus, -a, -um, adj. long,
loquor, loqui, loctltus sum, v.a.
dep. speak.
15rica, -ae,yi (i) cuirass, breast-
plate; (2) breastwork, mantlet,
parapet.
lucrum, -i, n. gain.
Iddibrium, -i, n. mockery.
Ifldo, -ere, -si, -sum, v.n. play,
sport.
Ifldus, -I, m. (i) game; (2)
school.
lllgeS, -ere, -xi, -ctum, v.a. and
n. mourn, lament.
Itlmen, -inis, n. (i) light; (2)
in pl. eyes, eyesight.
lilna, -die,f. moon.
lupa, -ae,/. she-wolf.
Itlstro, -are, v.a. (i) review;
(2) purify.
lutum, -i, n. mud.
Itlx, Itlcis, / light ; prim§, Itlce,
at deybreak.
Itlxurior, -Sjri, ltlxuria.tuB sum,
v.n. revel.
Itlxus, -tls, m. luxury.
M
macer, -ra, -rum, adj. thin.
maciSs, -6i, / thinness.
macte, exclam. bravo !
madidus, -a, -um, adj. wet,
dripping.
MaeOtius, -a, -um,<z^'. Maeotian,
belonging to Lake Maeotis in
Scythia.
maergns, -entis, adj. {part.)
grieving.
maestitia, -ae, / sorrow, sad-
ness.
magis, adv. more, rather ; superl.
mEximS, in the highest de-
gree, chiefly, especiallf
magister, -tri, m. master.
magistratus, -tls, m. (i) magis-
tracy, office; (2) magistrate.
m9.gnificus, -a, -um, adj. grand.
m9,gnit&s, -3,tis,/ greatness.
magnittidS, -inis, / greatness,
size.
magnopere [i.e. m9.gn5 opere),
adv. greatly, much.
m9,gnus, -a, -um, comp. ma,ior,
superl. m9,ximus, great.
m9,iesta,s, -atis, /. majesty,
power.
m9,ior, comp. of m9,gnus, great.
male, adv. badly; male sit
vobls, evil betide you.
maledicd, -ere, -xl, -ctum, v.n.
abuse.
malignus, -a, -um, adj. mis-
chievous, spiteful, malicious.
m9,ld, m9.11e, m9,lui, v.a. prefer.
malum, -i, n. evil, ill, mis-
fortune.
malus, -a, -um, adj. bad, evil.
mand9,tum, -i, n. command.
maneS, -ere, m9,nsi, m9jisum,
v.n. remain.
M9jigs, -ium, m. pl. the de-
parted spirits, often deified as
gods of the lower world.
manifestus, -a, -um, adj. evident,
apparent.
m^iid, -9xe, v.n. spread, flow.
m9,nsuettld6, -inis,/ mercy.
Mantinea, -ae, / Mantinea,
city in Arcadia, famous for a
victory of Epaminondas over
the Spartans.
manus, -tls,/ hand.
M9,rcus Tullius CicerO, a
famous Roman orator (106-
43 B.C.).
mare, -is, n. sea.
margaritum, -I, n. pearl.
margS, -inis, vi. and f. border,
edge.
marinus, -a, -um,a^'. ofthesea.
maritus, -i, m. husband.
marmor, -oris, n. (i) marble;
(2) surface of the sea, the sea.
M9ts, -tis, m. Mars, god of war.
M9,rtialis, Itllius, Martial, a
famous Roman poet (a.d. 43-
104).
Martigena, -ae, adj. born of
Mars.
ii6
Excerpta Brevia
MassicuB, -a, -um, adj. of Mt.
Massicus in Campania, Massic.
mater, -tris,/ mother.
materia, -ae,y^ material, matter ;
timber.
matrimonium, -i, n. marriage.
mattlritas, -atis, f. maturity,
ripeness.
mattlrS, -are, v.a. accelerate,
quicken, hasten, ripen.
matllrus, -a, -um, adj. ripe,
mature, seasonable, timely.
Maximus, -i, vi. Quintus Fabius
Maximus, surnamed Cuncta-
tor, dictator B.c. 217.
m§Lximus, -a, -um, superl. of
magnus, great, large.
meatus, -lls, m. motion, course.
medicina, -ae,/ remedy.
mediocris, -is, -e, adj. moderate.
medius, -a, -um, adj. middle;
medium, -il, n. the middle.
Medus, -a, -um, adj. Median;
Medi, subst. pl. the Medes.
mellitus, -a, -um, adj. honey-
sweet; darling,
membrum, -i, n. limb.
memini, meminisse, defect. verby
remember.
memor, -oris, adj. mindful.
memoria, -Sie,f. memory.
mendacium, -ii, n. lie.
mgns, -entis, /. mind, intellect ;
mihi in mentem venit, it
comes into my mind, I re-
member.
mgnsa, -ae, / table.
mSnsis, -is, m. month.
mSnsHra, -ae, / measure, limit.
mentio, -onis, / mention.
mentior, -iri, mentitus sum,
v.n. lie.
mentum, -i, n. chin.
mercor, -5x1, -atus sum, dep.
v.a. buy.
mereS, -ere, -ui, -itum, and
mereor, -eri, meritus sum,
v.a. deserve, merit.
meritd, adv. deservedly.
meritum, -i, n. good deed,
service; obligation.
meta, -ae, / goal.
metallum, -i, n. metal.
metior, -iri, mensus sum, v.
dep. measure.
meto, -ere, messui, messum,
v.a. reap.
metuo, -ere, -ul, v.a. and n.
fear, be afraid.
metus, -tls, m. fear.
meus, -a, -um, my, mine.
miles, -itis, m. soldier.
militaris, -is, -e, adj. military.
militia, -ae,/ warfare.
milito, -are, v.n. serve as a
soldier.
minaciter, adv. in a threatening
manner.
minae, /. //. threats, menaces.
Minerva, -ae, / Minerva,
Roman goddess of wisdom
and poetry.
minister, -tri, m. attendant.
ministerium, -i, n. service.
minitabundus, -a, -um, adj.
threatening.
minitor, -ari, v. dep. threaten.
minor. See parvus.
minor, -ari, v. dep. threaten.
minQres, -um, comp. of parvus,
used as subst. descendants,
posterity.
minuO, -ere, -m, -fltum, v.a.
lessen.
minus, adv. from minor.
mirabilis, -e, adj. wonderful.
miraculum, -i, n. wonder,
marvel, miracle.
misellus, -a, -um {dim. of
miser), adj. poor, wretched.
miser, -a, -um, a^". wretched, un-
happy.
miseria, -ae,/ misery, wretched-
ness.
miseror, -ari, v. dep. pity.
missile, -is, n. missile, javelin.
mitescS, -ere, v.rt. grow ripe.
mitigo, -§-re, v.a. soften.
mitto, -ere, misi, missum, v.a.
send, despatch.
mobilis, -is, -e, adj. fickle, in-
constant.
I
Vocabulary
117
]!noder§,tor, -5ri8, m. guide.
modestia, -ae, / self-control.
modicus, -a, -um, adj. moderate,
gradual, gentle.
modo, adv. (i) only; (2) just
now, lately.
modo...modo, now...now, atone
time...at another.
moenia, -ium, v.n. bulwarks,
walls.
molestus, -a, -um, adj. trouble-
some, irksome.
mollis, -is, -e, adj. soft, gentle.
mollitia, -ae, /. softness.
mdmentum, -I, n. alteration.
mone5, -ere, -ui, -itum, v.a.
(i) warn, (2) advise.
Monoecus, -I, m. Monoecus,
surname of Hercules; arx
Monoeci, a promontory and
harbour in Liguria, now
Monaco.
m6nstr5, -3xe, v.a. show.
m5nstrum, -i, n. portent.
montanus, -a, -um, adj. moun-
tainous, mountain.
mora, -ae, /. delay.
morde5, -ere, momordi, mor-
sum, v.a. bite; censure.
morior, -i, mortuus sum, v.n.
dep. die.
moror, -Sj^, mor9,tus sum, dep.
v.n. and a. (i) delay, tarry ;
(2) care about ; nihil mor9xI,
to give no heed to.
mors, -tis, / death.
mortaiis, -is, -e, adj. and mor-
talis, -is, subst. mortal.
mortiferus, -a, -um, adj. deadly,
mortal.
m6s, m6ri8, m. manner, cus-
tom, way, fashion.
move6, -§re, m6vi, m5tum, v.a.
move.
mox, adv. presently.
muliebris, -is, -e, a^.ofawoman,
womanly.
mulier, -eris, / woman.
multifS,riam, adv. in many ways.
multiplex, -icis, adj. manifold.
multiplicS, -are, v.a. multiply.
multit11d6, -inis, / multitude,
great number, great quantity.
multum, adv. much.
multus, -a, -um, adj. much;
//. many.
mflnio, -ire, v.a. fortify.
mtLaIti6, -5nis, / fortifying,
fortification.
mflnus, -eris, n. (i) service,
function, duty; (2) present,
gift.
mflralis, -is, -e, adj. belonging to
a wall; (pHum), used in the
defence of walls.
mlirus, -i, m. wall.
mtltuum, -I, n. loan.
mtltuus, -a, -um, adj. (i) lent,
borrowed; (2) in exchange,
mutual.
Mycenae, -arum,/ //. Mycenae,
city of Argolis, of which Aga-
memnon was king.
N
nam, conj. for.
namque, conj. = nam, for.
nSxis, -is, / nostril, nose.
narro, -are, v.a. tell.
nascor, -I, natus sum, dep. v.n.
be born.
n3,ta, -ae, / daughter.
nati5, -5nis, / tribe, people.
nat5, -are, v.n. swim.
nattl, by birth.
natllra, -ae,/ nature.
n3,ttlralis, -is, -e, ad/. natural.
natus, -I, m. son.
nauticus, -a, -um, adj. nautical.
nav§,lis, -is, -e, adj. naval ;
navalia, -ium, n. pl. docks.
navigati5, -5nis, / saiUng.
navis, -is, / ship.
ne, particle introducing a ques-
tion.
ne, sub. conj. lest, in order that
...not.
ng...quidem, not even.
nebula, 'B.&,f. mist, cloud.
nebulo, -5nis, m. worthless fel-
low.
ii8
Excerpta Brevia
nec (neque), conj. (i) nor; (2)
not even; (3) and...not; (4)
but...not.
nec.nec, neither...nor.
necessarius, -a, -um, adj. neces-
sary.
necesse, neut. adj. unavoidable,
necessary.
necessitas, -atis, / necessity.
nec6, -are, v.a. kill.
necto, -ere, nexul, nexum, v.a.
bind, fasten,
necuter, -ra, -rum = neuter.
nefd,rius, -a, -um, adj. wicked.
nefSiS, n. indecl. an impious
deed, crime.
neglegentia, -ae, / carelessness.
neglego, -ere, -xi, -ctum, v.a.
neglect.
negd, -are, v.a. deny, refuse.
negotiator, -oris, m. trader.
negotium, -il, n. business, mat-
ter ; nihil esse negotii, to be
no trouble, to be easy.
