(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Flavii Cresconii Corippi Iohannidos : sev, De bellis libycis libri VII. editi ex Codici medilanensi mvsei Trivvltii"

The person charging this material is re- 
sponsible for its return to the library from 
which it was withdrawn on or before the 
Latest Date stamped below. 

Theft, mutilation, and underlining of books are reasons 
for disciplinary action and may result in dismissal from 
the University. 
To renew call Telephone Center, 333-8400 

UNIVERSITY OF ILLINOIS LIBRARY AT URBANA-CHAMPAIGN 



JUN 2 6 1960 
JUJil 2 [ . 

M3o, 




. 



iWERSITY OF ILLIft 
UR&AM 




Trauhio de/ 



FLAVII CRESCONII CORIPPI 

IOHANNIDOS 

SEV DE BELLIS LIBYCIS 

LIBRI VII. 

EDITI 

EX CODICE MEDIOLANENSI MVSEI TRIVVLTII 

OPERA ET STVDIO 

PETRI MAZZVCCHELLI 

COLLEGII AMBROSIANI DOCTORIS. 




MEDIOLANI 

EX IMP. AC REG. TYPOGRAPHEO 

ANNO MDCCCXX. 



Digitized by the Internet Archive 

in 2012 with funding from 

University of lllinois Urbana-Champaign 



http://archive.org/details/flaviicresconiicOOcori 



c 

AD CLARiSSIMVM VIRVM 

IOHANNEM IACOBVM MARCHIONEM 

TRIWLTIVM 

PRAEFATIO. 



anrlem in conspectum Tuum, Clarissime Vir, Co- 
rippus Tuus, tamdiu abs Te expectatus, uenit. Vsque 
ab anno enim mdgccxiiii. , cum Tibi inclicassem domi 
Tuae in Museo refertissimo rerum pretiosissimarum 
latere Poema illud De Bcllis Libycis, iamdiu desidera- 
tum a litteratis uiris , statim significasti placere Tibi , 
ut ego illud quam primum publici iuris facerem. Tunc 
libenter hunc laborem suscepi, ne dicam potius temere 
atque imprudenter ; primo namque conspectu Codicis 
non animaduerti eundem esse undequaque et mancum 
et a manu imperitissima descriptum, ita ut opera indige- 
ret editoris magis periti. In eo exscribendo solummodo 
cognoui non esse onus aptum humeris meis ; sed nefas 
duxl non parere Tibi, cui tantum debeo. Possem tam 
longae morae caussas plures in medium afferre, inter 
quas non postremum tenet locum minus commoda ua- 
letudo , qua saepe utor : sed cum Tibi eaedem sint 
plane perspectae , satius erit eas praeterire; etiam ne 
aliis uidear potius tarditatem ingenii mei uelle sic 
obtegere. Atque illico orationem conuertam ad ea bre- 
uibus quamque planissime potero explicanda , quae 
Te sensi cupere edoceri , quaeque tradi sibi lector 



3 3 7A - # 



VI 

iure quodammodo postulat iii aditu ipso operis cuius- 
libet , quod primo ex uetustis tenebris in lucem pro- 
fertur. Dicam itaque primo de Poematis huius a Co- 
rippo compositi existentia ; deinde de Codicibus , qui 
illud descriptum habebant, deque unico Tuo superstiti; 
postmodum de argumento Poematis ipsius , atque de 
utilitate ex eodem capienda praesertim ad historiam 
illustrandam % ac postremo de ratione, quam secutus 
sum in eo edendo. 

Corippum scripsisse hoc Poema fassus est idem 
auctor in Fragmento Carmlnls in laudem lustini Aug. 
minoris , ubi u. XXXV. ait : 

Quid Libycas gentes, quid Syrtica proelia dicam 

lam libris completa meis? 
Attamen non desttnt alii testes. « Testis est » enim 
( ut uerbis utar Petri Francisci Fogginii in Praefationc 
ad suum Corippum p. xi. ) « aticlor anonymus , qui 
» Cresconianam Collectionem ueterum Canonum, alia- 
» que SS. Patrum Opuscula descripsit in membra- 
» naceo Ms. Codice saec. x. Romae in Bibliotheca 
» Vallicellana adseruato , et nunc notato tom. xvm. , 
» qui texens pag. i36. Opusculorum omnium a se 
» descriptorum Indicem , sub hoc titulo : Haec sunt , 
» quae in Codice habentur ; ita incipit : Concordia Ca- 
y> nonum a Cresconio Afncano Episcopo digesta sub 
» capitulis trecentis. Iste nimirum Cresconius Bella , et 
y> Victorias , quas lohannes Patricius apud Africam de 
» Saracenis gessit , hexametris uersibus descripsit sub 

» libris Hanc notam ( prosequitur Fogginius ) 

» iuris publici fecit Baronius (Ann. dxxvii. num. 76.), 
» et iterum ex ipso Codice descripsit, ac recudit Ma- 
» billonius ( It. Ital. p. 69. ) » Arguit deinde Fogginius 



VII 

non immerito Chifletium et Coutantium, quornm prior 
in Pracf. Opp. Ferrandi , et aker m Praef. ad Epi- 
stolas Romanorum Pontificum P. il. §. vn. n. 122. 
pag. cv. affirmauerant, Baronium inuenisse illam notam 
in Ms. Cod. Vaticano , et ex ipsa aetatem Cresconii 
Collectoiis Canonum produxisse ad exitum saeculi vn.; 
cum ex Anastasio Bibliothecario et Cedreno constet 
anno nl. Leontii Imp., idest Christi dclxxxxvil, Arabes 
obtinuisse Africam, ex eaque expulsos fuisse ab altero 
lohanne Patricio illuc misso ab ipso Leontio. In utrum- 
que autem errorem inciderant reuera Ger. Ioh. Vossius 
De Historicis Latinis lib. nl. par. il. cap. 11I. , Guil. 
Voellus in Praefatione ad Bibliothecam Iuris Canonici 
Veteris, editam Lutetiac Parisiorum anno mdclxl, etEm- 
manuel a Schelestrate in opere inscripto Ecclesia Afri- 
cana sub Primate Carthaginiensi ( Diss. IV. cap. vn. n. 3. 
p. 317. et 319. ac seq. edit. Paris. 1679.):, ac plures 
alii in postremum tantum : nempe Baronius loco ci- 
tato ; Pagius in eundem Baronii locum et ad annum 
dclxxxxvi. n. v. ; Labbeus in Conciliorum T. vi. edit. 
Paris. 1671. col. i38i.; Caueus in Scriptor. Ecclesiasticor. 
Historia Litteraria Vol. I. edit. Oxon. 1740. p. 600. 
an. 690. ; Oudinus in Commcntario de Scriptoribus Ec- 
clesiastlcly T. I. col. 1667. et seq. sapc. vii. nn. 690., 
qui etiam distinxit Corippum a Cresconio (ut fecerat 
Vossius, si conferas locum cit. cum eiusdem capite v. 
Libri il. De Poetis Latinis ) , illum auctorem dicens 
tantummodo Poematis Dc Laudibus Iustini , et hunc 
Collectionis Canonum; Dupinius in Nouvelle Bibliotheque 
des Auteurs Ecclesiastiques T. vi. Mons 1694. p. 45.; 
Ioh. lac. Hofmannus in Lexico Vniucrsali T. I. p. ioi3. 
edit. Lugd. Bat. mdcxcviii. ; Ceillerus in Histoire des 



VIII 

Autcurs Sacrds et Ecclesiastiques T. XVII. Paris iy5o. 
p. 757. ; Berardns in Praefationc ad Gratiani Canones 
genuinos ab apocryphis discretos Taurini 1752. p. xxvm.; 
Ballerinii in Tractatu de antiquis Collectionibus et Col- 
lectoribus Canonum ad Gratianum usque P. IV. cap. 11I. 
in Appendice ad S. Leonis Magni Opera seu T. 11I. 
Venet. 1757. p. cgliv. ; et alii fere omnes , qui de 
Concordia Canonum Cresconii egerunt ; quibus sub- 
scripsisse uidetur Andres in eius opere DelV Origine , 
de' Progressi e dello Stato attuale d' ogni Letteratura 
Parte seconda clelle Scienze Ecclesiastlche Libro terzo , 
To. xxi. edit. Venetae anni mdccc p. 46. Iis accen- 
sendus est etiam Quadrius in opere, cui titulus Della 
Storia e della Ragione d' ogni Poesia Vol. Quarto (T. vi.) 
Milano 1749« P« l \7-' c ^ e eo autem infra redibit sermo. 
Sed hac in re sequenda omnino est opinio Fogginii , 
qui p. xv. ait : « Aut minus ueraciter , aut saltem 
» minus diligenter indicatum puto ab Adnotatore » 
Codicis Vallicellani « argumentum Carminis De Bellis 
» Libycis , quod ei innotescebat Cresconii nomine in- 
» scriptum. Si enim , quia tunc forte in ore uulgi 
» celebrabatur praecipue insignis uictoria , quam re- 
» centius in Africa de Saracenis Iohannes Patricius 
» Imp. Leontio reportauerat, hanc illo nintoriam Cre- 
» sconiani Carminis argumentum esse adserere inten- 
» dit, falsitatis eum arguunt primi eiusdem Carminis 
» uersus a Cuspiniano editi, qui bellum indicant uario 
» ac diuturno marte agitatum , cum e contrario bel- 
» lum Saracenicum sub Leontio breui temporis spatio 
» confectum esse constet ex Anastasio Bibliothecario et 
» Cedreno .... Si quis (p. xvi.) autem malit Adnota- 
» torem, secundum aetatis suae morem, Saracenorum 



IX 

» nomine Africanas gentes appellasse , Africana licet 
» bella sub Iustiniano gesta iuclicar e uolucrit , eum 
» non fuisse mendacem dabo, sed in proprietate uer- 
» borum minus diligentem dicam. » 

Hinc prudenter , ut ego arbitror , ipse Fogginius 
non tantam fidem mereri Adnotatorem putat, quantam 
passim ei tribuunt citati Auctores , etiam dum affir- 
mat Cresconium Corippum Poetam eundem esse ac 
illum Cresconium Canonum Collectorem, nec non hunc 
reuera fuisse Episcopum. Concedit enim sub Iustiniano 
uixisse utrumque, sed iu Ujjlstola Collcctloni praemissa 
ad Liberinum aliquas deprehendit phrases, quae haud 
bene ( p. XV. ) conucniunt Episcopo ad Fpiscopum scri- 
bcnti. Hac in re nonnulli fortasse erunt , quibus ac- 
quiescere placebit opinioni Cl. Morcelli, qui in Africa 
Christiana ( Vol. nl. p. 3ai. et 329. ) testatur, Poetam 
nostrum Episcopum fuisse, nec non auctorem Brcuiarii 
ct Concordiae Canonum , sub anno dlxxi. ; etsi argu- 
menta Fogginii non modo non diluat, sed nec proferat 
quidem. Pieuera fateor , et quicumque Poema , quod 
iam primum utcumque in lucem a me profertur, le- 
gerit , mecum fateri debebit, nihil esse in lohannide, 
quod Episcopum dedeceat. Nullum sane amorem pro- 
fanum i*vupnip<s eo in Carmine, sed contra uere Chri- 
stianum Poetam illud ubique redolet. Imo , ut iam 
obseruauit Fogginius p. xxi. , Corippo familiares crant 
sacrae littcrae , quod eius ucrsus ostendunt , in quibus 
plura ex illis imitatur. Hoc idem confirmat lohannis , 
itaut fere de hoc ipso Poeinate dici queat , quod 
Barthius de aliis eiusdem auctoris Carminibus testatum 
reliquit Lib. xxi. Aduersar. cap. il. col. 10 14., nempe 
Phrasim sacram in eo singulis paginis apparere. Codices 

b 



X 

praeterea, qui illud continebant, et de quibus mox 
subhciendus est sermo, luculenter testantur Cresconium 
ciusdem esse auctorem. Cum autem hoc nomen fre- 
quentissimum fuerit in Africa , ut uel ex ipso opere 
Cl. Morcelli patet , in quo xxxv. Episcopos reperies 
sub Cresconii nomine , praeter unum Crisconium , ex 
opinione Fogginii recedere nequeo. De Flauii praeno- 
mine nihil est, quod dicam, nisi idem commune fuisse 
fere post Constantinianum saeculum apud Romanos et 
sub Romano imperio degentes. Cognomen uero Corippus 
peculiare est nostro Pofetae , nec ullum alium inueni 
hucusque eodem appellatum. Videtur autem id e Graeca 
lingua dcsumptum ex uocibus xopoQ puer uel pullus , 
aut niger , et \%itOQ equus ; quasi dicas equuleus , uel 
niger cquus , aut etiam puer idest seruus ab equis , uel 
equiso. 

Etsi Poema De Bellis Libycis olim pluribus in Co- 
dicibus descriptum exstiterit, de duobus tantum notitia 
ad eruditos uiros peruenit ; nam tertius Triuultianus 
hucusque latuit , uel penitus ignotus exstitit , quamuis 
in plurium doctorum hominum manibus fuerit, ut infra 
docebo. Antiquiorem Codicem fuisse patet illum , qui 
in Bibliotheca Monachorum Montis Casini diu fuit ad- 
seruatus, nempe a saeculo xi. usque adxvi. « Petrus » 
namque « diaconus ^ m «■■ rv^ggiuius p. x. ) « in Au- 
» ctario ad Chronicon Casinense Leonis Marsicani , 
» ubi inter libros , quos describi curauit Abbas Desi- 
» derius, ad Romanam Cathedram postea euectus sub 
» Victoris il. nomine , Cresconium memorat De Bellis 
» Libycis. Hunc Codicem in Bibliotheca Monasterii 
» Montis Casini adhuc superfuisse anno mdxxxii. noui 
( est idem Fogginius , qui loquitur ) « ex Ms. Codice 



XI 

» Vaticano 3961., qui Indicem continet Casinensium 
» Mss. Clementis VII. iussn coiifeotum , sic enim in 
» classe librorum grammaticalium legitur : Liber Crc- 
» sconii Incip. Victoris. » Suspicatus erat Fogginius , 
uel male indicatum hunc Codicem fuisse, uel mutilum 
exstitisse ; cum , teste Cuspiniano , Budensis initium 
sumeret ab hisce uerbis: Signa, duces, etc; sed nunc 
patet neutiquam id esse. Imo ex illa uoce Victoris 
constat Casineusem Codicem Pracfationem etiam ha- 
buisse , quam praesefert quoque Triuultianus. Vtrum 
eadem caruisset Ms. Budensis,' ex quo recitauit Cu- 
spinianus priores quinque uersus Poematis eiusdem in 
suo De Caesaribus et Impcratoribus libro, ubi de Iusti- 
niano agit , nobis non liquet. Etenim praeter titulum 
et illos quinque uersus, ex quibus reuera incipit Poema, 
quique eiusdem argumentum nobis ante oculos ponunt, 
nihil aliud de illo Ms. Cuspinianus nobiscum commu- 
nicauit. Neutrum autem eorundem Codicum ad nos 
usque perdurasse , non immerito est dicendum ; cum 
nondum Poema illud tamdiu expetitum , in lucem ue- 
nerit ; nec adhuc sciri ab ullo potuit, quid illis Codi- 
cibus factum sit , quoue peruenerint. De Casinensi 
enim Fogginius iam factus fuerat certior , ut ipse ait , 
a uiro dacr.n illius Bibliothecae Curatorc , nullam ibi re- 
stare membranam , quu.c Crvj^uriii nomen praeseferat , 
nullam , in qua de Bellis Libycis agatur. Angelus de 
Nuce , Abbas et Bibliothecarius Montis Casini, usque 
ab anno mdclxvi. , quo citatum illius Monasterii Chro- 
nicon edidit , ad seriem librorum , quos Desiderius 
describi curauerat, iure ac merito hanc notam appo- 
suerat : Eorum plurimi supcrsunt , non tamen omncs , 
expilata non scmel nostra Bibliotheca. 



XII 

Nanc uenlo acl Ms. Bibliothecae Budensis , qnam 

magnis impensis Matthias Coruinus Hungariae Rex L. 

millibus Codicum , ut ferunt , adornauerat. Ms. illum 

uidit Iohannes Cuspinianus Budae; non autem in Mo- 

nasterio Montis Casini , ut perperam refert I. A. Fa- 

bricius in utraque Bibliotheca sua Latina , illa nempe 

ueterum Auctorum , et altera mediae et infimae aetatis ,• 

et post eum Polycarpus Leyserus in Historia Poetarum 

et Poematum medii Aeui p. i74-<) nec n ° 11 auctor Col- 

lectionis Pisauriensis omnium Poematum To. VI. p. xii.; 

neque in Viennensi Austriae Bibliotheca, ut falso con- 

iectabat Barthius in Aduersar. lib. liv. cap. il. col. 2,585. ; 

neque in Bibliotheca Badensi , ut minus recte legitur 

in Appendice Bibliothecae Conr. Gesneri ab eo edita 

Turici anno mdlv. p. 2,6. art. Crastonius Gorippus, et in 

eiusdem Bibliothecac Epitome per Iosiam Simlerum Ti- 

guri MDLXXliii. p. 149--) ac eadem in Epitome postremo 

amplificata per loh. lac. Frisium ibidem anno mdlxxxiii. 

impressa p. 177. Est autem obseruandum hoc in opere 

distinctum fuisse Crastonium Gorippum a Cresconio. 

Illi tribuuntur Iohannidos libri , uti exstantes in Bi- 

bliotheca Badensi , teste Cuspiniano, alteri uero Bella 

in Africa gesta sub lustiniano Imp. carmine descripta , 

et Concordia Canonum. Porro ii hac in re uullo modo 

sunt aucliencli , cum prouocAnt »d Kbrnm Cuspiniani 

ipsius De Caesaribus. In hoc enim libro p. 176. edi- 

tionis Basileensis anni mdlxi. ita idem ait: Bellum uero 

Lybicum , quod Ioannes contra Aphros gessit , Fi. Cre- 

sconius Gorippus ( sic eum uocat ) octo libris prosequutus 

est , quibus titulum fecit lohannidos: quos in Regia Bi^ 

bliotheca Budae reperi. Hi sic incipiunt : 



XIII 

Signa, Duces, gentesque feras, Martisque rulnas, 
Jnsidias , stragesque uirum , durosque labores , 
Et Lybiae clades , et fractos uiribus hostcs , 
Indictamquc famcm populis , laticcsque ncgatos , 
Vtraquc lctifero turbantes castra tumultu. et reliqua. 
Sane Nic. Gerbelius operi Cuspiniani auctorum , quos 
idem citat, praemisit Catalogum , in quo legitur: Crasto- 
nius Gorippus , qui libros lohannidos scripsit , qui ha- 
bcntur in Bibliotheca Budensi. Sic plane habet tum 
citata editio Basileensis , tum altera Francofurti anni 
mdci. , quae in Bibliotheea nostra Ambrosiana prostant. 
Principem editionem , quae tamen postuma exiit Ar- 
gentorati anno mdxxxx., reuera nondum uidi; sed cum 
ex eadem repetitae sint posteriores, non est, cur ali- 
quis putet nouos editores ausos esse immutare textum 
auctoris. Ideoque uel a prima editione operis Cuspi- 
niani , uel fortasse ab errore Gerbelii factum est , ut 
alii , nempe Simlerus , et Gesnerus Crastonem uocaue- 
rint Cresconium nostrum. Eundem etiam Crisconium et 
Crcsccntium appellat Fabricius in citata Bibliotheca me- 
diae et infimac Latinitatis , nec non Crispum I. N. 
Erythraeus in Pinacothcca p. 2,5. Porro Fabricius per- 
peram culpam reiicit in Cuspinianum de falso Crastonii 
nomme. Christ Daumius quoque scribebat Nic. Heinsio 
anno mdclxxih. lulnjLiutcia^ Cvrippi in Bibliothcca Bu- 
densi fuisse: ut uidere est in Burmaimiana Sylloge Epi- 
stolarum To. v. p. 217. 

Sed quandonam , inquies , uiderit Cuspinianus Io- 
hannidem Budae , ut ipse ait , in Rcgia Bibliotheca. 
Nic. Gerbelius in Epistola ad Lectorcm data Argento- 
rati, Kalen. Augusti, ab anno redempti Orbis MDXXXX., 
et praefixa Operi Cuspiniani De Caesaribus , in qua 



XIV 

aliqua de uita auctoris congessit, haec de eodem ait: 
Imperator Diuus Mancimilianus , eum in Senatum suum 
adsciuit: eumque in Vngariam, Boemiam , Poloniamque 
Oratorem misit, annis duodecim continuis. Imo ipse Cu- 
spinianus in Epistola praemissa Diario suo De Con- 
gressu Caesaris Maximiliani Augusti , et trium Regum , 
Hungariac , Bohemiae , et Poloniac , Vladislai , Ludo- 
uici , ac Sigismundi , in Vrbe Viennensi facto , XVU 
Julii, Anno Christi M. D. XV., Iacobo Vilinger scribebat 
ex Vienna uigesima Augusti : Quinque annis uoluo hoc 
saxum , quibus uigesies ct quater in Hungariam Orator 
iui. In ipso quoque Diario , quod exstat post cit. li- 
brum De Caesaribus p. 6 1 7. legitur : Remissus cst itaque 
Cuspinianus a Buda ad Caesarem ; et paulo post: Prae- 
missus est itaque Cuspinianus Budam. Hinc non ambi- 
gendum est , uidisse Cuspinianum Budea Codicem Co- 
rippi intra annos mdx. et mdxv. Hoc eodem tempore 
procul dubio Cuspinianus alios quoque Codices ibidem 
consuluit; nam in suo Commentario iri Aurelii Cassiodori 
Consules ad annum Christi ccccx. p. 434. edit. Fran- 
cofurti mdci. sic ait : Budae in bibliotlteca regia , dum 
illic oratorem Caes. Maximiliani apud Vladislaum rcgem 
agerem , mirae uetustatis Procopium Graecum reperi , 
quem mihi rex mutuo dedit : in quo ? cum conferrem 
cum Latino , muita ctccs^ u4o<.(«itai,- cam lacer et man- 
cus uenit ad manus interpretis: quod et crebro lamentatur. 
Quid autem actum sit de illo Codice Corippi , huc- 
usque ignoratur. Notum est enim , cum Solimanus ll. 
Turcarum imperator anno mdxxvi. totam fere Hunga- 
riam suis armis subiecisset , et Budam expugnauis- 
set , celebrem illam Bibliothecam , a Matthia Coruino 
Hungariae rege , ut iam dixi , coadunatam , direptam 



XV 

fuisse, uarieque distractam. Hinc illius Codices plures 
in Bibliothecas migrauerunt , ut testatur Lambecius 
Commentariorum de Augustissima Bibliotheca Vindobo- 
nensi Libro I. num. xxxvi. p. 70. editionis Kollarii , 
ubi de iis agit, qui eandem uariis temporibus dita- 
uerunt, ex quibus unus fuit ipse Cuspinianus, aliquot 
etiam ex Budensibus libris a se comparatis, dum eidem 
praeesset. Struuius quoque in Introductione in Notitiam 
Rci Littcrariae ct usum Bibliothccarum cap. il. §. XVIII. 
p. 67. et seq. editionis Tennensis anni mdccx. de disper- 
sione Bibliothecae Budensis agit , et alios ex Corui- 
nianis Codicibus in Guelferbytana unumque in Salana 
Bibliotheca seruari affirmat :, qui subdit etiam in pri- 
uatorum Bibliothecis reperiri huiusmodi Codices. Porro 
Georgius Remus nactus est in Bibliotheca Augusti 
iunioris Ducis Luneburgi Codicem , qui continebat 
Opera Barth. Fontii , quemque auctor obtulerat Regi 
Matthiae, ut putat idem editor, qui illa anno mdcxxi. 
Francofurti typis commisit. In Bibliothecis Italiae quo- 
que uisuntur plures Mss. Budenses. Aliquot possidere 
Estensem animaduertit Tiraboschius in Historia Litte- 
raria Italiae T. vn. P. I. p. a3o. secundae editionis 
Mutinensis. Inueniuntur Florentiae quoque in Biblio- 
theca La«rontlana , ut monet nos Bandinius in illius 
Catalogo Codicum Zatinorum To. I. col. i^.. 143. et 
696. , et To. il. col. 846. , quatuor Codices exscripti 
anno mcccclxxxvhi. et sequenti pro Matthia Coruino; 
sed ii fortasse ob eius mortem , quae contigit anno 
mcccclxxxx. pridie nonas uel vin. Idus Aprilis, relicti 
fuerant Florentiae., atque a Leone P. x. redempti. Sed 
Codicem descriptum ibidem T. il. col. 759. prodiisse 
ex Budensi bibliotheca, testatus est, qui illum emerat 



XVI 

Constanthiopoli. Imo Brassicanus in Praefatione ad suum 
Saluianum nos docet , ab ipso Hungariae rege Ludo- 
uico , qui patri suo Vladislao successit anno mdxvi. , 
obtinuisse , antequam Turcae Budam ingrederentur , 
uarios Codices Coruinianos. Tandem residui cccc. cir- 
citer Codices , Buda a Christi fidelibus recuperata , 
Viennam traducti fnerunt anno mdclxxxvi., non tamen 
opera Lambecii, ut falso narrat Tiraboschius Historia 
supra citata T. vi. P. I. p. 159.; nam ipse Lambecius 
usque ab anno mdclxxx. inter uiuos esse desierat. 
Tres Codices tantum ille anno mdclxvi. Viennam e 
Budensi Bibliotheca retulerat, permittente ipso Tur- 
carum domini administro , ut idem Lambecius testa- 
tur Commentar. Lib. il. cap. ix. col. 948. editionis 
citatae. 

Quod uero ait Stmuius de priuatorum Bibliothecis, 
dicendum est etiam de Museo Triuultio , in quo tres 
Codices existunt insignes , si membranas , scripturam, 
et ornatus praecipue spectes , qui depicta ostendunt 
stemmata regni Hungariae et praedicti eius regis Mat- 
thiae , nec non huius emblemata uaria. Sunt iidem 
praegrandi forma , et cooperti corio purpureo, in quo 
uisuntur adhuc impressa huiusmodi quoque insignia 
praeter uaria aurea ornamenta, omncs Latiui, et sae- 
culo XV descripti. In priorl habentur loannis Dama- 
sceni sententiae , item Anselmi Archiepiscopi Cantuariensis 
Monologion , eiusdem Prologion , Cur Deus Homo , De 
Processione S. Spiritus , De Fermentato et Azimo , De 
Voluntate triplici uel de Similitudinibus , De Conceptu 
Virginis , De Sacramentis Ecclesiae. Alter complectitur 
Commentaria Porphirionis et Acronis in Q. Horatium Flac- 
cum. Tertio denique continentur haec , nempe Laertii 



XVII 

Diogenis Vitae atque Sentcntiae eorum qui in Philoso- 
phia claruerurti i praemissa Epistola mterpretis Lathii 
F. Ambrosii Trauersarii Camaldulcusis ad Cosmum 
Medicem : Hcrodotus dc Vita Homeri , cui praeit Perc- 
grini Allii iuterpretis Pracfatio ad Laurentium Medi- 
cem ; P. Virgilii Maronis Vita per Donatum Grammati- 
cum edita ; Vitae quorundam Latinorum Poetarum a P. 
Candido editae ; Pomponii Infortunati in M. Annaei 
Lucani Vitam ; Ex Annumcrationibus Euscbii de Tem- 
poribus pcr Olympiadas Poetarum quorundam Latinorum 
Vitae • Verba M. Fabii Qu* ***M>**mL de Institutionc ora- 
toria Libro decimo cum de Poetis Latinis tractat. Tres 
isti Codices Mss. Coruiuiaui uideutur mihi praecipue ex 
charactere descripti Floreutiae, qua in urbe rex Mat- 
thias , teste Struuio loco supra citato p. 66. et seq. , 
quatuor insignes librarios magnis impendiis semper aluit s 
quorum is labor unicus , ut omnes melioris notae auctores 
ct Graecos et Latinos exscriberent. Postremus Ms. sane 
Florentinum se prodit manifeste ex sequenti nota, quae 
in calce eiusdem legitur , nempe : Franciscus Sassettus 
Thomac filius florentinus Ciuis faciundum curauit. Mitia 
Fata Mihi. Cum Thomam tum Franciscum Sassettum 
plurium reuera Codicum possessore? fuisse testantur 
IulianelUua Lr Prctefat. ad Biscionii Catalogum Biblio- 
thecae Mcdicea—-Lct**rcn.ti<* r *<**> p. ^a-s-ai. nota (63.) , et 
Bandinius in suo Catalogo eiusdem Bibliothecae , ut 
patet ex Indice in To. V. nerbo Sassettus col. *758. 
Quin imo Bandinius ipse To. I. Catalogi Codicum Grae- 
corum m Praefatione p. xi. scripsit : Nec omittendl 
Codices ferme quinquaginta Gentis Sassettae , qui quum 
anno MCCCCXLIX. notentur , uix dubitandum , et hos in. 
Cosmi potestatcm deuenissc, Obseruandum est etiam illud 



XVIII 

elTatum Maia Fata Mihi , inscriptum fuisse in omnibus 
Codicibus , qui nomcu Francisci Sassctti habent. Ne 
credas tamen Codicem Triuultianum , qui Laertii Vitas 
continet ex Bibliotheca Medicea prodiisse , cum insi- 
gnia gentilitia , quae illum intus et foris ornant , et 
praecipue Coruus cum anulo ia rostro , dubium nullum 
relinquant eundem Ms. ad Bibliothecam Coruinianam 
spectasse, uel ex cessione Franeisci Sassetti , uel etiam 
postquam distracta fuerit huius Bibliotheca. Hanc Mi- 
chael Verinus Mediceae aequiparabat scribens ad Pe- 
trum Ridolfum, prout legitur in illius Epistola edita 
a Bandinio Tomo nl. cit. Catalogi Bibliothecae Lauren- 
tianae col. 480., in qua sic ille ait: Non est mihi Saxetta, 
uel Medicea bibliotheca , sed cst scrinium paruum refer- 
tum cmendads libris, quos uel Attalicis uestibus praepono. 
De eodem Francisco Sassetto luculentum testimonium 
exstat apud Barth. Fontium , qui plura ad illum Epi- 
grammata direxit , et a quo praeterea Liber suorum 
Carminum Saxettus inscriptus fuit , ut uidere est in 
editione citata Operum eiusdem Francofurtensi anni 
mdcxxi. p. 374. et seqq. 

Attamen ad Budensem Bibliothecam nunquam spe- 
ctauit Codex , quo u^or in edendo Corippi Poemate. 
Constat enim uel ex collatione uersuum, quos publici 
iuris fecerai au~ r :„i„„ >1? , ^ v \fo a ee Budae perspecto, 
non eundem plane fuisse ac nostrum , ut patebit cui- 
que inspicienti notas, quas adieci ad priores quinque 
uersus Libri I. Quinimmo ille Codex octo continebat 
libros , et noster plusquam septem nunquam enumera- 
uit. Praeterea Triuultianus Codex Mediolani exscriptus 
fuit saeculo xini. , eademque in urbe semper exstitit , 
\\t breui me comprobaturum spero. Ideo Mediolanensis 



XIX 

a me uocatus est in ipsa libri fronte , ut statim lectores 
mouerem nec Budensem iieqne Casinensem me nactum 
fuisse. Ex charactere illo inter Latinum et Teutonicum, 
quem Semigotthicum appellat uulgus , nec non ex iila 
crassiori papyro , cuius usus uiguit praecipue saeculo 
xiiil, coniicio ad idem saeculum spectare. Charta re- 
uera praesefert siguum quoddam mihi ignotum , nempe 
palliolum bipartitum , uel uittas duas dependentes , 
nescio an ab ala extensa , uel a cornu ceruino. Sed 
in ipso Codice adiectae fuerunt eodem , ut puto , sae- 
culo , plures aliae chartae , I™ cj«ibus aliorum poetarum 
carmina exscripta sunt charactere non absimili illi, quo 
Corippi Poema est descriptum. In prima autem ex hisce 
chartis uisitur corona laurea , et reliquae , quae con- 
stant foliis XV. , referunt anguem Vicecomitum absque 
puero tamen , ut passim conspicitur in papyro Medio- 
lanensi saeculi etiam xv. Aliud argumentum , ex quo 
patet Mediolani exstitisse usque a saeculo XHII. Codi- 
cem nostrum , sumo ex Inl. Schedis in eodem Ms. 
repertis , quae continent Periochas quasdam ad aliquot 
eiusdem Poematii Libros. Videntur autem illae ab ea- 
dem manu conscriptae, quae Codicem exarauerat. Porro 
in ipso Ms. ad Lib. nl. u. 345. , ut moneo iu Noia ad 
eumdem lomm , haec leguntur : Hic describitur morta- 
litas quasi sicut. /"«*'* mitiytvttt • *>* PcWocha ad eundem 
locum respondens sic se habet : describit mortalitatem , 
et proprie sicut fuit mcccxlviii. , et Mediolani mccclx. 
Hinc etiamsi aliquis negare uoluerit Mediolani exscri- 
ptum Codicem , saltem ex quo tempore Periochae 
scriptae , in eoque relictae fuerunt , Mediolani illum 
exstitisse , concedendum erit. Hic fortasse eundem Co- 
dicem uidit Iohannnes Aloysius Guidobonus , quem 



XX 

citaui ad lib. VI. u. 3^0. et ad lib. vii. u. 509. , qui 
Carmen scripsit hucusque ignotum , ut est etiam idem 
poeta , de itinere Galeatii Mariae Sfortiae , quum illum 
pater eius Franciscus Ferrariam mitteret in occursum 
Friderici Imp. anno mcccclii. ineunte. Nuper Biblio- 
thecae Ambrosianae acquisitus fuit idem membranaceus 
Codex oblatus Galeatio Mariae , qui post mortem pa- 
tris fuit Dux Mediolani , ut coniicio ex stemmate in 
priori pagina picto cum aliis ornatibus. Titulum hunc 
praesefert : Ad . Ill . P . Galeaz Marlam . Sf . Viceco- 
mitem . Papiae . Comltem . Io. Aloysil Guidoboni Oratio 
incipit. Ibidem autem occurrit peculiariter uox bisquini, 
qua solus Corippus fortasse usus fuerat. Imo , nisi mea 
me fallit opinio , Mediolani semper fuit Triuultianus 
Corippi Codex. Eum enim , ut puto , una cum aliis 
Codicibus a xxuiris moderatoribus Fabricae Templi 
maioris Mediolani coemit auus Tuus , Clarissime Io- 
hannes Iacobe , Marchio nempe Alexander Theodorus 
Triuultius , de litteris adeo benemeritus : ut testantur 
plures ex praeclarissimis saeculi superioris Scriptoribus 
ueluti Muratorius, Gorius, Guido Ferrarius, aliique, qui 
uel opera eidem dicauerunt , uel de eo mentionem in 
suis scriptis reliquerunt ; nec non libri Mediolani im- 
pressi impensis Societatis Palatinae , cui.fere praeerat, 
quamquc «li^^^ncio />ef morleraf-na. Curn in uiuis esset 
Hieronymus patruus Tuus , cui tantum debeo , utpote 
qui me sub Tuam clientelam esse uoluit, narrabat mihi, 
Codicem illum ingentem , qui continet Epistolas Fran- 
cisci Philelfi , quo usus est Cl. Rosminius in adornanda 
huius Vita , sic emptum fuisse unacum aliquot aliis 
Codicibus , qui in Archio praedicti Templi iacebant. 
Inter bosce autem coniicio fuisse Corippi quoque Ms, 



XXI 

Etenim Quadrius , Zacharias , et Comes Mazzuchellius 
i!lum enumerant inter Codices , quos praedictus Mar- 
chio possidebat; quamquam omnes, unus post alium , 
errauerint in clescribendo quid ille contineret. Non 
multum ante annum mdcclii. in potestatem iam laudati 
Marchionis Triuultii transiisse hosce Codiccs constat 
tum ex Quadrio tum ex Zacharia infra citandis. Illc 
namque mentionem nullam fecerat Ioh. de Bonis Tomo 
vi. edito anno mdccxlix. , sed tantum in additamentis 
ad eundem Tomum editis Tomo vn. praedicto anno 
mdcclii. Alter uero hoo codcm anno Mss. Codices 
eosdem uocat nouam llbrorum supellectilem , qua selc- 
ctissimam Bibliothccam suam idem Marchio auxerat ; 
cum tamen Mediolani Zachariam exstitisse pateat a festo 
Pentecostis Christianae anni mdccxlvii. usque ad Kalen- 
clas Ianuarias anni subsequentis: quocl colligo ex Cap. 
Vii. sui Excursus Litterarii p. 72. 90. 99. 120. etc. 

Quadrius , qui Marchionis Triuultii familiaris et ab 
eius Bibliotheca fuit , Tomo vil. seu in addendis ad 
opus inscriptum Storia e Ragione cPogni Poesia p. 266. 
et seq. haec reliquit : « Giovanni De Bonis di Arezzo 
» fioriva intorno al fine del tredicesimo Secolo. Due 
s> diversi Codici si trovano nella piu volte cla me lo- 
» data Bibliotcca Trivulziana de' Versi di questo Poeta 
» parte Latml^ c pecrtc itaii«.±ii. L" uno e m pergame- 
5) na , ed in 4- '•> e contiene la Buccolica , e tre libi i 
» della Romulea , che e un Poema sopra la Fondazione 
» di Roma, e de' varii fatti di que' primi tempi, tutte 
» Poesie Latine. L" 1 altro e cartaceo , ed e in foglio ; 
» e comprende varie Elegie, un Poemetto sulla Guerra 
» d'Affrica , e sulla Vittoria di non so qual Giovan- 
» ni, medesimamente in Versi Latini. Dipoi seguono 



XXII 

» alcuni capitoli in Versi Italiani, che hanno per titolo 
» Victoria Vireutum cum Vitiis conflictantium , composita 
» a lohanne De Bonis de Aretio : e questo Poemetto 
» in terza rima volgare e in sette Canti diviso. » Fran- 
cisci Antonii autem Zachariae uerba haec smit in 
Excursu Litterario cap. xvi. p. 3a2. « Instabat Quadra- 
» gesima huius anni 1^52,. Florentia igitur discessi , 
» ut Mediolanum me conferrem , ubi in S. Fidelis 
» aedibus concionem eram habiturus ex Patris Simo- 
» netti domui Professorum paucis ab hinc annis Prae- 
» positi uoluntate. Atque ut illuc ueni adii statim Emin. 
» Penteobonellum Cardinalem amplissimum, et Medio- 
» lanensem Archiepiscopum omni eruditione excultum, 
» qui summa me humanitate complexus longum de 
» litterariis rebus sermonem instituit. Ad aedes Cl. 
» March. Theodori Alexandri Triuultii postero die 
» adcessi , et nouam, qua selectissimam Bibliothecam 
» suam auxerat , librorum Mss. editorumque supel- 
» lectilem lubens inspexi. Inter Mss. Codices Toannis 
» De Bonis Aretini Italica et Latina carmina non uno 
» uolumine comprehensa adseruat. » Audiamus et Co. 
Mazzuchellium , qui inter Scriptores Italiae ( Vol. il. 
Parte nl. Brixiae impressa anno mdcclxii. p. i665.) 
Iohannem quoque De Bonis recenset hoe articulo : 
« Giovanni De Boni» Arctino fiui-1 clroa la fine del 
y> Secolo xili. Si diletto di Poesia Latina e Volgare-, 
» in amendue le quali ha lasciati varj Componimenti, 
» cioe la Buccolica , e la Romulea in tre libri ne' quali 
» tratta della fondazione di Roma , e di varj fatti di 
» que' primi tempi , che esistono a penna in un Co- 
y> dice in 4- «ella Libreria del chiariss. Sig. March. 
» Teodofo Alessandro Trivulzi in Milano , presso al 



XXIII 

» quale un altro Coelice in foglio si conserva, iu cu 
» mss. si trovano varie Elegie Latine, qn Poemetto 
» sulla guerra d'AfFrica , e sulla Vittoria di un certo 
> Ciovanni pure in Latino , e un Poemetto in terza 
» rima Volgare diviso in sette Canti intitolato \ Victoria 
» virtutum cum vitiis conflictantium , tutti componimenti 
» del nostro Autore. » In subiecta autem Nota Maz- 
zuchellius citat Quadrium et Zachariam. 

Constat sane hallucinatos esse hosce scriptores iu 
describendo Codice , qui continet Corippi Poema de- 
perditum; etsi eum priores duo inspexerunt, et tra- 
ctauerunt. Praeterea errauit Quadrius , et post eum 
Mazzuchellius in assignanda aetate cum Codicis eiusdem 
tum Iohannis De Bonis ; etenim ex iis quae infra de 
eo referam , perspicue patebit uixisse hunc saeculo 
exeunte xiiii. non autem xiii. Codex uero incipit sta- 
tim ab eodem Poemate , quod nunc editur , absque 
ullo auctoris nomine uel titulo. Ego autem, cum iussus 
fuerim texere raptim breuem aliquem Indicem Codi- 
cum Triuultianorum , incidi in eundem ; et >, cum ali- 
quot uersus perlegissem , statim suspicatus sum eos 
non sapere saeculum xiii. nec xiv. Ex illo autem uersu 
XV. libri I. 

lustinianc 3 tuis , princcps , assurge triumphis , 
coniectaui ad Instinian; Mngm i«*p. actatem Poema 
illud esse retrahendum. Paulo post in exteriori parte 
tabulae, quae tegit et claudit Codicem ipsum, infixam 
perspexi clauis ferreis paruam schedulam membrana- 
ceam , in qua bene lota et extersa tandem legere 
potui Crcstonius uel Crcsconius. Tunc patuit mihi, quid 
esset Poema, quod Quadrius aliique Iohanni De Bonis 
iuconsulto tribuerant , et quisnam esset eius uerus 



XXIV 

auctor, cui restltuendum extemplo nullus dubitaui. 
Mirandum sane est praecipue Quadrium, ut ita clicam, 
dormitauisse , cum manibus hunc Codicem uersaret. 
Is enim Tomo vi. citati operis sui iam disseruerat de 
nostro Corippo, atque de Cresconio, putans eos duos 
esse poetas , unumque sub Iustino il. Imp. , alterum 
sub Leontio floruisse; illum Grammaticum fuisse, hunc 
Episcopum , utrumque Africanum. Sed ipsius uerba 
audiamus. Pag. 663. et seq. haec habet : « Flavio Cre- 
» sconio Corippo, Gramatico, viveva a' tempi di Giu- 
» stino il. |Imperadore. Scrisse in Esametri quattro 
» Libri in lode del predetto Giustino , de' quali piu 
» Edizioni si sono fatte etc. Scrisse pure delle Guerre 
» di Giustino contra Vandali nell' Affrica , il che lo 
» stesso Corippo nella prefazione del predetto Libro 
» accenna. Ma quest' Opera e perduta. II Cuspiniano 
» appo il Mineo rammenta pure di questo Poeta la 
» Giovannide , e credesi star manoscritta nel Moni- 
» stero Cassinese. » Quis autem fuerit ille Mineo^ cuius 
hic est mentio, nusquam reperi; unde suspicatus fue- 
ram , mendum esse typographicum pro Mireo. Iste 
quippe in suo Auctario de Scriptoribus Ecclesiasticis 
Parte altera cap. xxxvi. p. i3l. iuxta editionem Ioh. 
Alb. Fabricii in Bibliotheca Ecclesiastica. Haniburgi 
MDCCXiix- *!<= Cuapiuianr, agif, sed mIVuI de Ioliannide 
dicit. Quare puto Quadrium Mireo scripsisse pro Fa- 
bricio, qui reuera in eundem incidit errorem, ut iam 
monui. Pagina autem 127. citati Tomi vi. haec retulerat 
quoque Quadrius : « Cresconio , Vescovo AflPricano , 
» fioriva circa gli anni del Signore 696. , nel tempo 
» che FAffrica fu da' Saraceni ridotta in servitu. Scrisse 
» in un poema le guerre e le vittorie, che Giovanni 



XXV 

» Desiderio, Patrizio, mandato cla Leonzio Imperadore 

» in Affrica , riporto contra i predetti Barbari, come 

» veder si puo appresso il Mabillon, nella Prima Parte 

» del Museo Italico. Ma il detto poema e perito. » 

Obseruandum est Mabillonium in Nota Codicis Valli- 

cellani , iam supra relata ex Baronio et Fogginio, le- 

gisse post Iohannis nomen etiam Des., ;ex quo coniecit 

Quadrius hunc lohannem altero nomine etiam Deside- 

rium uocatum fuisse. Ex recitatis Quadrii uerbis patet, 

ipsum quatuor Poemata fecisse ex uno, et tres aucto- 

res ex unico .eodemque Corippo nostro. Leyserus 

quoque cit. Hist. p. 173. et seq. distinguit Poema 

Iohannidos ab altero, cui titulum fecit De Bellis Iustini 

in Africa contra Vandalos , nec non utrumque Poema 

tribuit Corippo, huncque rursus distinguit a Cresconio, 

quem dicit p. 198. Episcopum Africanum circa annum 

dcxc , et auctorem facit alius Poematis , in quo de- 

scripsit bclla et uictorias , quas lohannes Patricius a 

Leontio Imperatore in Africam missus 3 de Saracenis 

reportauit. Eandem quoque distinctionem Corippi a 

Cresconio secutus est tandem Ioh. Lamius in Chrono- 

logia Virorum eruditione praestantium p. 193. et 195. ; 

urrumque enim ibi poetam dicit. 

Kedeo nunc ad Triuultianum Codicem. Is post lo- 
hannidos libros illis in chartis adiectis , ut supra mo- 
nui , continet acephalum fragmentum Poematii Italici 
absque auctoris nomine , ex lxxyiii. ternariis , uulgo 
terzetti uel terzine , quarum prior est : 

Son sostegno del mondo tutto quanto , 
Perche fan figli , et fami compagnia 
Ubediend al marito , e suo vanto. 
Postremus autem ex hisce ternariis est : 

d 



XXVI 

se cadesse , faria un gran salto. 

& alcun dico 7 per nonc stare indarno. 
Agia pcrdono , si commetto difalto. 
Cum uero iis in uersibus raentio fiat de Vrbano vi. , 
patet eos spectare ad 9aeculum xiiii. , et auctorem 
habere I. L. De Bonis ex infra dicendis. Quinimo per- 
tinent fortasse iidem uersus ad Poema subsequens in 
ipso Godice , quod hunc titulum praesefert : Victoria 
uirtutum con uitiis (idest cum uitiis) conflictantium edita 
a lohanne L. De Bonis de Aretio. Incepit primus Cantus: 
Unico padre etemo bino et trino 

Che festi ei cieli la terra il mar V abisso 
L' angelo et V uomo , et tucto cosl fino etc. 
Septem sunt Cantus uel capitula , nec uidetur opu9 
perfectum. Postremi uersus septimi huiusmodi capituli 
sunt isti : 

Alor si diuotaro V inferne curie 

Et Minosse abandona in grande ofitio , 
Et non punisce chi fa piii iniurie. 

■ 

Cantu secundo memorantur inter grammaticos quidam 
Gorus de Aretio, inter dialecticos Ocham, quem con- 
stat obiisse anno mcccxxxxvi. , inter oratores quidam 
Faminus , mihi prorsus ignotus , inter iurisperitos 
Azo , Gofredus ( fortasse Odofredus) et Acursius, qui 
floruerunt Bonoma* saeculo xini- ; Cantu quarto inter 
ppetas est quidam Gercooheo ( qui in margine uocatur 
Geri Aretino , et uidetur idem esse Gorus supra me- 
moratus inter grammaticos ) , Petrarcha , Dantes Ale- 
gierius , ut sic ibi uocatur , et Fatius , procul dubio 
ille ex Vbertis auctor poematis, cui titulus Dittamondo. 
Pari modo puto Gorum Aretinum illum esse, de quo 
exstat Tomo XV. Scriptorum Rerum Italicarum pag. 8i3. 



XXVII 

Chronicon Aretinum ab anno mcccx. ad mccclxxxiiii. 
Italico carmine uulgo Terza rbma clescriptum , ubi 
auctor uocatur Ser Gorello d'Arezzo. Cantu v. tanclem 
legitur hic uersus : 

Chi poluere di bombarde non fun uiste. 
Ex quibus omnibus simul sumptis elucet , uixisse au- 
ctorem post medium saeculum xnii. Hoc itidem constat 
ex eius operibus, quae continent alii sui Codices, de 
quibus infra uerba faciam. Elegias tandem , quarum 
meminit Quadrius , hoc in Codice non reperi , sed 
eorum loco Eclogas xn. , quae nomen auctoris nullum 
praeseferunt , nec tamen Iohanni De Bonis snnt tri- 
buendae ; sed manifeste patet non alias esse quam 
ipsas Petrarchae Eclogas , quod euideus est uel ex 
solo primo uersu Eclogae primae : 

Monice , tranquillo , solus tibi conditus antro. 
In postrema autem Codicis pagina sunt xxxvi. priores 
uersus libri I. Poematis ipsius Petrarchae, quod Africa 
inscribitur. 

Sed antequam progrediar ad recensenda cetera poe- 
matia istius De Bonis , obseruandum est, huic Poetae 
praeter Iohannis nomen, quo uno eum appellant Qua- 
drius aliique Quadrium secuti , aliud insuper fuisse 
nomen, unica littera L. designatum. Vtrnm uero Leo- 
nem, uel Leonardum , ,m faj£La*&?rrj?* Indicct 1L. , adhuc 
mihi est incompertum , cum nusquam inuenerim illnd 
nomen scriptum , sed ubique tantum unica illa Jittera 
praenotatum , semperque post lohannis nomen uel 
integre uel compendiarie scriptum , subsequitur illud 
L. 3 quod nescio qua de caussa id Quadrius praete- 
rierit. Attamen Ludouicum fuisse eius nomen puto , 
utpote quod crebrius illo saeculo usurpatum occurrat. 



XXVIII 

Nec duo tantum Codices Musei Triuultii , sed qua- 
tuor epntinent carmina Ioh. L. De Bonis : omnia , si 
superis placet, tam imperite, tam barbare, siue quae 
Latine, siue quae Italice scripsit, composita, ut nemiui 
mirum propterea uideri debeat , quod tam male ex- 
scripserit etiam Corippi Poema. Lubet tamen etiam 
de reliquis tribus Codicibus ( cum satis iam descrip- 
sisse mihi uidear priorem illum , in quo est nostri 
Corippi Poema ) addere nonnulla , ut magis ac magis 
appareat, quidnam hominis fuerit, et qua aetate, quo 
loco uixerit Poeta hic ex Aretio, cuius , ut uidimus , 
tot nostri scriptores meminerunt , unaque constet , 
quam perperam illum huius inediti Poematis fecerint 
auctorem, cuius tantum fuit exscriptor, et, quod ma- 
gis dolet , exscriptor si quis alius imperitissimus. Ab 
illo incipiam Codice , quem Quadrius tractauit , dixit- 
que esse membranaceum in quarto, ut aiunt, quemque 
ego in adornando breui indiculo Mss. Codicum Tri- 
uultianorum, quorum numerus ferme ad mm. ascendit, 
signaui A. 2^3. Is continet priori in loco Eclogas tres, 
quarum prima dicitur lanua. Versus autern c. ibidem 
est huiusmodi : 

Antonius lanuae dux inclitus urbis Adurnus. 
Cum uero hic Dux Ianuensium fuerit primum anno 

MCCCLXXXIII., et jjostmoelum tribua «xliia uicibus euectUS 

ad eandem supremam dignitatem patriae suae usque 
ad annum mccclxxxxvi. , intra illud temporis spatium 
Eclogam eandem scriptam esse opportet. In secuiida 
Ecloga agit auctor de patria sua Aretio ; et in tertia 
Vrbanus vi. Papa , Iohanna Regina Neapolis , alii- 
que principes memOrantur , qui saeculo xiiii. uixe- 
rnnt. Subinde occurrit Poema heroico , paene dixeram 



macaronico , carmine compositum 4 cui titulus est Ro- 
mulea, cuiusque meminit Quadrius et Mazzuchellius 
post eum. Constat idem hoc in Ms. tribus tantum li- 
bris ; sed Index praemissus alio Codici , de quo infra , 
me docet, xn libris comprehensum fuisse id Poema, in 
quo ab urbe Roma condita usque ad Augusti apotheo- 
sirt Romanam historiam perstrinxerat auctor. Praestat 
interim ex ipso Codice recitare titulum et priores uer- 
sus : In Nomine Domini Amen. Incipit primus liber Ro- 
mulee I. L. de B. de Ar. in quo tractatur de primeuo 
ortu urbis a Romulo et de ipso Romulo. et regibus et dc 
morte lucretie. et principio consulatus. 

' Celestis uates gaudet quoque mantua proles. 

Cordubaque , huctisque narrarunt prelia ducetn, 
lam nece preuenti tacucrunt lira sonora. 
Ast ego ne sileant tantorum gesta uirorum 
Residuum Rome presumpsi canere lauros etc. 
Vides postremam ultimi huius uersus partem desum- 
ptam Cx Praefationis Corippi uersu primo , qui desinit: 
pracsumpsi dicere lauros. Plures alios Corippi uersus 
suos fecit De Bonis etiam in hoc Poemate. Secundum 
librum claudit triumphus post secundum bellum Pu- 
nicum , et liber tertius parum ultra progreditur in hi- 
storia Romana , estque imperfectus , cuni in alio Codice 
sit idem liber proll?cio«- 7 <mu aiii aucccdiiut quociue 
libri. In hoc quoqae Codice membranaceo rursus re- 
petiti legantur plures supradicti secundi libri Romuleae 
uersus paululum immutati. Deinde sunt duo disticha 
moralia et Epitaphium Odofredi celebris iurisperiti. 
Postremum autem Carmen, quod Codex idem continet, 
est quoddam Panegyricum in laudem Galeatii Viceco- 
mitis , quod incipit : 

Altitonans genitor sub alto culmine celi etc. 



XXX 

Sub eius finem ioquitur Poeta de marmoreo templo 
maiore , quod tunc magno studio ac uehementi ardore 
populus Mediolanensis excitabat , quod contigit circa 
annum mcgclxxxvi. Nec silentio premam , membranas, 
ex quibus constat hic Codex ( sic sunt et aliae cum 
chartis immixtae in aliis Codicibus infra recensendis ) 
rescriptas esse fere omnes , et ad alios prius perti- 
nuisse Codices \ sed nihil noui in iisdem inueni , uel 
quod publicam mereatur lucem. Sunt eaedem omues 
decerptae ex Codicibus theologicis uel ad iurispruden- 
tiam spectantibus , quorum scriptura pertinet ad sae- 
culum xiii. 

Alter Codex Triuultianus signatus A. 2^5. est char- 
taceus in folio cum aliquot membranis interpositis. 
Rursus offendi in hoc Codice tres Eclogas prioris Co- 
dicis cum septem aliis , quibus sequens praefigitur ti- 
tulus : Incipit primus liber bucolice lohannis L. de Bonis 
de Aretio et egloga prima quae dicitur lanua ubi de- 
scribitur et laudes Antoniocti Adurni tunc ducis. Ecloga 
ibidem secunda dicitur Poetis , et tertia Parnasus , ubi 
dicitur de morte p. ( Petrarchae ) et describitur mons 
parnasus. Ibi u. xxxviii. et seqq. haec leguntur : 

Felix uernarius placido sic pectore cepit. 

Venit et huc ille , qui nomine iam titulatus. 

Est mihi consimilis . etiamque petrarca uocatur. 
Vide , quam non demisse , quam imo magiiifice de se 
sentiat noster hic de Bonis], qui Petrarcham consimilem 
sibi audeat pronunciare : adeo scilicet nos fallit auctor 
noster , ut pessimus omnium poeta nihil dubitet esse se 
aequalem uel optimo omnium poetae. Sed audire est , 
ut se non modo Petrarchae , sed Virgilio etiam et 
Horatio audeat aequiparare , dum eo se miseriaruni 



XXXI 

redactum pingit i ut ( quod fatum fuit etiam summo- 
rum quorundam Vatum ) necesse sibi esset esurire ^ 
algere , ac sine tecto sine lare certo paene uictum 
ostiatim quaeritare. Sed prius alia quaedam uelim ani- 
maduerti, quae ad rem nostram faciunt. Sexta Ecloga , 
dicitur Mediolanum , ubi describitur et qualiter fit dux et 
creatur. Cum anno mccclxxxxv. Galeatius Vicecomes 
ducis titulum sumpserit , hinc patet , quo temporc 
scripserit poeta noster hanc Eclogam. Initio octauae , 
quae dicitur Ecclesia , praeclarum , quamuis uersibus 
de more quam qui maxime Inficcti testimonium reddi- 
tur uirtuti Petri de Luxemburgo , qui obiit Cardinalis 
et Episcopus Metensis anno mccclxxxvii. , aetatis uero 
suae xviii. tantum , et anno mdxvii. merito inter Beatos 
relatus fnit a Leone x. Summo Pontifice. Priores Eclo- 
gae uersus sunt : 

Dulcis amice Dei regali stirpe refulgens 
De Zuzimburgoque alter Petrus bcatus. 
Sorte datum quibus est cum claue reuoluere ualuas 
Jd uota en superas celsas atque profanas. 
Ecclesie Sancte pastorum gloria patrum. 
Vates celse sacer . omni uirtute decorus 
Angelice uite . patriarca simulque profeta 
Pastorum dccus . et celi clarissima lampas. 

Eximius doctor mccrelr- vclr-goyue pudlCUS 

Auri contemptor . uilis quoque prodigus heris etc. 
Eclogas x. sequuntur Epistolae xxx. ad Reges, ad Pon- 
tifices, ad Caelites, ad uniuersam Ecclesiam ut tollatur 
schisma ; in quibus notatu dignae uidentur octaua 
Pape , nempe Bonifacio vim. , qui sedit Romae post 
Vrbanum vi. ab an. mccclxxxviiii. usque ad mcccciiii., 
duodecima Imperatori Constantinopolitano , decimatertia 



XXXII 

Imperatorl Bulgaric , et praecipue decimaoctaua Regi 
Vngarie , quae incipit ." 

Bisquinis uicibus iam sol uarieque uagatur 
Et non deponunt tantam pestemque nociuam etc. 
Iam uero, cum iUud schisma coeperit an. mccclxxviii., 
apparet hanc Epistolam scriptam fuisse an. mccclxxxviii. 
Hic etiam obiter est notandum uocem Bisquinis de- 
sumpsisse De Bonis ex Corippo, ut monui ad lib. vi. 
u. 370. , cuius Iohannidem prae oculis habuisse , cum 
scriberet infelicia sua poematia luce clarius existimo. 
Epistola uero uigesima secunda, cum sit data ad inclitum 
Ducem Mediolani, referri debet ad anmim mccclxxxxv. 
ex supradictis. Post huiusmodi Epistolas praesto sunt 
plura alia carmina aeque rudia et uilia , quae prae- 
tereo, ut ueniam ad Epistolam absque titulo ad quem- 
clam armorum Ductorem Ducis Mediolani , fortasse 
Iacobum Vermem , cui se commendans illa de sua ino- 
pia bonus homo fatetur , quae supra innuebam : 

Non habet ipse locum, audi mirumque nephandum. 
Quo ipse locetur, licet mandauerit almus 
Dux pius pluries teste priore uerendo. 
Non habet lettum . non indumentaque uittum etc. 
Carus ducum fuit et principum atque baronum 
Nunc uero laxatus fraudi mundique nociui 
Sencx . inops: , ex-ul . alienaque rura peragrans 
Est destitutus dominis . patribusque magistris 
Ni quod sola tua sperat medicina sanari. 
Sed si illa etas aurea sanctaque rediret. 
Qua pares sibi simulque ad alta ponantur. 
Felix cum requic , altaque in sede sederet 
Quid Tytiro fecit pastor bonus ille menalca? 
Quid flaco alter diuus clarusque mccenas ? 



XXXlII 

Patruus . et pater . ducis , diuique sereni 
Petrarce suo , dornino grucoque patrique. 
Ipse destitutus supplex tua numina poscit. 
Nec sit ipsa modo spes tanti muneris expers 3 
Dctur sibi uictus dentur indumenta locusque. 
Quo cantare possit laudcs tuasque ducisque. 
Militi clarorum militum mea carmina dentur. 
Porro nonne uidetur Tibi et hic non secus ac Mar- 
tialis magna sui coniidentia dicere : 

Sint Maecenates, deerunt nec, Flacce, Marones. 
Alia iterum coroplura omitto poematia, cruae in Codice 
sequuntur , ne taedio sim lectori : tantum aduerto 
p a g. 3 7. praesto esse Epistolam quamdam sine epi- 
graphe , ex qua eruitur officium aliquod publicum , 
uile tamen , quo scilicet famem expelleret , demanda- 
tum illi fuisse , idque Mediolani exercuisse. En Epi- 
stolae uersus : 

Ast ego diuersa per deuia mentis . et usus. 
Distrahor infelix . mundique in fluttibus erro 
Hic uictus me cura urget . seruile subire 
OJfitii pondus . populique intendere rebus 
Inuisis fortuna felix tenerisque sub annis 
Exsortem patria pepulit , sparsitque per orbem 
Exul . inops . uagus . alienaque oppida curro. 
Sed quid quaeris ? Epicae etiar™ tubac non semel os 
admouere ausus est Ioh. noster L. De Bonis. Post 
enim supra commemorata opera quoddam Poema duo- 
bus constans libris occurrit , quod , cum in laudem 
Galeatii Vicecomitis Mediolani Ducis scripserit, eiusque 
gesta seu uitam heroico carmine cecinerit, seu canere 
sibi uisus fuerit , idcirco illud appellauit ( mirare tituli 
nouitatem ) Fiscontina, quod coniicio ex notula, quam 

c 



XXXIV 

auctor scripsit inter utruraque librum hisce uerbis 
concepta : Expllclt piimus llber uiscontine. Incipit se- 
cundus de ortu ducis. Parum autem conferre possunt 
isti libri ad historiam Mediolanensem. Sane prior totus 
uersatur in describendo bello contra Florentinos, quod 
noster ille primus Dux suscepit , et peculiariter de 
congressu armorum ducalium prope Alexandriam sub 
militum ductore Iacobo a Verme unacum Thadaeo 
pariter a Verme contra Iohannem Augud et Comitem 
Armeniacensem. Alter uero liber uitam describit Ga- 
leatii usque ad obitum eius patris. Post plures Rithmos 
aliasque huiusmodi, sit uerbo uenia, quisquilias adsunt 
tria fragmenta iliius Poematis , quod a nostro De Bonis 
uocatur Romulea. Videntur 6% spectasse ad librum v. 
vi. et xii. , ut innuo ex indice praefixo Codici , ad 
quem recensendum illico transeo. 

Quartus tandem Codex , qui opera I. L. De Bonis 
continet , atque a me signatus fuit A. 2,74* -> est item 
chartaceus iu folio praegrandi. In hoc praemissa fuit Ta- 
bula librorum metricorum Iohannis L. De Bonis de Arttio , 
tum eorum, quihic, tUm aliorum, qui in superioribus 
Codicibus descripti fuerunt, tum eorum, qui nusquam 
reperiuntur ; deinde Mss. redeunt Eclogae x. Codicis 
mox descripti , et Epistolae illae quoque de toUendo 
Schismate , elue , ut bonus noster De Bonis scribit , 
Sismate 3 quod in quos inciderit annos saeculi xim. , 
dictum est supra. Pag. io3. occurrit Poema in memo- 
rata Tabula praenotatum Liber Aretii in rima qui par- 
titus est in libros C. or (fortasse quatuor) et infernum et 
paradisum. Constat autem idem Poema lv. capitulis. 
In fronte est rudis deiineatio , quae repraesentat car- 
cerem , ex cuius crate ferrea uisitur inclusa humana 



XXXV 

figura. Altera huiusmodi pictura prostat pag. n5. , 
ubi extra portas urbis ingens turba mulierum et pue- 
rorum repraesentata fuit ; in eo enim capitulo , quod 
est vii., narratur confusim expulsos fuisse Aretio pueros 
ac feminas , cum ibidem dominaretur Carolus uocatus 
a Dyrrhachio. Titulum praesefert huinsmodi, sed initio 

corruptum : Incipit Inferni Aretii lohannis . I. 

de bonis de Arctio . conquerentc de Karulo de Durazo . 
ct inconstantia et uilitate orbis . primus Cantus. Sunt 
uersus ternarii uulgo terza rima. Sic autem incipit 
idem prior Cantus uel capltulum : 
Afannato de piu malinconie 

come coloro che sono alle prcscioni 
ai quali recise son tucte le uie etc. 
Hinc facile est coniicere , cur carcer pictus fuerit in 
fronte huius Poematis. In margine ad ternarium xt. 
huius primi capituli legitur : Nota quod hic compara- 
tionem propriam et profeticam mortem Karuli de durazo 
qui fuit. causa tanti mali. Ex eadem autem Nota erui- 
tur hocPoema scriptum fuisse saltem anno mccclxxxvi.; 
eo enim anno idem Carolus Rex Neapolis et Hungariae 
occisus fuit. In genere animaduerto plura ad historiam 
Arretii et totius Italiae in hisce carminibus expiscari 
posse , quae cum ad rem nostram nihil referant , li- 
benter praetereo. Deiade hle occurrit in hoc Codice 
fragmentum libri I. Viscontinae. Denique habes rursus 
etiam Italica Carmina Canzoni, Terzine, siue Capitoli , 
Ballate , Sonetti. Quae tamen omnia non secus ac La- 
tina merum rus olent. Quas Itali appellant Canzoni , 
De Bonis uocat Cantilenas : ut Cantilena moralis eiusdem 
I. L. de Bonis de Aretio de Creatione Sexti pape Vr- 
bani ; altera de commendatione Ianuensium , eorumque 



XXXVI 

ducis Antoniotti Adurni , liberantium Vrbanum sextum 
carccratum in noceria de christianis ( uel potius de Pa- 
ganis ) per Karulum de durazo ; et bis Cantilena in qua 
Florentia conqueritur intra se quia questionem fecit cum 
uipera. Fit in eadem mentio de morte Comitis Arme- 
niacensis , quae contigit anno mccclxxxxi., et de fuga 
Iohannis Augud. Cum autem de prioris morte non 
bene inter se concordes sint historici , hic obiter pro- 
feram , quae ibidem de utroque leguntur , nempe : 

conuocando , il conte 

darmignacha gentile famoso sire 

che morir uolse , innanti che fugire. 
lohanni agud , chen segna , ai garzoni. 

et guarda piu alutil calonore 

ne fu caciato fore. 

in magiur fretta , che non ari uoluto. 

ma pur sagio . et astuto. 

se parti operando gli spcroni. 
In alia huiusmodi Cantilena Aquila loquitur uipere con- 
gratulando secum quod facta est Ducissa Mediolani. Ex 
quibus magis ac magis elucet , ad quamnam proprie 
aetatem spectet hic Auctoi\ Fere ad calcem Codicie 
est Oratio Latina ad Ducem Mediolani , ut pacem de- 
neget Florentinis. Ea uidetur esse eiusdem De Bonis 7 
etsi eius nomen liit: al> s it. ciaudunt clenique Codicem 
iv. priores Eclogae Petrarchae cum Commentario in- 
cepto tantum ad primam Eclogam , in quo haec le- 
guntur : Monicus est collucutor . et Siluius . et monos . 
est dicere solus . acas grece . tristis pro quo intellige fra- 
trem p. qui erat monicus cartusiensis . pro Siluio intellige . 
petrarcam . quia libenter ut poete consueuerunt morabatur 
in siluis . et locis solitariis etc. 



xxxvu 

Iamuero ex recensione Coclicum , qui opera Mss. 
Ioh. L. De Bonis continent , facile quisque arguere 
poterit, eum Mediolani degisse, atque hic fixisse suum 
domicilium. In quodam edicto diei xv. nouembris anni 
mccccxxxxviii. , in quo plures recensentur debitores 
Reip. Mediolanensis , nominantur etiam Heredes Domini 
lohannis de Jrezio. Ibidem reuera non legitur cogno- 
men De Bonis , nec secundum nomen L. , quocl puto 
fuisse Ludouicum , ut iam innui ; sed non omnino est 
improbabile eundem fuisse ac nostrum Poetam Arre- 
tinum. Ex quo, cum uero propius fiat eundem Medio- 
lani ad mortem usque substitisse , hinc etiam facile 
colligimus , quomodo ad nostri Templi maioris deue- 
nerint isti Codices. Nimirum uel ipse auctor eidem 
suos libros le^auit; uel alii, ad quorum manus perue- 
nerunt ipsi Codices , id praestiterunt. Nam constat 
ex Philelfi postremis Tabulis , quas noster Saxius pu- 
blici iuris fecit in Historia Typographico-Littcraria Me- 
diolanensi praemissa ab Argelato Bibliothecae Scriptorum 
Mediolanensium , eum reliquisse Ecclesiae nostrae maiori 
proprios libros , inter quos procul dubio fuit Codex 
ille Epistolarum , qui , ut iam monui , a Curatoribus 
supradictis ad Marchionem Triuultium diuenditus fuit. 
Sane penes Curatores eosdem exstitit olim Bibliotheca, 
quae Saxii nostii diJigc«tiam cfTuglc , ubi luculenter 
de Mediolanensibus Bibliothecis antiquis tractauit in 
9uo Prodromo de Studiis Litterariis Mediolanensium ad 
mox cit. Historiam Typographico-Litterariam cap. il. 
col. VII. et seqq. Porro Antonius ex Marchionibus 
Salutiarum nosterque Archiepiscopus , qui obiit xiv. 
Kal. Octobr. anni mcccci. iuxta Giulinium in Continua- 
zione delle Memorie di Milano P. ul. pag. 59. , eidem 



XXXVIII 

Fabrlcae maioris Templi suam Bibliothecam reliquit. 
Id colligo ex Libro expensarum eiusdem Fabricae 
scripto anno mccccxxx. fol. LXXXVIIL, ex quo in meis 
Aduersariis pluribus abhinc annis hanc memoriolam 
retuli : Die ueneris XV. Septembris. Capitulum dominorum 
ordinariorum ecclesie domine sancte Marie maioris me- 
diolani. Pro eorum remuneratione Anualis Reuerendissimi 
in christo patris quondam domini Antonij de salutiis 
olim Archiepiscopi Mediolanensis Anuatim jiendi iuxta 
prouixionem superinde factam ut continetur in libro pro- 
uixionum fo. CCCCLxxxvi. Cuius occaxione prefatus 
dominus Archiepiscopus. Relinquit Sacristie suprascripte 
ecclesie libros suos in maxima suma. Qui libri repositi 
sunt in libraria ipsius fabrice existenti in campo sancto 
prefate ecclesie. Et numerentur Aluysio de la strata ex or- 
dinariis suprascriptis libras duas soldos octo imperialium 
lib. U. ss. VIIJ. De hac Bibliotheca in Campo Sancto 
prope Templum maius exsistenti aliam memoriam mihi 
praestitit quidam liber, in quo descriptae fuerant con- 
uentiones, contractus, et aliae huiusmodi adnotationes ad 
ipsam Fabricam pertinentes ab anno mccccxxviii. usque 
ad mccccxxxviiii. Ibi fo. xxiiij. legitur quaedam conuen- 
tio inter Magistrum Stephanum Pandinum et negotiorum 
gestores uenerabilis Fabricae pro una fenestra uitrea 
ab illo fienda, ui»i iuter »iia. pacta cst etiam sequens, 
nempe : Item pacto ut supra quod dictus Magister Stef- 
fanus possit uti camcra illa cum fornello et utensilibus 
illis in ea existentibus que sunt dicte fabrice, que camera 
sita est in campo sancto ipsius fabrice supra librariam 
dicte fabrice. Prius tamen in ipso Templo maiori ex- 
stabat eadem Bibliotheca, in qua repositi fuerant, pro- 
babiliter statim ac obiit ille noster Antistes , Codices 



XXXIX 

ab eo relicti : inter quos fortasse enumerabantur etiam 
Mss. I. L. De Bonis. Equidem id mihi constat ex libro 
Ms. , cui titulus est : MCCcd secundo Liber copertus rur 
bro feramcntorum cere atque diuersorum utensilium spe- 
ctantium fabricc quamplurimum uenerande Immenseque 
ccclesie uirginis gloriose dei genitricis domine maioris 
Mediolani Anni predicti MCCCCIJ incoatus per Teoldum 
de scaldia eius sumptuose fabrice rationatorem a carta. 
quorum ferramentorum cere et utensilium existit admeni- 
strator caneparius atque gubernator Alegrinus de galaratc 
fabrice prefate ofitialis utlnfra ordinate et latius continetur. 
Hoc autem in libro fo. cccxxiu. haec leguntur: Magister 
Arexmolus de sirturi Inzegnerius et Magister a lignamine 
etc. debet dare pro corda una canepi a rodella eidem 
data ut supra die XXV IU. septembris pro opperando ipsam 
pro oppere cassine alziande in ecclesia predicta ab altare 
Maius usque ad sallam librarie posite in dicta ecclesia 
de uersus arengum uti continetur etc. Quinimo quondam 
prae manibus habui librum Pontificalem , ut uocant , 
saeculo xiiii. exaratum, qui nomen praeseferebat supra 
dicti Antistitis nostri Antonii de Salutiis uti possessoris, 
quique praeterea hanc aliam notam habebat : Sitm 
Ecclesie Mediolanensis. Antiquitus apud templa fuisse 
BibliotUecas notuni est ; et ipse Morellius iti opere 
illSCriptO Della pubblica. Libreria. rli San. Marco in Ve- 

nezia Dissertazione Storica cap. i. n. iv, p. vi. narrat 
usque ad annum mdccxxxvii. in quadam cella supra 
idem templum diui Marci adseruatos fuisse libros , 
quos Petrarcha Reip. Venetae dono dederat, ut ini- 
tium quoddara Bibliothecae ibidera exstaret. Praeterea 
adhuc saeculo xvi. bibliothecas in templis saltem aliquo 
in loco fuisse , mihi uidetur colligi posse ex iis , quae 



XL 

Hieronymus Garimbertus scripsit in libro , cui titulua 
Dc' Reggimend de la Cittd , impresso Venetiis anno 
mdxxxxiiii. Libro enim quarto fo. lix., ubi de templo 
et peculiariter de ecclesia cathedrali agit , sic ait : 
Inoltre che in esso i piu litterati e vechi Sacerdoti , di- 
putati al culto diuino habbiano la cura de la libraria , 
e del studio , legendo publicamente a i giouani, cosi de 
le sacre lettere 3 come del modo c' hanno a tenere circa 
le debite cerimonie. 

