KEY TO EXERCISES
ADAPTED TO
ZUMPT'S GRAMMAR,
CA KEY
TO
EXERCISES ON LATIN SYNTAX,
ADAPTED TO
ZUMPT'S GRAMMAR.
TO WHICH AKE ADDED
EXTRACTS FROM THE WRITINGS OF
MURETUS,
BY THE
REV. JOHN KENRICK, M.A
Lvot.Z
THE SECOND EDITION.
LONDON I
PRINTED FOR B. FELLOWES,
LUDGATE STREET.
MDCCCXXX.
t
(Thomas Wilton and SON*, Hi$h~Qusesatc,
A KEY
TO
EXERCISES
TO
ZUMPTS LATIN GRAMMAR.
Subject and Predicate.
P. 1. DEUS mundum aedificavit. Abeunt hirundines
hibernis mensibus. Pax paritur bello. Quaedam nationes
piscibtis atque ovis avium vivunt. Philosophia discutit errores
nostros. Pavonum cervix variis coloribus nitet. Terra ex
fici parvo grano magnum truncum procreat. Fons perlucidus
imaginem intuentis reddit. Triginta tyranni a Lacedaemoniis
prsepositi, Athenas servitnte oppressas tenuerunt. Civitates
Thessaliae Pelopidae liberos multo agro donarunt. Natura
arbores cortice, interdum gemino, a frigoribus et calore tutata
est ; et animalibus varia tegumenta tribuit testas, coria, pilos,
plumam, vellera. Corinthus capta est anno quarto olympiadis
centesimse sexagesimae primae, * Romas sexcentesimo octavo.
P. 2. Roma postea tarn magna, paucis olim pascua bubus
erat. Praecipuum imperil robur, Rlienum juxta octo legiones.
105 is erroneously printed in the English. The common reading in Pliny
34, 3, is 156 ; Harduin corrects it as above.
Imperator Titus Vespasianus deliciae human! generis diceba-
tur. Oppidum Paestum a Graecis Posidonia appellatum est.
Affectus et ratio in melius pej usque mutatio animi est.
P. 2. Pompeius, Lentulus, Scipio, Afranius, in bellis
civilibus foede perierunt. Apud Regillum, bello Latinorum, in
acie Romana Castor et Pollux ex equis pugnare visi sunt.
Spectantur in chartis tenuitas, densitas, candor, laevor.
Scipionem adornabat promissa caesaries habitusque corporis
non cultus munditiis, sed virilis vere ac militaris. Imprimis
hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Animi
prasstantia et magnitude, in contemnendis divitiis elucet.
Cibo et potion e fames sitisque depellitur. Frons, oculi. vultus,
persaepe mentiuntur ; oratio vero saepissime.
i
P. 3. Forte sub idem tempus et Marcellus ad deprecan-
dam ignominiam, et Q. Fulvius consul comitiorum causa,
Romam venit. In Miltiade erat quum summa humanitas
turn mira comitas ; magna auctoritas apud omnes civitates,
nobile nomen, laus rei militaris maxima*.
P. 3. Aurum, argentum, aes signatum omne senatores
crastino die in publicum conferamua, ita ut annulum sibi quis-
que relinquat. Asinius Pollio refert Caesarem post praelium
Pharsalicum dixisse, " Hoc voluerunt ; tantis rebus gestis C.
Caesar condemnatus essem, nisi ab exercitu auxilium petissem."
P. 4. Haec si neque ego neque tu fecimus, non sivit egestas
nos facere. Galba, apprehensa Pisonis manu, Ego ac tu,
inquit simplicissime inter nos hodie loquimur. Errastis, Rulle,
vehementer et tu et nonnulli collegae tui, qui sperastis vos posse
in evertenda republica populares esse. Cum ad me frater
Arpinum venisset primus nobis sermo, isque multus, de te
fuit ; ex quo veni ad ea quae fueramus ego et tu inter nos
de sorore locuti.
P. 4. Sunt fuci sine aculeo velut imperfectae apes et quasi
servi verarum apium, Auxilia regis, impedita ac perturbata
3
quod nullo ordine iter fecerant, in fugam se conjiciunt,
Pecudes dispulsae, sui generis sequuntur greges. Jugurtha
occultis itineribus Metelli exercitum antevenit. Aures, quum
sonum percipere debeant, qui natura sublime feratur, recte in
altis corporum partibus collocatae sunt. Dionysius concionari
ex alta, turre solebat. Centum aerei vectes belli portas clau-
dunt. In Alpibus candidi lepores, quibus hibernis mensibus
antiqui pro cibatu nivem esse crediderunt. Verres taberna-
cula, carbaseis intenta velis, propter ipsum portus introitum
collocavit. Caesar in extremo ponte turrim tabulatorum qua-
tuor constituit, eique loco T. Volcatium prasfecit. Milites
quos Persae Immortales vocant, aureos torques, vestesque auro
distinctas habebant.
P. 5. Victor exercitus ab Hannibale Carthagmem novam
in hiberna est deductus, Oraculum redditum est, victrices
Athenas fore si rex cecidisset.
Pacis est comes, otiique socia, et bene constitutes civitatis
quasi alumna quaedam, eloquentia. Imitatrix boni est volup-
tas, malorum autem mater omnium. Quas ex Sabinis virgines
raptse fuerant, postea oratrices pacis et fcederis erant. Per
annos cxv inter Romam aemulamque ejus Carthagmem semper
aut bellum, aut belli praeparatio, aut infida pax fuit. Vultures
a Romulo visas, bellatricem fore urbem Romam pollicebantur.
P. 5. Gens Etrusca ante omnes alias dedita religionibus
auxilium Vejentibus negavit, donee sub rege essent. Urbem
mediam interfluit Marsyas amnis, fabulosLs Graecorum car-
minibus inclytus. Nee ita claudenda est res familiaris, ut
earn benignitas aperire non possit, nee ita reseranda, ut omni-
bus pateat. Aliena vitia quisque reprehendi mavult quam
sua.
P. 6. Nee Pompeius ferebat parem nee Caesar superiorem.
Servi qui in vestibule erant ut armatos conspexere, rati actum
esse de dominis, in tabernaculum currunt, vociferantes missos
esse qui occideren-t captas. Facilius est excludere perniciosa
B 2
4
quam regere ; nam quum se in possessione posuerunt poten-
tiora rectore sunt. Audita quam visa laudamus libentius, et
praesentia invidia, prseterita veneratione prosequimur. Ad
regem pracliantium clamor pervenerat, quum loricam sumpsit,
et ad prima signa venit. Mardonius, incensis quae ceperant
sedificare Athenienses, copias in Bceotiam transfert. Hannibal
Iberum copias trajicit, prasmissis qui Alpium transitus
specularentur.
P. 7- In civitate libera, lingua mensque liberae esse debent.
Juventas Terminusque, maximo Romanorum gaudio, a sedibus
suis in Capitolio moveri se non sunt passi. Decem ingenui,
decem virgines, patrlmi omnes matrTmique, ad sacrificium
delecti. Cererem et Liberum invocat Virgilius, quod horum
fructus maxime necessarii sunt ad hominum utilitates. Inter
se contraria sunt beneficium et injuria. Non cibus nobis, non
humor, non vigilia, non somnus, sine mensura quadam salu-
bria. Murus et porta de ccelo tacta erant.
P. 7- Non admiror Vatinium quod meam legem contemnat,
hominis inimici. Incipio ex hoc studio non solum oblectatio-
nem verum etiam gloriam petere, postquam tuo judicio
probatum est, viri gravissimi atque eruditissimi. Samnites
omnia se expertos esse dixerunt, si suismet ipsorum viribus
tolerare tantam molem belli possent. Censuerunt senatores,
quos ludos consul, ex sua unius sententia vovisset, eos de
manubiis faceret. Quum ferae bestiae cibum, adfraudem suam
positum, plerumque adspernentur, nos specie parvi beneficii
inescamur, et nostram ipsorum libertatem subrui patimur.
Mithridates, sine cujusquam militum auxilio suamet unius
opera, Cappadociam se cepisse dixit. Nonne ei meas praesentis
preces profuturas fuisse putas, cui nomen meum absentis
honori fuerat ?
P. 8. Solidum aprum Romanorum primus in epulis apposuit
Servilius Rullus, pater ejus Rulli, qui Ciceronis consulatu
legem Agrariam promulgavit. Fundamentum perpetuae
famae est justitia, sine qua nihil potest esse laudabile. Arbores
serit agricola, quarum adspiciet fructum ipse mmquam.
Veteres litteras Graecas fuisse easdem pene, quas nunc
sunt Latinae, indicio erit Delphica tabula, quae est hodie in
Palatio. Nullum animal, quod sanguinem habet, sine corde
esse potest. Sardanapalus tertio et tricesimo loco natus est ab
Nino et Semiramide, qui Babylona condiderunt.
P. 9- Agin regem, Lacedaemonii, quod nunquam antea
apud eos acciderat, necaverunt. Timoleon, id quod difficilius
putatur, sapientius tulit secundam quam adversam fortunam.
Id quod nullo ante bello acciderat, duo consules, sine memo-
rando praslio interfecti, velut orbam rempublicam reliquerant.
Socrates mihi videtur, id quod constat inter omnes, primus a
rebus occultis avocavisse philosophiam.
P. 9. Maximum ornamentum amicitise tollit, qui ex e
tollit verecundiam. Qui nihil agere videntur saepe majora
agunt quam alii. Terra nunquam recusat imperium, nee
unquam sine usura reddit quod accepit. Equitibus equisque
tegumenta erant ex ferreis laminis serie inter se connexa;
quibus antea Darius praeter jacula nihil dederat, scuta gladii-
que adjiciebantur.
P. 9. Ambigatus, exonerare praegravante turba regnum
cupiens, filios missurum se esse in quas Dii dedissent auguriis
sedes ostendit. Qui Darium vehebant equi, confossi hastis et
dolore efferati, jugum quatere et regem curru excutere coepe-
rant. Plerique quae ipsi non tribuunt amicis haec ab iis
desiderant. Memoria Hortensii tanta erat, ut quae secum
commentatus esset, ea sine scripto verbis eisdem redderet quibus
cogitavisset. Africanus, Carthagine deleta, Siculorum urbes
signis pulcherrimis exornavit, ut quos victoria populi Romani
maxime laetari arbitrabatur apud eos monumenta victoriae
plurima collocaret. Quorum patres aut majores aliqua gloria
B 3
praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere landis
excellere. Bestiae, in quo loco natae sunt, ex eo se non
commovent. Quam quisque novit, in ea arte se exereeat.
P. 10. Agamemnon, qnum devovisset Dianae quod in suo
regno pulcherrimum natum esset illo anno, immolavit Iphige-
niam. J. Caesar deversorio, quod unum erat, Caio Oppio
correpto subita valetudine cessit, et ipse humi ac sub dio
cubuit. Plato, qui princeps de republica conscripsit, hoc
legis putavit esse, persuadere aliquid, non onrnia vi ac minis
cogere. P. Volumnius, L. J. Calidum, quern post Lucretii
Catullique mortem multo elegantissimum poetam nostra aetas
tulit, in proscriptorum numerum retulit. Incertus erat
Hannibal, utrum cceptum in Italiam intenderet iter, an cum eo
qui primus se obtulisset Romanorum exercitu manus consereret
Volsci, acie victi, Volscas, civitatem quam habebant optimam,
perdiderunt.
P. II. Prima extra Italiam colonia Carthago a Romanis
eondita est. Quae pars civitatis Helvetia? insignem calamitatem
jpopalo Romano intulit, ea princeps pcenas persolvit. ^Etas
qua Pericles vixit prima Athenis oratorem prope perfectum
tulit
P. 11. Thrasybulus, quum Phylen confugisset, quod est
castellum in Attica munitissimum, non plus habuit secum
quam triginta de suis. Pausanias Spartam redire nolebat, et
Colonas, qui locus in agio Troade est, se contulit. Mago ad
colloquium Suffetes, qui summus Peenis est magistratus,
elicuit, laceratosque verberibus cruci adfigi jussit. Ex Sicilia
me ad Le.ucopetram, quod est promontorium agri Rhegini,
venti detulerant. Homines domicilia sua conjuncta quas
urbes dicimus moenibus sepserunt. Career est ^ crudelissimo
tyranno Dionysio factusSyracusisquaeLautumnias(s.Lautumiae)
vocantur. Poeni, quum ab Oreo profectum Attalum Romanes-
que audissent, veriti sunt ne intra Rhium (fauces ese sunt
Corinthii sinus) obprimerentur.
P. 12. Adfirmat Plinius etiam esse hanc philosophic
pulcherrimam partem, agere negotium publicum. Simulatis
ludis equestribus, virgines quas ad spectaculum venerant praeda
fuere, et haec statim causa belli. Captivo suppliciter sepultu-
ram precanti Octavianus respondisse dicitur " Jam istam 1
volucrum fore potestatein."
P. 12. Num censes eos qui divinare dicuntur, posse
respondere sol majorne sit quam terra, an tantus quantus
videatur ? Hoc brevissime dicam, neminem unquam tarn im-
pudentem fuisse, qui a diis immortalibus tot et tantas res
auderet optare, quot et quantas dii immortales ad Cn.
Pompeium detulerunt. Quid hoc miserius, quam eum qui tot
annos quot habet designatus consul fuerit, fieri consulem non
posse ? Stoicum est nullum esse pilum omnibus rebus talem,
qualis sit pilus alius. Quot orationum genera esse diximus,
totidem oratorum reperiuntur.
Pronouns.
P. 13. In his locis quae nos incolimus post solstitium
Canicula exoritur, apud Troglodytas, ut scribitur, ante
solstitium. Si turpia sunt quae facis, quid refert neminem
scire, quum tu scias ? Ego reges ejeci, vos tyrannos introduci-
tis ; ego libertatem quae non erat, peperi, vos partam servare
non vultis ; ego capitis mei periculo patriam liberavi, vos liberi
sine periculo esse non curatis. Excellentissimi fuerunt, ut nos
judicamus, Persarum reges, Cyrus et Darius Hystaspis filius.
Atheniensium plus interfuit firma tecta in domiciliis habere,
quam Minervae signum pulcherrimum ; tamen ego me Phidiam
esse mallem, quam vel optimum fabrum tignarium. Ego, si
ab improbis et perditis civibus rempublicam teneri viderem,
non ad eorum causam me adjungerem ; ne si summa quidem
eorum in me merita constarent. Tu a civitatibus pecunias
classis nomine coegisti ; tu pretio remiges dimisisti ; tu, quum
8'
nsvis esset a quaestore et ab legato capta, praedbmim
archipiratam ab omnium oculis removisti ? Si ferag partus suos
diligunt, qu nos in liberos nostros indulgentia esse debemus !
4/Ae/r ct^l. P. 14. Si Brutus putabit me quaternas centesimas oportuisse
decernere, accipiam equidem dolorem mihi ilium irasci, sed
multo majorem, non esse eum talem qualem putassem. Equi-
dem scio quosdam collecta quae idem significarent vocabnla
solitos ediscere, quo facilius occurreret unum ex pluribus.
Equidem non video cur quid ipse sentiam de morte non audeam
vobis dicere: ego vestros patres vivere arbitror et earn quidem
vitam quae est sola vita nominanda.
P. 14. Quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est, inemori-
am nostri quam maxime longam efficere debemus. Quid sit
animus, ille rector dominusque nostri, non magis tibi quisquam
expediet, quam ubi sit. Cur Deus, omnia nostri causa qimm
faceret, tantam vim rerum mortiferarum terra marique disper-
si* ? I secundo omine, et nostri memorem sepulcro scalpe
querelam. Nemo nostrum idem est in senectute qui fuit
juvenis. Patria quae communis est omnium nostrum parens,
odit te ac metuit et judicat te de parricidio suo cogitare. Ex
infimp specu vocem redditam ferunt " Imperium summum
Romae habebit qui vestrum primus osculum matri talent."
Mihi molestior est lippitudo etiam quam ante fuerat, dietare
tamen hanc epistolam malui, quam Gallo Fabio, amantissimo
utriusque nostrum, nibil ad te litterarum dare. Minus valeo
quam utervis vestrum.
P. 16. Attictts non se florentibus venditavit, sed afflictis
semper succurrit. Agesilaus in Phrygian! se convertit, eam-
que prius depopulatus est, quam Tissaphernes nsquam se
moveret. Eumenes praefectis Antigoni imposuit, seque ac
suos omnes extraxit incolumes. Hannibal sensit se peti,
neque sibi diutius vitam esse retinendam. Non dubito dicere
omnem aetatem esse conservatricem sui. Quintus frater pur-
Sc .
gat se multum per literas, et affirmat nihil a se unquam de ie
secus esse dictum. Allobroges, qui trans Rhodanum vico*
possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt, et
demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui. Romu-
lus Julio Proculo dixit se deum esse, et Quirinum vocari.