Nemesis, -is,/. Nemesis, goddess
of justice.
nemo, neminis {gen. and abl.
from ntlllus), no one.
nemus, -oris, n. grove.
nep6s, -6tis, vi. (i) grandson,
(2) descendant.
nSquam, indecl. worthless, mis-
chievous; comp. nequior.
nequ3,quam, adv. by no means.
neque6, -ire, -Ivi or -il, -itum,
v.n. be unable.
nSquiquam, adv. in vain, to no
purpose.
neve, adv. i.e. ne-ve.
nex, necis, / death (violent).
ni, conj. unless.
niger, -ra, -rum, black.
nihil, indecl. n. nothing.
nihilum and nllum, -I, n.
nothing.
NIlus, -I, m. the Nile.
nimis, adv. too much.
nimium, adv. too, too much.
nisi, conj. unless.
nite6, -ere, -ul, v.n. shine.
nltor, niti, nlsus (nlxus) sum,
v.n. dep. (i) lean upon, (2)
strive.
nix, nivis,/ snow.
nobilis, -is, -e, high-born, noble.
nobilitas, -atis, / nobility,
nobleness.
nocens, -ntis, guilty.
noce6, -ere, v.n. hurt.
nocttl, adv. by night.
noctumus, -a, -um, adj. nightly,
night.
n616, n611e, n61ul, v.n. wish...
not, be unwilling, refuse.
n6men, -inis, n. name.
N6mentum, -I, n. Nomentum,
old Latin town N.E. of Rome.
n6n, adv. not, no.
N6nae, -arum,/ //. the nones,
5th day in every month except
March, May, July, October,
when it was the 7th day, i.e.
9 days before the Ides. d. iiii
N6n. = die quarto ante Nonas.
n6ndum, adv. not yet.
n6nntlllus, -a, -um, adj. some.
n5s, gen. sing. nostrum or
nostri, ist pers. pron. we, us.
n6scit6, -Ere, v.a. know, recog-
nize.
n6sc6, -ere, n6vl, n6tum, v.a.
learn ; novi, I know ; n6runt,
contracted froni noverunt.
noster, -tra, -trum, poss. pron.
our.
n6titia, -ae,/ knowledge, fame.
not6, -are, v.a. mark, brand.
novem, nttm. nine.
November or -ris, -is, -e, adj. of
November.
novissime, adv. finally.
novus, -a, -um, adj. new.
nox, noctis, / night.
noxa, -2Le,f. hurt, crime, punish-
ment.
nlibes, -is,/ cloud.
ntid6, -are, v.a. bare.
nHdus, -a, -um, adj. naked, bare.
ntigae, -arum, / //. trifles,
trumperies.
ntlllus, -a, -um, adj. no, none.
nClmen, -inis, n. deity.
Vocabulary
119
numerus, -I, m, (i) number,
position, rank; (2) in mustc
and poetry, measure.
Numitor, -6ris, m. Numitor,
king of Alba Longa.
numquid, interrog. adv. fnarks
a question, not to be trans-
lated.
nunc, adv. now.
nunquam, adv. never.
ntlntid, -2Lre, v.a. announce.
ntlntius, -ii, m. messenger.
nHper, adv. lately.
ntltrix, -icis,/. nurse.
nUtus, -lls, m. nod, beckoning.
Nysa, -ae, / Mt. Nysa, in
Phrygia.
Obe5, -Ire, -Ivl ^r-il, -itum, v.a.
(i) travel over, traverse; sur-
vey. (2) engage in, perform,
discharge, submit to,
fibiciO, -ere, obiecl, -iectum, v.a.
(i) put before, present, ex-
pose; (2) put in the way, op-
pose.
0bllvi5, -5nis, / forgetfulness,
oblivion.
obnoxius, -a, -um, adj. liable to,
exposed to.
oborior, -Irl, -ortus sum, v. dep,
rise.
obscoenus, -a, -um, adj. dirty.
obses, -idis, w. andf. hostage.
obside5, -§re, -sedl, -sessum,
v.a. besiege, blockade, block.
obsitus, -a, -um, part. from
obser5, cover over.
obstruS, -ere, -strtlxl, -strtlc-
tum, v.a. block up, barricade.
obter5, -ere, -trlvl, -trltumjZ^.a.
crush.
obtestor, -3x1, -S,tus sum, dep.
v.a. entreat, beseech.
obtine5, -ere, -tinul, -tentum,
v.a. (i) keep, maintain; (2)
gain, acquire, obtain.
obtrectatiS, -5nis,/ detraction.
obtrunco, -ftre, v.a. kill, mas-
sacre.
obviam, adv. in the face of, to
meet.
obvius, -a, -um, adj. in the way,
meeting.
0cc3,si5, -5nis,/ opportunity.
OCcEsus, -tls, m. falling, set-
ting.
occidi5, -5nis,/ massacre.
occid5, -ere, -cidl, -casum, v.n.
(i) fall, (2) set.
occid5, -ere, -cldi, -clsum, v.a.
kill.
occipi5, -ere, -cepl, -ceptum,
v.a. enter upon.
0CCU15, -ere, -cului, -cultum,
v.a. hide, conceal.
occult5, -are, v.a. hide.
occup5, -§xe, v.a. seize ; occupy.
occurr5, -ere, -currl, -cursum,
v.n. come up to, meet.
occurs5, -9xe, v.a. attack,
charge.
ocellus, -I, m. little eye, diminu-
tive of oculus.
5cissime, adv. very quickly.
odium, -I, n. hatred.
odor, -5ris, m. smell.
od5ratus, -a, -um, adj. fragrant.
offend5, -ere, -dl, -sum, v.a.
strike against; stumble; of-
fend.
offensi5, -5nis, / hurt, harm,
ofFence.
offer5, -ferre, obtuli, obiatum,
v.a. offer, present.
officid, -ere, -fecl, -fectum, v.a.
and n. oppose, obstruct.
officium, -I, n. duty.
olea, -ae,/ olive.
ole5, -ere, -ui, v.n. and a. smell
of.
oleum, -I, n. oil.
5Iim, adv. once, at some time.
ollva, -ae,/ olive.
Olympus, -i, m. (i) Olympus, a
mountain in Thessaly regarded
as the seat of the gods ; hence
(2) heaven.
5men, -inis, n. omen.
omItt5, -ere, -mlsl, -mlssum,
v.a. leave off.
I20
Ixcerpta Brevia
omnlno, adv. altogether; with
negatives, at all.
omnis, -is, -e, adj. all, every,
any.
onus, -eris, n. load, burden.
opera, -ae, f. (i) work, pains;
(2) care, attention.
operio, -Ire, operul, opertum,
v.a. cover.
opes, -um, f. pl. resources.
oplnio, -onis, / belief, expecta-
tion; reputation.
oportet, -ere, -uit, v. inipers.
ought.
opperior, -Irl, oppertus sum,
dep. v.a. wait for.
oppidum, -i, n. town.
oppletus, -a, -um, adj. fiUed.
opportflnitas, -atis, / con-
venience, fitness.
opporttlnus, -a, -um, adj. suit-
able.
opprimo, -ere, -pressl, -pressum,
v.a. (i) crush, overwhelm,
overpower; (2) take by sur-
prise.
opprobium, -I, n. disgrace.
opptlgnatio, -6nis,/ attack.
ops, opis, /. sing. help ; plur.
wealth.
optimus, -a, -um, superlative of
bonus, good.
opto, -are, v.a. long for, desire.
opulentus, -a, -um, adj. rich.
opus, -eris, n. work.
opus est, there is need of.
draculum, -I, n. oracle.
oratio, -onis,/. speech.
orbis, -is, m. (i) circle, (2) world.
orbus, -a, -um, adj. bereft, de-
prived, destitute, gen. with abl.
Orcus, -I, m. Orcus, the lower
world,
6rd6, -inis, m. rank, row.
orlgo, -inis, / origin.
orior, orlrl, ortus sum, dep.
v.n. arise.
oriundus, -a, -um, adj. sprung.
6rnamentum, -i, n. ornament.
6matuB, -fls, m. splendid ap-
parel.
6r6, -5.re, v.a. beg, beseech.
68, 6ris, n. mouth, lips, face.
6sculum, -I, n. kiss.
ostend6, -ere, ostendi, osten-
tum, v.a. show, point out.
ostento, -are, v.a. {freguentative
^ostend6), show.
6stium, -ii, n. entrance, mouth
(of a river).
6ti6sus, -a, -um, adj. at leisure,
free, idle.
ovIb, -is,/ sheep.
paciscor, -I, pactus sum, v. dep.
agree, bargain.
pS,c6, -are, v.a, pacify, quiet,
still.
pactum, -I, n. arrangement,
manner, way.
paene, adv. ahnost, scarcely.
paenitentia, -ae, / penitence,
change of mind.
pagus, -i, m. village, canton.
pala, -ae, / spade.
palam, (i) prep. with acc. be-
fore, in the presence of; (2)
adv. openly.
palliatus, -a, -um, adj. dressed
in the pallium.
pallor, -6ris, m. paleness.
palma, -ae, / (i) pahn of the
hand, hand; (2) palm, palm-
branch.
pal6r, -ari, v. dep. straggle.
paltldatus, -a, -um, adj. in
uniform.
palHs, -tldis,/ marsh.
pampineus, -a, -um, adj. of vine-
leaves.
Panchaia, -ae, Panchaia, a
legendary island near Arabia.
papaver, -eris, n. poppy.
papyrus, -I, m. andf. (i) papy-
rus, a reed growing in N.
Africa and S. Italy ; (2) paper,
made from this reed.
par, paris, (i) adj. all genders^
equal, like; (2) subst. com-
panion, mate, fellow.