Reliquum est , ut dicam de argumento nostri Poe- 
matis , deque utilitate ex eodem capienda ad historiam 
praecipue illustrandam. Argumentum Poematis totum 
fere habemus ex Procopio duobus in locis expressum. 
De Bello Vandalico lib. il. cap. xxviii. p. 3o5-6. edi- 
tionis Parisiensis Claudii Maltreti, cuius uersione utor, 
ille sic ait : Reuoca,to Artabano , lohannem , Pappi fra- 
trem , militum per Africam Magistrum creauit ( Iusti- 
nianus ) ei nullo consorte addito. Hic Iohannes , ut 
Africam attigit , statim inito cum Antala ac Mauris 
Byzacenis proelio , uictor multos occidit , et recepta ad 
unum omnia Salomonis signa Imperatori misit, quae illi 
Barbari , cum extinctus est Salomon , reportauerant : re- 
liquos longissime ab Imperii Rom. finibus abegit. Post 
iterum Lebanthae e Tripolitanis partibus magno cum 
exercitu profecci , Ingressique By^acium , copiis Antalac 
se adiunxerunt. Quibus Iohannes cum. occurrisset , disces- 
sit acie uictus, et, suorum desideratis quamplurimis , fuga 
se recepit Laribum. Hinc hostes loca omnia Carthaginem 
usque incursantes , magnam in Afros obuios crudelitatem 
exercuere. Aliquanto post Iohannes , militibus, qui cla- 
dem euaserant , congregatis , ac Mauris , qui Cutzinae 
parebant , aliisque in societatem allectis , confiixit cum 



XLI 

hostibus , eosque praeter opinionem fuclit. Incomposite 
fugientibus instantcs Romani stragem dcdcrc maximam : 
cactcri ad extrcmas oras Africae euascrunt. Atquc ita 
Afri , rjuos bclli calamitas rcliquos fecerat , ad exiguum 
numerum magnamque egcstatcm redacti , uix tandem 
aliquando rcspirarunt. Dc BclLo autem Gottkico lib. Inl. 
cap. xvii. p. 6i4~5. fere eadem Procopius habet; eaque 
retuli iii Nota ad lib. vi. u. 2,77. p. 378. et seq. Paulus 
uero diaconus De Gestis Longobardorum lib. I. cap. xxv. 
apud Muratorium Rcr. Italicar. Scriptor. To. I. p. 42.0« 
paucis liisce uerbis rem totam 2 ierstr i n git : lustinianus 
. . . Mauros . . . Africam infcstantes , eorumquc rcgcm 
Attilam ( al. Antalam ) per Iohannem Exconsulem ( al. 
Proconsulem ) mirabUi uirtute protriuit. Nostrum hunc 
lohannem Exconsulcm fuisse nec constat, nec est pro- 
babile , cum nusquam sic appellatus sit a Procopio. 
Potius potuit diaconus Proconsulem eum uocare lato 
quodam sensu , quia aliquo tempore rexit solus , ut 
olim Proconsules Romani , Africam ; cum nempe ad 
debellandos Mauros ibidem missus fuerit ab Imperatore 
ipso Iustiniano cum potestate ac titulo Magistri militiae 
in Africam uniuersam: ut patet ex Procopii loco mox 
allato. 

Quis autem reuera fuerit hie Iohauues , quem fra- 
trem Pappi tantum cliclt Pmpopiue loco paulo supra 
relato , et alio ibidem citato, nunc est mihi inquiren- 
dum ; cum de Poematis heroe agatur. De Pappo, uel 
Pampo , ut scribendum esse censui libro I. u. 400. 
lohannidos , quaecumque reperi apud Procopium , 
in Nota ad illum uersum congessi ; sed nil aliud ex 
iisdem locis constat , nisi eum fuisse in Africa prius 
sub Belisario , et postmodum ibidem sub Germano , 

/ 



XLII 

ducem , atque ex Poemate nuiic a me edito , in Africa 
obiisse. Quinimo ex ipso Poemate lib. VII. u. 5^6. nunc 
nomen illorum patris accipimus fuisse Euantum , et 
Iohannis filium Petrum uocatum ex lib. I. u. 197. et 
seqq. , nec non ex u. 3o5. atque ex lib. vi. u. 209. 
et seq. : hunc uero susceptum a Iohanne ex regia 
coniuge , quam inde coniectaueram fuisse Iustinam 
Germani filiam , qui ex fratre nepos exstitit Iustiniani 
Augusti. Id clare mihi uidebatur erui posse ex lib. I. 
u. 202. et seq. , ut adnotaui ad illos uersus. Cum 
autem attentius postmodum singula Procopii loca per- 
penderim , in quibus de eodem Iohanne Vitaliani ex 
sorore nepote agit, deprehendi, eodem tempore, quo 
hic ( ut constat ex lib. 11I. De Bello Gotthico cap. xxxx. 
p. 56o. et seq. , item lib. I11I. cap. xxi. et seq. p. 625. 
et seqq. ) nempe anno circiter dl. et seq. Salonis 
hiemabat , ut in Italiam aduentaret cum Narsete ad 
debellandos Gotthos sub Totila dimicantes , interim 
Iohannem nostrum ( ut patet ex nostro Poemate col- 
lato cum iis , quae Procopius narrat cit. lib. I11I. cap. I. 
et seqq. usque ad xvi. ) in expeditione contra Persas 
fuisse , ex qua reuocatus ab Imperatore in Africam 
missus fuit tanquam Magister militiae contra Mauros 
rebelles , ut narrat idem Procopius cap. xil. citati 

lib. Illl- P- 6*4- et He Bello Vandalico lib. il. cap. 

xxviii. p. 3o5. Sane ad annum Christi dli. refert Mu- 
ratorius in Annalibus Italiae , quod de Iohanne nostro 
Procopius De Bello Gouhico lib. I11I. cap. xxxiiii. p. 637. 
his uerbis narrat : Sardiniam Totilas uectigalem fecit. 
Quod ubi accepit Iohannes, militiae Magister in Africa, 
classem in Sardiniam cum copiis desdnat: quae cum ad 
urbem Calarim accessissent P castris posids , obsidionem 



XLIII 

mcditabantur , impares se oppugnandis moenibus iudi- 
cantes eo quod ibi praesidium Gotthi satis ualidum ha- 
berent. Re barbari cognita, ex urbe crumpunt, subitoquc 
impetu hostibus facile in fugam ucrsis, multos conficiunt: 
cacteri ad naucs tum euasere : nec multo post inde pro- 
fccti cum omni classe pcmenerunt Carthaginem, ibique 
hiemarunt, primo uere bellum iterum in Corsicam et Sar- 
diniam portaturi maiori cum apparatu. Nec amplius 
fit mentio apucl Procopium de Iohanne nostro. Eius 
uerba huc retuli , quia ex iis mihi uidetur constare 
magis magisque Iohannem Pappi fratrem distinguen- 
dum esse a Iohanne Vitaliani ex sorore nepote , qui 
tunc alibi erat, ut supra innuimus. Insuper ex mox 
allatis Procopii uerbis patet Iohannem non traiecisse 
in Sardiniam , ut ait Muratorius loco citato , sed 
classem tantum illuc misisse contra Gotthos. Haec 
autem etiam indicant , bellum contra Mauros iam 
perfectum fuisse , ut patet quoque ex paulo supra 
citato cap. xvn. Libri Inl. Procopii. Hinc etiam sta- 
tuendum erit , bellum hoc Africanum , quod cecinit 
Corippus noster accidisse anno circiter DL., non uero 
anno dxxxxvii. , ut innuit Cl. Morcellus , nec multo 
minus anno VIII. imperii lustiniani , idest anno Dom. 
Dxxxim., vit falso coniecerat Fogginius in Praefatione ad 
suum Corippum p. xix. Constat enim ex pluries citato 
Procopii loco , quem Fogginius ipse etiam attulerat 
p. xix. post reuocatum ex Africa Artabanum illuc 
missum Iohannem. Porro , ut ibidem ait Procopius , 
post caedem Guntarich tyranni , quam accidisse aflir- 
mat idem historicus paulo supra anno imperii Iusti- 
niani xix., Christi nempe dxxxxv. Etiam apud Marcel- 
linum Comitem in Chronico satis clare distinguitur 



XLIV 

Ioliannes noster ab altero cum haec ille adnotauerit : 
Incl. X. P. c. Basilii Anno VI. ( idest Christi dxxxxvii.) 
Iohannes magister militum ( nempe ille , quem Proco- 
pius dicit Vitaliani ex sorore nepos ) ad Italiam pro- 
perat .... Artabancs .... Guntarich occidit, lohannem 
idem Stotzam iuniorem uinctum t.ransmittit ad principem. 
Post aliquantos dies mittitur in Africam lohannes ( hic 
est poematis nostri heros ) , et Artabanes euocatus prae- 
sentale acccpit magisterium. Ind. XI. P. C. Basilii VII. 
( Christi dxxxxviii. ) lohannes magister militum ( ille 
nempe Vitaliani ex sorore nepos ) in Campaniam prae- 
dans Gotthos , nonnullos liberat senatores. Tandem Ind. 
XIV. P. C. Basilii X. ( Christi DL. ) Jffis temporibus in 
Africa Mauri per Iohannem Patricium ( nostrum rursus 
heroem ) domiti sunt. Quae tamen hic narrat Marcel- 
linus sub anno dxxxxvii. non omnia acciderunt eodem 
anno ; nam ex Procopio uidimus anno dxxxxv. Gun- 
tarich occisum fuisse ab Artabane , et non prius 
Iohannem missum fuisse , quam Artabanes inde reuo- 
catus esset. Neque nobis constat eodem anno uel se- 
quenti reuocatum Artabanem , atque illi suffectuni 
Iohannem statim fuisse. Imo ex supra a me allatis 
uidetur potius huius expeditionem iu Africam conti- 
gisse circa annum xxiiii. uel xxv. imperii Iustiniaiii , 
idest anno dl. 

Cum autem res gestas in Africa sub Iustiniano non 
omnes persecutus sit Procopius, qui fere eas tantum 
refert , quae ad expeditionem contra Vandalos in hi- 
storia sua retulit, cui idcirco De Bello Vandalico titu- 
lum fecit : facile quisque uidebit , iu hoc Poemate 
Corippi , nos plura reperire , ex quibus magnam hi- 
storiae Africanae saeculi vi. lacunam explere possimus. 



Quinimo aliqua ex Iohannidc resclmU9 ex rebus in 
Persia eodem saeculo actis , cum ex eadem regione 
uocatus fuerit Iohannes noster a Iustiniano , ut in 
Africam iam tertio proficisceretur ad debellandos Mau- 
ros rebelles. Fuerat is enim primo in Africa sub Be- 
lisario anno dxxxiii. contra Vandalos , ut patet ex 
libro I. nostri Poematis u. 3 80. , et deinde sub Ger- 
mano anno dxxxvii., ut constat ex Procopio De Bcllo 
Vand. lib. il. cap. xvn. p. 278. cit. in mea nota ad 
lib. 11I. u. 317. Quod si aliqui mihi in dubium reuo- 
cent fidem Corippi ex Alemanno uiro Graeco , ideo- 
que parum aequo erga Latinos , qui in Pracfadonc 
ad Historiam Arcanam Procopii , illum dixit tam im~ 
prouidum Iustiniani adulatorcm , quam leucm poetam ; 
eidem opponam non censuram in Alemannum nimis 
acrem Ioh. Eichelii in Praefationc ad "Avexdora Pro- 
copii edita Helmstadii anno mdcliv. n. xl., sed potius 
doctissimi Cardinalis Norisii nemini suspectam aucto- 
ritatem , qui post illos in Disscrtatione de Synodo v. 
cap. vill. §. 2. irrefragabile Corippi testimonium non 
ueritus est uocare. Hinc non dubito , quin ego haud 
exiguam initurus sim gratiam apud illos omnes , qui 
historiis delectantur. Quinimo alter Cardinalis , Biblio- 
thecae Ambrosianae ille fundator , noster Federicus 
Borromeus , initio Lihri Secundi. ele Amorc Virtutis 
p. 82,. haec reliquit : Itaque semper commendanda erit 
corum industria , qui scriptis alicnis , postquam intcriere, 
nouam redonarc uitam student , quiue laboris aliquid in 
co ponunt , ne tcmpus edax ea absumat. Africae quoque 
geographiam satis auctior euadet ex nostro Poemate : 
etiamsi ex corrupto nostro Codice corrupta plura esse 
nomina propria non inficiandum sit. Propterea in Indice 



XLVI 

ormiia ad geographiam spectantia accurate retuli. Mores 
item ritusque Africanos illius aeui hinc discimus prae- 
cipue apud Mauros adhuc idololatras. Punica quoque 
nomina illorum numinum, ut Gurzil pro Ioue Ammone, 
et Mastiman pro Ioue Taenario idest Plutone , hic 
inuenimus. Vtinam meliorem nactus fuissem Codicem! 
Sed id si datum mihi non fuit , non erat , cur non 
communicarem aliis , quem inueni , quoad alter et 
integrior et correctior detegatur. 

Quinimo spero, fore ut lohannis etiam uelut poema 
libenti animo excipiatur. Auctor enim a Fogginio in 
pluries citata sua Praefatione p. viii. « dignoscitur ele- 
» gans , et plane dignus , ut illi inter aequales regnum 
» poeticum conferre non sine ratione possis, secundum 
» Barthii iudicium , qui hoc etiam sapienter addidit : 
» Corippi libros uldmos esse eloquentiae Romanae cona- 
» tus » . Praeterea pluribus in locis Aduersariorum suo- 
rum Barthius Corippum nostrum praedicat. Lib. nempe 
vm. cap. I. col. 358. et apud Fogginium p. 3i8. ait : 
Est genius Corippi eo aeuo non contempnendi scriptoris 
ob id amandus , quod sui quam simillimus ubique est , 
more uel natura potius summorum auctorum aemulus ; 
cap. xiii. col. 390. non inuenustus poeta Cresconius Co- 
rippus uocatur $ et col. 392. ait adesse multa in Corippo 
CUram quam pro eo aeuo feliciorem referentia ; et mOX 

subdit : Corrippum adeo in illa aetate nos delectat , qua 
regnum poeticum ipsi conferre non sine ratione possis. 
Libro autem viin. cap. xn. col. 436. prosequitur : Non 
magni nominis aut gloriae cum primis censendae scri- 
ptorem esse Cresconium Corippum ipsimet conftemur, Suo 
tamen in genere , certe aeuo , regnat , estque ideo magis 
illius affectanda illustratio > quo obscurior nullo suo 



XLVII 

mcrlto degit; et lib. xvn. cap. xxill. col. 855. rursus 
uocatur Corippus poeta pro aeuo suo minime negligendus. 
Tum lib. xxxiv. cap. nl. coL 1548. eum dicit non 
prorsus poenitendum ultimi aeui poStam ; et col. i55o. 
eubdit : Et habet sane non pauca Corippus bona et 
aequalibus suis mcliora. Cap. xxi. col. i58i. ait : Inter 
eos auctores , de quibus bene mereri operae pretium putes < 9 
licet primus non sit Cresconius Corippus , locum tamen 
suum inter postremos tuetur. Sic lib. xxxv. cap. V. col. 
164.1. nos docet Corippo ingenium non defuisse ; et lib. 
xxxxvi. cap. xv. col. 21 56. eum satis doctum poetam 
dicit. Libro autem lv. cap. il. col. 258o. rursus de eo 
ait : Eum auctorem diligcntius ideo repectimus , quod 
ultimus fere sit eorum , qui tali argumento legi mcreatur 
diligentius ; quoniam caeteri fere ad res magis notas et 
uulgatiores abierunt , et sane nemo ad huius ingenium 
accedit. Quod posterius facile intelliges si Venantium 
Fortunatum Cresconio Corippo componere uolueris ; tanta 
enim horum differitas apparcbit , ut pro Romano uate 
Corippum, illum alterum pro Gallo aliquo agnosccre non 
negaucris, etsi eodem tcmpore ambo scripserint. Proinde 
paulo post subiicit col. 2,585. Vtinam scriptum aliquem 
librum Corippi indipisci liccret f Sunt aut fuerunt utique 
etiam in Germania nostra exemplaria eiusdcm Iohanni- 
dos , Utpote quarrt allqunt uersihus productis citat lohan- 
nes Cuspinianus in Vitis Caesarum ex Viennensi Austria 
Bibliotheca , si coniectura non decipimur : quam si cui 
docto et cordato uiro illic uel alibi indipisci describen- 
dam contingeret , nae ille omnem posteritatem beneficio 
demereretur. Id ut faciat , cuicunque copia dabitur , id- 
que quam maturime poterit, non enim dubito, etiamnum 
exstare eos Codices , conuicio nos eum poscimus , et per 



xlvih 

Musarum omni aeuo sacra mysteria obsecramus. Nos 
quidem non pigercC , rebus omnibus sepositis , libro in 
manus sumto utili nos commentario accingere; ne in tali 
aliquo sibi laborandum censeat , qui fortunam tam ali- 
quando habiturus est propitiam. Bartliii uota fuerunt 
quoque Daumii , Leyseri , Fogginii , nec non aliorum. 
Daumius namque in Epistola supra citata ad Heinsium 
scribebat anno mdclxxii. : Vtinam aliquis lohanneida 
Corippi, quae in Bibliotheca Budensi fuit^ tenebris erue- 
ret ! Polycarpus Leyserus in Praefadone ad suam 
Historiam Poetarum et Poematum Medii Aeui , ubi Con- 
spectum Corporis Poetarum Latinorum Medii Aeui, quod 
edere sibi mens erat, exponit, prope finem exclamat : 
Vtinam et haberi posset Corippi lohannis. Fogginius 
denique in pluries citata Praefatione p. ix. haec pro- 
fert : lamdiu huius etiam Poematii editionem in uotis 
habet Respublica Litteraria , neque elapsam eius spem 
mihi auguror, ex co quod mihi certo constat in pluribus 
olim Codicibus descriptum fuisse. Paulo infra p. x. de 
Codice Casinensi addit : Vtinam uero etiam nunc super- 
esset , aut quo asportatus fuerit innotesceret ! Omnem 
profecto adhibuissem curam , ne amplius desideraretur. 
Nec alii plures desunt , qui Corippum laudauerunt. 
Olaus quippe Bovrichius Dissert. il. de Poetis Latinis 
pag. 8a. illum uocat JPoetam non ignobilem; Clllistopll. 

Cellarius in Prolegomenis ad Curas posteriores de Bar- 
barismis et Idiotismis sermonis Latini editionis Ienensis 
anni mdccix. pag. 47- et seq. inter ferreae aetatis scrip- 
tores nequaquam barbaros aut contemnendos Corippum 
quoque recenset. I. F. Noltenius in Lexico Latinae 
Linguae antibarbaro edito Helmstadii mdccxx. p. 971. 
dicit Corippum, grammaticum Africanwn nec inuenustum 



xnx 

poetam ; I. P. De Luduuig in Vita Iustiniani M. atque. 
Theodorae Augustorum necnon Triboniani Halae Salicae 
edita anno mdgcxxxi. p. 683. not. 1182. exclamat: 
Vtinam Corippus Africanus poeta esset in plurimum ma- 
nibus; et Corn. Valer. Vonck in Animaduersionibus suis 
editis anno mdccxliv. , et anno mdcclxxvii. recusis a 
Fogginio in suo Corippo , aiebat : Est sane Corippus 
Africanus , qui sub lustino secundo floruit , excellentis 
spiritus poeta, et supra aetatem doctus. In Lexico etiam 
totius Latinitatis consilio et cura Iacobi Facciolati, opcra 
et studio Aegidii Forcellini lucubrato To. I. p. 619. 
uerbo Corippus legitur : Fl. Crcsconius Corippus , Afri- 
canus, Grammaticus , et Poeta, uixit saeculo Christi VI. 
sub Iustino luniore , de cuius laudibus scripsit heroico 
carmine libros quatuor , qui cxstant , et Panegyricum , 
cuius fragmentum superest , ct de bellis Libycis , quac 
interciderunt. Stilus, ut Grammatici hominis , et Africani, 
satis nitidus , et lene fluens , et, ut uerbo dicamus , suo 
saeculo haud paulo cultior. Nouissime uero Fogginius 
anno mdcclxxvii. pag. vin. et seq. suae Praefationis ad 
Corippum haec de eodem reliquit : Et sane manifesto 
se prodit Corippus in lectione librorum Virgilii apprime 
uersatum , et gentilis sui Poetae Claudiani imitatorem , 
cuius subllines uolatus , etsi non acquis semper pennis , 
aemulari studet. Praestant hanc mihi censuram clus car- 
mina , quae prae manibus sunt, et quae senio iam fes- 
sus, ut ipse loquitur, scripsit. Vtrum feruidus iuuenta ali- 
quid amplius potuerit, tunc constare poterit, si quando in 
apricum actas proferat Poemation, quo Libycas gentes, 
et Syrtica bella complexus iam fuerat , et cuius ipse me- 
minit in Praefatione ad lustinum. Post tot uirorum eru- 
ditorum iudicia, quae in non leuem commendationem 

S 



Poetae nostri recidunt , nihili facienda erit nimis se- 
uera atque iniusta censura , cuius nota Adrianus Bail- 
letus eum inussit in celebri opere , falso inscripto 
fugemens des Savans sur les principaux Ouvrages des 
Auteurs. Ibidem nempe Tomo nT. editionis Amstelo- 
dami anni mdccxxv. p. 3oa. haec de Corippo leguntur: 
Lidie que les Critiques nous donnent de cet homme, est 
celle dun grand flateur et d'un pctit Poete. Tout ce 
qu'on dit de plus d son sujet, se peut rapporter d quel- 
qdune de ces deux mdchantes qualitds. La primiere rend 
asses croyable tout ce qvHon a publie" de sa Idgerete" , de 
sa vanitd , de se passion aveugle , et de son indiscretion 
dans la distribution du bldme et des louanges. La se- 
conde ria pas besoin dautres preuves que celles que nous 
en donnent ses mechants vers , sa durete" , son obscuritd, 
se prosodie vicieuse et sa mauvaise Latinite. Vnusquis- 
que autem uidet hunc auctorem secutum esse iudicium, 
quod Alemannus protulerat de nostro Corippo , quin 
eum citaret, uel ullum alium. Sed ignorantia audacia- 
que Bailleti satis detecta fuit a Menagio in opere 
inscripto Antibaillet , in quo falsa eius iudicia refutan- 
tur. Ibidem enim Tomo VII. editionis pariter Amstelo- 
damensis anni mdccxxv. p. 22. Parte I. 11. xx. ait Me- 
nagius : Mr. Baillet , comme je Vai ddja remarqud , est 
un copiste dc copiste ; p. 76. n. Lxvn. comme je Vai 
ddja remarqui plusieurs fois , Mr. Baillet n'a point ld 
les Originaux; p. 48- n. xli. comme je Vai ddja remar- 
qud plusieurs fois , Mr. Baillet ne puise pas dans les 
sources ; p. 9. n. V. Mr. Baillet qui fait profession de 
parler de tous les Auteurs Grecs et Latins , sait peu de 
Grec^ et il ne sait guere d 'avantage de Latin; et p. 106. 
n. lxxxv. Mr. Baillet a dcrit cinq uolumes des Poetes, 



LI 

// ignore les finesses cles Zangues dans lesquelles ont dcrit 

la pluspart de ces Poetcs. II ny a que ceux qui font 

des vers, ou qui en ont fait, qui puissent connoitre toutes 

les bcautez et tous les dcfauts de la Poesie. Cest ce qua 

dte" tris-veritablcment remarqui par St. Jerome cn son 

Epitre 2.6. Felices , inquit Fabius , cssent artes , si de 

illis soli artifices judicarent. Poetam non potest nosse , 

nisi qui uersum potest struere .... Mr. Baillet n'ayant 

donc jamais fait de vers , n'est pas capable de juger 

de uers. Et il en juge aussi tres-mal. Mais rtayant , 

jamais fait de vers , il a cet avantage sur ceux qui en 

ont fait, qu'il n'y a point de represaille sur lui. Sed de 

hoc satis. Potius alia sunt mihi hoc loci auimaduer- 

tenda, nempe ex eodem Poemate nonnulla expiscari 

posse, quae ad auctorem suum pertinent. Eteuim nunc 

nouimus non Iohanni , ut innuebat Fogginius p. xix. 

nuncupatos esse libros De Bellis Libycis, sed ad Pro- 

ceres Carthaginienses , ut coniicio ex Elegia praemissa 

Poemati , in qua u. i. ait Corippus : 

Victoris , Proceres , praesumpsi dicere lauros. 
Item ibidem u. 35. et seq. legitur : 

Gaudeat in rnultis sic se Carthago triumphis. 

Sit mihi rite fauor; sit , rogo , uester amor. 
Hinc etiam uidetur in Africa scriptum Poema ; atque 
mox citata Elegia nos docet, auctorem scripsisse prius, 
ut Virgilius , Bucolicam , de qua nihil adhuc comper- 
tum fuerat , fortasse quia iamdiu ea deperdita est. Hoc 
clare patet ex uersu 2,5. et seqq. 

Quidni si ignarus quondam per rura locutus , 

Vrbis per populos carmina mitto palam ? 
Forsitan ex fracto ponetur syllaba uersu : 

Confiteor ; musa est rustica namque mea. 



LII 

Breuibus nunc demum expono , quam rationem se- 
quutus sum in meo edendo Corippo. Prius mens mihi 
fuerat in lucem emittere lohannidem ita prorsus ut 
iacet in Codice Triuultiano , eique e regione addere 
textum a me utcumque correctum : ut plane fecerat 
Fogginius , qui e regione editionis Michaelis Ruizii 
Assagrii suam posuit. Sed tam foede fuit descriptum 
et corrupte in nostro Codice Poema lohannidos , ut 
id uisum esset uere monstrum. Idcirco aliquot litterati 
uiri, quos consului, inter quos Tu quoque fuisti , CL 
Iohannes Iacobe , me ab ea intentione auocauerunt. 
Hinc ratus sum potius in Notis utcumque repraesen- 
tare Codicem , qualis reuera est cum suis mendis cu- 
iuscunque generis : ne quis in me querimonias faciat, 
quas Assagrius sustinuit. Is enim ( aiebat Areualus in 
Prolegomenis ad Dracontii Carmina edita Romae anno 
MDCCLXXXXI. cap. v. n. ^S. p. 35. ) nonnumquam hanc 
licentiam sibi arrogauit , ut uersus corruptos ex ingenio 
suo restitueret , quin uerba Codicis aliis uidenda osten- 
deret. Eandem uero querimoniam protulerat Barthius 
Aduersar. lib. viii. cap. I. hisce uerbis conceptam : 
Illud tamen notandum Michaelem Assagrium impuden- 
tiuscule fecisse, quod suam nobis septem integrorum ucr- 
suum correctionem obtrusit , ueteri lectione codicis, quem 
unum , solumque exstarc hactenus non ignorabat , dissi- 
mulata , quum se eos corruptissimos inuenisse fateatur. 
Spero , fore , ut , ubicunque ego male usus sum con- 
iecturis in corrigendo Codice, alii felicius id praestare 
possint , quin Codicem ipsum uideant , inspiciendo 
tantum Notas , quas ad Poematis calcem dedi. Quod 
de carminibus ab Assagrio editis id nullus facere po- 
test , quin Bibliothecam Toletanam adeat , ubi , teste 



LIII 

Areualo loco mox citato post editores Matritenses 
Patrum Toletanorum , adhuc asseruatur Codex , quo 
usus fuerat Assagrius. Fateor, et pluries in Notis fassus 
sum, me nequiuisse sanare omnia ulcera, quae inueni 
in Codice Triuultiano , et plura adhuc reliquisse iis , 
qui secundam editionem suscipient, unde criticen suam 
exerceant. Nam quod olim aiebat Gifanius de omnibus 
antiquorum scriptis , quae ad nos peruenerunt , id 
praesertim dicendum esse reor de hoc unico corruptis- 
simo Codice Corippi. Ex tot , sic ille in Apologia pro 
Poiitis Latinis addita suis Obseruationibus in Zinguam 
Latinam Francof. mdcxxiv. pag. 458., Ex tot optimorum 
librorum millibus paucissimi ad nos , iique tam mendosi 
ac laceri peruencrunt , ut plus laboris subiturus sit , qui 
illos expurgare uelit , quam ipsi forte olim authores. 
Nullum cnim uere antiquorum scriptum ad nos euasit , 
cui uel plurima non desint, uel quae supersunt, ita sint 
immutata, ut sine Oedipo coniectore intelligi non ualeant. 
Quorum utrum sit magis dolendum , uix quisquam di~ 
gnoscere queat ! 

Cum autem hic de Notis meis sermo inciderit , ue- 
reor , ne eas eruditi uiri inueniant plus , quam par 
erat , locis similibus praecipue ex Virgilio desumptis 
oneratas. Sed , cum uiderim Corippum imitatorem 
Virgilii, Lucani, et Claudiani fuisse , omnes locutiones, 
ne dicam omnia fere uerba Lohannidos cum iis aucto- 
ribus contuli , ut securius incederem in corrigendo 
purgandoque textu , quem prae manibus habebam. 
Hinc factum est , ut tam grandem messem collegerim , 
inque Notas meas referrem. Plura reuera reieci , quae 
inutilia subinde mihi uisa sunt .; sed non potui me con- 
tinere , quin alia plura retinerem , ne totum laborem 



LIV 

meurn incassum abire uiderem. Inter Notas criticas 
adiicenda esse censui etiam plura, quae ad Historiam 
praecipue illustrandam , et ad faciliorem eorum intel- 
ligentiam , quae in Poemate leguntur , conferre posse 
putaui ; ne lector opus haberet consulere uarios libros, 
quos ad manus omnium ferme non sunt. Idcirco ple- 
rumque auctorum , quos citare fortasse erat satius , 
integra loca retuli. Praeter menda textus , quibus scatet 
Codex , etiam omnes glossas et annotatiunculas , quas 
in illius margine reperi, accurate in Notis meis exhi- 
bui , ne quid desideretur ab iis , qui iugenium suum 
exercere uoluerint in idem opus , et in nouam hanc 
messem post me falcem mittere. Eadem plane ratio 
me raouit , ut etiam typis committerem , quaecumque 
inueni in tribus distinctis schedis repertis in Codice 
Triuultiano. Ex scripturae enim ductibus existimo eas 
exaratas fuisse ab eodem Codicis exscriptore , quem 
fuisse Iohannem Ludouicum De Bonis , ut supra in- 
nui, dubitare nequeo. Periocharum titulum illis impo- 
sui , quia aliquo modo respondent illis Periochis, quas 
inuenit et edidit Assagrius in suo Corippo; Nostrae au- 
tem sunt plane rudiores , et idcirco non ante opus , 
ut fecit ille , sed in calce libri reiiciendas duxi \ cum 
religio mihi fuerit eas onmino omittere , nam in iisdem 

etiam aliquot sunt uerha , quae ad lohannidos Poema 

9pectant, quaeque alteram aliquando lectionem prae- 
bent. Ceterum animaduerto me seruauisse Codicis or- 
thographiam , ubicumque eam tueri potui auctoritate 
grammaticorum primi nominis. 

Vt librorum collectores in Bibliothecis pone editio- 
nem postremam aliorum carminum nostri Corippi etiam 
hoc opus coilocare possint , eadem forma tum , ut aiunt 



LV 

in quarto , tura in folio imprimeiidum curaui. Quam- 
obrem huic titulum feci Mantissa ad Appendicem Cor- 
poris Byzantinae Historiae Romanam, illi uero Fl. Cre- 
sconii Corippi Operum Tomus alter. 

Antequam manum , ut ita dicam, de tabula auferam^ 
aliqua mihi sunt exponenda de Gemma, quae frontem 
libri huius decorat. Qui antiquos Codices tractant \ 
norunt esse fere omnes in fronte ornatos aliqua pi- 
ctuta , quae ut plurimum auctoris effigiern , uel aliud 
quidpiam , quod cum argumento operis in Codice de- 
scripti relatiouem habeat. Hic mos uero nunc post- 
liminio receptus est in editionibus praecipue aucto- 
rum classicorum. Effigies auctoris nostri nec uera nec 
ficta usquam , quod sciam , reperitur. Quare aliquid 
aliud excogitandum erat , ut etiam hic liber suo non 
careret ornamento. Imo Tu ipse , Cl. Io. Iacobe , pro 
singulari animi Tui sapientia atque in omnes liberales 
artes propensione me haud semel admonuisti , ut se- 
dulo uiderem , quo ornatu in publicum primitus exire 
Tui Corippi Johannidem deceret. lam uero cogitanti 
mihi duo occurrebant ex locupletissimo Museo , quod 
domi Tuae seruatur , uetustissima , atque ad id quod 
uolebas maxime accommodata artis ornamenta. Vnum 
nempe est ex tribus eburneis Diptychis Consularibus, 
quae adseruantur ibidem , illud , eui in fronte inest 
haec inscriptio : Fl. Petr. Sabbat. lustinian. V I Com* 
Mag. Eqq. ct P. Praes. ct C. Od. In medio autem 
utriusque Tabulae loco effigiei Censulis, uel eius mo- 
nogrammatis , ut habent alia Diptycha passim , et 
Triuultiana quoque , intra duos orbiculos legitur hoc 
distichon, cuius primus uersus in orbiculo dextro, se- 
cundus in laeuo , exarati sunt : 



LVI 

Munera parua quidem pretio sed hononbus alma 
Patribus ista meis offero Consul ego. 
Cum Tuus patruus maguus, Comes Carolus Triuultius 
( Reip. litterariae probe notus praecipue ab collectam 
a se supellectilem antiquariam ) non immerito forsan 
putauisset ad Iustinianum Augustum pertinere hoc 
monumentum , cuius pater Sabbatius uocabatur : ideo 
illud non ineptum mihi uidebatur , ut ornatui inseruiret 
Poematio, quod laudes ipsius imperatoris , et praeclare 
gesta Iohannis ab eo missi in Africam ad debellandos 
Mauros, praedicat. Sed postmodum, cum perpenderem 
Diptychum ipsum aptari non posse prae eius amplitu- 
dine minori formae editionis Iohannidos , atque iam 
editum atque ab erudito uiro Iosepho Allegrantia (qui 
tamen ad Petrum Consulem anno dxvi. retulit ) illu- 
stratum fuisse , inter eius Opuscula simul collecta et 
edita Cremonae ab Isidoro Bianchio anno mdcclxxxl, 
pag. 3. et seqq. , antequam illud in Museum Triuul- 
tianum transiret \ idcirco consilium mutaui , atque ad 
aliud ineditum nec minus praeclarum neifiriXiov mentem 
conuerti. Enimuero ad ornandum Poema nondum edi- 
tum aliquid , quod pariter publicam lucem nondum 
aspexerat, praeferendum duxi. Praetuli itaque fragmen- 
tum achatae , in quo Africa adstat arae , ad quam 
Gordianus pater sacrificat , cum praesertim ex hoc 
imperatore existimem uocari illa Antonia Castra , qua- 
rum meminit Corippus lib. I. u. 461. Tu quoque, Cl. 
Ioh. Iacobe , meum consilium illico probasti , et in 
manus lectissimae filiae Tuae natu maioris Christinae , 
eandem anaglypticam gemmam tradidisti; ut accuratam 
atque eiusdem dimensionis graphidem exprimeret. Nam 
praeter alias praeclaras dotes , quae praestantissimam 



LVII 

eam feminam, nuper nobilissimo iuueni Comiti Ioseplio 
Archinto nuptam, quammaxime commendant, pictoriam 
quoque artem apprime callet. Pro explicatione autem 
huius monumenti, huc referam Latine redditam disser- 
tatiuuculam, notulis tantum aliquot meis aspersam, quam 
texuit iam laudatus antiquus eius possessor. Ne tamen 
aliquod monumentum ad Iustinianum Magnum pertinens 
hic desideraretur , ex eodem Museo Triuultiano selegi 
duo aenea numismata inedita quoque , quae illum re- 
praesentant, et ad Carthaginem spectant, ut patet ex 
eorum parte auersa. In maiori namque numo CAR et 
KART in minori uisitur. Ille quoque ibidem ANNO 
XIII imperii lustiniani percussum fuisse denotat, nempe 
Christi dxxxix. Alter uero et anni nota caret et rudior 
est , atque magis accedit ad formam numorum Iustini 
senioris ; ideoque Carthagine fortasse percussus fuit , 
tunc cum Belisarius Africam imperio Romano restituit, 
anno dxxxiii. Vterque autem subiectus fuit titulo ope- 
ris. Sed tandem promissam dissertationem accipe. Ea 
est autem huiusmodi. 

« De Fragmento antiquae anaglypticae Sardonychis 
» adseruato penes me Carolum Triuultium. 

» Quinque antiquae achatae maximae magnitudinis, 
» quae plures figuras exstantes habent , mihi inuo<- 
» tescunt. Prior est illa Musei Imperialis Viennensis 
f publici iuris facta a pluribus, inter quos Lambecius. 
» primum, et deinde Marchio Maffeius eam ediderunt, 
» ille in Conimentario suo De Bibliotheca Vindobonensi , 
» hic autem Tomo quarto p. 3y6. Obseruationum Lit- 
■» terariarum , quae Italice prodierunt Veronae. Hoc 
» opus anaglypticum Iuliam familiam repraesentat , 
» quae tempore Augusd uiuebat. Secunda huiusmodi 

h 



Lvnr 

» gemma ea est , quae custoditur Parisiis in Sancto , 
» ut uocant , Sacello ; atque haec eclita fuit a Trista- 
» no, et forsan etiam a Montfaucono in sua Antiquitate 
» explanatione et schematibus illustrata ( quod opus 
» nunc in promptu non habeo), spectatque acl eandem 
» familiam Iuliam tempore Tiberii. Tertia est patera 
» olirn Musei Ducalis Farnesii , et nunc in Regia Pi- 
» nacotheca Neapoli adseruata. Edita haec quoque 
» fuit a Maffeio in citato suo opere To. il. p. 339. * 
» quae iuxta eiusdem explicationem spectat ad Ptole- 
» maeum Auleten regem Aegypti , eiusque familiam , 
» qui regnabat anno li. ante Christum. Quartam hu- 
» iusmodi achaten, seruatam Romae apud nobilissimam 
» familiam Carpegnam, edidit celebris Buonarrotus in 
» opere inscripto Italice Osseivazioni istoriche sopra 
» alcuni Medaglioni antichi; atque ea refert triumphum 
» Bacchi. Quintam Londini possidet Dux Marlbourongh, 
» eamque certior factus sum magnitudine superare 
» praedictas , secl ignotum mihi est j quid repraesen- 
» tet. Sextam prorsus numerarem illam , cuius pars 
» est fragmentum hoc , si fors fortuna tulisset , ut in 
» meas manus ea integra, uel saltem omnia eius frusta 
» peruenissent. Nam ex figuris, quas hoc fragmentum 
» seruauit fere integras , perspecta eorum forma , et 
» argumento , patet totam gemmam plures habuisse 
» figuras , et eximiae exstitisse magnitudinis. Fateor , 
» cum informationem, tum executionem non esse plane 
» optimam. Sed nihilominus, si , ut dixi, omnia gem- 
» mae huius frusta inuenta fuissent, inter praestantiora 
» eiusmodi opera anaglyptica enumerari posset tum 
» propter magnitudinem, tum propter achaten pulchre 
» irradiatam , tum etiam ob artificis sagacitatem , qui 



LIX. 

» sapienter usus est cluplici eius colore ad id , quod 
» uolebat efficere. 

» Sed antequam disseram de argumento huius Frag- 
» meuti , praemoueo me illud acquisiuisse hoc anno 
» mdcclxxvii. vi. Kal. Nou. a Siculo mercatore rerum 
» antiquarum (a), quum is Mediolani esset. Iam uero iit 
» eo duae uisuntur figurae ante aram: idest una sacri- 
» ficans, altera adstans e regione illius. Qui sacrificium 
» peragit , capite et humero sinistro mutilus, dextera 
» manu ex patera liquorem fundit super aram, sinistra 
» uero tenet arbusculam pro instrumento ad aspergen- 
» dum. Hoc enim instrumentum fiebat modo ex ramo 
» lauri uel palmae, modo ex crinibus. Laureum fuisse 
» uidetur illud , quo utebantur praecipue sacerdotes 
» deae Salutis , sicut et illi , qui Aesculapio litabant. 

» Cum hic de patera mentionem fecerim in mentem 
» mihi uenit transcribere , quod de huiusmodi uase 
» dicit doctus Winkelmannus in sua Storia delle Arti 
» del disegno presso gli Antichi. Pag. itaque i34» Tomi I. 
» iuxta editionem Mediolanensem ita ait : Le patere 
» ossia tazze da sacrifizj usavansi per versare V acqua 
» o il vino o il mele , parte sulV ara e parte sulla vit<~ 
» tima. Ve n ha di forme diverse : quelle che veggiamo 
» sui bassi-rilicvi di Roma ove rappresentansi de' sagri- 
» fizj , sono vere tazze rotonde senza manico : trovasi 
» pero in un di questi bassi-rilievi nella Villa Albani una 
» patera alla maniera Etrusca formata come un piat- 
» tello con manico , e molte pur ne sono nel Museo 
» d Ercolano profonde e tomite , con un manico che 



(a) Ex quo facile est coniicere , in Africa inuentum illud fuisse, cum 
parum ab illa regione distet Sicilia. 



LX 

» generalmente termina in una testa dl montone. Per lo 
contrarlo le patere Etrusche , quelle almeno nclle quali 
v" ha delle figure incise , hanno la foima d un piat- 
tello con un orlo assai basso , ed hanno un manico , 
il quale nella maggior parte per essere troppo corto , 
£ stato incassato in un piu lungo d' altra materia. Le 
patere , i cui fregi rappresentano la felce , erba assai 
comune e nota , chiamavansi paterae filicatae , e pa- 
terae hederatae diceansi quelle in cui era intagliata 
V edera. Delle prime non ce n' e\ ch' io sappia, rimasta 
alcuna , molte ve n' ha delle seconde. Videatur etiara 
Montfauconus in Antiquitate illustrata To. il. p. 142,. 
tab. lvi. et seqq. , in quibus plures paterae exhi- 
bentur (<*). 

» Quod ad uestes pertinet sacrificantis, eum tunica 
ambit breuibus manicis et praecincta duplici zona , 
una nempe ad pectus, altera ad renes. Haec susti- 
nebat uestem, ut mos erat apud antiquos (b). Super 
hanc uestem est paludamentum , quod hic supra 
dexterum humerum est alligatum. Eo habitu ute- 
bantur , dum Respublica Romana uigebat , exerci- 
tuum ductores, deinde proprium fuit paludamentum 
Imperatorum. Est hic etiam obseruandum, quomodo 
artifex in exsculpendo hoc uestimento, praeter quam 
quod nouit in proprium usura conuertere coJorem ca- 
staneae, quem sibi offerebat onyx, partem indumenti 



(a) Nota totum hoc caput in calce ad suam dissertationem adiecisse 
auctorem , postquam uidere potuit Opera citata Montfauconii , et Win- 
kelmanni; huius namque editio Mediolanensis est anni 1779. 

(b) Hallucinatum esse doctissimum auctorem hic autumo, cum nullum 
uestigium in fragmento appareat zonae superioris : nec duplici huiwsmodi 
zona. unquam usi suat Romani Imperatores, 



LXI 

» complicauit circa brachium sinistrum , ita ut uestis 

» particula extra exiret ueluti auris. Quae glomeratio 

» iiidumeuti indicat, artificem calluisse deliueandi artem. 
» Altera figura , quae stat ex aduerso sacrificantis, 

» fortuito seruauit caput , super quod eminet caput 

» elephantis , ut noscitur ex proboscide , quae clare- 

» apparet. Dextrum autem huius figurae brachium 

» minutum est manu , nihilominus motio brachii cer- 

» tiores nos facit , illam manum gestasse coronam , 

» capiti sacrificantis imponendam. Sinistra autem raa- 

» nus tenet aliquot spicas una cum papaueris capite, 

» quae sunt abundantiae symbola. Vestes huius figurae, 

» etsi eidem desint humeri et crura cum pedibus , 

» probe distinguuntur ab iis , qui antiquas sculpturas 

» callent. Itaque haec figura , quae , ut uidebimus 

» infra , feminam repraesentat , induta est tunica ma- 

» nicata , cuius manicae strictae usque ad carpum 

» pertingunt , et super eam fert pallam : quo uesti- 

» menti genere utebantur mulieres eo modo quo uiri 

» pallio. Hanc mulierem duabus uestibus indutam esse 

» euincunt plures sinus , qui in ueste apparent sub 

» dextro brachio. li autem ad tunicam spectare ne- 

» queunt ; nam , cum illa deorsum deflueret , rectos 

» tantum flexus efficere poterat. Si uero interdum tu- 

» llica sursum retrahebatur ope unius uel alterius 

» zonae , illa tunicae pars , quae supra zonam erat , 

» flexus efliciebat corrugatos. Contra autem, cum mu- 

» lieres pallam ferebant super humerum sinistrum 

» complicatam , ea sub dextero brachio eflfrcere ne- 

» cessario debebat illos sinus , de quibus supra dixi. 

» Doctissimus Buonarrotus in suis Osservazioni sopra 

» alcuni Frammenti di Vasi antichi di vetro p. 36. satis 



r 



LXII 

» probe describit ritum ferendi pallium ab hominibus \ 

» cuius uices , ut iam monui , gerebat palla pro fe- 

» minis, ut uidere est etiam apud Bottarium pluribus 

» in locis operis inscripti : Sculture e Pitture sagre 

» estratte dai Cimiteri di Roma. Buonarrotus autem sic 

.» ait : Questo raddoppiarsi di pallio accadeva quando 

» coloro , che lo portavano , posta una parte del mede- 

» simo sulla spalla sinistra , facevano girare V altra 

» parte dietro alle spalle , e questa la facevano poi 

» riuscire sotto il braccio dcstro. Profecto obseruandum 

» est , hanc partem pallii , quae sub brachio dextro 

» remanebat , eam esse , quae sinus supra expressos 

» efficiebat , eo quod pallium sursum ferebatur super 

» humerum sinistrum. E quindi , prosequitur Buonai - 

» rotus, la rimandavano per d' avanti sopra alla spalla 

» sinistra, soprapponendola su quella porzione dipallio, 

» che di gia v'era; e da queste parti di pallio in questa 

» guisa congiunte , e soprapposte ebbe origine il dirsi 

» duplicare il pallio. Cid ampiamente spiegato aveva 

y> V istesso Salmasio nelle note sopra Tertulliano alle 

» pag. 364. e 365. 

» Duabus hisce figuris descriptis, transeo ad earum 

» significationem. Itaque illa , quae pro galea gerit 

» elephantinum caput, Africam repraesentat. Haec enim 

» mundi pars exprimitur, ut mulier, cuius caput ele- 

» phantinum caput ornat. Ita nempe eam repraesen- 

» tant numi Hadriani, Antonini, et Seueri. Verum est, 

» Mauritania et Aegyptus , Africae partes (a) , eodem 



(a) Apud geogi-aphos recentiores reuera inter Africae regiones com- 
putatur Aegyptus ; sed apud antiquos haec ad Asiaiu spectabat. Hiuc e» 
dicenda erat pottus Africae contennina. 



LXTII 

» ornamento donari in capite , ut pro Mauritania ui- 

» deri potest uumus aeneus maximi moduli cum epi- 

» graphe Aduentui Aug. Mauretaniae apud Pedrusium 

» To. vi. tab. xxx. n. il. , et pro Aegypto exstat nu- 

» mus pariter aeneus Commodi apud Augustinum Dia- 

» logo tertio, et etiam melius expressus apud citatum 

» Pedrusium To. vn. tab. xxi. n. vn. De hac secunda 

» etiam disserit Vaillantus To. I. Numismatum Impera- 

» torum in coloniis percussorum. Attendendum est, Mau- 

» ritaniam in supra indicato numo breui ueste indutani 

» esse , et ferre uexillum pro peculiari suo signo. In 

» alio autem numo pariter Hadriani cum epigraphe 

» Aduentui Aug. Africae apud Pedrusium cit. tab. xxx., 

» necnon in altero eiusdem Hadriani ibidem expresso 

» tab. Xxxn. , qui refert pro inscriptione Restirutori 

» Africae , haec muudi pars , scilicet Africa induit 

» longam tunicam , et manu sinistra gerit fasciculum 

» spicarum , in signum suae fertilitatis. Romara enim 

» pluries ex Africa frumentum aduectum fuit , quo 

» illa aleretur. Quod uero ad Aegyptum attinet , ex- 

» pressam in numo Commodi , est obseruandum, ibi- 

» dem reuera eam prouinciam longa tunica indutam 

» esse, et dextera gerere spicas, quas Commodo sub 

» Herculis figura repraesentato ofFert , sed sinistra 

» tenet sistrum , quod symbolum iia numis tribuitur 

» tantum Aegypto, uel suis numinibus Anubi et Isidi. 

» Praeter quam quod Africa in numismatibus induta 

» est longa tunica , quamuis aliquibus in numis , ut 

» puto in illis Antonini, hanc uestem succinctam esse 

» appareat ad latera (quod congruit etiam longae uesti) 

» et caput elephantinum gerat , nec non spicas prae 
» manibus , alia etiam sua signa refert. Ad pedes enim 



LXIV 

» Africae in aliquibus numis uisitur leo aut scorpio , 

» et hunc saepe manu tenet. Nam iis animalibus eae 

» regiones abundant. Pariter illa loco spicarum manu 

» gerit cornucopiam, aut calathum, qui interdum est 

» ad pedes eius. Aliis quoque symbolis donatur Afri- 

» ca, ut testatur Ant. Augustinus in Dialogis, et auctor 

» libri inscripti Instituzione Antiquario-Numismatica lib. I. 

» cap. ix. p. 107.; sed illa symbola, quibus nunquam 

» caret , sunt caput elephantis in capite , et spicae 

» aut cornucopia prae manibus. 

» Africa , ut iam dictum est , in nostro Fragmento 

» manu sinistra tenet aliquot spicas cum capite papa- 

» ueris. Quod ad hoc pertinet, nunc obseruare opor- 

» tet , raro inueniri frumenti spicas in numis , quin 

» eas comitentur papauera. Id conspicitur etiam in 

» antiquis lapillis insculptis, qui pro gemmis in anulis 

» inserebantur. Ex hisce lapillis plures possideo in 

» meo scrinio , qui repraesentant multa symbola An- 

» nonae propria uel Abundantiae , et inter illa unum 

» aut plura papaueris capita uisuntur. Alia uero huius- 

» modi symbola sunt cornucopia, aliquot spicae, uomer 

» qui terrae fertilitatem denotat , et gubernaculum 

» nauis , aut tridens , et saepius delphin ; quae po- 

» strema symbola significant annonam mari aduectam. 

» Haud est inficiandum , plantam , quae papauer gi- 

» gnit , abundare in agris , ubi seritur frumentum ; 

» sed potior ratio , ob quam ueteres semper papa- 

» uera cum spicis coniungebant , fortasse ea est , 

* quam afFert eruditus Pluche in Historia Caefi ( to. I. 

» p. 3i4- et 210. edit. Venetae apud Pasquali), qui 

» opinatur papauer, propterea quod celeriter crescit, 

». et propter multitudinem seminum suorum , fuisse 



LXV 

» plantam, quae melius apta esset acl alendum homines, 

» quam aliae: ideoque capita illius plantae , ut putat 

» idem auctor, saepe conspiciuntur itt manibus Cere- 

» ris, quae dea erat frugum. Certior itaque ego factus, 

» hac figura repraesentari Africam , suppleui ex hac 

» parte Fragmentum , delineando ad eius pedes leo- 

» nem , et dexteram addendo cum corona, ita ut ui- 

» deatur eam capiti sacrificantis imponere. 

» Hunc sacrificulum existimaui esse aut Hadrianum 

» aut Gordianum Africanum patrem ; et idcirco in 

» duplici graphide adieci eorum capita, in uno nempe 

» Hadriani , et in altero Gordiani (a). Hanc figuram 

» esse cuiusdam Imperatoris nobis satis demonstrant 

» eius indumenta, idest tunica et paludamentuin, qui- 

» bus induti sunt plures Imperatores in auersa parte 

» numorum : ex. gr. Antoninus in numo aeneo maximi 

» moduli cum litteris tantum S. C. , quem profert Pe- 

» drusius To. vii. tab. v. n. a. , ubi Imperatorem sic 

» indutum, ut est in Fragmenti nostri figUra, sequun- 

» tur milites. Ita pariter aliae sunt figurae ibidem ex- 

» pressae , idest tab. xiii. n. nl. M. Aurelii cum epi- 

» graphe Iuucntus S. C, tab. xxviu. n. IV. Caracallae, 

» tab. xxxii. n. vm. Diadumeniani, tab. xxxvni. n. vm. 

» Maximi, et alibi aliorum Augustorum. 

» In figura imperiali Fragmenti Uon exprimi putaui 

» Antoninujn, nec Commodum, neque Seuerum, quo- 

» rum numi inueniuntur cum typo Africae in parte 

» auersa; quia Antoninus, quo tempore fuit Imperator, 

» nunquam uidit Africam , nec memini aliqua memo- 

» rabilia beneficia eum contulisse in illam regionem. 

■■ ! 

(a) Inuenta est ea tantum gvaphis , quae Hadi*ianuin repraesentat. 

i 



LXVI 

De Commodo reuera narrat Lampriclius citatus a 
Vaillanto in opere supra laudato, cui titulus Numis- 
mata Imperatorum in Coloniis percussa To. I. p. 309., 
classem instruxisse mittenclam in Africam, ut incle 
triticum aclueheretur Romam , si forte Alexandrina 
frumenta defecissent \ propter quam principis soler- 
tiam Senatus cudere tum curauit numum supra ci- 
tatum cum epigraphe Prouidentia Augusti: sed ibidem 
monui eundem numum ad Aegyptum spectare. Se- 
uerus Aegyptum lustrauit , quae prouincia in numis 
repraesentatur cum symholis diuersis ab illis , quae 
propria sunt Africae - v nam exprimitur mulier fere 
iacens , et brachio sinistro innixa calatho , nec non 
tenens dextera sistrum , et ad pedes habens auem 
ibim. Si quis mihi obiectaret exstare Maxentii et 
Constantini Magni aliquot numos aeneos cum epi- 
graphe Conscruator Africae suae ; ideoque Fragmen- 
tum , de quo uerba facio , spectare ad alterutrum 
Augustum : praesto mihi esset , quod respouderem, 
nimirum in horum Augustorum numis Africae effi- 
giem discrimen aliquod habere circa symbola sua an- 
tiqua, sicuti uidere quisque potest apud Bandarium 
To. il. p. i5i. i5y. et 296. Passim enim prouinciae 
expressae in illorum numis uel carent symbolis, uel 
ea habent diuersa ab antiquis , quo tempore impe- 
riura declinabat , ut sub mox praefatis duobus Au- 
gustis. Quod ad Constantinum spectat , posset esse 
forsan alia ratio , quominus crederemus sub hac 
figura eius personam latere; nam is Africae dominus 
solummodo factus est post proelium contra Maxen- 
tium, ex cjuo superior euasit. Eam autem uictoriam, 
ipse testatus est , ut legitur apud Eusebium in eius 



LXVII 

Vita , obtinuisse a summo Deo creatore uniuersi ; 
quoniam iamdiu abdicauerat a se deliramenta falso- 
rum numinum, et propensus euaserat erga Christi fide- 
les, quorum religionem plane cognouerat ut ueram ob 
relatam uictoriam. Quare non putandum esset, tunc 
illum Augustum effingi sacrificantem. Sed, cum con- 
stet esse inter Constantini numos nonnullos, in quibus 
Pontifcx Maximus uocatur , ut est ille numus , qui 
praedicat eius consulatum VI., qui fuit post annos x. 
ab illius conuersione: idcirco nihili facio hanc meam 
positionem. Aliquis enim ethnicus sculptor potuit 
opus anaglypticum perficere iuxta suam supersti- 
tionem. Sed quod euincit Fragmentum meum nihil 
commune habere cum Maxentio uel Constantino Ma- 
gno, est, quod supra iam dixi; quia nempe Africa 
in parte auersa numorum, qui ad utrumque Augu- 
stum spectant, uel symbolis omnino caret, uel eadem 
habet ualde diuersa ab iis, quae uisuntur in numis 
priorum Imperatorum. 

» Hunc uero Imperatorem sacrificantem esse Ha- 
drianum , tueri possem ob frequentia itinera ab eo 
peracta in Africa , ut testatur numus citatus cum 
epigraphe Aduentui Augusti Africae , et ut nouimus 
ex Spartiano in eius Vita. Quare putandum est eam 
Mundi partem gauisam esse ob honorem praesen- 
tiae sui principis , et eo amplius , si perpendatur , 
Imperatorem illum eidem beneficia contulisse , cnm 
citatus Spartianus de hoc Augusto scriptum reliquerit: 
Deinde Romam uenit, atque cx ca in Africam transiit, 

» ac multuin beneficiorum prouinciis Africanis attribuit. 
» Plures occurrunt numi, in quibus expressi fuerunt 

» Imperatores corona redimiti tum a Victoria tum a 



LXVIII 

» proulnciU , tum ab urbibus. Huiusmodi autem obser- 
» uantiae ritus perficitur erga Augustos, clum ii sacri- 
» ficia peragunt, liquorem e patera effundentes super 
» aram : quod denotabat unionem utriusque potestatis 
» imperialis et sacerdotalis propter maximum pontifi- 
» catum. Nec mihi omittendum uidetur, apud Pedru- 
» sium To. vi. tab. xxxviii. n. ul. exstare numum 
» Graecum Hadriani , in cuius parte auersa Africa 
» osculatur manum Imperatoris. Ille auctor putat, illam 
» figuram, quae osculum porrigit, esse urbem Alexan- 
» driae , sed celeber Apostolus Zenus in suo Giornale 
» de' Letteratl To. xxil. art. vi. p. 202. opinatur eam 
» esse Africam (a). Hic autem obsequii ac beneuolen- 
» tiae actus, quem hoc in numo Africa erga Hadria- 
» num ostendit , probat amorem studiumque , quo 
» prosequebatur illa pars mundi suum principem : et 
» ideo credere possem eandem prouinciam in hono- 
» rem huius Augusti fieri iussisse sculpturam , quam 
» illustrare aggressus sum. 

» Est hic etiam obseruauda parua illa portio uestis, 
» quam uides post cubitum sinistrum Augusti , ubi 
» Fragmentum angulum efncit acutum. Ibi ea indumenti 
» portio nullo modo ad uestes Imperatoris pertinet , 
> sed ad aliam personam , quae ad sinistrum latus 
» principis aderat. Reuera in aliquibus numis uisitur 
» principi sacrificanti adstare plerumque unam uel plu- 
» res alias personas , inter quas in quodam numo uidi 
» adsistere figuram Romae , in altero militem , et in 
» aliis alios sacrificuli ministros. 

(n) Fallitur tamen Zenus ; nam nota chronica L IE in parte aversa 
euincit numum ad Alexandriam spectare, cui eum quoque tribuit Eckhel 
T. IV. Doctr. numor. ueter, p. 64. 



LXIX 

» Hucusqne lioc meum Fragmentum consideraui 

» ueluti partcm operis anaglyptici ad Hadrianum spe- 

» ctantis. Nunc illud considerandum est ueluti spectans 

» ad M. Antonium Gordianum patrem. Anno Christi 

» ccxxxviii. imperante Maximino, Africa maxime ucxa- 

» batur propter assiduas mulctas et uiolentas exactio- 

» nes procuratoris fisci , qui unice intentus erat ad 

» congerendam pecuniam. Erat enim Imperator numo- 

» rum auidissimus et deae Pecuniae ualde deuotus. 

» Ideoque aliquot nobiles , coacta turba seruorum et 

» rusticorum, irruerunt in Procuratorem, eumque tru- 

» cidauere. Deinde Proconsulem M. Ant. Gordianum 

» petierunt , conclamantes eum Imperatorem , et eius 

» filium M. Ant. Gordianum Caesarem. Cum Romam 

» peruenisset huius facinoris nuncium, Senatus confir- 

» mauit electionem utriusque Gordiani, et Maximinum 

» Reipublicae hostem declarauit. Iste autem continuo 

» damna sua reparauit , nam Capellianus procurator 

» suus in Numidia statim cum Gordiani exercitu ma- 

» nus conseruit , et ex certamine superior euasit , in 

» quo etiam supremus dux Gordianus filius uitam 

» amisit. Cum uero id nouisset Imperator Gordianus 

» pater , eodem die, desperatione actus, et ne in ini- 

» micorum manus incideret, mortem laqueo sibi con- 

» sciuit. Vide Capitolinum in Vka Maximini senioris. 

» Plerique critici non plusquam unum mensem et sex 

» dies imperii tribuunt Gordiano, et alii duos menses et 

» aliquot dies. Confer Panuinii Fastas Consulares. Porro 

» quam facillimum est existimare , aliquem ex proce- 

» ribus Africae, ut significaret eam regionem dedisse 

» imperio Romano suum caput , alicui artifici perfi- 

» ciendum mandasse hoc opus anaglypticum t in quo 



LXX 

repraesentaretur Gordianus pater ab Africa corona 
redimitus. Hoc item potius ad Gordianum quam ad 
Hadrianum referendum euincunt, ut iam innui supra, 
tum informatio tum executio non plane perfecta. 
Quod si bene perpenderis , id non obseruari in 
sculpturis sub Hadriano absolutis nosces, sed potius 
sub utroque Antonino, et post eos quoque. 
» Cum autem agendum sit etiam de illa arae parte, 
quae in Fragmento remanet, primum obseruari ue- 
lim , quomodo artifex opportune usus sit uarietate 
colorum achatae, aptando nerape colorem onychinum 
ad prospectum planum arae, et castaneum colorem 
ad coronam nec non ad focum arae impositum, si- 
cuti eiusmodi coloris est illa pars figurae, quae re- 
manet in eodem plano prospectu. Arae antiquae 
diuersimode conformabantur, nam aliae erant trian- 
gulares, aliae oblongae, quadratae aliae, uel rotun- 
dae : sicut uideri possunt in nurnismatibus aliisque 
monumentis. Iuxta numinum quoque qualitatem, qui- 
bus dicatae erant, uaria fuit earum altitudo; quam- 
uis fere ad umbilicum sacrificantis usque peruenirent. 
Haec Fragmenti ara non pertingit usque ad medium 
fernur sacrificuli: quod apparet ex longitudine bra- 
chiorum eius, si extensa forent iuxta eorum natura- 
lem figuram. Vide Saubert De Sacrificio cap. xv. 
» Cum mentio hic a me facta sit de foco , aliqua 
etiam de eo a me sunt tractanda. Hic est uelut ille 
ferreus focus, qui etiam nunc adhibetur, in quo pru- 
nae accenduntur, ut quisque se calefaciat; etprorsus 
aequat illum, qui apparet super aram in parte auersa 
nonnullorum numismatum aeneorum Claudii Gotthici 
cum epigraphe Consccratio. Huiusmodi focus uidetur 



LXXI 

» clisiunctus fuisse ab ara et mobilis. Alia antiqua mo- 
» numenta repraesentant focum exstantem ex ara ipsa. 
» Eruditi editores Antiquitatum H erculancnsium To. il. 
» p. 317. nota 2,., cle ara ibidem expressa Tab. lx. 
» disserentes , haec proferunt : Que' ripari ( de agge- 
» ribus uel limbis loquuntur , qui supersunt ex ara), 
» i quali si osservano negli angoli di questa, e delV ara 
» preccdente , potevano corrispondere ai lati delle braciere 
» o foculi, o arule: anzi si noto , che su le are si met- 
» tcano tali vasi col fuoco. Si veda il Bertaldo De Ara 
» cap. 5. Altri dissc, che potevano quei ripari in qualche 
» modo corrispondere alle Corna che ne' quattro angoli 
» degli altari soleano farsi; si veda il Pottero A. G. il. a. 
» O anchc puo dirsi, che servivano pcr appoggiarvi le le- 
» gna, che si bruciavano sulle are, e custodirvi ilfuoco.-» 
Hucusque patruum magnum Tuum, Cl. Ioh. Iacobe, 
audiuisti docte disserentem de pretioso Fragmento ab 
eo acquisito , et in selecto Museo nobilissimae domus 
Tuae adseruato. Pauca uero de eodem Cimelio adii- 
cienda mihi sunt. Et primum uelim scias , non solum 
quae ille adnotauit de duplici zona , praecipue quod 
ad Gordianum spectat, ut iam in notula exposui, non 
satis constare ex accurata inspectione uestium , quae 
in Fragmento Gemmae reliquae sunt. Imo eadem nun- 
quam usi sunt Augusti, ut constat ex omnibus monu- 
mentis , quae ad nos usque peruenerunt. Quod etiam 
hac eadem ratione dici potest de Africa. Sic quoque 
graphis fideliter ex archetypo et accurate expressa 
parum uidebis discedere aliqua in parte a descriptione, 
quae exstat in dissertatione superiori. Sed hoc nihil 
detrahit doctrinae archaeologicae auctoris. Imo sapienter 
in eius graphide exhibetur aperto capite sacrificans 
Augustus , ut reuera sic fuisse effictum in iutegra 



LXXII 

achate constat ex reliquiis indumentorum , quibus ipse 
amicitur. Hac super re oriri poterat dubium; nam, ut 
notum est antiquitatis studiosis , plerumque sacrificuli 
nelato capite faciebant. Sic etiam Imperatores, utpote 
qui Pontifices Maximi etiam erant , uisuntur in pluri- 
bus eorum numis. Sed iidem comparent interdum quo- 
que cum in numismatibus , tum aliis in monumentis 
sacrificantes aperto capite uel eodem tantum laurea 
redimito. Non uelato reuera capite Domitianus apparet 
in iis quatuor ex eius numis editis a Rainssant Cimelii 
Christianissimi Regis Custode in Dissertatione super duo- 
decim Numismatibus Saecularium Ludorum eiusdem Im- 
peratoris, opere Gallice conscripto , quod Italice et Latine 
uertit N. N. Brixiae 1687. Sunt ibidem numi v. VI. vil. 
et x., qui eundem Augustum repraesentaut super altaris 
focos pateram effundentem , quin caput eius uelamento 
sit opertum. Hoc idem demonstrant aliquot sacrificia 
peracta ab Augustis , quae expressa fuerunt in Co- 
lumna cocliti uocata et altera Traiana. In explicatione 
huius secundae Fabrettus p. 169. erudite disseruit: cur 
sacrificantes uario habitu , et cur capite modo aperto , 
modo operto. Euudem consulant , qui rem omnem pe- 
nitissime cognoscere cupiunt. De paruis illis figuris ex- 
pressis in prospectu arae, nihil reperitur in superiori 
Dissertatione. Fortasse oblitus est auctor aliqua etiam 
de iis adnotare; quia parum referunt ad explicationem 
argumenti, quod Gemma repraesentabat. Eae uidentur 
esse Horae, quae, cum tres appareant in prospectu arae, 
repetitae in tribus aliis lateribus finguntur a scalptore. 
Sed tempus est, ut finem imponam Praefationi, cuius 
longitudine, plusquam par erat , Te , Cl. Vir , fortasse 
detinui ; et ut Tibi me nec non labores meos com- 
mendatos uelim. 






FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IN IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBRVM PRIMVM 

P R AEF ATIO 

AD PROCERES CARTHAGINIENSES. 



V. 



ictoris , Proceres , praesumpsi dicere lauros : 
Tempore pacifico carmina festa canam. 
Scribere me libuit magnum per bella Iohannem : 
Venturo generi facta legenda uiri. 
5. Omnia nota facit longaeuo littera munolo , 

Dum memorat ueterum proelia cuncta clucum. 
Quis magnum Aeneam? saeuum quis nosset Achillem? 

Hectora quis fortem ? quis Diomedis equos ? 
Quis Palamedeas acies ? quis nosset Vlyssem ; 
fO. Littera ni priscum commemoraret opus ? 
Smyrnaeus uates fortem descripsit Achillem , 

Aeneam doctus carmine Virgilius. 
Meque Iohannis opus docuit describere pugnas , 
Cunctaque uenturis acta referre uiris. 
i5. Aeneam superat melior uirtute Iohannes , 
Sed non Virgilio carmina digna cano. 
Maxima ductoris , quod sim temerarius , acta , 
Virtutesque uiri , uictaque bella canam. 



2 FL. GRESC. COR. IN IOHANN. PRAEF. 

Nutat in angustum discors fortuna poetae : 

20. Laureus incle furor , pallidus inde timor. 

Concitat ad cantus series fidissima rerum : 

Incalui gestis frigidus ingenio. 
Doctorum ingenium , docto non carmine , canto ; 
Et retinet linguam torpor in ore meam. 
2,5. Quidni , si ignarus quondam per rura locutus , 
Vrbis per populos carmina mitto palam ? 
Forsitan ex fracto ponetur syllaba uersu : 

Confiteor ; musa est rustica namque mea. 
Nempe admittenda est dicendae gloria laudi : 
3o. Fraudabor solus munere , nulla canens ? 

Concitat ora magis , pulsus de pectore , terror : 

Laudibus immissis , sit fauor ore meo. 
Quos doctrina negat , confert uictoria uersus. 
Carminibus fessum gaudia tanta leuant. 
35. Gaudeat in multis sic se Carthago triumphis. 
Sit mihi rite fauor ; sit , rogo , uester amor. 
Rustica Romanis dum certat musa camoenis , 

Ductorem nostrum fama per astra uehit. 
Si placet , ut primi recitem mea dicta libelli t, 
40. Nunc meritis iussis carmina prima cano. 



FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER PRIMVS. 



C3igna , duces , gentesque feras, martisque ruinas , 
Insidias, stragesque uirum, durosque labores, 
Et Libycas clades , et fractos uiribus hostes , 
Indictamque famem populis, iaticesque negatos, 
5. Vtraque letifero turbantes castra tumultu, 

Turbatos stratosque cano populosque subactos, 
Ductorem et magno signantem facta triumpho. 
Aeneadas rursus cupiunt resonare camoenae. 
Reddita pax Libyae , bellis cessantibus , astat ; 

10. Certior et geminis fulget uictoria pinnis. 
Iam pietas caelo terras prospexit ab alto. 
Iustitia comitante simul , concordia mundum 
Laeta fouens reficit 9 geminis amplexa lacertis. 
Has inter medius solio sublimis ab alto , 

1 5. Iustiniane , tuis , princeps , assurge triumphis : 
Laetus et infractis uictor da iura tyrannis ; 
Inclita nam cunctos calcant uestigia reges , 
Laetaque Romano seruit iam purpura regno , 
Sub pedibusque tuis uictus prosternitur hostis ; 

ao. Et gentes fera uincla ligant , nodoque tenaci 

Post tergum implicitas stringunt retinacula palmas^ 
Saeua superpositis plectuntur colla catenis. 



j. FL. CRESCONII CORIPPI 

Oraque per centum producant pectora cantus : 
Non mihi sufficerent sensus, non omne canenti 

25. Ingenium lati uolitans per deuia mundi , 

Summatinl illa canam, summis et laudibus apta, 
Africa sub magno nutabat fessa periclo ; 

Nam fera barbaricis rabies exarserat armis , 
Insidiis , ferro , flammis , populisque superba , 

3o. Omnia succendens direptae moenia terrae , 

Captiuosque trahens cunctis e partibus Afros. 
Iam nullum discrimen erat : non uatibus ullis 
Parcere , nec senibus potuit concedere fessis 
Quisquis honos busti. Iacuit tunc omne cadauer 

35. Confossum gladiis. Natis fas non fuit ullis 

Corpora caesa patrum congestae subdere terrae, 
Vulnera nec lacrimis permissum fundere iustis. 
Dum pater opprimitur, nati coniuxque trahuntur. 
Diripiuntur opes. Virtus premit improba martis, 

40. Et pia desertae linquuntur funera terrae. 
Nobilis et pauper casu rapiuntur in uno. 
Luctus ubique sonat, terror tristisque per omnes, 
It metus \ et duris turbantur cuncta periclis. 
Quis lacrimas, clades, praedas, incendia, mortes, 

45. Insidias, gemitus, tormentum, uincula, raptus 

Explicet ; aut miseros possit numerare dolores ? 
Tertia pars muncli fumans , perit Africa flammis. 
Iamque pius princeps uoluebat pectore curas, 
Pensans, et nostras moderans quem uellet in oras 

5o. Ductorem mandare ducum, summumque magistrum 
Militiae : tantam cupiens fulcire ruinam. 
Cuncta reuoluenti soius uirtute Iohannes , 
Consilioque placens, fortis, sapiensque uidetur. 
Gentibus ipse feris concurrere posse putatur 



10HANNID0S LIB. 1. <J 

55. Solus , et infensas acer prosternere turmas. 

Quippe uiri clecus , et praeclari signa laboris , 
Victaque bella placent regni grauiora superbi. 
Expulit ut Persas; strauit quo uulnere Parthos, 
Confisos turbis , densisque obstare sagittis : 

60. Tempore quo lati manarunt Nitzibis agri 

Sanguine Persarum; Parthoque a rege secundos 
Congressus nec habet. Fretus uirtute feroci , 
Amisit socias , ipso superante , cateruas ; 
Effugiensque , suas , actus formidine , portas 

65. Claudere uix potuit , mediaque in Nitzibis arce 
Irrupit Romanus eques , uictorque Iohannes 
Persarum excelsas concussit cuspide portas. 
Principis ante oculos discurrunt cuncta fidelis 
Fortia facta uiri : pensat , uersatque labores , 

70. Theodosioypolin ut densus uallauerit hostis 

Obsidione graui ; noctis celer ille per umbras 
Vt ueniens dubiae succurrit moenibus urbis , 
Hostes per medios portas ingressus amicas ; 
Territus utque pedem muris subtraxit ab illis 

75. Ingens Mermeroes ; densisque ut saeuior armis 
Ardua sidereo cingebat moenia muro , 
Inde Daras ausus ductor , qui signa regebat , 
Appetere , et bello Latias tentare phalangas. 
Sed, postquam primam uigilans ex hostibus urbem 

80. Eripuit ductor , fugientes inde secutus , 

Occupat ante uias , atque omnes uindicat agros; 
Neu popularet atrox, aut quemquam laederet hostis. 
Primus et obtinuit celsi munimina muri , 
Nec passus differre diu. Nam protinus hosti 

85. Fortior in medios uisus concurrere campos , 
Perculit imiumeras felici marte cateruas , 



• 
4 



O FL. CRESGONII CORIPPI 

Egregiosque duces , et iunctas foedere gentes. 
Parthorum dominum uictum uersumque fugauit 
Mermeroen. Acies Romanum efFusa sequentem 
90. Tunc metuens, manibus gladios phalerasque nitentes 
Quisque suas medios fugiens proiecit in agros. 
Indecus in cunctis ensis fulgebat harenis 
Vaginaeque leues , hastae , clipeique , comaeque , 
Corporaque, et mistus sonipes, telisque superbi 
95. Armigeri iacuere ducis. Iacuisset et ille 

Prostratus campis , ni uiuum prendere uellet 
Ductor magnanimus. Victus tamen ardua uidit 
Moenia Mermeroes, paucis comitantibus, intrans. 
Tunc astans mediis Dominum benedixit in armis. 

100. Vrbicapus sapiens, quem primum maximus orbis 
Imperialis apex famulum rebusque fidelem 
Tunc habuit lectum, quem ad multas miserat oras^ 
Noscere, quae saeui fuerant discrimina belli. 
Hic ubi uictores Romanos feruere uidit , 

io5. Atque hostes uastos pauitantes ire per agros , 
Extendens geminas pariter cum lumine palmas 
Ad caelum , sic laetus ait : Tibi gloria semper , 
Summe Deus; uictos tandem post tempora Persas 
Cernere quod merui , nostri uirtute Iohannis. 

IIO. Hos uersans princeps animo tunc saepe labores," 

Hunc solum Libyam oppressam defendere posse, 
Matura pietate probat : nec plura moratus , 
Iussit ab externis acciri partibus orbis 
Ductorem. Placidus finis dimittit et hostis , 

1 1 5. Occiduas aditurus aquas ; celerique iubentis 
Impleuit praecepta die , uictorque recurrens 
Aurea Romanae tetigit mox limina portae. 
Principis ante pedes gaudens stetit ore sereno. 



IOHANNIDOS LIB. I. 7 

Respexit famulum. Peclibus celer ille beuignis 
120. Oscula laeta cledit. Paucis hunc orbis eoi 

Acta referre iubet. Iussus , quae bella peregit , 
Auribus iusinuat placiclis. Gauisus alumno 
Imperialis apex optat sic uincere semper. 
Illicet auxilio Libyam clefendere mittit. 
ia5. Principis imperiis onerantur milite puppes , 

Impensis armisque simul ; pugnasque docendus 
Mittitur auspiciis domiturus bella magistri 
Tyro rudis magni. Placidus iam tempore certo 
Carbasa uentus agens moturas fecerat unclas , 
i3o. Nauigiumque : thetis suadebat prospera nautis. 
Maximus at princeps , plena pietate , magistrum 
Edocuit , sic uerba mouens: Res publica nostra 
Praemia compensat merito condigna labori , 
Principe me; cunctosque iuuat, gradibusque potentes 
i35. Esse facit, quoscumque uiros bene currere sentit 
Pro terris populisque suis. Nunc accipe dicta ; 
Et causas cognosce libens , ac mente teneto. 
Africa sub quantis iaceat miseranda periclis , 
Auribus in nostris sonuit. Succurrere fessae 
14°. Compellit pietas. Placuit , fortissime , nostris 
Et uisum est animis , Libyam te posse tueri. 
Signa moue , et celsas uelox conscende carinas ;, 
Ac miseros solitis releua uirtutibus Afros ; 
Languantanque acies armis prosterne rebelles : 
145. Sub nostris pedibus subiectum flectere collum , 
Compressum uirtute tua. Tu prisca parentum 
Iura tene , fessos releua , confringe rebelles. 
Hic pietatis amor, subiectis parcere, nostrae est: 
Hic uirtutis honor , gentes domitare superbas. 
ioo. Haec mea iussa tencns, ductor fidissime, serua. 



8 1L. CRESCONII CORIPPI 

Cetera Christus agat, noster Dominusque Deusque, 
In manibus referens, et te per cuncta gubernet 
Prosperitate sua : titulis melioribus auctos 
Pro meritis nos rite tuos uideamus honores. 

1 55. Procidit ante pedes , divinisque oscula plantis 

Pressa dedit 3 lacrimisque rigans uestigia tinxit. 
Ductorem ipse pater cernens discedere princeps, 
Condoluit, pietasque animos concussit heriles. 
Inde , petens classem , nautas hortatur ouantes 

1 60. Magnanimus ductor ; deducunt litore puppes. 
Prima repercussis uerruntur marmora tonsis : 
Soluunt uela citi , magnis clamoribus urguent , 
Horrisonoque graues laxant stridore rudentes, 
Expanduntque sinus : placidis iam carbasa flabris 

i65. Aurae impulsa mouent: abscondunt alta carinae, 
Et latet angustum centum sub puppibus aequor. 
Prospera maturis crebrescunt flamina coris , 
Impelluntque rates : aeratis aequora proris 
Proscindunt celeres: sulcantur marmora rostris. 

170. Spumea sub longis immurmurat unda carinis , 
Classis traiciens angusto litore fauces, 
Seston Abydenus dirimit qua pontus ab aruis ;, 
Sigeasque uolat uentis secura per undas , 
Et legit antiquae litus lacrimabile Troiae. 

175. Inclita tunc referunt Smyrnaei carmina uatis ; 
Significantque locos alta de puppe priorum : 
Haec Priami sedes ; domus haec Aeneia longe, 
Arboribus quae septa iacet: hic saeuus Achilles 
Traxerat Hectoreum, curru rapiente, cadauer: 

180. Demoleum hoc uictor prostrauit litore magnum 
Aeneas proauus ; celsae quo moenia Romae , 
Nomen et imperii praeclarum auctore refulget, 



IOHANNIDOS LIB. I. 9 

Atque tenet latum dominantis foedere mundum. 
Cunctaque gesta canunt Argiui proelia belli : 
l85. Concidit Hectorea Patroclus fusus ut hasta ; 
Vtque niger Memnon Pelidae uulnere uictus ; 
Fleuit ut Aurora ingentis pia funera nati ; 
Corruit ut mediis bellatrix uirgo cateruis 
Penthesilea suis ; Rhesus qua nocte peremptus , 
190. Troilus utque puer forti congressus Achilli ;, 
Victor Apollinea cecidit qua lege sagitta ; 
Quo Paris occubuit confossus uulnere raptor ; 
Vltima post referunt exhaustae incendia Troiae, 
Aeneaeque fvigam : tunc clari nomine Iuli , 
195. Vt puerum patremque, amissa coniuge, secum 
Nauibus euexit , tot per uada caerula currens. 
Audiit egregius narrantes proelia Petrus , 
Audiit ut pueri praeclarum nomen Iuli : 
Arsit amore nouo pectus puerile legendi , 
200. Noscere bella uolens. Magna pietate mouetur : 
Se putat Ascanium, matrem putat esse Creusam. 
Filia regis erat ; mater quoque filia regis. 
Tunc pater Aeneas, et nunc pater ipse Iohannes. 
Haec meditatur ouans: pertentant gaudia mentem 
ao5. Haec patri , haec famulis , haec omnibus : ipse ferebat 
Per mare ueliuolum genitoris gaudia magni , 
Vnica Romanis rebus spes altera , Petrus. 
Labitur Aegeum classis secuta per aequor ; 

Haud secus Adriacis undis uentisque secundis , 
210. Ocius alta secat ; Siculas mox contigit oras. 

Deserit aura rates , uentisque silentibus omne 
Immoto fluctu iacuit mare : lenior unda 
Litora nulla quatit. Siluit tunc Scylla biformis, 
Latratus siluere canum , non ora luporum 



2 



IO FL. CRESGONII COMPPI 

2 1 5. Compulit unda ciens ululantia reddere saxa ; 

Quamquam hic alternae coeant confinia terrae, 
Angustoque freto litus turbetur utrumque. 
Immotos fluctus numquam placata Charybdis 
Continuit, liquidas reuomens nec sorbuit undas. 

2,20. Lintea laxa cadunt , nulloque tumentia flatu 
Arboribus iunxere suis. Tunc soluere funes 
Praecipiens sociis , portus intrate quietos , 
Ductor ait. Iussi celeres super omnia nautae 
Armamenta uolant : currens hic uela resoluit ; 

225. Colligit ille sinus ; socios hortatur ouantes 
Dulcibus ille sonis , et cantu mulcet acuto. 
Dant animos clamore uiri : uox ipsa labores 
Adiuuat , et uires nautis et gaudia praestat. 
Caucana Sicani iuxta iacet arua Pachyni , 

23o. Litora curua tenens , cuius tunc ancora portus 
Romanae classis morsu perstrinxit obunco ; 
Et iam stelliferus maris asperat hesperus undas, 
Inducens terris tetram caligine noctem. 
Hic dux magnanimus securus puppe Iohannes 

a35. Carpebat somnos ; cautus cum forte magister 
Ipse ratis placidos persensit surgere uentos. 
Discurrit puppes pubes festina per omnes , 
Armamenta parans ; soluuntque a litore funes , 
Non expectato iussu ducis : omnia nautae 

240. Vela leuant , totis pandentes lintea flabris. 
Iam medium pelagus , uentis impulsa tenebat 
Classis et extremo surgebat roscida caelo 
Producens aurora diem ; cum tristis imago 
Ductoris stetit ante pedes. Cognata tenebris , 

24.5. Maura uidebatur facies , nigroque colore 

Horrida; et obductis contorquens lumina flammis, 






IOHANNIDOS LIB. I. II 

Tunc sic orsa loqui: Quas classes tendis in oras? 
In Libyam transire putas? Cui , uerba remittens, 
Ductor ait : Cernis nostras transire carinas ; 

a5o. Meque rogas, uultu minitans? Tunc tristis imago, 
Horrida sulfnreis contorquens lumina monstris , 
Non transibis, ait. Sensit quod mente. Malignus 
Angelus ille fuit claro deiectus olympo. 
Nec timuit tamen ipse feras imitantia formas 

2,55. Ora uiri. Sequitur fugientem, et prendere certat. 
Ille , manu densas aspergens ante tenebras , 
Puluere commisto , tetrae caliginis umbra , 
Ductoris turbabat iter. Sed rursus ab alto 
Aspectu placidus , senior descendit olympo , 

2,60. Candida sidereis gestans uelamina peplis ; 

Ac stetit ante oculos, quaerentis tela, Iohannis, 
Continuitque manum, sanctoque haec addidit ore: 
Non furor in tantas animos sic concitet iras. 
Sperne malum bonitate tua : fuge : dira maligni 

265. Iurgia ne timeas. Cui dux, Pater optime, dixit, 
Virque Dei , cernis certantem , aditusque uiarum 
Claudere nitentem. Senior tunc, mente benigna, 
Haec ait : O felix , uestigia nostra secutus , 
Me duce , carpe uiam. Sic fatus , lumine magno 

270. Erexit placidus fulgentes lampadas ignis 

Tunc uero omnis iners dubia stat mente magister , 
Et uentis dat terga fugax , uitamque fatetur 
Artis opem; nescitque miser, quo flectere puppem^ 
Nec breuiata sinu sustentant lintea flatus. 
275. Non opus est uelis : deponunt omnia nautae 

Vela simul, uentisque rates undisque relinquunt. 
Sparguntur uario diuersa per aequora cursu , 



12 FL. CRESCONII CORIPPI 

Quo casus, quo uentus agens, nocturnus et error 
Sorte trahit. Saeuum miseris fortuna minatur 
a8o. Naufragium: nullam credunt superesse salutem , 
Desperantque suam per aperta pericula uitam. 
Ingemuit ductor , mentemque ad sidera tristis 
Erigit; auxiliumque Dei , pietate magistra , 
Vt metus ipse dabat, lacrimis inquirit obortis. 
2,85. Pronus et exorans supplex his uocibus infit : 

Omnipotens Verbi genitor , rerumque creator , 
Principium sine fine , Deus , te cuncta fatentur 
Auctorem et dominum, et factorem elementa tremiscunt: 
Te uenti nubesque pauent , tibi militat aer , 
2,00. Imperioque tuo nunc arduus intonat aether , 
Magnaque concussi turbatur machina mundi. 
Tu scis, summe pater, tu praescius omnia nosti: 
Non auri cupidus , non ullo munere lucri , 
In Libyam compulsus eo, sed scindere bellum , 
295. Et rhiseras saluare animas. Haec sola cupido , 

Hic animis amor omnis inest. Iiuc iussio tantum 
Principis alma trahit: noster, te principe, princeps 
Imperat. Ipse tibi meritum debere fatetur 
Ordine seruitium. Tu illi nos subiicis omnes , 
3oo. Et seruire iubes : tua sum praecepta secutus. 

Aspice , sancte , fauens, et nostros cerne labores 
Iam placidus tantaeque pius succurre ruinae. 
Sin sua peccantem damnant delicta Iohannem : 
Iudice te , quocumque alio me comprime leto; 
3o5. Pro Petro nunc parce meo. Quo nomine dicto , 
Haesit in ore sonus , tremuerunt pectora patris, 
Frigidiora gelu ceciderunt crura manusque , 
Membraque cuncta labant. Lacrimas tunc fluminis instai 
Fundit, et ingentes gemitus ad sidera tollit. 



IOHANNIDOS LIB. I. l3 

3io. Talibus orantis fletus et ueiba recepit , 

Suspiciens Dominus; ualidis mitescere uentis 
Imperat , et clauso frangi sub monte procellae. 
Effugiunt celeres , tenuato uellere , nubes : 
Sol reclit , et claro , rutilanti lampade , caelo 

3i5. Emicat alta dies ; explanat marmoris undas 
Iussio certa Dei : uenti uenere secundi. 
Consurgunt laeti , turbantes omnia , nautae , 
Vocibus et placidis intendunt lintea malis , 
Implenturque sinus. Socias tunc undique naues 

3ao. Accipiunt , totoque refulgent carbasa ponto. 

Iam propius propiusque uolant; et, prospera cursu 
Caerula sulcantes , impellunt flamina puppes. 
Prospexit tandem succensae litora terrae 

Ductor , et indomitas maitis cognouit harenas : 

32,5. Nec dubium; nam uera ferunt incendia. Monstrum! 
Voluebant uenti crispantes uortice flammas ; 
Et , fumo commista uolans super astra , fauilla 
Scintillas tenues summam spargebat in aethram. 
Surgit et in medio feruet iam flamma profundum, 

33o. Omnia conuoluens succensae robora terrae. 
Vritur alma seges cultos matura per agros 
Omnis ; et augescit crescentem frondibus ignem 
Arbor , et in cinerem se se consumpta resoluit. 
Vertuntur miserae caesis cum ciuibus urbes , 

335. Cunctaque diruptis conflagrant moenia tectis. 
Haud aliter Phaeton cunctis e partibus orbis 
Non bene concesso succenderat omnia curru , 
Flammiuomis raptatus equis ; ni fulmine summo 
Omnipotens genitor , terras miseratus , anhelos , 

340. Disiunxisset equos , restinguens ignibus ignem, 
Exarsit ductor miserae succurrere terrae , 



14 FL. CRESCONII CORIPPI 

Plus solita pietate fremens , largoque rigauit 
Imbre genas. Virtus solitis flagrauit in armis , 
Iraque praecipites dictabat tendere gressus 

345. In medios fluctus : prohibet natura uolentem ; 

Et mista uirtute modum , quo , cuncta regendo , 
Inclita cum parui9 pensans , commissa gubernat. 
Ocius adductas ad litora uertere proras 
Imperat ; et notae laetus successit arenae. 

35o. Litora Byzacii paribus non alluit undis. 

Tellure opposita saltim pars lenior aestu 
Plana iacet , curuis statio concessa carinis. 
Efficiunt portus nimium uada salsa quietos. 
Hic uis nulla noti placidos extollere fluctus 

355. Mota potest; uentus liquidum non territat aequor. 
Pars pelagi quassatur aquis , ripaeque relabens 
Confractum scopulis latrat mare ; peruia saxis 
Vnda sonat , nigramque super diffunditur algam. 
Illic et boreas tumidus , grauiorque procellis 

36o. Eurus ab extremo conuoluunt aequora fundo : 
Tunc pereunt miserae dirupto fune carinae , 
Et pelagi duros tabulae iacuere per agros 
Saepe ratis, putresque simul per gramina prorae. 
Hinc est, quod metuunt, fugiuntque pericula nautae 

365. Dira loci ; portuque petunt uada tuta quieto. 
Illo Romanae steterant in litore classes , 

Tempore quo Libycas tetigit Belisarius oras , 
Vandalicas capturus opes. Quos nomine portus 
Alterna pro parte Caput dixere Vadorum 

370. Antiqui nautae. Veniens hic uela resoluit 

Dux quoque magnanimus simili uirtute Iohannes. 
Felix ille locus , statio quo tuta Latinis 
Classibus, atque secunda fuit. Tunc ancora morsu 



IOHANNIDOS LIB. I. l5 

Fixa suo tenuit securas litore puppes. 

3^5. Agnouit portus cluetor fortissimus illos :, 

Gauisusque locis , digito monstrauit ab undis , 
Et sociis sic laetus ait : Dum prima tenerent 
Vltrices haec arua rates , hoc litore primus 
Ipse solum tetigi , fretus iuuenibus armis : 

38o. Ex ducibus namque unus eram. Cum sceptra tyrannus 
Geilamir in Libycis tenuisset perfidus oris , 
Has Romana manus primo pede pressit arenas , 
Hic Libycas potauit aquas , hoc margine fossas 
Tunc posuit primis uenieus exercitus armis. 

385. Ille procul tumulus uicinis proximus undis , 
Cernitis , ut molli congestus crescat arena 
Mobilitate noti ? Ductor Belisarius illic 
Altius imposuit cunctis tentoria signis , 
Quem circum posuere duces mistique tribuni. 

890. Hoc ego , germano pariter comitante beato , 

Castra loco tenui. Sors , heu , durissima fati , 
Humanis inimica bonis ! gaudia fratrum 
Quanta rapit subito ueniens mors saeua piorum ! 
Qua uirtute fremens germanus perculit hostes 

395. Ille meus sociusque bonus , qua mente regendo 
Continuit , quantumque uirum res publica fleuit ! 
Non belli rapuit fratrem fortuna potentem , 
Cum toties uictor saeuo remeasset ab hoste. 
Heu , superas mors dura pios ! Genitoris imago, 

400. Pampus eras , natique : mihi solatia tanti 

Digna mali , uictor Stygias quod despicis undas, 
Haec loca me fratris memorem fecere beati , 
Et lacrimas mouere meas. Quae bella peracta 
Prisca uiri , Deus ipse mihi meliora secundet. 

4o5. Sit locus hic felix , illo felicior anno , 



l6 FL. CRESCONlI CORIPPI 

Prosperitate Dei. Tamen, haec quo tempore castra 
Imperfecta manent , tanto in discrimine belli , 
Quot populis subtracta salus , uictoria signis 
Si faueat per bella meis , ego coepta replebo 

410. Munimenta loci firmo solidata metallo. 
Sic fatus , doluit , desertas ciuibus urbes , 

Et uacuas tacuisse domos ; Libycasque ruinas 
Ingemuit miserans : solnique a litore funes , 
Iussit , et optatis concessit lintea uentis. 

41 5. Tertia lux Tyrios oculis post tempora muros 
Obtulit , et fessae ductorem reddidit urbi. 
Litora uix primus , figens uestigia , plantis 
Contigerat : campis acies exire iubebat ; 
Praecipit atque duces densas componere turmas, 

420. Signaque ferre iubet. Summus dolor incitat iram: 
Terrae quippe dolens, quam uiderat ipse, ruinarn, 
Castra mouet. Iussis parens , excita iuuentus , 
Deposito torpore , micat - v omnisque resumptis 
Bella petit miles gladiis. Tunc aere recuruo 

4^5. Aspera raucisoni succendunt proelia cantus. 
Iamque nouem latis erumpunt agmina portis , 
Cunctaque ferratas effundunt moenia turmas. 
Hinc equites ueniunt: peditum pars lenta mouetur 
Mille uiis , pulsuque pedum gemit arida tellus. 

43o. Qualiter ille fauis pulcri regnator agelli 

Castra mouens , apium densas exire cateruas 
Imperat , et flauis agmen producere terris 
( Siue parat pugnas , aduersi concitus ira 
Forte ducis , fucosue uolens arcere malignos ) 

435. Accelerat ; iussisque fauens festina iuuentus 
Per cunctos aditus crebris aluearia linquunt 
Exitibus , raucistjue acuunt stridoribus hostes. 



IOHANNIDOS LIB. I. iy 

Haucl secus in campos tota Carthagine miles 
Exit, et erectis gaudet procedere signis. 
440. Hinc seges aeratis horrescit spissa maniplis. 

Hi pharetras arcusque ferunt , his lucida latis 
Arma sonant humeris. Hastae clipeique refulgent, 
Loricaeque graues , et stantes uertice cristae. 
Voluitur inde nouus densa caligine puluis : 
445. Ventilat assidue conculcans ungula terras: 
Aera sublatae conuoluit fumus arenae. 
Ipse inter primos , exhortans agmina , ductor 
Fertur equo, solitisque duces succendit in armis: 
Dum ueteres memorat gestas in Perside pugnas. 
45o. Non aliter posset sensus flammare uirorum , 
Ni martis laudaret opus. Sic Iuppiter ille , 
Vt ueteres aiunt gentili carmine uates , 
Saeua giganteo dum staret Phlegra tumultu, 
Caelicolum turmas , quo uellent fata , mouebat ; 
455. Sternere terrigenas posset quo fulminis ictu , 
Cuspide qua Mauors transfixos funderet artus , 
Verteret in montes uisa quos Gorgone Pallas , 
Arcitenens crebris quis ferret fata sagittis , 
Quosque leuis torto fixisset Delia telo. 
4.60. Iamque per extensos properans exercitus agros , 
Byzacii carpebat iter , quo Antonia Castra 
Nomine clictus auis locus est. Hic castra Iohannes 
Mox posuit. Legati etiam uenere tyranni. 
Hos dux egregius iubet intra tecta uocari 
j.65. Atque referre uiros saeui mandata tyranni. 
Tunc , cui Romanae fuerat facundia linguae , 
Iussus Maccus ait : Languantan gentis acerbae 
Ductor magnanimus tibi nos Guenfeius heros 
Antalas haec ferre iubet. Tu nempe, Iohannes , 

3 



l8 FL. CRESCONII CORIPPI 

470. Quem nouit Massyla manus , Solomonis iniqui 

Tempore, dux, nostris fueras qui proximus oris» 
Vicinaeque maris quondam seruator harenae , 
Non Solomoniacas audisti marte cateruas 
Tot pariter cecidisse gravi ; qua flumina clade 

4^5. Impleret Romana manus , campisque perempti 
Quot uestri iacuere uiri , ductoris et ingens 
Exitium per bella tui? Tu gentibus audes 
Inuictis inferre manum ? Non quantus Ilasguas 
Notum est marte tibi, quem tantum fama perennis 

480. Prisca canit? Cuius iam Maximianus in armis 
Antiquos persensit auos , Romana per orbem 
Sceptra tenens, Latii princeps. Tu, milite paruo, 
Iam periture , meas audes uel cernere turmas ? 
Aut poteris sufFerre manus , faciemque uirorum 

485. Aspicies campis , ductor Romane , meorum ? 

Quin potius conuerte pedem, uel sumpta retrorsum 
Signa refer, mortemque caue. Sin proelia mecum 
Mittere posse putas; si te iuuat ire sub umbras, 
Atque dies suprema uocat : cur signa fatigas ? 

490. Verba remitte mihi: quae sit tua certa uoluntas; 
Et uenio quocumque uoles , nec fata morabor. 
Haec mandata dedit ductor fortissimus ille. 
Tu, quaecumque placent animo, responsa remitte. 
Tunc placidus grauitate sua, nec motus in hostes, 

4o5. Ductor ait : Mihi nunc saeuo responsa referre 
Non opus est hosti. Certis sunt ista diebus 
Maturanda mihi saeui mandata tyranni. 
Post uobis mandata dabo. Sic ore Jocutus , 
Ipsos priuato iussit custode teneri , 

Soo. Fortia facta parans. Illis superesse salutem , 
Quis potuit sperare uiris ? Patientia magni 



IOHANNIDOS LIB. I. 19 

Quanta ducis! Quanta est pietas uirtusque regendi! 
Barbara corda tument , insano accensa furore : 
Hic clementer agit , moderans grauitate Latina ; 

5o5. Noluit ulcisci praesenti morte superbos , 

Sed uoluit saluare humiles , fractosque leuare. 
Sic uirtus Romana manet , semperque manebit. 
Corripit et saluat ; ueniam promittit ab ira. 
Extulit ut radiis rutilantes lucifer ignes 

5 10. Oceani prolutus aquis ;, tunc , castra moueri 

Cuncta, iubet ductor, densasque exire phalangas. 
Signacanens, gemit horrendos ferabuccina cantus, 
Aere cauo , dulcesque expellit pectore somnos. 
Dant animos sociis ( clamor tentoria miscet ) 

5i5. Hortanturque parem famuli. Tunc fixa reuellunt 
Vela solo , alipedes ducunt praesepibus altis 
Ornatos phaleris , atque omnia tela resumunt. 
Ast ubi compositis coepit procedere turmis , 

Victricesque aquilas aciesque ostendere campis ; 

520. Sic , bene solicito dispensans pectore ductor , 

Admonet ipse duces, causas referensque docensque: 
O Romana manus , spes o fidissima rerum , 
O uirtus , orbisque decus, summumque leuamen, 
Imperiique fides , et nostri palma laboris , 

Sa5. Certa licet uobis , quae sit fiducia genti , est : 

Ipse tamen memorem insidias fraudesque dolosque; 
Et metuenda cauens , et quae peragenda reuoluens. 
Proelia dura dolis numquam caruere malignis. 
Bella per insidias acies Maurusia gessit 

S3o. Semper , et obscuris fidens subsedit in armis : 
Solaque Massylas seruat fallacia uires , 
Et timidos bellare facit ; dum saxa latebras 
Montibus in summis , aut altis flumina ripis , 



20 FL. CRESCONH CORIPPI 

Praestant ; aut ubi glavica nemus distendit oliua , 

535. Arboris aut altae frondoso uertice robur 
Efncit occultis acies subsidere campis. 
Fraudibus inceptat committere proelia Maurus , 
Vt celer incautum subito perterreat hostem , 
Ambiguumque premat, fretus numeroque locoque, 

540. Et domitis confisus equis. Tunc belliger astu 
Mittitur in planos rarus qui proelia campos 
Prouocet, et uisos fugiens exaggeret hostes. 
Ille leui cursu praefixo hastilia ferro 
Vibrat , et incuruo nec cessat flectere gyro 

545. Cornipedem domitum:, sed cum properauerit hostis, 
Arte fugit , comptas ut spargat callidus alas ; 
Dum sequitur numerosa manus, uictrixque putatur 
Esse sibi , et totos agmen difFundit in agros. 
His agit in bellis fingens certamina Mazax 

55o. Insidiis , donec medios perducat in hostes 
Hostile obsessis conclausum uallibus agmen. 
Tunc dolus ille patens saeuas effundit habenas , 
Absconsasque ciet tota de parte cateruas. 
Quem metus acer agit, primo fugit ille tumultu. 

555. Hunc premit elatus saeuo sub uulnere Maurus , 
Quem pauidum timor ipse facit. Sin robore firmo 
Constiterint tunc forte uiri , non ulla sequetur 
Audentes pugnare manus :, sed colla reflectunt 
Mollia quadrupedum. Versi sic bella relinquunt, 

56o. Sic acies fugitiua cadit , sic firma resistit. 

Nam timidos fortuna premet , cautosque iuuabit , 
Audacesque simul ; multos nam saepe reuisit. 
Et quanti ex ipsis palmam sumpsere periclis ! 
Vt decet esse duces cautos fortesque trucesque ; 

565. Pandite quisque suas belli in discrimine uires. 



IOHANNIDOS LIB. I. 2 1 

Sit labor ille animis. Acies componite turmis } 
Cunctaque dispositis incedant signa maniplis. 
Haec sit praecipue summi cautela laboris ;, 
Has uigiles seruate uices : his uincitis hostes. 

S70. Ordine quisque suo , praecedant castra tribuni , 
Interdumque duces , suspectas quaerere ualles, 
Et faciles praestare uias. Exercitus omnis 
His securus erit ; cautum nec praeuenit hostis 
Vallatumque. Suis at si Maurusia bellum 

5y5. Fraudibus occultis acies assueta parabit ; 

Nuntius ante leuis nostras deportet ad aures 
Vectus equo, cautasque facit properare cohortes. 
Hoc seruate duces : ueram sperate salutem. 
Dixerat haec ductor , latum cum uocibus agmen 

580. Consequitur festis : laudant , plauduntque , fauentque , 

58 1. Exultantque animis ; et laeti iussa facessunt. 



FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER SECVNDVS. 



P 



ellitur interea cunctis uastator ab oris 
Maurus , et aduerso trepidus calcatur ab hoste. 
Deserit obsessas fugiens conterritus urbes , 
Turbatusque metu montes concurrit ad altos , 
5. Castraque muniuit , posuitque imperuia siluis. 
Implentur uallesque cauae , collesque supini 
Gentibus innumeris; camposque et flumina late 
Curua tenent. Latuit densis contermina tellus 
Agminibus ; montesque et celsis frondea siluis 

10. Tecta latent, pendente casa. Fugit inde ferarum 
Omne genus , saeui referens uenabula Mauri : 
Nec potuit miserum tantas euadere pestes , 
Sed iacet affixis resupino in pectore telis. 
Non mitis uolucer ramis permissus in altis 

i5. Frondibus aut mediis dulces suspendere nidos. 
Arboribus religant congesto culmine cannas 
Omnibus ; et nullo est uacuum iam in monte cacumen. 
Qualiter infusae tellus contecta pruinae 

Nube latet; campique, et montes, arbor et omnis 

20. Albet ; et ipse suis artatur motibus aer : 
Eripitur crebris facies certissima rerum 
Imbribus , et nullis noscuntur sidera signis. 
Quis mihi tot populos gentesque et proelia uates 
Ordinet arte noua ? Tu , Iustiniane , fauendo 



FL. CRESC. COR. IOHANN. LIB. 11. 2 3 

a5. Cuncta doce : aclmisce blanda dulcedine musam , 
Temperet insuetis nutantia carmina uerbis ;, 
Nam fera barbaricae latrant sua nomina linguae. 
Primus init bellum , fraterna morte coactus , 
Maurorum princeps , Romanis subditus olim 

3o. Principibus , gratus ducibus , fidusque magistris, 
Antalas ; duramque , mouens in proelia , dextram 
Erexit furiale fremens , qua turbidus omnis 
Impulit armatas bellorum ad proelia gentes. 
Finibus in Libycis , suscepta pace , fidelis 

35. Ille fuit :, plenosque decem perfecerat annos. 
Heu , ducis ignaui quale indiscretio bellum 
Mouit ! et extinctas fecit recalescere flammas ! 
Tunc furor incerti posuit plantaria martis ; 
Perfidiae crimen , uel tantae semina mortis 

4.0. Ira dedit. Gentes Libyae commouit amaras , 
Acrior et totum turbauit caedibus orbem. 
Hunc consanguineis sequitur densissima turmis, 
Frexes , et tumida laudant ceruice regentem : 
Fortis gens , et dura uiris , bellique tumultu 

45. Effera; seu pedes it campis praesumta per hostes, 
Siue frementis equi pulsat calcaribus armos. 
Inde leues equitum turmae , comitante Siclifan , 
Arma ferunt ( saeuus medium uolat ille per agmen 
Fisus equo) armatasque mouent pulsantque phalangas ; 

5o. Aor et indomitus latos discurrit in agros. 
Hinc indiuise bellant per bella cohortes , 
Siluacaeque truces , et saeuus Naufur in armis , 
Silcadenitque ferus , celsis qui uiuida siluis 
Bella dolis metuenda parat. Conterritat hostes 

55. Fraude loci, caecisque furens praefertur in ausis. 
Qui Gurubi montana colunt , uallesque malignas . 



14 FL. CRESCONII CORIPPI 

Mercurios colles , et densis infera siluis. 
Quis grauis Autiliten , patriis non mollior Ausis, 
Praefectus, bellique comes , nullique fidelis 
60. Ibat, et in gentes scelerum laxabat habenas , 

Succendens, praedansque ferus, mactansque, trahensque. 
Siluaizan, Macaresque uagi , qui montibus altis 
Horrida praeruptis densisque mapalia siluis 
Abiecte condunt , securi rupis ad umbram ; 
65. Et quos numineis fortes interserit undi9 

Silzactae, Caunesque leues , qua montis ab alto 
Dirigit incuruis amnem per gramina ripis 
Vadara, quem planos currentem fundit in agros. 
Quas Agalumnus alit , uenere ad proelia gentes , 
70. Nubibus in mediis celsum qui ferre cacumen 
Cernitur , et lati sustentans sidera caeli 
Macubius; grauidis quasque ipsa miserrima culmis 
Dumosae nutrit perstringens ordea terrae 
Sascar: et accitus longis conuenit ab oris 
75. Astrices, Anacutasur , Celianus , Imaclas , 

Zerquilis artatis habuit quos horrida campis. 
Immittit polluta uiros mons Gallida tristes :, 
Nec cessant populos infausti mittere campi , 
Quos Talanteis nutrix suscepit ab aruis , 
80. Tillibaris iunctisque maris distendit arenis 

Martamali genetrix : tristes quos cernere campos 
"Vitasset Romana manus , ni fata dedissent 
Inuida saepe bonis , licet ultima , rumpere fila. 
Sic tibi, summe Pater, placuit: sic iussa ferebant. 
85. Nuntius extremas Libyae transuectus in oras , 

Conuocat indomitas extrema ad proelia gentes. 
Conuenit innumeris numquam superatus Ilasguas 
Milibus, et totum uolitans conterritat orbem. 



IOHANNIDOS LIB. II. 2 5 

Cornipedum saeuus laxatis Austur habenis , 
90. Viribus hunc sequitur fidens , et fortis in armis 
Et numero superante modum. Nambelliger Austur, 
Sollicitus dubias campis committere pugnas , 
Collocat astrictis muros fossasque camelis , 
Atque pecus uarium , densa uallante corona 
95. Ponit ; ut obicibus pugnantes implicet hostes , 

Ambiguosque premat. Currens tunc saeuus Ilasgua6 
Mactat in angustis prosternens agmina muris , 
Et campos securus adit ; sequiturque premitque, 
Caede noua, miserumque furit uastator in agmen. 

100. Est aries illis , infandi machina belli , 

Comptaque dispositis ponunt tentoria signis. 
Horrida gens , et dura uiris, audaxque triumphis 
Innumeris , nullo bellis quae tempore cessat 
Impia. Crudelis nullas timet ille ruinas : 

io5. Sed licuit timuisse tamen se ; iure licebit , 
Poeniteat saeuisse diu. Nam fortis Ilasguas 
Quondam per latos prostratus uulnere campos 
Inguina saeua dedit , praedis bellisque pepercit. 
Ierna ferox his ductor erat , Gurzilque sacerdos. 

r 10. Huic, referunt gentes, pater est quod corniger Ammon, 
Bucula torua parens. Tanta est insania caecis 
Mentibus. Ha ! miseras fallunt sic numina gentes! 
Ifarac infestis uenit consultus in armis. 

Hic pedes insignis clipeo telisque resultat , 

ii 5. Et mucrone potens, saeuum dum tendit in hostem. 
Macumiana manus calidis descendit ab oris, 
Quae Tripolis deserta colit; Gadabisque maligna 
Mittit ab arce uiros., et saeuis moenibus horrens 
Digdiga uicinis acies dedit improba ripis. 

120. Tunc , Yelanideis uerrunt qui stagna faselis, 



26 FL. CRESCONII CORIPPI 

Conueniunt populi, qui currunt arte per aequor, 
Infixos tremulis iactantes piscibus hamos. 
Barcaei solito curant saeuire furore : 
Deseruere suas , et nostras quaerere terras 

12,5. Incipiunt. His arma furor bellumque ministrat. 

Est genus acre uirum: clipeos gladiosque minaces 
Non solito uinctos lateri , sed circulus ambit , 
Perstringens modicum , complexus brachia gyro , 
Vaginasque aptant nudis pendere lacertis ; 

i3o. Nec tunicae manicis ornant sua brachia Mauri. 
Insita non ullis stringuntur cingula bullis } 
Distinctique feras agitant in proelia turmas , 
Binaque praeualido portant hastilia ferro. 
Horrida substrictis dependens tragula membris 

l35. Ex humeris demissa iacet. Tunc lintea tetrum 
Palla caput stringit , nodo sufFulta tenaci , 
Crudaque sub nigra calcantur Maurica planta. 
Marmaridas gentes tot pertulit Africa bellis. 
Quis miseram superesse putet? Non sufticit istud. 

1 40. O superi ! Iam audax alternis surgit ab oris 
Aduersa de parte fremens dux ille ruinas , 
Quas illi Romana manus per uulnera martis 
Ante dedit: tantam inde ferus nunc colligit iram. 
Innumerae gentes illum comitantur euntem , 

i45. Quae Gemiuam Petram, quae Zerquilis horrida rura, 
Quaeque nefanda colunt tristis montana Nauusi 
Desertosque locos :, nutrit quos horrida tellus 
Arzugis infandae : ueteres sic nomine dicunt. 
Aurasitana manus celsis descendit ab oris : 

j 5o. Non pedes illa potest acies in bella uenire , 

Praeualide sed pugnat eques. Tunc lancea duplex 
Tuniperum ferro ualidam sumgit acuto \ 



IOHANNIDOS LIB. II. 27 

Cetraque saepe leuis duro iacet horrida dorso , 
Aut lateri suspensa cadit; substrictus at ipse 
i55. Mucro fulmineus laeuo dependet ab armo. 

Quique Vadis tepide messes bis tondet in anno 
Maurus arans , bino perstringit ordea culmo , 
Heu ! furit in sicca phoebi candentis arena. 
Quantus amor praedae! Toleratur feruidus ardor; 
160. SufFerturque fames, terrarum aestusque, sitisque, 
Martis amore feri , turpisque cupidine lucri. 
Iam fortis properans densos exercitus hostes 
Montibus in summis et collibus esse uidebat , 
Fumantesque locos flammis , siluasque latentes , 
1 65. Agmine condenso , nullum monstrare cacumen. 

Omnia tecta latent. Vox undique saeua per auras 
Indiscreta sonat. Lucos siluasque sonoras 
Tempestate putes nimia ueniente moueri , 
Littore collisas frangentes aequoris undas. 
1 70. Hinc iuuenum clamor , fremitusque ardescit equorum 
Inde furens : tremulis ululatibus aethera matres 
Concutiunt. Feruet trepido tunc terra tiftnultu. 
Pastorum ecce uenit fugiens e uallibus agmen. 
Hostis ab aduentu pecudum per prata balatus 
175. Consonat, et densa puluis succrescit arena. 
Iam sonipes campis laxis currebat habenis , 
Primus et armentis praedam rapiebat ab altis. 
Obuius ecce uenit saeuis de faucibus hostis 
Rarus , et in nulla comptus procedere turma 
180. Cernitur, aduersos nec poscere feruidus hostes ; 
Sed tantum clamore furit. Tum tragula crebris 
Nutibus e siluis acies agitata requirit., 
Auxilioque uocat. Maurorum more , cateruas 
Conuocat ergo celer prima ad certamina Frexes, 



28 FL. CRESCONH CORIPPI 

i85. Marte leui , tantumque fugax armenta tuetur ^ 
Coiistans nam nullis acies componitur armis. 
Non tamen inceptum fuso est cum sanguine bellum. 
Geisirich ille potens nam dux praecesserat agmen, 
Ductoris iussu , sapiens et Amantius una 

190. Hostiles tentare locos , perquirere ualles , 
Et solito planare uias. Huc aggere celso 
Romanae sistunt acies , gentesque nefandas 
Expectant oculis. Magno quae ferre magistro 
Mente gerunt dubia: nequeunt tolerare tumultus, 

195. Nec densos lustrare locos. Quis cernere posset 
Milia tanta uirum ? Vel sic locusta sub astris , 
Austro flante , cadit , Libycos difFusa per agros , 
Vere sub extremo; uel cum notus aethere ab alto 
In mare praecipitem, magnoque a turbine raptam, 

2,00. Ire iubet. Dubiis horrescunt corda pauore 

Agricolis } segetes ne conterat horrida pestis , 
Neu uastet fructus teneros hortosqu^ uirentes , 
Mollibus aut ramis florentem laedat oliuam. 
Iamque , pedem retrahens , ibat Romana iuuentus , 

2o5. Ductori responsa ferens. Hanc proximus hostis 
Circumdat leuitate sua. Iam dura subibant 
Agmina ; cum ueniunt densi de montibus hostes, 
Faucibus et cunctis campos funduntur in omnes. 
Austur, et, indomitis ardens quae fertur in armis, 

2, 10. Macumiana manus. Succedit fortis Uasguas. 

Iamque sub hostiles acies transmissa cateruas 
Innumero currebat equo : turbatque , premitque , 
Et magis atque magis densum stipatur in agmen, 
Exnperatque uiros. Ipsis artatur ab hastis 

21 5. Campus , et ingenti quassatur terra tumultu. 
Sic , ubi compellunt currentia nubila uenti 



IOHANNIDOS LIB. 1L 2y 

Murmure cum ualido, tot crebris ignibus ardens 
Nimbus , et aduersa ueniens in fronte procella 
Influit exactis uasto cum pondere guttis 

220. Grandinis infandae ; pluuiis uentisque subactus , 
Tristia submittens iam frigidus ora uiator , 
Dentibus infremuit : uictus sic terga reflexit , 
Et , loca tuta petens , siluis tectisque cucurrit. 
Non aliter Romanus eques , iam uictus abibat , 

2,2,5. Hoste premente graui; surgens licet inclita uirtus 
Fortia facta petat : nimius tamen imprimit hostis 
Conueniens. Nec tela uiri , nec spicula possunt 
Spargere lenta manus : solus uix sufficit ensis 
Pellere marte uiros , clipei uix sistere contra 

2,3o. Vulnera sufficiunt. Tristis tunc aethera clamor 
Pulsat : susceptis regemunt obstantia telis 
Scuta uirum infandis. Agitatur uita periclis. 
Tunc Romana acies paulatim excedere pugna 
Nititur , aduersosque reluctat prendere colles. 

235. Interea uelox placidas concusserat aures 

Nuntius , ingenti conturbans castra tumultu : 
Descendisse feros siluis et montibus hostes ^ 
Innumeros campos acies implesse nefandas , 
Obsessosque locos populis , armisque coruscis , 

240. Iam potuisse duces tantae succumbere pugnae. 
Illicet omnis eques campo decurrit aperto ; 
Nam cunctos ciuilis amor pulsabat et ardor , 
Ductorisque metus compellit terga suorum. 
Voce uerendus agens retro compulsat et hasta , 

245. Quos cessare uidet. Populos excedere castris 
Imperat , auxilioque suis succurrere dictat. 
Vtque leues aquilas campis produxit apertis , 
Praecessitque duces : illos per castra morantes 



3o FL. CRESCONII CORIPPI 

Increpat; et rauci sonitu conterritat aeris. 

a5o. Buccina saepe ciens tremulo gemit horrida cantu. 
Subsequitur crebris acies collecta maniplis. 
Vngula siclereos contristat puluere campos ; 
Et solis pallescit honor , radiosque micantes 
Colligit , oppositaque polus turbatur harena. 

2,55. Praeruptis ueluti surgunt de montibus euri 

Aeoliis feruentque graues, uerruntque procellae 
Litus harenosum ; tunc tristibus aera turbant 
Flatibus aduersis scindentia nubila flabris : 
Sic campos acies densis Romana cateruis 

2,60. Turbat, et absentes puluis iam comprimit hostes. 
Cautus ab aduersa metuentes rupe Melangus 
Vidit ; et , ingenti turbans clamore cohortes , 
Barbara signa dedit. Paulatim linquere campos 
Incipiunt , et tuta acies per castra recedunt. 

2,65. At ueniens fortis , uallatus et agmine , ductor 

Montibus in summis adstantes conspicit hostes ; 
Incolumesque suos , gaudens , suscepit ouantes. 
Hinc , fera quae saeuis et tristia bella periclis 
Gesserat illa manus, referunt, faucesque malignas. 

270. Praecipit ipse uiris , fossas , et castra locare 

Haud procul aduerso nimium, sed protinus, hoste. 
Perficiunt praecepta citi, planumque per aequor 
Candida mox niueis figunt tentoria uelis. 
Hic Romana manus positis fortissima castris 

275. Per uarium discurrit opus. Pars arma reponit 

Alta locis , pensat pharetras , arcusque retendit. 
Ardua quae celsis sustentent uela columnis , 
Ordine configunt pratis in mollibus hastas :, 
Atque hastis solite per campos scuta reclinant ; ; 

280. Loricasque graues , et conos pellibus aptant 



IOHANNTDOS LIB. II. 3l 

Subpositis ; glandes et cetera tela reponunt. 
Alipedes meritos pars altera colligit ardens , 
Pabula certa ferens. Epulis uolat ille parandis 
Doctus: aena locans, flammis alimenta ministrat; 

a85. Hic gelidos fontes portat, raptatque per herbas. 
Incuruos parat ille toros , et fercula ponit 
Comta focis aptans dapibus, mundansque fluentis. 
Maximus interea curas sub pectore ductor 

Voluebat , diuersa mouens : gentesque, locosque, 

290. Captiuosque simul , bellum quos gentibus Afris 
Miscuit , et miseros praeda raptante subegit. 
Aestuat et curis , iterumque iterumque uolutat , 
Quid faciat, dubius. Iam nunc committere pugnas 
Virtus summa parat; pietas modo parcere dictat; 

2o5. Quippe ut captiuos nullo discrimine quasset , 

Pro quibus arma mouet. Sensus uigilanter oberrat. 
Inter utrumque uolans animus decernit, et obstat. 
Pectore pugna furit : pietas occurrit , et ira. 
Ac uelut agricola immistis cum sensibus arua 

3oo. Ferre uidens fruges ; moerenti pectore curat 
Impiger infestos agris conuellere sentes ; 
Vt monet ipsa ceres: pauitat, damnumque repensat; 
Ne male dimissi perdant aut ordea uepres , 
Aut bene non pereant tristes cum frugibus herbae: 

3o5. Sic pater alternas pensabat pectore curas ; 

Omnia lance probans animus, quo pondere uergat, 
Quidue gerat. Nec stare libet, nec dulce sedenti 
Colloquium ; tacita geminat suspiria lingua. 
Dum curis agitur , pendens dum pectus anhelat , 

3io. Surgit , et in mediis mauult confligere castris ; 

Itque reditque uias , animum corpusque fatigans. 
Hunc „ paribus curis flagrans , comitatur euntem 



J ■ 



\\ 



3 a FL. GRESCONII CORIPM * V 

Magnanimum, ductoris houor, nimiumque benignus, 
Consiliique deeus , lateri Recinarius haerens •, 
3i5. Hunc habet in saeuis fidum sociumque periclis , 
Et uirtute uirum , et discreta mente leuamen. 
Illum etiam summis , uicto mauorte , triumphis 
Tot nimios gaudet secum tolerasse labores 
Martis, et ad summam pariter uenisse coronam. 
3ao. Et tunc ergo comes curis non impar anhelis 
Ibat, et alterno placidus sermone leuabat. 
Nutat in angustis omni de parte periclis 

Sensus : ductor ait :, curis et pectus anhelat ;, 
Dum mouet in dubiis , quae sit fortuna salutis , 
325. Maxima damna ferens , rerum uictoria non est ; 
Aut ea si pereant, pro quis ad proelia ueni , 
Quid lucrum uictoris erit? Me namque fatigant 
Omnia mista malis. Hinc damnum triste minantur ; 
Hinc laudem deferre uolunt, partosque triumphos 
33o. De nostris manibus , missa pietate , retollunt. 
Captiui poreunt misti cum gentibus Afri , 
Si pugnare placet. Quae nostri gloria facti , 
Si miseros demus ? Nullus iam uincitur hostis. 
Consule, quid moueat duri in discrimine belli ; 
335. Atque gerenda refer. Placide haec Recinarius heros 
Edidit in medio , plana cum uoce locutus : 
Omnia dispensans miro moderamine uirtus , 
Haec summa est, haec sola placet, haec uincere gentes, 
Atque placare potest. Praestat, quod, maxime ductor. 
340. Virtutem indomitam sancta pietate reuincis. 

Quidquid deinde geras, nostrae est uictoria partis. 
Sic ordo, sic cuncta docent. Modo mittere duro 
Legatos opus est , promissa pace , tyranno ; 
Captiuos reuocet; nostris discedat ab oris 



• 



IOHANNIDOS LIB. II. 33 

345. Ille furens Austur :, saeuae seu gentis Ilasguas 
Princeps ipse iugum solitae sufferre , coactus 
Subiecta cervice uehat. Si cesserit ille , 
Omnia salua fient : ignosces gentibus insons ; 
Et placide dabitnr nostris uictoria rebus. 

35o. At si fors tumida steterit ceruice rebellis , 

Tunc armis superandus erit. Nec poenitet unquam. 
Pro miseris , si marte cadant. Peccata Iohannes 
Nulla feret. Pietas animis illaesa manebit 
Coepta tuis. Placuere duci consulta fidelis 

355, Iusta uiri ; curisque patei- resolutus ab illis , 
Non uacat : alterna franguntur pectora cura. 
Consilium maturum alit ; et mandata superbo 

Tunc iubet armigerum celerem perferre tyranno;, 
Talibus atque docet : Perfer mea dicta rebelli. 

36o. His monitis nostris aures contunde superbas : 
Dum gentes peccant , pietas Romana remittit , 
Cunctaque deletis donat delicta libellis : 
Perdere non properat quamcumque in proelia gentem, 
Poeniteat si bella tamen , si foedera rerum 

365. Subiecti ueniamque sibi pacemque requirant. 

Sed princeps clementer agens haec omnia mauult 
Essesua; ut cunctos saluetque habeatque regatque, 
Subiectos releuans , frangens uirtute superbos. 
Non tua sollicitus teneat modo pectora terror , 

370. Peccatis obstricta tuis ; namque omnia prosunt, 
Si redeas , ueniamque tibi pacemque uolentes 
Vltro damus. Discent, quae sit Romana potestas, 
Tot populi; et quae sit pietas, uirtusque regendi. 
Quae miserum fortuna tenet? Noster ne fidelis 

3y5. Semper eras ? Nostris solitus gaudere triumphis, 
Tunc bene subiectus? Quae te mala fata superbum 



34 FL. CRESCONII CORIPPI 

Act fera bella trahunt? Tandem iam desere facta 
Turbidus, in miseris quae exerces tristia terris. 
Quid iuuat , infelix , Romana lacessere signa ? 

38o. Quidue paras miseros tanta iactare ruina ? 

Vincere nempe putas quascumque in secula gentes 
Romanas tu posse manus ? Nos Parthica regna , 
Nos Alanos, Vnnos, Francosque, Getasque domamus; 
Quaeque sub aethereo latum sparguntur in orbem 

385. Axe ferae gentes nostris famulantur in aulis : 
Principe subque pio laeti , iam marte relicto , 
Iussa ferunt , suauique iugo sua colla reflectunt. 
Suscipe dicta citus , saluans gentesque tuosque. 
Non uelut imbelles nostrae mandata salutis 

390. Mittimus, aut fugimus pugnas, pacemque rogamus. 
Captiuis , uobisque timet , uestraeque saluti 
Prospiciens, miseris pietas, quae continet orbem. 
Haec mihi magna iubet perituris parcere castris. 
Propter captiuos ueniam donare licebit. 

395. Quod si ferre meis audes contraria dictis ; 

Crastina bella para , cingens munimine fossas ; 
Funde pecus solitum; rapiendos construe muros;, 
Balantum compone greges , fetasque capellas , 
Et toruis medios clamantes uultibus hircos. 

400. Ariete non altas adducto spargere turres 

Est opus : adductos potius nudabimus hostes ^ 
Inter ouesque tuas aries praedabitur omnis , 
Et prope direptos ponemus prandia muros. 
Sculptilis ille , tuis cuius munimine castris 

4o5. Prospera danda canunt , disperso robore , Gurzil 
Scinditur , ardentesque palam mittetur ad ignes. 
Gentibus effusis , campo quaeretur in illo , 
Montibus et cunctis quotquot Maurusia gessit 



IOHANMUOS LI13. 11. 35 

Impietas. Scelus hoc cum iusto marte piabit 

410. Nostra manus, calidos prosternens aequore truncos 
Verticibus raptis. Discet , quod proelia possunt 
Nostra magis, miseros ensis dum uendicat Afros, 
Et peritura cadunt dispersis agmina fossis. 
Vix ea fatus erat , missus montana tenebat , 

41 5. Castra adversa tenens , media ih tentoria transit 
Indubius , sedemque feri petit inde tyranni. 
Humida nox caelo fulgentia sidera reddit , 
Palantesque polo stellas ; nam cinthia cornu 
Iam uacuo, obscurae nec praebens lumina terrae, 

420. Aequore mersa fuit , mensis tenuauerat ignes. 
Sed non castra ducum noctis sensere tenebras. 
Lumina densa focis per campos clara relucent , 
Perque altos montes splendet contermina tellus 
Ignibus , et densae radiant in nubila siluae. 

42,5. Quis caelum a terris illa discernere posset 

Nocte, ferens, quae stella nitens, quae flamma fuisset? 
Omnia lumen erat: flammis hinc terra coruscat, 
Inde polus stellis. Quotiens scintilla cucurrit 
Igne uolans , sidus uadens in nocte , putata est. 

43o. Quisquis ab auersis uidit tentoria campis 

Istius , intremuit , crescentia sidera credens 
Insolite esse polis. Errauit nauita campis 
Aequoreis , nullisque modis cognoscere signa 
Tunc ualuit , cursusque reflexa puppe negauit. 

435. Peruigil insomnem miles Maurusque trahebat 

Armatus noctem : discurrens undique , fossas 
Circuit ; attonita sonitus explorat et aure ; 
Cuncta cauens , ne quis fraudes tentaret in usu 
Noctis , et in dubiis inferret proelia castris. 

440. Discurrunt , uicibusque suis tentoria seruant , 



36 FL. CRESCONII CORlPPl 

Et uicibus placiclum ferrati pectore somnum 
Carpunt , inque sinus flectentes colla reponunt. , 
Hi clipeos , pharetras alii ceruicibus aptant 
Soppositas , hastasque tenent arcusque , sedentes 

445. Ensibus innixi , uultus in pectore curuant. 

Somnus et aduerso uix tangit lumina cornu , 
Effugiens:, iterumque caput iam iamque remittunt, 
Nec releuare ualent, oculos clauduntque mouentque, 
Sollicitoque , cadens , quassatur pectore uertex. 

4-5o. Dum uigilant, uariantque uices, cursuque laborant. 
Cetera iam somnos castris secura iuuentus 
Pectore carpebat placido. Tantum improba martis 
Facta gerunt mentes ; animos insomnia turbant 
Sollicitos , uariasque ostendunt nocte figuras. 

4-55. Miles ut in tenero laxauit membra sopore , 
Rore nouo primus madidis mox irruit alis 
Somnus ; et effuso flauerunt pectora cornu : 
Castra aliena rapit celsis de montibus absens. 
Corpore dormit iners , animo tamen ille laborat : 

460. Bella gerens , uincitque , trahens , aut uulnerat hostem ; 
Aut uitat clipeo uenientia uulnera cautus 
Opposito. Nunc diuiditur sensuque manuque ; 
Nunc utrumque mouet. Siluis bellare uidetur 
Ipsc sibi j nam membra uacant languentia somno 

465. Lumina saepe uiclent saeuum concurrere martem ;, 
Lumina clausa uident certamen; et horridus ira; 
Vultque mouere manus. Languescunt fessa sopore 
Membra uirum. Quotiens excusso dextera ferro, 
Dumputat aduersum, socium ferit improbapectus: 

470. Et risere uiri , referentcs proelia , somnum , 
Nec non in mediis acies Maurusia siluis 
Praeseia iamque suis agitatur in inuia fatis. 



IOHINNIDOS LIB. ir. 3^ 

Castra rapi uidet, et somnos iam proflat . amaros. 

Languet : direptosque potest nec flere camelos , 
47^. Nec uindex surgit ; totis sed currere campis 

Agmina fusa uidet , frustraque attollere dextram. 

Ast alios sterni uariis per deuia fatis. 

Currere quisque uolet; languescunt membra timore, 

Et somni grauitate ruunt. Perterritat hostis 
480. Cuncta ferus saeuum geminans in uiscera ferrum. 

Dum manu utraque parat uiolenti uulneris ictus , 

Coniugis excusso concussit uertice pectus. 

Eripitur tunc illa magis ; nam praedo superbus , 

Crinibus abstractam , siluis rapiebat ab ipsis. 
485. Sic sibi quisque uidens, quassantes pectora somnos, 

Horrebant , diram referentes nocte quietem. 

Terrentur uisi6 ; gaudent sed , falsa fuisse. 
488. Donauit miseris modicum sua gaudia tempus. 






FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 
IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 1 
LIBER TERTIVS. 

J\.t ducis inuicti iaetabant pectora curae j 

Sollicitusque suis , nullum per membra soporem 
Accipit; et dulci non claudens lumina somno 
Peruigil in mediis disponit lumina castris. 
5. Circumquaque duces uallantes agmine denso , 
Consilium pariter summis de rebus habebant , 
Tractatu uario , noctem sermone trahentes. 
Gaudia militiae referunt , tristesque labores ; 
Quasque Latinus agit uincens exercitus orbem , 
i o. Nunc bene commissas referentes ordine pugnas , 
Nunc male gesta nouo memorantes bella dolore. 
Dum diuersa canunt , ductor sic ore locutus : 
Qualis in aduentu fuerat tunc Africa nostro , 
O socii; saeuis esset dum maxima regnis 
i5. Yltio missa Dei , tristem quae rite tyrannum 
Vandalicumque genus centeno perderet anno ! 
Geilamir infandus quamuis uexauerat Afros , 
Perdideratque nocens , magnus quo tenrpore ductor 
Sub iuga Sidonias misit Belisarius arces 
20. Principibus captum praesentans urbe tyrannum. 
Quam celeri cursu summis tot bella peracta 
Viribus, aut quae digna uirum fortuna secuta est! 
Ibat in adductas densis exercitus umbras 
Arboribus , rapidi nec solis torridus ardor 



FL. CRESC. COR. IOHANN. LIE. III. 3^ 

25. Militiae nocuit feruens aestate perusta. 

Quamquam autumnus erat, phoebi candentis et axe 
Tristia bella magis calicla inferrentur arena , 
Nec minus, et capto, facta iam pace, tyranno , 
Laeta fuit. Plenam Libyam cultamque reliqui :, 

3o. Inque statu proprio , me discedente , remansit , 

Et melior; sum namque memor. Foecunda, redundans 
Frugibus , et fructus lumen fundentis oliuae , 
Et latices laeti turgens referebat iacchi. 
Pax erat alta locis. Quae tanta insania belli ? 

35. Quis furor exarsit miseris insanus iu aruis ? 

Quae mouet immerito quatiens bellona flagello 
Innumeras gentes ? uel quae succedit erinnys , 
Et , phaethonteos commiscens gentibus ignes , 
Omnia sic mergit , ualida labente ruina ? 

40. Dic age , quisquis es , quaesiti temporis index ? 
Gentius egregius , respondens uoce magistro , 
Isque magister , ait : Digno , uenerande , fauore, 
Rector summc ducum , nutantis destina terrae , 
Spes Libyae, nostrique fauor uirtusque triumphi, 

4-5. Impia quae fuerit belli nascentis origo , 

Nos latet , obstructis penitus contenta latebris. 
Vester Caecilides illa de parte tribunus , 
Si iussus coepti referat discrimina belli , 
Cuncta docere potest; cuius quippe omnia nouit 

5o. In patria commissa sua , gentesque , locosque , 
Auctoremque mali , prisci seu temporis iram. 
Praecipitur placide libratis dicere uerbis. 
Paruit ille celer , plena sic uoce locutus. 
Nitor , summe ducum , causas narrare malorum , 

55. Et iussis parere tuis. Dum dicere tento , 

Flamma nocens surgit, gelidus praecordia sanguis 



40 JL. CRESCONII CORIPPI 

Turbat , et attentae uix proclit fabula linguae. 
Praecipis ipse meos iterum me ferre labores , 
Dum refero saeuum, quod pertulit Africa bellum. 

60. Sed, quia celsa premunt dominantis iussa magistri, 
Hinc procul esto, dolor: magno iam uinceris ausu. 
Parendum est iussis, humili pauore sequendum. 
Principio geminas iam senserat Africa pestes , 
Nunc iterum geminas sentit miseranda ruinas. 