Adolescens dextram Scipionis tenens, deos omnes invocat ad
gratijSn illi pro se referendam, quoniam sibi non satis facultatis
pro suo animo atque illius erga se merito esset. Darius dixit
se hostem esse Atheniensium, quod eorum auxilio Tones
Sardes expugnaverant. Perfuga venit in castra Fabricii,
eique est pollicitus, se, ut clam venisset, ita clam in Pyrrhi
castra rediturum, et eum veneno necaturum. Germani agricul-
turae non student, majorque pars victus eorum lacte et caseo
et carne consistit.
P. 17 Imperavit Hannibal puero ut omnes aedificii fores
circuiret ac propere sibi renuntiaret num eodem modo undique
obsideretur. Pythius, qui ut argentarius apud omnes ordines
gratiosus erat, piscatores ad se convocavit, et ab his petivit, ut
ante suos hortulos postridie piscarentur. Magnus ille noster
dixit, rempublicam Romanam justissimas Arpino municipio
gratias debere, quod ex eo duo conservatores ejus extitissent.
Plerique milites Caesaris <;apti concessam sibi sub conditione
vitam, si militare adversus eum vellent, recusarunt. Themis-
tocles domino navis qui sit aperit, multa pollicitus si se ser-
vasset. Ipsi Deo nihil minus gratum est quam non omni-
bus patere ad se placandum et colendum viam.
P. 18. Quum prsestantem esse Numam Pompilium fama
ferret, praetermissis suis civibus regem ajienigenam, patribus
auctoribus, sibi ipse populus adscivit. Tu, quum tibi Deus
dederit animum quo nihil est prsestantius neque divinius,
sic te ipse projicies, ut nihil inter te et quadrupedem aliquem
putes interesse? Antiphonte Rhamnusio neminem unquam
melius oravisse capitis causam quum se ipse defenderet, se
audiente, locuples auctor scripsit Thucydides. Pracipuus
10
erat labor eorum, qui humeris onera poxtabant ; quippe quum
semetipsos regere non possent, in rapidos gurgites incommodo
onere auferebantur. Primam ex natura hanc habemus appe-
titionem, ut conservemus nosmet ipsos. Celeritas atque vis
quadrupedum nobis ipsis affert vim et celeritatem ; nos ele-
phantorum acutissimos sensus, nos sagacitate canum ad utili-
tatem nostram abutimur. Tu in provinciam ire noluisti :
non possum id in te reprehendere, quod in me ipso et praetor
et consul probavi.
P. 19- Diis rite placatis, delectum consules habebant,
acrius intentiusque quam prioribus annis quisquam meminerat
habitum. Opes suas libens senatus in medium protulit, nee
praeter quod in bullis singulisque annulis erat, quidquam sibi
auri reliquere. Videte quanto tetrior hie tyrannus Syracusa-
nis fuerit quam quisquam superiorum ; quuni illi ornarint
templa deorum immortalium ; hie etiam deorum monument*
atque ornamenta sustulerit. Quidquam tu ilia putas fuisse de
valetudine Pompeii decreta municipiorum, prse his de victoria
Caesaris gratulationibus ? Legendus est C. Gracchus, si
quisquam alius juventuti ; non enim solum acuere sed etiam
alere ingenium potest. Aureo seculo non erat cuiquam aut
animus in injuriam aut causa. Virtus nihil in se habet mag-
nificum si quidquam habet venale. Quisquamne divinare
potest quid vitii in auspiciis futurum sit, nisi qui de ccelo
servare constituit ?
P. 19- Diutius Babylone quam usquam constitit Alexan-
der ; nee ullus locus disciplines militari plus nocuit. Non est
quisquam gentis ullius, qui, ducem naturam nactus, ad virtu-
tern pervenire non possit. Nolite existimare judices non
unam et eandem omnibus in locis esse fraudatorum impuden-
tiam ; fecit eadem omnia quae nostri debitores solent; negavit
se omnino versuram ullam fecisse Romae. Ferretne ulla
civitas latorem istius modi legis, ut conderrmaretur filius aut
nepos, si pater aut avus deliquisset ? Quum emendati mores
11
amicorum sunt, turn sit inter eos omnium rerum, consiliorum,
voluntatum, sine ulla exceptione, communitas.
P. 20. Inter Syllanae crudelitatis exempla est, quod a
republica liberos proscriptorum submovit ; nihil enim iniquius
esse potest, quam aliquem heredem paterni odii fieri. Istae
quidem artes, si modo aliquid, valent ut acuant et tan-
quam irritent ingenia puerorum, quo facilius possint majora
discere. Tenet aures vel mediocris orator, sit modo aliquid in
eo ; nee ulla res plus apud animos hominum quam ordo et
ornatus orationis valet. Quern mihi dabis qui aliquod pre-
tium tempori ponat, qui diem sestimet, qui intelligat se quo-
tidie mori ? Minima dii negligunt, neque agellos singulorum
' nee viticulas pej'j^uuntur : nee si uredo aut grando quippiam
nocuit, id Jovi animadvertendum est. Pecuniam si cuipiam
fortuna ademit aut si alicujus eripuit injuria, tamen dum
existimatio est Integra facile consolatur honestas egestatem.
Utrum gravius aliquid in quempiam dici potest, quam ad homi-
nem condemnandum, quern nunquam vidisset neque audisset,
adductum pretio esse ?
P. 21. Hoc est natura datum, ut vultum dirigamus ad
*r*T auditores, si quam rem docere eos velimus. Araneae rete
texunt, ut si quid inhaeserit confidant. Num quis irascitur
pueris, quorum aetas nondum novit rerum discrimina ? Turpis
excusatio est, et minime accipienda, si quis contra rempubli-
cam se amici causa fecisse fateatur. Quo quis versutior et
callidior est, hoc invisior et suspectior, detracta opinione pro-
bitatis. Dolere se aiebat Demosthenes, si quando opificum
antelucana victus esset industria. Diinda est opera, ne qua
amicorum dissidia fiant. Sequebantur funus epulse, quas
inibant propinqui coronati ; apud quas de mortui laude, quum
quid verum erat, predicatum est ; nam mentiri nefas habe-
batur. Augustus itinera lectica et noctibus fere, eaque lenta
faciebat ; ut Praeneste vel Tibur biduo procederet ; ac si quo
pervenire mari posset, potius navigabat. Nihil vidi tarn mite
12
quam meus frater in sororem tuam ; ut etiam si qua fuerat
sumta offensio, non appareret.
P. 22. Cavendum est ut ne quod in nobis insigne vitium
fuisse dicatur. Decrevit Senatus ut consul videret, ne quid
respublica detrimenti caperet. In Numa Pompilio, in Servio
Tullio, in caeteris regibus, quorum multa sunt eximia ad con-
stituendam rempublicam, numquod eloquentiae vestigium appa-
ret ? Rufium agentem aliquid credo, in emporio Puteolanorum,
salutavi ; postea jussi valere, quum me numquid vellem rogasset ?
P. 22. Ante diem tertium nonas Januarii quum agere cospisset
Metellus Celer, tertio quoque verbo orationis suae me appel-
labat, me minitabatur. Quinto quoque anno tota Sicilia
censetur. Tricesimo quoque die talenta Attica xxxiii Pompeio
solvuntur. Vix decimus quisque est in foro, qui sese noverit
Altissima quaeque flumine minimo sono labuntur. Aptissima
sunt ad excludendum recentissima quseque ova. Stultissimum
credo ad imitandum non optima quaeque proponere. Cre-
dulitas error est magis quam culpa, et quidem in optimi
cujusque mentem facillime irrepit. Placet Stoicis suo quam-
que rem nomine appellare. Destinaverat Augustus jus civile
ad certum modum redigere, atque ex immensa diffusaque
legum copia, optima quaeque et necessaria in paucissimos
conferre libros. Totidem sunt voces quot in orbe homines ;
et sua quique. Omnia veniebant Antonio in mentem, eaque
sua quaeque loco, ubi plurimum valere possent. Siculi, ut
primum videre ex gravitate loci vulgari morbos, in suas
quisque propinquas urbes dilapsi sunt. Pictorum Graecorum
tanta est multitudo, tanta in suo cujusque genere laus, ut
quum summa miremur, inferiora etiam probemus.
Use of Cases.
P. 23. Anacreon poeta acino uvae passae.; Fabius senator
in lactis haustu uno pilo strangulatus esse dicitur. Pisistra-
tum, Atheniensium tyrannum memoriae proditur, quum multa
13
m eum ebrius conviva dixisset, non magis illi se succensere
dixisse, quam si quis obligatis oculis in se incurrisset, Ardeam
Rutuli habebant, gens, ut in ea regione atque in ea aetate,
divitiis pragpollens. Traditur Drusus ex provincia Gallia
retulisse aurum, Senonibus olim in obsidione Capitolii datum,
nee ut fama est extortum a Camillo. Apud insulam Capreas
veterrimae ilicis demissos jam ad terrain languentesque ramos,
convaluisse adventu suo, laetatus est Tiberius. Datum est
mare Neptuno, altero* Jovis fratri, regnum.
P. 24 Certe ignoratio futurorum malorum utilior est
quam scientia. Decet cariorem esse patriam nobis quam
nosmetipsos. C. Livius neminem fidelius dare posse consi-
lium -dixit, quam eum qui id alteri suaderet, quod ipse, si in
modern loco esset, facturus fuerit. Solem mathematici multis
partibus confirmant majorem esse quam terram. Necessitatis
inventa antiquiora sunt quam voluptatis. Defectio virium
adolescentiae vitiis efficitur saepius quam senectutis. Magis
ea percipimus et sentimus, quse nobis ipsis aut prospera aut
^dversa eveniunt, quam ilia quae caeteris.
P. 25. Marcus Marcellus, magnificentissimo munere aedili-
tatis edito, decessit admodum juvenis. Alam trecentorum
^quitum, quam Scipio comparavit substitutis Romanis in
locum Siculorum, egregiam evasisse ferunt, et multis praeliis
Tempublicam adjuvisse. Hammonis nemus fontem habet ;
aquam solis vocant ; sub lucis ortum tepida manat, medio die,
quum vehementissimus est calor, frigida fluit. Atticus Athe-
niensibus singulis septem modios tritici dedit ; qui modus
mensuras medimnus Athenis appellatur. Tradunt in Paeonia
feram esse quae Bonasus vocetur, equina juba, caetera tauro
similem. Tria sunt piscium genera qui sanguine carent ;
imprimis quae mollia appellantur, ut sepia, polypus et caetera
ejus generis ; deinda contecta crustis tenuibus ; postremo
* An archaism for alter i. See Gram. p. 54.
14
testis conclusa duris. Post Hostilium, Numae Pompili nepos
ex filia rex a populo est Ancus Martius constitutus. Cro
toniatae quondam in Italia cum primis beati numerabantur.
P. 25. Oracula evanuerunt postquam homines minus
creduli esse coepemnt. Num humilitas aut ignobilitas sapi-
entem beatum esse prohibebit ? Animus hominis dives, non
area appellari debet. Cato esse quam videri bonus malebat.
Si volumus aequi omnium rerum judices esse, hoc primum
nobis suadeamus neminem nostrum esse sine culpa. Philip-
pus Alexandro puero comes et custos salutis datus, non ut
regem modo, sed etiam ut alumnum eximia caritate diligebat.
P. 26. Quod praeterea ad te scribam non habeo, et mehercule
gum conturbatior : nam puer_festivus, anagnostes noster, Sosi-
theus, decesserat, meque plus quam servi mors debere videtur
conturbavit. Miltiades, multum in imperiis magistratibusque
versatus, non videbatur posse esse privatus, praesertim quum
consuetudine ad imperii cupiditatem trahi videretur. Ipse me
conformo ad Pompeii voluntatem, a quo honeste dissentire
non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar,
simulatione. Si posteaquam cibum cepisti videris tibi posse
me consequi, tuum consilium est. Quum de Xerxis adventu
fama in Graeciam esset perlata, et maxime Athenienses peti
dicerentur, propter pugnam Marathoniam, miserunt Delphos
consultum quidnam facerent de rebus suis. Modo nuntiatus
est Silius Italicus in Neapolitano suo inedia vitam Jfinisse.
Accusative Case.
P. 27. Alit semulatio ingenia, et nunc invidia nunc admi-
ratio imitationem accendit. Pompeius tribunitiam potestatem
restituit, cujus Sulla imaginem sine re reliquerat. Milites,
quos Persae Immortales vocant, aureos torques, vestem auro
custinctam habebant, manicatasque tunicas, gemmis etiam
15
adornatas. Animantia quaedam animam habent, qusedam
tantum animum. Omne fere genus bestiarum ^Egyptii con-
Becraverunt ; piscem Syri venerantur. Nee vero Phidias,
quum faceret Jovis statuam aut Minervse, contemplabatur
aliquem e quo similitudinem duceret. Timanthes quum vi-
deret se Agamemnonis luctum penicillo imitari non posse,
caput ejus obvolvit.
P. 27. Nunquam primi consilii Deum pcenitet. Qui
morbo gravi et mortifero affecti sunt, instare mortem vident,
eosque qui secus quam decuit vixerunt, peccatorum suorum
turn maxime poenitet. Me non solum piget stultitiae meae,
verum etiam pudet. Eorum nos magis miseret, qui nostram
misericordiam non requirunt, quam qui illam efflagitant.
Prorsus vitae tasdet ; ita sunt omnia miseriarum plena. De-
cemviros desiderastis ; creari passus est senatus ; decemviro-
rum vos pertaesum est ; coegit senatus abire magistratu.
Sunt homines quos libidinis infamiseque suae neque pudeat
neque taedeat, qui quasi de industria in odium populi irruere
videantur. Quum starent, deligati ad palum, filii Bruti,
miserebat non pcenae magis homines, quam sceleris quo poenam
merit! essent.
P. 28. Philosophia nos quum caeteras res omnes, turn,
quod est difficillimum docuit, ut nosmet ipsos nosceremus.
Ridiculi sunt qui quod ipsi experti non sunt id docent cseteros.
Agrigentini ad Verrem legatos mittunt, qui eum leges doceant,
consuetudinemque omnium annorum demonstrent. Consue-
feci filium ea ne me celet, quae alii adolescentes clam patres
faciunt. Sententiam meam tu facile perspicere potuisti, jam
ab illo tempore quum in Cumanum mihi obviam venisti ; non
enim te celavi sermonem T. Ampii. Catilina juventutem
quam illexerat multis modis mala facinora edocebat. Com-
mode evenit quod id ipsum quod me mones quatriduo ante ad
Cassium scripseram. Legatus tuus Brundisii mihi praesto
fuit, eaque me ex tuis mandatis monuit quae mihi jam venerant
16
in meritem praesidio firmiori opus esse ad istam provinciam.
Quum tot signis natura declaret quid velit, anquirat et deside-
ret, obsurdescimus tamen, nescio quomodo, nee ea quae ab ea
monemur audimus.
P. 29. Alexander adire Jovis Hammonis templum statuit.
Pythagoras et JSgyptum lustravit et Persarum Magos adiit.
Timotheus socios adjunxit Epirotas omnesque eas gentes quae
mare illud adjacent. Triginta tyranni Socratem circumstete-
runt, nee potuerunt animum ejus infringere. Marcellus ter-
tium annum circumsedit Syracusas. Caesar, castris potitus,
milites montem opere circumvenire jussit. Spartam Eurotas
amnis circumfluit, qui pueritiam indurat ad futurae militiae
patientiam, Atticus mori decrevit et die quinto, postquam
id consilium inierat, decessit. Urbem Celenas mediam inter-
fluebat Marsyas amnis, fabulosis Gxaecorum carminibus in-
clytus. Pythagoras multas regiones barbarorum pedibus
obiit. Taurus mons Ciliciam praeterit, Armeniasque niontibus
jungitur. Equidem non eos solum convenire aveo, quos ipse
cognovi, sed illos etiam de quibus audivi et legi. Si Clodium
convenero plura ad te ex illius sermone scribam. Acceperat
in sinum Darii conjux filium, nondum sextum aetatis egres-
sum annum, in spem tantae fortunae quantam paulo ante pater
ejus amiserat genitum.
P. 30. Caesar oppidum diripit atque incendit, praedam
militibus donat, exercitum Ligerim transducit, atque in Bitu-
rigum fines pervenit. Agesilaus Hellespontum copias trajecit,
tantaque usus est celeritate ut triginta diebus iter suum con-
fecerit. Nonaginta millia peditum, duodecim millia equitum,
Hannibal Iberum traduxit. Alexander Hephaestione Phoani-
ces oram classe praetervehi jusso, ad urbem Gazam cum
omnibus copiis venit. Insulam Ortygiam totam pirata
praetervectus est, quo in loco majores Syracusanum quenquam
liabitare vetuerant, et usque ad forum et ad omnes urbis cre-
pidines accessit.