Vocabulary
I2Z
paratus, -a, -um, ready, past
part. pass. of pard.
parcd, peperci, parsum or par-
citum, v.n. and a. spare.
parcus, -a, -um, adj. sparing.
parens, -ntis, m. and f. father
or mother, parent.
p3,red, -ere, pijnil, p3j:itum,
v.n. obey.
pariSs, -etis, tn. wall.
pari5, -ere, peperl, partum, v.a.
bring forth, produce, acquire.
pariter, adv. equally.
par5, -are, v.a. prepare; get,
obtain.
parriclda, -ae, m. or f. parri-
cide.
pars, partis, / part, some.
partus, -tls, m. (i) a bringing
forth, birth; (2) offspring.
parum, adv. little.
parvulus, -a, -um, adj. little,
petty, trifling.
parvus, -a, -um, adj. small ; comp.
minor; superl. minimus.
p9,sco, -ere, pa^, p9,stum, v.a.
feed.
passer, -eris, m. sparrow.
passim, adv. here and there, in
all directions.
passus, -tls, m, step, pace.
pastorius, -a, -um, adj. belong-
ing to a shepherd.
patefaci5, -ere, -fScI, -factum,
v.a. open.
pate5, -§re, -ui, v.n. be open.
pater, -tris, m. father.
patemus, -a, -um, adj. fatherly,
paternal.
patiSns, -entis, adj. enduring,
supporting, permitting.
patior, -i, passus sum, dep.
v.a. (i) allow; (2) suffer, en-
dure.
patria, -ae,/ fatherland.
patricius, -a, -um, adj. patrician,
noble.
patr5, -are, v.a. bring to pass,
achieve.
patr5nus, -i, m, advocate, sup-
porter.
(B611)
paucl, -6rum, m. few.
paucitas, -atis, f. fewness,
scarceness.
paucus, -a, -um {sing. rare)y few,
little.
paulisper, adv. for a little while.
paulum, adv. a little.
pauper, -is, adj. poor.
paupertas, -atis,/. poverty.
pausa, -ae,/ pause, stop.
pavidus, -a, -um, adj. frightened.
pavor, -oris, m. fear, panic.
pax, pacis, / peace.
pectus, -oris, n. breast.
pectlliaris, -is, -e, adj. one's own,
peculiar.
pecflnia, -ae,/ money.
pecus, -oris, n. cattle.
pedester, -ris, -e, adj. ( i ) on foot ;
(2) of a foot-soldier.
peditatus, -fls, m. infantry.
pelUtus, -a, -um, adj. clothed
in skins.
pell5, -ere, pepuli, pulsum,
v.a. drive.
penates, -ium, m.pl. home.
pendulus, -a, -um, adj. hanging,
hesitating.
penes, prep. with acc. in the
power of.
penetr5, -are, v.a. enter, pene-
trate.
penitus, adv. deeply.
per, prep. with acc. through.
peraeque, adv. equally.
percell5, -ere, -culi, -culsum,
v.a. beat down, overthrow,
urge.
perctlnctor, -3x1, -atus sum,
dep. v.a. enquire carefully.
percurr5, -ere, -currl, -cursum,
v.a. run through.
percuti5, -ere, -cussi, -cussum,
v.a. strike; shake.
perd5, -ere, -didl, -ditum, v.a,
( I ) destroy, undo ; (2) lose.
perdolet, -dolitum est, impers.
it pains.
peregre, adv. abroad.
Ferenna (per + annus). Set
AnnAt
122
Excerpta Brevia
perennis, -is, -e, adj. yearly;
everlasting.
pere5, -Ire, -ivl or -il, peritmn,
n. perish.
perferS, -ferre, -tull, -19,tum,
v.a. bear or carry through;
bring; submit to, bear; in
pass. ofletters, &=€., conie in.
perficio, -ere, -feci, -fectum,
v.a. accomplish, finish.
perfidus, -a, -um, adj. treacher-
ous.
perfodi5, -ere, -fodi, -fossum,
v.a. pierce through.
perfossus, part. from perfodid,
stabbed.
perfruor, -i, -ctus sum, v. dep.
to enjoy.
perfugi5, -ere, -ftlgi, -fugitum,
v.n. flee for refuge; desert to.
perftmdS, -ere, -ftldi, -fflsum,
v.a. soak, drench.
Pergamenus, -a, -imi, adj.
Pergamene, belonging to Per-
gamum.
perg5, -ere, perrSxI, perrSc-
tum, v.n. go on, proceed.
perhibe5, -§re, -ui, -itum, v.a.
say, assert.
pericul5sus, -a, -um, adj.
dangerous.
periculum, -i, n. danger, risk.
perim5, -ere, -6ml, -emptum,
v.a. destroy.
perltus, -a, -um, adj. skilled.
perl9,bor, -I, -19.psus sum, v.
dep. slip through.
perleg5, -ere, -15gl, -ISctum,
v.a. read through.
permane5, -§re, -m3iisi, -mSJi-
sum, v.n. remain.
permlsce5, -5re, -ui, -mlxtum,
v.a. mix.
permitt5, -ere, -misi, -mlssum,
v.a. allow.
permultus, -a, -um, adj. much,
many.
permfltati5, -5nis, / exchange.
pemicies, -5i, / destruction,
ruin, disaster.
per5di, -5disse, per5sus sum.
defective sefni-deponent v.a.
hate.
per5r5, -§,re, v.a. beg, beseech.
perpetu5, adv. constantly, per-
petually, always.
perpetuus, -a, -um, adj. con-
tinuing, everlasting; in per-
petuum, for ever.
perscrib5, -ere, -scrlpsl, -scrlp-
tum, v.a. write in full, write
a full account of.
persequor, -I, -sectltus sum, v.
dep. follow.
persolv5, -ere, -solvi, -soliltum,
v.a. pay.
perspici5, -ere, -spexl, -spec-
tum, v.a. perceive.
per8u9,si5, -5nis,/ opinion, per-
suasion.
perterre5, -§re, v.a. frighten.
pertim58c5, -ere, -ui, v.a. fear
greatly.
pertin9,cia, -ae,/ perseverance,
obstinacy.
pertineS, -§re, v.n. belong to.
pertr9,ct5, -9,re, v.a. investigate,
handle.
perturb5, -9,re, v.a. confuse,
disturb, trouble.
pertlnctus, -a, -um, adj. anointed.
perva,d6, -ere, -va,si, -v9,sum,
v.a. go through.
pervenio, -ire {like veni5), v.n.
arrive.
p6s, pedis, m. foot.
pessimus, -a, -um, superlative
of malus, bad.
pgstis, -is, / plague.
pet5, -ere, -ivicr-il, -Itum, v.a.
(i) seek, (2) attack.
pictus, -a, -um {part. froin
ping5), painted.
piet9,s, -atis, f dutifulness,
piety, affection.
plgnus, -oris, n. pledge.
pilum, -I, n. javelin.
ping5, -ere, plnxl, pictum, v.a.
paint.
pinna, -ae,/ (i) feather, wing;
(2) pinnaclef7r kindof notched
battlement.
Vocabulary
123
piper, -eris, n. pepper.
pipild, -5,re, v.n. chirp.
piscator, -is, jji. fisherman.
pisclna, -ae, f. swimming pond.
piscis, -is, m. fish.
pius, -a, -um, adj. dutiful, pious,
devout; often in plur. ^iH^ for
the departed.
placeO, -6re, -ul, -itum, v.n.
please; impers. placet, it is
resolved.
placidS, adv. calmly.
placidus, -a, -um, adj. calm,
peaceful.
pl3,n§, adv. exactly.
plangO, -ere, -nxi, -nctum, v.a.
beat the breast, lament, be-
wail.
pl9Jiiti§s, -§I,/ plain.
pianuB, -a, -um, adj. level, flat.
plebSius, -a, -um, adj. ple-
beian.
plSbiscitum, -i, n. resolution of
the plebs.
plSbs, -bis,/. common people.
plSnus, -a, -um, adj. full; adv.
plgnS.
plSrique, plSraeque, plSraque,
adj. and pron. most, many.
plerumque, adv. for the most
part, generally.
pl^s, -ris, noun in sing., adj. in
pl. more; adv. more.
pluvia, -ae,/. rain.
pluviaiis, -is, -e, adj. rainy,
rain-.
poSma, -atis, n. poem.
poena, -ae, / penalty {sing. and
plur.).
poenitentia, -ae,/ repentance.
Poenus, -a, -um, adj. Cartha-
ginian.
poSta, -ae, m. poet.
pollSns, -ntis, adj. powerful.
polliceor, -Sri, v. dep. promise.
pollicitatiO, -6nis,/ promise.
pollicitor, -ari, v. dep. promise.
PomStil, -6rum, m.pl.\ PSmetil,
old town of the Volsci in
Latium.
pompa, -ae,/ procession.
Pompdnius, -ii, m. Pomponius,
friend of Cicero.
pOmum, -I, n. fruit.
pondd, adv. by weight
pondus, -eris, n. weight.
p5ne, adv. and prep. witk abl,
behind.
ponO, -ere, posui, positum, v.a.
( I ) place, set ; (2) pitch (a tent
or a camp).
pOns, pontis, m. bridge.
pontifez, -icis, m. priest.
popuiaris, -is, -e, adj. belonging
to the people, popular.
popuiatiO, -Onis, / devastation,
laying waste, raid.
populor, -ari, V. dep. devastate.
populus, -i, m. people.
porcus, -I, m. pig.
porrO, adv. furthermore.
portendO, -ere, -dl, -tum, v.a.
foretell.
porticus, -tls,/ portico, porch.
portiO, -Onis, / part.
portitor, -Oris, m. ferryman.
portO, -are, v.a. carry.
portus, -fls, m. harbour, port.
pOscO, -ere, popOsci, demand,
claim, ask.
positiO, -Onis, / position, situ-
ation, theme.
possessiO, -Onis, / possession.
possideO, -Sre, possSdl, posses-
sum, v.a. possess.
possum, posse, potui, irreg.
v.n. be able, can.
post, (i) prep. with acc. after;
(2) adv. afterwards.
postea, adv. afterwards.
posteaquam, conj. after that.
posteri, m. pl. descendants.
posteritas, -atis, / posterity,
descendants.
posterus, -a, -um, adj. near,
next, after.
posthac, adv. after this, hence-
forth.
postilia, adv. afterwards.
postquam, conj. after that, after,
when.
postridiS, adv, on the day after.