65. Finibus in nostris orta est , qnae creuit in orbe , 
Impietas. Guenfan miseris est tristis origo , 
Antala nascente fero. Nam tempore prisco 
Pax erat in cunctis Libyae tutissima terris. 
Gaudebat miseranda nouis ornata coronis 

70. Africa : nectebant flauis gestamen aristis 

Agricolae ; solitoque rubens in palmite bacchus ; 
Paxque suam laetam fulgens ornabat oliuam. 
Vsque ad terdenos Antalae floruit annos 
Nascentis , nostrique potens pars maxima mundi 

7.5. Claruit : ut toto praefulgens lucifer axe 

Stellarum flammas , flamma meliore , reuincit. 
Quae dedit in nostris proles Guenfeia terris , 
Summe pater , capiti ipsorum generique reserva. 
Paruulus ille feris mox contigit ubera labris , 

80. Terribili monitu iam iam , flammante megaera , 

Fama uolat, metuenda canens. Namque Ammonis ipse 
Templa petit simulata pater : tunc prolis iniquae 
Fata tenenda rogans , mactat de more profano 
Horrida sacra Ioui. Tristes et Apollinis aras 

85. Inde petens, Phoebi tripodas laurosque requirit. 
Funditur horrcndis sanguis moestissimus aris ; 
Omnigenumquc pecus mactat uittata sacerdos , 
Fata mouens. Raptis primum quae saeuit in extis, 



IOHANNIDOS LIB. III. 41 

Inspiciens ( series latuit longissima ) fibris ; 
90. Duraque perpetuis imponit uiscera flammis. 
Inde ferox rapitur , subito correpta furore , 
Terribilis ; mersosque simul per uiscera cultros 
Imprimit ipsa sibi : multus de corpore sanguis 
Influit 5 et crebro geminat cum uulnere ferrum. 
95. Erigit alta comas : tunc flammea lumina torquet , 
Subsiliens ; saltusque rotat , flexusque malignos. 
Corporis apta sui rubor igneus inficit ora , 
Numinis icta noto : ludunt ceruixque comaeque , 
Inque humeros utrosque cadunt: praecordia raucis 

100. Flatibus aJta sonant ; miscentur murmura uocis 

Tunc dubiae , plenumque agitant suspiria pectus. 
Non aliter primos surgens Vuleanus ad ignes 
Follibus obductis tumidos concurrere uentos 
Arta mouet, flammasque ciens, eurosque sonantes 

io5. Spirat , inexhaustas renouans fornace procellas. 
Tunc, male facta canens, dictis respondit iniquis : 
Vandalicasque, Guenfan, pariter Libycasque ruinas 
Fata trahunt; Maurisque iugum frenosque resoluunt. 
Antala crescente tuo , furor omnis et ira 

iio. Horribili miserum turbabunt lampade mundum. 
Flammea tisiphone tortis saeuire chelydris 
Incipit :, erexitque rigentes uertice crines 
Aera per uacuum. Nigris infusa uenenis 
Ora madent , foedant oculis linguisque trisulcis 

c 1 5. Temperiem , diroque horrescunt tempora tabo. 
Sanguine Vandalico uideo decurrere riuos 
Montibus. En Libycas exurunt ignibus urbes ! 
En praedam exhaustis Afris rapiuntque reclaudunt! 
Cur tantum, o superi, regnum turbare paratis ? 

120. Omnia mista simul. Quid multum crescere Mauris? 

6 



42 TL. CRESCONII CORIPPI 

En iterum pereunt! Quld iuuit tempore paruo 
Virtute indomita partam meruisse ruinam? 
Hic luet , hic perdet multas cum nomine gentes 
Infans ; et uario rapiuntur tempora fato. 

12,5. Africa namque suum factorem fessa rogabit, 

Quem colit ipsa Deum, quem fas cognoscere dignos. 
Tunc orientis opes Romani maximus auctor 
Nominis, heu! nostros mandat praesumptus in axes. 
Classibus ecce suis totum conterritat orbem ! 

i3o. Iam puer indomitus subito pallore tremescit 

Classis in aduentu , iuga iam supportat anhelus. 
Pondera magna domant: airdet dirumpere uincla, 
Indigna ceruice ferens ; ruptisque catenis , 
En iterum bellum reparat! Concursus ad illum 

i35. Ecce uenit , mundumque puer subuertere curat ! 
Quid iuuat hic nimium perituras surgere gentes 
Orbis ab occasu ? Quid tantum surgit in altum , 
Vnde cadat rursus nostris praesumptus ab aruis? 
En spoliis oneratus abit , tandemque reuersus , 

140. Proluit, heu, nostro concretos sanguine, campos ! 
Talia dicentis uultus in terga retorsit , 

Concussa ceruice , furor ; subitoque , tremiscens , 
Conticuit ; uastoque ad terram pondere fluxit , 
Et dubium murmur defessa per ossa cucurrit. 

«4-5. Sicubi lymphigeros deducit fistula tractus 

Aere cauo, liquidus dum currens funditur amnis, 
Rauca sonans; placitum si fluctus sistere ductus; 
Obice contorto , patulum celer arte magister 
Obstruit amnis iter : uertex truncatur aquarum ; 

1 SoJ Obicibus clausis , ad fontem refluit amnis , 
Et reliquus fessa transcurrit riuulus unda. 
Responsis sublata nouis , gaudetque , siletque ; 









IOHANNIDOS LIB. III. 4 3 

Namque humilis gens illa fuit: tamen omnis in illum 
Spesque metusque coit, sacrum seruantque fouentquc; 

i55. Promissoque sibi fatorum munere gaudent. 

Septimus et decimus nascentem senserat annus , 
Cum puer infaustis admouit brachia furtis , 
Cacus ut Herculeis cariturus luce lacertis , 
Noctis itus metuendus init ; raptumque retraxit 

160. Ductorem patremque gregis , colloque leuauit 

Obnixus, portansque furens, et pergit in antrum. 
Strangulat inde premens, constricto gutture, pugno. 
Corruit ante pedes aries prostratus , anheli 
Laniferi spes una gregis. Tunc ense reclauso 

1 65. Diripit astrictam magno cum pondere pellem : 
Viscera nuda patent. Frustis conciditur altis 
Omne pecus, uerubusque trementes conserit artus: 
Vritur horrendum , flamma torrente , cadauer. 
Ignibus in mediis semiustum sorbet anhelans , 

1 70. Et trepidus , totumque fero consumpsit hiatu. 
Tempore iam ex illo saeuis adolescere furtis 
Incipit , obscurisque fauentes pascere praedis. 
Contrahit inde uiros, secumque ad furta nefandus, 
In mediis tacitos exhortans ire tenebris , 

170. Arte docet; totumque trahit iam raptor ouile , 

lamque armentabouum:, celsisque ascendere praeda 
Montibus , abstrusisque latebras quaerere saxis , 
Et lare capta parat tuta subsidere ualle , 
Vandalicasque latens audet tentare phalangas. 

180. Quantos ille duces , quantos truncauerat hostes , 
Obsidione premens , mediis in faucibus ense ; 
Barbaricasque trahens peruerso numine turmas, 
Impius in latis prostrauit cuspide campis. 
Iam tempus miseros fatis urguebat acerbis , 



44 *X- CRESCONII CORIPPI 

i85. Regnaque centeno properans iam fregerat anno : 
Tunc primum in nostris urbes succendere terris, 
Et populare casas , et campis currere Frexes 
Coeperat , infensasque ausus committere pugnas. 
Inde mouens uires ualidas tunc Naufur anhelus , 

190. Atque omni de plebe uiros tunc Naffuga anhelup 
Vicina de parte premit. Hos linquere terras , 
Et dulces terrore lares sors impia pulsat. 
Feruet praedo ferox : nullis iam uita salutis 
Certa locis. Acti fatis urguemur iniquis. 

195. Tempore Vandalici perierunt gaudia regni 

Nostra : semel uersos miseris tunc flere penates 
Contigit , et tutas indignis quaerere terras. 
Hildimer infaustis gessit tunc praelia signis , 
Insuetus conferre manum : non uiribus illum 

200. Vincere , nec tantis poterat concurrere signis. 
Illius aduerso rumpuntur stamina fato 
Montibus in mediis. Casus quid terret iniquus? 
Saepe irata piis seruat fortuna nocentes. 
Constiterant nam signa iugis siluisque superba. 

2o5. Desuper ab scopulis acies uallauerat hostem \> 

Nec spes ulla fugae pressis , nec fidere turbae , 
Nec uitam sperare fuit , nec sistere contra 
Iam poterant : tantum scopulis tardatur iniquis 
Illa manus. Ruptis tegitur gens impia saxis 

210. Vallibus et scissis muratus cingitur hostis. 

Siluarumin medio locus est nemorumque malignus, 
Vndique praecisis munitus rupibus ingens. 
Arduus ipse licet , summoque cacumine ductus , 
Emineat ; densisque teguntur saxa relictis : 

21 5. , Per iuga siderei pleno cum uertice campi 

Funduntur. Via nulla patet : uix semita , tortis 



IOHANNIDOS LIB. III. 46 

Vndique fracta uiis , celsi fastigia campi 
Sola capit. Densae clauduntur deuia siluae. 
Hildimer ut septos uidit munimine fossas , 

220. Atque in praecipiti , nullo iam tramite , pugnae 
Stare locos , saeuum timuit tentare periclum. 
Tunc , acies propriis densas consistere signis , 
Ipse iubet , septos dubius quo tendat in hostes. 
Omnia peruersis ueniunt contraria fatis. 

225. Axe premens medium phoebus iam lampade caelum, 
Feruidus omnis erat : siccis exarserat ardor 
Faucibus , et nimius miseros commoverat aestus. 
Forte sitis quosdam gelidas deduxit ad undas : 
Post tergum rediere uiri , nam longius amnis 

23o. Tunc aberat. Plenos portabant fontibus utres. 

Haud procul inde caua spectantes ualle ministri , 
Primus ut , infaustas contingens Vandalus undas , 
Laudauit cessasse sitim ; tunc cetera cursu 
Ad latices iam turba coit : sic fata trahebant , 

235. Sic fortuna nocens damnauerat agmina leto. 

Signifer ecce super mutandum accedere signum 
Ausus , de summis reduces contorsit habenas 
Montibus : hunc sequitur densis exercitus armis. 
Inuia ruptapatent, quaerunt dum prendere cautes, 

240. Post tergum redeunt fugientes. Credidit hostis , 
Et summo de monte fugit ; perterruit omnes 
Casus et ille duces : raptantur signa retrorsum , 
Versa fuga: non campus erat, quo currere posset 
Liber equus , laxisque leuis transiret habenis : 

245. Per rupes, scopulosque metu, perque ardua montis 
Saxa cadunt , seseque suo iam pondere mergunt. 
Fata premunt \ miseros currens et territat hostis. 
Ardet et insequitur : cunctis de partibus ingens 



46 FL. CRESCONIl COPaPPI 

Turba cadit , seseque suis per pectora telis 

2,5o. Transfodiunt. Alii ueniunt in tela cadentum 
Praecipites : alios pondus ciuile repellit. 
Sic pariter turbata ruunt de montibus altis 
Agmina densa uirum : mixtis uectator et armis 
Fortis equus , rapidi iactatus turbine cursus , 

a55. Concidit, et dominum uasto sub pondere frangit. 
Ceu glaucam ueniens grando destringit oliuam , 
Arboris excutiens concusso uertice fructus. 
Tunc pariter praeceps ad terram pondere nimbi, 
Et tener excutitur , quassatus grandine , ramus. 

2,60. Non uirtus inimica uiros , sed fata premebant 

Inuida, quae tantam properabant perdere gentem. 
Hinc acies confracta redit, regemque trementenij, 
Annorum fessum numero , casumque pauentem , 
Deiicit :, et sceptrum saeuo dedit inde tyranno. 

a65. Tunc doluit princeps dirupto foedere regni. 

Tunc Libyam solitis quaesiuit Roma triumphis. 
Sed tamen in modico perierunt tempore cladis 
Multa : satis dirum senserunt omnia bellum. 
Namque inter geminas pressa est tunc Africa pestes. 

^70. Hinc feruens bellum, spolians premit inde tyrannus. 
Subtraliit a miseris almae fortuna salutis 
Praesidium ; mortemque , alterno marte, minatur. 
Quem fugiant? qua parte cadant? Praedantur ubique;, 
Terror ubique uiris. Saeuas sic tota per illas 

275. Maxima terrarum est Libyae nudata rapinas : 

Vt perit in dubiis puppes, heu! naufraga uentis. 
Poenorum has pestes solito miseratus ademit 
More pius princeps , Afris solatia fessis 
Summa ferens; uictorque malum deiecit utrumque, 
280. Sidonios patres titulis melioribus augens. 



IOHANNIDOS LIB. III. 47 

Vestra manus miseros mortis de faucibus Afros 
Eripuit , fessisque iugum crudele retraxit. 
Africa surrexit uestris erecta triumphis. 
Gaudia post luctus terrae donastis amicae. 

^85. Dum premitis gentes, totum dum uincitis orbem, 
Intremuere feri uestra uirtute subacti. 
Maurorum tunc bella duces, tunc proelia quisque 
Vestra pauens , alacer frenos et iura cucurrit 
Principis ultro pati. Florens haec gaudia sensit , 

290. Nostra decem tellus planos laxata per annos , 
Et , quamuis fuerint , fato pellente , rebelles , 
Ante magis cecidit, quam praedam tolleret, hostis. 
Non mentis consensit inops tunc Africa bellum. 
Te uigilante , pater , spectabit Leucada pugnas 

295. Virtutemque tuam. Pinguescunt sanguine campi , 
Ossibus albescunt , feriuntur uomere rapta 
Ex humeris capita , et sparsi per gramina trunci. 
Ense tuo , cunctis notum est , quid gesseris illo 
Marte , fauente Deo. Tantis signare trophaeis 

3oo. Quis potuit campos , et magno ornare decore ? 
Et Solomoniacos auxisti saepe triumphos. 
Asper et ille semel bellum tentauit Iaudas \ 
Et tulit , ante tamen campos quam uidit apertos; 
Et mediis tremuit Romanos currere siluis. 

3o5. At sensit prorsus nostra de parte duellum. 
Haec nobis , haec ira fuit ; haec addita rebus 
Cura nefanda piis : bellum civile reuixit. 
Tunc Carthago foras , dirupto foedere , praedas 
Sensit, et infandum, non aequo marte, periclum. 

3 10. Stutias hinc celeri deuictus tempore cessit. 

Hunc Membressa suis uidit concurrere campis , 
Hunc eadem petiisse fugam; cum maximus hostes 



48 FL. CRESCONII CORIPPI 

Fudisset mediis uictor Belisarius armis. 
Te quoque per medias uidit uictoria pugnas. 

3i5. Fortis et irruptis truncabas agmina castris 

Ense graui , similique uiros uirtute necabas , 
Germano spargente ferum uictumque tyrannum. 
Te cultor Vatari miro spectabat amore , 
Te Autenti saeuos mactantem uiderat hostes. 

320. Tunc facta est nostrae requies pinguissima terrae. 
Non bellum, non praedo rapax, non miles auarus 
Rustica tecta subit ; tentatur nulla supellex. 
Omnia plena bonis : Libyae pax tuta per orbem. 
Tunc foecunda ceres, tunc laetus pampinus uuis , 

3n5. Pictaque gemmiferis arbor splendebat oliuis. 
Miles et in propriis laetatur sedibus insons. 
Cultor in omni parte suas plantare nouellas 
Coeperat; et, ductos iungens ad aratra iuuencos, 
Arua serebat ouans, placidusque a monte canebat: 

33o. Ausus et ad lunam laetus cantare uiator. 

Diues opum pax , pinguis erat mercator : ubique 
Quisque canit ; resonant securis carmina terris 
Dulcia ; moxque leuis gaudens hinc cantat arator^ 
Inde uiator ouans. Mulcebant ergo camoenae y 

335. Et uariis hominum releuabant pectora curis. 
Libertas iam plena fuit , sed tempore paruo. 
Inuida sunt misero fatorum stamina mundo. 
Cur lachesis hominum tenui pendentia filo 
Fata tenens leuiter pellis ? Iam rumpitur orbis ; 

340. Fortibus aut aeris referens ferrique catenis , 

Cuncta mouens, terror premeret, non rumperet ira. 
Iamque nouas melior reparauerat Africa uires , 

Atque hominum uastare genus, mundumque labantem 
Coeperat. His nostris ueniens feruebat in oris. 



IOHANNIDOS LIB. III. 49 

345. Numquam audita fuit mortis tam tristis imago , 
Non orbis nouitate rudis , non tempore Pyrrhae. 
Nam, miseros monstris conturbans , letifer annus 
Miscuerat superis manes ; seseque uidebant 
Vulnera diuinis homines hausisse sagittis , 

35o. Tum uarias pestes una consurgere terra , 

Aspectusque feros. Iam nullus terror acerbis 
Mortibus ; haud leto metuens sua lumina clausit , 
Aetas siqua ruit. Lacrimis priuatur amaris 
Humanum genus, et plangentia lumina non sunt; 

355. Dum sibi quisque timet. Nullis tunc redditur ullum 
Funeris obsequiimi , sonuit non luctus in urbe ; 
Non sponsus sponsam fleuit, non nupta maritum; 
Nulla parens natum doluit , natiue parentem. 
O male corda nouam nusquam plangentia mortem! 

36o. Iustitium meruit ; sed nullis lumina tectis 

Effundunt lacrimas : uilis mors omnibus illa. 
Iam Libycis uacuae cessabant ciuibus urbes. 
Rarus , et in multis domibus uix unus oberrans , 
Diuitias longa quaerebat lite parentis. 

365. Immeritus iam plenus opum , qui mille parentum 
Heres erat : non notus auis patrimonia, fructus, 
Argentum , uestesque simul , flauumque metallum 
Abstulit ; et tantis impleuit piaedia rebus 
Insaturus. Magnis cumulata est arca facellis : 

3 70. Et tamen ardor opum numquam satiatur auaris. 
Coniugiis caluere nouis , uiduasque potentes 
Accipiunt : nullis uirgo quaesita maritis. 
Coniugis ob nummos defuncti quaeritur uxor : 
Virginibus dos parua datur , si tempore diro 

3-75. Nulla maritales curauit reddere luctus. 

Hinc fera cuncta patent , et tristes surgere lites 

7 



50 FL. CRESCONII CORIPPI 

Incipiunt. Saeuit toto discordia mundo , 
Iurgia saeua mouens. Pietas omnino recessit; 
Iustitiam nullus , compuncta mente , secutus. 

38o. Inde est , quod miseris , ira dictante , flagella 
Omnipotens genitor , dilato tempore nullo , 
Addidit ; et lites cunctis iratus adauxit. 
Erigit a nostris nascentem finibus hostem. 
Hic fratris mortem , concussa mente , dolebat ^ 

385. Sed uirtus non ulla fuit , qua surgere posset. 

Dum tamen occultum conseruant pectora bellum, 
Militis innumeras , fatum miserabile ! sensit 
Non minuisse manus. Gentes non laesit amaras 
Martis amica lues. Metuens tamen ille cauebat , 

390. Ne mala praedatae caperet contagia terrae. 
Ast , ubi pulsa lues , martis succedere feruor 
Coepit , et infandas acies ad bella coegit. 
Misit ad extremas Libyae sitientis harenas , 
Sole ubi tellurem nimio siccauerat olim , 

395. Fulmine deiectus , Phaeton } populosque malignos 
Edocuit , nostrasque impleuit cladibus oras. 
Iamque ferae gentes Libycum funduntur in axem 
Raptor, ubique furens, per nostras currere terras, 
Et uastare casas , ignemque immittere tectis 

^oo. Incipit , et flammis succendere feruidus urbes. 
Vt Solomon uidit tantum consurgere bellum , 
Romanas acies , cunctis de partibus actas , 
Contrahit ; aduersis properans concurrere fatis. 
Illicet infausto mandatur pagina cursu : 

4o5. Et ruit , ecce, uolans, aequo non marte coactus, 
Maurorum ductor , miseri Solomonis amicus , 
Romanis rebus nimium semperque fidelis , 
Cusina Mastracianis secum uiribus ingens. 



IOHANNIDOS LIB. III. 5l 

Qui Tripolis tunc ductor erat conuenit et audax 

410. Pelagius ; sed , gentiles durosque Mecales 

Secum ad bella trahens , fessis non uiribus ibat, 
In fratres fictos suscepit nescius artis. 
Mens obscura manet ; quotiens, fortuna, minaris. 
Heu, Solomon miserande, tuis hos iungere castris 

41 5. Debueras ! Tractus uersis contraria fatis 

Semper agit. Nullus poterit uitare , quod instat. 
Vltima iamque dies nostras peruenerat oras. 

Iam Libyam minitans properabat perdere fatum. 
Congreditur mediis commiscens proelia siluis , 

420. Impauidus , fidensque suis. Iam uicerat hostes ; 
Iamque acies aduersa fugax aduertere terga 
Coeperat; atque metu feruens iamque ipse per hostes 
Currit , et euersas sequitur per deuia turmas : 
Cum subito dirupta fides. Fortuna retorsit 

42.5. Vultus retro suos. Lachesis tunc stamina rupit , 
Laesaque peruersas retulit uictoria palmas. 
Inuenere suum tunc tristia fata ministrum. 
Guntarich infelix nostrum conterruit agmen. 
Funditus hic potuit Romanas uertere uires. 

43o. Non uictum fortuna, minax non presserat hostis, 
Non metus acer agens; sed, uertens, mente maligna, 
Signa, refert clamore fugam. Quem, uidit ut omnis 
Versa cohors trepidum, sequitur; campisque magistrum 
Deserit , in mediis miscentes proelia fossis. 

435. Haec fors dura nouas tunc hostibus addidit iras, 
Virtutemque simul, nostris letumque rnetumque; 
Obscoenamque fugam turbat, quae perdere gentes 
Marte solet. Sequitur densis iam fortior armis 
Hostis acerba furens. Ipso impendente tumultu , 

440« Occidit , heu ! duris transfixo pectore telis 



5 2, FL. CRESC. COR. IOHANN. LIB. III. 

Immeritus Solomon. Tunc omnis uertitur ordo.' 
Martis more furens , nullus iam rebus amicus 
Mansit; sed, praedam rapiens, per bella cucurrit 
Omnis amica manus. Fleuit tunc tristis arator , 

44^. Disiunctos , fugiens , hostes rapuisse iuuencos. 

Tunc omnes periere domus, tunc cuncta supellex^ 
Nec solus pauper casu concussus in illo 
Succubuit , diues pariter cum paupere mersus. 
Post Solomonis opes libertas facta rapinis ; 

4$0. Nec pars ulla fuit belli secura maligni. 

Raptor, ubique furens, urbes succendit et agros ; 
Nec seges aut arbor , flagrans quae soluitur igne , 
Sola perit : quae peste carent , armenta peredit. 
Omnis et a dominis calcata est Africa Mauris. 

455. Pro dolor ! In campis acies iam sistere nulla , 
Nec potuit clausos miles defendere muros. 
Irascente Deo , traduntur cuncta rapinis. 
Perfidus et Stutias iterum per bella cucurrit, 
Antala dominante suo ; meruitque tyrannus 

460. Omnia sub domino praedans discurrere Mauro. 






FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER QVARTVS. 



D, 



um placet infandi nomen memorare tyranni :, 
Surgit ab internis , conturbans ossa , medullis 
Durior , ecce , dolor. Confusa mente retardor , 
Tot clades memorare ducum, casusque meorum, 
5. Atque meos. Miles trepidos , non fidus , adegit 
Tradere signa malis. Longum est narrare ruinam : 
Sed memorem certis bellorum crimina uerbis. 
Dux erat obsessus seruator Himerius urbis , 
Moenia clausa tuens , et celsas milite turres. 

10. E mediis miseros traxit fallacia muris , 

Et Mauris seruire dedit. Namque urbe sedenti 
Blandior infausto mandatur epistola uersu , 
Nomine scripta ducis; milesque Sinonius intrans, 
Esse Iohannis , ait. Legimus mandata tyranni , 

i5. Credentes mandata ducis. Nos saepe per illam 
Hortatur mediis , ceu dux , occurrere campis , 
Et pariter sparsas Maurorum euertere fossas. 
Attollunt animos confusa mente tribuni. 
Signa mouenda damus. Tacita uelocius aura , 

20. Egreditur dux ipse simul ; noctisque per umbram 
Currit eques sociis festinus iungere signa ; 
Seque putant tardasse uiri. Tunc ante cucurrit 
Impius ille Sinon ; gentesque dolosque parauit. 
Extulit igniuagos gelidis ut moestus ab undis 



54 FL. CRESCONII CORIPPI 

s5. Phoebus equos, patuere doli. Tunc signa tyranni 
Vidimus , heu miseri ! nostris occurrere signis , 
Et totis rabidos campis feruescere Mauros. 
Nos pauidum reuocare pedem. Nam sistere contra 
Quis poterat ? Sequitur pauidas per prata cateruas 

3o. Antalas Stutiasque furens. Via nulla salutis : 

Et densus, trepidos urguens circumuolat hostis. 
Mors erat ante oculos , et opem fors dura negabat. 
O utinam medio iacuissent funera campo ! 
Dedecus indignum nostris procul esset ab armis. 

S5. Erectus medius , felici marte , Iohannes 

Occurrit : fastus domini non pertulit hostis , 
Sorte pari enses nec timuit captiuus heriles. 
Ergo per extensos , fugiens , compellitur agros 
Currere fortis equus. Crebro sonat ungula cornu, 

40. Atque feris pauidos urget de montibus hostes. 
Ardua castra gerit : campis Cebar addit apertis. 
Huc miseranda manus frenos deflexit equorum. 
Cum miseri tenuere Mileu castella tribuni , 
Dux erat et medius \ nec nobis claudere portas 

45. Cura fuit. Tutamus equos , pugnaque pedestri 
Cingimur , et telis uenientes pellimus hostes. 
Irruerant gemini , turba coeunte , tyranni , 

Languantanque cohors, et densis Naufur in armis. 
Tunc Stutias, saeuum fingens compescere bellum, 

5o. In medias acies stricto uolat igneus ense. 

Admonet arte feros campis desistere Mauros , 
Et cohibet sumptas infandis uocibus iras. 
Discessere locis. Stetit improbus aggere celso , 
Ceu placidus , blandis nutantia pectora uerbis 

55. Impellens ad bella : simul promittit et urget ; 
Hortaturque uiros uariis ad bella figuris. 



IOHANNIDOS LIB. IV. SS 

Nunc minitans, nunc blandus adest: terrore subacti, 
Proiiciunt sua tela uiri , genibusque tyranni 
Accurrunt celeres , et amica uoce salutant. 

60. Iudicibus iam nulla salus. Quid cuncta referre ? 
Oramus ueniam : datur illicet. Egimus hostes 
Per uitam iurare suam : fecere coacti. 
Finximus infandis ueluti seruire tyrannis : 
Iustiniana polis saeuis tunc tradita Mauris , 

65. Sorte sub ancipiti. Sociorum flectere mentes 
Post licuit per uerba mihi. Marturius una 
Consilio maturus erat. CompelJimus ambo 
Nutantes animos propriis se reddere signis. 
Assensere uiri : castris sensere malignis 

70. Paulatim tentare fugam. Me noctis amicae 

Eripiunt trepidum , turba comitante , tenebrae ^ 
Perueniensque meas uidi cum coniuge sedes. 
Deserit infandos , fugiens , Marturius hostes. 
Post sequitur miles. Voluit quicumque , remansit. 

75. Iustiniana polis nocturnis panditur armis : 
Proditione pia cuius profecit amicus. 
Hic iuga non potuit saeui sufferre tyranni. 
Signa tamen clausis seruabant publica muris. 
Nec potuit quisquam , campo congressus aperto , 

80. Hostilem tentare manum :, nec cedere ductor 
Iam uoluit socios , Stutia uiuente maligno. 
Africa dum tantis urguetur fessa periclis , 
Ariobindi fulserunt aequora proris. 
Aduentu stupuere ducis. Gens territa cessit 

85. Languantan terris. Vtinam non ille penates 

Poenorum uidisset iners ! Tunc Africa clades 
Persensit grauiore malo , saeuasque rapinas 
Inter utrumque ducem. Nescit commissa potestas 



56 rL. CRESCONII CORIPPI 

Aequales sufferre duos : consortis amicum 

90. Secula nulla ferunt. Sic nos exempla priorum 
Ipsa docent. Primi sequitur pes mota secundus 
Crura pedis ; ritum capitis sua membra sequuntur ; 
Et proprii generis fructum dant arbore rami. 
Mundus adhuc rudis, et paruis mpx laetus aristis, 

<)5. Non potuit portare duos ; non maxima rerum 

Roma , nouos proprio quae sanxit sanguine muros. 
Aemula diuiditur , confusa mente , uoluntas ; 
Despiciensque parem, discors permansit uterque. 
Diuiditur geminas inter res publica partes : 

roo. Quisque suos tenuere duces; dumque ille superbus 
Se primum esse putat, non se tamen iste secundum. 
Africa barbaricis planxit nudata rapinis , 
Ductorum iussu , merito fortisque Iohannis. 
Temptauere feros , aequis non partibus , hostes ; 

ro5. Sed uicti petiere fugam. Discordia mentis 

Vicit amore uiros. Rursus dux ipse Iohannes , 
Signa mouens , densos iuit moriturus in hostes , 
Confisus uirtute sua , fortesque tribunos 
Secum ad bella trahens, tantis concurrere monstris 

ito. Non timuit. Durae contempsit uulnera mortis 

Pro patria contentus amor. Persensit ut , hostis 
Aduentum properare feri : non segnior ille 
( Sponte petit mortem ) campis sua signa locauit , 
Et sociis sic fretus ait : Contempnere uitam 

1 15. Pro patria, haec est uita magis. Mors lege tonantis 
Humano lata est generi , nec praeterit ullum ; 
Nam ueniet quocumque modo: sedmortis honestae 
Summus honor, summusque fauor, dulcisque cupido est 
Hostis adest , socii. Quotiens fugiemus amicum 

jao. Martis opus ? Quotieus fugitiuos rideat hostis , 



IOHANNIDOS LIB. IV. 5j 

Inbellesque putet? Nunc est temptare quid instar, 
Nunc uirtutis opus. Semper mihi cognita uirtus 
Vestra , uiri , semperque fides. Consurgite , ciues 
Romani , pro laude pii ; gentesque superbas 

125. Frangite. Iam tantum ducibus remouete pudorem. 
Fac nos uelle fugam. Fugitiuos conterit hostis 
Feminea nunc morte uiros. Conuertite mentes ; 
Et procul a nostris discedat dedecus umbris. 
O utinam ferus ille meis occurreret armis 

i3o. Nunc Stutias , ipsumque mihi fortuna dedisset ! 
Aut semel alterno patuissent pectora ferro , 
Et raperet fors saeua duos ; aut corpus arundo 
Vulnere letali fixisset saeua tyranni ; 
Vel mecum pariter , si sic mea fata minantur , 

1 35. Crimine ciuilis careat res publica belli. 

Dum mouet ille uiros , inimicis improba signis 
Ecce acies Massyla ruit ; ripisque propinqui 
Fluminis , arte doli , longo stetit ordine compta. 
Tunc primum uolucres pugnam mouere sagittae. 

140. Impia pennato figuntur corpora ferro. 

Trans fluuium cedens acies inimica retrorsum , 
Flexit equos ; sequitur densis et flumina telis. 
Prorumpit leuitate sua. Non ille periclum , 
Non mortem metuens , iter inremeabile transit , 

14S. Inuaditque uiros. Veluti uastator acerbus , 
Diripiens armenta , leo , taurosque feroces , 
Hunc fugat , hunc mactat. Currit dispersus ubique 
Grex pauitans, pastorque fugax. Furit ille cruentis 
Dentibus , et latos frangit manditque per agros. 

i5o. Massylas acies sic dux uirtute Iohannes 

Turbabat , mediis prosternens funera campis : 
Hunc imitata cohors ingens fugitiua perurguet 

8 



58 FL. CRESCOSfll CORIPPI 

Agmina transfodiens : uolat igneus aequorc toto 
Cum sociis dux ipse furens , Maurosque fugaces 
i55. Persequitur, ceu uictor ouans. Iam sanguine multo 
Arma calent: rubrum gestat iam dextera ferrum 
Pugnax militis atque ducis. Pro sortis iniquae 
Triste nefas! grande malum ! Iam cesserat hostis 
Victus :, et aduersas passim per prata cateruas 
160. Sternebat Romanus eques , uictorque necabat : 
Cum subito Stutias mediis e uallibus atrox , 
Signa mouens inimica , ruit ; crimenque Latini 
Nominis , Hermogenes pariter , Taurusque feruntur. 
Hos sequitur Romana manus, non nostra, rebelles. 
i65. Tunc iterum miseris pariter concurrere telis , 
Et bellum ciuile datum est. Cognata petuntur 
Pectora : cognatis funduntur uiscera dextris. 
Magnanimus Stutiae cognouit signa Iohannes 
Primus , et inflexo contra stetit acrior arcu ;, 
170. Ac socii petiere fugam faciemque furentis 

Nec potuere pati. Neruo tamen ille sagittam 
Imposuit , ductamque sua grauitate remisit ;, 
Perque femur duri transiuit arundo tyranni 
Confringens os pulsa feri , mollesque medullas 
175. Contigit , et mersae rubuerunt sanguine pinnae. 
Emicat inde cruor , uestesque aspergit heriles. 
Saucius at Stutias letali uulnere uictus 
Flexit equum post terga fugax. Hunc morte cadentem 
Suscipiunt socii , densaque sub arbore ponunt. 
180. Respiciens uictor socios , per prata fugaces 

Vidit 5 et immensus duris dolor ossibus arsit. 
Tunc tristis, casumque dolens, est uoce secutus : 
Quem fugitis , socii ? Vestra e6t uictoria ciues. 
lam Stutias , nostra confixus arundine , bellum 



lOHANNlDOS LIB. IV. 5^ , 

i85. Deseruit , prostratus liumi. Couuertitc signa. 
Quo ruitis ? Quo uos fatnm miserabile ducit ? 
Heu , uirtus Romana peris ! Sic uocibus ille 
Culpabat pauidas fatorum sorte cateruas. 
Sed nullus post terga redit. Maurusia uirtus 

190. Persequitur, trepidosque super tot milia currunt 
Alueus amnis erat mediis praeruptus in aruis , 
Vtraque cognatae dirimens confinia terrae. 
Incidit hic fugitiua manus , mortisque pauore 
Per ripas fossasque cadit. Miserabile letum 

195. Nascitur. Heu , miseros pondus ciuile perurguet, 
Hostilisque metus ! Multos in tela cadentum 
Impetus ipse dedit : propriis modo pectora contis 
Transfodiunt; dominumque super, crepitante ruina, 
Fortis equus ueniens immani pondere frangit. 

2,00. Sic periit miseranda manus , uictique tribuni. 
Dux simul e mediis postquam Marturius illis 
Vix potuit tentare fugam moriturus in hostes 
Cum parua ruit ille manu. Fortuna salutem 
Praestitit audenti , duraque e morte leuauit. 

2,o5. Interea Stutias , anima fugiente , dolebat. 
Poenituit bellasse ferum , suspiria ducit 
Cum gemitu ; seseque, dolens, sic increpat ipse : 
Quae mihi bellandi fueras tam dira uoluptas ? 
Cur rerum ingratus domino, numquamque lidelis? 

2,10. Infelix uirtute mea ! Modo poenitet ista , 

Dum miserum,mors saeua, trahis. Reddam,improba,poenas, 
Quas merui. Furiis socius Catilina cruentis 
Exagitatus adest. Video iam tartara fundo ; 
Flammarumque globos , et dira incendia uolui. 

21 5. Perfidiae meritum , cum durae crimine mortis , 

Hoc mihi bella ferunt. Doleant caueantque Latini 



60 FL. CRESCONII CORIPPI 

Has poenas, rebusque ficlem dominisque reseruent. 

Dixit : et infelicem animam mors impia clausit. 
Occiclit ut Stutias ; quamquam ducis esset acerbus 
220. Morte dolor populo , Romanis crescere uirtus 

Coeperat , et campos acies iam nostra petebat. 
Guntarich en iterum peruersa mente maliguus , 

Perfidus , infelix , atrox , iusulsus , adulter , 

Praedo, homicida, rapax, bellorum pessimus auctor, 
2,2,5. Dactorem incautum crudelibus occupat armis , 

Obpressumque dolo rapuit , iuransque fefellit. 

Principis haud illum tanti reuereutia mouit :, 

Sumere nec timuit bellum , nomenque tyranni. 

Quas Tyrii clades , quae saeua pericula passi ! 
a3o. Sub gladio iacuere graui , secl tempore paruo ; 

Nam breuiata dies infanda et pessima regui est. 

Nam pater ille bonus summis Athanasius Afros 

Consiliis media rapuit de caede maligni. 

Hic potuit Libyam Romanis reddere fastis 
a35. Solus , et iufestum leto clamare tyrannum. 

Armeuius tanti fuerat tuuc ille miuister 

Cousilii. Huuc placidus caua grauitate coegit , 

Immitem mactare uirum. Tentare periclis 

Non timuit geuitor pro libertate senili. 
2,40. Guutarich iufelix , cupiens fera regua tenere , 

Armenios enses saeua iuter pocula sensit , 

Et male coiisessas maculauit sanguine mensas. 
Africa , per tantas periens , non ulta , rapinas , 

Sic mersa est. Te expectat inops. Succurre gementi, 
245. Namque potes, uirtusque tibi iam nota per orbem est; 

Et uigilant sensus , et claris dextera factis. 
Talia commemorans , referebat bella tribunus , 

Lumina conturbans lacrimis ; Libycasque ruinas 



IOHANNIDOS LIB. IV. 6l 

Fataque cuncta clucum luctu deflebat amaro. 

2,5o. Ingemuit cluctor , concussa mente , benignas. 

Congemuere cluces : animis in proelia surgunt 
Inclomitis. Dolor atque pudor fera corda fatigal. 
Tunc maculis tinxere genas: pallentque, rubentque^ 
Nec latet ore furor. Cunctantem surgere lucem 

a55. Iam cupiunt, tardumque iubar noctemque requirunl. 
Caerula sulcabat , dirumpens luce corusca , 

Phoebus ;, et , errantes radios per nubila uibrans, 
Lumina sub tremulis spargebat lampadis undis : 
Surgebatque dies miseris gratissimus Afris. 

260. Iamque duces , uariis turbantes uocibus agmen , 
Vrguebant fortesque uiros , clarosque tribunos. 
Quisque suos hortatur agens : his castra mouere, 
Arma parare iubent , iussum spectare magistri. 
Signa ferunt ornantque uiri, gauclentque tuentes 

^65. Prospera discussis ludentia flamina uelis. 

At pater exurgens , compuncta mente , Iohannes , 
Corde pio , genibus nixis , et poplite flexo , 
Suppliciter geminas tendens cum lumine palmas , 
Ore canens haec uerba refert: Tibi gloria, Christe, 

ii-c. Summe parens hominum, liuguis et pectore puro 
Rite datur , laudesque libens gratesque resoluo. 
Non alium laudare uolo. Tu , conditor orbis , 
Tu gentes et bella domas , tu couteris arma 
Impia ; tu , nostris solitus succurrere rebus , 

2,75. Aspice succensas duris a gentibus urbes , 

Omnipotens , agrosque uide. Iam nullus arator 
Arua colit : lacrimas nullus per templa sacerdos 
Cum populo iam ferre potest; nam noctibus omnes 
Vincula dura ferunt , palmis post terga reuiucti. 

2,80. Aspice, sancte pater:, nec iam tua flamiua cessent. 



62 FL. CRESCONII COBIPPI 

Sub nostris peclibus Maurorum sterue cateruas : 
Eripe captiuos saeuis a gentibus Afros ; 
Romanosque tuos solite miseratus alumnos 
Cerne pius, nostrisque fauens, fac gaudia luctus. 

2,85. Haec memorans lacrimis siccas infundit arenas : 

Quippe dolor pietasque mouent, mentesque benignas 
Conturbant , densisque agitant singultibus artus. 
Vt bene complacitis consummans omnia uerbis 
Conticuit : tunc surgit ouans ; riuosque fluentes 

290. Luminibus tergens , placidis iam uultibus heros 
Respicit , armatasque iubet properare cohortes. 
Ipse capit tumulum; quo, summus et altior astans, 
Consilio cunctos releuaret more ministros. 
Conueniunt lectique duces , fortesque tribuni ; 

295. Atque , suo ueniens condenso ex agmine, miles. 
Vndique ductorem uallant , stipante caterua. 
Non aliter quam examen apes per mutua nexis 
Efficiunt pedibus , regem dum saepe secuntur. 
Arboris aut apicem ductor, summumque cacumen , 

3 00. Aut mediam tenuit contentis frondibus ornum. 
Ipse sedet , primusque locum stridore uerendus 
Eligit ; ac circum densis exercitus alis 
Colligitur , regisque sui praecepta capessunt. 
Armiger interea , ueniens de montibus altis , 

i3o5. Ecce uolat ; densasque uidens astare cateruas , 
Et celso medium fulgentem colle magistrum , 
Alipedis celeris dextra contorsit habenas ; 
Ductoremque petens, uolucres per gramina cursus 
Corripuit; densum et dirumpens concitus agmen, 

3 10. Flexit equo, pedibusque boni tunc more magistri 
Oscula pressa dedit feruens. Iamque omnis in illum 
Tnrba coit , caiisas cupiens cognoscere rerum , 



IOHANNID0S LIB. IV. 63 

Responsumque feri referentem audire tyranni ; 
Et metuunt , ne pacem oret. Cum dicere iussus , 

3i5. Paruit , et placido sic coepit Amantius ore : 

Omnia, quae dominus famulo praecepit, adimplens, 
Gentibus in mediis , portans mandata , cucurri ;> 
Perueniensque , ferum uidi sub rupe tyrannum 
Montibus in summis. Tunc euocat ille rebelles , 

320. Aere ciens : cursu rapido Maurusia turba 

Confluit , et nigrae facies tentoria complent. 
Vt quondam ditem moturum proelia diuis 

Concilium fecisse ferunt , et mille per amplas 
Monstra uenisse uias, hydram, tristemque Megaeram. 

325. Ac Charonta senem deserta currere cymba , 

Tisiphonem ualidam flammis et pondere pinum 
Quassantem , Alecto tortis saeuisse chelydris , 
Quaeque sub ingenti facies monstrantur auerno. 
Vtque ducem ueniens densum circumstetit agmen , 

33o. Obtulit ipse sedens consessum ex agmine dignis. 
Ille tamen medius sedit praefectus ; et omnis 
Aspiciens rapido tumidus sic intonat ore : 
Legatos , proceres , dura et mandata Iohannis 
Suspiciens, uos nosse uolo, cunctisque loquentem 

335. Mandatum monstrare uirum. Vos auribus illum 
Intentis audite palam ; et decernite , si quid 
Est animo fixum , pacem bellone petamus ? 
Permisere loqui , digitisque silentia linguis 
Imposuere suis. Docui praecepta iubentis 

340. Principis , et morem : pietas ut magna regentis 
Omnia contineat , crebro sermone cucurri : 
Virtutem indomitam mista bonitate refoui : 
Saepe minas addens , Romanos parcere , dixi , 
Sed tamen et gentes semper fregisse «uperbas 



64 



3±5 



35o, 



3 f* C 

OOD. 



.36o 



365, 



070. 



3 7 5, 



FL. CRESGONII CORIPPI 

Funditus , et ualiclos bello periisse tyrannos ; 
Enumerans, quos Romapotens, postque ipse subegit 
Noster ab extremo temptantes praelia mundo 
Princeps , asserui : bellum pacemue recurrens 
Edocui ; tandemque silens , responsa petiui. 

Illi inter sese , fracto sermone , furentes 

Latratus uarios , stridentibus horrida linguis 
Verba ferunt , seseque nouo terrore reuincunt. 

Monte lupi medio ueluti , cum nubila latis 
Incumbunt terris , ululatibus aera crebris 
Pulsant, perque cauas resonant latratibus umbras. 

Vt requies facta est animis , tunc ille superbus 
Talia uerba mihi dictis respondit acerbis : 
Ista mihi satis est Romani cognita regni 
Nuper rupta fides ; ultra nec fallere quisquam 
Antalan se posse putet. Iam s-ufficit istud 
Armenio , necuisse semel , quos fingit amicos , 
Arte noua. Non uester eram? Non saepe cucurri? 
Non iussus merui ? Cautus non proelia gessi 
Pro ducibus , Romane , tuis ? Res publica certe 
Fida satis ! Sauguisque tuus , germane , fatetur , 
Guarizila , ducis iussu qui fusus iniqui est. 
Armeniique tui docuit mihi reddita merces , 
Frangere quod , nisus nostra uirtute , tyrannum 
Guntarich hic potuit. Paci sic fidus amicae , 
Sic meritis , uestris quod faui saepe triumphis , 
Haec ego digna tuli ; uobis quia bella peregi. 
Haeccine uestra fides ? Tales referuntur amici ? 
Artabanum modo grata mihi fortuna dedisset. 
Sorte noua fortis pariter cum noster Ilaguas 
Castra regit , gentesque fere de finibus austri : 
Qnas tamen ecce parat ductor tentare Iohannes 



IOHA.NNIDOS LIB. IV. 65 

Milite cum paruo ; pacem qui quaerere nostram 
Non humili cum iure putat , sed callidus arte , 
Poscere quos decuit, uanis terroribus artat. 

38o. Tot mihi post meritos, subiecto marte, triumphos, 
Dextera quos tribuit ducibus uirtute peremptis ; 
Post Solomona ferum , Primi post fata Iohannis : 
Antalan cuiquam bello tentare licebit ? 
Terreat ergo lupum , pascens in uallibus, agnus; 

385. Et leo iam metuat surgentem in cornua ceruum : 
Viuidus ore canis leporem, damamque pauescat ; 
Et ferus accipiter mitem sub nube columbam : 
Armiger ipse iouis, liquida tremefactus in aethra, 
Effugiat raucamue grUem , cygnumue canentem , 

390. Omnis et inuersis pereat natura figuris. 
Romanis totiens iterum concurrere uictis 
Ecce placet. Rursus redeant, et proelia temptent. 
Vix ea legatus : media inter uerba cucurrit 

Perque duces uarium, perque agmina feruida, murmur. 

895. Turbine ceu ualido , prima surgente procella , 
Aequora pulsa gemunt ruptis crepitantia ripis : 
Congeminat tunc unda sonos , et litora lapsu 
Cuncta fremunt, crebroque resultant aspera fluctu. 
Imperat erecta mutaque silentia dextra 

400. Ductor. Conticuere citi , intentique magistrum 
Suspexere uiri. Facies tunc omnis in illum , 
Mensque coit ; cupidique uolunt audire iubentis 
Consilium : apponunt sensus auresque loquelis. 
Hortatur placida rector tunc uoce cohortes 

4o5. Attonitas ; auidasque mouens in proelia mentes , 
Talibus incendit dictis , et firmat in hostes : 
Romanis , socii , creuit sic gloria rebus \ 
Resque simul totum regnauit publica mundum. 

9 



66 IZi. CRESCONII CORIPPI 

Dum gentes, dum bella domat; 11011 arma ferentes 

410. Romanus timuit populos , aut agmina miles 

Quantaforent, metuens, conuertit terga retrorsum. 

Fidus quippe suis , et multo peruigil astu , 

Et uirtute potens martis sufferre labores. 

Sed quotiens dirupta fides , nec principis ullus 

4-i5. Vicit honor mentes iam sese ad bella parantes ; 
Dum raptus, dum praeda placet, dum praemia miles 
Martia mente cupit , nostris contraria signis : 
Tunc Romana manus, propriis conterrita dextris, 
Terga dedit , gentesque feras uicisse putauit. 

420. Non tamen his longos tenuit fortuna labores , 
Perfida , sed se laeta ferens , meliorque reuisit. 
Diligit illa suam fatorum numine Romam. 
Hanc propter , multos perdens omnino nocentes 
Contriuit; , rebusque dedit sua gaudia nostris. 

4a5. Profuit ilisano nomen quid ferre tyranni 

Guntarich, Armenia iacuit qui ex caede uolutus? 
Nonue epulas inter uel festae pocula mensae 
Exoluit meritas pro fracto foedere poenas ? 
Quid Stutiam referam profugum, tot partibus orbis 

480. Errantem , dum multa cupit, dum uana requirit , 
Nomen habere uolens , iniusto marte, tyranni? 
Quas Libyae clades , quos gentibus iile furores 
Addidit ! Aut quanto maculauit sanguine ferrum 
Tardius ille licet , digna sed morte peremtus 
435. Occubuit; crimenque simul, poenasque resumpsit. 
Cernitis ergo , uiii , quantum fortuna laboret , 
Principibus seruare fidem ; quantumque, secundo 
Marte , gerat totum Romanis subdere mundum. 
Ergo agite , et , belli socii , ciuesque fideles , 
440. Pandite quisque suas in aperta p* ricula uires , 






IOHANNIDOS LIB. IV. 6j 

Romano de more pii \ gentesque maligilas 
Rumpite. Cognoscant populi regesque subacti , 
Quae rebus uirtus , et quae sit gloria in armis. 
Cernite sub quantis iactant nunc signa periclis ; 

445. Et uigilate , uiri. Mediis tentoria Mauris 

Vallantur. Virtute salus giadioque petenda est. 
Coniuncti lateri nostro , quos credis amicos, 
Pacatosque putas , casu speculantur in isto. 
Si uictor Romanus erit , famulantur , adorant; 

45o. Et sola hos faciet uictrix fortuna fideles ; 

Conceptusque timor. Nunc nunc insurgite, ciues ; 
Haec est , quae geminas franget uictoria partes. 
Hi gladio pereant 5 hos uirtus terreat hostes. 
Ite , duces ; numerosque locis componite uestris 

455. Quisque suos. Propriis incedant signa maniplis ; 
Et bene compositas acies in proelia fertc. 
Dixerat , et saltu sese super ardua terga 
Composuit sublatus equi. Sonuere uerendi 
Arma uiri : cassisque nouo splendore coruscans, 

460. Sole repercusso , radios in lumina misit ; 

Loricaeque iubar rutilum per castra cucurrit. 
Non aliter nubes conuexo margine caeli , 

Murmure mota nouo, medium dum tangit olympum, 
Intonat , et subito flammas per nubila uibrat. 

465. Tunc omnes siluere duces , omnesque tribuni. 

Post imitata cohors ualidis incumbit in hastis , 
Quadrupedesque premit. Saliens pars ardua celsi 
Colla retentat equi. Sonipes celer aequore toto 
Oppugnat frenis , dextra laeuaque per herbas 

470. Subsiliens 5 colloque manus dum sentit heriles , 
Gaudet , et in latos laetatur currere campos. 
Direxere acies. Dextro regit agmina cornu 



68 FL. CRESCONII CORIPPI 

Gentius electis circumdans signa maniplis. 
Ipse magister ouans , rutilato uertice fulgens , 
AnS. Fertur equo; cristisque clecens, auroque coruscus, 
Per medias uolitans , succendit proelia , turmas , 
Componitque acies , digna fortissimus arte. 
Magnanimus iuxta iuuenum Putzintulus ingens 

Arma mouet, densasque trahit post signa cohortes. 
4.80. Belliger ipse supercristata casside celsus , 
Loricaque micans , et longa pulcrior hasta 
Arduus ibat equo , sociosque ex more monebat 
Voce suos , superans ; quoniam sapientia forti 
Pectore semper erat. Felix , si fata dedissent 
485. Longaeuos in luce dies : maturus ut ille , 

Cana aetate foret quantum maturior , esset ! 
Tertius ille furens rapta Gregorius hasta , 
Atque leui clipeo , telo fulgebat Ibero. 
Geisirich hunc iuxta numeros et signa mouebat 
4.90. Ante tubam cupiens aduersas rumpere fossas , 
Conscius ipse sui. Cunctis fulgentibus armis 
Ardua tela gerit. Ferrato corpore toto 
Ipse nitet : squamas maculis distinguit in auro. 
Aurea cassis inest , commisto flammea ferro. 
495. Inde apicem cristasque iuba componit equina ; 
Cingula gemmiferis stringit fulgentia bullis : 
Vagina gladius latus exornarat eburna. 
Tunc suris ocreas , multo quas uinxerat auro 
Parthica pellis, habet, rubroque includit in ostro. 
5oo. Depingens gemmis , et multa callidus arte. 

Omnia signa placent, meliorque et maxima uirtus. 
Inde , per extensos componens agmina campos , 
Consiliis melior , fortis Marturius ibat , 
Atque tribunitia socios uirtute regebat ; 



IOHANNIDOS LIB. IV. 69 

5o5. Martianusque potens densos perfertur in hostes, 
Misturus proprio Barcaei sanguinis amnem ; 
Nec non egregius clara de stirpe Senator 
Fertur equo , comptisque nitet felicior armis. 
Hos sequifcur fidus , densa stipante caterua , 

5 10. Cusina Massylis deducens agmina signis. 

Ille animo Romanus erat , nec sanguine longe , 
Moribus ornatus placidis , grauitate Latina. 
Non illum aequiperans iaculis aut uiribus esset 
Vel Veneri dilectus Adon , uel fortis Achilles. 

5 1 5. At parte ex alia , cornu fulgente sinistro , 

Nomine ductoris , ductor fuit ille Iohannes , 
Iam senior, grandisque annis; cui cruda senectus, 
Et uirtus iuuenilis erat ; quam maximus hostis 
Frangere non minimo potuit sudore laborans. 

520. Discolor hunc portat maculis uariatus in albis 

Parte niger sonipes , gemmis auroque superbus, 
Ore fremens; camposque leuis discurrit in omnes. 
Ferreus ipse suas componens ordine turmas , 
Itque reditque uolans , socios et firmat euntes. 

52,5. Fronimuth erectis iuxta mouet agmina signis 

Impiger , et campis socians coniungit apertis. 
Ipse licet medius , cristis et casside fulgens , 
Emineat , ferrique nouo splendore coruscans , 
Altior aduersi radios et lumina phoebi 

53o. Suscipiens, frangat de se : tamen undique septum 
Circueunt acies , clipeis galeisque micantes. 
Proximus inde, ciens numeros, Marcentius urguet : 
Iussaque per latos discurrunt agmina campos. 
Illius et fuluos cassis premit aurea crines 

535. Ingens , cristisque grauis ; thoraxque tremendos 
Suspendens humeros squamis fulgentibus ambit , 



70 FL. CRESGONII CORIPPI 

Dum sonipes gradibus componit crura superbis. 
Lumbis tela gerit pharetramque arcumque sonantei 
Cinctus , et auratas referens in bella sagittas ; 

540. Signaque terrificis munit uallata tribunis. 
Hinc Liberatus erat longa praestantior hasta. 
Hinc Vlitan, pulcher uariis depictus in armis : 
Hic melior pilo , curuo nec segnior arcu. 
Flectere cornipedem placidis bene doctus habenis, 

545. Ibat Ifisdaias gentis praefectus , et auctor ; 

Quem fera gens sequitur, nato comitante Bitipten. 
Gens numerosa uiris , et gentis uiuida uirtus : 
Ingenioque ualens fuerat dux ipse fidelis , 
Militiae ducibusque placens , magnoque magistro. 

55o. Natus et eximius sumptis praesumptior armis , 
Nec genitore minor , iaculis qui uincere posset 
Persarum teneras neruo pellente , sagittas. 
Commissas acies dux Tarasis ante pedestres , 
Ardua signa mouens , uariis componit in armis. 

555. Ipse per obliquas distinguit proelia turmas , 

Vectus equo clipeosque suis coniungere dictat. 
Tenditur in longum , nexis umbonibus , horrens 
Martia per latos acies densissima campos. 
Murorum in morem celantur corpora densis 

56o. Tegminibus. Solae apparent post scuta bipennes , 
Et summae galeae cristis conisque micantes ; 
At super erectis horrescit ferreus hastis 
Campus , resplendetque nouis terroribus aer. 
Sic pater ipse , suae componens cornua pugnae 

•>65. Armipotens medius componit signa Iohannes ; 

Ordine cuncta regens , aequansque per agmina turmas, 
Et bene quis medius , totis pugnaret ut armis ; 
In manibusque suis fortis dietator ut esset. 



I0HANNID05 LIB. IV. 71 

Arma mouens. Populi ueluti uigilanter oberrant 

070. Cauta , reluctantis media inter cornua tauri , 

Lumina; bellantemque parant qua uulneret hostem 
Parte, premens, dextroque rotat, laeuoque minatur, 
Vulnera congeminans uariato uerbere cornu ; 
Quaque iubent oculi , configunt cornua uulnus. 

575. Sic acies ductor , perpensis partibus aequis , 
Bella subire iubet. Sic disponuntur et arte 
Organa plectra lyrae , digitis pulsanda magistri. 
Quam mouet ille , sonat contactu fistula uento. 
Non cordae, non aera gemunt; ni sponte regentis 

080. Carmina percussis resonent expressa cicutis. 
Non aliter iussu ductoris cuncta mouetur 
Discretis acies concurrens ordine signis. 
Iunctus erat lateri clarus Recinarius , armis 
Fulgens , et paribus disponens agmina curis. 

535. Ipse , animo matura gerens , grauitate modestus , 
Magnanimus , mitis , sapiens , fortissimus , insons, 
Armipotens , belli domitor , pacisque minister , 
Corde humilis, quod Christus amat, pietate benignus, 
Et qui dign.is erat tali propiare magistro ; 

590. Corpore nam geminos anima iunxere sub una , 
Non natura parens , summi sed signa fauoris , 
Castus amor , pietas , bonitas , sapientia , uirtus. 
Ergo inter medias acies praeclarus et armis 
Ibat equo , et placido socios sermone mouebat. 

5q5. Ipso disposito , felicia signa regentem , 

Forsitan intuita est acies inimica Iohannem. 
Bellorum at princeps nocturno tempore Ierna , 
Sollicitus curis , muros per castra camelis 
Construit , octono circumdans ordine campum. 

600. Inde boues iungit , bis terno cornua gyro 



72 VL. CRESCONII CORIPPI 

Cornibus arte ligans ; et multo callidus astu 
Implicitas errore parat per deuia fraudes ; 
Notus et inde uolans currit per proelia Maurus , 
Ignarumque premit subeuntis castra per ipsas 

6o5. Insidiae formas infensi militis agmen. 
Non labyrintheis Minoia cura latebris 

Flexerat ancipites tantis anfractibus orbes , 
Distorquens errore uias ; quas , callidus arte , 
Inuenit , tento reuocans uestigia filo 

6 10. Aegides , monitus. Pectus tunc ipse biforme 
Ense ferit : misti generis uomit ille cruorem , 
Et ruit obscurae confringens cornua terrae. 
Tertia constructi formans munimina ualli 

Circumdat; spargitque pecus, uincitque, minutum, 

6i5. Impediens : medios densis astringit asellis 

Arte locos \ finesque , ligans , extendit iniquos : 
Et tribulos per castra locat, furcasque bicornes ; 
Exacuitque sudes , et magnas obice cautes. 
Antalas pariter pugnas determinat arte , 

620. Egrediturque suis uallatus cornibus : ardet 

In medium , confisus equo ; pugnaeque pedestri 
Composuit solido iunctas umbone phalanges : 
Sed propius tenuit munitis agmina castris , 
Nec pedites uoluit tristes committere pugnas ; 

6a5. Longius expertus totiens , quid terror in armis , 
Et uirtus Romana potest. Tamen ordine certo 
Processit geminis acies Maurusia signis. 
Ante uolans sonipes totos concurrit in agros ; 
Languantanque leuis, campos collesque propinquos, 

63o. Atque cauas ualles, siluasque et flumina complens, 
It , Ierna comitante fero , Brutenque superbo. 
Tlle secundus erat ; Camalus quos deinde secutus 



IOHANNIDOS LIB. IV. j3 

Ardet in aduersos multis cum milibus hostes. 

Hisdreasen, Ialdasque ferox, et Suietira feruens : 
635. Quosque referre parans, comprendere nomina nullus 

Mente potest, saeuasque uolens tot dicere gentes. 

His medius , fomes belli rectorque , Sidisan 

Acer erat; dextrosque equites, et signa regebat. 

At socius laeuo Carcasan agmina cornu 
640. Condensas acies campos effundit in omnes , 

Ifuraces in bella mouens \ pariterque Melangus. 

Signa regit Gantal, Guentanque, Alacanza, Iutungun 

Dirus , et Autiliten uelox , fortisque Catubar , 

Et quos mille duces misere in proelia Syrtes. 
645. Iamque propinquabant aduersis hostibus hostes , 

Signaque. Compositis arcus uolucresque sagittas 

Depromunt pharetris , et ferrum missile uibrant. 
Finierat spatium uacui pars obuia campP, 

Accessumque uiris acies aliena negabat ; 
65o. Inque suis , obstans , uenientcs fecerat hostes 

Stare locis , pressisque haeserunt agmina frenis. 
Prospiciens acies , uidit Guenfeius hostis 

Ductorem , Autalas media inter signa Iohannem; 

Dignouitque procul celsa per tela suorum. 
655. Egrediens , tunc fertur equo, maguique magistri 

Transiit ante oculos, domini post terga reflectens 

Cornipedem frenis. Hosti tamen obuius iuit , 

Congressus uacuis ductor fortissimus armis. 

Arripit ille fugam, quem dux sic uoce secutus : 
660. Quo fugis Antalas ? Haec sunt minitantia uerba ? 

Milite cum paruo ueniens , uocat ecce Iohannes ! 

Quo uelox deflectis iter ? Modo iudicet ille , 

Qui caelum terramque mouet, qui fulmina torquet. 

Talia narrantis , seseque in bella uocantis 

10 



74 FL. CRESCOXII CORIPPI 

665. Erubuit , moerensque suis se immiscuit armis. 
Cnm magica subito taurus demittitur arte 

Maurorum e medio: taurus, quem Ierna sacerdos, 
Atque idem gentis rectorum maximus auctor 
Finxer-at , Ammonii signantem numine Gurzil 

670. Omina prima suis. Celsis tunc cornibus ille 

Inter utrosque furit, dubius, qua rumperet hostes. 
Agmina dum trepidant, cursus per Syrtica rupit 
Ingrediens iterumque ferox sua castra poposcit. 
Hunc sequitur Romanus eques, tremulumque sub armo 

6^5. Missile contorquens , mediis prostrauit arenis. 
Proelia raucisono cecinerunt cornua cantu. 
Tollitur inde nouus fractis ad sidera clamor 
Vocibus , et magnis ululatibus ardet erinnys. 
Concrepat omne nemus: tunc omnis consonat echo 

680. Gentibus , et uarias imitatur reddere linguas. 

Hinc , Sinifere , uocans , acies Maurusia clamat , 
Mastimanque ferum : Mastiman assonat echo. 
Inde ferunt, Gurzil : Gurzil, caua saxa resultant. 
Hinc Romana manus, conturbans uocibus aethram, 

685. Intonat , et quassis resonant montana pharetris. 
Vox ueneranda canit:, clamatur nomine: Christus, 
Iustiniane , tuis pugnet fortissimus armis. 
Principis imperium nostri , Pater optime , serua. 
Ad nomen tremuere poli ; tremuere gementes , 

690. Concussa tellure ; iugis et uertice siluae 

Commotae paruere quati , montesque lacusque 
Rauca gemunt : orbis tremuit compage solutus , 
Auctoremque suum linguis elementa fatentur. 
Additus hinc furor est ; cunctique in bella calescunt 

695. Exhortantur equos \ efFundunt tela lacertis 

Spissa uiri , densisque iubar pallescit ab hastis. 



IOIIANNIDOS LIB. IV. 76 

Sub iaculis nox atra ruit , carpitque tenebras ; 
Et super arma diem ferrum disiunxit utrumque. 
Obuia contortis densantur tela sagittis i, 

700. Alternaque hinc inde uolant. Tunc tristior omnis, 
Obscurusque subit tantis hastilibus aer ; 
Quantaque torserunt, totidem modo uulnera partes- 
Suscipiunt. Mortem, ueniens, telum omne minatur: 
Sed dispar fortuna regit ; nam missile tortum 

705. Saepius , aduersa uulnus dum currit in hasta 
Inueniens , gemino consertum pondere, campo 
Corruit:, ac duo rapta simul mors uulnera perdit , 
Inque aliis mors ipsa rubet. Tunc sanguine misto 
Terra madet. Strident missis hastilibus aurae. 

710. Mars furit , et media permistus caede uirorum , 
Exanimes conuoluit equos. Coit improba uirtus , 
Alterna de parte ruens : caecique tumultu 
Atque furore , uiri aduersis dant pectora telis ; 
Quique aliis inferre parant in uiscera ferrum , 

71 5. Suscipiunt, dulcesque animas per uulnera fundunt. 
Asper in obnixos rumpens Recinarius hostes 
Irruit , aduersasque acies et signa fugauit , 
Eilenare occiso : primus qui proelia miscens , 
Romanas acies , ausus tentare petebat , 

720. Fisus equo , fretusque suis. Hunc maximus heros 
Excipit : opposito uenientis pectora ferro 
Transfodiens , fractis rupit uitalia costis , 
Hastaque per tergum magna uirtute cucurrit. 
Vertit equos , fugiens gelida formidine Mazax. 

725. Insequitur Romana manus , turbatque premendo , 
Dorsaque per latos feruens Maurusia campos 
Comprimit , et uersos facili iam caede fatigat. 
Vt pedites socios stantes a fronte paratos 



76 FL. CRESCONIT CORTPri 

Fractus eques uidit , rediens in pectore uirtus , 

73o. Flectit equos; campumque feris clamoribus implens, 
Currit , et iu medios aduersi militis ensis 
Quaerit iter. Summis ductor sed uiribus obstat , 
Confirmansque suos , dictis hortatur amicis : 
Romani proceres , rerum nostrumque leuamen , 

y35. Experti totiens belli portare labores , 

Optastis pugnam. Tandem data copia pugnae est : 
Vnius puncti nutantis causa pericli. 
Hoc spatium summis impellite uiribus omnes. 
His labor unus erit , nostrae uictoria parti. 

74°« Quo manifesta datur: summos portamus honores 
Militibus , qui bella domant , gentesque superbas 
Frangunt, Romanisque nouant sua gaudia rebus. 
Dixit : et , in medium dirumpens concitus agmen , 
Pulsat equum, magnaque fremens it uoce per hostes. 

745. Consequitur densis acies fortissima telis. 

Puluere cuncta latent ; at campis ferreus imber 
Confluit , et neruis uolitans pulsatur arundo. 
Mantysinan primum ductor transmisit ad umbras , 
Ense caput rapiens : nec sensit uulnus acerbum 

760. Magna uiri ceruix , nec tardus in ossibus ensis 
Sanguine tinctus erat. Iacuit per gramina uertex 
Luminibus patulis: truncum leuis aequore portans 
Currit equus; sanguisque micat, quo colla metuntur. 
Laumasan jnde ferit , ualido per timpora ferro ; 

755. Ossibus et fractis , pariter per molle cerebrum 
Ensis abit \ galeamque simul pellemque secutus , 
Luminaque et longos secuit cum fronte capillos. 
Guarsutiaeque leuem , coniecta cominus hasta , 
Fundit equum. Laeuo tremuit confixa sub armo 

760. Fraxinus , et calido currens per uiscera ferro , 



I0I1AKX1D0S LIB. IV. 77 

Perquc pedcm dextrum tlomini conserta pependit. 
Corruit ob uulnus sonipes ; tlominumque ruina 
Comprimit ipse sua , et letali pondere quassat. 
Manzorasen medium rigido mucrone tremendus 

765. Diuidit ; inque latus gemina deflexit utrumque 
Parte cadens. Iugulum rapiens, deiccit inertem 
Armatamque manum: ferrum tenet illa retractans. 
Frigidus ille cadit : terrae tremor ingerit ictus , 
Excutiens calidis morientia brachia neruis. 

770. Mazana prospiciens feruentem caede Iohannem ; 
Obuius , adducto tentans hastile lacerto , 
Irruit ; inque uirum ueniens , ut missile torsit , 
Flectit equum domitans: fortis sed uulnera ductor 
Nulla pauens , clipeo contentam deuiat hastam ; 

775. Suscipiens ipsumque petit, non territus, hostem , 
Et ferit intrepidus. Virides cruor inficit herbas, 
Exiliens \ tantumque iacet per rura cadauer. 
Viderat ingentem , deiectum uulnere , fratrem 
Gardius : exitiumque parans defendere fratris , 

780. Ecce uolat , tectus clipeo , telisque superbus , 
Ductoremque petit. Compellit conscia uirtus , 
Germanique dolor. Ludit dum poplite flexo , 
Subsiliens , tremulam per costas accipit hastam , 
Tegmine transacto , ceciditque infixus arenae. 

780. Quem bonus affatur uictum iam morte Iohannes: 
Hoc erat , infelix , quod nos uirtute petebas , 
Nescius , an fratri potius comes ire parabas. 
En perfecta tua est , consumta parte , uoluntas , 
Dura magis; praedamque simul mortemque secutus, 

790. Finibus a Libycis pariter cum fratre recedis. 
Protinus aduersa Cullan petit arduus hasta, 

Persequiturque uiros. Campos dat terga per omnes 



78 FL. CRESCONII CORIPPI 

Maurus eques, magno fugieiis conterritus hoste. 

Perfurit ipse sequens , missis configit et hastis 
705. Terga uirum : multusque infundit sanguis arenas. 

Corpora densa cadunt, latum reuoluta per aequor. 

Terror Languantan impellit martius hostem. 

Agmina cuncta tremunt. Inuadit pectora gentis 

Insolitus uirtute pauor. Mirantur et horrent , 
800. Effugiuntque uirum. Sic contremuere tonantem , 

Fulmine deiecti , fracta ceruice , gigantes : 

Sic Troiana manus fortem fugiebat Achillem. 
Bruten ut , expulsas campis , iam uertere gentes 

Terga fuga, insolitumque suos auxisse timorem, 
8o5. Vidit , et euersis acies succumbere signis , 

Castraque tuta metu Mauros intrare fugaces ; 

Vltima fata suam credens concludere uitam , 

Euocat , errantesque instigat uoce cohortes ; 

Talibus et dictis timidos ad bella reducit : 
810. O miseranda manus, nunquam quae uicta recessit, 

Vnde metus gelidas , aut qua uirtute , cateruas 

Acer agit ? Quisquam ne fuga defenditur ista ? 