17
P. 30. Legati Ennenses haec a civibus suis mandata ha-
buere, ut ad Verrem adirent, et eum simulacrum Cereris et
Victorias reposcerent. E complexu parentum abreptos filios
ad necem duxit, et parentes pretium pro sepultura liberorum
poposcit. Illud te ad extremum et oro et hortor ut, tanquam
poetae boni et actores industrii solent, sic tu in conclusione
muneris tui diligentissimus sis. L. Tarquinius duplicavit pris-
tinum patrum numerum, et antiques patres ma jorum gentium
appellavit, quos priores sententiam rogabat. Populus me fru-
menturn flagitabat ; quasi vero ego rei frumentariae praefuissem,
P. 31. Socrates totius mundi se incolam et civem arbitra-
batur. Ordo agminis Persarum erat talis : ignis, quern ipsi
sacrum et aeternum vocant, argenteis altaribus praeferebatur ;
Magi proximi patrium carmen canebant. Augustus per
annos amplius quadraginta eodem cubiculo hieme et aetate
mansit, quamvis parum salubrem valetudini suae urbem ex-
periretur. Si quenquam amicum existimas, cui non tantumdem
credis quantum tibi, vehementer erras. Antonius fugam suam,
quia vivus exierat, victoriam vocabat. Sapientia certissimam
se nobis ducem praebet ad voluptatem. Moneo ut te errori-
bus tuorum placabilem prasstes. Quidam de oratoris arte paucis
praecipiunt libellis, eosque Rhetoricos inscribunt. Itaque ille
M. Cato Sapiens cellam penariam reipublicae, nutricem plebis
Romanas Siciliam dixit.
P. 31. Duodequadraginta annos tyrannus Syracusarum
fuit Dionysius, quum quinque et viginti annos natus domina-
tum occupavisset. Decem quondam annos urbs oppugnata
est ob unam mulierem ab universa Graecia. Agri quum
multos annos quieverunt uberiores efferre fructus solent.
Multa ssecula sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii
docti viderentur. Augustus non amplius quum plurimum
quam septem horas dormiebat, ac ne eas quidem continuas,
sed ut in illo temporis spatio ter aut quater expergisceret.
c
18
P. 32. Urbs Saguntum longe opulentissima urbium His-
^aniae fuit, sita passus mille ferme a mari. Persis perpetuis
montium jugis ab altero latere clauditur, quod in longitudinem
MDC stadia, in latitudinem CLXX procurrit. Zama quin-
que dierum iter ab Carthagine abest, Babylon arcem habet
ambitu viginti stadia complexam ; triginta pedes in terram
turrium fundamenta demissa sunt ; viginti pedes lati parietes
hortos pensiles sustinent.
P. 32. Mithridates, qui uno die tot cives Romanos tra-
cidavit, ab illo tempore annum jam tertium et vicesimum
regnat. Rex Arehelaus quinquagesimum annum Cappadocia
potiebatur. Nestor tertium jam aetatem hominum vivebat ;
nee erat ei verendum, ne vera de se praedicans, nimis videre-
tur aut insolens aut loquax.
P. 33. Laevinus Consul Agrigentum, quod tenebatur a
Carthaginiensium valido praesidio, duxit legiones, et adfuit
fortuna incepto. Achaei ab Heraelidis ex Laconica pulsi,
eas occupavere sedes quas nunc obtinent ; Pelasgi Athenas
commigravere. Darius, haud ignarus quam cum strenuo
hoste res esset, omnia longinquarum gentium auxilia Babylona
contrahi jussit. Egyptii derasis capitibus Apim quaerunt ;
inventus Memphim deducitur. Multae nationes quondam Del-
phos ad Apollinis oraculum profectae sunt. Patres conscript!
qui, Hannibale vivo, nunquam se sine insidiis futures existima-
bant, legates in Bithyniam miserunt, in his Flamininum, qui
a rege peterent ut Hannibalem sibi dederet. Aurum, Judae-
orum nomine, quotannis ex Italia Hierosolyma exportari sole-
bat. M. Livius ignominiam suam adeo aegre tulerat, ut et
rus migraret et per multos annos et urbe et omni costu careret
hominum.
P. 33. Demaratus regis Tarquinii pater fugit Tarquinios
Corintho, et ibi suas fortunas constituit. Caesar Tarracone
discedit, pedibusque Narbonem atque inde Massiliam pervenit.
19
Timoleon, quum propter diuturnitatem belli non solum regio-
nes, sed etiam urbes desertas videret, Corintho colonos arcessi-
vit, quod ab his initio Syracusae erant conditse. Quum Dion
non desisteret obsecrare Dionysium ut Platoriem Athenis ar-
cesseret, ille, qui in aliqua re vellet patrem imitari, morem ei
P. 34. Megaris diu stetit oleaster in foro, cui viri fortes
affixerant arma, quae cortex ambiens longa aetate occultaverat.
Artemisia, Mausoli, Cariae regis, uxor, nobile illud Halicar-
nassi fecit sepulchrum. Athenis jamdiu doctrina ipsorum
Atheniensium interiit, tamen eruditissimos homines Asiaticos
quivis Atheniensis indoctus suaviter loquendo facile superabit.
Graeci, alii Sicyone, alii apud Corinthios repertam esse affir-
mant picturam. Tempestatis tantae dissimilitudines saepe
sunt, ut alia Tusculi, alia Romae sit. Lysandrum dicere
aiunt solitum, Lacedaemone esse honestissimum domicilium
senectutis. Timoleon arcem Syracusis quam munierat Diony-
sius a fundamentis disjecit, deditque operam ut quam minime
multa vestigia servitutis manerent.
P. 35. Manlius rure juventam egit. Quinctius patriciae
vir gentis erat, qui quum ex vulnere claudus esset, ruri agere
vitam constituit. Credidit Tullus Hostilius salubriora militiae
quam domi juvenum corpora fore. Cur Marius, septimum
consul, domi suae senex est mortuus ? Cur omnium crudelissi-
mus Cinna tamdiu regnavit? Militiae Scipionem ut Deum
colebat Laelius ; domi Laelium observabat in parentis loco
Scipio. Platonis vox altior est quam ut earn nos, humi
strati, suspicere possimus. Darii mater, perlata fama de
Alexandri rmrrte, vestem lugubrem sumpsit, laceratisque cri-
nibus humi corpus abjecit.
P. 35. O vim maximam erroris ! O praeclarum diem,
quum ad ilium divinum animorum consilium ccetumque pro-
c2
20
ficiscar ! lieu me miserum ! cur senatum cogor quern laudayj
semper reprehendere ? O te dementem, si tune mortem times
quum tonat !
Dative Case.
P. 35. Oppianicus quum uxori suae Cluentiae ipse pocu-
lum dedisset, subito ilia in media potione exclamavit, se
72 ->o maximo cum dolore morL De pueris quid agam ; parvone
navigio duro tempore anni committam ? Eunti mihi Antium
venit obviam tuus puer, et milii litteras abs te, et commenta-
rium consulatus mei, Graece scriptum, reddidit. Mithridates
pollicitus est regi se Datamen interfecturum, si ei rex permit-
teret ut quodcumque vellet liceret facere. Pontifex maximum
res omnes singulorum annorum mandabat litteris, et proponebat
tabulam domi, potestas ut esset popula cognoscendi. Alexan-
der deposuisse in delubro pecuniam dicitur, et Clisthenes Junoni
Samiae filiorum dotes credidit. Memoriae proditum est Socra-
tem omnem de natura disputationem rejecisse, et tantum de
vita et moribus solitum esse quaereref.
P. 36. Non resistet irae, cui nihil unquam negatum est.
Hoc in vulgus jactabant Carthaginienses, haudquaquam ipsi
ignari quantum sibi virium Carthagine amissa decessisset. Na-
tura constitutum est, ut non liceat sui commodi causa nocere
alteri. Quamdiu mihi, consuli designate, insidiatus es, non
publico me praesidio sed privata diligentia defendi. Philoso-
phise servias oportet, ut tibi contingat vera libertas. Clades
Atheniensium non hostium virtute sed ipsorum immodestia
accidit, quod non dicto audientes imperatoribus suis, dispalati
sunt in agris. Vir moderatus et sapiens parebit precepto illi
veteri, neque laetabitur unquam neque moerebit nimis. Caesar
decem obsides hostibus imperavit.
P. 37. Non tarn fuit hominum generi infensa atque inimi-
ca natura, ut corporibus tot res salutares, animis nullam
21
mvenerit. Non sum uni angulo natus ; patria mea totus hie
est mundus. Non solum nobis divites esse volumus, scd
liberis, propinquis, amicis, maximeque reipublicas. Multi
quum opes parant, cui parent nesciunt, nee cujus causa labo-
rent. Audiat puer verum, et timeat interim ; vereatur sem-
per, majoribus assurgat. Nimia libertas et populis et privatis
in nimiam servitutem cadit. Qui virtutem suam publicari
vult, non virtuti laborat sed gloriae. Ut, si domus pulchra
sit, intelligimus earn dominis aedificatam esse non muribus, sic
mundum deorum domum existimare debemus.
P. 38. Bellum Jugurthinum gestum est per Q. Metel-
lum, nulli secundum sa j culi sui. Q. Catulus in concione
dixit esse quidem prseclarum virum Cn. Pompeium, sed ni-
mium jam liberae reipublicae. Lacedaemonii id potius intue-
bantur quid ipsorum domination! quam quid universae Graeciae
utile esset. Honorum gradus summis hominibus et infimis
sunt pares ; gloriae dispares. Utrum te horum alicujus qui
marmoreis tectis, ebore et auro fulgentibus, qui signis, qui
tabulis, qui caelato auro et argento, abundant, an C. Fabricii,
qui nihil eorum habuit, similem esse mavis ? Par est primum
ipsum esse virum bonum, turn alterum similem sui quserere.
Beneficentia ac liberalitate nihil est naturae Ihominis accommo-
datius. Cynicorum ratio est mimica verecundiae, sine qua nihil
rectum esse potest, nihil honestum. Verba innocenti reperire
facile est ; modum verborum misero tenere difficile. Gravis seni-
oribus inveterati moris mutatio. Plerique sua sibi propiora
pericula quam aliorum dicunt. Ratio proprium hominis
bonum est ; castera illi cum animalibus communia. Non
minus principi turpia sunt multa supplicia, quam medico
multa funera. I is qui vendunt, emunt, conducunt, locant,
justitia ad rem gerendam necessaria est.
P. 38. Desine dubitare utrum sit utilius, propter multos
improbos uni parcere, an unius improbi supplicio multorum
improbitatem coercere. Si quis mihi maledicit, petulans aut
c3
22
plane insanus esse videtur. Tibi persuade, praeter culpam
homini accidere nihil posse quod sit horribile. Caesar intelli-
gebat omnes fere Gallos novis rebus studere, et ad bellum
mobiliter celeriterque excitari. Omnes homines natura liber-
tati student et conditionem servitutis odere. Epaminondas se
patriae irasci nefas esse ducebat. Efficit hoc Philosophia ;
medetur animis, inanes solicitudines detrahit, cupiditatibus
liberat. Semper in civitate quibus opes nullae sunt, bonis
invident.
P. 39. Peccat poeta, quum probam orationem affingit im-
probo, stultove sapientis. Quis potest ignotos notis, impios
religiosis anteferre ? Non convenit viro bono aliud palam,
aliud agere secreto. Liberalis est qui quod alteri donat sibi
detrahit. Caesar Dejotaro tetrarchiam eripuit et asseclae suo
Pergameno nescio cui dedit. Altius praecepta descendunt quae
teneris imprimuntur aetatibus. Proprium est irati cupere a
quo laesus videatur ei quam maximum dolorem inurere. Na-
sus ita locatus est, ut quasi murus oculis interjectus esse
videatur. Vitia nobis sub virtutum nomine obrepunt. Alex-
ander, dum obequitabat moenibus, sagitta ictus est ; cepit tamen
oppidum, et omnibus incolis ejus trucidatis etiam in tecta
saevitum est. Manlius posthabuit filii caritatem publicae uti-
litati. Agesilaus opulentissimo regno praeposuit bonam exis-
timationem. Vulcanus Lemni fabricae praefuisse traditur.
Anatum ova gallinis saepe supponimus, e quibus pulli orti
primum aluntur ab iis, ut a matribus. Munientibus super-
venit hostibus Marcellus, ab Agrigento rediens.
P. 40. Oppidani centuriones tribunosque militares inter epu-
las obtruncant ; postea milites palantes, inermes, aggrediuntur.
Conon, barbaros apud Cnidum adortus, magno praelio fugat,
multas naves capit, complures deprimit. Non diffidebant Roma-
ni, vastam disjectamque spatio urbem Syracusas parte aliqua
se invasuros. Liris fluvius, divisus aequaliter in duas partes,
latera insulae alluit. Pinna cum squilla quasi societatem coit
23
comparand! cibi. Ajax, quo animo traditur, millies oppetere
mortem quam illas perpeti contumelias maluisset, quas Ulysses
a servis ancillisque pertulit. Quid mea intersit ut eorum
odium subeam non intelligo.
P. 41, Timothesas ad bellicam laudena doctrinas gloriain
adjecit. Macedones ad imperium Graeciae brevi tempore ad-
junxerunt Asiam. Confer nostram longissimam vitam cum
aeternitate, prope in ea brevitate reperiemur qua bestioJae quae
unum tantum diem vivunt. Multae res sunt, in quibus viri
boni multum de suis commodis detrahunt, Eripe nos ex
miseriis; eripe nos ex faucibus eorum quorum crudelitas
nostro sanguine non potest expleri. In oratore perfecto inest
philosophiae scientia ; in philosophic cognitione non continuo
inest philosophic Mulier in India una cum viro in rogum
imponitur,
P. 41. Dives esfc cui tanta possessio est, ut nihil optet
aanplius. Crocodilis superior pars corporis dura et impenetra-
bilis est, inferior mollis ac tenera. Nulla potest esse voluptati
cum honestate conjunctio. Omnium societatum nulla est
gravior, quam ea quae cum republica est unicuique nostrum.
An nescis longas regibus esse manus ? Etiamsi mihi, ut tu
putas, ad hoc opus ingenium non defuit, doctrina certe et
otium defuit. Non quidquam minus Dario quam multitudo
militum defuit.
P. 42. Causa Abdolonymo paupertatis erat probitas, Signo
pugnae dato, ferocissimo militi paululum genua tremuerunt, et
maximo imperatori cor exsiluit. Uticensibus in Garthaginiensi
populo, Carthaginiensibus in Hasdrubale spes omnis erat. His
miraculis nunquam a Scipione ipso elusa fides est ; quin potius
aucta, arte quadam nee abnuendi tale quidquam nee adfirmandi.
P. 42. Cantare tibiis, saltare, in doctrinis antecedere
condiscipulos, ad nostram consuetudinem levia sunt ; at in
Graecia olim magnae laudi erant. Quanta fortitudine Caesaris
c4
milites dimicarint, testimonio est, quod adverse semel apud
Dyrrachium praelio, poenam in se ultro depoposcerunt. Alex-
ander, quum longam obsidionem magno sibi ad caetera
impedimenta viderat fore, caduceatores ad Tyrios misit.
Mihi non minori curae est, qualis respublica post mortem meam
futura sit, quam qualis hodie sit. Responsum est legatis
Romanis, Hannibali, in tanto discrimine rerum, non operae esse
legationes audire. Pergite, atque in id studium in quo estis
incumbite, ut et vobis honori, et amicis utilitati, et reipublicse
emolumento esse possitis. Q. Hortensio tribuebatur ignaviae
quod nunquam bello civili interfuisset. C. Caesar, pro praetore,
Galliae provincial cum exercitu subsidio profectus est, diffi-
cillimoque reipublicae tempore saluti dignitatique populi
Romani subvenit. Medea matronis Corinthiis persuasit, ne
sibi vitio verterent quod abesset a patria.
Genitive Case.
P. 43. Athenienses belli duos duces deligunt, Periclem,
spectatae virtutis virum, et Sophoclem scriptorem tragcediarum.
Datames Thyum, hominem maximi corporis, postero die ad
regem duxit. Patienter Persae post tot annorum imperium
jugum servitutis acceperunt. Si vicinus tuus vestem pretii
majoris habeat quam tu habes, tuamne an illius malis ? Mare
Caspium, dulcius caeteris, ingentis magnitudinis serpentes alit,
piscesque longe diversi ab aliis coloris. Videmus nubes aliquan-
do ignei coloris ; videmus ortu solis partem quandam cceli
rubere. Caesar castra vallo muniri vetuit, sed a fronte contra
hostem pedum quindecim fossam fieri jussit. Vir bonus sum-
mas est erga deos pietatis. Annum ad cursum solis Caesar ac-
commodavit,uttrecentorumsexagintaquinque dierum esset. Non
est tantarum virium virtus, ut subjecta sub varies incertosque
casus se ipsa tueatur. Marathus, Augusti libertus, staturam
ejus quinque pedum et dodrantis fuisse scribit. Cn. Pompeii
militia glorias laborisne majoris fuerit incertum est. Erat in
25
txercitu Romano L. Marcius, juvenis, animi et ingenii
aliquanto, quam pro fortuna in qua erat natus, majoris.