124
Excerpta Brevia
postul5, -5,re, v.a. demand,
claim, ask.
potens, -entis, adj. powerful,
great.
potestas, -atis, / power {gen.
civil power), authority.
pdtio, -6nis, yi drink.
potior, -Irl, -itus sum, v. gov.
abl. gain the mastery or pos-
session of.
potissimum, adv. by preference.
potius, adv. rather.
pdto, -are, v.a. drink.
potus, -a, -um, adj. drunken.
prae, prep. with abl. before, on
account of.
praebed, -ere, v.a. supply, make.
praecave5, -ere, -cavi, -cautum,
v.a. and n. guard against be-
forehand.
praeceps, -ipitis, adj. headlong.
praecldo, -ere, -dl, -sum, v.a.
cut ofif.
praecipi5, -ere, -cepi, -ceptum,
v.a. instruct, teach; order,
enjoin.
praecipue, adv. especially.
praecipuus, -a, -um, adj. fore-
most, special, principal.
praeciarus, -a, -um, adj. famous,
noteworthy.
praeco, -onis, jn. herald.
praeda, -&&//. plunder, booty.
praedaticius, -a, -um, adj. taken
as plunder.
praedator, -5ris, m. spoiler.
praedic5, -are, v.a. assert, pro-
claim.
praedium, -i, n. farm.
praed5, -5nis, m. robber.
praedoctus, -a, -um, adj. in-
structed beforehand.
praedor, -arl, v. dep. plunder.
praefectus, -I, m. commander.
praefer5, -ferre, -tuli, -latum,
v.a. prefer.
praefici5, -ere, -fScI, -fectum,
v.a. place at the head of, in
command of.
praefor, -fari, -fatus sum, dep.
v.a. say beforehand.
praegredior, -I, -gressus sum,
V. dep. go on in front.
praemitt5, -ere {like mittere),
send on.
praemium, -I, n. reward.
praeruptus, -a, -um, adj. steep.
praesagi5, -Ire, -ivi, v.a. fore-
bode.
praesentia, -ae,/ presence.
praeseptus, -a, -um, pai-t.
blocked.
praesertim, adv. especially.
praesidiarius, -a, -um, adj.
belonging to a governor of a
province.
praesidium, -ii, n. guard, garri-
son ; protection.
praestS, adv. ready.
praest5, -are, -stitl, -statum
artd -stitum, v.n. be distin-
guished, excel. v.a. surpass,
excel ; fulfil, discharge.
praesum, -esse, -ful, v.n. com-
mand.
praeter, prep. with acc. (i) past,
by, along; (2) beside; (3) ex-
cept.
praeterea, adv. besides, more-
over.
praeteritus, -a, -um, adj. past.
praeterquam, adv. besides, ex-
cept.
praetor, -5ris, ;//. praetor.
praet5rius, -a, -um, adj. prae-
torian, of the rank of praetor.
As noutt, ex-praetor.
praettlra, -ae, / office of prae-
tor.
prae11r5, -ere, -tlssi, -llstum,
v.a. burn at the point,
praetlstus, part. of praeftrS.
praevert5, -ere, -verti, -versum,
v.a. anticipate, outstrip; in
pass. attend to first, attack
first.
pratum, -I, n. meadow.
preces, -um, f. pl. defective n.
only plural and abl. sing.
prayers, entreaties.
precor, -ari, -atus sum, dep. v. a,
and n. pray, beseech, entreat.
Vocabulary
125
premS, -ere, pressl, pressum,
v.a. press, press upon, op-
press, crush.
prendo, -ere, contracted form of
prehendo, seize.
prenso, -are, v.a. grasp.
pretium, -I, n. price, value;
operae pretium est, it is
worth while.
prldie, adv. on the day before;
d. prld. = die pridie.
prlmo, adv. firstly.
primores, -um, jh. pl. chiefs,
nobles.
prlmum, adv, in the first place ;
quam prlmum, as soon as
possible.
primus, -a, -um, adj. first.
prlnceps, -ipis, vi. chief.
prlncipium, -I, «. beginning.
prior, -oris, adj. former, previous.
priscus, -a, -um, adj. former,
ancient.
prlstinus, -a, -um, adj. former,
old-fashioned.
prius, adv. before, previously.
priusquam, conj. before that.
prlvatim, adv. privately.
privatus, -a, -um, adj. private,
own.
pr6, prep. with abl. (l) in front
of. (2) on behalf of ; instead
of. (3) in accordance with.
probitas, -atis,/ honesty.
probo, -are, v. a. approve, prove.
proboscis, -idis, /. trunk.
probus, -a, -um, adj. honest.
Procas, -ae, m. Procas, king
of Alba Longa.
prOc§dd, -ere, -c58sl, -cessum,
v.n. go forward, advance.
procella, -ae, / storm.
procreatus,/ar/.,/r^/« prScrefl,
born.
procul, adv. far, far ofF.
procumbo, -ere, -cubul, -cu-
bitum, v.n. fall down or
prostrate.
prOctlrO, -are, v.a. make atone-
ment for.
prdcurrO, -ere, -curri, -cursum,
v.n. run or rush forward; jut
out, extend.
prSded, -Ire, -ivl or il, -itum,
v.n. come forth, advance.
prddigium, -i, n. marvel, portent.
proditor, -5ris, m. traitor.
prddO, -ere, -didl, -ditum, v.a.
hand over, surrender; betray.
prOdtlcO, -ere, -dflxl, -ductum,
v.a. lead out.
proelior, -ari, v. dep. fight.
proelium, -ii, n. fight, battle.
profectiO, -Onis, / going away,
setting out, departure.
profectO, adv. surely, certainly.
prOferO, -ferre, -tuU, -latum,
v.a. bring out.
professus, -a, -um, part. from
profiteor, used passively^
avowed, promised.
professus, -a, -um, adj. manifest,
open.
prOficiO, -ere, -f§ci, -fectum, v.n,
and a. advance, profit.
proficlscor, -i, profectus sum,
dep. v.n. set out, start.
profiteor, -gri, -fessus sum,
v.a. declare pubHcly, avow.
prOfllgO, -are, v.a. overthrow,
conquer.
profugus, -a, -um, adj. fugitive.
profundus, -a, -um, adj. deep;
profundum, -I, n. depth.
progenies, -ei, / descendants,
offspring, progeny.
prOgnatus, -a, -um, adj. born,
descended.
prOgredior, -i, -gressus sum,
dep. v.n. set out, advance.
prohibeO, -§re, -ul, -itum, v.a.
prevent, hinder.
prOiciO, -ere, -i§ci, -iectum, v.a.
throw or cast forward.
prOles, -is, / offspring, descend-
ant.
pr0mlscu§, adv. all together.
prOmissus, -a, -um, adj. long.
prOmptus, -a, -um, adj. ready,
energetic.
prOntlntiO, -fire, v.a. pronounce,
say.
126
Excerpta Brevia
prOnus, -a, -um, adj. bent down,
face downwards, flat.
prope, prep. with acc. near;
adv. nearly, almost.
propell5, -ere, -puli, -pulsum,
v.a. drive on, cast down.
properS, adv. hastily.
propero, -are, v.a. and n.
hasten, hurry.
propinquitas, -atis, /. nearness.
propinquus, -a, -um, adj. re-
lated.
propior, -or, -us, adj. nearer;
superl, proximus.
propitius, -a, -um, favourable,
propitious.
propius, adv.y comp. oj prope,
near.
propdnd, -ere, -posul, -positum,
v.a. put forward, propose,
offer.
proprius, -a, -um, adj. own.
propter, prep. with acc. on
account of.
pr5ptlgn6, -are, v.n. fight for,
defend.
pr5puls5, -are, v.a. drive back,
ward ofF, repel.
pr5ripi5, -ere, -ripui, -reptum,
v.a. with sS, rush forth.
pr5scrlpti5, -5nis, /. proscrip-
tion.
pr5sequor, -i, -sectltus sum, dep.
v.a. pursue, advance in pursuit.
Froserpina, -ae, /. Proserpina,
queen of the lower world.
pr5sili5, -Ire, -ui, v.n. spring
forth, jump up.
pr5spectus, -tls, m. view.
pr5spere, adv. successfuUy,
prosperously.
pr5spici5, -ere, -spexi, -spectum,
v.a. look forward.
pr5stem5, -ere, -stravi, -stri-
tum, v.a. lay out, prostrate.
prSsum, prSdesse, pr5ful, v.n.
be of use, benefit, profit.
pr5teg5, -ere, -texl, -tectum,
v.a. cover, protect.
pr5tinus, adv. forthwith.
pr5turb5, -Sxe, v.a. drive on.
prout, adv. according as
pr5veh5, -ere, -vexl, -vectum,
v.a. carry on, lead on, exalt.
pr5veni5, -ire, -venl, -ventum,
V. n. come forth ; of plants^
begin growing.
pr5vidgns, -entis, adj. fore-
seeing, prudent.
pr5vincia, -ae,/. province.
pr5vincialis, -is, -e, adj. pro-
vincial.
pr5vocati5, -5nis,/ (i) appeal,
(2) right of appeal, (3) chal-
lenge.
proximus, -a, -um, adj. nearest.
prtldens, -entis, adj. prudent,
wise.
prHdentia, -ae,/ wisdom.
pHber, -eris, adj. young (but
adult).
pttblicS, adv. publicly.
ptlblicus, -a, -um, adj. of the
state, state, public.
pudendus, -a, -um, adj. shame-
ful.
pudet, -ere, -uit, imp. v. it
shames.
pudlcus, -a, -um, adj. chaste.
pudor, -5ris, m. shame, sense
of honour.
puella, -ae,/ girl.
puer, -eri, m. boy, clerk.
pueritia, -ae, / boyhood.
puerulus, -I, m. little boy.
pHgna, -ae, / battle.
pflgnS, -are, v.n. fight.
pulcher, -chra, -chrum, beauti-
ful, fair, glorious.
pulchrittldo, -inis,/ beauty.
puliarius, -I, m. chicken-keeper.
pullus, -i, m. young one.
pulpitum, -I, n. platform.
pulvis, -eris, m. dust.
ptlnctum, -i, n. point, moment.
ptlni5, -ire, v.a. punish.
puppis, -is,/ poop, ship.
purpura, -ae,/ purple.
purpuratus, -I, m. a high officer,
courtier.
purpureuB, -a, -um, adj. purple,
violet, bright-coloured.
Vocabulary
127
pllrus, -a, -um, adj, clean, pure ;
of a spear, pointless.
putO, -Sxe, v.a. think.
quS,ciimque, adj. wherever.
quadraginta, forty.
quadrieunium, -11, n. space of
four years.
quadringeutl, -ae, -a, num.
four hundred.
quaer5, -ere, quaeslyl, quae-
Bitum, v.a. seek.
quaestor, -5rls, m. quaestor,
civil officer attached to the
general as governor of a pro-
vince ; in war, paymaster.
quaestdrius, -a, -um, adj. be-
longing to a quaestor; as
noun, ex-quaestor.
quamditl, adv. how long.
quamquam, adv. although.
quamvis, conj. although; adv.
however.
quandO, (i) interrog. when; (2)
conj. since, seeing that; bI
quandO, if ever.
quantus, -a, -um, adj. (i) how
much, how great ; (2) as much
as.
qu3,r3, conj, wherefore.
quartus, -a, -um, adj. fourth.
quasi, adv. as if, just as.
quattuor, num. four.