Aut castris securus eris, quum, marte superbus, 

Rapturus iam uictor adest ? Qua territa pugna , 
81 5. Languantan gens dura fugis? Quo uictus ab hoste , 

Austur , equo fidens , tanta formidine curris ? 

Non pudet (heumiseril) campis cessisse relictis? 

O uirtus , o corda uirum ! Nudos ne reuerti 

Desertosque libet ? Calidas sic cernere Syrtes 
5^0. Vaditis ? O fugitiua manus , uel prisca memento 

Bella senum, pugnasque truces, et nobile robur. 

Imperium uicere patres : non uincere nostros 

Maximianus auos , Romani fortia regni 

Sceptra tenens, potuit. Turbetnunc agmina, perdens, 



lOIIANNIDOS LIB. IV. 79 

oiS, Militibus quantis , aut qua cum plebe, Iohannes : 
Respicite ; et tandem uestris succurrite , natis. 
Talibus exarsit clictis Maurusia uirlus : 

Atque acies conuersa redit, puguamque resumit 
Acrior , et densis conturbat nubila telis. 

83o. Turbine uicta , ratis cursu seu saepe recussa 

Fertur in aequoreas , auster quo dirigit, undas : 
Dum miseros turbant infensa pericula nautas ; 
Obuius optato ueniat si flamine uentus , 
Assurgit laetus magno clamore magister , 

835. Exhortans socios , puppem conuertit et altam , 
Velaque placatis intendit prospera uentis. 
Sic uictos populos praefectus uoce refecit , 
Atque truces animos uerbis ad proelia torsit. 
Bruten in aduersum contorsit missile Paulum , 

840. Perque uiri calidum transiuit lancea pectus , 
Acta tremens , rupitque uias pulmonis anheli , 
Et ualido geminas confregit uerbere costas. 
Ense ferit Ialdas , miscentem proelia , Largum. 
Sinzora Crescentem , Seruandum mactat Ilasan ; 

845. Martianumque petens , infausto marte, tribunum, 
Hisdreasen , summis excussam uiribus , hastam 
Torsit , et aduersi frontem ferit , horridus ira , 
Fortis equi. Sonipes letali uulnere uictus , 
Corruit , atque hastam nimio sub pondere fregit. 

85p. Consurgit uelox , magna uirtute , tribunus , 

Amisso nec fractus equo , campisque pedester 
Constitit , et galea celsus clipeoque refulsit. 
At ferus Hisdreasen , uisu tremefactus eodem , 
Continuit sese ; solus tentare nec hostem 

855. Ausus , retro redit. Nudo tunc ense tribunus 
Insequitur. Domitum , ferrata calce fatigans , 



0*0 FL. CRESCONII CORIPPI 

Hisdreasen contorsit equum:, sociumque per agmen 
Effugiens , trepidus , densis se miscuit armis. 
Vt uero ille sequens auctorem attingere teli 

860. Non potuit , medium sternit mucrone Merasgun , 
Suartifanque super celerem, Montana, Gamasdrun 
Eripuit : mortemque miser suscepit Isaguas. 
Inde furens uictor uictis rapit hostibus arma 
Turbidus , et sociis fugientes conserit hastis 

865. Acer et intrepidus. Sternuntur corpora passim 

Densa uirum, alipedesque simul, quos missile tortum 
Inuenit medios casu , dum currit in hostes. 
At procul Antalas celso de colle uidebat 

Omnia prospiciens. Non se committere primis 

870. Voluit arte uiris : astu sed proelia tentans , 
Auxilio uenturus erat. Tunc caede tribunum 
Non tulit ardentem. Mauris succurrere fessis 
Incaluit , sparsasque acies de colle petiuit. 
Ergo inter socium dirumpit saeuior agmen , 

8^5. Martianumque petens, turmas per prata sequentem, 
Vt leo , uenantum magno clamore coactus , 
Montibus in mediis , stimulis et uerbere caudae 
Aspera terga ciem , in proelia suscitat iras , 
Ore fremens , frangitque uiros uirtute potentes. 

880, Congreditur , uiso nec territus hoste , tribunus. 
Irruit , infensoque uirum mucrone petebat 
Ante , sed oppositam transiuit lancea parmam, 
Inque uiri costis lato stetit improba ferro. 
Nascitur inde fragor : magnis montana resultant 

885. Vocibus , et fracto crudescit pugna tumultu. 
Antalae uirtus uenientis suscitat iras , 
Spemque dedit uictis. Iterum concurrere certant: 
Agmina densantur campis , aciesque nouantur. 



IOHANNIDOS LIB. IV. 8l 

Ipse ut collectis firmauit robora turmis , 

890. Per meclios eiises quatieus acerrimus hastam 
Irruit , et cleusos uolitaus perfertur in hostes. 
Ohuius ardenti primus sese obtulit Oruus , 

Romulea de gente satus , quem Persica mater 
Edidit ad bellum , rapuit tamen Africa matri , 

895. Antalae superante manu; namque arduus, hastam 
Virihus intorquens , clipeum transfixit et hostem. 
Protiuus iufelix , fatis oblatus iuiquis , 
Arsacis occurrit , crudo quem feruidus ense 
Antalas medium truncat , qua cingitur arcus , 

900. Extaque per geminas secuit spirantia partes. 

Inde ferit pauidum conuersa cuspide Malcum ; 
Artemiumque , furens , et duro nomine Maurum 
Transadigit ; socioque infixus deiicit ictum 
Zudius eximiis longe praesumptior armis. 

9o5. Contempto pedes ibat equo , turbasque trihunus 
Hostiles sternebat ouans ; iamque ille Nusantan 
Fuderat , et Tiseran : Tiseras de plebe rebelli. 
Mansitalas pinnatus erat. Tunc mittit ad umbras 
Immittem Sangrin: tumidum compressit Amarum; 

910. Et Garafin Tilifanque duos per uulnera fratres 
Strauit humi. Frater morientem uidit uterque 
Germanum moriens. Doluerunt pectora matris , 
Tempore tam longo tristes passura dolores. 
Hunc procul ardentem cernens a colle Sidafen , 

91 5. Obuius ire parat. Tunc Syrtica contrahit arma , 
Magnanimumque petit, feruentem caede, tribunum, 
Quem numerus uirtusque premit. Circumfluit hostis 
Densus , et iniectis perturbant undique telis : 
Infigunt, feriuntque uirum. Tunc morte peremptum 

920. Hostes uulneribus meclia strauere per arua. 

11 



82 FL. CRESCONII CORIPPI 

Verterat expulsis acies per deuia signis ; 
Impuleratque duces terror post terga redire. 
Sed ductor properaus , fidis concitantibus una 
Armigeris , uictos socios uirtute leuauit. 

925. Hic primum ensipotens rumpens inimica Iohannes 
Agmina , fulmineo Madden per pectora pilo 
Transfodiens, prostrauit humi, fortemque Magargun. 
Et Taden , et Meilan. Tum toto corpore Fugen 
Ariarith ingentem detruncat uulnere , Mestan 

93o. Ense rotat magnum, et uertens per gramina collum 
Corruit Altiserae. Vultus in pectora Zambri , 
Percussa ceruice, ruunt; stomachoque peremptus 
Flumina rubra uomit Roffas ; atque ilia pulsans , 
Extremis Athiman singultibus ore uocabat. 

935. Haud procul inde Ziper medium currebat in agrum, 
Turbabatque uiros , cogens in castra redire. 
Ule necilaldan, Tusdrunque, Arcanque, Nadosque 
Morte dedit uaria ; sed ualle secauit in una. 
His celerem coniunxit Ilan , contoque superbum 

940. Conunian mediis feriens effudit arenis. 

Signiferum uocitans Vitulum , Recinarius ardens 
Compulit in medios signum committere Mauros. 
Ipse uolans pariter densos uirtute per hostes , 
Effera castra petit. Sequitur tunc cetera pubes , 

945. Defenduntque uias , et fossas rumpere tentant. 
Quis dolor ille fuit , quo sic Recinarius ardens 
Ibat in hostes, prosternens media agmina, muris 
Rumpere castra parans? Non sic uirtute tremendus 
Alcides miserae turbauit moenia Troiae , 

9^0. Laomedontiadas agitans , regemque tremendum. 
Persequitur , mactatque uiros hic. Caede furentis 
Missile dura ferit contorquens pectora Lanzi. 



IOIIANMDOS LIB. IV. 83 

Timc mucronc caput terrae deturbat acerbi 
Masguen , et rigida Nacusan ferit eminus hasta. 

955. Macurasenis equum media prostrauit arena , 

Vulnere confossum ualido; dominumque ruentem 
Desuper ipse premit. Ruptis praecordia uenis 
Purpuream fundunt animam. Tunc calcibus ipsam 
Tuudit humum moriens, herbasque et gramina quassat. 

960. Hisbulun ut fortis densos inuaserat hostes , 

Is mactat Cullen , concurrentemque Iutungun 
Sternit humi. Iugulat pressum mucrone Meurren 
Laltin, equo deiecit agens ; fortemque Sinisgun, 
Varrinnumque ferit, quem nondum fata trahebant, 

965. Tegmina diuisit gladius , palmamque sinistram 
Contigit , et summos dirupit uerbere neruos. 
Victus at ille fugit, pereunte per agmina parma: 
Sauciatum digitis dependit laeua cruentis ; 
Currentisque cruor madidus uestigia pingit. 

970. Geisirich ardentem Mificum campisque furentem 
Deiicit , aduersumque ferit per pectora Ceucrum. 
Pinnata Antifan Dorotis arundine fixit. 
Protiuus inflexum curuat fortissimus arcum , 
Excussaque ferit fortem Maggite sagitta. 

970. Voluitur ille cadens : cursus seruauit arundo 

Pulsa suos , saeui fugiens per timpora Cambri. 
Cambrius infelix , alieno uulnere raptus , 
Corruit in frontem. Armigerum Barsippa petiuit. 
Protectus clipeo , et librata concitus hasta 

980. Subsiliens, dumludit magnum umbone per hostem, 
Pinnigerum Barsippa leuis per uiscera ferrum 
Suscipit, et magno ad terram cum pondere fluxit. 
Praecipitem Vulmir Zisacum , per bella ruentem , 
Consequitur , missaque infixit cominus hasta. 



84 Pt. CRESCONII CORIPPI 

985. Hinc nigrum Manonasen agit, sternitque cruentum 
Ense uirum. Rapto moritur Vascina lacerto. 
Bulmizis mucrone ferox , fortisque Tamazu 
Sternitur , et duro confisus Marczara pilo. 
Ast Tor, acerba furens, germanus comprimit Arzen. 

990. At Salius Meniden, Mestanque in rupe Iohannes. 
Tanala mactat Iten , Vitalis arundine Tizen , 
Fisculaque ingentem deiecit uulnere Frecten. 
Iam grauis incumbens mauors , compulsa timore , 
Agmina cogebat fidis succedere castris \ 

995. Miles et in mediis Mauros truncare camelis 

Coeperat , obsessasque grauis dirumpere fossas. 
Hic tamen ingenti concurritur undique pagna : 
Romanique simul fortes , Maurique rebelles , 
Pacificique ruunt \ frater nec cognitus ulli 

1000. Puluere concretus , carum nec notus amicum 
Cernere tunc potuit , ciuemue agnoscere ciuis. 
Miscuerant acies nullo discrimine turmas 
Marte graui , densisque incurrunt agmine telis. 
Vix sinit obnixas , confuso marte , cateruas 

ioo5. Turba mouere manus: confringunt pectore pectus, 
Et clipeis clipeos , et conis proxima quassant 
Fortia colla uirum. Iam nescius accipit hostis 
Saeua per occultos confossus uulnera cultros. 
Mortua condensis stipantur corpora turbis. 

1010. Funera mille cadunt. Sanguis perfundit arenas : 
Contiguo riuo pedibus calcatur et amnis 
Purpureus , rubroque madent uestigia luto. 
lerna premit miseros , urguens in proelia, Mauros, 
Antalasque fremens : compellunt agmina castris 

soi5. E mediis exire suis ; murosque per omnes 

Arma ferunt. Misti senibus densantur ephebi ; 



IOHANNIDOS LIB. IV. 85 

Omnis acl obsessas aetas concurrere fossas 
Cogitur , et crescens succendit bella tumultus. 
Romanis uirtus , Mauris locus addidit iras. 

1020. Insidiis martem fallax agit undique Mazax. 
Currit ; et in mediis intrantes castra camelis 
Obseruat, fugiensque ferox, modo cominus hostes 
Missile contorto , nudo modo percutit ense , 
Implicitosque premit. Facto nunc agmine, muris 

Joa5. Egreditur , fortesque intentat pellere turmas. 

Horrida nec solum uolitans dat uulnera ferrum. 
Nunc lapides torresque cadunt; modo missile robur 
Spargitur ; inde sudes , et fracto monte molares 
In galeis clipeisque tonant; modo pondere plumbi 

io3o. Corpora dant animas. Cernuntur, fulminis instar, 
Saepe faces rutilis ardentes currere flammis , 
Alterna quae parte uolant. Stat robore summo 
Miles \ et , inuicti fretus uirtute magistri , 
Castra aduersa premit. Certat tamen hostis acerbus, 

io35. Expugnatque uiros , et fossas uindicat arcens. 
Et socios ductor pulsans firmansque Iohannes , 
Voce tonante iuuat. Conturbans , territat hostes 
Ille sonus:, faciemque uiri uocemque tremescunt. 
Horrificos ueluti cum Iupiter excitat ignes , 

j 040. Aethere commoto , et tonitru conterritat orbis 

Omne genus, fractisque tremunt praecordia membris : 
Marmarides acies sic , magni uoce Iohannis , 
Conturbat gelidus , quassato pectore , terror. 
Agmina mota pauent: conuertunt terga retrorsum. 

1045. Insequitur Romanus agens, sternitque per ipsos 
Corpora densa locos. Hortatur rumpere fossas 
Ductor* ouans , laetisque incendit pectora dictis : 
Vicistis , socii : faciles nunc rumpite muros , 



86 FL. CRESCONII CORIPPI 

Ensibus et gentes gladiis truncate cruentis ; 

io5o. Vindictae clum tempus adest , dum letifer hostes 
Terror agit , uirtus animis dum maxima uestris. 
Nunc tempus: pretium, iuuenes, deposcite belli. 
Hostibus extinctis , praedam sperare licebit. 
Iussa per imperii ; uideam sic lumina Petri 

io55. Incolumis dilecta mei ; Carthaginis arces 

Cernere sic uictor merear ! Mercede laborum , 
Omnia militibus donamus castra , uolentes. 
Nam mihi non ullis ductorum auferre licebit 
De praeda sociis. Habeat sua gaudia raptor 

1060. Miles , et in propriis laetetur fortior ausis. 

Eia agite, o iuuenes! Hominem, pecus, obuia quaeque 
Impediunt , mactate truces , et limite largo 
Implicitas planate uias. Ego primus inibo ; 
Quod uidet , ut faciat securus miles in hoste , 

io65. Exemplo iam quisque meo. Sic fatus ; et ipse 

Castra petens primus, magnum ferit ense camelum, 
Quo pedibus uis iuncta feri latet insita neruis. 
Tunc per utrumque femur uulnus transiuit acerbum, 
Et geminas secuit, conciso robore coxas. 

1070. Retro ruit reuolutus humi stridore camelus 

Horribili, geminosque impressit pondere Mauros, 
Ossaque contriuit quassis male mista medullis ; 
Qui ducis horrifico celsam terrore sub aluum 
Condiderant sese. Cecidit resupina duobus 

1075. Cum genitis Gaetula , supraque cadentes 

Sarcina lassa ruit. Cecidit calatusque lapisque , 
Quo cererem frangit. Dirupit uincula pondus ; 
Dissoluitque moras. Turbantur castra repente , 
Atque uno scissi patuere uulnere muri. 

to8o. Subductis ueluti moles excelsa columnis , 



IOHA.NNIDOS LIB. IV. 87 

Cum sonitu cleiecta cadit ;, resolutaque saxis 

Fabrica magua iacet latos difTusa per agros. 
Gentius aduersas alia de parte cateruas 

Sternit humi , et ruptos condenso milite muros 
io85. Turbat acerba furens. Pariter Putzintulus ardens 

Horrida fulmineis sternebat corpora telis. 
Ceu duo turbantes currunt armenta leones , 

Persuadet quos dura fames : sic saeuus in hostes 

Ibat uterque , suam dirumpens uulnere partem. 
1090. Fronimuth oppositum scindens ruit impiger agmen, 

Castraque cuncta mouet. Densis Marcentius armis 

Ardebat mediis prosternens agmina fossis ; 

Atque simul feruens roseo furit ense Iohannes. 

Aduersas alia truncabat parte cateruas 
109$. Cusina Romana consanguinitate propinquus , 

Atque fidus: largum fundens super arma cruorem, 

Corpora per latos sternit Maurusia campos 

Densis missilibus : duro rotat ense lacertos ; 

Collaque multa uirum, neruosque obtruncat equorum. 
1100. Rescindunt fossas omni de parte tribuni. 

Tarasis in medios contra furit arduus hostes ; 

Pectora dux fixit : fraetis undantia costis 

Viscera rupta natant, calidoque hksanguine torpent. 

Fortis Ifidaias summis cum uiribus ardens 
iio5. Ibat , et aduersas acies per prata necabat 

Syrtica , prosternens feruenti funera ferro. 

Accendit socios ductorum maxima uirtus , 

Conceptusque furor gladiis tunc cetera miscet. 

Dirumpunt, mactantque uiri , rapiunt feriuntque. 
11 10. Effugiuntque , uiis sternuntque cadauera passim 

Atque truces currunt. Feriunt discrimine nullo. 

Non aetas animos , sexus non mitigat insons : 






SS FL. CRESCONII CORIPPI 

Omnia prosternit Romanus corpora miles. 
Fit sonus armorum : fractis montana resultant 

Iii5. Tegminibus. Gemitus raptis dant pectora membris, 
Mistaque per latos densantur funera campos. 
Qualiter , antiquae sternentes robora siluae , 
Innumeri agricolae steriles succidere plantas 
Certatim insistunt. Tot per nemus omne bipennes 

112.0. Congeminant ualidos , siluis regementibus , ictus. 
Sic fera dirupit Maurusia castra Iohann 
Cum sociis. Cunctis stridunt de partibu» enses , 
Atque cruore rubent. Animas in uulnere reddunt 
Cum gemitu:, mistique ruunt per prata cadentes, 

1 12,5. Nunc senibus iuuenes, nunc pressae pondere matres 
Ardua cum natis inter pecuaria paruis. 
Innumeros fundunt , gladiis feruentibus , hostes ^ 
Sternit et innumeras morientium lapsa ruina. 
Crinibus adductae pauitant fera uulnera Maurae , 

n3o. Dum trahit hostis , ouans. Infantes ille reportat 
Direptos ex hoste uolans , mandatque ministris } 
Et redit ad medias conculcans funera fossas. 
Ille camelorum gaudet dirumpere uincla , 
Diripit ille boues , ouibus redit ille reductis , 

ii 35. Hic pulsa4 tardos conuersa cuspide asellos. 
Omnia iam pereunt Maurorum tarda moueri. 
Solus equus currit iam campis nudus apertis. 
EfFugit ille ferus , confracto robore , Ierna , 
Et simulacra sui secum tulit horrida Gurzil , 

1140. Huius et auxilio sperans se posse tueri. 

Cornipedem infelix geminato pondere pressit 
Impediens , mortemque sibi miser ipse resumit. 
Quis, quisnam est, quem, uane, colis? Quod gentibus ille 
Praesidium , quae digna tibi solatia praestat ? 



IOHANNIDOS LIB. IV. 89 

1145. Dum tu morte cadis, clum frangitur ille per hostes; 
Dum conflat nitidum, flamma soluente, metallum. 
Syrtica per latos fugiebant agmina campos , 
Quae circumfusus densis exercitus armis 
Inseqnitur , terrens uariis per deuia fatis. 

1 1 5o. Nec potuit quisquam Romanos ferre sequentes , 
Morte grauis : faciemue fugax oculosue retraxit. 
Piv^ciunt enses , gelido terrore subacto ; 
Pi ;pcipitesque cadunt, facili iam caede trementes. 
IVIies acerbus agit. Solomonis signa retollunt 

11 55. Prisca uiri , Iernaeque simul captiua reducunt. 
Horrida per cunctos sternuntur funera campos : 
Per ualles scopulosque ruunt. Iam flumina complent 
Corporibus densis ; supraque cadauera calcant 
Quadrupedes, quassisque rubet leuis ungula membris. 

11 60. Dant gemitus miseri. Sanguis.per gramina currit, 
In manibusque uirum concretus glutinat enses , 
Aspersus super arma cruor: ferrum omne rubescit. 
Occubuit princeps multa inter milia Ierna. 

Marmaridum rex illeferus, quondamque superbus, 

11 65. Confossus iacuit mediis bene nudus arenis. 
Ille dies cunctis supremus gentibus esset , 

Si mora praecipitem tenuisset prospera solem , 
Fecit ut ante semel. Iam pronior , ordine certo , 
Axis , in occiduis summersus flammiger undis , 

11 70. Ex oculis gentesque fuga , bellumque tenebris 

1171. Eripuit, fortesque acies in castra reduxit. 



12 



FLAVII CRESCONII CORIPPI I 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER QVINTVS. 

V ictores placidam Romani nocte quietem 
Non omnes petiere simul ; sed castra uicissim 
Conseruant laeti et uigiles , nec lumina claudunt. 
Laeta per insomnes discurrunt gaudia mentes. 
5. Militis indomiti nullus post proelia membris 
Torpor inest : quassos reficit uictoria neruos , 
Virtutemque nouat captae spes addita praedae ; 
Et releuant animos fidi promissa magistri. 
Maurorum interea , noctis defensa tenebris , 
io. Agmina currebant cunctis per deuia terris , 

Sparsa metu. Nox ipsa iuuat, nox ipsa fatigat : 
Eripuit mediis cunctos de faucibus orci 
Occultans obscura uiros ; sed rursus easdem 
Sollicitat dubias, incerto marte , cateruas. 
i5. Effugiunt pauidi, nullo post terga sequente. 

Dum trepidant: strepitusque suos, sonitusque suorum 
Esse* putant hostes ; turbatique ardua quassant 
Ilia cornipedum. Crebris montana flagellis , 
Nocte silente, crepant. Socium terroribus, agmen 
ao. Exagitat, solidum quatiens leuis ungula campum. 
Altera phoebeos cogebat currere cursus 
Oceano reserata dies. Turbatur anhelis 
Aequor, et ardet, equis : feruescunt stagna profundi; 
Aestuat unda tumens , et sacros parturit ignes. 



FL. CRESC. COR. IOHANN. LIB. V. 9 1 

25. Consurgens solita primum pietate magister 

Laetus agit grates , Dominum uirtutis adorans , 
Et meritas recklens tali pro munere laudes. 
Tunc laeti uenere duces , fortesque tribuni , 
Et primi procerum ; medius quos ipse magister 

3o. Sic prior alloquitur : Quae gens durissima uestro9 
Corruit ante pedes , socii ! Sic mortis amicam , 
Sic iugulos inferre neci , sic currere in hostes , 
Non Albis populos , saeua non Perside uidi ; 
Nam quotiens uictos hostes dare terga subegi , 

35. Intrepido totiens uultu rediere minaci , 

Cum fremitu saltuque fero. Tamen, ordine summo, 
Et nostri uirtute Dei , confracta recessit. 
Nunc Libycos fines solito custode tueri , 
Accelerare placet , felicia regna referre. 

40. Ocius in proprias numerosque reducite sedes , 
Et munite locos : celsos indagine montes , 
Antra , nemus , fluuios , siluarum laxa , latebras 
Cingite ; et obsessas cauti concludite fauces. 
Tempore sub modico periet gens impia Maura , 

45. Deficietque fame. Aut nostris se protinus armis 
Subiiciet , pacemque petet ; si , milite pulso , 
Non ualeat populare casas : aut ultima mundi 
Appetet arua fugax , et nostras deseret oras. 
Byzacii geminis ducibus sit maxima cura , 

5o. Massylas acies acie turbare sequaci , 

Sollicitis tristes gladiis urguere phalanges , 
Et procul a nostris expellere finibus hostes. 
Dixerat : et cuncti dicto parere fatentur. 
Digressus , proprias florens exercitus arces 

55. Inde petit : subeunt urbes , castella , locosque. 
Soluitur a longo miserabilis Africa luctu , 



92 FL. CRESCONn COBIPPI 

Et placidum , gaudens, cantat, uicisse Iohannem. 
Plausibus assiduis felix Carthago magistro 
Iustiniana fauens , geminis excepit in ulnis. 

60. Panduntur portae multo iam tempore clausae. 
Ingreditur uictor , populo gaudente , triumphans 
Vrbem per mediam : palmas laurosque uirentes 
Sidonii patres referunt : concurrit ab omni 
Turba uia , expectans acies intrare Latinas. 

65, Conueniunt fessique senes , pauidaeque puellae , 
Visendi studio : stantes per moenia matres 
Aspiciunt, uariisque modis per gaudia plangunt. 
Contingunt animos saeui tot tempora belli. 
Feminea pietate dolent ; casusque priores 

70. Commemorant, narrantqHe feri mala fata tyranni: 
Gentibus ut dubias patefecit in ordine portas , 
Foedere dirupto : miseram , quam mente fefellit 
Feruidus , aut quantis turbauit cladibus urbem ! 
Laudibus immensis pueri , iuuenesque , senesque 

7$. Imperiale canunt , ductoris munere , nomen ; 
Exultantque animis : omnis miratur et aetas , 
Bellica signa uidens , concretas puluere uestes , 
Terribilesque uiros quos fecerat aspera caedes. 
Loricas , conos , clipeos , gladiosque minaces , 

80. Cingula, frena, comas, arcus, pharetrasque sonantes; 
Pilaque purpureum spectant gestantia ferrum 
Sanguine Massylo. Captiuas cernere Mauras 
Ire iuuat : celsis inscripta ut fronte camelis 
Impauidae sedeant , paruosque sub ubere natos 

85. Contineant , ausae geminis ambire lacertis 
Sarcinulas super , et parui cunabula lecti. 
Heu miserae matres ! Vuku moerente laborant. 
Impia corda gerunt: miseris modo matribus Afris 



IOHANNIDOS lib. v. 9 > 

Iam seruire uolunt. Didicerunt corda dolores 
90. Impia, poenituitque malum: sensere, quod essent 
Bella cauenda nimis: damnant sortesque deosque. 
Nec color ipse fuit captiuis omnibus unus. 
Concolor illa sedet cum nigris horrida natis. 
Coruorum ueluti uideas nigrescere pullos , 
95. Matre sedente super ; solitas cum porrigit esca* 
Ore cauo , pansisque fouens complectitur alis : 
Horribiles uultus paruis ostendere natis 
Dum patres matresque libet. Sic limina templi 
Magnanimus ductor, signis comitantibus, intrans, 

1 00. Orauit Dominum caeli terraeque marisque ; 

Obtulit et munus : summus qucd more sacerdos 
Pro redituque ducis , pro uictis hostibus , arae 
Imposuit , Christique Patri libamina sanxit. 
Syrticus interea Carcasan agmina ductor 

io5. Finibus e cunctis, terror quae sparserat ingens, 
Contrahit , et tristes lacrimis affatur obortis : 
Non ita deiectos sperabam cernere Mauros , 
Indomitae gentes ! Numquam superatus Ilasguas 
Nudus adest, uictusque redit. Matresque nurusque 

Iio. Perdidimus, natosque simul. Quid denique restat, 
Ni mors sola uiris? Quid nunc placet, esse quietos? 
An melius bellis armisque lacessere duri 
Militis arma placet? Turpe et miserabile crimen, 
Confractos cessasse semel. Non omne deorum 

n5. Sublatum auxilium campis discessit in illis. 

Non ita uult Ammon; non umquam numina Gurzil 
Sic uiolata dolent. Non sic fortuna minatur , 
Quae uoluit seruare uiros : pecuaria tantum 
Perdidimus ; nam robur adest. Discernite, quanti 

12,0. Occubuere uiri. Veluti cadus hauriat undas 



94 FL. CRESCONII CORIPPI 

Aequoris oceani : numquid decrescere possit , 
Aut daranura sentire thetis? Tot et, igne recusso, 
Astra cadunt : signis plenum tamen omnia caelura 
Sidera semper habet. Sic nostram laesio gentem 

12,5. Contigit: haud tamen omnino fortissima sensit. 
Consulite , et rebus celeres succurrite uestris. 
Bruten , ut emissas persensit ore querelas , 

Mente ferox , rapuit bellum. Pater optime, dixit, 
Ingeminans bellum , nostros reparare labores 

1 3o. Vxores , natosque potes. Cum funere uitam , 
Et bellis finire placet. Quae fama per omnes 
Gentis erit populos , si nostrae iniuria caedis , 
Indefensa manens , latum referatur in orbem ? 
Absortas melius , subito telluris hiatu , 

i35. Mors rapiat gentes : extendant tartara fauces 
Et nigrae pallore domus. Proserpina regnum 
Patris inops teneat , nigri per bella mariti. 
Sunt acies, sunt arma tibi: surge, arripe bellum. 
Te duce , confossus ponam sine crimine uitam. 

140. Haec est certa salus. Tu nostrae gloria gentis , 
Tu uirtutis honor , tu spes fidissima Mauris. 
"Vix ea Bruten ait : cuncti clamore sequuntur , 
Carcasanque fremunt , Carcasan omnibus unum 
Gentibus esse ducem, linguis animisque fatentur. 

145. Ille ut conceptum populis auxisse furorem 

Vidit , et insani rabiem succrescere martis : 
Marmaridum fines, habitat quo corniger Ammon, 
Inde petit ; durique Iouis responsa poposcit. 
Semper amat miseras deceptor fallere mentes. 

1 5o. Iuppiter hic (quem, uane, rogas) in sanguine gaudet 
Horridus , et cuuctas quaerit disperdere gentes. 
Asper in aduersa percussus fronte bipenni 



IOIIANNIDOS LIB. V. 9 5 

Taurus ut occubuit , manibus tristissima uates 
Tympana rauca rapit , saltusque altaria circum 

i55. Cum strepitu lymphata rotat. Salit ardua ceruix, 
Igne micant oculi , consurgunt fronte capilli , 
Ac facies , testata deum , feruore rubescit. 
Nunc maculat pallore genas, nunc lumina torquet,, 
Nunc caputalta fremens; saeuos dum colligit ignes. 

160. Vt uero toto percepit pectore numen , 

Suspicit excelsam nocturno tempore lunam 
Lumine sanguineo , scrutatur fata recensens. 
Ardet, anhelat , hiat , pallet , rubet, aestuat , alget^ 
Fatidicum dum quaerit iter. Vox improba tandem 

1 65. Prodidit ore fero fatorum arcana sub auras : 
Victor Languantensis acerbo marte Latinos 
Conturbabit agens. Aeterno tempore Mazax 
Byzacii campos magna uirtute tenebit. 
Tunc erit alma quies. Celsas Carthaginis arces , 

170. Carcasan ductor , portis ingressus apertis , 

Altior et placidus , populo comitante , feretur 
Vrbem per mediam. Vultus mirabitur Afer 
Terribiles : lauros current palmasque ferentes 
Huius in aduentu. Felix Carthago per omnes 

175. J)icetur populos. Carcasan terror acerbas 

Subiiciet gentes \ et foedera pacis amabunt. 
Dum canit haec uates , conturbans spiritus ora 
Obstruit 5 et miseras mentes errore fefellit. 
His gentes fallax decepit fraudibus Ammon 

1 80. Massylas ; dum uera , canens , caligine uestit , 
Insidiasque parat. Nam Mauri tempore cuncto 
Byzacii tenuere quidem , semperque tenebunt 
Ossibus arua suis \ magni uirtute Iohannis 
Quae modo fracta iacent. Celsas Carthaginis arces 



g6 FL. CRESCONlI CORIPPI 

l85. Carcasan ductor , populis comitantibus , altus 
Per medias ibit ; tunc cum 7 ceruice recisa , 
Infixum rigido uidit caput Africa conto. 
Mentis inops nimium responsis fisus iniquis , 

Horrida bella parat. Discurrens fama per omnes 

190. Et populos, regnum cecinit quod gentibus Ammon; 
Excurrunt celeres calidis a Syrtibus alae , 
Inuitantque feras regni sub imagine gentes. 
Barbara turba coit : numeris augetur et armis. 
Tunc equites pedites quaerunt , altisque camelis 

1^5. Maurorum qui more sedent. Nec solus Ilasguas , 
Aut gentes tantum , egerunt quae bella , priores 
Conuenere sibi \ sed quisquis Syrtica rura 
Asper arat Nasamon , et qui Garamantidos aruis 
Proximus arua colit. Pinguis qui margine Nili 

2,00. Stagna bibunt , uenere uiri. Quis dicere gentes , 
Aut numerare queat? Numeres aut aequoris undas, 
Nimborum aut guttas ; aut quantas litus harenas 
Alluit ; aut pelagus pisces , aut terra uolucres 
Omnis habet; uarius quot gignit campus aristas 

ao5. Vere nouo; uel totum ornant quot sidera caelum. 
Viribus inde suis bellorum ductor aceruum 
Securum fortemque putans , simulacra nouauit 
Signaque ; et extremis acies commouit ab oris , 
Plus solita uirtute fremens , ac pergit in hostem. 

12 10. Victus ut Herculeis Antaeus saepe lacertis , 
Contacta lapsum reparabat corpus arena , 
Sponte cadens : uictor donec Tirynthius artem 
Nosceret; et, summis complexus uiribus hostem , 
Prensasset pronum cum magno pondere corpus, 

21 5. Guttura saeua premens. Vt terram tangere matrem 
Non potuit , uictrix miseri mors lumina clausit. 



IOHANNIDOS LIB. V. 97 

Sic uictus uires Carcasau innovat omnes 
Syrtibus a propriis ; sic et , moriturus in liostem 
Nescius , arma parat. Tunc liquit pectora terror 
Martis , et obscurae tot saeua pericula noctis. 

Peruolat ecce leuis , magno mandante Rufino , 
Nuntius ; et fama Libycas conterritat urbes 
Iam placidas, uictas iterum bellasse cateruas ; 
Finibus occiduis equitum iam currere turmas ; 
Et Tripolis uastare agros : Carthaginis altae , 
Carcasan ductore , feras ad moenia gentes 
Ire docens , nomenque sibi promittere regni. 
JMissus Sidoniam miles uix contigit aulam , 
Ductori mandata ferens ; concussit acerbus 
Corda furor, narrante uiro. Sed mentis honestae , 
Virtutem indomitam melior sapientia uincens , 
Consilium quaerit. Voluuntur pectore curae , 
Nec mouet obtutus : mentis discurrit acumen. 
Omnia prospiciens , pensat discrimine causas , 
Et uidet infandum cimcta de parte periclum. 

Tunc proceres de more uocans , consulta requirit. 
Talibus edictis animos curasque retexit : 
Victus bella mouet , rursum uincendus , Ilasguas. 
O socii , expertis audens concurrere signis , 
Hic Tripolis iam rura premit; praedasque rebellis 
Diripit , in nostros promittens tendere fines. 
Signa mouere paro , tot gentibus obuius ire , 
Externis cupiens committere proelia terris , 
Et procul a nostris prosternere finibus hostes ; 
Africa ne , propriis iterum concussa ruinis , 
Plus pereat. Turbant animos impensa , locique , 
Difficilesque uiae ; sterilis nam cernitur annus. 
Perclidit ipsa suas bellis prouincia uires. 

i3 



o8 fl. cresconii corippi 

Heu nimium clefessa iacens ! Exercitus ingens 
a5o. Non poterit sufferre famem. Si admittimus, hostes 
Byzacii extremos tantum contingere fines ; 
Iam properare uolent: disperdent cuncta rapinis, 
Atque iterum fessam turbabunt proelia terram. 
Consulite , et dubios animos firmate docentes. 
255. Vix ea ductor ait : populis placet omnibus ire 
Longius , atque ipsos Libyae sufferre calores 
Occiduos se posse ferunt ; promittit et omnis 
Turba manus, mentesque feras:, magnosque labores 
Pio patria tentare uolunt ; gentesque rebelles 
260. Despiciunt, animosque truces , uirtute feroci. 
Ductor, ut erectas acies uirtute feroci 

Vidit , et intrepidas sese promittere bellis , 
Signa mouenda canit. Tunc raucos buccina cantus 
Aere gemit , ciet armatas uox saeua cateruas. 
265. Conueniunt cunctae propriis a sedibus alae , 
Et pedites iussi , comitesque ducesque Latini ; 
Massylasque trahens acies in bella magister 
Cusina , Romanis semper fidissimus armis , 
Pergit in australem ductor fortissimus axem , 
270. Qua feruens loca sicca dies sub sidere cancri 

Sole perusta tenet , nimium semperque laborant 
Arua siti, zepbyrisque carent. Namque africus illic 
Onmia flammiuomis exsiccat rura procelhs : 
Illic et sitiens calidis exerrat arenis 
275. Afer anhelus, inops Stygias rimatur, et undas. 
Fama, per innumeros spargens praeconia linguas , 
Ante uolat, fortem referens properare Iohannem 
Cum ducibus cunctis : Abylae Tingensis ad arua 
Improba tendit iter. Fines iam raptor iniquus 
280. Byzacii uastabat eques. Sic pectora rumor 



IOIIANNIDOS LIB. V. 99 

Nominis incutiens magna uirtute Iohannis 
Terruit : innumeras acies post terga reflexit. 
Iam super esse putant : acti terrore magistri 
Experti , trepidant ; uultus memorantur acerbi , 
285. Signaque cuncta uiri : siccas superare Gadaias 

Nec dubitant, tristesque locos, quis nullus eundi 
Viuendique modus. Non illis finibus ulla 
Aera per calidum tranat suspensa uolucris. 
Armiger ipse iouis , portat qui fulminis ignis , 
290. Vix impune potest feruentis margine caeli 

Flamina posse pati , quae terror iussit adire. 
Ductor , ut hostiles sensit cessisse cateruas 
Per deserta metu , solita uirtute fugaces 
Insequitur. Calidas terrae sitientis arenas 
2o5. Acrior ingrediens , iussit tantum omnibus undas 
Ferre suis cereremque. Sui praecepta magistri 
Perficiunt celeres. Sed quantum posset in illis 
Tot populos satiare locis , quantisque diebus 
Agmina tanta aleret ! Vacuantur fontibus utres , 
3oo. Iamque ceres nusquam. Siccis tunc faucibus ardent, 
Deficiuntque fame. Heu! miles bacchatur anhelans, 
Et , solis feruore rubens , exaestuat , ardens 
Ignibus immensis ; et nullis flumen arenis 
Inueniens , scrutatur aquas , uanumque laborat. 
3o5. Vt Danaum quondam Thebanos inclita campos 

Agmina dum peterent , siccatos numine Bacchi 
Expetiere lacus fontesque ; et flumina ductor 
Adrastus latis sitiens quaesiuit in aruis. 
Deposuit miseras , erumpens uoce , querelas 
3 10. Miles Romanus : Si tristia fata minantur , 

Tempore nunc uno Romanam perdere gentem ; 
Sunt enses , sunt bella, ferae sunt gentibus irae: 



100 FL. CRESCONII CORIPPI 

Lancea transfodiat ; ueniant , uel fulminis instar , 
Omnia tela simul ; contortum uiscera ferrum 

Si5. Transeat, atque animas tantum per uulnera funclat. 
Cur nos dira fames ardorque sitisque coartans , 
Segnibus , heu ! fatis , longa sic morte fatigat ? 
Sit gladiis sacrata manus. Conuerte retrorsum 
Signa. Rogat ieiuna fame haec te, o summe magister, 

>20. Turba. Simul miserere eius , nostrique tuique. 

Respice, magne, tuos. Macies iam contrahit artus, 
Ossaque nuda rigent , siccis tenuata medullis ; 
Stringuntur nerui ; cutis aret ; lumina mersa ;, 
Infectae pallore genae : iam mortis imago 

>2,5. Corpora nostra tenet , sitiens et spiritus ardet. 
Vix ea uulgus inops : populos pater ipse dolentes 
Continuit , fessosque bonus sermone refecit , 
Talia saepe monens : O spes Romana , decusque 
Atque salus patriae , nimios ne sperne labores. 

33o. Vince sitim, diramque famem. Nunc dura memento 
Facta patrum. Vires populi sensere priorum. 
Sic domuere patres propriis uirtutibus orbem. 
Aspera dum tolerant, summa est patientia uirtus. 
Hanc metuunt gentes, alios haec territat hostes. 

335. Dum necat hos , geminis acies inimica laborat 
Exitiis : hinc sicca sitis feruorque famesque 
Exagitant , hinc terror agit Romanus , et instat. 
Solis iter tentate , duces , partesque negatas. 
Vestros zona rubens referet testata labores. 

340. Confirmante polo , magnoque Catone , secundum 
Me tentasse, legent, quoque ethanc petiisse, minores 
Vincat amor patriae mortem, et sitis improba cesset 
Flumine purpureo , ac uester satiabitur ardor. 
Sic Latias placida mulcebat uoce cohortes 



IOIIANNIDOS LIB. V. 10 I 

345. Egregius cluctor , ceu pectora flumine dulci 

Cuncta rigans , uariis epulis aut uiscera replens. 
Accidit infelix rebus fortuna Latinis , 

Quassato ualidas quae fregit robore uires. 
Quadrupedes cunctis , quaerentes pabula, campis 

35o. Errabant ; nam dira fames, atque ardor habebat 
Omne genus: non herba uirens, non frondibus ullis 
Arbor erat ; densis subito cum palluit herbis 
Campus , et aduersi rubuerunt floribus agri. 
Longius optatas cernens grex improbus herbas 

355. ( Pulsabat nam dura fames ) discurrit , et omne* 
Tundit ubique locos : nudas iam lambit arenas. 
Nec potuit satiare famem , mala gramina pastus , 
Quadrupes ; ipsis nam cecidit densissimus aruis , 
Morte noua, pressans gelidis sub dentibus herbas. 

36o. Funere cornipedum fracta est Romana iuuentus. 
Concidit ira ferox : it tristis et anxius omnis 
Miles , et ingentes conturbant pectora curae. 
Corruit , hoc uno nimium conterrita casu , 
Virtus magna uirum. Primo tunc castra tumultu 

365. Turbauit fortuna nocens : hoc pondere pressit. 
Vidit ut hic ductor tantam euenisse ruinam , 
Et uires minuisse suis : ad litoris oras , 
Castra mouens, pergit; cupiens releuare dolentes, 
Et reparare uiros. Facilem iam iam aera sentit 

370. Miles , et adpropians uitales inuenit herbas , 

Flumina nulla tamen. Siccis tunc faucibus ipsi 
Impressant flores , succisque ardentia tinguunt 
Ora nouis, epulisque famem uiridantibus implent: 
Nec tolerare queunt. Captato tempore noctis , 

3^5. Innumeri redeunt ; alii sparsere per arua , 

Pabula dum quaerunt ; alii pro fontibus errant ; 



102 FL. CRESCONII CORIPPI 

Saeua fames alios diuertere terga coegit , 
Cunctaque destituunt contemti signa magistri. 
Castra locat ductor monstrati ad fluminis undam. 

38o. Incubuit ripis sitiens Romana iuuentus 

Et liquidis solatur aquis. Hinc undique miles 
Confluit ad latices , et dulcia flumina potat. 
Panis inops tondet flores herbasque uirentes : 
His cupiunt satiare famem. Mandata per urbes 

385. Litoreas dux ire iubet : deducere puppes , 
Vectantes alimenta suis. Pro , tristia fata ! 
Aduersos habuere notos. Fors dura negauit 
Puppibus aequoreas uelis transire per undas : 
Proxima seiunxit. Sed tunc , malefida Latinis , 

390. Vrceliana manus Romanis addita fatis. 
Astrices illis longo iam tempore terris 

Errantes habuere domos : gens aspera bellis , 
Et numerosa uiris , multosque illaesa per annos. 
Haec , ubi persentit uenientis signa Iohannis 

395. Finibus esse suis , aduentu territa , primo 
Mittere legatos humilis pro pace cucurrit. 
Accipit hos placidus media in tentoria ductor. 
Poscentes ueniam , pacem , gentique salutem , 
Summissi fudere preces : Tua , maxime rector , 

400. Fama potens, animique uigor, uirtusque, fidesque 
Ante uolans , gentes pariter conterruit omnes ; 
Et gratos ad iura trahit. Ceruice reflexa , 
Subiicit ipsa tuis sese , fortissime , iussis 
Astricum gens, clara uirum. Tua foedera patres 

4o5. Gentis amant , optantque simul seruire uolentes. 
Ad iuga colla parant. Poscentibus, inclite, parce, 
Oramus pacem, et placidam post bella quietem. 
Has inter uoces ignari murmura uulgi 



IOIIANNIDOS LIB. V. 103 

In castris sonuere ducis : Quonam usque necabit 

410. Agmina multa famcs ? Vitae spes nulla salusque. 
Contrahimur, miseranda manus! Ductoris ut aures 
Contigit ille sonus, grauitcr commotus, in aurem 
Sic Recinari ait : Infaustas nunc arce querelas 
Militis ignaui. Quaenam dementia cordis 

41 5. Praecipitat miseras confusa niente cateruas ? 

Cernunt legatos. Poscunt mea foedera gentes : 
Stant humiles, precibusque rogant. Hi nostra retexnnt 
Intima, secretumque malum. Pro, pessima uentrem 
Turba colens ritu pecudum , uel more ferarum ! 

42.0. Ulicet egiedieiis placidis celer omnia uerbis 

Murmura compressit, referens praecepta magistri. 
Postquam facta quies , legatis gnauior ipse 
Ductor ait : Noster quas nunc exercitus iras 
Fuderit , audistis. Cupidus fera proelia miles 

4.2,5. Per gentem transire parat ; sed nostra potestas , 
Parcere subiectis , semper studet : arma tenentee 
Conterimus populos ; humiles ascimus amicos. 
Ite , uiri : si certa fides mea foedera poscit , 
Tradite uestra meis natorum pignora castris, 

43o. Et pacem retinete meam. Genus omne manebit 
Securum Astricum nostro sub principe pollens. 
Haec fatus , donis onerat. Seruire fatentur 
Romano imperio , natos pro pignore pacis 
Polliciti praestare suos. Virtute Latinos 

435. Et probitate probant : laudant uiresque fidemque 
Principis atque ducis : composta pace recedunt. 
At procul in campos squalentes fessus Ilasguas 
Errabat sitiens ; nec tantos ferre labores 
Iam poterat, duramque famem. Via nulla salutis , 

440. * Et nullum monstratur iter: post terga Iohauues, 



104 FL ' CRESCONII CORIPPI 

In faciem nimius solis calor : undique gentis 
Mors erat ante oculos^ nec usquam tendere rectum, 
Nec potis est reuocare gradum. Confusa periclis 
Anxia turba gemit : mortem orant. Ire retrorsum 

44-5' Persuasit fortuna nocens , gentisque nefandae 
Infaustum diuertit iter. Redit improba martis 
Syrtica sorte manus telis in proelia , poscens 
Sed dubiam tentare fugam. Explorator ubique 
Romanus currebat eques , mistusque Latinis 

4-5o, Fidus erat Mazax , pariter uestigia gentis 

Inquirens , qua parte forent. Nec fama , nec ullus 
Proximus hostis erat : tecta cum noete repente 
Ardentes uidere focos ; dubiique uolutant , 
Astrices ne forent , an retro uersus Ilasguas. 

455. Fluctibus oceani nigros aurora iugales 

Tristior , extollens radios , tendebat in axem , 
Luctificum titana trahens , et fata ferentes 
Impia solis equos : abscondunt nubila cursus , 
Obscuratque diem squalenti lumine phoebus. 

460. Nuntius ecce uolans retulit , sub nocte silenti 
Se procul a fossis late uidisse suorum , 
Innumeros lucere focos. Seu rursus Ilasguas 
Conuersus post terga redit , seu proxima tendit 
Astricum gens castra locis. Manifesta relatu 

465. Non fuerat uox illa. Suo dum pectore ductor 
Perquirit solers angusto tempore causas , 
Et stupet in dubiis : ueniens super ecce repente 
Cusina fidus adest , multa stipante caterua ; 
Atque duci sie laetus ait : Fugitiuus Ilasguas 

470, Hinc furtim transire parat defectus inermis , 

Languida castra mouens. Tempus uenit. Arripe signa, 
Maxime ductorum; fessam modo perdere gentem 



IOIIANNIDOS LIB. V. lo5 

Namque est militiae facilis labor. Amnis opacus 
Alluit umbriferas uiridanti margine ripas , 

47^. Arboribus septus uariis et arundine glauca. 

Huc gentes tendunt. Primi ueniamus ad undam, 
Atque omnes teneamus aquas. Placuere loquentis 
Verba uiri populo : ductor tamen ire uetabat , 
Defessi retinens iamdudum murmura uulgi 

43o. Pectore sollicito. Sed quis praecepta iubentis 
Certa Dei superare queat , uel sistere contra ? 
Castra mouens, ductor comtas iubet ire cohortes 
Per numeros turmasque suas. Tunc puluis in altum 
Conglomerat nubes , atque aethera turbat arenis. 

435. Infandum carpebat iter , collesque malignos 

Tristis et infaustos monstrabat Gallica campos. 
Conscendens titan altum flammabat olympum 
Curribus igniferis , medium cum fluminis alueum 
Alternae posuere acies. Sed Syrticus hostis 

490. Continuit terrore gradum , retroque reuertens , 

Deseruit ripas , optataque flumina liquit. 

Praecipit hic ductor fossas et castra locari , 

Ac martem difFerre mora, pugnamque sequenti 
Luce mouere parans : labentia flumina tantum 

495. Et sumptis latices iussit defendere telis. 

Vtile consilium : si nunc Romana iubentis 
Implesset praecepta manus. Miserabile fatum 
Audaces dedit esse uiros : passimque iuuentus 
Per campos diffusa ruit ; primique lacessunt 

5oo. Agmina prima uiri. Concurrunt ordine nullo , 
Non acie comti , subito clamore Latini : 
Non tuba belligeros cecinit clangore tumultus , 
Praeceptis contacta ducis ; non ardua pugnae 
Signa locis statuere suis incomta per hostes. 

'4 



106 FL. CRESCONII CORIPPI 

5o5. Ileu ! male fisa manus fatis currebat iniquis. 
Territa cesserunt , primo certamine , retro 
Agmina Marmaridum. Sequitur Romana iuuentus, 
Aspera condensis permiscens proelia telis : 
Corpora certamen fugientum conserit hastis 

5 10. Per campos Latiaris eques , figitque premitque ; 
Et subicit uictos inter timor ire camelos. 
At procul armipotens munibat signa Iohannes 
Ordine cuncta suo , fossasque et castra locari 
Praecipiens, seruandam tantum ob fluminis undam. 

5i5. Rectores iuuenum hostes expugnare iubebat. 

Composuere acies. Dextrum latus ipse tenebat 
Cusina , Massylis septus telisque Latinis. 
Fronimuth hunc iuxta , Romanis fortis in armis ; 
Et dux ille potens , felici nomine comtus , 

5io. Ductor erat peditum Felix , non sorte , Iohannes. 
At laeuum tenuere latus Putzintulus ingens :, 
Geisirich arcitenens et celsis inclitus armis. 
Ipse loco medius ductorum maximus auctor 
Stabat , et incassum socios sermone monebat , 

5a5. Iam fato incumbente graui ; quem Tarasis ante 
Condensas peditum cingens umbone phalanges , 
Veloci uolitabat equo , turmasque parabat. 
Nuntius interea uenit celer , Ecce , magister , 
Turbatos hostes , referens ; iam uicta per agros 

53o. Vertere terga fuga. Sed non his uocibus illum 
Consilio iuuenis ualuit depellere iusto. 
Mens immota fuit. Sed non sic iussa tremendi 
Nunc uoluere Dei. Cunctantem bella subire 
Armigeri suasere ducem : fortissimus olim 

535. Ariarith , et Ziper melior : duo maxima belli 

Fulmina, Massylae quos tunc tenuere phalanges, 



IOHANNIDOS LIB. V. fbf 

Et uirtute pares , et fatis compar uterque. 
Tunc Ziper Securus ait : Succurre Latinis , 
Maxime ductorum : socii fera proelia campis 

540. Miscent ; sed denso rari turbantur ab hoste. 

Imprimit hos numerus: socios in bella secpiamur. 
Arma cape , et succurre tuis. Hic fortis amore 
Ariarith exarsit pugnae , cogitque morantem 
Signa mouere ducem. Fidi qua uoce ministri 

S45. Ductoris compulsi animi , gemit horrida cantu 
Buccina letifero , turmasque in proelia cogit. 
It bene comta manus, frustra quae fata premebat. 
Sic placitum tibi, summe pater, dum laedere uelles 
Peccantes Libyae populos. Delicta fuere 

55o. Tanti causa mali ; fuerat non culpa regentis. 
Carcasan longe glomerari puluere nubem 

Prospiciens, proprium Nasamon ciet impiger agmen; 
Talibus et dictis trepidantia pectora firmat : 
Indomitae gentes , quarum me cognita uirtus 

555. Romanas acies armis tentare suasit , 

Haec est illa dies uobis , qua corniger Ammon 
Promisit fatale solum. Nunc ite per hostes 
Intrepidi telis : patrias modo pandite laudes ; 
Quisque manu pugnate truces , et fidite fatis. 

p6o. Numina magna iuuant : dabitur uictoria nobis , 

Credite , certa, uiri : turpem remouete pauorem , 
Et solitas uires animosque in proelia ferte. 
Vix ea Carcasan : clamor per castra cucurrit 
Syrtica terrificus , saeuo crepitante tumultu : 

565. Marmaridae fremuere acies. Sors dura furores 
Incitat , et saeuas stimulat bellona cateruas , 
Barbara sanguineo compellens terga flagello. 
Tunc rabie fera corda tument. Iam linquere castra 



108 TT. CRESCONH CORIPPI 

Coeperat innumerus sonipes, camposque tenebat. 

670. Amnis erat medius , bellorum fraudibus aptus 

Massylisque dolis : densum nemus impedit arma 
Frondibus implicitis : steriles tenuere myricae 
Inuisas ualles , foliisque oleaster amaris. 
Marmaridae hic acies , acies in parte Latinae , 

5y5. Aduersae stabant , et tristia bella ciebant. 

Militis arma nemus ferrumque uolatile :amis 
Impedit oppositis , tenuis nec transit arundo 
Praeualida compulsa manu , nec flectit in hostes 
Liber equum domitor , longo nec ludere pilo 

58o. Implicitus strictis miles ualet undique ramis. 

Sollicitos locus ille duces , cautumque magistrum 
Abstinuit bellis , aciesque ibi stare coegit. 
Continuere gradum: non se committere quisquam 
Ausus , in abrupta tenuit uestigia ripa. 

585. Ductor adit uirtute locum ****** 

Armigeris tentare parans ******* * 
Qua ualeat transire uia ******* 
Condensos saltus ********* 
Occultus Nasamon * * 

590. Et tutum seruatur iter 

Fida manus compressa fuga 
Aduentu properate feri , nec missile torsit. 
Aduersum Nasamona uidens , fugit illicet austro 
Ocior , et somno uisa non tardior umbra. 

695. Certior ecce uolans magno tunc fama magistro 
Pacificos retulit iam liuquere proelia Mauros , 
Compulsos terrore graui ; iussuque Iohannis 
Consilio Paulus sapiens , et Amantius una 
Accelerant releuare uiros. Vestigia nusquam 

600. Maurorum tunc uisa ; metu nec proelia Maza* 



******* 
* * * * * 



IOHANNIDOS LIB. V. IO9 

Respexit fugiens , faciem nec torsit in hostem. 
Tunc uersi fugere duces ; pauidique tribuni 
Discedunt cuncti , dimisso ad bella magistro. 
Insequitur sparsas acies tunc uictor Uasguas. 

6o5. Clamor it, alta petens. Tunc pars inimica resoluil 
Vallibus e mediis per latos agmina campos. 
Dirupto , credas , subito telluris hiatu , 
Subrexisse uiros. Circumdant signa , ruentes 
Hinc atque hinc, sparsosque super tot millia currum 

610. Densa duces ; iunctisque dies excluditur hastis , 
Et campos late noctis pressere tenebrae. 
Dat gemitum miseranda manus , telisque cruentis 
Per campos funduntur equi : furit impiger hostis 
Asper et immitis. Posset genus omne Latinum 

61 5. Illa dies una pariter quassare ruina : 

Ni pater omnipotens , caelo miseratus ab alto , 
Romanas acies tanta inter millia seruans , 
Saluasset magni fugientes uoce Iohannis ; 
Namque , uidens socias campis desistere turmas , 

620. Talibus , ore tonans , dictis exaggerat iras : 
Si morimur , socii ; si fors suprema Latinos 
Sorte trahit , saeuisque parat prosternere bellis : 
Feminea cur morte cadam ? Si uita superstes : 
Cur timidus fugiam ? Frenos iam flectite , ciues : 

(>25. Figite signa , uiri : furias consternite gentis ; 

Et pugna tentate truces. Aut uincimus hostes , 
Si Deus ipse uolet : uel si delicta resistunt 
Partibus aucta meis j propria non laude caremus, 
Dum morimur. Reuocate fugam: iam stringite ferrum. 

63o. Me, faciat, quod quisque uidet. Sic fatus, acerbo 
Dentibus infremuit uultu; capulumque coruscnm 
Corripuit , gladiumque furens ad uulnera traxit. 



110 FL. CRESCONII CORIPPI 

Ad uocem pars certa redit. Tunc proelia surgunt 
Aspera , et assiduo discurrit laucea uimbo. 

635. Loricae galeaeque tonant , gemit ictibus umbo 
Aereus ; et , ruptis inter praecordia uenis , 
Purpuream fundunt animam. Virtute superbus 
Ziper , acerba furens , ibat per tela , per hostes , 
Syrtica letiferis prosternens agmina telis ; 

640. Et Sulumur pariter , fato sed impar uterque , 
Pectora multorum contra uenientia longis 
Transfodiunt contis ; trepidum iecur inserit hasta, 
Corque uirum; uolucri fundunt caua tempora ferro. 
Diripit ille caput , medium femur amputat ille. 

645. Non aliter geminos spectassent ora leones , 

In medios saeuire greges. Tunc unguibus atrox 
Diripit ille gregem ; nunc dentibus ille cruentis 
Frangit mollepecus, tepidoque in sanguine gaudet. 
At parte ex alia Bulmitzis , et Ariarith ingens , 

65o. Dorotisque ferox , ac armiger ipse Iohannis 
Funera per latos contra uenientia campos 
Vulnere fundebant. Vario mucrone superbus 
Ille furit; pilo melior ualet arduus ille. 
Hic torquet rigidas neruo stridente sagittas ; 

655. Hic fremit arte potens , et telis pugnat utrisque. 
Ipse inter medios ductor mucrone coruscat 
Fulmineo hostiles arcens terrore phalanges. 
Carmina non aliter referunt , per bella gigantes 
Armatum tremuisse Iouem , cum fulminis ictus 

660. Perderet horribiles flagranti uulnere fratres. 
Vinceret illa manus , ni nunc fortuna negasset 
Successus irata tuos. Iam crescit iniquis 
Innumerosa manus : peditum uenere cateruae 
Marmaridum. Densum circumuolat undique ferriim« 



IOHANNTDOS LIB. V. 1 1 J 

665. Stipitis et grauidi robur , lapidesque minaces 

Fulminis instar erant. Latet atrox puluere campus: 
Vix sua tela potest pressus iam cernere miles. 
Obnixus ductor contra omnia tela resistit, 
Vertere tergauetans. Inagro, impendente tumultu. 

670. Armigeri cecidere duo : cadit Ariarith ingens 
Missile non uno , et centum per uulnera Ziper. 
Magnanimus duro uenientis cominus ictu 

Ductoris transfixit equum : quod missile , dextra 
Acris equi rapiens fortis de corpore ductor , 

6^5. Fregit , et in faciem furibundus dirigit hostis. 

Hic fusos socios , et iam sua uulnera cernens , 

Infremuit ductor : tunc se per ardua terga 

Composuit sublatus equo , uultuque minaci 

Terribilis densum dirupit concitus agmen. 

680. Efficit ense uias inimica per agmina ductor 
Cum sociis : acies pulsat terrore magister : 
Post tergum redeunt. Spatium sibi uindicat heros^ 
Atque suis iter in medios tunc dirigit hostes , 
Disponens per signa uiros ; arcetque sagittis 

685. Massylas acies. Nulli temptare furentem 

Iam potuere uiri. Sequitur quicumque magistrum 
Vulnera conuerso redeuntia suscipit arcu. 
Aduersus quis forte petit per pectus anhelum , 
Longius erecta transfixus funditur hasta. 

690. Qui lateri ueniunt , iaculis uolitantibus , acres 
Dant animas , utrumque latus diffindit arundo. 
Tunc , metuens Nasamon ductoris iungere signis , 
Cessit , et in latos ferus ex indagine campos 
Spargit equos \ illosque necat , qui signa fu2;aces 

695. Deseruere , uiros , et primi martis acerbas 
Extimuere minas , ac uersi terga dedere. 



113 FL. CRESGONII CORIPPI 

Dux crat egregius , ductoris nomine fulgens , 
Nec uirtute minor , Romanis clarus in armis. 
Hunc procul ut ductor , fugientem proelia , latis 

700. Prospexit campis , tali sic uoce secutus : 

Haec est uestrafides? Sic proelia mouimus (inquit) 
Vt pereat Romana manus ? Nunc deseris arma ? 
Quo ruis', infelix ? Per te miseranda iuuentus , 
Famaque nostra perit. Ductoris uocibus ille 

7o5. Erubuit , durisque dolor simul ossibus arsit. 

Tunc pudor infaustus, gentes spectare sequaces, 
Impulit. Hostiles cupientem rumpere turmas , 
Vrguebat mors saeua uirum. Defendere certat 
Oppressos socios : uictor iam sternitur hostis : 

710. Eripitur uictus : mutantur fata cadentum. 

Audentes fors prima iuuat : iam caede superbus 
Perfurit, et uariis prosternit corpora fatis. 
Mater ut Hyrcanos catulis furit orba per agros 
Tigris anhela suis , raptos quos forte cubili 

71 5. Caucasio subtraxit eques. Spectacula Persis 
Regibus ille ferens , ferrata calce fatigat 
Cornipedem pauidus. Similis tunc illa marito , 
Et leuior zephyro , teneros dolet aspera foetus , 
Atque uolat. Sic dux populis concurrere certat. 

72,0. Hic rapit ense caput morientis ; missile torquens 
Eminus , hunc sternit ; ualido per pectora conto 
Percutit hunc; minitans, tremula transuerberat hasta 
Alterius clipeum pariter , palmamque , latusque. 
Ille femur moriens despectat uulnere raptum , 

72,5. Partecadens, iuxtaque dolet suamembra superstes. 
Saucius ille iacet , casu confractus equino , 
Confossusque super sonipes : cruor emicat alte 
Spumens , et tepidis currens miscetur arenis : 



IOIIANNIDOS LIB. V. I I 3 

Mille modis feruens spargebat uulnera uictor , 

780. Fortuna praebente uias : iam lassus anhelans 

Fumat equns , cursusque negat. Maurusia crescit 
Adneniens acies: Camalusque, Cerausque sequuntur, 
Stontaus atque ferox. Ingens exercitus hostem 
Ambit ; et anterior conturbat lancea campos , 

735. Densa uolans : iaculis clipeus uenientibus obstans 
Aere gemit, raucumque tonat : clamoribus instant, 
Conturbantque uirum. Fixsus contexitur umbo 
Missilibus clensis : ipso iam tegmine subter 
Pondere telorum premitur , fessumque fatigat 

740. Silua grauis , turbaque super ueniente laborat. 
Paulatim excedens , uicinas litoris oras 
Arte petit , dextrumque latus subuendicat undi» 
Aequoreis , laeuum gradiens umbone tuetur 
Tergaque. Tunc telis faciem defendit iterque. 

74.5. Vt leo uenantum , trepida uallante corona , 

Impauidus uirtute fremit , rictuque tremendo 
Murmura conciliat , saeuas dum concitat iras , 
Erecta uirtute furens : nec currere contra 
Est animus uirtusue uiris ; sed uocibus hostem , 

75o. Et tantum in tectis pertemptant longius hastis. 

Non secus ille furens, turbis compressus, abibat, 
Litora curua tenens , clipeoque hastilia uitans. 
Est locus in mediis longe praeruptus arenis 

Fluminis in morem ; pelagi quem margine fluctus 

755. Alluit , atque undis agros concludit amaris , 

Egrediens ; quibus alga locis limusque relabens , 
Atque altum tremulo nutrit sub gurgite coenum. 
Huc ubi peruenit , nigras equus horruit algas , 
Et pauidus post terga redit. Tunc naribus afflans, 

760. Erexit geminas ( signum formidinis ) aures ; 

i5 



114 FL ' CRESC -' C0R - IOHANN. LIB. V. 

Datque latus, fumatque ferox, oculosque retorquet 
Prospiciens; nec dirum audet temptare periclum. 
Finierat spatium uitaeque uiaeque , repugnans , 
Dux, heu! magnanimus. Sequitur clamoribus hostis 

765. Densus, agens turbansque uirum. Tunc calce frequenti 
Pulsat equum, geminos et magnos concutit armos. 
Extulit impulsus sonipes , cursuque negatam 
Temptat adire uiam, absortusque uoragine mersit 
Ipse cadens , dominumque super gluttiuit hiatu 

770. Terra nefanda fero, rapuitque ex hoste receptum, 
Suscipiens fortuna uirum ; ne staret inermis , 
Authumilis precibusque rogans; tribuitque sepulcrum. 

773. Ne nudum in Libycis iacuisset corpus arenis. 



FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER SEXTVS. 



Xnterea ductor , munitis agmine siguis , 

Iam tutum carpebat iter ; sociisque recluctis , 
Successit paruae defessus moenibus urbis. 
Hic populi satiata fames ; post bella salutem 
5. Hic licuit sperare uiris ; hic ardor equorum 

Pulsus aquis , tristisque fames per pabula cessit» 
Fouit equos olim sitiens per flumiiia miles , 
Optatis gauisus aquis ; casusque priores 
Commemorans , gelidis infundit corpora lymphis. 

10. Percipiunt epulis paruo post tempore uires , 
Laetificumque bibunt post tristia bella lyaeum. 
Nox terris nunc acta ruit , mundique labores 
Distulit , obscuro confundens omnia caelo. 
Hanc sequitur madidus curis solatia somnus 

i5. Dulcia tunc referens , tacitisque amplectitur alis. 
Soluerat effuso nutantia lumina cornu 
Noctis amica quies. Tunc corda , oblita malorum 
Atque sui , iacuere uirum ; nimioque labore 
Cetera defessis proflabant corpora membris. 

20. Dux tamen insomnem , turbato tempore , noctem 
Protrahit , innumeras uoluens sub pectore curas. 
Concussus pietate pater , tot funera deflens , 
Ingemuit , lacrimasque dedit. Recinarius illic 
Solamen ductoris erat , sociusque laborum. 



I I 6 FL. CRESCONII OORIPPI 

a5. Hic mala mista bonis, partem semperque ferebat , 
Non humili cum plebe iacens, grauitatis amicus , 
Et uirtute poteus, animamque exponere numquam 
Pro patria timuit. Nouit ferus omnia Perses 
Facta uiri , ingenium , uires , consulta , labores , 

3o. Martis opus clarum, pacemque, fidemque benignam. 
Nouit in infensis quae fecit et Africa Mauris. 
Nouit et ipse pater secum tolerasse labores 
Saepe uirum. Sic creuit amor, sic grata uoluntas 
Inter utrumque manet. Patrem putatille Iohannem; 

35. Iste putat genitum proprio de sanguine natum. 
Ergo inter sese tristis narrabat uterque , 
Peruigil infausti referens pia funera campi. 
Dux prior haec: Vana est hominum uigilantia certe, 
Non uigilante Deo \ propriis non uiribus ullus 

4.0. Vincere bella potest \ solus , qui conterit hostes , 
Omnipotens, qui cuncta mouet, nertitque, ruitque, 
Non tantum celso nimium Romana propago 
Inuisa est Domino tanta inter milia , pressos 
Quod uoluit saluare meos. Reparare ruinam , 

45. Accelerare placet , pugnam tentare repente ; 

Dum uictor securus adest , uictumque fugacem 
Esse putat. Victi quotiens uicere superbos 
Marte uiros ! Datur et paucis uictoria maior. 
Consule, care: magis nostris quid competat armis. 

5o. Tunc placidus grauitate sua Recinarius ora 

Soluit amica duci , referens consulta , iubenti : 
Diuinum spectare , pium est, o summe magister, 
Auxilium. Pugnas iterum tentare , quid instas ? 
Virtus nota mouet , magnaeque potentia dextrae : 

55. Non tamen ambiguis caput obiectare periclis 

Nunc opus est. Hostes fecit fors saeua superbos 



IOHANNIDOS LIB. VI. I I 7 

Audacesque iuuans : fugientum proelia semper 
Frigent corda metu \ mortis confracta pauore 
Virtus magna timet 5 Ijelli sufFerre tumultus , 
60. Paucorum est: post bellamagis, quae caede recenti 
Concussere uiros. Sparsa est pars maxima nostra, 
Sed manet incolumis. Nunc fortes collige, ductor; 
Et uires reparare iube ; gentesque require : 
Alterna de parte ciens , quae nostra fideles 

65. Foedera semper habent. Has motis praecipe cannis 
Et signis se aperire suis : exercitus omnis 
Conueniens sic tutus erit : uenalia quippe 
Inueniens , quaecumque uolet : pecuaria secum 
Multa trahunt gentes. Venient ad litora puppes, 

70. Et cererem bacchumque ferent: iam tempus apertum 
Aequor habet. Quassas reparabunt agmina uires , 
Oblitaeque metus renouabunt proelia turmae. 
Consilium placuit ; fidique magister amici 

Optima dicta tenens , celeres mandata ministros 

75. Ferre iubet cunctis. Sonipes discurrit ubique , 
Ductoris praecepta ferens , gentesque suosque 
Praecipitanter agunt. Nullus per bella repulsus. 
Sic potuit renouare celer fera proelia ductor , 
Quiuit ut , egregius uigilanti corde Iohannes. 