P. 44. Mithridates, ultimus omnium juris sui regum, praeter
Parthicos, auspiciis Pompeii, insidiis filii Pharnacis oppressus
est. Dextra laevaque Darium ducenti ferme nobilissimi
propinquorum comitabantur. Postremos omnium fuit regum
Romanorum Tarquinius, cui cognomen Superbo ex moribus
datum est. Solam medicinam artium Grsecarum non exercet
Romana gravitas, in tan to fructu. Animantium aliae coriis
tectae sunt, aliae villis vestitae, alias spinis hirsutag ; pluma alias,
alias squama videmus obductas. Omnium societatum nulla prse-
stantior est, nulla firmior, quam quum viri boni, moribus
similes sunt familiaritate conjuncti. Duo sunt aditus in
Ciliciam ex Syria, quorum uterque parvis praesidiis propter
angustias praecludi potest. Incertum est quam longa nostrum
cuj usque vita futura sit. Res Romana adeo erat valida, ut
cuilibet fmitimarum civitatum bello par esset. Insectorum
quaedam binas gerunt pinnas, ut muscat ; quaedam quaternas,
ut apes. Beneficiorum maxima sunt quae a parentibus accipi-
mus, dum aut nescimus aut nolumus. Urbs Syracusae maxima
est Grascarum urbium pulcherrimaque omnium. Excellen-
tissimi Persarum reges fuerunt Cyrus et Darius, Hystaspis
filius ; prior horum apud Massagetas in prgelio cecidit. Lynces
omnium quadrupedum cernunt acutissime. Erant Phocionis
astate Athenis duae factiones ; quarum una populi agebat
causam, altera optimatum.
P. 45. Coloni Capuam deducti, quum ad extruendas villas
sepulchra vetustissima disjicerent, aliquantum vasculorum,
antiqui operis, reperiebant. Quum rex Attalus Aristidis tabulam
sexies sestertium emisset, Mummius suspicatus aliquid in ea
virtutis esse, quod ipse nesciret, tabulam revocavit . Augusta,
sicut ante dictum est, vallis, non capiebat omnes copias ; duac
ferme peditum partes, omnis equitatus in aciem dcscendit:
quod reliquum peditum erat, obliquo constiterat colic. Non
26
jam Troicis temporibus tan turn laudis in dicendo Ulyssi
tribuisset Homerus et Nestori, nisi jam turn esset honos
eloquentise. Oculos habuit Augustus claros ac nitidos, quibus
etiam existimari volebat inesse quiddam divini vigoris.
Hereditatis spe, quid iniquitatis in serviendo non suscipitur ?
Habent togatae nostrae aliquid severitatis, et sunt inter comcedias
et tragoedias mediae. An potest quidquam esse absurdius,
quam quo minus viae restat, eo plus viatici quaerere ? Tibi
idem consilii do quod mihimet ipsi : ut vitemus oculos homi*
num si linguas minus facile possimus. Crassus, in summa
comitate, habebat etiam severitatis satis. Solebat dicere Caesar
se jam pridem potentiae gloriaeque abunde adeptum. Multis
in locis parum firmament! et parum virium veritas habet.
Ut adolescentem in quo senile aliquid, sic senem in quo est
adolescentis aliquid probamus. Parumne miseriae est Roscio
quod praedia sua aliis, non sibi, coluit ?
P. 46. Pyrrhus et manu fortis et belli peritus fuit et, id
quod in tyranno non facile reperitur, non luxuriosus, non
avarus, nullius rei denique cupidus, nisi singularis perpetuique
imperii. Animal hoc quern vocamus Hominem, solum est ex
tot animantium generibus particeps rationis et cogitationis
quarum caetera sunt omnia experta. Thales, qui sapientissi-
mus in septem fuit, homines existimare dixit oportere, omnia
quae cernantur plena esse Dei. Pompeius pene omnium
vitiorum expers erat, nisi numeraretur inter maxima, in civitate
libera indignari quenquam aequalem dignitate conspicere.
Ingens circa matrem Darii nobilium feminarum turba constit-
erat, laceratis crinibus abscissaque veste, pristini decoris
immemores. Alexander, haudquaquam rudis tractandi
niilitares animos, " speciem sibi Herculis in somno oblatam
esse" pronunciat " dextram porrigentis." Quo maturius vic-
toriae compotes fierent, Romani id cogitare, quae ratio tran-
sportandae Romani Deae Pessinuntiae esset. Maroboduus non
securam incrementi sui patiebatur esse Italiam. Adeo erat
Epaminondas veritatis diligens, ut ne joco quidem mentiretur.
27
Darius veritatis impatiens, hospitem ac supplicem, tune maxime
utilia suadentem, abstrahi jussit ad capitale supplicium. Non
adeo virtutum sterile saeculum nostrum, ut non et bona exem-
pla prodiderit. Gallia adeo frugum hominumque fertilis fuit,
ut abundans multitude vix regi posse videretur. Cicero
dolebat quod Hortensium, consortem gloriosi laboris, morte
amiserat. Pharos insula magnae urbis baud capax est. Na-
tura tenacissimi sumus eorum, quae rudibus annis percipimus.
P. 47. Helvetiorum dux Csesarem hortatus est, ut remi-
nisceretur et veteris incommodi populi Romani et pristinae
virtutis Helvetiorum. Homo improbus aliquando cum dolore
flagitiorum euorum recordabitur. Cohortatus est Caesar
JEduos, ut controversiarum ac dissensionum obliviscerentur.
Illud semper memento ; " qui ipse sibi sapiens prodesse nequit
nequicquam sapit." Non omnes possunt esse Scipiones aut
Maximi, ut urbium expugnationes, ut pedestres navalesque
pugnas, ut triumphos recordentur. Curio subito totam cau-
sam oblitus est, idque veneficiis et cantionibus Titiniae factum
esse dicebat.
P. 48. Romani transalpinas gentes oleam et vitem serere
non sinebant, quo pluris essent Italise oliveta vineaeque.
Ex Africa discedens Cato, Q. Ennium poetam deduxit, quod
non minoris aestimo quam quemlibet Sardiniensem trium-
phum. Quum percunctaretur Theophrastus ex anicula
quadam quanti aliquid venderet, et respondisset ilia, atque
addidisset "Hospes non possum minoris," moleste tulit, se
non effugisse hospitis speciem, quum aetatem ageret Athenis,
optimeque loqueretur. Tanti esse exercitum quanti impera-
torem vere proditum est. Emit Canius, homo cupidus et
locuples, tanti hortos quanti Pythius voluit, invitatque postridie
amicos suos. Pluris putare quod utile videatur, quam quod
honestum, turpissimum est. Nunc quum pretium praedii novi,
licitatorem potius apponam quam illud minoris veneat. Video,
28
si ire in exsilium animum induxerit quanta tempestas invidise
mihi impendent : sed est mihi tanti, dummodo ista privata sit
calamitas. Epicurus dolorem nihili facit ; ait enim se si
uratur, " Quam suave hoc" ! dicturum. Nunc si quis tanti
habitet quanti abhinc annos CL Lepidus ^Emilius augur,
vix ut senator agnoscitur. Quanti quanti bene emitur quod
necesse est.
P. 49- Thrasybulus legem tulit, ne quis anteactarum
rerum accusaretur, neve multaretur. Quidam, si in luctu
hilariuis locuti sunt, peccati se insimulant, quod dolere inter-
miserint. Recte condemnamus haruspices aut stultitiae aut
vanitatis. Socratis response sic judices exarserunt, ut capitis
hominem innocentissimum condemnarent. Cselius judex
absolvit injuriarum eum, qui Lucilium poetam in scena
nominatim laeserat. In eum locum te deduxisti, ut antequam
me commutati judicii coargueris te summae negligentiae, tuo
judicio, convictum esse fateare. Apuleiam Variliam, sororis
Augusti neptem, majestatis delator arcessebat. Caesar Corne-
lium Dolabellam, consularem et triumphalem virum, repetun-
darum postulavit. Haec duo levitatis et infirmitatis plerosque
convincunt, aut si in bonis rebus contemnunt amicum, aut in
malis deserunt.
P. 50. Impendentes in rebus publicis commutationes prospi-
cere, magni cujusdam civis et divini psene est viri. Non suae esse
virtutis, dixit Hamilcar arrna, a patria accepta adversus hostes,
adversariis tradere. Quod facere non possis id aut jucunde
promittas, aut ingenue neges, quorum alterum est boni viri, alte-
rum boni petitoris. Statuere qui sit sapiens vel maxime videtur
esse sapientis. Augusti supellectilis parsimonia apparet, etiam
nunc residuis lectis atque mensis quorum pleraque vix privatse
elegantiae sunt. Condita ab Agenore Tyrus, mare non vicinum
modo sed quodcumque classes ejus adierunt, ditionis suas fecit.
Longum est, nee instituti operis, disserere quisnam Romanorum
29
primus coronam acceperit. Ira ob alienum peccatum angiisti
pectoris est; nee unquam committet virtus ut vitia dum
compescit, imitetur. Praesidibus, onerandas tribute provincias
suadentibus, rescripsit Tiberius ; " Boni pastoris est tondere
oves non deglubere." Omnia quae mulieris fuerunt viri fiunt
dotis nomine. Pergamus, Ephesus, Miletus, tota denique
Asia, populi Romani facta est.
P. 51. Plus interfuit reipublicae castellum capi Ligurum,
quam bene defendi causam M. Curii. Ostendam quantum
salutis communis intersit, duos consules in republica esse.
Epistolis certiores facimus absentes, si quid est quod eos scire
aut nostra aut ipsorum intersit. Vestra judices hoc maxime
interest, non ex simultate aut levitate testium causas honestorum
hominum ponderari. Magni interest quos quisque audiat quo-
tidie domi, quemadmodum patres, paedagogi, matres etiam
loquantur. Auri navem evertat gubernator an paleae, in re
aliquantulum, in gubernatoris inscientia nihil interest. Alex-
ander, nequaquam diu luctatus cum nodis, " Nihil" inquit
66 interest quomodo solvatur", gladioque rupit lora.
Ablative Case.
P. 51. Sapiens solet usum pecuniae non magnitudine sed
ratione metiri. Hoste victo, rex Romanus, ruptorem fcederis
Metium Fufetium pernicibus equis distraxit. Milites, qui
corona concionem circumdederant, gladiis ad scuta concrepue-
runt ; praeconis audita vox citantis nomina damnatorum. Ti-
mendum est ne quod piaculum commiserunt, non suo solum
sanguine, sed etiam publica clade luant. Pharos e turri noc-
turnis ignibus cursum navium regit. Timanthes, * quum
Cyclopis dormientis magnitudinem exprimere cuperet, pinxit
* In the text, by mistake, Timotheus.
30
juxta satyros, thyrso pollicem ejus metientes. Respublica
Romana non unius ingenio sed multorum constituta est.
P. 52. Populus Romanus a Servio Tullio relatus in cen-
sum, digestus in classes, curiis atque collegiis distributus,
summaque regis diligentia ordinata est respublica. Augustus
Pyladen urbe atque Italia submovit, quod spectatorem, a quo
exsibilabatur demonstraverat digito, conspicuumque fece-
rat. Alexander Magnus Babylone morte consumptus est.
Philippus JEgis a Pausania, quum spectatum iret ludos,
juxta theatrum occisus est. Rex Parthorum, Neronis fama
territus, liberos suos ad Csesarem misit obsides. Nullius
agricolae cultu stirps tarn diuturna, quam poetae versu seminari
potest. Ad inter ficiendum gladio Marium missus est servus
publicus, qui ab eo imperatore bello Cimbrico captus erat.
Calentibus ingeniis subtrahas vinum, ne ignis, ut ait Plato,
igne incitetur. Caesus est virgis Athenagoras, qui in fame
frumentum exportare erat ausus. Expectatio muneris et
rumore et sermonibus competitorum creverat. Interrogatus
Fabricius, cur Rufinum, malum civem sed utilem ducem,
imminente bello, consulem suffragio suo fecisset, " A cive
se spoliari malle" respondit, " quam ab hoste venire."
P. 53. Extat ad trepidum tanto discrimine gubernatorem
vox Caesaris, " Quid times ? Caesarem venis." Agmen Mace-
donum et stare paratum et sequi, non sarcinis praegrave,
intentum ad ducis non signum modo sed etiam nutum. Inde
Sidona ventum est, urbem vetustate famaque conditorum in-
clytam. Homines aegri morbo gravi, quum gestu febrique
jactantur, si aquam gelidam biberint, primo relevari videntur.
Quod cuique temporis ad vivendum datur eo contentus esse
debet. Epicurus confirmat Deos membris humanis esse
praeditos.
P. 53. Mortuo Marcio, cunctis populi suffrages rex est
creatus L. Tarquinius. Lixa quondam juxta cubiculum Au-
31
gusti deprehensus est, cultro venatoris cinctus. Betis non
interrito modo sed contumaci quoquevultu intuens Alexandrum,
nullam ad minas ejus reddidit vocem. Platoni Dionysius
vittatam navem misit obviam, ipse quadriga alba egredientem
in litore excepit. Fons Marsyae fluminis, ex summo mentis
acumine excurrens, in subjectam rupem magno strepitu
aquarum cadit ; inde diffusus circumjectos rigat campos.
Regis barbarorum uxor, memorabili exemplo, custodiam eva-
sit, revulsumque centurionis caput ad maritum suum retulit.
Vir bonus immortali memoria percepta retinet beneficia ; quae
autem ipse tribuit tamdiu meminit, quoad ille gratus est qui
accepit. Maximo imbri Capuam veni pridie nonas : consules
nondum venerant sed erant venturi.
P. 54. Cum pallio crepidisque inambulabat Romanus in
gymnasio, paleaestraeque operam dabat. Frumenti vim ingen-
tem, quod ex Africa P. Scipio miserat, aediles, cum summa
fide et gratia diviserunt. Arma atque tela militaria Roman!
ab Samnitibus, insignia magistratuum a Tuscis pleraque sum-
serunt ; quodque apud socios aut hostes idoneum videbatur,
cum summo studio domi exsequebantur.
P. 55. Quum videret Isocrates, oratores cum severitate
audiri, poetas autem cum voluptate, numeros dicitur secutus, //W c
quibus etiam in oratione uteremur. Romani legates ad con-
sules mittunt, qui nuntiarent, ut reliquias duorum exercituum
cum cura colligerent. Ita natura comparatum est, ut ea qua?
scripsimus cum labore, cum labore etiam audiri putemus.
P. 55. Augustus, talis aut ocellatis^ nucibusque ludebat **r/
cum pueris parvulis, quos undique conquirebat, prsecipue
Mauros et Syros. Satis constabat Sinuessae natum ambiguo
inter marem ac feminam sexu infantem, et lacte pluisse, et
cum elephanti capite puerum natum. Populus Romanus vi-
catim Mario statuas posuit, et thure vinoque supplicabat.
Nave primus in Graeciam ex Egypto Danaus advenit.
32
P. 55. Eloquentia quidem nescio an nullum habeat parem
C. Gracchus : grandis est verbis, sapiens sententiis, genere
toto gravis. Apes silvestres horridse sunt aspectu, multo ira-
cundiores, sed labore praestantes. Pamphilus erat Macedo
natione, et primus in pictura omnibus literis eruditus, praeci-
pue arithmetice et geometrice, sine quibus negabat artem
perfici posse. Augustus, quum apud unum veteranorum
Bononiae coenaret, interrogavit eum, essetne verum, eum qui
primus Anaitidis statuam violasset, oculis membrisque captum
expirasse ? Respondit, turn maxime Augustum de crure ejus
cosnare. Non abhorrebat moribus Tullia, Tarquinii uxor,
quae, ut virum regem salutaret, super cruentum patrem con-
sternatos egit equos. Infantiam suam sub regibus septem
habuit res Romana, tarn variis ingenio ut reipublicae utilitas
postulabat. Metelli legatus fuit C. Marius, natus equestri
loco, vita sanctus, bello optimus, pace pessimus. Lacedaemo-
nius Agesilaus nomine, non potestate, fuit rex, sicuti caeteri
Spartani. Socrates, omnium eruditorum testimonio, totiusque
judicio Grseciae, philosophorum omnium fuit princeps. Bene-
volentiam non adolescentium more, ardore quodam amoris,
sed stabilitate potius et constantia judicare debemus. Ab iis,
qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt, longe dissen-
timus. Nihil turpius est quam grandis natu senex, qui
nullum aliud habet argumentum quo se probet diu vixisse,
praeter aetatem. Ennius fuit major natu quam Plautus et
Naevius.