-que, conj. and.
quercus, -ils, / oak; quercus
clvilis, garland of oak leaves
bestowed upon one who had
saved the life of a citizen in
battle.
quergla, -ae, / complaint.
queror, queri, questus sum,
v.n. dep. (i) complain; (2) {pf
a dog), whimper.
qul, quae, quod, rel.pron. who,
which, that.
quia, conj. because, since.
qulcumque, quaecumque, quod-
cumque, pron. rel. whoever,
whatever, any whatever.
quid, inter. adv. why?
quldam, quaedam, quoddam,
adj. and pron. a certain, a sort
of.
quidem, adv. indeed; n5...
quidem, not even.
quigs, -Stis, /. rest, repose.
quiSsco, -ere, -6vi, -6tum, v.n.
grow quiet or still, be still,
repose.
quiStus, -a, -um, adj. quiet.
qullibet, quaelibet, quodlibet,
pron. any (you like).
qulnque, num. five.
quinquennium, -i, n. space of
five years.
quinqueremis, -is, -e, adj. with
five banks of oars.
quippe, adv. and conj. ( i ) seeing
that ; (2) certainly, indeed.
Quirinus, -I, m. name given
to Romulus after his deifica-
tion.
Quirltes, -ium, m. pl. Quirites,
name taken by the Romans in
their civil capacity.
quis? quis? quid? inter. pron.
who? what?
quisnam? quidnam? inter.
pron. who? which?
quispiam, adj. and pron. any-
body.
quisquam, quaequam, quic-
quam, indef pron. anyone
{used in negative sentences).
quisque, quaeque, quidque
(quicque) pron. each (of
several).
quisquis, quaequae, quidquid
or quicquid, whoever, what-
ever.
qu6, relat. and interrog. adv.
whither.
quoad, conj. until.
quod, sub. conj. (i) because,
(2) that.
quondam, adv. once upon a
time.
quoniam, conj. since, because.
quoque, adv. also.
quOrsum, adv. whither.
128
Excerpta Brevia
quot, indecl. adj. (i) how many?
(2) as many as.
quotiSnscumque, adv. as many
tinies as, as often soever.
rabidus, -a, -um, adj. savage,
mad, rabid.
rabies, -em, -S,/ madness.
radio, -5xe, v.n. shine.
radius, -il, m. (i) rod; (2) ray,
beam.
radlx, -Icis,/. root.
ramus, -I, m. branch.
rapax, -S,cis, adj. greedy, ra-
pacious.
rapina, -ae,/. plundering.
rapio, -ere, -ul, -ptum, v.a.
seize, carry off.
raptS, -5re, v.a. seize, carry
off.
rarus, -a, -um, adj. rare, here
and there.
ratiO, -5nis, / (i) reckoning,
account (ratiOnem reddere,
give an account). (2) relation,
reference, regard. (3) reason,
judgment. (4) order, rule;
(5) system.
recedO, -cSssI, -cSssum, v.n.
(re, cSd5), come back, go
back.
recens, -Sntis, adj. fresh.
recessus, -tls, m. retired spot,
retreat, nook.
recIdS, -ere, -dl, -sum, v.a. cut
down.
reciperO, -are = recuperO, v.a.
regain.
recipiO, -ere, -c§pl, -ceptum,
v.a. get back, recover.
recito, -Sxe, v.a. read out, re-
cite.
recl§,m5, -Sxe, v.n. and a. cry
out against.
recltld5, -ere, -cltlsi, -cltlsum,
V. a. open, reveal ; of a sword,
unsheath.
reconcili5, -Sxe, v.a. re-unite,
conciliate.
recond5, -ere, -condidi, -condi-
tum, v.a. put back again,
hide, conceal.
recumb5, -ere, -cubul, -cubitum,
lie down, sink back or down.
recupero, -are, v.a. recover.
rec11s5, -are, v.a. object to, re-
fuse.
redd5, -ere, reddidl, redditum,
v.a. (i) give back; (2) give
duly, deliver.
rede5, -ire, -ivl or -ii, -itum,
v.n. return, go back.
redig5, -ere, -egl, actum, v.a.
bring back, bring in, reduce.
reditus, -tls, m. return.
redtlc5, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. bring back.
refell5, -ere, -felli, v.a. refute.
referS, -ferre, rettull, reiatum,
v.a. (i) carry or bring back;
sS or pedem referre, retum,
retreat. (2) give back ; referre
gratias, return thanks. (3)
relate, repeat; answer.
refund5, -ere, -ftldl, -ftlsum,
v.a. pour back; pass. flow
back.
regi5, -5niB,/ region.
regius, -a, -um, adj. royal.
rSgn5, -are, v.fj. reign.
rSgnum, -i, n. reign, throne.
regredior, -i, -gressus sum, dep.
v.n. return, retreat.
reiatus, -tls, m. telling, nar-
rating.
rSligiS, -5nis, / reverence;
conscientiousness, religious
scruple.
rSligiSsus, -a, -um, adj. religious,
pious.
relinqu5, -ere, -llqul, -lictum,
v.a. leave, abandon.
reliquus, -a, -um, adj. that is left,
remaining; plur. reliqui, the
rest.
remedium, -i, n. remedy.
remitt5, -ere, -mlsl, -mlssum,
v.a. send back ; loosen, relax ;
forgive, yield.
remigro, -are, v.n. move back.
Vocabulary
129
removeO, -6re, remOvI, rem6-
tum, v.a. put aside, remove.
ren3,scor, -I, -nSLtus sum, v. dep.
be born again.
renovo, -are, v.a. renew.
rentlntid, -are, v.a. bring back
news, report.
reor, rgrl, ratus sum, v. dep.
think.
repellS, -ere, reppull, repulsum,
v.a. drive back, repel; foil.
repens, -ntis, adj. sudden, unex-
pected.
repente, adv. suddenly.
repentinus, -a, -um, adj. sudden.
reperio, -Ire, repperl, repertum,
v.a. find, discover.
repetO, -ere, -Ivi or -il, -itum,
v.a. seek or ask for again; re-
commence, renew ; demand
back, claim.
rSpO, -ere, rSpsI, rSptum, v.n.
crawl.
repOnS, -ere, -posul, -positum,
v.a. (i) place back, (2) place
duly.
repdscd, -ere, v.a. demand back,
claim.
repudio, -are, v.a. reject.
reptlgno, -5x0, v.n. fight j^ainst,
resist.
reputS, -are, v.a. think over.
requirO, -ere, -qulsivl, -qulsl-
tum, v.a. search for.
rSs, -el, f. thing, matter, fact,
circumstance, condition ; rSs
pUblica, commonwealth, state.
reses, -idis, adj. inactive, idle.
resideO, -Sre, -sedl, v.a. abide.
resistd, -ere, -stiti, v.n. (i)
stop, halt; remain. (2) re-
sist.
respici5, -ere, -exl, -ectum, v. n.
and a. look back, look back
upon, regard.
resplro, -are, v.a. andn. breathe.
respSndeS, -Sre, -spondi, -sp6n-
sum, v.n. answer.
respSnsum, -I, n. answer.
rSsptlblica, relptlblicae,/ state,
commonwealth.
restitu5, -ere, -ui, -fltum, v.a.
restore.
resto, -are, -stiti, v.n. stop, re-
main.
resurgo, -ere, -surrexi, -sur-
rSctum, v.n. rise again.
retard5, -are, v.a. delay, retard.
retine5, -Sre, -ul, -tentum, v.a.
hold fast, keep, maintain.
retrahS, -ere, -traxi, -tractum,
v.a. draw or drag back, bring
back.
retr5, adv. back, backwards.
reverendus, -a, -um, adj. vener-
able.
reverentia, -2i,e,f. respect.
revertor, -i, -versus sum, v.n.
turn back, return.
revoc5, -are, v.a. recall.
revolv5, -ere, -volvl, -voltltum,
v.a. roll back or over; unroU.
revolvere sScum, ponder over.
rSx, rSgis, m. king.
rhoncus, -I, fn. snort, sneer.
rlde5, -Sre, risi, rlsum, v.n.
laugh.
rigidus, -a, -um, adj. stifF.
rlpa, -Siejf bank.
nsus, -tls, m. laughter.
rite, adv. duly, with due cere-
mony.
rivus, -I, m. stream.
rSbur, -oris, n. (i) oak; (2)
strength.
rSbustus, -a, -um, adj. strong.
rogatiS, -5nis, / proposed law,
bill.
rogator, -is, m. beggar.
rogitS, -are, v.a. ask.
rog5, -are, v.a. ask.
R5ma, -ae, f Rome, capital of
Italy.
R5manus, -a, -um, adj. Roman;
sudsL a Roman.
R5mulus, -I, m. Romukis (the
first king of Rome).
rosa, -ae, f a rose.
rot6, -are, v.a. turn, swing
round.
rubeS, -Sre, v.n. be red.
ruber, -bra, -brum, adj'. red.
I30
Excerpta Brevia
rudis, -is, -e, adj. rough, un-
couth.
rulna, -ae,/. ruin, downfall.
rflinor, -6ris, m. talk, gossip,
report.
rumpo, -ere, rtlpi, ruptum, v,a.
burst, break.
ruo, -ere, rul, rutum, (i) v.n.
tumble down, fall; (2) v.a.
knock down, fell.
rtLrsus, adv. again.
rtls, rtlris, n. country.
rutilus, -a, -um, adj. red, red-
dish yellow, ruddy.
S
Sablnus, -a, -um, adj. Sabine.