80. Non illum fortuna prior , mauorte secundo , 
Inflatum erexit ; nec nunc contraria fregit , 
Immotum uirtute sua. Iam roscida surgens 
Oceano gelidas aurora remouerat umbras. 
Ductor , ut albentem uidit consurgere lucem , 

85. Lauit aquis geminasque manus, uultusque gerentes 
Puluere coucretos , hesterno marte , capillos ; 
Orauitque ferens palmis haec uerba supinis : 
Omnipotens genitor , uirtus et gloria reium , 



1 I 8 FL. GB.ESCONII CORIPPI 

Certa salus , munclique sator , qui foedere certo 
oo. Omnia disponens , uertisque regisque mouendo , 
Tempora permutas , nec tu mutaris in illis ; 
Quatuor explicitum uoluens successibus annum , 
Bissenisque diem claudens aequalibus horis ; 
Ordine cuncta nouas , nec tu renouaris ab ullo , 
9.5. Idem auctor dominusque manens, et conditor orbis: 
Credo, smnme pater, tua sit quod magna potestas, 
Et fateor. Miseras gentes sua pessima fallunt 
Numina , quae credunt : permittis saepe probari 
Ipse tuos ; pietate tamen celer erigis idem. 

100. Appropia , fessisque tuis solatia praesta. 
Erige Romanas acies 5 prosterne superbas 
Massylas , quae bella uolunt ; nostraeque ruinae 
Festinus succurre , precor j et consule , rector. 
Haec orans , uultus lacrimis implebat inundans. 

io5. Concussus pietate pater ; Libyaeque periclum 

Sollicitus pensans, iterumque iterumque gemebat. 
Hic pater omnipotens lacrimas et uerba dolentis 
Suscipiens , Latias uoluit recalescere uires. 
Adueniunt socii , martis quos sparserat horror 

iio. Hostilisque metus. Multos tunc esse magistro 
Incolumes referunfc , uictos sperare salutem. 
Gaudia parua salus sociorum audita creauit , 
Solamenque mali. Ductor tunc contrahit omnes , 
Aere ciens. Rara trepidi cinxere corona. 

j 1 5. Circumstant tristes , lacrimasque in pectore fundunt. 
Quos bonus affatur miti cum uoce magister , 
Exhortans , releuansque uiros ; et talibus infit : 
Non Iacrimis , iuuenes, animos confringere fortee 
Est opus in bello. Numquam Romana iuuentus 

j ao. Frangitur aduer*is. Nimium cur fletis , amici ? 



IOIIANNIDOS LIB. VI. 1 I <) 

En socii ueniunt mediis ex hostibus omnes 
Incolumes ! alios autem superesse docentes. 
Si uiuunt socii, nihil est, quod quisque sub hoste 
Amisisse putet. Praedam quam forte doletis 

125. Nunc uobis rapuisse uiros , seruata manebit , 

Augeturque magis. Tumidos quos cernitis, hostes 
Caede leui discent grauiter, quid proelia possunt, 
Romanusque uigor : tunc uestras tollere praedas. 
Maurorumque simul , solita uirtute , iuuabit. 

i3o. Soluite moerentes animos , expellite curas , 
Indignosque metus uestris arcete , Latini , 
Pectoribus. Veniet rebus uictoria uestris. 
Laetificans alios , referebat talia ductor ; 

Ipse docens uultus hilares simulabat amicis ; 

1 35. Spem dabat aspectu, curas nam corde premebat. 
Inde petens campum, Romanum contrahit agmen; 
Disposuitque duces , numeros, fortesque tribunos 
In proprios remeare locos , reparare fauendo 
Quadrupedes fessos , pugnam sperare sequentem. 

140. Corripit ipse uiam , gradiens per litoris oras , 
Quo socios posset uictu reparare diurno. 
Inde superna petit contemtis moenia ripis. 
Vrbs Laribus mediis surgit tutissima siluis ; 
Et muris munita nouis , quos condidit ipse 

(^5. Iustinianus apex orbis dominator eoi 

Occiduique potens , Romani gloria regni. 
Huc socios ductor celeres occurrere iussit , 
Atque duces gentesque , sibi , quas ipse fideles 
Nouerat esse suis primo in certamine signis. 

i5o. Nuntius infelix Tyriam concusserat urbem , 

Proelia dira ferens , et saeui funera campi. 
Obstupuere quidem ; sed spes fidissima rebus 



120 PL. CRESCONII CORIPPI 

Vna fuit : saluum retulit quod fama magistrum. 
Coniugis interea miserae peruenit ad aures 

i55. Haec eadem pinnata ducis. Stupefacta relinquit 
Corda calor , subitoque tremens oppalluit ore. 
Mox miseranda cadit : caelum terramque tenebris 
Eripuit cum luce dolor. Tunc mortis imago 
Clausa diu tenuit resolutis lumina neruis. 

160. Accurrunt famulae, dominamque leuare cadentem 
Nituntur celeres : refouent et pectora palmis. 
Spiritus in gelidis tenuis recalescere membris 
Vix potuit ; manibusque suis erecta , resedit : 
Nec mouet obtutus , amens et saucia luctu , 

i65. Immemor atque sui. Mentem mox fessa recepit , 
Ceu dubiam. Primo luctus sic orsa dolore est : 
Cor dolet , et nullas effundunt lumina guttas. 
Cur miserae nullas prorumpunt ora querelas ? 
Luctibus in tantis animi dolor excidit ardens , 

170. An dolor ipse magis lacrimas et uerba negauit? 
Me ne peregrinam sors haec miserabilis urgens , 
In Libyam duxit , pelago terraque secutam 
Coniugis arma mei ? Cur non per bella cucurri ? 
Nunc pariter miseros caperent, fors, saeua sepulcri 

175. Claustra duos , ruptae subito telluris hiatu. 
Dulcia consertis strinxissem pectora palmis , 
Miscuissemque simul , corpus complexa mariti. 
Dulce mori! Misero possem comes ire per umbras. 
Atque utinam fatis licuisset cedere amanti ! 

1 80. Ah miserande , iaces externa clausus arena ! 
Quem gentes tremuere ferae , uirtutis adegit 
Causa mori. Quidnam , populo fugiente , redire 
Solus , et innumeras uoluisti pellere turmas ? 
Heu nimium confise tui ! Quo uersa recurram ? 



IOHANNID0S LIB. VI. 121 

i85. Quoque mam ? Auxilium cuius captiua rogabo ? 
Tu miserere , precor. Tecum trausire profuudum 
Non timui secura tui , cum feruidus auster 
Iactasset trepidas , fluctu surgente , carinas. 
Te sine per duras potero remeare procellas , 

190. Infelix coniux , tanto uiduata marito ? 

Oh mihi si medios rupissent prospera luctus 
Fata , trahente die , tantos nec ferre labores 
Passa diu ! Mors saeua foret , sed sorte recenti 
Manibus ore mei fruerer sociata Iohannis. 

195. Sidoniam tantis implebat luctibus urbem , 

Cum lacrimis miseranda gemens: ululatibus augent 
Ardua tecta sonos. Cunctorum lumina salsos 
EfFundunt fontes , gemitus pia pectora rumpunt. 
At pater , alternans omnes uix ordine curas , 

200. Sollicitus rerum , patriaeque , suaeque salutis , 
Agmina cuncta mouet. Latis incedere campis , 
Et forti properare duci , ueneranda senectus 
Euigilanter agit populos : reuerentia tanti 
Pulsat amorque uiri; grauitas, seniumque, laborque, 

2o5. Verbaque blanda iuuant, tristes mulcentia mentes. 
Ergo tot proceres genitor tunc ire iubebat , 
Et socios urguebat agens 5 fortique magistro 
Consilium gratus senior mandabat amicum ; 
Nec non egregius , dispensans omnia , Petrus , 

210. Ceu foret iUe senex , magno mandata parenti 

Ferre iubet celeres, iterumque referre, ministros. 
Quam reuerende puerl Libyen cum patre tueri, 
An patris pietas animum mouet? Hoc ego, quicquid 
Esse putent, dicantue, ratus: mirabile signum est, 

21 5. Has , puer , ut tenero discernas pectore curas. 
Iam gentes rumore tuo pauitantque tremuntque, 

16 



122 FL. CRESCONII CORIPPI 

Deficiuntque metu , palmis oculisque timorem 
Audito parui signantes nomine Petri. 
At famuli pariter cura praestantius omni 

220. Pro rebus magnoque laborant quique magistro , 
Pellentes dubias exire in proelia turmas ; 
Hortanturque uiros, flectuntque mouentque docendo. 
Hic prece nunc socios , asper nunc increpat ille. 
Odit amare moras angusto in tempore ciues. 

225. Quippe dolor, pietasque uirum, magnique Iohannis 
Pulsat amor mentes. Placido modo pectore uultus 
Versat , et absentes animis auditque uidetque 
Sollicitus ; dominumque rogat pro nomine tanti 
Proque salute ducis. Pauitat , secumque uolutat , 

a3o. Atque, animis tam dura putans, pia corda fatigat. 
Quo pater ille modo , quo nunc Recinarius una , 
Scilicet infando tristantur pectora casu. 
Ardet adire uiam , dilectas cernere turmas , 
Oscula uel plantis optans libanda magistri; 

235. Cunctaque disponit , cura bene cautus in omni. 
Plaustra gemunt onerata uiis , altisque camelis 
Feruet iter , ferrum resonantia concutit aera. 
Omnia per latos conuectant horrea campos , 
Armaque multa uiris more expendenda Latinis. 

240. Iamque duces hinc inde ruunt, fortesque tribuni, 
Victricesque ferunt aquilas, atque agmina densant. 
Mittitur et solers geminas componere partes 
Stephanides iuuenis , discreta mente , Iohannes. 
Namque inter sese duri iam semina belli 

245. Saeuus Ifisdaias , et fidus Cusina functi 

Tunc habuere odiis. Bellum iam corda futurum 
Coeperat alterno succendere barbara motu , 
Inuidia geminante iras. Hunc ergo magister 



IOHANNIDOS LIB. VI. 123 

Inter utrumque iubet placidam componere pacem, 

260. Et sedare uiros , ipsasque arcessere gentes 
Subsidio rerum : nec duras flectere mentes , 
Aut animos alius posset placare feroces. 
Hic poterat rabidas uerbis mansuescere tigres , 
Atque feros , facili mulcens sermone , leones , 

255. Serpentumque malum dictis arcere uenenum. 
Distulit ille tamen alterna parte furentes , 
Compressitque nefas , et pactum gentibus auxit 
Arte noua. Quos saepe metus , quos ille labores 
Inter utrumque tulit , tantas dum flecteret iras ! 

260. Pro patria libuit tot saeua pericula ferre 

Composuit gentes , pariterque ad proelia mouit. 
Conuenit ergo fremens , uariis ornatus in armis ; 
Innumerasque acies Maurorum in proelia ductor 
Cusina fidus agit. Comitantibus omnia carris 

265. Arua gemunt : solidant latos uestigia campos. 
Ille duces proprios triginta fortior armat; 
Et quamuis numero milleni quemque sequantur , 
Romanis gaudet sese tamen esse magistrum 
Militibus medium , quos princeps maximus orbie 

270. Ipse dedit pacis socios , pugnaeque ministros. 
Ulis fretus erat , gentesque et bella domabat, 
Venit Ifisdaias centum cum millibus ardens , 
Aurasii et latos campos impleuit et arua ; 
Sed numerus uirtute minor. Tamen ornat in armis 

275. Hostiles acies , uisu terrente , per hostes , 

Proelia dum miscent densis asperrima telis ; 
Auxiliumque dedit rebus famulatus Iaudas , 
Cum nato comites bissenis milibus armans. 
Omnia castra simul praefectus Bezina ducit ; 

280. Conueniens agrosque suis pecuaribus implet. 



124 FL ' CRESCONII CORIPPI 

Ductor , ut innumeris firmauit roDore turmas , 
Signa mouet , gentesque feras diffundit ut amnes. 
Proelia dura petens, campis Mammensibus Austur 
Rustica funereis sternebat corpora telis. 

285. Byzacii partem rapiens , praedamque secundam \ 
Antalas rursus proprium tunc iunxerat agmen 
Partibus aduersis , seseque in bella ferebat. 
Nuntia pennatis uentos transuerberat alis , 

Syrtica castra petens : uenientis fama magistri 

390. Cuncta per ora uolat. Tumidos modo territat hostes, 
Aspera uerba canens, tantasque ad proelia gentes 
Praesidio uenisse ducis : modo concitat iras. 
Dum ferus imbelles Antalas esse cateruas 
Maurorum , signis qui se iunxere Latinis , 

ao5. Arte refert solita : Carcasan obuius ire 

Tunc uoluit feruens. Reuocat Guenfeius hostis , 
Consiliis uerbisque docens ; haec insuper addit: 
Vincere si quaeris Romanos , maxime rector ; 
Accipe dicta libens, quae sint peragenda, salutis. 

3oo. Non opus est istis committere proelia terris. 
Fortis adhuc miles , nullis concussus et asper 
Exitiis , per bella furit. Nec marte furentes 
Ferre quibus populis poteris , nec stare Latinis 
Ante fame. Sed castra moue , retroque fugaces 

3o5. Finge uias. Sequitur nostras exercitus ingens 

Quippe fugas; quaecumque uirent, attriuimus, arua. 
Aut illi nihil inuenient , aut spargitur hostis , 
Deficietque fame. Fera tunc si proelia tentes , 
Victor eris , uictosque fames ferrumque necabit, 

3 1 o. Consilium infelix placuit \ fossasque leuauit. 
Insequitur fortis fugientia castra magister , 
Ingeminans iter omne suum. Iam proximus hosti, 



IOHANNIDOS LIB. VI. 125 

Proelia tentabant iunctis committere signis. 

Sed , quia ductori nec dum concesserat horam , 

3i5. Distulit arma Deus , melioribus apta triumphis. 

Namque per extensos pergebant agmina campos, 
Puluis et aduersi apparebat certius hostis 
Haud procul esse uiris. Virtus crescebat acerbis 
Mentibus , et pugnam iam iam tentare parabant. 

320. Cum subito calefacta dies , nam phoebus anheli* 
Altior ibat equis , medio libratus in axe , 
Vindicat umbra duas breuior quo tempore plantas. 
Africus igniuomus terrasque exurere flabris 
Incipit , et populi tiires furiasque resoluit. 

32,5. Flamine cuncta rigent igniti corpora uenti; 
Aret lingua uiris , facies rubet , altus anhelat 
Pectora pulmo ciens, mittitque e naribus ignem^ 
Aspera subtracta feruescunt ora saliua , 
Et furit exustus siccis in faucibus ardor. 

33 o. Omnis ab internis humor fluit anxius extis , 

Perfunditque cutem , quem mox exiccat iniquue 
Aeris ipse calor , tepidumque a corpore sumit. 
Vidit ut hoc ductor , dilato marte , Iohannes , 
Castra super dulces posuit sitientia fontes. 

335. Confluit ad gelidas ardens exercitus undas , 
Incumbuntque siti. Quo more canalibus horti 
Innumerae densantur apes , cum sole sub alto 
Iam sese e pastu referunt ; riuoque fluenti 
Mellificum bibit agmen aquas: sic igne perustum 

340. Per ripas ruit omne genus. Non frena retardant 
Cornipedes domitos; non, quae super ora, camelos 
Vincula rara tenent. Mistum genus omne bibebat 
Vndiuagos latices. Ardent , sitiuntque bibentes. 
Hic genibus fixis , manibug bibit ille cauatis ^ 



126 FL. CRESCONII CORIPPl 

345. Pronus aquas alius lambit de flumine lingua. 

Ille cadum potans; pateram tenet alter, et urnam. 
Flumina iam minuunt : ipsas impressat arenas 
Belliger ore , super foedant quas saepe mouendo 
Quadrupedes ; mistasque fimo nec respuit unda9 

35o. Turba siti feruens : miseros sic flatus agebat. 
Syrtica castra tamen , nimio turbata pauore , 
Saeua sub alternis urebat flamma periclis. 
Namque super uento grauior timor ipse fatigans, 
Ingeminansque sitim gentes pellebat amaras ; 

355. Ire procul retinet sed uictos africus , igne 

Impediens , populos. Captiuos comprimit Afros 
Horrida mors miseros: praedo urguet, flamma retarda 
Lancea terga ferit ; miserorum pectora turbat 
Africus , igne calens : campis prostrata cadebat 

36o. Turba gemens ; moritur uariis per deuia fatis. 
Hic uenti flammis , hic saeui uulnere ferri , 
Hic ab utroque cadit : gladii non corpora fundunt, 
Halitus in summo tenuis quibus ore remansit. 
Iam grauior flatus ueniens , Maurusia turbat 

365. Corpora, morte premens. Misti per prata cadebant 
Fessi quadrupedes : uitam mors saeua negabat. 
Sed tamen infensas urguens timor ire cateruas 
Per deserta iubet ; nec iam sua castra locare 
Permittit terror , sed longas pellit ad oras 

370. Massylas gentes. Bisquinos africus ignes 

Auxerat igniuagis exurens cuncta procellis : 
Tot fugiens hostes acies inimica diebus , 
Se procul a fessis posuit terrore Latinis. 
Ductoris iussu , hostes explorare tribunus 

3^5. Caecilides , numero pariter comitante feroci 

Victorum, egreditur, quibus hic uirtute placebat. 



IOHANNIDOS LIB. VI. 127 

Forma uiri magno fuerat iam nota magistro , 
Non minor Herculeis prosternens uiribus hostes. 
Hic leuitate celer , nimia uirtute tremendus , 

38o. ConsUio maturus erat. Maurusia quamquam 
Obsidione uias gens aspera clauserat omnes :, 
Ule tamen melior cunctis percusserat armis 
Saepe feras gentes. Tremuit prostratus Ilasguas 
Marte uirum; tremuit Frexes, et Naufur anhelus; 

385. Vandalicae gentis timuit tunc ille tyrannus. 
Diligit hunc fortem nimium pater ipse magister. 
Ipse laborantem propriis prospexit in armis : 
Nimirum captos suscepit mai'te rebelles 
Ulius e manibus. Nouit Romana iuuentus 

390. Fortia facta uiri , tantis gauisa trophaeis. 
Ergo missus abit. Vinci populator iniquus 
Arua tenens uicina mari , securus et errans 
Omnia submissis urebat praedia flammis. 
Temperat ille suas noctis per opaca latebras , 

095. Sollicitaeque celer successit moenibus urbis , 
Hostes per medios : tanta est fiducia ferri. 
Non ignota cano. Timuit non ille periclum 
Pro patria superare sua. Sic , iussa magistri 
Perficiens , tantos potuit sufferre labores. 

4.00. Ingreditur portas , hostis secreta requirit , 
Circuit hostiles digressus in ordine fossas ; 
Cognoscitque locos , per amica silentia lustrans. 
Hinc redit ad socios: magnum petit inde magistrum. 
Iamque per innumeras euaserat ipse cateruas 

4.00. Praedonum impauidus. Postquam tentoria longe 
Marmaridum uidit , saeuaeque pericula gentis 
Non super esse suis % et passim comperit hostes 
Deuastare locos : animus consurgit in iram ; 



128 FL. CRESCONH CORIPPI 

Et sociis , sic orsus , ait : Si dicta feremus 

410. Sola cluci, non plena fides est; nam, loca tantum 
Quae teneant fossae , cuncti nos scire fatemur. 
Consilium gentis summo perferre magistro , 
Vtilitas haec rebus erit perfecta Latinis. 
Tempus adest , socii : raros iam uidimus hostes. 

41 5. Tum locus est, quo cuncta duci manifesta resoluant 
Carcasan arcana sui. Nec plura locuto 
Obuius ecce uenit Tarincus , belliger ille , 
Terribilis quondam nostris , stipante caterua. 
Hic pinnatus erat : non quem placauerat ante 

42.0. Ensipotens Solumuth; generis tamen asper uterque 
Sanguine proximior sese per bella ferebat. 
Hunc ubi , prospiciens , contra Liberatus euntem 
Vidit , et erectis tentantem proelia dextris ; 
Irruit ipse prior , turmasque inuadit equestres. 

42,5. Inde ferum Veuman ualido per pectora pilo 

Transadigit; Marzinque neci, nigrumque Lamaldan, 
Et Zeias dedit ense graui ; fortemque Tifilan , 
Et Burcanta, Nathunque ferit, Sarzunque, Tilinque, 
Ensiferumque Nican; comites quis mittit ad umbras, 

43o. Terribilem Asan, et uibrantem missile Dextrum. 
Audacem Tafaran Petrus confixerat hasta , 
Quem petit infensis luctantem Iammada telis : 
Hunc tamen exceptum Petrus mucrone peremit, 
Verticis alta rotans truncatis timpora neruis. 

435. Altisan Stephanus , Tarah ferit ense Iugurtam : 
Muriferum Priscus , Ielidassenque Carosus : 
Siluutis Zembrum , Gregorius inficit Auspur , 
Vulnere perfodiens contortae cuspidis inguen. 
Victa phalanx uersum dederat-Maurusia dorsum 

440. Victorum sequitur miles , ueloxque tribunus. 



IOHANNIDOS LIB. VI. 120. 

Surgit ad aethereos nubes densissima campos , 
Puluere facta fugae. Duro sonat ungula cornu , 
Et latet aspersis campus coopertus arenis. 
Cornipedum fodiens densis calcaribus armos , 
44-5- Hostis uterque uolat. Sequitur tunc agmina puluis, 
Significatque uias. Dirupto carcere , uentus 
Non aliter teneras flatu conuoluit arenas ; 
Cum tumidus boreas, Scythica iam liber ab aula, 
Perfurit in campos : turbo uolat horridus ante , 
45o. Contortus uirtute noti ; gyroque coactus , 

Vertit arenosas , conturbans aequora , terras. 
Iamque secutus erat miles fugitiua per acros 
Agmina , marte furens 5 bellatricesque caterua* 
Spargebat tepido fundens per gramina ferro. 
$.55. Despicit ipse tamen , dedignaturque tribunus 

Sternere caede uiros; uiuos sed prendere certans, 
Veloci uolitabat equo , pilumque retorquens , 
Grandia percussis iactabat corpora membris. 
Quatuor electos rapiens ex agmine Mauros 
j.60. Vinxit , et implicitis praestrinxit brachia nodis ; 
Seruauitque uiros , magno secreta magistro 

IQui referant, linguisque suis arcana resoluant. 
Varinnum prensis rapuit uirtute capillis , 
Et suspendit equo. Tremuit, dextraque pependit 
.65. Infelix Nasamon; quem protinus ille remissum 

Strauit humi , ueloxque super fera pectora sedit, 
Descendens leuitate sua , tortisque lacertis 
Aspera per geminas substrinxit uincula palmas. 
Ducitur hinc uinctus, manibus post terga reuinctis, 
.70. Cum sociis Varinnus atrox , uultuque remisso. 
Ductoris stetit ante pedes. Tunc omnis in illum 
Turba coit , currens , studio Romana tuendi ; 

J 7 



l3t) FL. CRESCONII CORIPPI 

Massylique duces cupidi condiscere causis ; 
Et quae sit manifesta fides , uictorque referre 

4.^5. Caecilides , sic iussus 9 ait : Tua maxima seruans 
Optime iussa ducum , Christo pugnante , cucurri 
Per medios hostes 5 et casti a feralia uidi , 
Quae fixere uiri miseri inuicte ensibus aruis. 
Ingressus trepidam , bellis cingentibus , urbem 

.480. Condolui : illic magna tamen miracula uidi ; 

Namque iacent nullis circumdata moenia muris . 
Praesidio munita Dei. Nam turribus illam 
Ardua pinnati defendunt culmina tecti. 
Mansuescit gentes , uerbi uirtute , sacerdos : 

485. Sic parat indociles caelestis gratia mentes. 
Ille potest monitis rabidos lenire leones , 
Et placare feras : mansuescunt corda luporum , 
Atque auidis teneros non laedunt morsibus agnos. 
Hortaturque simul , iubeas properare , sequendo 

490. Proelia , Romanis confidens prospera rebus. 
Si uenias lacrimis non desinet ille precando 
Pro populis , armisque tuis , castrisque Latinis ; 
Exorans iugiter , nostros ut conterat hostes 
Omnipotens , humiletque tua uirtute superbos. 

495. Hos ego digressus nimio sudore rebelles 
Detinui , qui cuncta tibi secreta resoluant 
Gentis iniqua suae, doceantque ex ordine menteni. 
Finierat dictis , quae gesserat , acta tribunus. 
At ductor uinctos iamdudum lumine toruo 

5oo. Despiciens , iratus ait : Qui mentibus ausus ? 
Dicite , furciferi. Quae uos sors dira coegit 
Hinc Libycos bellis iterum remeare per agros , 
Et uetitas tentare uias , solitisque rapinis 
Poenorum spoliare domos , gentesque Latinas ? 



10IIANNID0S LIB. VI. l3l 

>o5. Carcasan uicisse putat? quem tempore certo 
Subiiciet post bella Deus ; uinctumque uidebit 
Plebs Romana , suis captinatumquc sub armis. 
Ante tubam, memora, quis mentem terror adegit, 
Insidias , uestrosque dolos , fraudesque tueri ? 

>io, Tunc Nasamon pinnatus ait : Me cuncta fateri 

Iussio dura premit. Mortem licet ipsa minentur 
Verba mihi meritam; narrans, tamen omnia dicam. 
Carcasan nostris dux est fortissimus armis. 
Huius in auspicio nostri spes maxima regni est , 

>i5. Et manifesta manet. Cecinit sic gentibus Ammon 
Fatidicus , nostris donans per proelia Mauris 
Byzacii campos : Carcasan ire superbum 
Per Libycos populos , et pacem reddere mundo. 
Ammonis his dictis , gentes Bellona coegit 

)20. Innumeras uestros iterum remeare per agros. 
Ipseque qui ductor tecum commiftere pugnam 
Iam uoluit , uertens animos , Guenfeius hostis 
Distulit arma uiri , mentemque a marte reflexit , 
Consilio sed ualde graui. Tum quippe fugaces , 

>a5. Quos populos non ira magis, non terror acerbus 
Hos agitat , uictosque pauent , ut uestra fatiget 
Gastra fames , finxere fugam , uobisque labores 
Arte parant. Gentes nostras ne crede fugaces ; 
Si ueniet princeps , totumque exhauriat orbem , 

>3o. Secum ad bella mouens. Nec Maximianus apertos 
Bis potuit conferre manus , cum sceptra teneret 
Romani princeps populi , uictorque per omnes 
Poenorum gentes bellis transiret acerbis. 
At modo , cum donet responsis certior Ammon 

•35. Prospera bella suis , Languantan cedere signis 
An fugisse putas ? Velles hoc , ductor acriue :, 



I 3 2 FL. CRESC. COR. IOHANN. LIB. VI. 

Sed non sic tua fata uolent. Tunc uerba furentis, 
Indignans saeuire diu , sic ora resoluit : 
Vt magis hos nostros teneatis certius agros. 

540. Sic ait ; et quinque erectis iubet ordine lignis 
Stipite suspendi Maurorum colla bicorni , 

542. Iussu praecipiti. Celeres fecere ministri. 



FLAVII CRESCONII CORIPPI 

AFRICANI GRAMMATICI 

IOHANNIDOS sev DE BELLIS LIBYCIS 

LIBER SEPTIMVS. 



ostquam consilium ductor cognouit iniquum , 
Atque omnes patuere doli , gentisque nefandae 
Persensit cruclele nefas : tunc , cuncta reuoluens , 
Obtutu tacito , mentis discurrit acumen 
5. Per partes uarias; quae sint peragenda, requirens. 
Vincere quippe grauis melius sapientia gentes , 
Quam uirtus armata potest. Moderamine iusto 
Percenset uarias , relegens celer ordine, curas , 
Atque animo per cuncta uolat. Sic praepes hirundo 

10. Inquirens teneras pullis circumuolat escas : 

Proximior terris uirides modo conspicit herbas ; 
Itque reditque locis : ramos nunc arboris altae 
Explorat , tacitis proscinditque aera pennis. 
Tandem consilium pacata mente resedit ; 

i5. Et sociis sic ductor ait : Non uiribus audet 
Carcasan nostris fretus concurrere telis ; 
Arte sed asper agit , Latias uexare cohortes , 
Et fugiente parans. Fugiat licet improbus astu, 
Non tamen effugiet : tanta superabitur arte. 

20. Castra locanda mihi mediis Vincensibus aruis , 

Quae modo raptor habet. Si fors committere pugnam 
Ausus erit mecum , planis fundetur in aruis. 
Nam melius miles campis concurret apertis , 
Liber equo , pilo feriens , uel arundinis ictu. 



3 34 FL ' GRESCOXII CORIPPI 

2,5. Sin fugitiua locis gens impia texerit illis 

Litora , praecipiens nullasque exire iubemus 
Impensas terris. Perient nihilominus hostes , 
Nec poterunt sufferre diu , gentesque nefandas 
Concutiens obscoena fames sine marte necabit. 

3o. At nos aequor alit , uenalia tempore certo 

Cunctaferens, cereremque simul bacchumque ministrat 
Castra mouete , uiri ; cunctisqne incedite signis. 
Vix ea fatus erat , campos contexerat omnes 

Altus eques, lentusque pedes; rumpuntque per agros 

35. Agmina densauirum, fremitusque incessit equorum. 
Senserat hoc cautus Carcasan montibus altis , 
Antalasque ferox : subito , crepitante tumultu , 
Castra mouent : timidi planis consistere campis , 
Deseruere locos , fossasque in montibus altis 

40. Constituere metu , et celsis iunxere camelis. 
Litora Romanus densis exercitus armis 

Occupat , et latos implent tentoria campos ; 

Massylique duces medios posuere Latinos. 

Hinc atque hinc cunctos cannas fixere per agros, 

45. Atque omnis tenuere uias. Tunc litore ab omni 
Contrahit ipse rates , portusque intrare Lariscos 
Iussit ; et impensis socios gentesque leuauit , 
Dispensat per castra pater numerosque Iohannes. 
Dum trahit ille dies digna fortissimus arte , 

5o. Et gentes cruciare parat : consurgit oborta 

Seditio , populosque furor per castra Latinos 
Insanis urget stimulis. Iam , murmure crebro , 
Exacuunt dubias contra sua pectora mentes. 
Pro, dolor ! Armatas reuocant in uiscera dextras 

55. Quisque sibi, propriisque parant ceruicibus enses. 
Quis furor ille fuit ; quo sic exarserat omnis 



IOHANNIDOS LIB. VII. l35 

Funditus ipse suas Latiaris perclere miles 
Tunc acies? Mentes miseras sors saeua trahebat. 
Nonmetuis, Romane, ducem? Totbella, tothostes. 
60. Quos circumfusos certum est patuisse , caueto. 
En Libyam per bella paras cum gentibus una 
Vertere, et infensis miseram petis, improbe, telis ! 
Heu, pietas! Vbi sancta fides? Fors saeua laborai 
De manibus partos populis auferre triumphos. 

65. Coeperat , obliquo ductorem lumine miles 

Respiciens , iam dura loqui , sociumque quietos 
Exagitare animos , auresque implere susurro. 
Nec iam odiis posuere modum, sed uoce nefanda 
Impia uerba ferunt. Siluam uelut ignis adurit 

70. Appositus , primaeque mouent incendia flammae ; 
Cum tenuis scintilla leues succendere frondes 
Incipit , aut fragiles crepitant cum fomite culmi. 
Funeream primum paruamque exire fauillam 
Saepe uides : mox se uacuas uulcanus ad auras 

^5. Erigit , et densos edunt mala flamina colles. 

Sic coepit mentes paulatim accendere feruor ; 
Sic rupere minas : Quonam, miseranda iuuentus , 
Hunc sequeris per bella ducem? Quo fessa trahuntur 
Agmina? Quo rursus miseris mors saeua paratur? 

80. Heu , uiles anima9 uario de semine fundit , 

Et merces 11011 ulla datur ! Nos , marte cruento , 
Mortibus affecit. Romanus sanguis arenas 
Proluit , et misto nigrescunt aequora tabo. 
Nos sitis atque fames , flammis nos africus ussit ; 

85. Et meritus 11011 ullus honor ! Concurrite , ciues ! 
Saxa, faces, gladios (quotquot furor arma ministrat) 
Diripe \ et infando careat pars nostra labore , 
Morte ducis merita. Diro sic castra tumultu 



l36 FL. CRESCONII CORIPPI 

Exagitata fremunt, atque impia murmura crescunt. 
90. Contrahitur faribunda manus ; coetuque coacto , 
Exacuunt dubias mediis feruoribus iras , 
Decernuntque nefas. Clamor tentoria miscet 
Horrificus , saeuis resonat clangoribus aether : 
Non aliter dubiis quam ferret proelia fessis , 
95. Omnia conturbans , Nasamon. Ductoris ut aures 
Contigit ille sonus : Quisnam, crepitante tumultu, 
Exagitat mea castra furor ? Perquirite , dixit , 
Et celerem remouete gradum. Dux Tarasis ante 
Egreditur trepidus , rerum condiscere causas. 

100. Vt strepitus sensit dubios , murmurque uirorum , 
Accessit placidis populos sedare loquelis. 
Nec ducis hos facies , nec uerba precantia flectunt, 
Nec Romanus honos. Animis reuerentia cessit. 
Ausi quin etiam lapides tentare minaces. 

to5. Vrguebat sors saeua uiros , fatumque futura 

Morte premens, miserosque dies suprema trahebat. 
Vertitur ad dubium pedibus celer inde magistrum 
Nuntius ; et saeuas insani militis iras 
Exarsisse ferens , bellum ciuile repente 

110. Ortum ait. Infremuit ductor ; telumque uerendu» 
Corripuit , fossasque furens et castra reliquit , 
Egrediens uirtute sua : comitesque secuti , 
Atque duces, et fida manus. Tunc aggere celso 
Constitit ; atque graui populos sic uoce furentes 

11 5. Admonuit metuenda : Ferum me nempe putabas , 
Miles , acerba furens ? Si fas ciuilibus armis , 
Iusque datum est ensum: propera; si bella uetari, 
Me pereunte , putas ; si mortis causa Iohannes 
Ciuibus. Haec ne fides ? Si sic Romana recessit 

120. Ex animis pietas , certe iain gentibus istis 



IOHANNIDOS LIB. VII. 187 

Bella geram. Nostris fortis semperque fidelis 
Cusina rebus erit. Gentes, comitesque, ducesque, 
Vos ignaua manus , nostris discedite castris. 
Vadite. Iam ueniat commotis Cusina cannis. 

12.S. Noster Ifisdaias propriis cum gentibus adsit ^ 
Bezinaque , et uelox acies famulantis Iaudae. 
Vix ea fatus erat , densis Maurusia signis 

Agmina per latos ruperunt undique campos , 
Auxilio uentura ducis. Tunc saeuior arma 

[3o. Corripuit Romana manus , fossasque per omnes 
Ferrati micuere uiri \ nec torpor acerbas 
Percussit mentes , aut densus terruit hostis. 
Hos tamen aspectus , proprii terrorque magistri , 
Atque monens placido sapiens Becinarius ore 

[35. Coeperat attonita restinguere mente furores. 
Deposuere minas : tristis discedit erinnys. 
Poenituit furuisse uiros : summittere colla 
Nunc humili cum uoce uolunt, non gentibus acti , 
Sed rerum memores. Mouit pietasque fidesque , 

140. Principis atque metus, grauitas uirtusque magistri; 
Et placidis reuocans Recinarius agmina uerbis 
Praecipit , alternas acies astare parumper , 
Pace sub ancipiti mandatque haec uerba Latinis: 
Cernite , quot gentes rerum pia iussa sequantur ; 

1 4-5.. Et pudeat , uoluisse nefas. Sin forte paratis 

Aspera bella sequi, mentemque implere malignam: 
Dicite. Cognoscam , quaenam suprema uolunta9 
Vestra manet. Socio6 saluem, perdamne rebelles? 
Nec minus , ut Caesar, medio impendente tumultu, 

i5o. Romanos potuit uerbis terrere superbis , 

Erubuit stupefacta phalanx, humilisque magistrum 
Sic pia uoce rogat : Paucos furor impius egit , 

18 



l38 FL. CRESCONII COTUPPI 

Hoc sceleris tentare genus; quos iusta nocentes 
Vltio rite manet : sontes sua poena sequatur. 

i55. Nos humiles ductoris heri praecepta sequemur. 
Has inter uoces auctores , criminis insons 
Turba trahit , uinctosque duci pro crimine tanto 
Tradidit , et culpam deuota mente pianit. 
Facta quies populis : sceleris uindicta nefandi 

160. Composuit mentes. Ductoris maior in omnes 
Fit gentes terror , quando cum milite laetus 
Ingreditur fossas. Deuota mente fatentur 
Nunc hilares socii dictis parere iubentis. 
Illicet inde iubet , rauco stridentia cantu 

i65. Aera ciere acies. Commotis litora signis 

Deserit , et Campis posuit sua castra Catonis. 
Syrticus at raptor munitis tuta tenebat 
Castra locis; sed dura fames iam coeperat omne 
Marmaridam turbare genus. Pecuaria tantum 

170. Sunt epulis; nam nulla ceres. Cognouit ut ingens 
Romani ductor populi , concludere gentes 
Obsidione parans , certis tunc signa diebus 
Abstinuit , siluisque acies exclusit iniquis ; 
lamque dies alterque dies dilatus ab armis 

1 ?5. Arte ducis. Gentes dubias se credere campis , 
Efficit ipsa quies. Certum putat esse pauorem 
Infelix Nasamon : in planis ponere terris 
Castra soluta iubet. Nimium, iam morte propinqua, 
Audaces aniinos , et saeuas sumpserat iras. 

180. Conuocat , e mediis deducens agmina fossis , 
Consilium ductor : stetit aggere celsior ipse. 
Tunc laeti uenere duces , fortesque tribuni ; 
Atque, suo ueniens condensus in agmine, miles 
Per numeros turbasque ruit ; rebusque fidelis 



IOHANNIDOS LIB. VII. 13^ 

i85. Contrahitur Massyla manus sic mista Latinis , 

Ceu Romana ferox : cunctos amor ipse magistri , 
Terribilisque metus campis occurrere iussit. 
Vnanimes habitus gentes discernit utrasque. 
His tunicas ferrum \ his, nudis de more lacertis, 

190. Purpura picta dabat , uario permista colore : 

Hos clipeus , hos cetra tegit. Stat casside celsus 
Miles , et implicitae Maurus uelamine pallae ;, 
Ast alius longos remouens a fronte capillos , 
Missilibus nixus geminis , et poplite flexo , 

19$. Aut dura solidam defigens cuspide terram. 
Qlios ductor medius dictis affatur amicis : 
Romani comites , fessae spes unica terrae , 
Certa salus Libyae uestris nunc pendet in armis. 
Iam bellum fmire decet , durosque labores. 

aoo. Pugnandum est. Gauisae acies gentesque Latinae 
Signa mouent. Vox una fremit: populique ducesque 
Massylaeque manus magno cecinere fragore. 
Promittunt animos , curritque per agmina laetus 
Murmure cuncta sonus. Non sic agitata resultant 

io5. Aequora uenturis longe signantia uentis. 
Sensit ut egregius populorum uota Iohannes , 
Consilio meliore docet , quae prima salutis 
Causa fuit , rcbusque data est uictoria summis. 
Vt fremitus pressit , dextraque silentia iussit : 

iio. Attoniti siluere uiri , faciemque loquentis 

Suspiciunt : animi iussis auresque parantur. 
Affatur socios clara sic uoce magister : 
Nec , socii , transacta dies, nec crastina, pugnae 
Apta datur , dominoque sacrata per orbem est. 

i 1 5. Quare , agite, o proceres , Christo famulemur ouantes ! 
Praesidium lacrimis humiles oremus ab illo ; 



140 FL. CRESCONII CORIPPI 

Et ueniet , confido , citum : gentesque malignas 
Conninget uirtnte Deus ; nostrosque labores 
Respiciet , nostrisque dabit noua gaudia rebus. 

220. Ast, ubi perfectis caelestia munera sacris 

Obtulerit Domino uenerandus rite sacerdos , 
Votaque Romanus persoluerit ordine miles , 
Ponemus mensas. Nae longe pascite campis 
Quadrupedes ; epulis quoniam de more receptis 

22$. Castra mouere placet , non tristia mittere bella , 
Sed tantum properare locis ; ut luce sequenti , 
Mox primo mundum consurgens margine phoebus 
Flammiuomis continget equis, committere pugnam 
Viciuis liceat feruenti caede laturis. 

23o. Nec longum quassabit iter ; sonipesque pedesque 
Fortis erit , gentesque feras uirtute necabit. 
Assurgunt clamore uiri, plauduntque, fauentque , 
Exultantque animis. Redeunt in castra cohortes. 
Nec minus et Nasamon diuersa in parte rebellis , 

235. Consilium infandi faciens pro tempore belli , 
Impia cognatae contraxerat agmina turbae ; 
Atque alias Libyam bellis quas scindere gentes 
Compulerat praedonis amor , sortisque nefandae , 
Extrema iam morte , dies. Guenfeius una , 

240. Aspera bella ciens , animo consulta reuoluit , 
Impatiens differre diu. Tamen ordine primus 
Carcasan , sic orsus , ait : Vicina Iohannis 
Castra premunt, et saeua fames iam comprimit omnes. 
Gentibus una salus, celerem committere pugnam, 

245. Dum solidae uires membrorum robore constant. 
Nam pecudum spes sola epulis, et lymphiger amnis 
Sustentat suprema uiris. Iam farris ab omni 
Defecit Nasamone genus. Memorare lyaeum 



IOHANNIDOS LD3. VIT. 141 

Non opus est: iuuat unda fluens. Si uincimus hostes; 

i5o. Omnia Maurus habet , prostrato milite , castra 
Diripiens tot plena bonis. Immota manebunt 
Securo responsa mihi , quae corniger Ammon 
Sorte declit , Latias bello superare cateruas. 
Crastina festa dies populo peragenda Latino est 

255. ( Excipit Autiliten ) Romanus proelia miles 

Nulla pauet , solitus sacris. Tunc arma mouere 
Nostra iube. Incomptos subito rumpamus in hostes: 
Dum medio calet hora die; dum cuncta sub umbris 
Corpora fessa iacent , nimio lassata calore. 

260. Praeterea geminas tantum rescindere fossas 

Est uirtutis opus. Duri primum ipsa Iohannis 
Castra time; densasque simul fortesque cohortes, 
Audacesque duces collectis elige signis ; 
Et Latias sic posce manus. Ibi sanguine multo 

265. Certandum est. Reliquas acies, quo castra nefandus 
Cusina ductor habet, condensas Guarsana ducat. 
Hic quoque certa manus Romani militis ardet. 
Est etiam dux ipse ferox , disperdere gentes 
Romana pro parte parans; dum plaudet, honorum 

270. Inflatus titulis ; dum dicitur esse magister ; 

Dum consanguineus genitus de matre Latina. 
Hac sibi laude placens , fortis fidusque uideri 
Vult inimicus atrox. Alios nec nominet hostes. 
His uictis, Nasamon, cuncti tua castra sequentur. 

2^5. Sic dabitur nostris fortis uictoria signis. 

Consilio assensere uiri : gentesque nefandae 
Infremuere animis , acuuntque in proelia mentes. 
Condidit unda diem oceano : nox atra secuta est. 
Tunc phoebus disiunxit equos; tunc cynthia iunxit, 

280. Dum renouat nostras uires. Haec surgit ab undis; 



»42 FL. CRESCONII CORIPPI 

Mergitur alter aquis. Placidam per membra quietem 
Accipit omne genus ; dulcique impressa sopore 
Cetera per campos fessis animalia membris 
Somnus habebat iners: pecudes, uariasque uolucres, 

a85. Horribilesque feras , gelidosque in litore pisces. 
Cum uigil insomnem, flagrans iam marte, Iohannes 
Ducebat noctem ; cautoque in pectore solers 
Voluebat magnas , dispensans ordine , curas. 
Quem iuxta sapiens Recinarius horrida bella 

290. Pectore pensabat placido ; sensuque sagaci 
Percurrens uarios relegebat in ordine casus. 
Alternis animos releuabant uocibus ambo , 
Mntuaque ex oculis arcebat fabula somnos. 
O quoties abiere pares ; Dominumque potentem 

2,95. Pro rerum , populi , Libyae , propriaque salute 
Cum lacrimis petiere diu ! Nec fundit inanes 
Tristis uterque preces. Orantes uidit ab alta 
Sede pater , terrarum orbem qui fulmine terret ; 
Et finem imposuit tanto post bella labori. 

000. Marmaridum interea , nocturnis dedita sacris , 

Castra fremunt, statuuntque aras, et inania poscunt 
Numina. Producunt pecudes altaria circum , 
Et fundunt miserum riuis per prata cruorem. 
Hi mactant Gurzil miti tibi , corniger Ammon ; 

3o5. Igniferique colunt quae Mazax numina Martis 

Accipit, atque deum belli putat esse potentem ; 
Mastiman alii : Maurorum hoc nomine gentes 
Tenarium dixere Iouem , cui sanguine multo 
Humani generis mactatur uictima pesti. 

3 10. Pro, scelus infaustum ! Gemitus miserabilis , auras 
"Vndiquc concutiens , clamoribus aethera pulsat. 
Imprimit hic ferrum iugulis , et uocibus ipsum 



IOHANNIDOS LIB. VII. 1^6 

Numen agit, dubiasque uocans exire per umbras, 
Solis iter tentare iubet. Tunc more profano 

3i5. Diripiunt pecudum fibras , et fata requirunt. 

Presserat ista Deus, surdumque ad carmina numen 
Omne fuit : nulli retulit responsa sacerdos. 
Phoebus , ab interni resplendens margine caeli , 
Oceani rumpebat aquas ; meliorque resurgens , 

3ao. Lumine fulgentes radios tendebat in orbem , 
Felici nascente die : iamque ordine certo 
Christicolae ueniunt populi , Romana iuuentus , 
Magnanimique duces , signis comitantibus una. 
Dux , ubi distensis habuit tentoria uelis , 

32$. Visus cum primis media inter castra Iohannes. 
Hic magnum statuit uelans altare sacerdos , 
Et solito sacris circumdedit undique peplis , 
More patrum: instituuntque choros, et dulcia psallunt 
Carmina deflentes humili cum uoce magistri. 

33o. Ast , ubi sacrati tetigit dux limina templi , 
Ingrediens , gemitus populi rupere dolentes. 
Lumina confundunt lacrimis : uox undique caelos 
Pulsat , et infensis tot conscia pectora pugnis 
Percutiunt. Delicta patrum dimitte , rogamus , 

335. Nostraque, Christe: gemunt; et tensis aethera palmis 
Suspiciunt , Dominique sibi solatia poscunt. 
Ipse iuter primos , genibusque , et corpore flexo , 
Pro populo exorans , rnotus pietate , Iohannes 
Ex oculis lacrimas fundebat fluminis instar ; 

340. Percutiensque suum , geminato uerbere, pectus ; 
Talia uoce rogat : Mundi sator , unica rerum 
Vita salusque, Deus, terrae, maris, aetheris auctor 
Omnipotens, caelum et terram uirtutibus implens, 
Vndiuagumque salum, uel quicquid cingitur orbe, 



\ 



144 F L - CRESCONII COF.IPPI 

345. Aeraque , et tetrum populi pallentis auernum , 
Imperium tu solus habes ; tibi summa potestas , 
Et laus, et regnum, magnaeque potentia dextrae. 
Respice iam tandem Romanos , respice , summe , 
Atque pius succurre pater ; gentesque superbas 

35o. Frange, precor, uirtute tua: Dominumque potentem 
Te solum agnoscant populi; dum conteris hostes, 
Et saluas per bella tuos. Nunc sculptile damnat 
Omne genus; uerumque Deum te, magne, fatemur. 
Haec memorans , terras oculorum fonte rigabat , 

355. Compulsus pietate pater , Libyaeque periclum 

Mente dolens, rerumque graues populique labores. 
Nec minus humectis iuxta Recinarius , orans , 
Luminibus fundebat aquas ; supplexque Latinis 
Auxilium populis , uultu moerente , rogabat : 

36o. Magnanimique duces , humecto pectore , fletus 
Ad caelum misere suos ; fortesque tribuni , 
Atque omnes pariter lacrimosa uoce cohortes 
Ante Deum fudere preces. Summusque sacerdos 
Munera pro populis , onerans altare , Latinis 

365. Obtulit , atque aras lacrimarum fonte rigauit. 

Tunc precibus placidis Patrem benedixit honorans, 
Et solitas reddens Christo dedit ordine laudes. 
Munus erat summi Domino acceptabile caeli , 
Sanctificans mundansque simul genus omne Latinum. 

070. Magister ducibus , Fortis Putzintule , dixit , 

Cum numeris signisque tuis , quo Cusina fidus 
Signa tenet, propera. Pariter tu, Geisirich ingens, 
Iunge uiro socios : dignum releuare fideles. 
At tu, Gontractis, iuuenum modo ductus in armis, 

375. Fortis Ifisdaias ubi gentis signa locarit , 

Romanas coniunge acies. Tibi proximus ille 



IOHANNIDOS LIE. VII. I ^S 

Fronimuth acer erit, numerosque et signa iuuabit. 
Imperat ille uiris : et iam , sua quisque secutus 
Signa , per extensos acies construxerat agros 

38o. Miles ; et hostiles properabant undique turmae. 
Primaque Marmaridum clipeatis agmina campis 
Cum magno clamore ruunt , hastasque reductis 
Mittere tentantes uibrant in bella lacertis. 
Zaboas hinc, hinc Bruten erat; quos deinde secuti 

385. Mille duces ( celsum subtexens lancea caelum 
Densa uolat ) clipeis uenientia uulnera uitant. 
Militis ora gemunt inter tot tela furentum. 
Romano nullum maculatum est sanguine ferrum. 
Primus init martem fortissimus ipse Iohannes , 

390. Hastam concutiens; mediosque irrumpit in hostes, 
Et ferit aduersi conto caua pectora Sasfi. 
Ille cadit reuolutus equo , fluuiumque cruoris 
Dat specus irruptum , siccasque infundit arenas. 
Protinus Ifnaten sequitur , quem cuspide longa 

3o5. Aduersum post terga ferit , qua spina sedentis 
Colligat incuruas nodorum robore costas. 
Ossibus haerentem recipit dum feruidus hastam, 
Luctaturque diu uiuens : uenit ecce superbus 
Myrmidonis, tremulumque intentat mittere telum. 

400. Ille tamen , rapiens morientis missile , torsit , 
Connixus uirtute sua ; mediumque per hostem 
Transadigit , tetigitque nouo praecordia ligno. 
Arduus ingenti tamen illum perculit hasta , 
Et deiecit equo. Narti rapit ense sinistram 

4-o5. Cum clipeo, iugulumque premit. Mucrone Sumasci 
Colla secat tereti ; transuerberat ilia Palmi. 
Per faciem Calamena ferit , naresque genasque , 
Dentibus infractis , ferro rapit : horrida quassant 

J 9 



1^6 FL. CRESCONII CORTPPI 

Membra solum, et uasta gemuerunt arua ruina 

410. Nec procul aduersum pilo ferit obuius Ancum , 
Et calido figit Manti mox pectora ferro ; 
Mastumoque latus transuersam compulit hastam 
Per geminum, uirtute fremens; Salpinque supinum 
Sternit humi conto : morientem desuper hostem 

41 5. Percutit acer equo. Nigro de corpore sanguis 
Emicat alta petens , calidasque irrorat arenas. 
Ocius Autiseran sequitur , quem cuspide fixum 
Impellens deiecit humi ; Caggunque Taninque 
Altifatanque necat , pectusque impressit Anesti. 

420. Mucrone Autufyden iugulat , piloque superbum 
Conserit Ontisiren : Canapi caput ense rotauit , 
Et rigido Tubian strauit per gramina ferro. 
Compulsit post terga acies Nasamonis iniqui. 
Has sequitur Romanus eques, fortesque tribuni, 

42,5. Armigerique duces. Medius uolat ipse magister. 
Inuadunt , turbantque uiri fugitiua per agros 
AgminaMarmaridum: mactant,sternuntque,premunt( 
Hinc redit expulsus Nasamon; atque, agmine facto, 
Cusina qua proprias , permisto milite , turmas 

43o. Signaque fida gerit , cuneum facit. Obuius ille 
Ire parans , dictis iuuenes affatur amicis : 
Romani comites , et , gens o nostra fidelis , 
Nunc fortes monstrate animos, uiresque secundas: 
Languantan sufferte minas ; nec terreat hostis 

435. Vos. Veniens iam uictor, adest, et cuncta Iohannes 
Signa mouens Romana simul. Vos ite per hostes. 
Dum ueniet , laudet fortes , rebusque fideles. 
Nota uiri uirtus : oculis placuisse magistri , 
Laus uobis o quanta , uiri ! Sic Cusina , mentes 

440. Incendens dubias , socios ad bella coegit 






IOHANNIDOS LIB. VII. 147 

Irarumque simul per cuuctos semina fudit. 
Moti animi pro Iaude uiri fortissima campis 

Irrupit Romana manus , mistusque Latinis 

Maurus eques; densosque uolat dux ipse per hostes, 
445. Militibus medius feruens : fortesque tribuni 

Arma Latina ferunt ; Nasamonum morte cateruas 

Excipiunt , hastasque parant , et spicula tendunt. 

Aspera tunc primis miscentur proelia turmis. 
It clamor caelo , iubilis simul aethera complet. 
45o. Obscurans cum sole diem , subtexitur aer 

Missilibus densis , neruoque uolatile ferrum 

Spargitur , et crebris discurrit lancea nimbis. 

Corpora pars, pars arua capit; feriuntque, caduntque 

Hinc atque hinc gentes. Magna uirtute premebant 
455. Marmarides ; sed spes uenientis fida magistri 

Soladucem, comitesque simul, populosque leuauit. 
Ductor ut agnouit , fama uolitante , Iohannes , 

Cusina quod fidus camporum in parte prematur, 

Marte graui, ualidoque armorum pondere nutet ; 
460. Talibus ipse suos uerbis accendit in hostes : 

Romanum imperium , gentes quascumque fideles 

Subiectasque uidet , ciues putat esse Latinos. 

Hac pietate placens , totum sibi subdidit orbem ; 

Dum releuat uirtute humiles, humilatque rebelles. 
465. Cusina bella gerit , nostris fidissimus armis , 

Marte sub ancipiti , quem si non laeserit hostis , 

Nomen erit nostrae mansurum in secula famae. 

Cernatur Romana fides , uirtusque , laborque. 

Eia agite, o iuuenes, tanto in discrimine martis , 
470. Auxilio releuate uirum ; gentesque superbas 

Deiicite , et uestros , socii , saluate clientes. 
Sic ait ; et motis ruperunt agmina signis. 



148 FL. CRESCOTSfll CORIPPI 

Terga dabat iam fida manus Maurusia campis. 
Languantan iam uictor erat. Putzintulus una , 

475. Cusinaque , et uictis cedebat Geisirich armis. 
Respiciunt subito uenientis signa Iohanni? ; 
Percipiuntque animos , et mollia colla retorquent 
Alipedum celeres : pugnam uirtute reposcunt. 
Acer in aduersos , feruens Putzintulus hostes 

480. Ante uolat, rupitque prior. Tunc sternit Imastan, 
Vulnere confossum ualido ; fortemque N'faten 
Ense ferit , nigrique secat fera colla Mamonis, 
Diuidit aduersi ferro caput obuius Irti , 
Sanguis et immisto perfundit membra cerebro. 

485. Proximus infensi ueniens per guttur Amanti 
Transadigit ualidum letali uulnere telum : 
Vocis iter clausit ; fluitans cruor inde per ora , 
Per geminumque micat, subducta cuspide, uulnus. 
Hunc procul , ardentem media inter tela suorum, 

490. Ifuracum uidere duces : tunc agmine facto 
Auersum pariter ferrum tot milia torquent : 
Quisque suum clipeo uenientes suscipit hastas. 
Vulnera nulla pauens , loricam tempserat ille , 
Confisus uirtute sua. Dum lancea circum 

495. Densa uolat , dirum sentit sub pectore ferrum. 
Dux , heu ! magnanimus , nec fractus uulnere tanto 
Sic socios hortatur ouans : Victoria , ciues , 
Vestra manet. Pugnate uiri , gentesque nefandas 
Inferiis mandate meis. Sic uincitis hostes , 

5oo. Dum uideo, dum uiuo, magis gaudensque per umbrae 
Languantan gentes propriis aptabo triumphis. 
At uos incolumes uno minus ardua celsis 
Excipiet portis summo Carthago triumpho. 
Talia dicentem , comites iam uulnere fessum 



IOHANNIDOS Llfi. VII. 149 

5o5. Suscipiunt, hilaremque animis in castra reponunt. 
Hic socius Deciis infernas ibat ad umbras. 
Felix morte 9ua ! nomen post bella beatum 
Semper erit, semperque manens memorabile caelo, 
Dum fera bella legent aeuo ueniente minores. 

5 10. At Romana manus , iussu ducis , horrida turbans 
Agmina, per cunctos fertur , cornuque reflexo 
Stridula raucisonis compellit spicula neruis. 
Condensos ueluti fundunt caua nubila nimbos 
Grandinis , et latos distringunt culta per agros. 

Si 5. Sternitur alta seges , uiridis nec pampinus uuas 
Viudicat ipse suas , arbor nec densior ulla 
Defendit teneros foliorum tegmine ramos. 
Horrida tum neruis uolitans pulsatur arundo , 

Vulnera certa ferens : nullum sine sanguine telum 

52,0. Corruit , aut campo uolucres cecidere sagittae. 

Nunc fortis sonipes densus, nunc sternitur hostis. 
Omne rubet tepidum Massylo sanguine ferrum. 
Succedit pilata manus , cunctosque per agros 
Corpora felici sternebant caede tribuni. 

)25, Militis arma calent: nullum est sine sanguine Mauro 
Romani ferrum populi. Dolor excitat iras. 
Quis tot acerba ducum dederant quae funera campis, 
Quis uarias mortes , aut dictis explicet hostes 
Prostratos captosque feros, quosque ipse magister 

>3o. Deiecit uirtute uiros ? Sine nomine plebes 

Marmaridae periere simul ; sed carmine paucos 
E multis signabo meo , quos fama priores 
Adtulit ad cautas uolitans ex hostibus aures. 
Armipotens , hostes cernens obstare , Iohanne9 

535. Irruit in densas acies ; turmasque rebelles 
Letifero mucrone secat. Ceu messor acuta 






l50 FL. CRESCONII CORIPPI 

Falce metit segetes , maturo tempore solers ■ 
Et modo cum teneris culmos compressat aristis 
Laeua manus, nunc dextra secat, nunc fune tenaci 

540. Colligat innumeros , gaudens per rura , maniplos. 
Syrticus Altilimas , ductoris uulnere uictus , 
Corruit , execto , fusus per gramina , collo. 
Tunc Alacanza ruit magnum pinnatus in hostem 
Missile uibrato , conturbans calce frequenti 

545. Celsum cornipedem ; sed nil conterritus , ille 

Amputat ense caput. Truncum uidere cadentem 
Lumina fessa suum : morientis lingua loquelam 
Rumpere non potuit, sonuit tamen. Inde furentem 
Deiicit Esputerdan , Tamatoniumque : Iugurtham 

55o. Congressus uirtute premit, Tursumque trucidat. 
Audilimanis equum retro ferit : horrida neruos 
Ossaque dura pedum secuerunt uulnera ferri. 
Voluitur in terram sonipes , nec corpore toto , 
Nam celsos nondum terrae submiserat armos. 

555. Fortis adhuc , rectaque ferus ceruice laborat , 
Surgere pertentans dominum deturbat arenae. 
Vulnera congeminans uictor per membra, Iohannes 
Venit in obnixum stricto mucrone uerendus. 
En tumidum! frontemque quatit. Tunc aspera ferrum 

56o. Sanguine confuso commiscuit ossa cerebro. 

Hastam deinde tenens, campo uolat: horrida Flacci 
Perfodit hic minitans , transacto pectore , pilo , 
Tergaque dura uiri. Sanguis per uulnus utrumque 
Emicat , et calidae perfundit gramina terrae. 

565. Celsior aduersi conto ferit ardua membra 

Cernisati , trepidique celer praecordia Derci. 
Tunc mucrone latus Grachi ferit , inde Minisae 
Colla metit , saeuumque secat per timpora Cutin. 



IOIIANNlDOS LIB. VII. l5l 

Viuentem Camalum pressit : rapit ipse capillis , 

570. Captiuumque trahit, propriis quem deinde ministris 
Tradidit ; atque alias sequitur per deuia turmas. 
Labba», infenso torquens hastile lacerto , 
Nisus magnanimum telo tentare magistrum : 
Sed postquam uires ueniens persensit iniquas , 

r>jS. Infelix ueniam submissa uoce rogabat : 

Ossa per Euantis digno bene comta sepulcro , 
Quae talem genuere uirum ; per maxima Petri 
Facta futura tui , cuius iam fama per hostes 
Tanta uolat , gentesque feras et regna fatigat - n 

58o. Perque tuae uirtutis opus , quo uictus Ilasguas , 
Huic animae concede, precor, post crimina uitam; 
Meque tuis , uictor , serua post bella triumphis : 
Nam tali seruire iuuat. Qua uoce reflexus , 
Vulnera continuit : uelox tamen illigat ambos 

585. Post tergum implicitos mordaci fune lacertos. 
Mitis in immitem Recinarius irruit Vrtanc , 

Perque uiri pectus rigidam celer impulit hastam. 
Corruit aute pedes , belli pars magna nefandi , 
Magnauimus iuuenis, numquam placabilis Vrtanc: ; 

>90. Atque solum diro foedauit sanguine Meilan. 

Deinde petit * * * , ualida quem cuspide uictor 
Deiicit impulsum , tepidaeque infigit arenae. 
Fulmineo caput ense metens detruncat Alantas , 
Et nigrum Sacoma ferit per prata cadentem. 

>95. Horruit acer equus , mollemque obtriuit arenam. 
Vincula pressa uetant, uoluitque in terga redire; 
Sed leuis excusso Recinarius alta flagello 
Ilia concutiens iatis pauidum impulit ire 
Cornipedem campis: ut, postquam corpus ademptum 

^oo. Transiit impulsus sonipes , tunc , marte secundo , 



l52 FL. CRESCONII CORIPPI 

Funera conuoluens , et telis Syrtica miscens 
Agmina , per latos uolitabat feruidus agros. 
Tunc celerem prosternit Afun, fortemque Nicandrum; 
Asperaque infixo geminauit uulnera Sucro. 

6o5. Inde necat Tanadum, fortemque insternit Erancun. 
Ense ferit Tinudum , piloque infigit Enipten. 
Bulmitzis Tumudan conto premit ; inde Licurdan 
Fortis agit campis : telum per terga rebellis 
Per fibras pariter discurrens pectora rupit. 

610. Celsus equo fidens fertur super agmina Succur : 

Hunc Sulumur sequitur, quem, dum non prendere posse 
Fraxineam torquens per campos eminus hastam, 
Alipedis ualido transuerberat ilia ferro. 
Vulnere quo uictus , sonipes , grauitate ruinae , 

6i5. Confregit dominum. Belli sine uulnere Succur 
Infelicem animam Stygias transmisit ad umbras. 
Non illum saluauit equus leuitate per hostes , 
Quo sibi fisus erat , nec fractum conscia uirtus 
Eripuit fatis , aut sacro numine Gurzil. 

62,0. Armiger ense caput ductoris nomine Varti 

Amputat ex humeris , Plulinaeque Astit , Enerdi 
Mee , Tiluzant Dorotis ferro necat * * * 
Execuit *************** 
Cornipedem Anzatal tum currens Fastita fixit, 

62.5. Missile contorto. Fugit illico mille per hostes, 
Permixtusque suis *********** 

Carcasan , tanta concussus caede suorum , 
Per medios hostes ductoris signa retorsit , 
Milia multa trahens. Venientem uidit * * * * 
63o. Heros magnanimus : felicia tela Iohannes 

Armigeri rapit ipse manu , piloque superbus 
Irruit , aduersumque petit per uulnera pectus , 



IOHANNIDOS LIB. VII. 1 53 

Et ferit intrepidus. Sanguis per tela cucurrit 
Vulnere summa fluens, uestesque aspergit heriles. 

635. Extemplo turbatae acies , pereunte tyranno , 

Marmaridae petiere fugam. Iam nullus in hostem 
Contorsit telum ; sed laxis fertur habenis 
Currere compulsus sonipes ; nec fidere castris 
Iam potuit Nasamon , latos moriturus in agros. 

640. Curriteques, mixtusque pedes, Romanus equester, 
Signa, ducesque simul, numeri, fortesque tribuni, 
Et laetus pariter , felici marte , Iohannes 
Ante uolat , densas sternens per prata cateruas. 
Planus erat campus , liber quo currere posset 

64.5. Miles , et infensas telis effundere turmas. 
Inuadunt , mactantque uiri gentilia passim 
Corpora Marmaridum. Poenas dat uictus Ilasguas, 
Ifuracumque acies , et mixto * * * Frexes 
Dant animas gladiis Romani militis ira 

6^0 Fv ****************** 

p****************** 
T****************** 

Condun ************** 
Per ramosque sedent. Ibi feruidus instat , 

555. Ceu uenator , aues uisco qui fallit et arte. 

556. Sanguinis ex omni fluitantes arbore riui 






********************** 



20 



IN PRAEFATIONEM 

N T A E. 

Codex 9 Cod. , uel Ms. indicant semper unicum 
Codicetn Corippi Triuultianum; Codices, Codd., 
uel Mss. denotant cum illo conuenire etiam Tri- 
uultianos Codices unum aut plures, qui con- 
tinent poemata Ioh. L. de Bonis. 



G 



Ad tit. V_><odex titulo caret , unde hunc mihi re- 
fingere opus fuit , ut feci etiam ad singulos libros. 

V. i. Victoris. Victores habet Codex Triuultianus , 
sed meliorem lectionem seruauit Index Codicum Montis 
Cassini citatus a Fogginio in sua Praefadone ad Co- 
rippum pag. X, qui refert, quod Liber Cresconii inci- 
piebat : Victoris. 

V. 5. littera. Ms. habet littara. Noster Poeta de Lau- 
dibus Iustini lib. IV. u. 184-5. 

Littera rerum 

Pars magna est. Gifanius in Obseruationibus in Ling. 
Lat. notat Literas usurpari pro libris , historiis , monu- 
mentis , citatque Cicer. Act. IV. in Verrem : Vetus haec 
est opinio , iudices, quae constat ex antiquissimis Grae- 
corum literis ac monumentis. 

V. 7. nossct. Ms. noscet. Ioh. L. de Bonis de Aretio, 
qui hosce uersus inseruit cuidam suo Carmini in Co- 
dice Triuultiano sign. A. 2j5. p. 3^. habet nosset. 

V. 9. Palamedeas. Ms. palamedas. In cit. Carm. Ioh. 

L. de Bonis in Mss. Triuultianis A. 2,74- et 27S. legitur 

pallamedeas. Plinius Historiae Naturalis lib. VII. cap. 56. 



BSf PRAEFATIONEM NOTAE. I 55 

ait ordincm cxercitus praeter alia inuenisse Palamedem. 
Ita est in omnibns , quos uidi tum editis , tum Mss. 
libris operis illius. Ambrosius autem Calepinus in suo 
Dictionario uerbo Palamedes scriptum reliquit , eum 
ordinem aciei inuenisse, bancque uocem, aciei nempe, 
non exercitus , retinuerunt Facciolatus in recudendo 
Calepini Dictionario , et Forcellinus in nouo adornando 
Totius Latinitatis Lexico , quin ullam redderent ratio- 
nem , cur neglexerint lectionem Plinii uulgatam , se- 
querenturque illam, quam Calepinus fortasse inuenit in 
aliquo antiquo Codice , et quam fortasse prae oculis 
habuit etiam noster Poeta. 

V. ii. Smyrnaeus uates. Sic uocatur Homerus etiam 
infra lib. I. u. 175., ut uocatus fuerat a Lucano 
Pharsal. lib. IX. u. 984. qui ait : 

Quantum Smyrnaei durabunt uatis honores. 

V. i3. pugnas. Ms. pugna. 

V. 17. sim. Dubia est haec uox in Codice , ubi 
potius est sum quam sim. 

V. 18. canam. Ms. donant. 

V. 21. cantus. De Bonis in citt. Godd. habet cantum. 

V. 2,5. Quid ni , si ignarus. Quid .... ignarus est in 
Codice cum uocula intermedia deleta. 

Ib. locutus. Ms. lucutus, ut etiam infra lib. il. u. 336. 
et alibi, ut patebit ex Indice. Ex hoc loco et ex cit. 
lib. ll. u. 336. coniicere licet Auctorem scripsisse prius 
Bucolica carmina, ut Virgilius; de quibus nemo adhuc 
meminit. 

V. 3i. ore. Ms. o/o. 

V. 34- leuant. Ms. leuans. 

V. 37. certat. Ms. certa. 

Y. 38. Ductorem. Ms. Doctorem. 

V. 4°» Nunc meritis. Ms. Tunc mcritus. 



IN LIBRVM I. 

N T A E. 