P. 56. ' Romulus locum urbi suae delegit et fontibus abun-
dantem, et in regione pestilenti salubrem ; colles enim cum
perflantur ipsi, turn adferunt umbram vallibus. Posuit earn
amnis in mare influentis in ripa, quo posset et accipere ex
mari quo egeret, et reddere quo redundaret. Muta animalia
humanis affectibus carent, habent autem similes illis quosdam
impulsus. Quid faciet is homo, qui nihil timet nisi testem
et judicem, in deserto loco nactus quern multo auro spoliare
33
possit ? Pinxit Apelles Antigoni regis imaginem altero oculo
orbam, obliquamque fecit, ut quod corpori deerat picturae
potius deesse videretur. Minturnenses Marium, iiistructum
viatico, conlataque veste, in navem imposuerunt. Pleminius
tribunes interfecit, nee satiatus vivorum pcena insepultos
projecit. Metallis ferri, aeris, auri, argenti tota fere Hispania
scatet. Nulla vitae pars vacare officio potest. Nunquam
animus agitatione et motu carere potest. Omnibus humanis
vitiis immunis Cato, semper fortunam in sua potestate habuit.
P. 57- M. Seius in annonae caritate asse medium populo
dedit. Chrysogonus vas aliquod Corinthium tanto pretio
mercatus est, ut qui pretium enumerari audiebant, fundum
venire arbitrarentur. Scio sestertiis sex, lusciniam candidam,
quod est prope inusitatum, venisse, quae Agrippinse Claudii
principis conjugi dono daretur. Extat hodie mensa citrea
M. Ciceronis decies sestertium emta, et Asinii Galli undecies
sestertium.* Ex parte Alexandri quatuor et quingenti saucii
fuere ; triginta omnino et duo ex peditibus desiderati sunt,
equitum centum quinquaginta interfecti ; tantulo impendio
ingens victoria stetit. Vindicta libertatis Ciceroni morte stetit.
P. 58. Magistratibus opus est sine quorum prudentia ac
diligentia esse civitas non potest. Ubi rerum testimonia
adsunt, quid opus est verbis ? Corpori ut valeat multo cibo,
multa potione opus est, multo oleo, longa denique opera ;
continget tibi virtus sine apparatu, sine impensa.
Quid tibi opus est ut sis bonus ? Velle. Quae amicis suis
opus erant Atticus omnia ex sua re familiari dedit. Multa
sibi opus esse ajebat Verres, multa canibus suis, quos circa se
haberet.
P. 58. Veste non temere alia quam domestica usus est
Augustus, ab uxore, et sorore, et filia, et neptibus confecta.
11,000 in the text is a misprint for 1,100,000. See Gram. Sect. 81.
D
34
Tiberius valetudine prosperrima usus est, quamvis a tricesimo
setatis anno arbitratu suo earn rexerit, sine adjumento consiliove
medicorum. Annulo Marcelli simul cum corpore Hannibal
potitus, Salapiam literas misit ejus nomine compositas. Est
genus quoddam hominum, quod Helotes vocatur, quorum
ingens multitude agros Lacedaemoniorum colit servorumque
munere fungitur. Natura fert ut iis faveamus qui eadem
pericula quibus nos perfuncti sumus ingrediuntur. Sapiens
et praeterita grate meminit, et praesentibus ita potitur ut ani-
madvertat quanta sint ea, quamque jucunda. Quibus bestiis
is erat cibus, ut alius generis bestiis vescerentur, aut vires
natura dedit, aut celeritatem. Commoda quibus utimur, lu-
cemque qua fruimur, spiritumque quern ducimus, a Deo nobi&
dari atque impertiri videmus.
P. 59- Frustra ac sine causa* quid facere, Deo indignum
est. Excellentium hominum virtus imitatione non invidia
digna est. Quern non pudet hunc ego non reprehensione
solum, sed etiam pcena dignum puto. Fretus intelligentia
vesta, dissero brevius quam causa desiderat. Plerique, in-
genio freti, simul et cogitant et dicunt : sed certe iidem illi
melius aliquanto dicer ent, si aliud sibi tempus ad cogitandum,
aliud ad dicendum sumerent.
Ik
P. 59- Marius, anno septuagesimo, extractus arundineto
in quod se abdiderat, in carcerem Minturnensem jussu duum-
viri perductus est. P. Laenas S. Lucilium saxo Tarpeio
dejecit, et quum collegae ejus ad Sullam profugissent, aqua\
ignique iis interdixit. Proscriptorum liberi, exclusi paternis
opibus, etiam petendorum honorum jure prohibebantur. Con-
quirentibus ministris Sullae Caesarem ad necem, mutata veste,
nocte urbe elapsus est. Ibes avertunt pestem ab ^Egypto
quum volucres angues interficiunt atque consumunt. Lace-
dasmonii de diutina contentione destiterunt et suA sponte
Atheniensibus imperii maritimi principatum concesserunt.
Caedem a vobis liber isque vestris, Quirites, vastitatem, incen-
35
dia, rapinas, meo dolore luctuque depuli. Portia lex virgaa,
ab omnium civium Romanorum corporibus removit. Publius
Claudius quum cavea liberati pulli non pascerentur, mergi eos
in aquam jussit, ut biberent, quoniam esse nollent.
P. 60. Manlius thesauros Gallici auri occultari a Patribus
jecit, eaque res si palam fieret exsolvi plebem aere alieno posse.
Amicus abi; exonera civitatem vano forsitan metu. Haec
procurata ex libris Sibyllinis magna ex parte levaverunt reli-
gione animos.
P. 61, Poetae questionem attulerunt, quidnam esset illud
in quo ipsi differrent ab oratoribus. A meis rationibus non
abhorrebunt tuae. Cato, quum in senatu sententiam diceret,
locos graves ex philosophia tractare solebat abhorrentes ab
hoc usu forensi. Malevoli homines, ignari meae constantiae,
conabantur alienare a te voluntatem meam. Summum est
periculum ne equites, si nihil impetraverint, plane alienentur
a senatu. Hominum vita longissime distat a victu bestiarum.
Astutiae tollendae sunt, eaque malitia, quae vult ilia quidem
videri se esse prudentiam, sed distat ab ea plurimum.
P. 61. Apud Romanos mercenarii scribae existimabantur, at
apud Graecos nemo ad id officium admittebatur, nisi honesto
loco et industria ac fide cognita. In omnibus rebus Cato
singulari fuit prudentia et industria ; nam et agricola solers, et
reipublicae peritus, et magnus imperator, et probabilis orator.
Certior fiebat Augustus qua aetate, qua statura esset quicunque
filiam ejus Juliam adiret. Caesar ad Ariovistum Valerium
misit, summa virtute et humanitate adolescentem. Fuisse
traditur Caesar excelsa statura, colore candido, nigris oculis,
valetudine prospera. Bona valetudo jucundior est eis, qui e
gravi morbo recreati sunt, quam qui nunquam aegro corpore
fuerunt. Marcellus adverse rumore fuit, super quam quod
male pugnaverat, quia media aestate Venusiam in tecta ab-
D2
36
duxisset. Memoria ita fuit nuM Curio, ut aliquoties, quum
tria proposuisset in dicendo, quartum adderet.
P. 62. Quis est qui credat Apollinem Latine Pyrrho^
respondisse ? Praeterea, Pyrrhi temporibus jam Apollo versus
facere desierat. Arabes, et Phryges, et Cilices, quod pastu
pecudum maxime utuntur, campos et montes hieme et aestate
peragrant. Vere primo ad edictum copiae convenerunt, ut
Hannibal, quum recensuisset auxilia omnium gentium, Gades
profectus, Herculi vota exsolvit. Cervi mares cornua habent,
solique animalium omnibus annis stato veris tempore amittunt,
ideo sub ipsa die quam maxime invia petunt. Thynnorum
captura est a Vergiliarum exortu ad Arcturi occasum ; reliquo
tempore latent in gurgitibus imis. Quum obsideretur praesi-
dium Romanum a Ligustinis hirundo, a pullis ablata, ad
Fabium Pictorem allata est, ut, lino ad pedem ejus adligato,
significaret nodis quoto die adventurum esset auxilium. Obiit
Augustus decimo quarto Kalendas Septembris, hora 1 diei nona f
septuagesimo et sexto aetatis anno.
P. 63. Centum et octo annis postquam Lycurgus leges
scribere instituit, prima posita est Olympias. Dictator insti-
tutus est decem fere annis post primos consules T. Larcius.
Regiis annis dinumeratis intelligi potest, anno fere centesimo
et quadragesimo post mortem Numae primum Italiam Py-
thagoram attigisse. Homeri etsi incerta sunt tempora, tamen
annis multis fuit ante Romulum. Corpus Alexandri Mem-
phim, et inde paucis post annis Alexandriam, translatum est
Socrates supremo vitae die de immortalitate animi multa dis-
seruit, et paucis ante diebus, quum facile posset educi e
custodia, noluit.
P. 63. Consul ipse ita institit operi, ut die quadragesimo
quinto quam ex silvis detracta materia esset, naves, instructs
armatseque, in aquam deductae sint. Post annum quintum
expulsus erat Aristides, in patriam revocatus est.
37
Tyrus, septimo mense quam oppugnari ceepta erat, capta est.
Pharnacem, Mithridatis filium, Caesar quatuor quibus in con-
spectum venit horis una profligavit acie. Saeculis multis ante
gymnasia inventa sunt, quam in his philosophi garrire ccepe-
runt.
P. 64. Demosthenes, qui abhinc annos prope trecentos
fuit, jam turn Pythiam cum Philippe facere dicebat (^iXfw/^eiy).
Carthogo diruta est, quum stetisset annos DCLXVII, abhinc
annos CLXXVII. Quod pro Cornificio me abhinc ampKus
annis xxv spopondisse dicit Flavius, velim des operam ut
investiges sitne ita. Si Cn. Pompeius abhinc annos quingen-
tos fuisset, mors extinxisset invidiam, resque ejus gestae sem-
piterni nominis gloria niterentur.
P 64. Saturni stella xxx fere annis cursum suum
xionficit ; Jovis stella eumdem signorum orbem annis xn
conficit. ^Estus maris bis accidit horarum duodecim spatio.
Pompeius undequinquagesimo die ad imperium populi Roma-
ni Ciliciam adjunxit. Exclusi ab Heraclidis Orestis Uberi,
jactatique cum variis casibus turn saevitia maris, quintodecimo
anno sedem cepere Lesbum insulam. Exercitus Alexandri
xv dierum spatio Caucasum superavit, qui Asiam perpetuo
jugo dividit
P. 64. Quis te potius Scipio de majorum dixerit institutis,
quum sis clarissimis ipse majoribus ? Nemo elegantius Scipione
intervalla negotiorum otio dispunxit. Nihil est amabilius
virtute, nihil quod magis alliciat homines ad diligendum.
Tullus Hostilius non solum proximo regi dissimilis, sed fero-
cior etiam Romulo. Supervacuus foret in studiis longior
labor, si nihil liceret melius invenire praeteritis. Quum jus-
titiam quaeramus, rem multo omni auro cariorem, nullam
profecto molestiam fugere debemus.
P. 65. Nihil libentius populus Romanus adspexit, quam
elephantos cum turribus suis, qui non sine sensu captivitatis,
D3
38
submissis cervicibus, victores equos sequebantur. Multitude
alioqui impotens, soeva, mutabilis, ubi vana religione capta
est, melius vatibus quam ducibus suis paret. Turba militum
muliebriter propemodum culta, luxu magis quam decoris armis
conspicua erat. Victus est Xerxes Themis toclis magis con-
siliis, quam armis Graeciae. Simulatio eorum qui ut benefici
videantur multa faciunt, vanitati est conjunctior quam liberali-
tati.
P. 66. Obsessi acrius quam constantius proelium inierunt,
quippe ut Macedonum signa circumagi vident, repente sistunt
gradum. Consilium Mazacis non ratione prudentius quam
eventu felicius fuit ; ad unum omnes cum ipso duce interfecti
sunt. Acrior impetu atque animis, quam compositior ullo
ordine, pugna fuit. Festinationem Caesaris aliquamdiu morata
Massilia est, fide melior quam consilio prudentior. Non
timeo judices, ne odio inimicitiarum mearum inflammatus,
libentius haec in ilium eyomere videar quam verius.
P. 66. Turres in muris Babylonis denis pedibus quam
murus altiores sunt. Aliquanto patientius mortem quam dede-
cora suorum tulit Augustus. Est consuetude Siculorum ut
nonnunquam uno die longiorem mensem faciant, aut biduo.
Quanto latius officiorum patet quam juris regula ! Via qua
omnes commeabant altero tanto longior erat, sed omnium
rerum abundans erat. Hoc tibi confirmo, nihilo te nunc
majore in discrimine esse quam quemvis nostrum. Sol, quern
mathematici amplius duodeviginti partibus confirmant majo-
rem esse quam terram, quantulus nobis videtur i
Verbs.
P. 67- Citius vitam veniamque militibus AntoHianis
Caesar promisit, quam illis ut ea precarentur persuasum st.
Juvenes magna spectare, et ad ea rectis studiis debent con-
tendere ; quod eo firmiore animo facient, quia non modo non
39
invidetur illi aetati, verum etiam favetur. Invident homines
maxime paribus aut inferioribus ; sed etiam superioribus ali-
quando invidetur. Ego mihi nunquam minus quam hesterno
die placui ; qui, dum obsequor adolescentibus, me senem esse
sum oblitus. Meum mihi placebat edictum, illi suum.
Magnum beneficium, quod non me Brundisii interfecisti ;
fateor ; quanquam nemo erat eorum qui turn tecum fuerunt,
qui mihi non censeret parci oportere.
P. 67- Praefectum equitum Thessalorum Parmenioni con-
jungi jubet Alexander, et quod is imperasset impigre exsequi.
Sisygambis Alexandri pedibus advoluta est, ignorationem
nunquam antea visi regis excusans. Proximis applicatur omne
quod tenerum est, et in eorum similitudinem crescit : inde saepe
nutricum et paedagogorum pueri retulerunt mores. C. Caesar
quum a piratis retineretur nunquam aut nocte aut die, aut
excalceabatur aut discingebatur. Praeparant hiemi herinacei
cibos, ac volutati super jacentia poma, affixa spinis portant in
cavas arboreas. Sanguis per venas in cunne corpus diffunditur.
Quaeritur utrum mundus, terra stante, circumeat, an, mundo
stante, terra vertatur.
Use and Connexion of Tenses.
P. 68. Me Pompeius Capuam venire voluit, et adjuvare
delectum, in quo parum prolixe respondent Campani coloni.
Vagamur egentes cum conjugibus et liberis, in unius hominis,
quotannis periculose aegrotantis, anima positas omnes nostras
spes habemus. Haec omittam ; augeo enim dolorem retrac-
tando. Quod interest inter metentem agricolam et serentem,
hoc inter eum qui paravit amicum et qui parat.
P. 69. Ne ilia quidem quae videntur confusa et incerta,
sine ratione, quamvis subita sint, accidunt. Quemadmodum
tot amnes non mutant saporem maris, ita adversarum impetus
rerum viri fortis non mutat animum. Ut ab his qui templa
diruunt, aut simulacra conflant, nihil deis nocetur, ita quicquid
40
fit in sapientem petulanter, superbe, frustra tentatur. Quum
penes unum est omnium summa rerum, regem ilium unum
vocamus, et regnum ejus reipublicae statum.
P. 69. Quoniam Mare Superum obsidetur, Infero naviga-
bo, et Crotonem petam aut Thurios. Haec scelera partim
parantur et jam cogitantur. Caetera ad senatum referentur,
quern jam vocari videtis. Sic obstupuerunt, sic furtim non-
nunquam inter se adspiciebant, ut non jam ab aliis indicari,
sed indicare se ipsi viderentur. Ego amissam rempublicam
puto, cum vulneribus suis, turn medicamentis iis quae parantur.
Quum Senatus tot millium morientium gemifru exterritus esset,
Sylla " Hoc agamus" inquit " P. C. pauculi seditiosi mee
jussu occiduntur."
P. 70- Milites itirieri quam praelio aptiores erant, raptim-
que arma capiebant ; alii in jugum mentis evaserant, ut hostium
agmen inde prospicerent ; equos plerique fraenabant. Cohors
quae excubabat ad tabernaculum regis, verita ne majoris motus
principium esset, armare se cceperat. Principio rerum, gen-
tium nationumque imperium penes reges erat. Marcone Crasso
utile fuisset, tune quum maximis opibus fortunisque florebat,
scire sibi trans Euphratem cum ignominia esse pereundum ?
Miltiades hostem fore tardiores dixit, si animadverterent auderi
adversus se tarn exiguis copiis dimicare. Quum insula in
jEgeo mari surgeret, spumabat mare et fumus ex alto ferebatur.