The Sabines were a people
whose land adjoined that of
the Latins.
sacer, sacra, sacrum, adj. holy.
sacerdOs, -dOtis, m. priest.
sacramentum, -I, n. oath.
sacrarium, -ii, n. shrine, sanc-
tuary.
sacrificium, -il, n. sacrifice.
sacrifico, -are, v.a. sacrifice.
sacrilegus, -a, -um, adj. unholy.
sacrosanctus, -a, -um, adj.
sacred.
sacrum, -i, n. sacrifice.
saepe, adv. often.
saepiO, -ire, -psl, -ptum, v.a.
hedge in, surround.
saetSsus, -a, -um, adj. bristly.
saevio, -Ire, -il, -Itum, v.n. be
fierce, rage.
saevitia, -ae, f. harshness,
cruelty.
saginatus, -a, -um, adj. fattened.
sagittarius, -I, ni. archer.
sag^lum, -i, n. small military
cloak.
salSjdus, -ii, m. fish-seller.
salictum, -i, n. willow grove.
salto, -are, v.n. leap, dance.
saltus, -tls, m. woodland.
saltlber, -ris, -e, adj. healthy.
saltls, -tltis, /. (i) health, (2)
salvation, (3) greeting.
salvS {imp. of salvSre), hail,
good-day.
salvus, -a, -um, adj. safe.
sancio, -Ire, -n^, -nctum, v.a.
ratify.
sanctus, -a, -um, adj. holy,
sacred.
sane, adv. certainly.
sanguinolentus, -a, -um, adj.
bloody.
sanguis, -inis, m. blood.
sapiens, -ntis, adj. wise.
sapientia, -ae,/. wisdom.
sapiO, -ere, -ivl or -il, v.n. be
wise.
sapisti, contr. for sapivistl.
sarcina, -ae, /. pack, light
luggage.
sata, -orum, n. pl. (from ser5),
crops.
satelles, -itis, m. attendant,
escort.
sati5, -Sre, v.a. sate, satisfy.
satis, adj. and adv. enough,
sufficient, sufficiently.
satur, -a, -um, adj. full.
Satumus, -i, m. Saturn, old
Italian god of the crops.
satus, -a, -um, adj. well-tilled.
saucius, -a, -um, adj. wounded.
saxum, -I, n. rock, stone.
scala, -ae,/ ladder.
scandS, -ere, -dl, -nsum, v.a.
climb.
scapha, -ae,/ boat.
scelus, -eris, n. crime.
scientia, -Sie,f. knowledge.
scllicet, adv. evidently, cer-
tainly.
scindd, -ere, scidl, scissum, v.a.
rend, tear.
sciO, -Ire, v.a. know, decree;
wtt/i inf know how to.
Scipiades, -ae, m. one of the
Scipio family, a Scipio.
sciscitor, -Srl, sciscitatus sum,
dep. V. enquire, question.
scitum, -I, n. resolution.
scombrus, -i, m. tunny.
scrlba, -ae, m. clerk, secretary,
scribe.
Vocabulary
131
sciibO, -ere, scrlpsi, sciiptuin,
v.a. write.
scrlnium, -il, n. writing-desk.
scHtum, -i, n. shield, buckler.
s6, reflexive pron. himself, her-
self, itself, themselves.
secedo, -ere, -cSssi, -cessum,
v.n. retire.
8Sc3ssi5, •dnis, / retreat, seces-
sion.
8ec5, -ftre, -cul, -ctum, v.a.
cut.
secundum, prep. with acc. (i)
by, along; (2) after, next to;
(3) in accordance with.
secundus, -a, -um, adj. (i) fol-
lowing; (2) prosperous; (3)
second.
sectlris, -is, / an axe.
sSctlrus, -a, -um, adj. free from
care.
sed, conj. but.
sedeO, -Sre, sSdi, sessum, v.n.
sit.
sSdSs, -is,/ seat.
sSditi5, -Snis, /. riot, revolt,
sedition.
seges, -etis,/ crop.
sSgnis, -is, -e, adj. lazy.
sSgnitia, -ae, / sloth.
sSgregS, -a,re, v.a. separate.
sSiungS, -ere, -nxl, -nctum, v.a.
separate.
sella, -ae, / seat.
semel, adv. once.
sSmen, -inis, n. (i) seed; (2)
posterity, progeny.
sSmicrtldus, -a, -um, adj. half-
raw.
sSmigraecus, -a, -um, adj. half-
Greek.
sSmimortuus, -a, -um, adj. half-
dead.
sSmita, -ae,/ path.
sen3.tor, -Sris, m. senator.
senatus, -tls, m. senate.
senex, senis, m. (i) adj. old;
(2) noun, old man.
sSnsus, -tts, m. feeling; sense,
understanding.
sententia, -ae,/. opinion, vote;
sententiam ferre, pass a vote
or decision.
sentiS, -ire, sSnsi, sSnsum, v.a.
(i) feel, (2) perceive.
septem, num. seven.
septemgeminus, -a, -um, adj.
sevenfold.
septimus, -a, -um, seventh.
septuaginta,, seventy.
sequor, -i, sectltus sum, v.a.
dep. follow.
serSnus, -a, -um, adj. clear,
bright, serene.
sSrius, -a, -um, adj. serious.
sermO, -Onis, m. talk.
serpSns, -ntis,/ serpent.
Serr9jius, -I, ;;/. C. Atil. Reg.
Serranus, cos. B.c. 257.
sertum, -i, n. garland.
sSrus, -a, -um, cuij. late.
servilis, -is, -e, adj. slavish,
servile.
serviO, -ire, v.n. be a slave to,
serve.
servitium, -I, n. slavery.
servittls, -tltis,/ slavery.
servO, -are, v.a. preserve,
keep.
sStius, adv. comp. of secus,
otherwise.
seu...seu or slve...slve, whether
...or, either...or.
sevSrus, -a, -um, adj. stern,
severe, strict.
sex, num. six.
sexcentl, -ae, six hundred.
sexus, -tls, m. sex.
si, sub. conj. if.
Sibyllinus, -a, -um, adj. Sibyl-
line, of the Sibyl, a prophetess.
slc, adv. thus, so.
slc^rius, -I, VI. assassin.
Sicilia, -ae,/ Sicily.
slcut, adv. like as.
sldus, -eris, n. constellation, star ;
sky, heavens {esp. in pl.).
slgnifer, -I, m. standard-bearer.
slgnificd, -5xe, and significor,
v.a. indicate, make known.
signo, -9x0, v.a. mark, distin-
guish.
132
Excerpta Brevia
Blgnum, -I, n. (i) sign, (2)
standard, (3) statue,
silens, -entis, adj. silent.
silentium, -il, n. silence.
silva, -ae, / wood.
Silvius, -il, ni. Silvius, last son
of Aeneas, and king of Alba
Longa.
similis, -is, -e, adj. (i) like, (2)
lifelike.
simplex, -icis, adj. simple, art-
less, guileless, open, frank,
sincere.
simplicitas, -atis, / simplicity.
simul, adv. together ; prep. with.
simulacrum, -i, n. likeness,
image.
simulati5, -onis, / pretence.
simulo, -are, v.a. pretend, feign.
simultas, -atis, / quarrel.
sincerus, -a, -um, adj. pure.
sine, p7-ep. with abl. without.
singillatim, adv. one by one,
singly.
singuli, -ae, -a, one to each,
separate, single, one by one.
sin5, -ere, slvl, situm, v.a.
allow.
sinuSsus, -a, -um, adj. winding.
sinus, -lis, m. (i) breast, bosom;
(2) bay.
situs, -tls, m. position.
socer, -eri, 171. father-in-law.
societas, -atis, f. alliance,
partnership.
sociO, -§.re, v.a. join.
socius, -ii, m. ally; as adj. allied,
friendly.
s61, s51is, m. (i) sun; (2) hence
day.
soled, -ere, -itus sum, v. semi-
dep. be wont, accustomed.
solittldS, -inis, / desert, soli-
lude.
sollemnis, -is, -e, adj. ( i ) festive,
solemn ; (2) usual, customary.
sollicitus, -a, -um, adj. agitated.
solum, -i, n. soil, earth.
solus, -a, -um, adj. alone, only.
solv6, -ere, solvl, solutum, v.a.
loose, pay.
somnio, -are, v.n. dream.
somnium, -il, n. dream.
somnus, -i, m. sleep, slumber.
sono, -are, sonul, sonitum, v.n.
sound, roar, yell.
sors, -tis,/. lot, share; fortune,
destiny.
spargo, -ere, -si, -sum, v.a.
scatter.
sparus, -I, m. small spear.
spatium, -i, n. space, distance.
specifcs, -el, f. outward appear-
ance, look, seeming; in
speciem, for show, seemingly.
speciosus, -a, -um, adj. beauti-
ful.
spectaculum, -I, n. show, sight.
speculator, -5ris, m. scout.
speculor, -§.rl, v. dep. spy out.
sperno, -ere, sprevi, spretum,
v.a. despise.
sp5r5, -are, v.a. hope.
spes, spel,/ hope.
spica, -ae, f. ear of corn.
splra, -Sie,f. coil, spiral.
splrans, -antis, part. of spIrS,
breathing.
splr5, -are, v.n. breathe.
spolia, -6rum, n.pl. spoils.
spolio, -are, v.a. rob, plunder,
despoil.
sponde5, -ere, spopondi, sp6n-
sum, v.a. promise.
sponte, abl. of free will, of one's
own accord.
squalor, -6ris, m. roughness,
dirt.
squameus, -a, -um, adj. scaly.
stabili5, -ire, v.a. make firm,
stablish.
stabulum, -I, n. stall.
stagnum, -I, n. pond, lake,
waters.
statim, adv. immediately.
statio, -5nis,/ sentinels, pickets,
guard.
statua, -ae,/ statue.
statu5, -ere, -ul, -tltum, v.a.
set up, determine.
status, -fts, m. posture, posi-
tion.
Vocabulary
133
stem5, -ere, strS.vi, str3,tum,
z>.a. lay low, scatter, spread
out.
stlpendium, -I, n. pay, wages.
stlpo, -are, v.a. crowd, press.
stipula, -2A, f. straw, stubble.
stirps, -pis, /. (i) trunk; (2)
stock, race.
std, -Sxe, steti, statum, v.n.
stand.
strages, -is,yC slaughter, blood-
shed.
stramentum, -I, n. straw.
strenuus, -a, -um, adj. active,
vigorous.
strepo, -ere, -ui, v.n. make a
noise.
strldor, -5ris, m. any harsh
sound, a creaking, hissing,
rattling.
stude5, -5re, studul, v.n. (i)
be eager or zealous, pursue (a
course) ; (2) study.
studium, -il, n. zeal, ardour.
stultitia, -ae, / folly.
stultus, -a, -um, adj. foolish.
8u§,deo, -§re, su3,si, su3.sum, v. n.
and a. advise.
Bnh,prep. (i) wtik acc. ofmotion,
tounder, right up to; of time,
close to, towards. (2) with
abl. under.
Bubaudi5, -ire, v.a. supply (a
missing word).
8ubdtlc5, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. lead up, withdraw.
Bube5, ire, -I^ or -il, -itum, v.a.
(i) go under, enter; (2) under-
take.
subftlscus, -a, -um, adj. some-
what brown, brownish.