\St 



V. i. KJtragesque. Copulam que , qua caret noster 
Godex , suppleui ex Budensi, quem uidit Cuspinianus. 

V. 3. Et Libycas. Codex Budensis apad Cuspinia- 
num habet : Et libyae ; sed Libycas retinui, uti est in 
Codice Triuultiano, quia eadem uoce usus est pluries 
Auctor noster in aliis carminibus editis, ubi unica uice 
legitur primitiua eius uox Libya. 

Ib. et. In citato Codice Budensi sic Cuspinianus 
legit et , pro quo Codex noster habet ac. Attamen 
exscriptor Codicis, quem fuisse Iohannem L. de Bonis 
de Aretio, probo in Praefatione, in sua Romulea lib. il. 
u. i3i. et lib. nl. u. 400. ubi hunc et praecedentem 
uersum nec non quinque subsequentes uersus suos fe- 
cit , retinuit et. 

V. 7. facta. Codex noster habet fatta , quod alibi 
est etiam pro facta. Imo in Romulea lib. il. cit. u. i36. 
uidetur esse facta. 

V. 8. Aeneadas. Ms. prius habebat Oneades; sed ex 
O aliquo modo effectum est postea E , ut legatur 
Eneades. 

V. 10. pinnis. Ms. pinis , ex qua uoce feci pinnis 
pro alis ; ut Cic. de Diuin. ]ib. I. cap. 47« Hanc ubi 
praepetibus pinnis , lapsuque uolantem. Alii tamen ibidem 
malunt legere pennis ; et ita fortasse legendum est in 
hoc uersu , nam Auctor de Laudibus Iustini lib. 11I. 
u. aoi-3. de uictoria pariter haec cecinit : 

Par laeuam dextramque tenens idctoria partem , 



IN LIBRVM I. NOTAE. 1S7 

Altius erectis pendebat in aera pennis , 
Zaurigeram gestans dextra fulgcnte coronam. 
Imo et famae Corippus pennas tribuit pro alis ibidem 
lib. I. u. 2,98-9. 

Laeta per augustam pennis plaudentibus urbem 
Fama uolans. 

V. 11. pietas. Ms. piceas. 

V. i3. reficit. Ms. refecit. 

Ib. geminis amplexa lacertis. Haec ex Psalmo LXXXIV, 
u. 11., ubi in Vulgata editione legitur: Iustitia et pax 
osculatae sunt se , sed in antiqua uersione Itala , qua 
certe utebatur Corippus , ut etiam est adhuc in Psal- 
terio Ambrosiano, erat: lustitia et pax complexae sunt 
se. Vide et apud Sabatier uersionem antiquam , et 
quotquot illam secuti sunt ex ueteribus Scriptoribus 
ecclesiasticis. 

V. 14. Has. Ms. As. 

V. i5. Iustiniane. Etsi, utpote ex lustino deriuatum, 
lustiniani nomen producendum foret in secunda sylla- 
ba ; attamen eandem syllabam semper corripit Auctor 
noster etiam in poemate de Laudibus Iustini. Ea de re 
erudite adnotauit Barthius ad lib. I. u. 355. Aduersar. 
lib. XXXV. cap. V. p. 1641. et apud Corippum Fog- 
ginii p. 3 ia-3. in uoce Iustinianus Graecum accentum 
naturae uocis pracponere exemplo aeui sui Corippum 
nostrum. Sic in Epigrammate Pandectis praefixo : 
BiP%ov YovvTiviavbt; dvdt; re^v^ffaro Tr L v de, etc. 

V. 16. Laetus et infractis. Ms. Lctus etiam fractis. 

V. 17. uestigia. Ms. uestia. 

V. 22. Post hunc uersum deest in Codice folium , 
quod continere debebat uersus LXII. , quia subse- 
quentes paginae constant plerumque uersibus XXXI. 



I 58 IN LIBRVM I. 

V. 26. summis et laudibus apta. Ms. summis hacc 
laudibus apta. Confer de Laudibus lustini lib. il. u. 2,2,4.. 1 
qui desinit : summisque laboribus aptam. Lib. autem 11I. 
u. 128-9. occurrit : summis Laudibus. 
V. 28. barbaricis. Ms. barbariis. 
V. 3o. Direptae. Ms. diretta. 

V. 32. uatibus ; nempe cpiscopis siue sacerdotibus. 
Etsi ap. Forcellinum desit haec significatio , attamen 
ea usus est auctor epitaphii Iohannis II. Papae , qui 
decessit A. DXXXV\ ap. Baron. in Annalibus ad eun- 
dem annum , et ap. Du Cange in Glossario , ubi alia 
proferuntur huiusmodi exempla. Quinimo Ennodius, qui 
obierat A. DXXI. , uates episcopos praecipue Medio- 
lani passim uocat in suis carminibus. Vide Oltrocchi 
Histor. Ligust. p. 144« a °8- ^ 2 " a5i., et 210. Videsis 
etiam Hierolex. Macri uerbo Vates. 
V. 36. subdere. Ms. surgere. 

V. 43. It metus. Ms. ct metus. Virg. Aen. lib. VIII. 
u. 55y. It timor cet. 

V. 48- uoluebat pectore curas. Virg. Aen. lib. I. u. 227. 
Atque illum tales iactantcm pectore curas. 
lib. IV. u. 248. 

....... et magno persensit pectore curas. 

et lib. V. u. 71 1-2. 

Nunc huc ingentes , nunc illuc pectore curas 
Mutabat uersans. 
V. 54- Gentibus ipse feris concurrere etc. Virg. Aen. 
lib. I. u. 49^« 

Penthesdea furens ..... i 

Bellatrix , audetque uiris concurrere uirgo. 
Item. lib. X. u. 8. 

Abnueram bello Italiam concurrere Teucris. 






NOTAE. 1 59 

V. 55. infcnsas. Ms. infcssas. An infestas ? Virg. 
Aen. lib. XI. u. 899. Ingrucre infensos hostes. AUi tamen 
ibiciem legunt infcstos. 

V. 60. manarunt Nitzibis agri. Ms. habet: mandaruni. 
nuzibis acri , nullo sensu : Virg. Georg. lib. IV. u. 522. 

Disceiptum latos iuucnem sparsere per agros. 
Reposui Nitzibis , ut est mox infra u. 65. Ea est urbs 
clara Mesopotamiae in confiniis Persiae , alias uocata 
Nisibis , uel Nesibis , ut obseruat Cellarius in Notitia. 
Orbis antiqui lib. 11I. cap. XV. T. 2. p. yS^ Edit. Lips. 
1705., et Le Quien in Oricnte Christiano T. il. p. 995-6. 
Cum autem posterior hic scriptor asserat, quod nomen 
eius Hebraice et Syriace praesidiariam stationem signifi- 
cat , uidetur Corippum propius accessisse ad Orien- 
talium pronunciationem in scribendo eodem nomine. 
Hebraice etenim 3'yj Netzib idem est ac Statio, Prae- 
sidium , Castra , in Lexico Hebraico Zanolini p. 294. '•, 
Statio , Stationarii milites , praesidium militum in uno 
quodam peculiari loro positorum, in Lexico Linguae He-^ 
braicae Iac. Gussetii pag. ioo5. editionis secundae 
Lipsiae 1 74^- ^ item Statio , et Pracsidium militum in 
Io. Christ. Clodii Lcxico Hcbraico selecto in Supplcmen- 
tum Lexici Gussetiani Lipsiae 1744- P* ^43. Imo in 
Lexico Heptaglotto Castelli col. 2,376. Chaldaice J^M 
( Netzibin ) uocatur eadem urbs Mesopotamiae, atque 
Arabice (_^A^.»oi Natzibin. Confer etiam Giggei The- 
saur. Linguae Arabicae Vol. IV. col. 646.} et Greg. Abul- 
Ph arag. Hist. Dynastiarum edit. ab Edu. Pocockio Oxo- 
niae MDCLXIII. p. 223. et alibi ut ex Indice, Item in 
Ioh. Simonis Onomastico Veteris Testamenti Sect. il. cap. 
VI. p. 64. haec leguntur : 3»yj Nctzibh, Statio militum, 
pracsidium , urbs in Tribu Iuda , los. i5. 43. Liusdcm 



l6o IN LIBRVM I. 

sensus est profanorum Nisibis , idest p3»ju (Netzibin) sta- 
tiones militares, praesidia; uid. doctiss. Schultensii index 
ad uitam Saladini sub uoce Nisibis. De iis, quae ibidem 
gesta sunt sub Iustiiiiano iuuat audire Procopium, qui 
Hist. Arc. cap. il. Opp. Edit. Paris. 1664. T. 2. p. 8. 
haec ait: Interim ex Perside quidam nunciatum ueniunt: 
Belisarium ad urbem Nisiben acie deuicto Nabeda, pro- 
gressionem facere. Sed rem fusius narrat idem auctor 
de Bello Persico lib. il. cap. XVIII. Opp. T. 1. p. i3o. 
et seq. sic: Interea Belisarius et Romanus exercitus .... 
ex urbe Dara Nisibin uersus instructissimi processerunt. 
Dimidio confecto itinere .... ille metari iussit , altero et 
quadragesimo ab urbe Nisibi stadio .... Petrus uero 
adiuncto sibi lohanne numerorum Mesopotamiae duce , 
qui bonam partem exercitus habebat , perrexit porro , et 
decimo a muris stadio gradum fixit. Tum suos Belisa^ 
rius ordinauit ad praelium , et Petro mandauit ut acie 
composita staret , signum exspectans , ac memor se circa 
meridicm a Barbaris petitum iri , id nimirum tenentibus 
animo, se sub ucsperum, Romanos circiter meridiem cibum 
capere consueuisse. Talia quidem Belisarius praecipiebat. 
Verum qui cum Petro erant , nullo habentes loco man- 
data , nec solem perferentes meridianum ( ct sane est 
tractus illc aestuosissimus ) arma posuerunt. Quin etiam 
errabant securi hostium, ac dispalati ficus ibi natas ede- 
bant ; cum Nabedes re animaduersa Persicum agmen 
effuso in eos cursu emisit. Mox Romani, quos utique Bar- 
barorum ex urbe eruptio minime latuit, quoniam in cam- 
pestri planitie decurrentes oculis obuersabantur , ad Beli- 
sarium mittere et promptam rogare opcm, dum resumptis 
armis incomposite , tumultuoseque occurrunt. Nondum ac- 
ceperat nuntium Belisarius : iam tamen subsidio currebat^ 



NOTAE. l6l 

c puluere sublato coniiciens impetum a Persis fieri : quo 
fracti et nullo negotio in fugam uersi Romani sunt. 
Jnstantes Persae quinquagcnos intercmcrunt , et potid 
uexillo Petii, omnibus, quos tunc fortitudinis plane obli- 
tos insequebantur , uitam ademissent , nisi Bclisarii co- 
piarumque cius interuentus fuisset impedimento. Simul 
enim primi omnium Gothi cum praelongis densisque hastis 
adfucrunt, Persae eorum impressionem haud sustinentes 9 
sc in fugam dederunt. At Romaid cum Gothis a tergo 
illos prementcs , centum et quinquaginta strauerc ferro : 
reliquos accepit urbs statim reduces ; quia nostros perse- 
quendo non longe profecti fucrant. Hucusque Procopius, 
qui tamen Iohannem potius uictum ad Nisibin quam 
uictorem nobis repraesentat. Sed , eidem cordi fuisse 
ea narrare , quae gessit Belisarius , cuius a secretis 
fuerat , quique praeerat tunc illi expeditioni , est di- 
cendum, nec omnia singillatim prosecutum fuisse, quae 
duces inferiores praestiterunt \ nisi mauis et hic Proco- 
pium incusare de fide Graeca uel de negligentia in hi- 
storiis suis texendis: ut fecit Oltrocchius in Historia Ligu- 
stica Ecclesiae Mediolanensis p. 296. et seqq. , item p. 3o4~ 
nota(*), p. 3o8. et seqq., et p. 329. Nos alibi uidebimus ex 
hoc Poemate plura suppleri posse ad Procopii historias. 

V. 61. secundos. Ms. secundus. 

V. 62. Congressus nec. Ms. Congressus nunc. 

V. 63. Amisit socias. Ms. Admisit sotias. 

V. 65. mcdiaque in Nitzibis arce. Ms. medieque in 
nitzibis are. 

V. 66. Irrupit Romanus. Ms. Romanus Irmpit , sed 
prius erat dirupit. 

V. 70. Theodosioypolin. Ms. Theodosio ypolin , sed 
prius pro postrema littera n erat m. Imitatus est 

21 



l62 IN LIBRVM I. 

Corippus Claudianum , apud quem Theodosius uel Theu- 

dosius (unde est Theodosiopolis uel Theudosiopolis) est 

trisyllabus iucipiens a diphthongo Theo uel Theu. Vide 

Claudiani Carmen nl. u. 5a. Carm. XV. u. 216. Carm. 

XXII. u. 5a. et 422. et Carm. XXIX. u. 98. Nota , 

quod a Procopio aliisque Graecis scriptoribus nomen 

illius urbis est Seodoaiov izoXu;. Vide et apud Le Quien, 

ut et lovvtivov %o\i<; , Kovo-ravrivov itoXii; , QiXvxnov 

-jtoT^iQ^ et alia plura huiusmodi urbium nomina. Dupli- 

cem Theodosiopolin memorat Procopius, unam nempe 

dicit De Aedif. lib. il. cap. il. Opp. T. 2. p. 32. pa- 

rum distantem ab urbe Dara in Mesopotamia, et cap. V. 

p. 3y. ad flumen Aborrham sitam \ alteram uero in 

Armenia fuisse monstrat ibid. lib. 11I. cap. 1. pag. 52. 

et cap. V. p. 58. et seq.; utramque autem Iustinianum 

muniuisse muris contra incursiones Persarum. Imo 

lib. I. Dc Bello Persico cap. X. Opp. T. 1. p. 29. ait, 

Daram in Mesopotamia , et Theodosiopolin in Arme- 

nia ad Persarmeniae fines fuisse duo propugnacula 

ad Persas infestandos commodissima. Saepe memorat 

Procopius praecipue hanc urbem in libris De Bello 

Persico, sed obsidionem eius, quam nobis nunc aperit 

Corippus , praetermisit. Fortasse eam tacite innuit, 

cum haec narrat lib. T. cap. XV. p. 43. In Armeniam 

Romanis subditam alium Cabades exercitum misit , e 

Persarmenis et Sunitis , qui sunt Alanis finitimi , con- 

flatum. lis se adiunxerant tria Hunnorum millia , eorum 

qui uocantur Sabiri : bellicosissima sane gens. Mcime- 

roes Persa omnibus praeerat. In Persarmcnia cum sub- 

stitissent, castris quodam in loco positis , unde ad Theo- 

dosiopolin iter est tridui , ad irruptionem facicniam se 

comparabant. Pergit narrare deinde Procopius pugnas 

inter Romanos et Persas. 



NOTAE. l63 

V. 75. Mermeroes. De hoc Persarum duce uide Pro- 
copium passim utroque iii libro De Bello Persico , et 
De Bello Gothico lib. IV , ubi Graece est Mepiiepoyi;. 
Eum obsedisse Martyropolin et Archaeopolin , et ac- 
cepta clade utramque obsidionem soluisse, narrat Pro- 
copius De Bello Pers. lib. I. cap. XXI. Opp. T. i. 
p. 62. et seqq. et De Bello Goth. lib. IV. cap. XIV. 
p. 602. et seqq. , rursusque frustra obsedisse Archaeo- 
polin legitur ibid. cap. XVII. p. 614. ■> sed de obsidione 
Theodosiopolis nihil reperitur apud Procopium , ut 
iam monui. 

V. 76. Ardua sidereo cingebat mocnia muro. Ms. Ar- 
dua sidereo cingcntem menia cet. Virg. Aen. lib. VI. 

u. 499- : 

Moenia lata uidct triplici circumdata muro. 

et lib. IV. u. 88-9. : 

ruinaeque 

Murorum ingentes , aequataque machina caelo. 

V. 77. Daras. Ms. claras. Imperitus librarius ex d 
fecit cl , quod mendi genus saepe occurrit , ut monet 
Casaubonus in Commentar. ad Theophrasti Charact. 
cap. IV. p. 71. Ed. Lugd. i6o3. uel p. 59. Edit. Co- 
burgi 1763. Daras est urbs munitissima prope Nisibin. 
Vide Procopium De Bello Persico utroque in libro 
passim et alibi. Apud eundem Graece semper est Daras 
nomen indeclinabile , etsi in uersione sua Maltretus 
fecerit Dara , Darae. Ibid. lib. I. cap. XIII. et seq. 
p. 35. et seqq. describitur praelium memorabile sub 
moenibus Darae cum ingenti Persarum clade. Romanis 
praeerat Belisarius, Persis autem non Mermeroes, sed 
Peroze Mirrhanes. 

V. eod. qui. In Cod. est quidam Htterarum nexus 
respondens potius ra quasi. 



164 IN LIBRVM I. 

V. 82. laederet. Ms. lcdere. 
V. 83. obtinuit. Ms. ooctinuit. 

V. 84-5 hosti 

Fortior in medios uisus concurrere campos. 

Ms hostis 

Fortior in medios uisus est currere campos. 
In fine autem hostis abrasum fuit s. Ouid. Metamorph. 
lib. V. u. 89. et lib. XII. u. 5 9 5. 

concurrere cominus hosti. 

V. 89. Mermeroen. Acies Romanum effusa. Ms. Me- 
mor enim campis romanum perfusa. Sanaui , ut potui 7 
hunc uersum , et sensum : sed fortasse excidit hic 
pars duorum uersuum , et utriusque uersus pars tan- 
tum est seruata. Pro perfusa feci effusa secutus Virg. 
Aen. lib. VI. u. 3o5. 

Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat. 
et lib. VII. u. 812-3. 

Illam omnis tcctis agrisque effusa iuuentus , 
Turbaque miratur matrum cet. 
V. 90. gladios. Ms. glodios. 
V. 91. Quisque suas. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 463-4. 

aeratasque acies in proelia cogit 

Quisque suas : ubi alii tamen legunt suos. 
V. eod. proiecit. Ms. prohiecit. 

V. 92. Indecus. Sic in Codice ; ubi , nisi malueris 
corrigere indicus , erit indecus uox addenda Lexicis 
Latinis, et eadem fortasse ac indecor^ nempe inglorius, 
ut apud Stat. Theb. lib. IX. u. 108. 

patuitque inglorius ensis. 

V. eod. harenis. Saepe adspirationem admittit haec 
uox in nostro Codice , et ego eam retinui , ubicum- 
que exstat; etsi sciam reiici a Cellario fulto auctoritate 
Seruii, a quibus tamen dissentit Manutius cum Carisio. 



NOTAE. i65 

V. 93. hastae. Ms. aste , absque spirilu , ut fre- 
quenter in hoc Codice, et etiam in aliquibu9 inscrip- 
tionibus apud Reinesium et Gruterum teste Forcellino. 
Hanc tamen rationem scribendi eam uocem non duxi 
sequendam esse , nam Italo homini seculi XIV. , qui 
fere omnes diphthongos etiam omisit, facilius fuit ne- 
gligere literam h , quam illam addere. Reuera uidebi- 
mus infra omissam fuisse pluribus aliis in uocibus , 
quae absque adspiratione nusquam reperiuntur. 

V. 96. ni uiuum. Ms. ni uinum. 

V. 98. Mcrmeroes. Ms. mermereos. Mermeroen uictuni 
bis a Romanis 11011 longe a Theodosiopoli narrat Pro- 
copius De Bello Persico lib. I. cap. XV. p. 43. cit. ; 
et alibi describit clades , quas accepit exercitus eius 
a Romanis duobus in libris De Bello Persico , et IV. 
De Bello Gothico ; sed de illius captiuitate niliil re- 
peri ibidem. 

V. 99. Dominum benedixit in annis. Pro armis Codex 
habet aruis. Verbo benedico cum accusatiuo usus est 
Apuleius , quem citat Forcellinus ; et Corippus noster 
etiam De Laud. Iustini lib. il. u. 161. 
Adstantem benedixit eum. 

V. 100. Vrbicapus. Ms. Vrbicuius. Plautus Mil. glor. 
Act. IV. Sc. il. u. 64. 

Vrbicape , occisor regum. 
Ita TCo^iopKYirriQ apud Athen. Dcipnosoph. lib. VI. cap. 
XIII. p. a5a. ed. Lugd. i652,. uocatur Demetrius An- 
tigoni filius , Macedoniae rex , ob multas urbes a se 
expugnatas. 

V. eod. maximus orbis. Etiam De Laud. Iust. lib. I. 
u. 2,14. et lib. il. u. 145. desinunt pariter : maximus 
orbis. 



l66 IN LIBRVM I. 

V. ioi. Imperlalis apex. De Laud. lust. lib. I. u. 355. 
Iustinlanus apex ; et Ammian. Marcell. ffist. lib. XXI. 
cap. XVI. al. XXXII. Imperiale culmen. 

V. 102. lectum , quem ad multas. Ms. lettum quem 
nullas. 

V. io3. quae saeui fuerant. Ms. que seni fuerat. 

V. eod. discrimina belli. Sic desinit De Laud. Iust. 
lib. nl. u. 95. 

V. 107. Ad caelum sic laetus ait. In margine est : 
Oratio. 

V. 108. post tempora. De Laud. Iust. lib. il. u. 352. 
Consulibus consul post tempora multa nouabo. 

V. 110. Hos. Ms. Nos. 

V. iii. Hunc. Ms. Nunc. 

V. 112. nec plura moratus. Sic desinit Virg. Aen. 
lib. V. u. 38 1. 

V. 11 3. Iussit ab. Ms. Iuxit et. 

V. 114. finis . . . hostis. Saepe occurrit in Codice 
nostro huiusmodi terminatio accusatiui pluralis tertiae; 
de qua Priscianus ita tradit : Quorum primus et secun- 
dus casus singulari numero sint similes , eorum quartum 
plurali plerumque ueteres in is longum , non in es , qui 
suetus exitus est , formasse : e. c. Sallustii principium 
Omnis homines niti decet. Aen. IV. u. 4 2 7* • ' • • • 

cinerem manisue reuelli. Et lib. IX. u. 60 neruos 

perpessus et imbris. Et sic ubique apud Virgilium. 

V. 11 5. Occiduas aditurus aquas. Occiduas dicit auc- 
tor ; quia scilicet Constantinopolim , quae urbs , etsi 
nobis est ad orientem , redeunti Iohanni e Perside 
erat ad occidentem. 

V. 117. Romanae portae. Sic De Laud. Iust. 

Ub. 11I. u. 2,44. Romana palatia uocat auctor ea, quae 



NOTAE. 167 

Constantinopoli exstabant, qnam urbcm iisdem in libris 
semper appellat Nouam Romam. 

V. 119-20. Pedibus celcr ille benignis Oscula laeta dedit. 
Ita De Laud. Iust. lib. I. u. 1 5y-8. et poplite flexo 
Plurima diuinis supplcx dabat oscula plantis. 
V. in hosce uersus Barth. Aduersar. lib. XXXIV. cap. 
XXI. p. i58i. uel apud Corippum Fogginii p. 3o5. et 
ibid. Rittershusium p. 391., qui plura congesserunt 
de ritu osculandi pedes Imperatorum. Vide etiam in~ 
fra in hoc poemate ex Indice u. Oscula. 

V. 122. Gauisus alumno. Ms. gauuisus alumpno. 

V. 123. Imperialis apex. V. supra ad u. 101. 

V. 125. onerantur. Ms. honorantur. 

V. 128. Tyro rudis. Ms. Lytorudis uno uerbo. 

V. 1 3 1 . Maximus. In margine : Oratio. 

V. i32. sic. Ms. haec per compendium Ji. 

V. i36. populisque suis. Nunc accipe dicta. Ms. po- 
pulis suis. nunc accipe accipe ditta : sic absque copula 
que , et repetito accipe. 

V. 139. Auribus in nostiis sonuit. Ex Cantica Canti- 
corum cap. il. u. 14. uidetur petita haec phrasis , ubi 
legitur : Sonet uox tua in auribus meis. 

V. i44- Languantanque. Ms. hic habet Langucntan- 
que ; infra u. 4^9* Laguantan , lib. IV. u. 48. Laguan- 
taque , u. 85. et lib. VII. u. 474* Lauguantan , item 
lib. IV. u. 629. Languatan in textu , et languantan m 
margine , u. 797. ilaguaten , u. 81 5. et lib. VII. u. 434. 
et 5oi. languatan , lib. V. u. 166. illaguatensis , lib. VI. 
u. 535. laguantan , et lib. VII. u. 5oi. lauguatan. Quare 
rectius puto esse Languantan , sic enim est etiam in 
margine ad lib. IV. u. 629. , ut supra iam monui. 
Hi procul dubio sunt illi barbari Mauri contermini 



l68 IN LIBRVM I. 

Tripolitanae prouinciae , quos Procopius uocat modo 
Aevadal Leuathae , ut Hist. Arc. cap. V. Opp. T. a. 
p. 18., modo AevxaOai Leucathac, ut De Aedif. lib. VI. 
cap. IV. p. 112,,, et De Bello Vandalico lib. il. cap. XXI. 
Opp. T. I. p. 2,87. et seq. , item cap. XXVIII. p. 3o5., 
modo autem Ae$av6ai Lebanthae , uel potius Leuan- 
thae, ex Lenguantan, uel Languantan deriuatum; nam 
Iustiniani aeuo iam @ Graecorum sonabat ut V Lati- 
num consonans , uel etiam ut Gu aut duplex VV bar- 
bararum nationum. Ideo apud eundem Procopium 
Vandali semper per /? hoc modo exprimuntur $avdiXoi. 
Idem Maltretus in Indice ad Procopii libros de Bellis 
uerbo Lebanthae nos admonet fortasse cosdem esse eos 
cum Leucathis. Caussam eorum defectionis a Romanis v 
quibuscum prius se adiunxerant ob delendum regnum 
Vandalorum , nobis aperit idem Procopius fuse De 
Bello Vandalico lib. il. cap. XXI. mox cit. , et per- 
stringit loco pariter citato Historiae Arcanae hoc modo: 
Quae Sergius Bacchi filius ( qui Tripolitanae prouinciae 
praeerat sub patruo Solomone praefecto praetorii Afri- 
cae ) commisit in Africa iam satis opportuno loco nar- 
rata sunt : eius enim caussa res malc gesta Romanis in 
ea prouincia; Leuathis iurata fides, conceptis ad Euan- 
gelium uerbis, qui ( quod mox praeterea dicendum) nec 
dolo malo ad Scrgium proficiscerentur , nec ullus esset 
suspicioni locus ; apparatis tamen epulis acceptos , ne- 
glecto sacramento , per scclus interfecit ; quae fuit origo 
non modo Solomonis ducis , sed Romanorum etiam , et 
Africanorum interitus. Haec autem contigerunt anno 
XVII. imperii Iustiniaui , ut notat idem auctor cit. 
cap. XXI. lib. il. De Bello Vand. p. 2,87. , qui aimus 
respondet anno Christi DXXXXIII. 



NOTAE. 169 

V. i45. subiectum flectere collum. In Fragm. de Laud. 
lustini u. 34-. desinit : 

. . , subiectaque ponere colla. 

V. 147. Iura. Ms. Laurea. 

V. 149« gentes domitare superbas. Ms. gcntes domare 
superbas. Feci domitare , ut uersus complerem mensu- 
ram non sine exemplo Auctoris nostri , qui De Lau- 
dibus lustini lib. nl. u. 140. finit : duros domitare ty- 
rannos. Hoc loci , et alibi persaepe prae oculis habet 
noster Poeta celebrem illum Virg. Aen. lib. VI. u. 853. 
de Romanis : 

Parcere subiectis , et clebellare superbos. 
V. infra lib. il. u. 368. 

V. i5a. In manibus referens, et te per cuncta gubemet. 
Ms. Immedius referens etc. Recole Psalm. LXXXX. 
u. 1. In manibus portabunt te. Fortasse pro gubernet , 
ut est in Codice , legendum erit : gubernans. 

V. i53. Prosperitate sua: titulis. Ms. Prosperitate sua. 
tictulis. Fortasse legendum erit : ut titulis. Nota hic 
prosperitatcm esse pro fauore , quem sensum non ex- 
ponunt lexicographi Latini , etsi iidem adnotarunt 
prosper uel prosperus idem esse ac favorevole Italice , 
idest fauens , ut est apud Forcellinum ; unde sicut ex 
faueo prouenit fauor, ita ex prospero uel prosper potuit 
effici prosperitas pro fauore. V. etiam infra u. 406. ubi 
rursus occurrit prosperitate Dei pro Dei fauore. 

V. i54- Pro meritis nos rite tuos uideamus. Ms. Pro 
meritis nos retecius uideamus. Etiam uideamus non satis 
clare expressum est in Codice. Aduerbio rite usus est 
Auctor etiam lib. I. De Laud. lust. u. 338. 

Hunc ueterem primi ritum non rite colebant. 



2,2. 



1^0 IN LIBRVM I. 

V. i55. Diulnisque oscula plantis. V. supra ad u. 119. 
ubi iam retuli De Laud. Tust. lib. I. u. i58. 

Plurima diuinis supplex dabat oscula plantis. 
V. i58. pietasque. Ms. pictasque. 
V. 159. nautas hortatur ouantes. Virg. Aen. lib. XI. 

U. 12-3. 

Tum socios (namque omnis eum stipata tegebat 
Turba ducum) sic incipiens hortatur ouantes. 
V. 161. Prima repercussis uerruntur marmora tonsis. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 28. 

. . . . et in lento luctantur marmore tonsae. 
In margine Codicis haec leguntur : Nota modum pro- 
prium nauigantium. 

V. 162,. urguent. Sic legebatur prius in Codice, hic, 
ut alibi , sed inde effectum fuit urgcnt. 

V. i65. abscondunt alta carinae. Ms. ascondunt alta 
carine. Virg. Georg. lib. I. u. 142. 

Alta petens , pelagoque alius trahit humida lina. 
Aen. lib. il. u. ao3. 

Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta. 
et lib. X. u. 687. 

Labitur alta secans. 
V. 166. centum. Ms. tentum. 
V. 168. aeratis aequoraproris. Virg. Aen. lib. IX. u. 133. 

Quot prius aeratae steterant ad litora prorae. 
V. 171« traiciens. Ms. traicias. 
V. 172. Seston Abydenus. Ms. Sexton abideus. 
V. 174. Et legit antiquae litus lacrimabile Troiae. In 
margine haec adest nota : Hic nautae demonstrant, ubi 
Troia fuit , et domus regia Priami et Aeneae. 
V. 176. priorum. Ms. priorem. 



NOTAE. 171 

V. 177-8. domus haec Aeneia longe , Arboribus quae 
septa iacet. Virg. Aen. lib. il. u. 299-800. 

quanquam secreta parcntis 

Anchisae domus , arboribusque obtecta recessit. 
V. 1 80. Dcmoleum hoc uictor prostrauit litore magnum. 
Virg. Acn. lib. V. u. 260-1. 

Loricam , quam Demoleo detraxcrat ipse 
Victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto. 
V. 181. Aeneas proauus. Fortasse est legendum pro- 
fugus , ut habet Ioh. L. de Bonis exscriptor Codicis 
in sua Ecloga X., quae inscribitur Mors, u. 106., ubi 
plures ex hisce uersibus intulit. A Virgilio etiam pro- 
fugus dicitur Aeneas. Aen. lib. I. u. 2. 

V. 186. Vt niger Memnon. Virg. Aen. lib. I. u. 49^« 

Eoasque acies , et nigri Memnonis arma. 
V. 188-9. bedatrix uirgo cateruis Penthesilea. Virg. 
Aen. lib. I. u. 49^~7* 

Penthesilea furcns 

Bellatrix , audetque uiris concurrere uirgo. 
V. 189. Rhesus qua nocte peremptus. Virg. Aen. 
lib. I. u. 473-5. 

Nec procul hinc Rhesi niueis tentoria uelis 
Agnoscit lacrimans , primo quae prodita somno 
Tydides multa uastabat caede cruentus. 
V. 190. Troilus utque puer forti congressus Achilli. Ms. 
Troilusque husque puer forti congressus achilli. In Ecl. X. 
cit. Ioh. L. de Bonis sic etiam incipit hic uersns ibi 
120. Troilusque usque cet. Virg. Aen. lib. I. u. 478-9. 
Parte alia fugiens amissis Troilus armis , 
Infelix puer , atque impar congressus Achilli. 
V. 191. Victor ApoUinea cecidit qua lege sagitta. 
Victor dicitur Achilles a Virg. Acn. lib. VI. u. 168., et 



1^2 IN LIBRVM I. 

ab Horatio lib. IV. Ode VI. u. 3-4. De illius morte 
Virg. Aen. lib. VI. u. 56-8. haec cecinit : 

Phoebe , 

Dardana qui Paridis direxti tela manusque 
Corpus in Aeacidae. 
V. 193. exhaustae incendia Troiae. Ms. exauste in- 
cendia troie. Sic etiam legitur ap. Ioh. L. de Bonis 
cit. Ecl. X. u. 12,3. in utroque Codice. An exustae? 
Virg. Aen. lib. il. u. 555. dixit Troiam incensam , et 
lib. VII. u. a 9 5-6. 

num incensa cremauit 

Troia uiros ? 
Imo quinque aliis in locis incensam eandem urb- n dixit. 
V. 196. totper uada caerula. Virg. Aen. lib. VII. u. 198. 

Litus ad Ausonium tot per uada caerula uexit. 
V. 197. narrantes. Ms. narrantis , quod poterat tueri 
auctoritate Sosipatri Carisii lib. I. , qui regulam a Pri- 
sciano traditam , quam uide paulo supra ad u. 114»* 
transfert etiam ad alia nomina , tertiae declinationis , 
quae crescunt genitiuo. 

V. 198. Audiit. Ms. Audit. Virg. Aen. lib. VIII. u. 5 16. 
Audiit et Triuiae longe lacus : audiit amnis. 

V. 2,02,-3 mater quoque filia regis , 

et nunc pater ipse Iohannes. 

Confer Alemannum in Notis ad Procopii Historiam 
Arcanam Edit. Lugd. p. 69. uel Paris. p. 139., ubi 
inter parentes Iustiniani Imp. n. 39. Stemmatis eiusdem 
adest Iohannes ( idem ac noster ) Vitaliani Consulis 
nepos , Iustinae Germani filiae maritus. Haec autem Iu- 
stina uocari merito potuit filia regis a nostro Poeta , 
utpote Germani filia , qui fuit Iustiniani Augusti ex 
fratre nepos : iuxta illud Seruii ad Virgilii Ecl. nl. 



NOTAE. 173 

u. 106. Regum nomina, non quoniam ipsi ( Hyacinthus 
et Aiax ) regcs fuerunt , sed quia regum filii , ut Ma- 
gnum reginae sed enim miseratus amorem. cum de Ariadne 
diceret Pasiphaes reginae filia. Confer etiam Praefatio- 
nem nostram , ubi de Iohanne Poematis heroe disse- 
ruimus. Videatur praeterea Glossarium ad Scriptores me- 
diae et infimae Latinitatis auctorc Du Cange ex Ed. 
Monachor. S. Mauri , et Glossar. nouum Carpentier 
Verbo : Rex , Reges , filii regum. 

V. 2,04. pertentant gaudia mentem. Virg. Aen. lib. V. 
u. 828. 

Gnvdia pertentant mentem. 
It. lib. »a u. 5o6. 

Zatonae tacitum pertentant gaudia pectus. 

V. 206. Per mare ueliuolum. Virg. Acn. lib. I. u. 228. 
Despicicns mare ueliuolum. 

V. 207. Vnica Romanis rebus spcs altera , Petrus. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 168. 

Et iuxta Ascanius , magnae spes altera Romae. 

V. 208. Labitur Aegcum classis. Virg. Aen. lib.VIII. u.91. 
Labitur uncta uadis abies. 

V. 209. Haud secus Adriacis. Mare Adriacum etiam 
Ionium ab antiquis uocabatur, uel hoc pars erat illius: 
unde intelligimus , quomodo diuus Paullus ex Creta 
nauigans in Adria ( Act. cap. XXVII. u. 27. ) appulit 
Melitam insulam prope Siciliam , non uero , ut aliqui 
uolunt , Melitam alteram uulgo nunc Melcda in sinu 
Adriatico sitam. Imo Procopius ipse De Bello Vand. 
lib. I. cap. XIV. p. 212. Adriaticum mare usque ad 
Tyrrhenum extendit , cum dicit de Belisarii classe 
Africam aduentante sic : Sublatis confcstim uelis, Clas- 
sem aduertunt ad Gaulum et Melitam insulas , quibus 



1^4 IN LIBRVM I. 

mare Adriaticum a Tyrrheno dirimitur. Videndi sunt 
circa hane quaestionem diu agitatam Christoph. Cel- 
larius Dissert. de Amoenitatibus historicis et geographicis 
ex Itineribus D. Pauli Ap. collectis n. XXVI. in The- 
sauro Antiquitatum Sacrarum Vgolini T. VII. p. MCXCVII., 
Car. Iosephus a S. Floriano Navigazione delV Apostolo 
Paolo da Cesarea a Malta in Raccolta Milanese del- 
V anno 1^56. f.° 2,5. 26. et 27. iterumque edita Me- 
diolani 1757. in calce ad eiusdem auctoris Fonda- 
zione della Chiesa cTAquileja , et Agius de Soldanis 
Discorso apologetico contro la Dissertazione descritta dal 
Ladvocat intorno il Naufragio di S. Paolo con una 
Lettera contra le Opere composte dal Sig. Ab. Sciuliaga 
Venetiis 1758., ubi p. 2. et 3. recensentur plures alii 
auctores , qui pugnarunt pro Melita Sicula. Quibus 
adiicendus est etiam liber Venetiis editus anno 1763. 
sic inscriptus : Critica de Critici moderni , che dalV an- 
110 1730 infino al 1760 scrissero sulla Controversia del 
Naufragio di S. Paolo Apostolo , descritto rce' Capi 27. 
e 28. degll Atti Apostolici : diretta a Filalete Epifane 
da Nonio Catiniano Gravanti M. D. A. R. D. I. E. B. 
L. B. P. Pro Melita autem Illyrici scripserunt praeter 
citatum Ladaocat, Ign. Georgius opus, cui titulus: D. 
Paulus Apostolus in Mari , quod nunc Venetus sinus 
dicitur , naufragus , et Melitae Dalmatensis insulae, post 
naufragium hospes. Venetiis 1730. et Steph. Sciuliaga 
citatus pluribus opusculis tum Italice tum Latine editis. 

V. 210. Ocius alta secat. Virg. Aen. lib. X. u. 687. 
Labitur alta secans. 

V. eod. Siculas mox contigit oras. Virg. Aen. lib. nl. 
u. 4.10-1. 

Ast ubi digressum Siculae se admouerit orae 
Ventus. 



NOTAE. 175 

Corippus De Laud. Iust. lib. I. u. 197. 

Limen ut augustae sacro pcde contiglt aulae. 
lib. 11I. u. 1. 

Contigit ut princeps augusti limina tecti. 
et u. 3oo. 

Nunc ripas Scythici uictor rex contigit Istn. 
et lib. Inl. u. 248. 

Contigit ut sacrae felicia limina portae. 
Haec congessi auctoris nostri exempla eiusdem uocis, 
quia in Codice nostro uox contigit non est adeo clara. 
Fortasse prius erat attigit , quod correctum uidetui 
fuisse ab ipso exscriptore Codicis in contigit. 

V. 2,11. omne. Scias oportet, hanc uocem non satis 
claram apparere in Codice , ubi saltem de postrema 
littera e nequit dubitari. 

V. 21 3. Scylla biformis. Virg. Aen. lib. VI. u. 286. 
desinit : Scyllaeque biformis. 

V. 216. Quamquam hic alternae coeant confinia terrae. 
Ms. alterne , quia semper negligit diphthongos. Puto 
hic esse alternae poetice pro utriusque , ut apud Sta- 

tium Lib. I. Silua nl. u. 25 Nec te mitissimus amnis 

Diuidit: alternas seruant praetoria ripas. 

V. 218. numquam placata Charybdis. Virg. Aen. lib. 11I. 
u. 4 2,0 implacata Charybdis. 

V. 219. liquidas reuomens nec sorbuit undas. Ms. li- 
quidas remonens nec sorbuit undas. Virg. Aen. lib. 11I. 
u. 422-3. de Charybdi agens subiungit : Sorbet in ab- 
mptum fluctus , rursusque sub auras Erigit alternos cet. 

V. 221. Arboribus. Ms. Alboribus. 

V. 222. intrate. Ms. intrare. 

V. 225. socios hortatur ouantcs. V. supra u. 159. et 
notam in eundem. 



I76 IN LIBRVM I. 

V. 2,29. Caucana Sicani iuxta iacet arua Pachyni. 
De portu Caucana in Sicilia uide Procopium De Bello 
Vandalico lib. I. cap. XIV. p. 2,11. et seqq., ubi nar- 
rat eodem in portu stetisse etiam classem Belisarii, 
cum in Africam proficisceretur. Confer etiam Historiam 
Miscellam lib. XVI. ap. Murator. Rerum Italicar. Scrip- 
tores T. I. p. io5. , et Cluuerii Siciliam antiq. lib. I. 
cap. XIV. p. 190 et seq. edit. uet. et p. 22,3. edit. 
nouae in Thesauro Antiquitatum et Historiar. Siciliae 
Graeuii et Burmani T. I. In quantitate uocis Sicana 
secutus est Corippus Ausonium , qui in Gripho u. 46. 
priores syllabas produxit. 

Hinc Bromii quadrantal, et hinc Sicana medimna. 

V. 23 1. morsu perstrinxit obunco. De aquilae rostro 
Claudian. ait De Bello Gildonico , Carm. XV. u. 470. 
morsu partitur obunco. 

V. 232. stelliferus maris asperat hesperus undas. Ms. 
stelliferas maris asperat hesperus undas. Vig. Aen. lib. nl. 
u. 285. 

Et glacialis hiems aquilonibus asperat undas. 

V. 233. tetram caligine noctem. Ms. terram caligine 
noctem. Poteram corrigere : tetra , ut dixit Cic. pro 
Lege Agrar. Or. il. c. 17. tetrae tenebrae et caligo: sed 
pro tetram est Lucan. Phars. lib. IV. u. 172. 
Tetra nimborum nocte coorta. 

V. 242. surgebat. Ms. surgebant. 

V. 243. cum tristis imago. In margine est : Visio. 

V. 25o. Meque rogas , uultu minitans ? Ms. Meque 
rogas ? uultu minitans ? 

V. 25 1. Horrida sulfureis. Ms. Orrida sulfuriis. 

V. eod. monstris. Ms. mostris. 

V. 253. claro deiectus olympo. Ms. oculo deiettas olimpho. 



NCrTAE. I77 

V. 2,54. itnitantia. Ms. minitantia. 

V. 257. tetrae caliginis umbra. Ms. terre caliginis 
umbra. V. supra ad u. 233. 

V. 258. serf rursus ab alto. In margine : Alia uisio. 
S. Cyprianus fortasse est ille , qui hic apparet Iohan- 
ni , cum de eodem S. Antistite Carthaginiensi et Mar- 
tyre haec etiam Prudentius cecinerit Peristeph. Hymn. 

XII. u. 99-100 Tenet ille regna caeli , 

Nec minus inuolitat terris, nec ab hoc recedit orbc. 
Imo Procopius ipse Dc Bello Vandalico lib. I. cap. XXI. 
p. 227. Opp. T. I. Ed. Paris. 1662. narrat de pro- 
fanatione templi eidem Martyri sacro per Arianos 
Vandalos peracta ( uersione utor Claudii Maltreti ) 
moestis et animi dubiis Afris Cyprianum saepe uisum in 
somnis dixisse , ne sua causa Christianos haberet soli- 
citos ; futurum cnim tempus , cum ipse factam sibi iniu- 
riam ulcisceretur. De uariis apparitionibus huiusce Sancti 
uide Acta Sanctorum Septembris T. I11I. p. 334- et seqq. 
Fateor tamen potuisse poetam innuere S. Laetum Episco- 
pum Neptitanum et Martyrem , de quo Victor Tuno- 
nensis in Chronico ad ann. Christi DXXXIIII. haec re- 
liquit: Iustiniano IV. Cos. lustinianus imper. uisitatione 
Laeti episcopi ab Huncrico Vandalorum rege martyris facti , 
exercitum in Africam , Belisario magistro militum duce , 
contra Vandalos mittit. Iohannes autem Limpenus de 
eodem Sancto agens int. Acta Sanctorum Septcmbris 
T. il. p. 682. sub die VI. eiusdem mensis, post relata 
uerba Tunonensis eam apparitionem refellit, haec sub- 
dens : Similia ex eiusdem Victoris Chronico haud dubie 
accepta , leguntur apud S. Isidorum Hispalensem in 
Historia Vandalorum. At utroque antiquior Procopius 
Caesariensis , qui Constantinopoli degebat , cum bellum 

23 



I y8 IN LIBB.VM I. 

aducrsus Wandalos Iustinianus anno Christi DXXXIII 
wsciperet , episcopum quemdam Dei monitu cx Orientc 
illum aduenisse asserit , cuius exhortatione incitatus im- 
perator bellum istud dccreuerit. Subinde recitat , quae 
Procopius narrat hac super re De Bello Vandalico 
lib. I. cap. X. p. ao3. , et concludit : Sed imperato- 
rcm istum ad Wandalos debellandos inductum fuissc 
uisitatione Lacti episcopi , ut Victor Tunonensis scribit , 
luto credi nequit, nisi Procopii aduersantis grauior aucto- 
ritas eleuetur. Equidem hoc in casu Procopii aucto- 
ritas praeferri debet illi Victoris , cuius etiam fidem 
suspectam merito reddit mihi Oltrocchius in Historia. 
Ecclesiae Mediolanensis Ligustica p. 32,9. , ubi illum 
Graecae hunc Punicae fidei Scriptorem uocat. 

V. 2,62,. Continuitque manum, sanctoque haec addidit ore. 
In Ms. deest haec : unde claudicabat uersus. Illud ad- 
didi ex Virg. Aen. lib. il. u. 593. 

Continuit ; roscoque hacc insuper addidit ore. 
et lib. VII. u. 4-5 1« rabidoque haec addidit ore. 
V. 2,63. concitet. Ms. concitat. 

V. 266. Virque Dei. Sic uocantur tum Angelus, qui 
apparuit matri Sampsonis Iucl. C. XIII. u. 6. et 8. ; 
tum Samuel Reg. lib. I. C. VIIII. u. 6. et seqq. , nec 
non alii prophetae uel Sancti passim in sacris Bibliis, 
et apud scriptores ecclesiasticos. 

V. 267. CLaudere nitentem. Ms. Claude renitentem. 
V. eod. mente benigna. Sic erat prius etiam in Co- 
dice ; sed a prima manu factum est postmodum beni- 
gnus. Pro lectione, quam praetuli, est Virg. Aen. lib. I. 
u. 3o8. qui desinit : mentemque benignam. 
V. 270. Erexit. Ms. Exexit. 



NOTAE. I79 

V. eod. Zampadas ignis. Ms. lampacHs ignis , quae 
lectio tueri potest, sumendo ignis pro ignes „• sed lam- 
pades ignis habent etiam sacra Biblia , ut Cant. cap. 
XIII. u. 6. et Mac. lib. I. cap. VI. u. 39., nusquam 
uero reperi lampaclis ignes. Rursus post hunc uersum, 
cum hic etiam periisset folium respondens alteri, de 
quo iam supra memini ad u. 22. , desunt circiter 
alii LXII. uersus ad minus , uel paulo plures ; nam 
folia antecedentia totidem constant uersibus , et sub- 
sequens continet uersus LXV., nempe XXXII. in priori 
pagina , et XXXIII. pagina uersa. 

V. 274* sustentant lintea. Ms. substant linthea. 

V. 275. uelis. Ms. ullis. 

V. 279. Sortc trahit. Virg. Aen. lib. I. u. 5 12. 
aut sorte trahebat. 

V. 281. suam. Ms. suum. 

V. 284. Vt. Ms. Ve. 

V. 286. Omnipotcns. In margine est : Oratio. 

V. 289. tibi militat aer. Claudian. De 11I. Consulatu 
Honorii. Carm. VII. u. 97. 

cui militat acther. 

V. 290. arcluus intonat acther. Virg. Georg. lib. I. u. 324. 

ruit arduus aethcr. 

Aen. lib. VIII. u. 239. iuxta aliquos : 

maximus intonat acther. 

et lib. X. u. 102. 

silet arduus acther. 

V. 291. turbatur machina mundi. Ms. turbatur ma- 

ghina mundi; sed Iohannes L. De Bonis in Poemate pro 

Galeatio Vicccomite Duce Mcdidlani lib. I. iuxta Cod. 

A. 274« u - 986. uel iuxta Cod. A. 27$. u. 909. habet: 

turbatur machina mundi. 



l8o I"N LIBRVM I. 

Lucret. lib. "V. u. 77. 

ruet moles et machina mundi. 

V. 3oo. tua sum praecepta. Ms. tu s . . precetta. Clare 
est in Codice tu, sed sequens uox, quae fuit a prima 
manu correcta , est ualde dubia. Fortasse ex scis ef- 
fectum est sum. 

V. 3oi. fauens. An parens? Sed pro lectione Codicis 
est Virg. Georg. lib. I. u. 18. 

Adsis , o Tegcaee , fauens. 
V. 3o2. tantaeque pius succurre ruinae. Ms. tantequc 
pius seruirc ruine. Virg. Aen. lib. IX. u. 290. desinit : 
et succurre relictae. 

et u. 4°4- 

tu praesens nostro succurre labori. ■ 

Imo auctor noster infra lib. VI. u. ioa-3. 
........ nostraeque ruinae 

Festinus succwre. 
V. 3o3. damnant. Ms. dampnant. 
V. 3o5. Pro Petro nunc parce meo. Ms. Protcrio nunc 
parge (uel perge per compendium) meo. 

V. 3o6. Haesit in ore sonus. Ms. Exit in ore sonus. 
Virg. Aen. lib. il. u. 774. et lib. 11I. u. 48. 

Obstupui , steteruntque comae, ct uox faucibus hacsit. 
It. lib. IV. u. 280. et lib. XII. u. 868. 

Arrectaeque horrore comae, et uox faucibus haesit. 
V. 307. crura. Ms. clura. 

V. 309. ingentes gemitus ad sidera tollit. Virg. Aen. 
lib. il. u. 222. 

Clamores simul horrendos ad sidera tollit. 
V. 3 10. Talibus orantis. De Laud. Justini lib. I. u. iS^- 

Talibus orabat cet. 
V. 3n. Suspiciens. Ms. Subspiciens. An Suscipiens? 
V. lib. VI. u. 108. 



NOTAE. 1 8 1 

V. eod. ualidis mitescere ucntis. Apud Gell. lib. XVI. 
cap. XI. ualidus uocatur uentus, ut et in sacris litteris 

Matth. Euan*. C. XIV. u. 3o. uidens uero ucntum ua- 

o 

lidum etc. , et Iac. Epist. cap. nl. u. 4- Ecce ct naues, 
cum mamae sint , ct a ualidis uentis minentur etc. 

V. 3 ia. Impcrat. Matth. cap. VIII. u. 26. impcrauit 
ucntis ct mari, ct facta est tranquillitas magna; et Luc. 
cap. VIII. u. 25. et uentis et mari impcrat, ct obediunt ci. 

V. eod. ct clauso frangi sub monte proccllae. Ms. ct 
clauso montcque procelle. Adieci frangi ad complemen- 
tum uersus ex Claud. Carm. XXXIII. lib. I. De Raptu 
Proserp. U. 7S. . . . et fractae redeunt in claustra procellae. 

V. 3i3. tenuato uellere nubes. Ms. tenuuto uellere nu- 
bes. Virg. Gcorg. lib. 1. u. 397. 

Tenuia nec lanae per caclum uellera ferri. 
Quod Forcellinus ia Lexico explicat : hoc est nubes 
ucllciwn instar. Sic Lucan. Phars. lib. IV. u. 124. 
Et par Phoebus aquis densas in uellera nubes 
Sparserat. 

V. 32i. Iam propius propiusque. Ms. lam proprius 
propriusque. 

V. 324. indomitas martis cognouit harenas. Pro ha- 
renas in Codice est habenas. Puto Poetam Martis ha- 
renas uocauisse Africam uel propter bella fere conti- 
nua ibi habita a Romanis , uel propter bellicosum 
populum Africam incolentem. Idcirco narrant, qui de 
origine Carthaginis scripserunt, inuentum fuisse caput 
equi , qui Marti est sacer , in eius fuudamentis. Idem 
caput exhibent antiqui nummi illius urbis , quorum 
plures aurei argentei et aerei exstant etiam in Mu- 
seo Triuultio. 

V. 32,5. Monstrum ! Ms. mostrum. 



l82 IN LIBRVM I. 

V. 32,6. crispantes. Ms. grispantcs. 

V. 32,7. fauilla. Ms. fauilie. 

V. 32,8. aethram. Ms. ethera. 

V. 329. et in Ms. etiam. 

V. 33o. conuoluens. An comburens ? 

V. 334' miscrae. Ms. miserie. 

V. 336. Haud aliter. Ms. J!ut aliter. Nota, quod Vir- 
gilins octies incipit uersum ex hisce uocibus : Haud 
alitcr ; nempe Aen. lib. IV. u. 256., lib. V. u. $92., 
lib. IX. u. 554. et 797., lib. X. u. 36o. et 716, lib. 
XI. u. 7S7. , et lib. XII. u. 723. 

V. 338. Flammiuomis. Iuuencus in Prooem. u. 23. 
Flammiuoma descendens nube coruscans iudex. 

V. eod. ni. Ms. in. V. et iufra lib. il. u. 82. 

V. eod. fulmine summo. Claudian. De Magnete. Carm. 
XXXXVIII. u. 52. 

Tu magnum superas fulmen. 
Ibi Pyrrhus interpres ait : Tu uincis summum fulmen. 

V. 340. rcstinguens. Ms. restringens. 

V. 34 !• succurrere. Ms. succurre. 

V. 348. uertere proras cet. Ms. uertice ploras cet. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 3. 

Obuertunt pelago proras. 
et lib. VII. u. 35-6. 

Flectere iter sociis , terraeque aduertere proras 
Imperat ; et laetus fluuio succedit opaco. 

V. 349. et notae laetus successit arenae. Virg. Aen. 
lib. V. u. 34. 

Et tandem laeti notae aduertuntur arenae. 

V. 35o. Litora Byzacii. Ms. Litora bizarii. V. Procop. 
De Bello Vandalico lib. il. cap. XXVIII. Opp. T. I. 
p. 3o5. 



NOTAE. 1 83 

V. 35 1. Tdlure opposita. Ms. Opposita tellure. 

V. 352,. curuis statio concessa carinis. Ms. curuis statio 
est cessa carinis. Fortasse compendium c fuit scriptum 
pro consimili c. Illud autem usurpatum semper fuit 
pro cst, istud uero pro con. Virg. Georg. lib. I. u. 36o. 
Iam sibi tum curuis male temperat unda carinis. 
Aen. lib. il. u. 2,3. et statio malejida carinis. 
et u. 179. et curuis secum aduexere carinis. 

V. 353. nimium uada salsa. Ms. minius salsa unda. 
Virg. Acn. lib. V. u. i58. 

et longae sulcant uada salsa carinae. 

V. 357. Confractum. Ms. Conflactum. 

V. 36 1. miserae. Ms. miserie 3 ut paulo supra u. 334- 

V. 36a. Et pelagi. Ms. Et pcllagi. 

V. 364. fugiantque. Ms. fugiunt absque copula. 

V. 365. portuque petunt uada tuta quieto. Ms. portis- 
tpue petunt uada tuta quictc. 

V. 367. Tempore quo Libycas Belisarius tetigit oras. 
Belisarium Africam appulisse nos docet Paulus diaco- 
nus libro XVIII. superaddito Historiac Eutropii, ubi 
ait , quod Iustinianus per Belisarium Vandalorum gen- 
tcm 3 capto eorum rege Gilimere , usque ad internecionem 
deleuit 3 Africamque totam post annos LXXXXVI. im~ 
perio Romano restituit. Sed res praeclare gestas annis 
DXXXIII. et DXXXIIII. a Belisario fusius descripsit 
Procopius ( qui eum secutus fuerat in illa expeditio- 
ne , utpote illius a secretis ) libris duobus Dc Bcllo 
Vandalico inscriptis. 

V. 369. Caput dixere Vadorum. Procopius Dc Bcllo 
Vand. lib. I. cap. XIIII. p. 212. Ibi ( prope Melitam ) 
exortus eurus classem ( Belisarii ) postridic ad illam litoris 
Africae partem tulit , ubi est Capuduada : sic lingua 



184 1N LIBRVM I. 

Romani sua locum appellant , unde ad Carthaginem 
dierum V. iter cst uiro expedito. 

V. 373. ancora morsu. Ms. arcora morsu. Virg. Aen. 
lib. I. u. 1^3. 

.... unco non alligat ancora morsu. 

V. 38 1. Geilamir. Procopius , qui huius postremi 
regis Vandalorum historiam fuse narrat a cap. VIIII. 
libri I. usque ad cap. VIIII. libri il. De Bello Vand. 
Graece eius nomen scribit Te/lifiep. Apud Paulum Dia- 
conum uocatur Gilimeres, et Gelimeres passim apud alios 
Scriptores ; sed Geilimer est in Chronico Victoris Tu- 
nonensis ad annum DXXXIIII. In nostro autem Codice 
semper est Geilamir , quod rectius puto , nam etiam 
eius numus argenteus parui moduli ( quinarium uo- 
cant ) exstat , cum epigraphe D. N. R. uel Rex Gei- 
lamir circa eius caput diademate cinctum cum palu- 
damento ad pectus. Vide Mionnet opere Gallice in- 
scripto De la Raretd et du Prix des Mddailles Romaines , 
pag. 499. De eodem Geilamir uide etiam infra lib. 11I. 
u. 17. Is per uim regnum Vandalicum in Africa occu- 
pauit exauctorato Hilderico et in custodiam tradito anno 
DXXX. , ac postmodum uita orbato anno DXXXIII. , 
cum Belisarius in Vandalos bellum gereret , a quo 
tandem superatus , et captiuus ductus fuit Gonstanti- 
nopolim anno DXXXIIII. 

V. 383. Hic Libycas potauit aquas , hoc md,rgine fossas. 
Ms. pro margine habet magine. Ouid. Metam. lib. I. u. i3. 

, nec brachia longo 

Margine porrexit Amphitrite. 
Stat. Theb. lib. 11I. n. 407. 

Soluerat Hesperii deuexo margine ponti. 
Procop. De JBello Vand. lib. I. cap. XV. p. 2,1 5. post 



NOTAE. l85 

narratam exscensionem exercitus Belisarii in Africam, 
ait: Mox dcsignato quodam loco in litorc, mditibus nautis- 
que impcrat magistcr militiac, uti fossam pcrcutiant, ac 
circumstr-uant uallum. ILlico gcstus est mos : et quoniam 
ingens multitudo operi incumbebat , studiumquc cum ipse 
timor , tum magistri militum uox atque hortatus cxcita- 
bant ; eodcm die perducta fossa , uallum confectum , ct 
pali circum ubique depacti sunt. Eo loci res fossoribus 
accidit admiratione dignissima. Solo fons ubcr emicuit : 
cuiusmodi munus in Byzacio nouum , coquc magis mi- 
rum exstitit , quod pcraridus is locus erat. 

V. 385. tumulus. Ms. turnidus. 

V. 390. germano pariter comitante bcato. Ammian. 
Marcell. Hist. lib. XXV. cap. 3. al. 11. Anatolium 
quaesiuit officiorum magistrum: qucm, cum beatum fuisse 
Sallustius respondisset, Praefectus intellcxit occisum. Hic 
germanus lohannis uocatur Pappus a Procopio , qui 
eiusdem meminit non semel in libris Dc Bello Vand. ; 
nempe lib. I. cap. XI. p. 2,o5. exercitum Belisarii de- 
scribens ait : Romanorum militum ductorcs crant , equi- 
tum quidem Rufinus et Aigan domcstici Belisarii , Bar- 
batus item ct Pappus; peditum uero Theodorus etc. Item 
lib. il. cap. 11I. p. 2,4°- rursus aciem Romanam de- 
scribens Procopius haec habet : Cornu dexterum tene- 
bant Pappus , Barbatus , Aigan , et quicumque numeris 
equcstribus imperabant etc. Tandem cap. XVII. eiusdem 
libri il. rursus describens Procopius aciem Romanam 
sub Germano in Africa , postquam inde secundo Be- 
lisarius discesserat, sic ait p. 278. : A laeua pcditatus 
stctit ipse (^Germanus^) cum lectissimis cquitum , et qui 
Byzantio cum co uencrant: caeteros in cornu dextero, non 
in unum coactos , sed in tria diuisos agmina , statuit , 

24 



l86 IN LIERVM I. 

quorum primum Ildiger , alterum Theodorus Cappadox , 
postremum, quod maius crat, Tohannes Pappi frater dw 
cebat. Etiam ibidem cap. XXVIII. p. 3o5. ubi perstrin- 
git Procopius bella, fusius descripta hoc in Poemate, 
rursus dixit : Reuocato Artabane , lohanncm Pappi 
fratrem , militum pcr Africam magistmm ( Iustinianus ) 
creauit , ei nullo consorte addito. Hinc constat Iohan- 
nem Pappi fratrem eundem esse ac Iohannem Dyrra- 
chinum, atque uirum Iustinae filiae Germani, ut innui 
ad u. 2o3. huiusce libri. 

V. 395. sociusquc. Ms. sotiosque. 

V. 399. superas. Ms. separas. 

V. eod. genitoris imago. Virg. Acn. lib. il. u. 56o. 
subiit cari gcnitoris imdgo. 

V. 400. Pampus. Ms. lampus , unde feci Pampus , 
ut magis accederem ad Procopium , qui eum uocat 
Pappum. In expeditione Africana Belisarii fuit ille Pap- 
pus, Iohannis nostri frater, unus ex ductoribus equi- 
tum Romanorum, ut constat ex lib. I. De Bello Vand. 
cap. XI. p. 2,1 5. et lib. il. cap. 11I. p. 240. locis mox 
relatis in nota ad u. 390. , ubi tamen de extremo eius 
fato nihil reperi. 

V. 401. Stygias. Ms. scias. Virg. Aen. lib. VII. u. 773. 
Stygias detrusit acl undas. 

V, 4°6- Prosperitate Dei. V. supra ad u. i53. ubi 
innui prosperitatem sumi a nostro Poeta pro fauore. 

V. 4 12 " ua *cuas tacuisse domos. Vig. Aen. lib. Inl. 
u. 5 2 5. Cum tacet omnis ager. 

V. 4 ! 5* Tyrios . . . muros , nempe Carthaginis , ut 
Virg. Aen. lib. I. u. 2,4. Tyrias arces , et u. 344« ^93. 
et 5^2. Tyriam urbem, dixit Carthaginem. Imo lib. I11I. 
u. 224. aperte legitur : Tyria Canhagine. 






NOTAE. 1 87 

V. 420. incitat iram. Virg. Aen. lib. XI. pariter 
u. 728. desinit : incitat iras. 

V. 422. cxcita iuucntus. Lucan. Phars. lib. I. u. 239. 
stratisque excita iuuentus 

V. 424. acre recuruo. Virg. Acn. lib. VII. u. 5i3. de- 
sinit : cornuque recuruo. 

V. 425. raucisoni succcndunt proclia cantus. Ms. cantu. 
Lucr. lib. il. u. 623. raucisonoque minantur cornua cantu. 
et lib. V. u. 1084. Raucisonos cantus. 

V. 4 a 6. crumpunt agmina portis. Virg. Georg. lib. Iill. 
u. 78. Erumpunt portis. 

V. 429. Millc uiis. Virg. ^erc. lib. V. u. $90. incipit 
similiter : Mille uiis. 

V. eod. pulsuque pedum gcmit arida tellus. Ms. cur- 
suque pcdum cet., quod non congruit cum iis , quae 
sunt in superiori uersu : peditum pars lenta mouetur. 
Quare correxi ex Virg. Aen. lib. VII. u. 722. et lib» 
XII. u. 44^* • * • pulsuque pedum tremit excita tellus. 

V. 433. concitus ira. Ms. cocitus ira. Virg. Acn. lib. 
VIIII. u. 694. desinit : 

..... atquc immani concitus ira. 

V. 4^4- f uc osue uolcns arcere malignos. Virg. Georg. 
lib. I11I. u. 168. et Aen. lib. I. u. 439. 

Ignauum fucos pccus a praesepibus arcent. 

V. 4^6- linquunt. Ms. liquut. 

V. 4'^7' r&ucisque acuunt stridoribus hostes. Ms. ma- 
gnisque canunt cet. Virg. Acn. lib. XII. de apibus 
ait u. 590. 

..... magnisque acuunt stridoribus iras. 
Conf. ibid. u. 108. Acneas acuit Martem. 

V. 4^8. Haud secus. Ms. Aud secus. Sic. Virg. incipit 
Aen. lib. il. u. 382. lib. Inl. u. 447. lib. VIII. u. 414. 
lib. XI. u. 814. et lib. XII. u. 9. et 124. 



I 88 IN LIBRVM I. 

V. 43o. procedere. Ms. prodcre. 

V. 440. Hinc seges aeratis horrescit spissa maniplis. 
Ms. Hinc seges aratis cet. Virg. Asn. lib. VII. u. yo3. 
et lib. VIIII. u. 463. dixit aeratas acies. Poteram cor- 
rigere armatis , ut feci infra lib. il. u. 33. ; sed hoc 
loci praetuli aeratis ob subsequens horrescit ; ut Virg. 
Aen. lib. VII. u. 5a6. 

Horrescit strictis seges ensibus , acraque fulgent. 

V. 44 1 " 2, latis 

Amia sonant humcris. Hastae cet. 
Ms. aste. Virg. Acn. lib. I11I. u. 149. 

Tela sonant humeris. 
et lib. VIIII. u. 7 25. 

Obnixus latis humeris. 
V. 443. Loricaeque graues , et stantes uertice cristae. 
Ms. Litoreeque cet. In cit. Poemate Ioh. L. De Bonis 
legitur sic hic uersus 170. lib. I. immutatus : 

Et galee summoque micant in uertice criste. 
Virg. Aen. lib. 11I. u. 467-8. 

Loricam conscrtam hamis , auroque tiilicem , 

Et conum insignis galeae , cristasque comantes. 
it. lib. VI. u. 779. 

. . . Viden ut geminae stant uertice cristae ? 
et lib. XII. u. 88-9. 

Circumdat loricam humeris ; simul aptat habendo 

Enscmque , clipeumque , et rubrae cornua cristae. 
et u. 431-2. 

hastamque coruscat. 

Postquam habilis lateri clipeus, loricaque tergo est. 
V. 444* V l u i tur inde nouus densa caligine puluis. 
Cit. in Poemate lib. I. u. 171. sic legitur : 

Voluitur obscurus densa caligine puluis. 



NOTAE. I09 

Virg. Aen. lib. XI. u. 876-7. 

Voluitur ad muros caliginc turbidus atra 
Puluis. 

V. 44S. assidue. Ms. assiduas. Quinquies usus est 
etiam Virg. aduerbio assiduc. 

V. 447* Ip se inter primos exhortans. Ms. pro hac 
postrema uoce habet exorta. Virg. Acn. lib. il. u. 479« 
lib. VII. u. 783. et lib. XII. u. 579. incipit pariter : 
Ipsc inter primos. Plin. Hist. Nat. lib. il. cap. CVII. 
Milites ad ultioncm cxhortanti. 

V. 449* * n P ersi de. Ms. imperfide. De pugnis in Per- 
side gestis a Iohanne, uide supra u. 58. et seqq. , et 
notas in eadem loca. 

V. 4^°« sensus flammare uirorum. Sil. lib. I. u. 55. 
Iuuenum facta ad mauortia flammat. 

V. 45 1. Ni martis laudaret opus. Virg. Aen. lib. VIII. 
u. 5 16. grauc Martis opus. 

V. 45a. gentili carmine. Prud. In Symmach. lib. I. 
u. 576. Gentilcsque nugae. 

V. 4^4- auo ucllent fata , mouebat. Ms. quid uellcnt 
cet. Virg. Acn. lib. V. u. 709. 

Nate dea, quo fata trahunt , retrahuntque 3 scquamur. 

V. 4^6. artus. Ms. arcus. 

V. 4^8. crebris. Ms. crebis. 

V. 4^9* fixisset. Ms. fississet. 

V. 461- Byzacii carpebat iter , quo Antonia castra. 
Ms. Bizarii carpcbat itcr quc cet. Antonia Castra ignota 
fuere uel ipsi Cellario , qui tantum recenset in Africa 
Castra Cornclia prope Carthaginem p. i53. ; et Castra 
Germanorum in Mauretania Caesariensi p. 194. In Africa 
quoque Christiana nuper edita a Cl. Morcellio , ubi 
inueni Castia Galbae , Castra Scueri , et Castra noua , 



IQO IN LIBRVM I. 

frustra quaesiui Castra Antonia , nisi eaclem sint ac 
illud Forum Antonianum prouinciae Byzacenae, de quo 
uide ibid. T. I. p. 161. Vtrum nomen traxerint ea 
Castra a M. Antonio Illuiro , aut ab eius Legionibus 
in Africa degentibus sub Praefecto Pinario Scarpo anno 
Christi XXXI. secundum computum uulgarem , uel 
potius , quod probabilius uidetur, ab utroque M. An- 
tonio Gordiano , uiderint eruditi. Horum praecipue 
gratia frontem poematis ornare uolui imagine Gordiani 
senioris sacrificantis adstante Africa ex anaglyptica prae- 
grandi gemma nondum edita Musei Triuultiani. Hic 
tantum addam, quod in Thesauro eruditionis scholasticae 
Basil. Fabri aucto a Cellario col. 4^7- Edit. Lips. 1681. 
uel col. 43i. Edit. pariter Lipsiensis 1696. uerbo 
Castra , legitur : Hierosolymis quoque urbana castra 
( praetoria , ubi praetorianus miles continebatur ) ha- 
bita recipiendo praesidio D. Lucas indicat Act. Apost. 
cap. 21. u. 34. et 3^. Vbi castrorum nomine , procul 
dubio Antonia intelligenda : quibus pro arce usos JRoma- 
nos losephus auctor cst. De militia Antonii Illuiri in 
Africa uidendus Cassius Dio Historia Rom. lib. LI. 
cap. V. et Orosius Hist. lib. VI. cap. XVIIII. Confer 
etiam Eckhel Doctrina numorum Veterum Vol. V. p. 272. 
et Vol. VI. p. 48- et 5 1 . , nec non Hauercampum in 
Thesauro Morelliano p. 28. et 322. item Tab. VIIII. 
Familiae Antoniae n. VII. Pro Gordianis uero Augg. 
consulendus est Capitolinus in eorundem Vitis. 