P. 70. Clodius eos qui dicerent dignitati esse serviendum,
reipublicae consulendum, insanire dicebat. Cneius Domitius
legem tulit, ut sacerdotes, quos antea collegae sufficiebant,
populus crearet. Pythagoras perturbationes animi lyra com-
ponebat Tempois, quod adhuc aut surripiebatur aut excidebat,
collige et serva. Armorum et equitandi peritissimus Caesar,
laboris ultra fidem patiens erat ; in agmine nonnunquam equo,
saepius pedibus anteibat.
P. 71- Phrebidas Lacedaemonius, quum exercitum Otyn-
thum duceret, iterque per Thebas faceret, arcem oppidi, quse
41
Cadmea nominatur, occupavit. Pyrrhus, quum Argos oppi-
dum oppugnaret in Peloponneso, lapide ictus interiit. Caesar
Cornelium Dolabellam, consularem et triumphalem virum,
repetundarum postulavit, absolutoque Rhodum secedere statuit.
Tempore extreme ad dimicandum cunctantior factus est
Caesar, nihil se tantum acquisiturum victoria opinans, quantum
auferre calamitas posset. Nero sine mora nomen suum in albo
profitentium citharaedorum jussit adscribi, sorticulaque in
urnam cum caeteris demissa, intravit ordine suo. Hannibal,
quotiescunque cum Romania congressus est in Italia, semper
discessit superior.
P. 72. Qui adipisci veram gloriam volet justitise fungatur
officiis. Videndum est ne quos ob benefacta diligi volemus,
eorum laudem atque gloriam nimis efferre videamur. Omnibus
in rebus disserendis, hac lege utendum est, ut explicetur quid
declaretur eo nomine de quo quaeretur. Qui rempublicam
gubernabunt, consulere debebunt ut earum rerum copia sit
quae sunt necessaria. Habebis in me animum a prseceptis tuis ^
non repugnantem ; sequar enim Rationem, quo me cunque
ducet. Si dolor summum malum est quis non miser erit,
quum doloribus premetur, aut etiam quum sciet id sibi posse
evenire ? Declinatio malorum, quum ratione fiet, cautio appel-
letur, eaque intelligatur in solo esse sapiente.
P. 72. Negant aliqui sapientem suscepturum ullam reipub-
licae partem, extra quam si eum necessitas coegerit. Romam
quum venero, quae perspexero scribam ad te, et maxime de
dictatura. Geram tibi morem, et ea quae vis ut potero expli-
cabo ; nee tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa
quae dixero. Multa alia ad te scribam, quum primum ero
aliquid otii nactus. Mihi dolebit, non tibi, si quid ego stulte
fecero. Si qua me res isto adduxerit, enitar, si quo modo
potero, ut praeter te nemo dolorem meum sentiat. E tribus
reipublicae formis nullam ipsam per se probo, anteponoque
singulis illam quae conflata fuerit ex omnibus.
42
P. 73. Darius ad Euphratem contendit id demum credens
fore ipsius, quod celeritate praeripere potuisset. Amyntas,
quum in illo statu rerum id quemque quod occupasset habi-
turum arbitraretur, velut certo jure possessum, JEgyptum
petere decrevit. Praemonitus est somnio Cyrus, ut quern pri-
mum postera die obvium habuisset, socium coeptis assumeret.
Promisit Hannibal Gallis, se non stricturum ante gladium,
quam in Italiam venisset. Utinam emori fortunis meis honestus
exitus esset, nee vivere contemptus viderer, si injurise con-
cessissem !
P. 73. Multi non vivunt, sed sunt victuri ; differunt
omnia. Si una est interiturus animus cum corpore, vos
memoriam nostram pie inviolateque servabitis. Dejotarus rex,
quum ex itinere quodam proposito revertisset, conclave illud ubi
erat mansurus, si ire perrexisset, proxima nocte corruit.
Vedius Pollio devorandos servos objecit muraenis quas esurus
erat. Romani Poenos, qui Saguntum oppugnarunt, ultimis
cruciatibus affecturi fuerunt. Alexander excursurus cum
valida manu fuerat ad Athenas delendas. Foedus in haec
verba cum Antiocho conscriptum est : Ne quern exercitum,
qui cum populo Romano sociisve bellum gesturus erit, rex per
fines regni sui transire sinito. Sulpicius pronuntiavit, nocte
proxima, ab hora secunda usque ad quartam horam, lunam
defecturam.
P. 74. An tu censes ullam anum tarn deliram futuram
fuisse, ut somniis crederet, nisi ista casu nonnunquam concur-
rerent ? Varro dicit Musas Plautino sermone locuturas fuisse,
si Latine loqui vellent. An censes me tantos labores susceptu-
rum fuisse, si iisdem finibus gloriam meam quibus vitam essem
terminaturus ? Pollio Asinius Caesarem existimat suos rescrip-
turum et correcturum commentarios fuisse.
P. 74. An Cn. Pompeium censes tribus suis consulatibus,
tribus triumphis laetaturum fuisse, si scisset se in solitudine
43
JEgyptiorum trucidatum iri ? De Antonio quoque Balbus ad
me scripsit : te tamen scire volo, me neque isto nuntio pertur-
batum esse, neque jam ullo perturbatum iri. De Pompeio
scio nihil, eumque nisi in navim se contulerit, exceptum iri
puto. Magna in spe sum mihi nihil temporis prorogatum iri.
P. 75- E legatis Vejentium unus senatui dixit, in fatis
Vejentium scriptum esse, fore ut brevi a Gallis Roma capere-
tur. Otlio speraverat fore ut adoptaretur a Galba, idque indies
expectabat. Illud tibi affirmo, si rem ex sententia gesseris,
fore ut ab omnibus collaudere. Me in summo dolore, maxime
consolatur spes, fore ut infringatur hominum improbitas, et
consiliis tuorum amicorum, et ipsa die.
P. 75. In Ciceronis ad Atticum epistolis sic omnia de
mutationibus reipublicae perscripta sunt, ut nihil in iis non
appareat. Non est provincia, ut opinor, excepta duntaxat
Afric& et Sardinia, quam Augustus non adierit. Tanta est
corruptela malae consuetudinis, ut ab ea tanquam igniculi
virtutis extinguantur ; exorianturque et confirmentur vitia.
Sunt qui Marium concurrentem cum Telesino occubuisse
prodiderint. Sisygambis, " Rex," inquit, " mereris, ut ea
precemur tibi, quae Dario nostro quondam precati sumus ; et,
ut video, dignus es qui tantum regem non felicitate solum, sed
etiam sequitate superaveris.
P. 76. Tantam rerum ubertatem natura largita est, ut ea
quae gignuntur donata consulto nobis, non fortuito nata,
videantur. Bene fecit Silius, qui transegerit, neque enim ei
deesse volebam, et quid possem timebam. Ego rebus meis
gestis hoc sum assecutus, ut bonum nomen existimer. Pauci
reperti sunt, qui nullis praemiis propositis vitam suam hostium
telis objecerint.
P. 76- Reperiam multos quibus quidquid velim facile
persuadeam. Testes omnes, si cuperent, interficere non pos-
sent : nam dum hominum genus erit, qui accuset eos non
44
deerit. Ego puto Csesarem facturum ut praesidia deducat ;
vicerit enim si consul factus erit, et minore scelere vicerit,
quam quo ingressus est patriam. Si quid Curionis sermo
ejusmodi attulerit, quod ad te scribendum sit, id litteris meis
adjungam. Quoad Pompeius in Italia fuit, sperare non destiti ;
nunc, si vel periculo experiendum erit, experiar certe ut hinc
avolem.
P. 77- Nonnulli patres familiarum testamento caverunt, ut
ab haeredibus suis victimae in Capitolium ducerentur, votum-
que pro se solveretur, quod superstitem Augustum reliquissent.
Servii Tullii sollertia ita est ordinata respublica, ut omnia
patrimonii, dignitatis, aetatis, artium, officiorumque discrimina
in tabulas referrentur. Aliae dissensiones erant ejusmodi quae
non ad delendam sed ad commutandam rempublicam pertine-
rent. Filiam et neptes ita instituit Augustus ut etiam
lanificio assuefaceret, vetaretque loqui aut agere quidquam,
nisi quod in diurnos commentaries referretur.
P. 77- Trans Rhenum Tiberius ita vitam instituit, ut
sedens in cespite nudo cibum sumeret, saepe sine tentorio
pernoctaret. Non arbitrabar, quum consul designatus ab
equitis Romani filio defenderetur, de generis novitate accusato-
res esse dicturos. Magnam haec res difficultatem ad consilium
capiendum adferebat ; ne si maturius ex hibernis copias
educeret ab re frumentaria laboraret.
P. 7& Consules neque senatus consulto neque litteris
praeceperant mihi quid facerem. Si quid erit in Commentario
meo, quod minus Graecum videatur, non dicam, quod Lucul-
lus dixerat, se, quo facilius hlstorias suas probaret Romani
hominis esse, idcirco barbara quaedam dispersisse. Vehemens
Favonius erat, et multam materiam ceciderat miles, ut aditum
per saxa faceret; haec vapore inaruerat, igneque injecto
flammam in ora hostium ventus ferebat.
45
P, 7& Secutum est bellum gestum apud Mutinam ; in
quo si tantum Atticum prudentem dicam, minus quam debeam
praedicem. Ego vero, in eis etiara causis in quibus omnis
nobis res cum judicibus est, non cum populo, tamen si a corona
relictus sim, non queam dicere. Orationes quas historiae suae
interposuit Thucydides, imitari neque possim si velim, nee
velim fortasse si possim. Si cum hac exceptione detur mihi
sapientia, ut illam inclusam teneam, nee enunciem, rejiciam.
Multas opportunitates praetermisi, quas si queri velim praeteri-
tas, nihil agam nisi ut augeam dolorem tuum, indicem stultitiam
meam. Multos circa unam rem ambitus fecerim, si quae de
Marcelli morte variant auctores omnia exsequi velim. Si me
malis civibus restitisse dicam, nimium mihi sum am et non
sim ferendus.
P. 79. Alexandrum dixisse ferunt, " Nisi Alexander essem,
essem libenter Diogenes. 1 ' Sunt innumerabilia generis ejus-
dem, quae quidem non ferrem, nisi haberem socium, studiorum
meorum Atticum nostrum. Haec tibi ridicula videntur, quia
non ades, quae si videres, lacrimas non teneres. Si quis has
platanos circumfoderet, si irrigaret, non nodosi essent rami et
squalidi trunci. Si dii philosophiam bonum vulgare facerent,
si prudentes nasceremur, sapientia, quod in se optimum habet
perdidisset ; inter fortuita esset.
P. 79. Socrates dicere solebat, omnes in eo quod scirent
satis esse eloquentes. Iliensium legatis, paulo serius consolan-
tibus, respondit Tiberius, se quoque vicem eorum dolere, quod
egregium civem Hectorem amississent. Pyrrhum, maximum
praeceptorem certaminis gymnici, solitum aiunt his quos
exercebat praecipere, ne irascerentur. Interea cum Musis nos
delectabimus ; nee mihi unquam veniet in mentem Crasso
invidere, neque pcenitere quod a me ipso non desciverim. De
republica video te omnia colligere, quae putes aliquam spem
mihi posse adferre mutandarum rerum. Pompeio statim re-
46
scrips! (hominemque certum misi de comitibus meis) non me
quaerere ubi tutissime essem.
P. 80. Parmenio Damascum quarto die pervenit, jam
metuente praefecto ne sibi fides habita non esset. Dubitanti
mihi quid me facere par sit, magnum pondus affert benevolen-
tia erga Pompeium ; qua demta, melius esset in patria perire,
quam patriam servando evertere. Magnitude doloris, modum
excedentis, necesse est delectum verborum eripiat.
Indicative Mood.
P. 81. Volumnia debuit in te officiosior esse, et id ipsum
quod fecit potuit diligentius facere. Ad mortem te duci jussu
consulis, jampridem oportebat ; in te conferri pestem istam,
quam tu in nos omnes jamdiu machinaris. Est signum imago
avi tui, qui amavit unice patriam et cives suos, quae quidem te
a tanto scelere, etiam muta, revocare debuit. Mazaeus, qui si
transeuntibus flumen supervenisset, haud dubie oppressurus
fuit incompositos, in ripa demum adequitare cepit. Deleri
potuit exercitus si quis ausus esset vincere. Si homines
rationem, bono consilio a diis immortalibus datam, in fraudem
malitiamque convertunt, non dari illam quam dari humano
generi melius fuit. Quae conditio non accipienda fuit, potius
quam relinquenda patria. Quum in acie stare ac pugnare
decuerat, turn in castra refugerunt ; quum pro vallo pugnan-
dum erat castra tradiderunt. Plato philosophos ad rempubli-
cam ne accedere quidem debere putat, nisi coactos ; aequius
autem erat id voluntate fieri.
Subjunctive Mood.
P. 82. Romana prodigia, Horatius, Mucius, Claelia, nisi
in annalibus forent, hodie fabulse viderentur. Erat Dario
47
mite et tractabile ingenium, nisi naturam fortuna plerumque
corrumperet. Socrates servo aiebat, " Caederem te nisi irasce-
rer" ; admonitiouem servi in aliud tempus distulit, illo tempore
se admonuit. Si bonum esset ira, perfectissimum quemque
sequeretur ; at iracundissimi sunt infantes, senes et aegri. Si
Cn. Pompeium Neapoli valetudo abstulisset, indubitatus
populi Romani princeps excessisset. Concilium tuum mihi
optatum foret, si liceret omne tempus apud te consumere : odi
enim celebritatem et fugio homines. Si quern reorum elabi
rumor esset, subitus aderat Tiberius, judicesque legum et
religionis admonebat. Etiamsi non is esset Caesar qui est,
tamen ornandus videretur.
P. 83. Si bona existimatio divitiis praestat, et pecunia
tantopere expetitur, quanto gloria magis est expetenda !
Maxima est in sensibus veritas, si sani sunt, et omnia removen-
tur quae obstant et impediunt. Si deus es, tribuere mortalibus
beneficia debes, non sua eripere. Si gubernator praecipua
laude fertur, qui navem ex hieme marique scopuloso servat ;
cur non singularis ejus existimetur prudentia, qui ex procellis
civilibus ad incolumitatem pervenit ? Si id dolemus, quod
amico nostro jam frui nobis non licet, nostrum est id malum,
quod modice feramus, ne id non ad amicitiam, sed ad domesti-
cam utilitatem referre videamur. Si me ames, si te a me
amari scis, enitere per amicos, clientes, hospites, libertos deni-
que ac servos tues, ut scida ne qua depereat ex iis libris, quos
Serg. Claudius reliquit. Parvi sunt foris arma, nisi est con-
silium domi.
P. 84. Si vicinus tuus vestem pretii majoris habeat quam
tu habes, tuamne an illius malis ? Si quis populum Romanum
quasi hominem considerat, ut cosperit, ut adoleverit, ut quasi
ad quendam juventae florem pervenerit, ut postea velut con-
senuerit, quatuor gradus ejus inveniet. Currit vox concavo
parietum spatio, quamvis levi sono dicta verba perferens, si
48
nulla inaequalitas impediat. Qui haec procul videt, etiamsi
quid agatur nesciat, in scena esse Roscium intelligit. Qui
sapientem formant undique consummatum, non modo cognitione
coelestium et mortalium instituunt, sed per quaedam parva sane
si ipsa demum aestimes ducunt.
P. 84. An est quisquam qui hoc ignoret, quum de homine
occiso quaeratur, posse jure factum esse defendi : nisi vero ex-
istimatis dementem P. Africanum fuisse, qui quum interroga-
retur, quid de T. Gracchi morte judicaret respondit, jure cae-
sum videri. Si remissior esse voluissem, summae mihi crudeli-
tatis in patriam fama subeunda erat : nisi vero cuipiam J.
Caesar crudelis nudius tertius visus est, quum sororis suae
virum vita privandum esse dixit. Mors illata per scelus iisdem
semper poenis tenetur : nisi forte magis erit parricida si quis
consularem patrem, quern si quis humilem necaverit. Cur
nunc primum Caesari resistamus, potius quam quum quinquen-
nium prorogabamus ? nisi forte haec illi turn arma dedimus, ut
nunc cum bene parato pugnaremus.
P. 85. Putares Syllam venisse in Italiam, non belli vindi-
cem sed pacis auctorem ; tanta cum quiete exercitum per
Calabriam Apuliamque duxit. Putaresne unquam accidere
posse ut mihi verba deessent ? neque solum ista vestra oratoria,
sed haec etiam levia nostratia ? Alexander, haud secus quam
ac si parentis suae mors nuntiata esset, crebros edidit gemitus :
crederes eum inter suas necessitudines flere, et solatia non
adhibere sed quaerere.