Babici5, -ere, -iScI, -iectum, v.a.
place under, subject, conquer.
Bubig5, -ere, -egi, -§,ctum, v.a.
subdue.
8Ubit5, adv. suddenly.
Bubitus, -a, -um, adj. sudden.
BUblicius, -a, -um, adj. of piles ;
p5n8 sublicius, the pile-bridge
built across the Tiber by
Ancus Martius,
subsequor, -i, -sectltus sum,
dep. v.a. foUow close on.
subsidium, -i, n, reinforcement.
subsum, -esse, -fui, v.n. be
near.
subter, prep. with acc. and adv.
under.
suburbanus, -a, -um, adj.
suburban, near a city.
subveni5, -Ire, -vgnl, -ventum,
v.n. help, assist.
Bubvert5, -ere, -verti, -versum,
v.a. overturn.
succed5, -ere, -cessl, -c5ssum,
v.n. (i) go under; approach;
(2) follow, succeed.
succend5, -ere, -dl, -sum, v.a.
set on fire.
8uccld5, -ere, -cidi, -cisum, v.a.
cut away, cut down.
succurr5, -ere, -currl, -cursum,
V. n. run to the aid of, come to
the help of.
sudis, -is,/ stake.
stLdor, -oris, m. sweat.
suetus, -a, -um, adj. accus-
tomed, wont.
suf5.ci5, -ere, -fecl, -fectum, v.n.
suffice.
sulcus, -I, ;;/. furrow.
sum, esse, fui, irreg. v.n. be.
summa, -ae, / sum, chiefpoint;
in summa, in fine.
8ummove5, -ere, -m5vl, -m5tum,
v.a. dislodge.
summus, -a, -um, superl. of
superus, highest, utmost, top-
most.
8tLm5, -ere, stlmpsi, stlmptum,
v.a. (i) take, assume; (2)
employ, spend.
stlmptuSsus, -a, -um, adj.
sumptuous.
stlmptus, -tls, m. expense.
super, prep. upon, above; adv.
more than enough.
superbia, -ae,/. pride.
superbio, -Ire, v.n. take pride
in.
superbus, -a, -um, adj. proud.
Buperl, -5rum, m.pl. the gods.
134
Excerpta Brevia
superior, comp. of superus,
higher; former, past.
Buperd, -are, v.a. (i) cross, (2)
overcome.
Buperstes, -stitis, adj. surviving.
Buperstiti5, -6nis,/! superstition.
Bupersum, -esse, -ful, v.n. be
over, survive.
superus, -a, -um, adj. above,
upper.
Buppeditd, -9xe, v.a. afford,
allow.
8uppet5, -ere, -Ivi or -il, -Itum,
v.n. be in store.
8upplic9,ti5, -5nis, / public
prayer.
suppliciter, adv. humbly.
Bupplicium, -I, n. punishment,
torture.
Bupp5n5, -ere, -posui, -positum,
v.a. place or put under.
Bupr9,, adv. above.
BuprSmus, -a, -um, adj. last.
suBcSn8e5, -§re, -cSnsuI, -c§n-
sum, v.n. be angry.
Buscipi5, -ere, -cepi, -ceptum,
v.a. undertake.
Buscit5, -Sxe, v.a. rouse.
Buspend5, -ere, -dl, -sum, v.a.
hang up, suspend, check.
Btlspici5, -5nis,/. suspicion.
Btlspicor, -aii, V. dep. suspect.
Btlsplrium, -i, n. sigh, breathing.
sustentS, -are, v.a. endure,
support.
Bustine5, -§re, -tinul, -tentum,
v.a. support, withstand.
Buus, -a, -um, /r. adj. his, her,
its, or their own.
tabella, -ae, / tablet, writing-
tablet.
tabell3rius, -I, m. courier.
tabema, -2Jb, f. shop.
t3,b§s, -is, / consumption,
putrefaction.
tabulae novae, **new tables"
or accounts, cancelling of
debts.
tace5, -ere, tacui, v.n. be
silent.
tacitus, -a, -um, adj. silent.
taiis, -is, -e, adj. such.
tam, adv. so much so; tam...
quam, as...as.
tamditl, adv. so long.
tamen, advers, conj. yet, never-
theless.
tamquam, adv. as if, just as.
tandem, adv. at length.
tango, -ere, tetigi, tactum, v.a.
touch.
tantulus, -a, -um, adj. so small.
tantus, -a, -um, adj. so great;
tant5...quant5, by so much
...by how much, i.e. as much
...as.
tarde, adv. slowly.
tardus, -a, -um, adj. slow, late.
tSctum, -I, n. roof, building.
tecum. See cum and ttt.
teg5, -ere, texi, tSctum, v.a.
hide, conceal.
telum, -i, n. weapon, dart.
temerg, adv. rashly.
temeritas, -atis, / rashness,
indiscretion.
temer5, -§,re, v.a. violate, pol-
lute.
temper5, -are, v.a. and n. qua-
lify, restrain, forbear.
templum, -i, n.{\) space, extent ;
(2) temple.
temporaiis, -is, -e, adj. tem-
porary.
tempt5, -are, v.a. try.
tempus, -oris, n. time.
tend5, -ere, tetendl, tgnsum,
v.a. (i) stretch, stretch out,
direct; (2) v.n. aim, strive, go.
tenebrae, -fixum, / plur. only,
darkness, gloom.
tenebricosus, -a, -um, adj. dark,
gloomy.
tene5, -§re, tenul, tentum, v.a.
hold.
tent5rium, -il, n. tent.
tenuis, -is, -e, adj. thin, slightj
feeble, weak.
tepSns, -entis, adj. warm.
Vocabulary
135
tepeS, -Sre, v.n. be warm.
ter, miffi. thrice, three times.
Terentia, -ae, / Terentia, wife
of Cicero.
tergiversor, -arl, v. dep. shufile,
seek evasions.
tergum, -I, ;/. back.
terra, -ae,/ earth, land.
terreS, -Sre, -ui, -itum, v.a.
frighten.
terrigena, -ae, earth-born (of
the giants, who were blasted
by Juppiter).
territd, -are, v.a. frighten.
terror, -Oris, m. terror.
tertius, -a, -um, third.
testimfinium, -il, n. evidence,
proof.
testis, -is, m. orf. witness.
testor, -3,n, test&tus sum, v.a.
(i) bear witness to, testify;
(2) call to witness, invoke.
testtldd, -inis, /. tortoise; fnilit.
term. penthouse, shed.
tetricus, -a, -um, adj. gloomy.
theatrum, -i, n. theatre.
thermae, -arum, f.pl. hot
baths.
Tiberlnus, -a, -um, adj. of the
Tiber ; Tiberlnus Pater,
Father Tiber.
Tiberis {and Tibris), -im, m. the
Tiber.
tigris, -is, m. tiger.
timeS, -Sre, -ul, v.a. and n.
fear, be afraid.
timor, -6ris, m. dread, fear.
titubO, -Sxe, v.n. totter.
titulus, -1, 7n. label, inscription,
title.
toga, -ae, / toga, long, flowing
dress worn by the Romans in
time of peace.
togatus, -a, -um, adj. clothed
in a toga, civilian.
toll5, -ere, sustull, subiatum,
v.a. raise; take away.
tormentum, -i, n. war-engine.
Torquatus, i, m. Torquatus,
surname of T. Manlius, consul
B.C. 340.
torque5, -Sre, torsi, tortum,
v.a. twist; hurl; torture.
torquSs, -is, m. andf. necklace.
torrens, -entis, w. torrent.
torreS, -Sre, torrui, tostum, v.a.
scorch.
tortor, -Sris, m. torturer.
tortus, -a, -um, adj. twisted,
curly.
torus, -i, m. couch, bed.
torvus, -a, -um, adj. fierce.
tot, indecl. adj. so many.
tStus, -a, -um, adj. all, whole.
tractus, -tls, m. (i) a dragging;
(2) course, length, district.
trSldo, -ere, -didi, -ditum, v.a.
hand over ; hand down ; re-
port, relate.
tridflcO, -ere, -dtlxl, -ductum,
v.a. bring or lead across or
over.
tragula, -ae,/ javelin.
trahd, -ere, traxl, tractum, v.a.
draw, drag, puU.
traiciS, -ere, -iScI, -iectum, v.a.
throw or put across; pierce,
transfix; v.n. cross.
tranS, -are, v.n. swim across.
trans, prep. with acc. across.
transabed, -ire, -ivl or il, -itum,
v.a. pierce through, transfix.
transeO, -Ire, -il or -Ivl, -itum,
v.a. cross over, cross.
transfigS, -ere, -Hxl, -fictum,
v.a. transfix.
transfuga, -ae, m. a deserter.
transfugid, -ere, -fflgl, -fugitum,
v.n. go over to the enemy,
desert.
transitus, -tls, m. crossing.
transmarlnus, -a, -um, adj.
transmarine.
transnat5, -are, v.a. swim
across.
transveh5, -ere, -vexl, -vectum,
v.a. carry or conduct across,
transport.
transversus, -a, -um {part. from
transverto), across.
trecentl, -ae, -a, num, three
hundred.
13^
Excerpta Brevia
tremefaciS, -ere, -f6cl, -factum,
v.a. make to tremble.
tremS, -ere, -ul, v.n. tremble.
tremuius, -a, -um, adj. tremb-
ling, shaking, quivering.
trepidatiO, -Snis,/! panic.
trepidS, -are, v.n. be frightened.
trepidus, -a, -um, adj. restless,
agitated, alarmed.
tr§8, tria, nuni. three.
tribUnal, -alis, n. tribunal, seat
of justice.
tribflnicius, -a, -um, adj. be-
longing to a tribune.
tribtlnus, -I, m. tribune.
tribHtim, adv. by tribes.
tribtltum, -i, n. tribute.
triennium, -I, n. space of three
years.
tripertltus, -a, -um, adj. in
three parts.
tripudium, -I, n. favourable
omen.
tristis, -is, -e, adj. sad, dismal.
tristitia, -&e,f. sadness.
triumpho, -Sxe, v.n. triumph;
v.a. triumph over.
triumphus, -i, m. triumph.
Troia, -ae,/ Troy.
trux, -cis, adj. fierce, spirited.
tll, ^nd personal pron. thou,
you.
tubicen, -inis, m. trumpeter.
tueor, -Sri, tuitus sum, v.a.
(i) look at, view, watch; (2)
defend, preserve.
tugurium, -i, n. cottage.
TuUia, -ae, / Tullia, daughter
of Cicero.