P. 86. Sint sane ista bona quae putantur, honores, divitiae,
voluptates, caetera ; tamen in iis ipsis pothmdis. gestiens laeti-
tia turpis est. Intersit inter vitae dignitatem summorum at-
que infimorum ; non alio facinore clari homines, alio obscuri
necantur.
P. 86. Thursinum cognominatum esse Augustum satis
certa probatione tradiderim, nactus puerilem imagunculam ejus
49
seream veterem, ferreis ac pasne jam exolescentibus literis, hoc
nomine inscriptam. Frater, bona tua venia dixerim, ista
sententia maxime obest reipublicae, quum aliquid verum et
rectum esse dicitur, sed obtineri, id est resist! posse populo, ne-
gatur. Libenter his qui ita prodiderunt accesserim, Romulum,
adjutum legionibus avi sui, Romam condidisse : quum aliter
firmare urbem novam, cum imbelli pastorum manu vix potuis-
set. Vix ullius gentis, astatis, ordinis hoimnem inveneris cujus
felicltatem fortunae Metelli compares. Feras putem, quibus
ex raptu alimenta sunt, meliores quo iratiores ; sed patientiam
laudaverim bourn et equorum. Non negaverim tristem atro-
cemque vobis visam orationem meam ; quanto creditis facta
vestra atrociora esse quam verba mea ? Nescias utrum magis
detestabile vitium sit ira, an deforme. Non in quadrigis eum
secundum numeraverim, aut tertium, qui vix e carceribus
exierit, quum palmam jam primus accepit. Tertia ratio
effodiendi metalli opera gigantum vicerit ; cuniculis per magna
spatia actis, cavantur montes ad lucernarum lumina.
P. 87- Velim tibi persuadeas nihil me majore studio a te
petere, nihil te mihi gratius facere posse, quam si omnibus tuis
opibus Lamiam in petitione juveris. Velim vos, animae meae,
cum Pomponio, cum Camillo, cum quibus vobis videbitur
consideretis, utrum honeste vos Romae esse possitis. De
Dionysio fugit me ad te antea scribere : tu tamen videbis si
erit (quod nolim) arcessendus, ne molesti simus invito. Nae
ego baud paullo Socratis animum malim, quam eorum omnium
fortunas qui de eo judicaverunt.
P. 87- Quis neget oranes leves, omnes cupidos, omnes deni-
que improbos esse servos ? Si nosmetipsi, qui ab delectatione
omni negotiis impedimur, ludis tamen delectamur, quid tu admi-
rere de multitudine indocta ? Quis non jure miretur platanum,
umbrae gratia tantum, ex alieno petitam orbe ? Quid videatur
ei magnum in rebus humanis cui aeternitas omnis totiusque
mundi nota sit magnitude ? Unus furiosus gladiator contra
E
50
patriam gerit bellum: huic cedamus, hujus conditiones
audiamus ?
P. 88. Sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum
superiorem velis vivere. Suum quisque noscat ingenium,
acremque se et bonorum et vitiorum suorum judicem praebeat.
Ne committas ut quum omnia tibi suppeditata sint a nobis,
tute tibi defuisse videare. Si meam salutem contra fratris tui
impetum in me crudelissimum defenderim ; satis habeas nihil
me etiam tecum de ejus injuria conquerL Ego si Scipionis
desiderio me moveri negem, quam id recte faciam viderint
sapientes ; sed certe mentiar. Sitne igitur malum dolere
necne, Stoici viderint, qui conclusiunculis, non ad sensus
permanantibus, efficere volunt non esse malum dolorem.
Nihil inquies omnino scripseris ; qui inagis effugiam eos qui
volent fingere ?
P. 89. Hannibal vinculo quodam ita copias copulavit, ut
nulla nee inter ipsos nee adversus ducem seditio extitent.
Oratio mentes judicum permovet, impellitque ut aut oderint
aut ament aut invideant, aut salvum velint ; aut misereantur
aut punire velint. Thucydidis conciones ita multas habent
obscuras abditasque sententias, vix ut intelligantur ; quod est
in oratione civili vitium vel maximum. In vitiis maritimarum
urbium inest ilia magna commoditas, ut id quod agri efferant
sui quascumque velint in terras portare possint. Multorum
consulum praefecturas sic accepit Atticus, ut neminem in
provinciam sit secutus. Caesar Brundisii tantum navium
reperit, ut anguste quindecim millia legionariorum militum
quingentos equites transportare possent. In vindicandis
injuriis haec tria lex secuta est, ut aut eum quern punit
emendet, aut poana ejus caeteros meliores reddat, aut sublatis
malis securiores caeteri vivant.
P. 89- Haec est opinio populiHomani inductum esse nomen
religionis, non tarn ut te impedirent quam ut ne quis Alexan-
51
driam vellet ire. Gallinae avesque reliquae pullos quum
excluserint ita eos tuentur, ut et pennis foveant ne frigore
laedantur. Si potest virtus efficere, ne miser aliquis sit, facili-
us efficiet ut beatissimus sit ; minus enim intervalli est a beato
ad beatissimum, quam a misero ad beatum. Etsi Graeci apud
Artemisium pari praelio discesserant, tamen eodem loco non
sunt ausi manere : ne si pars navium adversariorum Eubosam
superasset, ancipiti premerentur periculo.
P. 90. Si Caesar diripiendam urbem daturus est, vereor ut
Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Addo etiam illud,
quod vereor tibi ipsi ut probem. Timeo ut omnes labores
sustineas, quos te suscipere video. Foedus quia senatus non
jusserat veretur Hiempsal, ut satis firmum sit.
P. 90. Metuo ne intercludamur, ut quum velitis exire non
liceat. Vir improbus nunquam a scelere ob earn causam
abstinebit, quod id natura turpe judicet, sed quod metuat ne
emanet. Pavor ceperat milites, ne vulnus Scipionis mortife-
rum esset. Monuit Alcibiades Philoclem periculum esse, ne
immodestia militum occasio daretur Lysandro exercitus
opprimendi. Gallus diffidebat paucitati cohortium quae
Placentiae erant, ne longius obsidium et vim Germanici exerci-
tus parum tolerarent. Apud Romanes non moastitia tantum
ex re male gesta erat, sed pavor etiam, ne extemplo castra
hostis adgrederetur.
P. 91. Utrum Pompeius consistere uspiam velit, an mare
transire velit, nescitur : si manet, vereor ne exercitum satis
firmum habere non possit. Infirmitatem valetudinis tuae video,
et vereor ne praesenti fortunae tuae sufficere non possis. Non
est periculnm, ne qui leonem aut taurum pingat egregie idem in
multis aliis quadrupedibus facere non possit. Vereor ne forte
non aliorum utilitatibus, sed propriae laudi servisse videar.
Intellexi literis tuis te vereri ne superiores mihi redditae non
essent.
E2
52
P. 91- Centuriatis comitiis lex lata est, nequis magistrate
civem Romanum adversus provocationem necaret neve verbe-
raret. Praeclaram hoc quoque Thrasybuli, quod quum pluri-
mum in civitate posset, legem tulit nequis anteactarum rerum
accusaretur neve mi'Maretur. Hoc praecipicndum videtur
lectoribus ne alienos mores ad suos referant, neve ea quae ipsis
leviora sunt pari modo apud caeteros fuisse arbitrentur. Re-
bellantes barbaros captivos sub lege venumdedit Augustus, ne
in vicina regione servirent, neve intra tricesimum annum
liberarentur. Matres familiae, passis manibus obtestabaatur
Romanos, ut sibi parcerent, neu, sicut Avarici fecissent, ne
mulieribus quidem atque infantibus abstinerent. Boni viri
est haec duo tenere in amicitia ; primo nequid fictum sit neve
simulatum, deinde non solum ab alio allatas criminationes
repellere, sed ne ipsum quidem esse suspiciosum.
P. 92. Obducuntur libro aut cortice arbores, quo sint a
frigoribus et a caloribus tutiores. Sublata erat celebritas
virorum ac mulierum in funeribus, quo lamentatio minueretur,
Milites Romani, fixis in terram pilis, quo leviores ardua eva-
derent, cursu subeunt.
P. 93. Me non sane hoc quidem tempore movet respub-
lica ; non quo aut sit mihi quidquam carius, aut esse debet ;
sed desperatis etiarn Hippocrates vetat adhibere medicinam.
Senatui majora visa sunt consilia tua quam erant expectata ;
non quo unquam de tua voluntate dubitasset, sed quod quo
progredi velles non satis exploratum habebat. Ego non quo
libenter male audiam, sed quia ego causam non libenter relin-
quo, ut iracundia efferar et judices abalienem, nimium patiens
et lentus existimor. Mulier ad pedes Sulpiciag procidit et se
terrendi amatoris causa, non quo quidquam de Bacchanalibus
sciret, loquutam esse dixit.
P. 93. Mihi quidem apud vos de meis majoribus dicendi
facultas non datur; non quod non tales fuerint quales me
53
videtis, sed quod laude popular! atque honoris vestri luce
caruerunt. Etsi eo te adhuc consilio usum intelligo ut id
reprehendere non audeam, non quin ab eo ipse dissentiam, sed
quod ea te sapientia esse judicem, ut meae earn anteponam,
tamen amicitiae nostrae vetustas me hortata est ut ad te scriberem.
P. 93. Abesse non potest quin ejusdem hominis sit
qui improbos probat, probos improbare. Nego ullam gem-
mam aut margaritam fuisse, quin conquisierit Verres, in-
spexerit, abstulerit. Non est dubium quin is qui liberalis
benignusve dicitur officium non fructum sequatur. Mini-
mum abfuit Octavianus quin periret concursu et indigna-
tione turbas militaris, quod gregarium militem discruciatum
necasse credebatur. Quum regnum Bithyniae publicum est
populi Romani fkctum, numquid causae est quin omnes agros,
urb^, portus, totam denique Bithyniam decemviri vendituri
sint ? Ea est perturbatio omnium rerum, ut suae quemque
fortunas maxime pceriiteat, nemoque sit quin ubivis quam ubi
est esse malit. Ut ab urbe discessi, nullum adhuc intermisi
diem quin ad te scriberem. Virgilii ac T. Livii imagines et
scripta paullum abfuit quin Caligula ex omnibus bibliothecis
amoveret : quorum alterum ut nullius ingenii minim aeque
doctrinae, alterum ut verbosum in historia negligentemque
carpebat. Non dubito quin, sine mea commendatione (quod
tuum est judicium de hominibus) ipsius Lamiae causa studiose
omnia facturus sis,
P. 94. Non deterret sapientem mors quae propter incertos
casus quotidie imminet, propter brevitatem vitae nunquam
longe potest abesse, quominus commodis reipublicae suisque
consulat. Est finitimus oratori poeta, in hoc quidem certe
prope idem, nullis ut terminis circumscribat jus suum, quo-
minus ei liceat vagari quo velit. Quum soluta nobis est
eligendi optio, quumque nihil impedit quo minus id quod
maxime placeat facere possimus, omnis dolor est repellendus.
Lege de revocando Cicerone lata, nemini civi quo minus
adesset satis justa visa est excusatio. Milites Caesaris aegre
retenti sunt quin oppidum irrumperent, graviterque earn rem
tulerunt, quod stetisse per Trebonium quo minus oppido
potirentur videbatur. Non Isocrati quominus haberetur
summus orator offecit, quod infirmitate vocis ne in publico
diceret impediebatur.
P. 95. Utinam extarent ilia carmina, quae multis saeculis
ante suam aetatem in epulis esse cantitata, a singulis convivis
de clarorum virorum laudibus, in Originibus scriptum reliquit
Cato. Varronis sermo facit expectationem Caesaris, atque
utinam ipse Varro incumbat in causam ; quod profecto cum
sua sponte, turn te instante faciet. Utinam, Quirites virorum
fortium copiam tantam haberetis, ut haec vobis deliberatio dif-
ficilis esset, quemnam potissimum huic hello praeficiendum pu-
taretis. Pisonis humanitas, virtus, amor in omnes nos tantus
est, ut nihil supra possit: utinam ea res ei voluptati sit,
gloriae quidem video fore. Utinam nostrae villae secessum
concupiscas, ut tot tantisque dotibus ejus maxima commen-
datio ex tuo contubernio accedat.
P. 96. Dicunt viros bonos earn justitiam sequi quae sit,
non earn quae putetur. Critias certos homines ad Lysandrum
in Asiam misit, qui eum certiorem facerent, nisi Alcibiadem
sustulisset nihil earum rerum fore ratum quas ipse Athenis
constituisset. Audivi hoc dicere quendam de quibusdam
oratoribus, ad quos causam suam detulisset, gratiorem sibi
fuisse eum qui negasset quam ilium qui recepisset ; sic homi-
nes fronte et oratione magis quam ipso beneficio reque capiun-
tur. Quidam putant Julium Caesarem, pensitatis suis et
inimicorum viribus, usum occasione rapiendae dominationis
quam aetate prima concupisset. Castra Alexandri magno
ignis fulgore Dario conlucere visa sunt, et paulo post Alexan-
der adduci ad ipsum in eo vestis habitu, quo ipse fuisset. Sat
55
celeriter fieri ajebat Augustus, quidquid fieret satis bene ; et
minima commoda, non minimo sectantes discrimine, similes
esse aureo hamo piscantibus ; cujus abrupti damnum nulla
captur4 pensari posset. Alexandrini, Afticique et Hispani-
cnsis belli incertus auctor : nam alii Oppium putant, alii Hir-
tium, qui etiam Gallici belli novissimum imperfectumque
librum suppleverit. Scipio ratus est non in Barbaris tantum
virium esse ponendum, ut mutando fidem (qua? cladis causa
fuisset patri patruoque) magnum momentum facer ent
P. 97- Maxima voce clamat populus, neque se uni neque
paucis velle parere; libertate omnes carere, sive regi sive
optimatibus serviant. Scipio se illud satis scire dixit, Locren-
ses, etsi male de populo Romano meriti essent, in meliore
statu sub iratis Romanis futures, quam sub amicis Carthagi-
niensibus fuissent. Siculi or are se Patres Conscriptos aiunt,
ut si nequeant omnia, saltern quae cognosci possint ex bonis
suis restituantur dominis. Magi adfirmant solem Graecorum,
lunam esse Persarum ; quoties ilia deficiat ruinam stragemque
illi genti portendi. Cernebant milites mare, quo arctius vo-
lutetur inter insulam Tyrum et continentem, hoc acrius
furere. Cato dicere solebat ob hanc causam prsestare nostram
rempublicam casteris civiatibus, quod non esset unius ingenio,
sed multorum, nee uria hominis vita, sed aliquot constituta
saeculis et astatibus.
P. 98. Non est infitiandum Hannibalem tanto praesti-
tisse caeteros imperatores prudentia quanto populus Romanus
antecedat fortitudine cunctas nationes. Hanc video sapieritis-
fiimorum fuisse sententiam, legem neque hominum ingeniis
excogitatam, nee scitum aliquod esse populorum, sed aeternum
quiddam quod universum mundum regeret. Non novus hie
mos est senatus populique Romani, putandi quod optimum
sit esse nobilissimum. Sententiae Zenonis sunt ejusmodi,
sapientem gratia nunquam moveri, nnnquam cujusquam de-
licto ignoscere ; solos sapientes esse, si distortissimi sint,
E 4
56
formosos ; si mendicissimi div^tes ; si servitutem serviant,
reges; nee minus delinquere eum qui gallum gallinaceum
furatus sit, quum opus non fuerit, quam eum qui patrem suf-
focaverit. Temere credunt multi eum qui orationem bonorum
imitetur, facta quoque imitaturum. Misera est ilia quidem
consolatio, sed tamen necessaria, nihil esse praecipue cuiquam
dolendum in eo quod accidat universis. Invenio a Cn. Octavio
factam porticum duplicem ad Circum Flaminium, quae Co-
rinthia sit appellata a capitulis aereis columnarum.
P. 98. Denuntiante Pompeio pro hostibus , se habiturum
qui reipublicse defuissent, Caesar medios et neutrius partis
suorum sibi numero futures pronuntiavit. Agesilaus magna
industria bellum apparavit, et quo studiosius armarentur in-
signiusque ornarentur milites, praemia proposuit quibus or-
narentur quorum egregia in ea re fuisset industria. Quomodo
adsequi poterat Lacedaemon, ut bonis uteretur regibus, quum
esset habendus rex quicumque regio genere natus esset ? Mazaeo
mandavit Darius, ut regionem quam Alexander esset aditurus
popularetur atque ureret ; quippe credebat inopia debellari
posse, nihil habentem nisi quod rapiendo occupasset. Decre-
tum invenio jam lege C. Fannii Cons. xi. annis ante tertium
Funicum bellum, ne quid volucre poneretur, praeter gallinam
quae non esset altilis. Drusus arcliitecto suo, Tu vero inquit,
ita compone domum meam, ut quidquid agam ab omnibus
perspici possit. Pietas erga Deum postulat, ut nihil ab eo
expetatur quod sit injustum atque inhonestum. Non dubium
est quin quod ariimans sit, habeatque sensum ac rationem,
nielius sit quam quod his careat.
P. 99. Quum Caligula ab ignotis inter familiares et a pa~
rentibus inter liberos heres nuncuparetur, derisores vocabat,
quod post nuncupationem vivere perseverarent. Non solum
corrumpi non potuerunt Afri, sed etiam legates Lacedsemona
miserunt, qui Lysandrum accusarent, quod sacerdotes fani
corrumpere conatus esset. Ab Apamea in Phrygian! per
57
regionem Aulocrenem itur ; ibi ostenditur platanus ex qua
pependerit Marsyas, ab Apolline victus. Causa coccygi
subjiciendi pullos esse putatur quod sciat se invisam cunctis
avibus. In Hercynio saltu inusitata genera avium acce-
pimus, quarum plumae ignium modo colluceant noctibus.
Augustus Thallo, a manu, quod pro epistola prodita denarios
quingentos accepissetj crura fregit. Mirabile videtur quod
non rideat haruspex, haruspicem quum videat. Plato
escam, voluptatem appellat, quod ea videlicet homines ca-
piantur ut pisces hamo. Nemo ipsam voluptatem quia
voluptas sit aspernatur, aut odit, aut fugit, sed quia conse-
quuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi
nesciunt.
P. 100. Causarum illustrium quascumque defendi, nunc
quam maxime conficio orationes ; Pythagoreumque more?
exercendae memorise gratia, quid quoque die dixerim, audierim,
egerim, commemoro vesperi. Videsne ut in proverbio sit
ovorum inter se similitudo ; tamen hoc accepimus, Delios, qui
gallinas alere permultas quaestus causa solerent, quum ovum in-
spexerant, quae id gallina peperisset dicere posse. Ista quam
tu describis negotiatio est, non amicitia, quae quid consecutum
sit spectat. Ipsae me Athenae non tarn operibus magnificis,
exquisitisque antiquorum artibus delectant, quam recordatione
summorum virorum, ubi quisque habitare, ubi sedere, ubi
disputare sit solitus. Pyrrhi legati, pulsi cum muneribus suis
ab urbe, interroganti regi suo, quid de hostium sede sentirent,
urbem templum sibi visum, senatum regum concilium respon-
derunt. Lydus et Tyrrhenus fratres fame compulsi sortiti
dicuntur, uter cum parte multitudinis patria decederet. Sors
Tyrrhenum contigit, qui in Italiam pervectus est. In incerto
est, utrum Caesarem magis nasci reipublicae profuerit an non
nasci. Attulit quodam die Cato in curiam praecocem ex
Africa provincial ficum, ostendensque Patribus, Interrog^ vos,
inquit, quando hoc pomum demptum putetis ab arbore ? Ad
Rubiconem flumen qui provinciae ejus finis erat paullum con-
stitit Caesar, ac reputans quantum moliretur, conversus ad
proximos, Etiam nunc, inquit, regredi possumus : quod si pon-
ticulum transierimus omnia armis agenda erunt. Habes quid
timeam, quid optem, quid etiam in posterum destinem, tu quid
egeris, quid agas, quid velis agere invicem nobis scribe. Con-
sulis, an existimem te in tribunatu causas agere debere ;
plurimum refert quid esse tribunatum putes, inanem umbram
an potestatem sacrosanctam.
P. 102. Quis est tarn ignarus qui non intelligat reipublicae
salute contineri suam ? Quis tantus est quern non fortuna
etiam humillimi auxilio indigere cogat ? Eos voces quorum
mores a tuis non abhorreant. Ea est Romana gens quse victa
quiescere nesciat. Ego is sum qui nihil unquam mea potius
quam civium meorum causa fecerim. Zeno nullo modo is
erat, qui, ut Theophrastus, nervos virtutis incideret, sed
contra qui omnia quae ad beatam vitam pertinerent, in virtute
poneret. Talem te esse oportet, qui primum te ab impiorum
civium societate sejungas. Quae philosophorum oratio tarn
exquisita est, quae sit anteponenda bene constitutae civitati,
publico juri et moribus ? Nomen legati ejusmodi esse debet,
quod etiam inter hostium tela incolume versetur.
P. 102. In Laurentino meo, nihil audio quod audisse,
nihil dico quod dixisse preniteat : nemo apud me quenquam
sinistris sermonibus carpit. Multa Augustus digna memorial
fecit, unde appareat illi iram non imperasse. Quisquis est
qui ostendat aliquid in te voluntatis, qui colat, qui domum
ventitet, is, in petitione consulatus in amicorum numero est
habendus. Myrmecides inclaruit ex ebore formicas et alia
parva animalia faciendo : quadrigam fecit, quam musca inte-
geret alis. Quum exprimere imaginem consuetudinis atque
vitae Epaminondae velim, nihil videor debere prastermittere
quod pertineat ad earn declarandam. Nobilitas Campanorum
rempublicam deseruerat, neque in senatum cogi poterant ;
59
in magistrate autem erat qui non sibi honorem adjecisset,
sed indignitate sua vim ac jus magistratui quern gerebat
demsisset.
P. 103. Nihil dicitur a philosophis, quod quidem recte
dicatur, quod non ab iis confirmatum sit, a quibus civitatibus
jura descripta sunt. Quis beatiorem quenquam putet, quam
eum cui nihil desit, quod quidem natura desideret, aut
firmiore fortuna, quam qui ea possideat quae secum, ut aiunt,
vel e naufragio possit efferre. Praeclarum a majoribus acce-
pimus morem, si eum teneremus, rogandi judicis, Quae salva
fide facere possit. Delubra omnia depeculatus est Verres ; deum
denique nullum Siculis reliquit, qui ei paulo magis affabre atque
antiquo artificio factus vidcretur. Eorum quos viderim Do-
mitius Afer et Julius Africanus longe praestantissimi ; ille
toto genere dicendi praeferendus, et quern in numero veterum
locare non timeas. Quanquam adeo excellebat Aristides ab-
stinentia, ut unus, quod quidem nos audierimus, cognomine
Justus sit appellatus, tamen exilio decem annorum multatus
est. Petitionis nostrae hujusmodi ratio est, quod adhuc pro-
videri possit. Quod commodo tuo fiat, quam primum velim
venias ; sin habes jam statutum quid tibi agendum putes, in
quo non sit conjunctum consilium tuum cum meo, supersedeas
hoc labore itineris.
P. 104. Nulli opera Cimonis, nulli res familiaris defuit ;
multos locupletavit, complures pauperes mortuos, qui unde
efferrentur non reliquissent, suo sumptu extulit. Consul non
modo Romam frumentum misit, sed et Catanam convexit,
unde exercitui qui ad Tarentum aestiva acturus esset posset
praeberi.
P. 104. Toto jam orbe pacato, majus erat imperium Ro-
manum, quam ut ullis externis viribus extingui posset : itaque
invidens Fortuna principi gentium populo, ipsum ilium in
exitium suum armavit. Extrui vetat sepulchium lex A the-
60
niensium altius quam quod quinque diebus homines quinque
absolverint, nee majorem lapidem imponi quam quod capiat
laudem mortui incisam quatuor heroicis versibus. Nulla facta
est transitio, metu magis Campanos quam fide continente, quia
majora in defectione deliquerant, quam quibus ignosci posset.
Famse ac fidei damna majora sunt quam quae sestimari possint.
Graeci et majores et magis ramosas arbores caedebant quam
quas ferre cum armis miles posset. Quis eorum qui haec
minora animadvertunt non intelligit, Canachi signa rigidiora
essse quam ut imitentur veritatem ?
P. 105. Sunt qui putent opinatum Caesar em, insidias
undique imminentes subire semel satius esse quam cavere
semper. Sunt philosophi ac fuerunt, qui Deum omnino
nullum habere censerent humanarum rerum procurationem :
sunt autem alii philosophi, et hi quidem magni atque nobiles,
qui Dei mente atque ratione omnem mundum administrari et
regi censeant. Quse quibusdam admirabilia videntur, per-
multi sunt qui pro nihilo putent. Multi sunt qui dicant, Scio
hoc illi non profuturum : sed quid faciam ? Rogat, resistere
precibus ejus non possum. Fuit qui suaderet appellationem
mensis Augusti ad Septembrem transferendam, quod hoc
genitus Augustus, eo defunctus esset. Reperies multos qui-
bus periculosa consilia quietis splendidiora videantur. In
omnibus saeculis pauciores viri reperti sunt, qui suas cupidita-
tes, quam qui hostium copias vincerent. Si qui sunt qui
philosophorum auctoritate moveantur, negantium sapientem ad
rempublicam aditurum, parumper audiant eos, quorum summa
est auctoritas apud doctissimos homines.
P. 106. Nemo est Orator qui se Demosthenis similem
esse nolit. Nulla est laus ibi esse integrum, ubi nemo est qui
aut possit aut conetur corrumpere. Nullum est animal praster
hominem, quod habeat aliquam notitiam Dei. Nihil est tam
difficile et arduum, quod non humana mens vincat ; nulli tam
61
feri affectus ut non disciplina perdomentur. Ipsa Peloponne-
sus fere tota in mari est, nee praeter Phliasios ulli sunt, quo-
rum agri non contingant mare. Etsi studium Graecarum
literarum Cato senior arripuerat, tamen tantum in iis progres-
sum fecit, ut non facile reperire posses, neque de Graecis
neque de Italicis rebus, quod ei fuerit incognitum. Circum-
spice omnia membra reipublicae, nullum reperies profecto,
quod non fractum debilitatumque sit : quae persequerer, si aut
melius ea viderem quam tu vides, aut commemorare possem
sine dolore. Non quenquam alium cujus operis primus fuerit
auctor, in eo perfectissimum, praeter Homerum et Archilochum
reperies. In bello, nihil tarn leve est quod non magnag inter-
dum rei momentum faciat. Nihil est tarn incredibile quod non
dicendo fiat probabile, nihil tarn horridum atque incultum
quod non splendescat oratione et excolatur. Lycurgus non
inventione legum Lacedaemoniarum magis quam exemplo
clarus ; siquidem nihil lege ulla in alios sanxit, cujus non ipse
primus in se documenta daret.
P. 107. Non est quod miremur Ephyren ab Homero
nominari Corinthum ; nam ex persona poetae et hanc urbem et
quasdam lonum colonias iis nominibus appellat, quibus voca-
abantur aetate ejus. Quid est cur tussis alicujus aut sternuta-
mentum, aut musca parum curiose fugata nos in rabiem agat,
aut clavis negligentis servi manibus elapsa ! De reliquis ita
velim tibi persuadeas, te nihil habere quod timendum sit,
praeter communem casum civitatis ; qui etsi est gravissimus
tamen ita viximus et id aetatis jam sumus, ut omnia quae non
nostra culpa nobis accidant fortiter ferre debeamus. De me
nihil laboro ; de pueris quid agam non habeo. Non est quod
dubites num tollere se homo supra humana possit, qui magnos
motus rerum securus adspiciat, et dura placide ferat et secunda
moderate.
P. 107. Quotusquisque ex judicibus est, qui non ea ipsi!
lege teneatur qua quaerit : peccavimus omnes, alii graviora, alii
62
leviora ; alii ex destinato, alii forte impulsi. Quotusquisque
philosophorum invenitur, qui disciplinam suam non ostenta-
tionem scientiae, sed legem vitae putet ; qui obtemperat ipse
sibi, et decretis suis pareat ? Cur isto modo non jam oracula
Delphis eduntur ; non modo nostra aetate sed jamdiu ; jam ut
nihil possit esse contemptius ? Quo tandem modo divina ilia
vis evanuit ? Vetustate, inquies. Quae vetustas est quae vim
divinam conficere possit ? Quid est quamobrem putes, te tuam
culpam derivare in aliquem posse ? Quis est qui, si clarorum
hominum scientiam rerum gestarum vel magnitudine vel utili-
tate metiri velit, non anteponat oratori imperatorem ?
P. 108. Habeo volumen proremiorum ; itaque in Tuscula-
no, qui non meminissem me usum illo prooemia quod est in
Academico tertio, conjeci id in librum de Gloria. Proximum
a diis imortalibus honorem memoriae ducum Augustus
praestitit, qui imperium populi Romani ex minimo maximum
reddidissent. Atticus, qui officia amicis praestanda sine factione
aestimaret, semperque a talibus se consiliis removisset, respon-
dit se neque cum quoquam de ea re collocuturum, neque
coiturum. Agesilaus, qui perniciosissimum fore videret, si
animadversum esset, quenquam ad hostes transfugere conari,
ad locum venit, quern extra urbem juvenes ceperant, laudavit-
que consilium eorum, quasi bono animo fecissent. Ipse mini
Caesar sua concessit voluntate ne in iis castris essem quae
contra Lentulum aut Pompeium futura essent, quorum bene-
ficia maxima haberem. Tarquinio quid impudentius, qui
bellum gereret cum iis qui ejus non tulerant superbiam ?
Nunquam satis digne laudari potest philosophia, cui qui pareat,
omne tempus aetatis sine molestid possit degere. O magna vis
veritatis, quae contra hominum ingenia et solertiam, contraque
fictas omnium insidias, facile se per se ipsa defendat ! Ut
cubitum discessimus me, qui ad multam noctem vigilassem,
arctior quam solebat somnus complexus erat. Me miserum,
qui non adfuerim !
63
P. 109- ^Egyptii olim Persarum opibus infensi, ad spem
adventus Alexandri erexerant animos, utpote qui Amyntam
quoque transfugam, cum precario imperio venientem, laeti
recepissent. Scipio eos milites non adspernabatur, qui ex
Cannensi exercitu superarent, ut qui neque ad Cannas ignavia
eorum cladem acceptam sciret, neque ullos aeque veteres milites
in exercitu Romano esse. Non facile agnoscitur callidus adula-
tor, quippe qui etiam adversando saepe assentetur, et litigare
se simulans blandiatur, atque ad extremum det manus vincique
se patiatur. Mihi quidem potestas tribunorum, pestifera
videtur, quippe quae in seditione et ad seditionem nata sit.
P. 110. Per idem tempus quum Antiochus Epiphanes
Ptolemaeum obsideret, missus est ad eum legatus Popilius
Laenas, qui juberet incepto desistere. Cydnus non spatio
aquarum sed liquore memorabilis, quippe leni tractu e fontibus
labens, puro solo excipitur, nee torrentes incurrunt, qui placide
manantem alveum turbent. Legati Carthaginienses Romam
venerunt, qui senatui populoque Romano gratias agerent, quod
cum his pacem fecissent, simulque peterent ut obsides eorum
redderentur. Oculi tanquam speculatores altissimum locum
obtinent, ex quo plurima conspicientes fungantur suo munere.
Literae inventae sunt quae subsidio oblivioni esse possent.
Rex Philippus Aristotelem filio Alexandro doctorem accivit, a
quo ille et agendi acciperet praecepta et loquendi. Claudii
successor Nero, Pompeii theatrum operuit auro in unum diem,
quod ostenderet Tiridati regi Armeniae.
P. 110. Non enim nos causa mundo sumus hiemem aesta-
temque referendi : nimis nos suspicimus, si digni nobis videmur
propter quos tanta moveantur ; suas ista leges habent. Qui
bene imperat paruerit aliquando necesse est ; et qui modeste
paret videtur qui aliquando imperet dignus esse. Idonea visa
est Laelii persona quae de amicitia dissereret, quum accepisse-
mus maxime memorabilem Scipionis et Laelii amicitiam fuisse.
64
P* 111. Unum est de quo nominatim nos queri religio
infixa animis cogat, et vos audire, si ita videbitur velimus.
Una foeminarum in omni aevo Larapido Lacedaemonia repe-
ritur, quae regis filia, regis uxor, regis mater fuerit. Notatu
dignum est unum omnino quinquennium fuisse, quo senator
nullus moreretur. Proxime quum apud centumviros dixissem,
subiit recordatio egisse me juvenem in eodem judicio : animus
ultra processit : ccepi reputare quos in hac causa, quos in ilia
socios habuissem ; solus eram qui in utroque dixissem.
P. 111. Magis quia volebant Romani, quidquid de Car-
thaginiensibus diceretur credere, quam quia credenda adferre-
bantur, statuit senatus Carthaginem excidere. Aspis saltuosam
regionem, castellisque munitam incolens, non solum imperio
Regis non parebat, sed etiam quae regi portarentur abripiebat.
Apelles perfecta opera proponebat pergula transeuntibus, atque
post tabulam latens, vitia quae notarentur auscultabat. Ele-
phanti, sicut per arctas vias magna mora agebantur, ita tutum
ab hostibus, quacumque incederent, agmen praebebant, quia
insuetis propius adeundi metus erat. Montani modo in pri-
mum, modo in novissimum agmen irruebant, utcumque aut
locus opportunitatem daret,