TuUus, Servius, sixth king of
Rome.
tum, adv. then.
tumefactus, -a, -um, adj. swol-
len.
tumor, -6ris, 7n. swelling, swell.
tumultus, -tls, m. confusion,
disturbance, tumult.
tumulus, -i, m. mound.
tunc, adv. then.
tunica, -ae, f. tunic, wrapper;
tunica molesta, dress of pitch,
in which a malefactor was
burned.
turba, -ae, f. crowd, throng
number.
turbidus, -a, -um, adj. muddy
confused, turbid.
turbS, -are, v.a. throw into dis
order, upset.
turbulentus, -a, -um, adj. tur
bulent.
turgidulus, -a, -um, adj. swol
len.
ttlriferus, -a, -um, adj. incense
bearing.
turma, -ae,/. squadron.
turpis, -is, -e, adj. shameful.
turpiter, adv. basely, foully.
turris, -is,/ tower.
turritus, -a, -um, adj. crowned
with towers.
ttls, ttlris, n. incense.
Tflsci, -6rum, m.pl. the Tus-
cans.
Ttlscus, -a, -um, adj. Tuscan.
ttltor, -arl, V. dep. protect.
ttltus, -a, -um, adj. safe.
tuus, -a, -um, possessive pron.
2 sing. your, thine.
tyrannus, -i, m. monarch, king;
tyrant.
Tyrrhenus, -a, -um, adj. Etrus-
can.
1
tlber, -eris, n. udder.
tlber, -eris, adj. rich.
ubi, adv. of place, where; of
time, when.
ubique, adv. everywhere.
ulclscor, -i, ultus sum, v. dep.
avenge.
tlllus, -a, -um, any {in neg. sen-
iences).
ultimus, -a, -um, adj. furthest,
last.
ulti5, -5nis,/. vengeance.
ultor, -Sris, m. avenger.
ultra, adv. beyond.
ultrS, adv. of one's own accord,
spontaneously ; even.
Vocabulary
137
ulva, -ae,/ sedge.
umbilicus, -I, m. projecting end
of the stick round which an
ancient book was rolled.
umbra, -ae,/ shade, shadow.
umbrS, -S,re, v.a. shade.
umerus, -i, m. shoulder.
Hmor, -6ris, m. dampness,
liquid, fluid, moisture.
Hna, adv. at the same time.
unda, -ae, y". wave, water.
unde, adv. whence,
tlndecimus, -a, -um, eleventh.
undique, adv. on all sides.
ttnicus, -a, -um, adj. only, soli-
tary.
tlniversus, -a, -um, adj. entire,
universal ; //. Ilniversi, all.
finus, -a, -um, one.
tlnusquisque, pron. and adj.
each, several.
urbs, -bis,/ city.
urgeS, -Sre, ursl, v.a. press on,
beset.
umula, -ae,/. urn.
flsquam, adv. anywhere.
flsque, adv. ever, as far as.
flstlxa, -ae,/ interest.
llsus, -fls, m. (i) use; (2) tlsuB
est, there is need.
ut, sub. conj. (i) as, (2) in order
that, (3) so that, (4) although,
(5) since.
ut, adv. how? how.
utcumque, adv. however.
uter, utra, utrum, pron. and
adj. which of two.
nterque, utraque, utrumque,
proii. and adj. each (of
two).
nti=ut.
Iltilis, -is, -e, adj. useful, advan-
tageous.
fltilitS.s, -S.tis, / usefulness,
advantage.
utique, adv. at any rate.
Ator, -I, tlsus sum, dep. v. use,
employ, enjoy.
utrimque, adv. on both sides.
utroblque, adv. on both sides.
uxor, -6ris,/ wife.
( B 611 )
vacillo, -a,re, v.n. totter.
vac6, -Sxe, v.n. (i) be empty;
(2) be at leisure, be idle ; wtik
dat. have leisure for.
vacuus, -a, -um, adj. empty.
vadimonium, -I, n. surety.
v9,d6, -ere, vasl, vasum, v.n,
go, depart.
vaglna, -ae, / sheath, scabbard.
vagor, -arl, v. dep. wander.
vagus, -a, -um, adj. wander-
ing.
vale6, -Sre, -ul, v.n. be well;
valere iubeo, bid farevvell;
vale, farewell.
val6ttld6, -inis,/ health.
validus, -a, -um, adj. strong,
mighty, powerful.
vallis, -is,/ valley.
vailiim, -I, n. rampart.
vailus, -i, w. stake.
varius, -a, -um, adj. various,
different.
vas, vasis {pl. vasa, -6rum), «.
vessc'.
vastati6, -6nis, / laying waste.
vastitas, -atis,/ devastation.
vaste, -are, v.a. lay waste.
vastus, -a, -um, adj. waste.
-ve, conj. or.
vecordia, -ae,/ folly.
vectlgaiis, -is, -e, adj. tribu-
tary.
Veiens, -entis, adj. of Veii.
vel, conj. or; vel...vel, either..^
or.
vel6, -are, v.a. veil, cover.
velut, adv. as though.
veluti, adv. as.
vemens {contr. for vehemens),
-mentis, (i) violent, impetu-
ous; (2) vigorous, powerful.
vena, -ae, / vein, artery.
vSnaiis, -e, adj. purchasable;
hence, a slave.
venatie, -6nis,/ hunting.
venditi6, -6nis,/ selling.
v6nd6, -dere, -didi, -ditum, v.a.
sell.
13«
Ixcerpta Brevia
Ten3na,tus, -a, -um, adj.
poisoned, poisonous.
Teneror, -3ji, -9,tus sum, dep.
v.a. worship, revere.
TeniS, -ire, Tgnl, Tentum, v.n.
come.
Tenor, -9j^, -3,tus sum, dep. v.n.
and a. hunt.
Tenter, -tris, vt. stomach, belly.
Tentus, -I, ni. wind.
TenumdS, •dS.re, -dedi, -datum,
v.a. sell.
Tenus, -tls, m. sale ; T§num ire,
to be put up for sale.
Yenus, -eris, / (i) Venus, god-
dess of beauty; (2) Love,
Grace {personified).
T6r, -is, n. spring.
Terljer, -eris, n. lash, whip;
blow, stripe.
Terbum, -i, n. word.
Tere, adv. truly.
Tereor, -5rl, -itus sum, v. dep.
fear.
T6r6, adv. (i) in truth, indeed;
advei's. partic. but indeed (a/-
ways second word).
TerrUca, -ae, /. wart, excres-
cence.
Tersiculus, -i, m. {dim. ofyex-
sus), line, verse.
Terso, -a,re, v.a. turn, twist.
Tertex, -icis, m. top, summit;
eddy, whirl.
TertS, -ere, -ti, -sum, v.a. and
n. turn, turn out.
Tgrus, -a, -um, adj. (i) true, (2)
real.
Tertltum, -i, n. dart, javelin.
Tester, -tra, -trum, adj. your.
Tgstibulum, -i, n. fore-court.
Testlgium, -i, «. track, trace.
Testigo, -Sxe, v.a. trace, search
out.
Tgstis, -is,/ dress, clothes.
Tet6, -are, -ui, -itum, v.a. forbid.
Tetus, -eris, adj. old.
Tia, •B.e, f. road, way, path.
TibrO, -Sxe, v.a. shake.
Ticem {no nom. in use), turn;
in Ticem, in turn.
Ticinus, -a, -um, adj. neighbour-
ing.
Tictima, -ae,/ victim.
Tictor, -5ris, acl/. and nottn,
victorious, victor.
Tictdria, -ae,/ victory.
Tictrlx, -ici8,y; adj. victorious.
Tlctus, -lls, m. food.
tLcus, -i, m. village.
Tideo, -6re, vidl, Tisum, v.a.
see.
TigeS, -6re, v.n. flourish.
Tigilia, -ae,/ watch.
TigilO, -Jlre, v.n. keep watch.
Tilis, -is, -e, ad/. cheap, paltry,
worthless.
Tllla, -ae, f. villa, country house.
TinciS, -ere, Tinxi, Tinctum,
v.a. bind.
TincS, -ere, Tici, Tictum, v.a.
conquer, subdue, overcome.
Tinculum, -i, n. bond, chain.
Tindex, -icis, m. claimant;
defender, protector.
Tindicd, -Sxe, v.a. defend.
Tinea, -ae, f. (i) vineyard, (2)
mantlet.
Tlnum, -i, n. wine.
Tiolentia, -ae,yC violence.
Tiol6, -Sxe, v.a. violate.
Tir, -i, m. man, husband.
Tirga, -ae,/. rod.
Tirg6, -inis, / virgin, maiden;
Virg6 = Tirg6 aqua, clean
water from an aqueduct built
by Agrippa.
Tirgultum, -I, n. bush, thicket.
Tiridia, -ium, n. pl. green herbs
or trees.
Tiridis, -is, -e, adj. green.
Tirilis, -is, -e, adj. of a man,
manly; pr6 Tirlli parte or
porti6ne, to the best of one's
ability.
Tirttls, -tltis, / manliness,
virtue, courage, excellence.
tIs, / violence, strength ; Tlr6s,
force, strength.
Tiscera, -um, n. pl. the inner
parts of the body, inwards,
viscera ; heart.
Vocabulary
139
Tita, -ae,/. life.
Titmm, -I, «. fault.
vltO, -are, v.a. avoid.
vlvax, -a,cis, adj. active, lively.
vlv5, -ere, vixl, victum, v.n.
live.
vivus, -a, -um, adj. living, alive.
viac, adv. scarcely, with diffi-
culty.
vOciferor, -ari, v. dep. shout.
voc5, -are, v. a. and n. call.
volgO, adv. commonly.
volgus, -i, n. people, populace,
rabble.
volitO, -are, v.n. fly.
volnerS, -are, v.a. wound.
volnus, -eris, n. wound.
V0I6, velle, volul, irreg. v.a.
wish.
voluntarius, -a, -um, adj. volun-
tary, willing.
voluntas, -atis,/ wish.
voluptas, -atis,/ pleasure.
volv6, -ere, volvi, voltltum, v.a.
roll, turn over; ponder.
v6tum, -i, n. wish.
v6x, v6cis,/ voice, utterance.
Zephyrus, -I, m. west wind,
zephyr.
Ik
•
Ps
•
rt
"Cj^
•k
^
CX)
^
H
4^
00
^
rH
6
co
H
i
fl
c5
•H
>
U
^
cd
-P
0)
o
•» X
m W
(D
rt
o
•-3
University of Toronto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
POCKET
Acme Library Card Pocket
LOWE-MARTIN CO. LIMITED