V. 464* egregius. Ms. cgregios. I. L. De Bonis in cit. 
Poemate De Laud. Galeazii habet egregius. 

V. 4^5. saeui. Ms. seni. 

V. 467. Maccus. An Maurus ? 

V. eod. Languantan. Ms. laguantan. V. supra ad. u. 144« 



NOTAE. 1 9 I 

V. 468- Guenfeius. Ms. guenfeuis. Antalae enim pater 
fuit Guenfan , ut patet ex libro nl. u. 66. 77. et 107. 

V. 469. Antalas. Ms. Amitalas. Antalas, de quo plura 
occurrunt in hoc Poemate , praecipue libro 11I. , ubi 
fere totam eius uitam reperies , fuit princeps Mauro- 
rum Byzacenorum ; nam Procopius De Bcllo Vand. 
lib. I. cap. VIIII. p. 199. ait : Regnante Ilderico Mauri 
Byzaceni, qui parebant Antallae ( duplici 11 hic tantum 
occurrit ) , proelio fudere Vandalos. Postquam narrauit 
idem Procopius duplicem cladem Mauris inlatam a 
Salomone, subdit lib. il. cap. XII. p. 2,64.: Maurorum 
solos retinuit Byzacium subditos Antalae : qui in datcu 
Romanis fide id temporis manens , expers damni cum 
suis cxstitit. Offensus autem Antalas a Salomone rebel- 
lauit , ut est ib. c. XXI. p. 2,88. Iamque Antalas , qui 
constanti erga Romanos fide , qucmadmodum supra ( sic 
Procopius ) retuli , id consecutus erat , ut solus Mauris 
Byzacenis praeessct, inimicitias cum Salomonc susceperat } 
quod annonam , quam Imperator ipsi assignauerat , Sa- 
lomon interuertisset , fratremque ipsius morte multasset , 
criminatus , authorem eum fuisse cuiusdam motus inter 
Byzacenos conciti. His de causis lubcnti Antalas animo 
istos Barbaros ( Lebantas siue Languantan , de quibus 
uide supra ad u. i44' ) in conspectum admisit , inita- 
que societate , contra Salomonem et Carthaginem duxit. 

V. 47°- Massyla. Ms. massila. Sic semper in nostro 
Codice , ubi fere nusquam apparet y, est hoc nomen 
cum affiuibus suis. Sunt Massyli gens Africae, quae in 
Numidia ab aliis, ab aliis in Libya ponitur prope Ge- 
tulos, de qua uide Liuium lib. XXIIII. cap. XXXXVIII. 
et Plinium lib. V. cap. Inl. Aliquando autem a Poetis 
confunduntur cum Mauritanis ; et pro Afris etiam 



I()3 1N LIBRVM I. 

uniuersim ponuntur : ut apud. Virg. Aen. lib. I11I. 
U. i3a. et lib. VI. u. 60. 

V. eod. Solomonis. In nostro Codice sic more Grae- 
corum est Solomon^ ut scribitur hoc nomen a Proco- 
pio in libris suis De Bello Vandalico , ac Gothico , 
atque in Historia Arcana , quanquam in prioribus in- 
terpres Maltretus , Latinorum morem secutus , idem 
nomen reddiderit Salomon, quod non fecerat Alemanus 
in conuertenda praedicta Historia, ubi cap. I11I. legitur 
Solomon , ut Corippus noster uidetur fecisse. De Solo- 
mone autem hic aliqua perstringam ex Procopio. Is 
enim De Bello Vandalico lib. I. cap. XI. p. 204. et 
seqq. narrat: quod in expeditione Africana anni DXXXII. 
Foederatis praeerant Dorotheus numerorum militarium 
Armcniae dux , et Salomon , quem Belisarius magisterii 
militiae administrum habebat ( domesticum Romani uo- 
cant). Erat hic spaclo, non consilio, sed casu ei quon- 
dam in cunis excisa uirilitate .... Erat patria Salomonis 
in Oriente, ad ipsum imperii Romani limitem, ubi nunc 
urbs Dara colitur. Postquam Belisarius uictor de Van- 
dalis ingressus est Carthaginem , Salomon ( ibid. cap. 
XXIIII. p. 2,3 1 . ) rerum gestarum nuntius ad Imperato- 
rem destinatus est : qui eum ( lib. il. cap. VIII. p. 2,53. ) 
ad Belisarium remisit. Cum hic autem Constantinopolim 
remeare decreuisset cum Geilmere captiuo , Salomoni 
( p. 2,54' ) tegendam Africam tradidit , et partem ma- 
ximam praetorianorum suorum reliquit ; ut , eo duce , 
quamprimum magno animo ultum irent nefaria in Ro- 
manos ausa Maurorum rebellium. Post proelia inter Ro- 
manos et Mauros uario marte transacta, ut legere est 
cap. XI. et seqq. p. 25c). et seqq. , Salomon exorta 
seditione militum in Africa Syracusas aufugit (cap. XIIII. 



NOTAE. 193 

p. 269. et seqq. ) , ubi expositis Africae rebus Belisa- 
rio, qui ibidem bellum susceperat contra Gothos, cum 
eo petiit denuo Carthaginem ( cap. XV. p. 2,72. et seq. ) 
anno DXXXVII. ad comprimendos rebelles. Salomon 
uero uidetur sub finem anni remeasse Constantinopo- 
lim ; nam subinde Africam moderatus est Germanus. 
Quo reuocato ( cap. XVIIII. p. 282. ) imperator res 
omnes Africae iterum Salomoni commisit anno imperii 
sui XIII. , qui respondet anno Christiano DXXXVIIII. 
Tunc Salomon res Africae optime composuit; et , su- 
scepta expeditione in Mauros, eis plura castra eripuit. 
Sed exorta Leucatharum uel Lebantharum , seu Lan- 
guantan seditione, de qua uide supra ad u. 144., post 
bellum uario marte gestum, tandem, ut ait Procopius 
cap. XXI. p. 289. Mauri, numcro longc superiores, Ro- 
manorum maximam paitcm disiecerunt in fugam. Telo- 
rum grandini restitit aliquandiu Salomon cum parua 
suoium manu; qui hostibus tandem pracualentibus coacti 
ccderc , cum ad riui proximi praecipitem alucwn con- 
tentissimc fugicntes uenisscnt , succidcns in crura cquus 
Salomonem cxcussit. Ille protectorum manibus confcstim 
crcctus , et in equum sublatus , cum prae dolore nimio 
iam tractare fraenum nequirct , comprehensus a barbaris 
trucidatur unacum stipatorum non paucis. Hunc Salo- 
mon uitae exitum habuit anno DXXXXIII. 

V. 47&- Non quantus Ilasguas. Ms. non quantum 
Ilaguas. Varie scriptum est hoc nomen in nostro Co- 
dice. Infra enim lib. il. uu. 87. 96. 107. 210. et 345. 
est cum adspiratione hilaguas; sed rursus ea abiicitur 
Jib. I11I. u. 374« Liluo autem V. ubi octies occurrit idem 
nomen, et lib. VII. ubi bis legitur, nec non in Perio- 
chis ad lib. il. u. 34S. est Ilasguas absque aspiratione 

25 



1^4 IN LIBRVM I. 

et addita s in medio. Sic igitur rectius duxi scriptnm 
fuisse hoc nomen populi Africae hucusque ignoti , uel 
saltem , de quo nulla mentio est apud Cellarium et 
alios quos consului auctores. 

V. 479- Notum est marte tibi. Ms. Notus marte tibi. 
An : Marte , tibi est notum ? 

V. 480. Maximianus. Ex historicis constat anno Chri- 
sti CCLXXXXVIII. Maximianum Herculeum in Africa 
debellauisse Mauros Quinquegentianos asperitate loco- 
rum confidentes, atque, ne rebellionem denuo moliren- 
tur, in plana deduxisse. Eutropius Hist. Rom. Breuiar. 
lib. VIIII. haec ait : Maximianus quoque Aus,ustus bel- 
lum in Africa profligauit, domitis Quinquegentianis. Vide 
etiam Orosium Hist. lib. VII. cap. XXV. , et hic iufra 
lib. I11I. u. 82S. , ubi rursus haec iactat Bruten ad 
confirmandos Languantan, quorum dux erat , in Bello 
contra Iohanuem. Attamen historici silent de gente 
hac , quam noster poeta uocat Uasguas , quamque 
Maximianus ipse domare nequiuit. 

V. 483. Iam. Ms. Nam. 

V. 4^4- facicmque. Ms. faccmque. 

V. 4^7* re f er - M s « re f er s. 

V. eod. cauc. Sin. Ms. caues in. 

V. 488. Mittere. Hic est pro committere, ut lib. VII. 
u. 22,5. Attamen praepositio con, quae ibidem omnino 
deest , hoc loci fortasse suppletur uersu antecedenti 
in uoce tecum. 

V. eod. si te iuuat irc sub umbras. Virg. Aen. lib. I11I. 
u. 660. 

Sed moriamur, ait: sic, sic iuuat ire sub umbras. 

V. 498. animo. Pro hac uoce est domino apud I. L. 
De Bonis lib. I. De Laudib. Galeazii Vicecomitis u. 21 5. 



NOTAE. I95 

iuxta Cod. Triuult. A. 274. Sed sic retrahendum esset 
coinma ante domino. 
V. 5oi. Quis. Ms. Qui. 

V. eorl. uiris? Ms. uyris. Supple, quod omissum fuit, 
comma ante uiris. 

V. 5o5. praesenti. Ms. prcsente. 
V. 5o6. saluare. Ms. salutare. 

V. 5 10. Oceani prolutus aquis. Ms. Occiani prolatus 
aquis. Claudian. Z>e Raptu Proserp. lib. il. siue Carm. 
XXXV. u. 189-90. 

uetito se proluit Artos 

Aequorc. 
It. Epist. acl Olybrium , siue Carm. XXXXI. u. 16. 

Claraque se uetito proluet Vrsa mari. 
et alibi. 

V. 5n. phalangas. Sic Graeca desinentia utitur ali- 
quando Corippus hac uoce , ut infra lib. il. n. 49. 
Sed. I. L. De Bonis habet phalanges. 

V. 5 ia-3. Signa canens , gcmit horrendos fera buc- 
cina cantus , 
Aere cauo. 
Virg. Aen. lib. 11I. u. 289-40. 

.... dat signum specula Misenus ab alta 
Aere cauo. 

lib. VII. u. 519-20 buccina signum 

Dira dedit. 
et lib. X. u. 3 10. incipit : Signa canunt. 
V. 5i5. Tunc. Ms. tuc. 

V. 5 16. alipcdes ducunt praesepibus altis. Virg. Aen. 
iib. VII. u. 274-6. 

Haec effatus , cquos numcro pater eligit omni. 
Stabant tercentum nitidi in praesepibus altis : 



196 in librvm i. 

Omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci 
Inswatos ostro alipedcs cet. 

V. 5i8. compositis cocpit procedere turmis. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 599. Compositi numero in turmas. 

V. 519. Victricesque aquilas. Claud. lib. I. in primo 
Consulatu Stilichonis , seu Carm. XXI. u. 170. 

Denique uictrices aquilas quocumque moueres. 
Adde Lucan. lib. I. u. 3.39. et lib. V. u. 2,38. 

V. eod. aciesque ostendere campis. Ms. Corippi acies 
hostendere capis , et poema cit. I. L. De Bonis u. 402. 
iuxta Cod. A. 2,74- cicies hostendere campis. Liuius lib. 
XXVIIII. cap. VII. Cum haud procul ad terrorem ho- 
stium aciem ostendisset. 

V. 5ao. ductor. Ms. ducem ; sed postrema syllaba 
immutata a secunda manu. 

V. 52i. docensque. Ms. docetque , sed etiam haec 
uox est rescripta. 

V. 522. O Romana manus , spes o fidissima rerum. 
Virg. Aen. Jib. il. u. 281. 

O lux Dardaniae , spes o fidissima Teucmm. 

V. 525. uobis. Ms. uobis uobis : quod unice est apud 
I. L. De Bonis u. ^16. in Cod. A. 274« 

V. 53 1. Massylas. Ms. massilas. 

V. 534- glauca ncmus distcndit oliua. Lib. Iil. De 
Laud. Iust. u. 65. 

et glaucae frondes rapiuntur oliuae. 

Nota etiam uerbum distendit pro implet. 

V. 535. altae. Ms. alde. 

V. 53y. inceptat. Ms. id certat. 

V. 538. subito perterreat. Ms. subitans exterreat. For- 
tasse librarius noster, cum haec scriberet respexit ad 
Virg. Aen. lib. Inl. u. 571. 

subitis extcrritus umbris. 



NOTAE. I97 

V. 542 • exaggeret. Ms. exageret. 

V. 543. pracfixo hastiliaferro. Virg. Jcn. lib. V. u. 56?. 

Cornea bina fcnint praefixo hastilia fcrro. 
Attamen aliqui malunt ibidem legere pracfixa , ut lib. 
XII. u. 489. 

Lcnta leuis cursu praefixa hastilia fcrro. 
V. 54.5. Cornipedem. Silius absolute lib. VII. u. 684. 

Furui iuga trahebant Cornipedes. 
Claudianus autem saepe utitur eadem uoce pro equo;, 
et ipse Corippus passim in boc Poemate, et Dc Laud. 
Iust. lib. 11I. u. 293. 

Cornipedum liquidos ccu tcrruit ungula campos. 
V. 546. comptas, nempe coniunctas, uel compositas. 
ut apud Lucret. lib. I11I. u. 3o-i. 

Atque , animi, quoniam docui, natura quid esset. 

Et quibus c rcbus cum corpore compta uigeret. 
Corippus autem saepissime utitur hac uoce tum in iam 
editis suis carminibus , turn in hoc Poemate. 

V. 5i+~7. numcrosa manus. Corippus im Fragm. u. 8-9. 

. m ncc fidere mdlibus audet 

Tot numerosa suis JRomana lacesscre signa. 
V. 549. Mazax. Ms. maxax, ut infra lib. V. u. 600., 
sed lib. Inl. u. 72,4. marax, et u. 102,0. mezax, et lib. V. 
u. 167. marzax. Recte puto esse postremo loco , nempe 
lib. VII. u. 3o5. mazax ; libro enim V. u. 4^0. non satis 
perspicue apparent litterae huius uocis. Sunt Mazaccs 
( ait T .rnebus Aducrs. lib. XXVII. cap. XVIII. ) non 
populi Cappadociae , ut multi ccnscnt ( Miror hosce se- 
quntum esse Forcellinum in aureo suo Lexico ) , sed 
populi Africac. Lucan. lib. Inl. u. 680-1. 

Marmaridac uoiucrcs , aequaturusque sagittas 

Medorum , tremulum cum torsit missile Mazax. 



I98 IN LIBRVM I. 

Nemesianus , equos Africanos laudans , haec habet in 
Cynegctico u. 261. 

Qaemque coloratus Mazax deserta per arua 

Pauit , et assiduos docuit tolcrarc laborcs. 
et Claudian. in prim. Consul. Stilich. lib. I. Carm. XXI. 
u. 356. uarios enumeraus populos Africae haec subdit : 

Pauidus proiectat missile Mazax. 

Scio tamen Salmasium in Plinianis Exercitationibus ad 
Solinum p. 226. asseruisse , perperam legi tum apud 
Lucanum, tum apud Nemesianum Mazax, et conten- 
dere ueram esse lectionem Mazux , ut et apud Sue- 
tonium in Vita Neronis cap. XXX. armillata ct phalc- 
rata Mazucum turba pro Mazacum , ut habent editi 
libri passim; sed liullum habuit hucusque suae opinionis 
sectatorem. 

V. 55 1. obsessis conclausum. Ms. obsexis cum clausum. 
Non est mirum usum fuisse hic Corippum participio 
conclausum minus usitato quam conclusum ; nam infra 
lib. nl. u. 118. habet reclaudunt , et u. 164. reclauso , 
quae uoces nusquam reperiuntur. 

V. 552. Tunc dolus ille patens saeuas effundit habenas. 
Virg. Jen. lib. V. u. 818. 

manibusque omnes effundit habenas. 

et lib. XII. u. 498-9. 

saeuam nullo discrimine caedem 

Suscitat , irarumque omnes effundit habenas. 
V. 554. Quem metus acer agit. Virg. Aen. lib. I. u. 366. 

Aut metus acer erat. 
et lib. nl. u. 682. 

Praccipites metus acer agit. 
V. 558~9 se< ^ c °tt a reflectunt 

Mollia quadrupedum. Versi sic bella relinquunt. 



NOT\E. I9C) 

Virg. Acn. lib. XT. 11. 622. mollla colla rcflcctunt. 
It. lib. VIII I. u. 686. ucrsl terga dedcre. et u. ^56. 
Diffugiunt ucrsi trcpida formidinc Trocs. 
V. 56o. sic firma rcsistit. Ms. sic fiima rcstct. Virg. 
Aen. lib. VII. u. 586. 

Ille , uclut pclagi rupes immota , resistit, 
V. 56 1-2. iVa/n timidos fortuna premct, cautosque iuuabit, 
Audacesque simul , multos nam saepc rcuisit. 
Hanc sententiam repetit auetor lib. I11I. u. 2,o3-4- et 
lib. V. u. 711. Virg. Acn. lib. X. u. 2,84. 

Audcntes fortuna iuuat. 
et lib. nl. u. 3 18. 

. . . . aut quae digna satis fortuna reuisit? 
V. 564. cautos. Ms. cauti. Sed cautos est in Cocl. 
A. 274. u. 433. p. 220. 

V. 565. Pandite quisque suas belli in discriminc uires. 
Virg. Acn. lib. VI. u. 743. 

Quisque suos patimur manes. 
V. 566. Sit labor. Ms. Sit lamor , fortasse ex mala 
prolatione uocis ;, nam b et m saepe inuicem a blaesis 
praesertim permutantur. 

V. eod. Acies componite turmis. Virg. Aen. lib. XI. 
u. 598-9. 

equitumque exercitus omnis , 

Compositi numcro in turmas. 
V. 568. cautela. Hac uoce utitur Corippus De Laud. 
Iust. lib. I. u. 207. 

Atque liominum cautela fuit. 

V. 5^8. ueram sperate salutem. Ms. ueram spcrare 

talutem. At in Poemate Ioh. L. De Bonis pro Galeatio 

Vicecomitc Duce Mediolani lib. I. u. 41 3. Ie2;itur iuxta 

Cod. A. 275. ucram sperate salutem. Si non placet ueram 



200 IN LIBRVM I. NOTAE. 

legatur ucstram. Sed puto ueram esse hic ut certam 

apud Virg. Georg. lib. Inl. u. 2,94. 

Omnis in hac certam regio iacit arte salutem. 
V. 58 1. et laeti iussa facessunt. Ms. et leti iussa fa- 

cescunt. Virg. Aen. lib. I11I. u. 594-5. 

Ocius omnes 

Imperio laeti parent , ac iussa facessunt. 



IN LIBRVM II. 

N T A E. 

V. 5. X^ astraque muniuit, posuitque imperuia siluis. 
Ms. Diraque muniuit posuitque in prelia siluis. Non ad- 
huc uidetur sanus hic uersus. 

V. 6. Implcntur. Ms. Implenturque. 
V. 8. Curua tcnent. Ms. Curua teguntur , per com- 
pendium tegi. Virg. Georg. lib. il. u. n-a. 

Camposquc ct flumina late 

Curua tencnt. 

V. 9-10 et celsis frondca siluis 

Tecta latent. Virg. Georg. lib. I11I. u. 61-2. 

ct frondea semper 

Tecta petunt. 

V. 10-1 ferarum 

Omne genus. Virg. Georg. lib. 11I. u. 2,42,-3. 
Omne adeo genus in terris hominumque ferarumque 
Et genus aequorcum. 
Lucr. lib. I. u. 164. et lib. V. u. 1337. 

genus omne ferarum. 

V. i3. affixis. Ms. afjiixis. 

V. 14. Non mitis uoluccr cet. In margine perperam 
est Comparatio. 

V. i5. dulces suspendere nidos. Ms. dulccs subspendere 
nidos. Virg. Georg. lib. I. u. 4 X 4* • • • dulccsque rcuisere nidos. 
V. 16. congesto culminc. Virg. Ecl. I. u. 69. 

Pauperis et tuguri congestum cespite culmen. 
V. 18. Qualiter infusae tellus contecta pruinae. In 
margine legitur Comparatio ', et in textu pro contecta 
est contexta. Virg. Aen. lib. I11I. u. 2,5o. 

Nix humcros infusa tcgit. 2,6 



202 IN LIBRVM II. 

V. 2.3. Quis mihi tot populos. Virg. Aen. lib. XII. 
u. 5oo. 

Quismihl nunc tot accrba Dcus, quis carmine caedes. 

V. 2,5. admisce. Ms. amisce. 

V. 26. Temperet insuetis nutantia. Ms. Temperet in- 
suetis nutantque. Nisi uelis subintelligere ut, fortasse 
legeudum erit : Tempera et insuctis nutantia. 

V. 27. barbaricae latrant sua nomina linguae. Cic. 
Z>e CZar. Orator. cap. XV. Latrant iam quidam orato- 
rcs , non loquuntur. 

V. 3i. Antalas. Iu Ms. hic Anitalas, et libro superiori 
u. 469- Amitalas uocatur. Vide quae ibi adnotaui de 
eodem. 

V. 3 2,. Erexit furiale. Ritu aduerbii, ut apud Claud. 

De Bello Get. Carm. XXVI. u. 325-6. Leo 

Inccdit furiale. 

V. eod. omnis pro omnes , ut passim apud ueteres 
scriptores. 

V. 33. armatas bellorum ad proelia gentes. Ms. aratas 
bellorum ad praemia gens. Supra lib. I. u. 44°* P ro 
aratis maniplis legi aeratis maniplis, cum ageretur de 
Romanis aciebus ; hic autem legendum putaui potius 
aimatas , cum de barbaris utcumque armatis agatur , 
et cum paulo infra u. 49« rursus occurrat : armatas 
phalangas. Virg. Aen. lib. XI. u. 541- 

media inter proelia belli. 

V. 34~5 fidelis 

Itle fuit; plenosque decem perfecerat annos. 
Antalas , de quo plura uide ad lib. I. u. 469- fuit in 
fide Romanis data constans ab anno DXXXIII. ad an- 
num usque DXXXXIII., ut uidere est apud Procopium 
De Bello Vandal. lib. il. cap. XXI. p. 287. et seq. 



NOTAE. 20 3 

V. 36. IIcu , ducis ignaui. Sergius, filius Bacchi So- 
lomouis fiatris , fuit potissima caussa rebclliouis Mau- 
rorum, cum praeesset prouiuciae Tripolitauae, ut iam 
tetigi ad lib. I. u. 144. Ab eodem Procopio iii Historia 
Avcana cap. V. p. 18. piugitur Sergius uti imbcllis et 
dclicatus , ac ut actatc prorsus iuuenili , sic ctiam mo- 
ribus ; inuidia , ct petulantia in omnes homincs cffusis- 
simu<s , molli fractoque cultu , et buccis ad supcrbiam 
inflatis. Libro autem. il. De Bello Vand. cap. XXII. 
p. 289. haec etiam addit : Defuncto Salomomc , Scr- 
gium, qui, uti diximus, eius crat ex fratre nepos^ Africae 
praeposuit imperator. Multarum is calamitatum , quibus 
Afri sunt conflictati , praccipuus author cxstitit. Ipsius 
dominatwn grauitcr omnes fcrebant: duces quidcm, quod, 
quamuis oppido ruclis, et cum aetate, tum moribus iuuenis 
essct, ipsos tamcn per arrogantiam , qua mortalcs omnes 
uinccbat , contumcliis afliceret licentissime , et despicare- 
tur, ad hoc diuitiis, potcntia, ac sui muneris authoritate 
nunquam non abutens : milites ucro , quod cffoeminatum 
ct mollissimum omnino nossent : Ajri denique , cum cas- 
dcm ab caussas , tum pcrdite mulierosus , opumque alie- 
narum auidissimus essct. Omnium maxime potcntia Sergii 
offendcbatur Iohannes , Sisinnioli filius ; quoniarn , licet 
uirtute bellica ac nobilitate excelleret, nihilominus ingra- 
tissimum homincm expericbatur. Quo ficbat, ut nec ipse 3 
ncc omnium quisquam unus ad bellwn cgredi , ct rcpu- 
gnare hostibus uellet. 

V. 38. incerti posuit plantaria martis. Ms. incetti. 
Tacit. Hist. lib. Inl. cap. XXXV. inccrto martc. 

V. 39. Pcrfidiac crimcn. Ms. Pcrjide crimcn. Sergii 
perfidiam in necaudis LXXX. legatis Laus;uantan iam 
ex Procopio Hist. Arc. cap. V. p. 18. tetigi ad lib. I. 



204 m ^ibkvm II. 

u. 144. , eandemque monui fusius describi ab eodem 
auctore lib. il. De Bello Vand. cap. XXI. p. 287. 
et seq. 

V. 4 1 * caedibus. Ms. gentibus. Ter usus est Claudia- 
nus uoce caedibus in penultima uersus sede. 

V. 4 3 - consanguineis .... turmis. Claud. lib. il. in 
Rufin. Carm. V. u. 237. 

Quid consanguineas acies cet. 
V. 43 • Frexes. De hac gente nil reperire potui apud 
geographos uel historicos. 

V. 44. Fortis gens, et dura. Virg. Aen. lib. V. u. 730. 

gens dura atque aspera cultu. 

V. infra u. 102. 

V. 4^~6' seu pedes it campis praesumpta per hostes , 
Siue frementis equi pulsat calcaribus armos. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 881-2. 

seu cum pedes iret in hostem 

Seu spumantis equi foderet calcaribus armos. 
et lib. VII. u. 624. Pars pedes ire parat. 
V. 4^"9* sacuus medium uolat ille per agmen 
Fisus equo. 
Pro uolat in Ms. est ualat. Virg. Aen. lib. XII. u. 65o-l. 

medios uolat ecce per hostes 

Vectus equo spumante Sages. 
V. 5o. Aor et indomitus. Ms. Aor et indomitos. For- 
tasse Aor est nomen proprium ducis Africani } secus 
erit corrigendum Acer. 

V. 5i. Hinc indiuise. Ms. Hunc sinusdisa. 
V. 52. saeuus Naufur in armis. Ms. seuis Naffur in 
armis. Virg. Aen. lib. XII. u. 107. 

saeuus in armis. 

De Naufur gente ignota Africae frequens est mentio 
in hoc Poemate. 



NOTAE. 205 

V. 53-4- uiuida siluis Bclla. Virg. Aen. lib. V. u. 754. 

sed bello uiuida uirtus. 

et lib. X. u. 609-10 Non uiuida bello 

Dextra uiris. 

V. 54. Contcrritat. Vox addenda Lexicis Latinis , 
quae tamen occurrit infra pluries , ut uidere est ex 
Indice nostro. 

V. 55. Fraude loci. Sic incipit ap. Virg. Acn. lib. 
VIIII. u. 397. 

V. 56. Qui Qwubi montana. Ms. Quigurubi unico 
uerbo ^ quod distinxi in duo ; nam est Gurubi fortasse 
idem ac Curubi, quod distat ab Adrumeto XXXXVIII. 
M. P. ex Itinerario Antonini Augusti p. 56. 5y. et 49^- 
Edit. Amstel. 1735. Vide et Cellarii Notitiam Orbis 
antiqui Lib. IV. cap. IV. p. 146-7. , ubi describitur 
prouincia Zeugitana seu Proconsularis, in qua est Cu- 
rubi. Pro uoce montana substantive sumpta uide Lucan. 
lib. I11I. u. 5a. Vrebant montana niucs, Liu. Hist. Lib. 
XXI. cap. XXXIIII. ut inter montana , et Plin. Hist. 
Nat. lib. VI. cap. XVIIII. in montanis absolute, ut et 
in Sacris Bibliis saepe, ueluti Luc. cap. I. u. 39. abiit 
in montana , et u. 65. super omnia montana Iudaeac. 
Kursus offendes in hoc poemate montana, ut ex Indice. 

V. 57. Mercurios colles. Puto eos esse in Promon- 
torio Mercurii , de quo uide Cellar. cap. cit. , ubi de 
Prouincia Proconsulari agit. Imo. in Antonini Itinerario 
lego: Ab Exploratione , quae ad Mercurios , Tingi usque 
M. P. CLXXIIII. Non incongruum est Mercurios uocari 
Mercurios colles. 

V. eod. infera , nempe loca , ut supra u. 56. mon- 
tana. Attamen nullum hucusque exstat exemplum hu- 
iusmodi in Lexicis. In Ms. Codice est ifera. 



206 IN LIBRVM II. 

V. 58. patrils non moUior Ausis. Ms. patris non mol- 
lior ausis. Si postrema uox est nomen proprium , ut 
mihi uidetur , erit , ni fallor, Ausum Mauritaniae Cae- 
saraeensis , quod puto rectius scriptum Ausis ; nam 
in antiquo Graeco Ptolemaei Geographiae Codice opti- 
mae notae in Bibliotheca Ambrosiana adseruato dvaov 
legitur cum in textu tum in tabula I. Africae , ubi 
utrobique libri editi habent dvaov. V. edit. Pe. Bertii 
in Thes. Geogr. T. I. p. 108. 

V. 61. ferus. Ms. feros. 

V. 62. Siluaizan, Macaresque. Hi populi omnino sunt 
ignoti. Macares fortasse prope desertas regiones Mau- 
ritaniae Sitifensis incolebant, ubi aderat oppidum Macri. 
V. Wesselingium in Notis ad Antonini Aug. Idnerarium 
p. 3o., et Cl. Morcelli Africam Ckristian. T. I. p. 207. 

V. 64. Abiectc. Ms. Obiecte. 

V. 65. Et quos. Ms. Et qui. 

V. 66. Silzactae Caunesque. An Silzactae a Salisa 
ilumine traxerunt nomen? Exstat namque illud in Tin- 
gitana prouincia prope Atlantem minorem , in Ptole- 
maei Geograph. Lib. IV. Tab. I. Africae. Ibidem secus 
illud flumen sunt Cauni populi secundum uersionem 
Montani in Edit. Amstel. i6o5. , pro quibus in textu 
Graeco legitur Kavawoi , unde in Editione anni 1619. 
etiam Latine sunt Causini. In Tabula autem exstat 
adhuc Cauni , cum eaedem Tabulae adhibitae fuerint 
pro utraque Editione. Apud Cellar. est lectio antiquior 
Latina Lib. IV. Cap. VII. p. 21 3., nempe Cauni; ut et 
in Cod. Graeco Ambrosiano mox citato legitur Kavvoi. 
Hinc Caunes erunt forsitan iidem ac Cauni. 

V. 71. sustentans. Ms. substentans. 



NOTAE. 207 

V. 72. grauidis quosque ipsa miserrima culmis. In Cod. 
deest ipsa. Virg. Gcorg. lib. I. u. 111. * 

. . . . ne grauidis procumbat culmus aristis. 

V. -72-3. culmis Dumosae nutrit perstringens ordea 
tcrrae. Virg. Georg. lib. I. u. 317. 

. . . . et fragili iam stringerct ordca culmo. 

V. 74. accitus longis conucnit ab oris. Ms. acitus 
longis cum uenit. Sil. lib. VI. u. 627. 

remeans longis Tirynthius oris. 

V. 75. Astriccs. Rursus occurrit iufra lib. V. u. 391. 
et 4^4* llomen huius geutis , quam frustra quaesiui 
apud geographos, sicut etiam nihil inueni de aliis po- 
pulis , qui hic nominantur. 

V. 76. Zerquilis. Ms. Zcrsilis ; sed infra u. 145. le-< 
gitur Zerquilis. Ea etiam est gens ignota hucusque 
geographis ; nisi sint incolae Zagylis, cuius urbis me- 
minit Ptolemaeus, et Carolus a S. Paulo in Geographia, 
Sacra p. 274. Fuit ea sedes episcopalis sub patriarcha 
Alexandrino in Libya altera. 

V. 77. mons Gallida. Ms. mosis. gallida. Prior autem 
uox correcta fuit ita, ut uideatur legi posse mons ; de 
quo tamen silent geographi. 

V. 78. Nec cessant. Ms. Nec cssat. 

V. 79. Talanteis. An Atlantcis ? Sed Atlas mons est 
in Tingitana , longe a Tripolitana prouincia , ubi est 
Tillibaris. 

V. 80. Tillibaris iunctisquc maris distcndit arenis. Ms. 
Tillibaris iucusque maris distendit arenas. De Tillibari , 
uel Tdlabari mentio est apud Antoninum in Itinerario , 
ex quo constat fuisse in Tripolitana prouincia. V. Wes- 
selingium et alios in notis ad illud p. 3o. 

V. 82. ni. Ms. in , ut in superiori libro u. 338. 



2 08 Itf LIBRVM II. 

V. 83. Inulda saepe bonis, licet ultima, rumpere fila. 
Ms. Inuidia sepe bonis licet aliam rumpere fila. Claud. 
lib. il. in Eutrop. Carm. XX. u. 461. 

Tandem fila tibi neuerunt ultima Parcae. 

Virg. Aen. lib. X. u. 8i4~5 extremaque Lauso 

Parcac fila legunt. 

V. 87. Ilasguas. Ms. hic ilaguas. V. ad lib. I. u. 478- 

V. 89. Austur. Ms. hic et subseq. u. 91. astur ; sed 
infra u. 2,09. et 345. , item. lib. VI. u. 2,86. legitur 
austur. Quis autem sit hic populus , nondum reperi. 

V. 96. Ambiguosque Ilasguas. Ms. Ambiguasque 

hilaguas. 

V. 100. Est aries illis, infandi machina belli. Lucan. 
lib. VIII. u. 3 77 . 

Non aries illis , non ulla est machina belli. 
Sic desinit Virg. Aen. lib. il u. i5i. et Lucan lib. VI. 
u. 37. et lib. X. u. 481» machina belli. Inuentum 
autem in Africa arietem constat cum ex Vitruuio 
lib. X. cap. XVIIII. , tum ex Tertulliano cap. I. De 
Pallio. Huiusmodi machinam describit Athenaeus Me- 
chanicus, commentumque dicit Pephasimeni cuiusdam 
Tyrii contra Gaditanos. Confer Pitisci Lexicon Antiqui- 
tatum Romanorum uerbo Aries edit. Leouardiae 171 3. 
p. 171-2. Graphice eandem machinam describit Procop. 
De Bello Gotth. lib. I. cap. XXI. Opp. T. I. p. 363. 
et seqq. , ut in usu erat suo aeuo. 

V. 102,. Horrida gens^ et dura uiris. Virg. Aen. lib. VII. 
u. 746^ Horrida praecipue cui gens. Pro dura uiris uide 
supra ad u. 44. 

V. io5. tamen. Ms. tantum. 

V. 106. Ilasguas. Ms. hilaguas. 

"V. 108. Inguina. Ms. Iuncta. 






NOTAE. 209 

V. 109. Ierna. Ms. Lcma; sed infra lib. I11I. u. 59-7. 
et 63 1. est Icrna rectius , ut puto. 

V. eocl. Gurzil. Huius numinis barbararum gentium 
Africae nemo hucusque memiuit, quod sciam. Occurrit 
etiam iufra u. ^iS. et pluries alibi , quibus ex locis 
colligo Gurzil esse Iouem ; nam trecentos eos fuisse 
testatur Varro apud Tertullianum , qui in Apologctico 
9ic ait cap. XIV. Et Romanus Cynicus Varro treccntos 
loucs , siuc lupitcres , sine capitibus introducit. 

V. 110. gcntes. Hoc loci uox gentes usurpatur , ut 

passim apud eeclesiasticos scriptores et in uulgata di- 

uinorum librorum uersione, pro gentiles, seu idololatrae. 

V. eoct. corniger Ammon. Luc. Pharsal. lib. 11I. u. 2,92. 

desinit pariter iisdem uerbis. 

V. iii. Bucula torua parens. Ms. Buccula sed unico 
c est apud Virg. Ecl. VIII. u. 86. item Gcorg. lib. I. 
u. 3y5. , et lib. Inl. u. 11. Claud. Dc Raptu Proser- 
pinae lib. I. seu Carm. XXXIII. u. 127-8. 

' Vitulam non blandius ambit 

Torua parens. 

It. Virg. Gcorg. lib. nl. u. 5 1-2 Optima toruae 

Forma bouis. 

V. 11 3. Ifurac. Ms. Ifarac. V. infra lib. Inl. u. 641. et 

lib. VII. u. 49°- et 648. , ex quibus constat Ifarac uel 

Ifurac quemdam esse populum Africae nunc ignotum. 

V. 1 1 5. Et mucrone potens. Ms. Et muctonc potens. 

Virg. Acn. lib. I. n. 535. 

Terra antiqua , potcns armis cet. 

V. 116. Macumiana. Ms. Mucamiana; unde feci Ma- 

cumiana , quia Macuma est uicus prope oram maris 

in Tripolitana prouincia inter utramque Syrtim , sed 

propius maiori. V. Cellar. Geogr. ant. lib. IV. cap. nl. 

27 



210 IN LIBRVM II. 

p. 119. In Tahula Peutingeriana uocatur idem uicus Ma- 
comades Syrtis, ut notat ipse Cellarius loco cit. p. i38., 
ubi agit de Macodama Ptolemaei in Byzacena prouin- 
cia , idem ac Macomades apud posteriores scriptores, 
uel Macumades Rauennatis geographi , uel etiam Ma- 
comades mlnores citatae Tabulae Peutingerianae. Etiam 
in Numidia alios fuisse Macomades , ex Itinerario An- 
tonini notat Cellarius cap. V. p. 181. Vide et Cl. Mor- 
celli Africac Christianae Tom. I. p. 206. et seq. For- 
tasse Macumiani incolae erant montis Macubii supra 
memorati u. 72. , nam b et m saepe inter se per- 
mutantur. 

V. 117. Tripolis. Ms. trepulis, sed Tripolis est etiam 

infra lib. 11I. u. 4°9- T- Procop. Dc Bello Vandal. 

lib. I. cap. I. p. 177. ubi Tripolim , quae in Africa 

est, regionem et passim ibidem in libris De Bello Vand. 

commemorat , et De Aedificiis lib. VI. cap. 11I. eius 

definit limites. Confer Cellar. lib. IV. cap. 11I. p. 12,6. 

V. 119. Digdiga. In Codice est potius dicliga , sed 

facillime potuit ex d discerpto exstare* cZ, ut factum 

est supra lib. I. u. 77. , ubi pro Daras iu Codice erat 

claras. Praeterea in Itinerario Antonini inuenitur p. 65. 

dicdica inter Leptim et Bereuicem , uel Digdica iuxta 

exemplar Reg. Bland. V. Cellar. ubi De Cyrenaica 

p. 12,0-1. Lib. IV. cap. nl. De Regione Syrtica. Animad- 

uertendum est autetn , in Peutingeriana Tabula non 

esse Digida , ut ibi , et in ueteribus editionibus Tab. 

eiusdem legitur , sed Digdida Municipium Sesonum , 

ut uidere est in accuratissimis editionibus Scheyb et 

Christianopuli Segmento VIII. E. 

V. 123. Barcaei solito curant saeuire furore. Virg. 

Aen. lib. Inl. u. ^i-d> latcque furentes 

Barcaei. 



NOTAE. 2 1 I 

De antiqua urbe Barce in Cyrenensl prouincia nunc 
Barca uide Cellar. lib. IV. cap. il. p. no. et 114., 
auctoresque ibidem citatos. 

V. 12,5. arma furor bellumque ministrat. Imitatio Vir- 
gilianae sententiae Aen. lib. I. u. iS^. 
Furor arma ministrat. 

V. 126. Est genus acre uirum. Ms. Et genus acre uiris. 
Virg. Georg lib. il. u. 167. Haec genus acre uirum. 

V. 127. Non solito uinctos latcri. Confer De Laud. 
Tustini lib. Iil. u. 169. Ense latus cincti, et quae ibidem 
adnotauit Dempsterus de modo gestandi gladios. 

V. i3i. stringuntur cingula bullis. Virg. Aen. lib. VIIII. 

u. 359-60 aurea bullis 

Cingula. 
et lib. XII. u. 942. 

Baltcus et notis fulserunt cingula bullis. 
V. infra lib. I11I. u. 496. 

V. i33. Binaque praeualido portant hastilia fcrro. 
Virg. Aen. lib. I. u. 3 17. et lib. XII. u. i65. 

Bina manu lato crispans hastilia ferro. 
It. lib. V. u. 55 7 . 

Cornua bina ferunt praefixo liastilia ferro. 

V. 134. tragula. Ms. fargula , ut et infra u. 181. 

V. i3y. Crudaque sub nigra calcantur Maurica planta. 
Pro calcantur in Codice est calcatur. Ad cruda Mau- 
rica subintellige coria. \\\ Forcellini Lexico et eius 
Appendice deest Mauricws , etsi adsit Maurice; attamen 
in Nouo Linmxac et Eruditionis Romanae Thesauro Io. 
MatthiaeGesneri exstat cum exemplo Martial. lib. V. u. 29. 
Licet uincat aequitate Mauricos. 

V. 140. alternis . . . . ab oris. V. supra ad lib. I. u. 216. 

V. 141. dux. Ms. dulce. 



212 IN LIBRVM II. 

V. 145. Geminam Petram. Ms. geminl petram. Ex 
Ptolemaeo feci GeminamPetram ; is nempe Petrae Ma- 
gnae , et Petrae paruae portus designat in Libya Mar- 
marica. Confer Cellar. lib. IV. cap. il. p. 102-3. 

V. 148. Arzugis. Arzugitanae prouinciae meminit 
S. Aurelius Episcopus Carthaginiensis ( Concilior. Collect. 
Mansi To. IV. col. 447.) in Epistola anni CCCCXIX. 
ab eo missa Upiscopis per tractum prouinciae Byzacenae 
et Arzugitanae constitutis ; uncle constat Arzugis tellurem 
Byzacenae conterminam , uel eius partem , ut putat 
Cl. Morcellus Afr. Christ. T. I. p. 84., fuisse. 

V. 149- Aurasitana. Ms. Aurisitana. Procul dubio 
a celsis oris montis Aurasii descendit ista manus bar- 
barorum; de quo monte uide Procopium infra citatum 
ad lib. VI. u. 273. 

V. i52. sujjigit. Ms. sufficit. 

V. i53. Cetraque saepe leuis. Ms. Cetura sepe leuis , 
uel breuis ; nam uox est immutata et non satis clara 
in Codice. Cetra autem est scutum loreum, quo uruntur 
Afri et Hispani ; ut ait Seruius ad illud Virg. Aen. 
lib. VII. u. ^32. Laeuas cetra tegit. 

V. i56. Quique Vadis tepide (sic) messes bis tondet 
in anno. Virg. Georg. lib. I. u. 289-90. 

nocte arida prata 

Tondentur. 
In Numidia fuit Vada sedes episcopalis, ut apud Cell. 
lib. IV. cap. V. p. i85. , Car. a S. Paulo Geogr. Sacr. 
p. 96., et Cl. Morcelli Afr. CJirist. T. 1. p. 343. 

V. 157. perstringit ordea culmo. Vide paulo supra 
ad u. 72-3. 

V. i58. phoebi candentis. Virg. Aen. lib. VIII. u. 720. 
candentis limine PJioebi. 



NOTAE. 2 I 3 

V. 159. Quantus amor pracdae ! Virg. Acn. lib.XI. 11.782,. 
.... pracdae ct spoliorum ardebat amore. 

V. 160. aestusque. Ms. extusquc. 

V. 161. Martis amore feri. Virg. Acn. lib. VII. u. 55o. 
insani Martis amore. 

V. 167. Indiscreta. Ms. Indiserta. 

V. 169. Littore. Ms. Litterc. 

V. 170. Hinc. Ms. Hunc. 

V. 171-2. trcmulis ululatibus aethcra matres 
Concutiunt. Virg. ^en. lib. VII. u. 395. 
Ast aliae tremulis ululatibus aethera complent. 

V. 172. Feruet trepido tunc terra tumultu. Virg. Aen. 

lib, VIII. u. 4-5 simul omnc tumultu 

Coniurat trepido Latium. 

V. 174. ab aduentu balatus. Ms. ab 

euentu balantum. 

V. 181. tragula. Ms. fragula ut supra u. 134. 

V. 182. Nutibus e. Ms. Nutibus et. 

V. i85. Manc leui , ut apud Caes. De Bello Gall. 
lib. VII. cap. XXXVI. leue proelium. 

V. 186. Constans. Ms. Constat. 

V. 188. Geisirich. Ms. hic Gersirit, sed iufra lib. I11I. 
u. 4^9- Gcisirith , et u. 970. rectius fortasse Gcisirich. 
Vide Wachter Glossar. German. p. 597. ubi haec ait : 
Gizcricus , Gesus potens. Nomen gcnuinum regis Vanda- 
lorum in Africa. Gizericus lornandi , Gaisericus Idatio. 
Vtrinque eodem sensu. Genscricus , idem nomcn et eiusdcm 
regis , sed per epenthesin uitiatum. 

V. 191. planare uias. Huc. Ms. planare uias hunc. 
Noster poeta etiam lib. il. De Laud. Iustini. u. 223. 

Ante pedes planate uias. 
Ibidem notat Barthius phrasim desumptam esse ex Euan- 
gelio. Idem uerbum occurrit etiam ibidem u. 329. 



214 IN LIBRVM tt 

V. 195. Quis cernere. Ms. ^fitw sternere, uel scernere ; 
nam c et £ post 5 siraili ductu sunt efformatae. Hinc 
dubium oritur , num librarius scripserit , male repe- 
tita s , quis scernere pro quis cernere. 

V. 196. Vel sic locusta. Ms. sub sic locusta. In mar- 
gine adnotatum fuit : Comparatio. De multitudine ac 
frequentia locustarum in Africa haec profert Plinius 
Hist. Nat. lib. VIII. cap. XXVIIII. M. Vairo auctor 
est ciuitatcm pulsam ab locustis in Africa. 

V. 198. aethere ab alto. Ms. ether ab alto. 

V. 200-1. Dubiis horrescunt corda pauore 

Agricolis ; segetes nc conterat horrida pestis. 
In Ms. pro ne est neu. Virg. Aen. lib. XII. u. 453. 
Horrescunt corda agricolis. 

V. 202. Neu uastet. Ms. Neu uastat. 

V. eod. hortosquc uirentes. Lucr. lib. I. u. 19. 
camposque uirentes. 

V. 2o5. proximus. Ms. proximis. 

V. 207. cum ueniunt densi. Ms. Cur ueniunt denti. 

V. 209. in armis. Ms. inermis. 

V. 210. Macumiana. Ms. Mutuniana. V. supra ad 
u. n6. 

V. eod. Ilasguas. Ms. hilaguas. 

V. 21 3. densum stipatur in agmen. Virg. Aen. lib. V. 

u. 833^4 densum Palinurus agebat 

Agmen. 

V. 21 4- hastis. Ms. aitw. V. ad lib. I. u. 93. 

V. 21 5. Ingenti quassatur terra tumultu. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 447 ingenti per regia tecta tumultu. 

V. 216. Sic. In margine est : Comparatio. 

V. 217-8. Murmure cum ualido, totcrebris ignibus ardens 
Nimbus. 



NOTAF. 2 I 5 

Ms. Murmure con ualido tot crebribus ignibus ardens 

Nimbus. Virg. Aen. lib.I. u.5<). de uentis liaec habet: 
Illi indignantes magno cum murmure cet. , 
et de mari ibidem u. a49~5o. 

uasto cum murmure montis 

It marc. Item u. 94. 

et crebris micat ignibus aether ; 

et lib. XI. u. 2,09. 

Certatim crcbris collucent ignibus agri. 
V. a 18. aduersa uenicns in fronte procella. Virg. Aen. 

lib. I. u. 106-7 procella 

Velum aduersa ferit. 
V. 219. uasto cum pondere. Virg. Aen. lib. V. u. 447. 

pondere uasto. 

V. 22,1. Tristia . . . ora. Virg. Georg. lib. il. u. 246-7. 

et ora 

Tristia. 
V. 223. Et, loca tuta petens. Virg. Aen. lib. XI. u. 871. 

Tuta petens. 
V. 226. Fortia facta. Virg. Aen. lih. I. u. 645. 
Fortia facta patrum ; et lib. X. u. 369. 

pcr uos , et fortia facta. 

V. eod. imprimit hostis. Ms. imprcmit hosti. De Laud. 
Iust. lib. I. u. 309. 

Vrget, agit, stimulat, pulsat latus s imprimit, instat. 

V. 227-8 nec spicula possunt 

Spargere lcnta manus. Virg. Aen. lib. VII. u. i64~5. 

aut lenta lacertis 

Spicula contorquent. 
V. 229. Pellere. Ms. Pcrpellcre. 

V. eod. clipei uix sistere contra. Ms. clipeis uix sistere 
contra. Virg. Aen. lib. XI. u. 873. desinit : 
aut sistere contra. 



2l6 IN LIBRVM II. 

V. a3o. Tristis tunc aethera clamor. Virg. Aen. lib. XII. 

u. 409 it tristis ad acthera clamor. 

V. a3i. regemunt obstantia telis. Ms. regemunt hostan- 
tia telis. Stat. Theb. Ub. V. u. 38. 

abiunctis regemunt tabulata caucrnis. 

et lib. VIII. u. 17. 

.... regemunt pigrique lacus , ustaeque paludes. 
V. 2,32. Scuta uirum. Virg. Aen. lib. I. u. io5. et 
lib. VIII. u. 93. iucipiuut pariter : Scuta uirum. 

V. 233. excedere pugna. Virg. Aen. lib. IX. u. 789. 
desiuit : excedere pugna ; ut et u. 38o. lib. V. iuxta 
aliquot Codices. 

V. 234. reluctat. Apud Apuleium Metamorph. lib. I11I. 
et VII. actiua positione occurrit idem uerbum. 

V. 235. placidas concusserat aures. Virg. Aen. lib. I11I. 

u. 44° placidasque uiri Deus obstruit aures. 

V. 236. Nuntius , ingenti conturbans castra tumultu. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 447. 

Nuntius ingenti per regia tecta tumultu. 
V. 237. siluis ct montibus. Virg. Ecl. il. u. 5. 
Montibus et siluis ; et Aen. lib. 11I. u. 675. 
At genus e siluis Cyclopum , et montibus altis. 
V. 238. implesse. Ms. implexe. Eadem syncope usus 
est Virg. Aen. lib. I11I. u. 6o5. 

Implessemque foros flammis cet. 
V. 239. populis. Ms. populi. 

V. 242. ciuilis amor: nempe amor patriae , quem 
fortasse innuit etiam Ouidius Tristium lib. Inl. El. I11I. 
u. i3. ubi ait : 

Ipse pater patriae , quid enim ciuilius illo ? 
V. 244« ctgens rctro compulsat et hasta. Ms. agens 
inter pulsat et asta. 



NOTAE. 217 

V. 2,49. et rauci sonltu contcrritat acris. De uoce con- 
tcrritat uide supra ad libri huius u. 54. Virg. Georg. 
lib. IV. u. 71. 

Martius illc acris rauci canor increpat. 
V. 2,5o. horrida. Ms. horrido coutra rationem uersus. 
V. a5a. contristat pulucre campos. Ms. constristat pul- 
lere campos. Virg. Gcorg. lib. ill. u. 2,79-80. 

Austcr 

Nascitur , et pluuio contiistat frigore caelum. 
et Je«. lib. X. u. 2,73-5. 

Sirius ardor 

Nascitur , et laeuo contristat lumine caelum. 
V. 2,54. turbatur harena. Ms. tardatur harcna. De 
aspiratioue huius uocis uide adnotata ad lib. I. u. 92. 
Virg. Gcorg. lib. il. u. 106. 

Discere , quam multae zephyro turbentur arenae. 
V. 255. Praeruptis ucluti surgunt de montibus euri. 
Ms. Prccettis etc. et in margine est: Comparatio. Virg. 
Aen. lib. I. u. 109. 

pracruptus aquae mons. 

V. 256. Aeoliis. Ms. Hculis. Quamquam potuissem 
corrigere euri Acolii , quia Ouidius Amorum. lib. nl. 
El. XII. u. 29. habet Acolios .... Euros ; tamen ob 
retinendum s Codicis feci montibus Aeoliis fretus aucto- 
ritate etiam Virg. Aen. lib. VIII. u. 4^4' 
Aeoliis .... oris. 
V. 2^7. Litus harcnosum. Virg. Aen. lib Inl. u. 257. 

Litus arenosum Libyae. 
V. eod. turbant. Ms. turbat. 

V. 258. scindcntia. Ms. scindentibus contra uersus 
metrum. Fortasse hic et superior uersus sic erunt 
reformandi : 

28 



21 8 IN LIBRVM II. 

Zitus harenosum ,• tunc tristia nubila turbant 

Flatibus aduersis scindentibus aera flabris. 

V. 261. metuentes. Ms. uetuentes. 

V. 264. per castra recedunt. Ms. per castra recondunt. 

Caes. Dc Bello Ciu. lib. il. cap. XXX. censebant in 

castra Corneliana recedendum. 

V. 2,68. saeuis et tristia bella periclis. Virg. Ecl. VI. u. 7. 

et tristia condere bella. 

It. Aen. lib. VII. u. 3a5 cui tristia bella. 

et lib. VIII. u. 188 saeuis, hospes Troiane, periclis. 

V. 269. faucesque malignas. Virg. Aen. lib. XI. u. 525. 

Angustaeque ferunt fauces , aditusque maligni. 
V. 270. Praecipit. Ms. Precepit. 
V. 271. Haud. Ms. Aut. 

V. eod. protinus. Ms. proximus , sed protinus con- 
gruit magis cum seq. Perficiunt praecepta citi. 

V. 2^3. niueis figunt tentoria uclis. Virg. ^e/z. lib. I. 

u. 47^* d es i n it : niueis tentoria uelis. 

V. 2^4- Romana manus positis fortissima castris. Virg. 
Georg. lib. Iil. u. 346-8. 

Romanus 

positis stat in agmine castris. 

V. 276. pensat pharetras , arcusque retendit. Ouid. 
Metam. lib. il. u. ^x^-io. 

Exuit hic humero pharetram , lentosque rctendit 
Arcus. et Stat. lib. et Silua Inl. u. 3o. 
Et sontes operit pharetras , arcumque retendit. 
V. 277. celsis sustcntent uela columnis. Ms. celis sub- 
stentant uela columnis. 

V. 278. configunt pratis in mollibus hastas. Ms. con- 
figiunt pratis in moliibus astas. Virg. Georg. lib. il. u. 384. 
Mollibus in pratis. 



NOTAE. 2 I 9 

V. 2,79. hastis solite per campos scuta rcclinant. Ms. 
astis cet. Virg. Aen. lib. XII. u. i3o. 

Defigunt tellurc hastas , et scuta reclinant. 
V. 282,. Alipedes meritos. Virg. Georg. lib. il. u. 5 15. 

mcritosque iuuencos. 

V. 2,85. Hic gelidos fontes portat. Ms. /Zic gelidos 
fontes puteo. Virg. iTc/. X. u. ^. 

Hic gelidi fontes ; et Acn. lib. XII. u. 119. 

.... fontemque ignemque ferebant. 
Infra lib. nl. u. 2,3o. 

.... Plenos portabant fontibus utres. 
V. 286-7 fcrcula ponit 

Comta focis aptans dapibus, mundansque fluentis. 
Ms. Conta locis aptans dapibus mundansque fluctetis. 
Saepe utitur auctor noster uoce comtus sensu etiam 
latiore quam apud alios scriptores inueniatur, cum in 
hoc poemate tum in illo De Laudibus Iustini, ut ibidem 
lib. nl. u. 179-81 Imitatur olympum 

Officiis Augusta domus , sic omnia clara , 

Sic numeris bene comta suis, ita luce corusca cet. 
Nota Iuuenalem dixisse Sat. VII. u. 184. Fercula docte 
componere , ex quo uerbo grammatici asserunt deriuare 
comptus per contractionem participii compositus. 
V. 288-9 curas sub pectore ductor 

Voluebat , diuersa mouens. 
Virg. Aen. lib. I. u. 23 1. 

Atque illum tales iactantem pcctore curas. 
et lib. V. u. 70 1-2. 

Nunc huc ingentes , nunc illuc pectore curas 

Mutabat uersans. 
Item lib. ill. u. 34. Multa mouens animo. 
V. 290. gcntibus Afris. Ms. gentibus affros. 



220 IN" LIBRVM II. 

V. 2,92. iterumque iterumque uolutat. Virg. Aen. lib. iL 

u. 770 iterumque iterumque uocaui. < 

et lib. 11I. u. 4^6 iterumque iterumque monebo. 

V. 295. Quippe ut captiuos nullo. Ms. Quippe ne cap- 
tiuos ullo. 

V. 2,97. et obstat. Ms. et bstat. 

V. 299. Ac uelut. Ms. Ac uelud. In margine: Comparatio. 

V. 3oi. infestos. Ms. infaisstos sic. An infaustis} 

V. 3o2. Ff monet ipsa ccres : pauitat , damnumque. 
Ms. iSec? mouet ipsa ceres , pauidat dampnumque. 

V. 3o3. dimissi. Ms. demissi. Nota, auctorem in hac 
comparatione prae oculis habuisse dominicum effatum 
apud Matth. cap. XIII. u. 29. Non ; ne forte , colli- 
gentes zizania , cradicetis simul cum eis et triticum. 

V. 3o6. quo pondere uergat. Imitatus est poeta in hoc 
et superiori uersu illos Virg. Aen. lib. XII. u. 725-7. 
Iuppiter ipse duas aequato examine lances 
Sustinet , et fata imponit diuersa duorum : 
Quem damnet labor, et quo uergat pondere letum. 

V. 309. penclens dum pectus. Seneca Epist. V. ad 
finem : pendcns animus. 

V. 3n. Itque reditque uias. Virg. Aen. lib. VI. u. 122. 
Itque reditque uiam toties. 

V. 3 12. Hunc, paribus curis fiagrans , comitatur euntem. 
Virg. lib. VI. u. 1.S9. 

It comes , et paribus curis uestigia figit. 
et u. 863. 

Quis, pater, ille, uirum qui sic comitatur euntem? 

V. 3 14» Rccinarius. Ms. hic habet ricinarius , ut et 
infra lib. IV. u. 583. ac pluribus aliis in locis; in hoc 
autem libro il. u. 335. legitur Aricinarius, et alibi riti- 
narius. Libro I11I. tamen u. 716. et 946. it. lib. VI. 



NOTAE. 221 

u. 5o. et lib. VII. u. 134. et 597., sicut etiam in illis 
quibuscunque Periochis, quas inueni in nostro Codice, 
et huic Poemati subieci , legitur semper Recinarius. 
Hunc scribendi modum retinui, quia ex lib. VI. u. 28. 
et seqq. constat esse eundem Vexivapiov , quem Pro- 
copius lib. iT. De Bcllo Pcrsico cap. XXVII. p. 157. 
ait, missLim fuisse oratorem a Iustiniano ad Chosroen 
Chauodes filium Persarum regem. Rliecinarius etiam a 
Maltreto ibidem Latine uertitur. 

V. 3 1 5. in saeuis fidum sociumque pcriclis. V. supra 
ad u. 268. 

V. 3ao. impar anhelis. In memorato lib. I. Poematis 
I. L. De Bonis in laudem Io. Galeaz Vicecomitis , in 
quo- hi uersus exscripti fuerunt, iuxta Cod. Triuult. A. 
2y4- p- ao 9- et 2I 6- u. 244- legitur : impiger aegris. 

V. 329. deferre. Ms. diffcrre. 

V. 33o. retollunt. Vox addenda Lexicis Linguae La- 
tinae , quae tamen rursus occurrit lib. I11I. u. 11 54. 

V. 333. demus ? Ms. clamus. 

V. 334- moueat duri in discrimine. Sic in Cod. Co- 
rippi , sed in Cod. A. 274. I. L. De Bonis Laud. loh. 
Gal. Vicecom. p. 216. u. 2.55. legitur : 

moueant diri discrimina. 

et p. 209 moueat duri in discrimina. 

V. 335. Placide hacc Rccinarius. Ms. placide arici- 
narius , de quo nomine uide paulo supra ad u. 3 14. 

V. 336. Edidit in medio plana cum uoce locutus. Ms. 
Edidit in modico plana cum uoce lucutus. Citatis uero 
locis Cod. A. 274« est : 

Esit. et iri modico plana cum uoce lucutus. 
Ita in Praefatione u. 25. exstat lucutus pro locutus. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 194. 

Atque hacc ingressis placido prior edidit orc. 



222 IN LIBRVM II. 

V. 337. Mendum irrepsit hic in editione nostra, ubi 
pro miro legendum est misto, ut habet Codex Gorippi, 
et I. L. De Bonis 11. mox citatis. 

V. 341. nostrae. Ms. nostra. 

V. 344- Captiuos reuocet. I. L. De Bonis 11. cit. habet 
Captiuos reddat. 

V. 345. Ilasguas. Ms. hilaguas, sed in Periochis ad 
hunc locum legitur Ilasguas absque adspiratione , ut 
iam monui ad lib. I. u. 478. 

V. 346. Princeps . . . ., coactus. Ms. Principis .... 
coatteis. 

V. 35o. tumida steterit ceruice rebellis. Ms. tumidus 
steterit ceruice rebellis ; sed postremae huius uocis s 
transuerso obelo eliminata fuit male , ut puto. Cic. in 
Vatin. : inflato collo tumidis ceruicibus intulisti. Ioh. L. 
De Bonis in Poemate pro Galeazio Vicecomite Duce 
Mediolani hunc uersum , qui ibi est 2,56. lib. I. sic 
exprimit iuxta Cod. A. 2,75. 

Huc si fors tumidum faciet ceruice rebelli. 

V. 35 1. poenitct unquam. Ms. peniteat. Ioh. L. De 
Bonis 1. cit. u. 2,57 nec penitet ultra. 

V. 354. Coepta. Ms. Cetta; et apud De Bonis 1. c. 
u. 260. Certa ; sed Cetta est in Cod. A. 274. 

V. 357. et deest in Codice. 

V. 36o. His monitis. Ms. Hic monitus; sed De Bonis 
in Cod. A. 274. habet Haec monitis , et in Cod. 275. 
fortasse melius Et monitis. 

V. 364. Poeniteat. Ms. Peniteant. Sed apud De Bonis 
1. c. u. 270. legitur Peniteat in solo Cod. A. 275. 

V. 368. Subiectos releuans cet. Saepe auctor noster 
habet prae oculis celebre Virgilianum effatum de Ro- 
manis Aen. lib. VI. u. 853. supra cit. ad lib. I. u. 149-« 



NOTAE. 223 

ut etiam De Laud. Iust. lib. il. u. a33-4. 

subiectis parcite nostris { 

Colla superborum confringite. 
V. 3^0. obstricta. Ms. obstricte. 
V. 377. Ad fera bella. Ms. Affera bella. 
V. 383. Nos Alanos , Vnnos. Ms. Nos laros urmos ; 
sed etiam Claudianus Alanos iungit cum Vnnis uel 
Hunnis lib. il. in Rufin. Carm. V. u. 270-1.; etenim 
tam Vnni quam Alani populi Scythiae fuerunt. Scio 
autem productam fuisse secundam syllabam in uoce 
Alanus cum a Martiali tum ab ipso Claudiano ; sed, in 
nominibus propriis praecipue barbaricis parum con- 
stantes inter se poetas fuisse, atque prosodiae obser- 
uantes , omnes norunt. 

V. 385. Axe ferae gentes nostris famulantur in aulis. 
Ms. Axe fere etc. sed a Codice nostro diphthongi fere 
semper exulant , uel rarissimi sunt. Corippus ipse in 
Fragm. De Laudibus Iustin. u. 18. 

Victores , uictique tua famulantur in aula. 
V. 386. Principe subque. Ms. Principe sub quo. 
V. 395. Quod si ferre. Ms. Quod si dure. 
V. 400. Ariete non altas adducto. Ms. Non ariete 
cauas. aducto. De hoc tormento bellico uide adnotata 
ad hunc lib. il. u. 100. 

V. 401. adductos. Ms. aductos unico d etiam hic ut 
u. superiori. Fortasse legendum erit adducto. 

V. 403. Et prope. Ms. Et bone, sed non satis clare. 
V. 404. Sculptilis. Ms. Scultilis. 

V. 4o5. Gurzil. De hoc numine uel Ioue Africano 
uide supra hoc libro u. 109. et seqq. , et adnotata 
ibidem. 



224 1N LIBRVM II. 

V. 414. Vix ea fatus erat , missus montana tenebat. 
Sexies Virgilius incipit uersum hoc modo : 

Vix ea fatus erat. 
Pro montana uide supra ad u. 56. huius libri. 

V. 4 X 7- Humida nox caelo. Virg. Aen. lib. il. u. 8. 

et iam humida nox caelo. 

V. 4*8- Palantesque polo stellas. Ms. Pallentesque 
polo stellas. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 21. incipit pariter: 
Palantesque polo stellas. 
V. 4 X 9* obscurae. Ms. obscuret. 
V. 4 30 ' Aequore. Ms. Equora. 

V. 4 a 9* uadens. In Ms. prius erat habens, sed nunc 
legitur ualens. 

V. 432" Insolite. De hoc aduerbio Forcellinus exem- 
plum profert petitum ex S. Augustino , praeter aliud 
dubium A. Gellii. 

V. 435. Peruigil insomnem etc. ut Virg. Aen. lib. VIIII. 

u. 166-7 Noctem custodia ducit 

Insomnem cet. 
V. 4^8. cauens , ne. Ms. canens neu. 
V. 44°* Discurrunt. Ms. Discurrit. 
V. 44 2 - inquc sinus. Ms. inque suis. Fortasse in an- 
tiquiori codice , unde exscriptus fuit noster , erat sius 
idest sinus. Virg. Aen. lib. VII. u. 347. 

.... inque sinum praccordia ad intima subdit. 
V. 444* hastasque. Ms. astasque. V. supra ad lib. I. u. ^3. 
V. 44^* ^V-V-ixu Ms. innixis. 

V. 446- Somnus et aduerso uix tangit lumina cornu. 
Ms. curnu. Stat. TViefr. lib. il. u. 144. 

cornu perfuderat omni somnus. 

et lib. V. u. 198. 

Somnus et implacido fundit grauia otia cornu. 



ttOTAE. 225 

V. 44-8- ualent. Ms. uolunt. 
V. 449. SoVicitoquc. M. Sollictoquc. 
V. 4.S5. M/cj. Ms. Milex. In margine adest : iVota 
propriam descriptionem dortnientium. 
V. 461. clipco. Ms. clipeos. 
V. 466. cthorridus ira. Ouid. Metamorph. lib. VI. u. 685. 

Boreas horridus ira. 
V. 472, iamque. Ms. iara. 

V. 4y3. e£ somnos iam proflat amaros. Virg. ^erc. 
lib. VIIII. u. 3a6. 

* of o proflabat pectore somnum. 

V. 474. Languet: direptosque. Ms. Zanget direttosque. 

V. 476. dextram. Ms. dextra. 

V. 477. /?er deuia. Val. Flaec. lib. nl. u . 49. etiam 
habet : /?er deuia. Lucan. lib. I11I. u. 161. lib. V. u. i3a 
et lib. VIII. u. 209. in deuia ; it lib. VI. u. 33 1. deuia. 

V. 481. Dum manu utraque parat cet. Deest in Co- 
dice manu. Virg. Aen. lib. V. u. 460. 
Creber utraque manu pulsat etc. 

V. 486. referentcs. Ms. inferentes. 

V. 487. Terrentur uisis. Ms. Horrentur uissis uel iussis. 

"V. 488. Donauit. Ms. Domauit. 



IN LIBRVM III. 

N O TAF. 

V. i. J- actabant pectora curae. Ms. iattabant pectore 
cure. Exscriptor Codicis nostri fortasse prae oculis 
habebat Virg. Aen. lib. I. u. a3i. 

Atque illum tales iactantem pectore curas. 

V. 2. per membra soporem. Virg. Aen. lib. VIII. u. 406. 
desinit pariter : per membra soporem. 

V. 3. et dulci non claudens lumina somno. Virg. Aen. 
lib. I11I. u. i85. 

nec dulci declinat lumina somno. 

V. 5. Circumquaque duces uallantes agmine denso. Ms. 
Circumperque etc. Etsi circumquaque non reperiatur apud 
ueteres poetas , ea tamen uoce usus est Ant. Millieus 
in Moyse uiatore uersu qui incipit : Circumquaque pa- 
tens , ut uidere est apud Ricciolium in Prosodia refor- 
mata uersu 16962,. T. I. p. 340. Edit. Bonon. i655. 
Corippus ipse De Laud. Iustin. lib. I. u. 2^5. 

Ireque contractas denso iubet agmine turbas. 
Virg. Aen. lib. il. u. 45o. lib. IX. u. 788. et lib. XII. 
u. 44^- desinunt : agmine denso. 

V. 6. Consilium pariter summis de rebus habebant. 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 227. 

Consiliwn summis regni de rebus habebant. 

V. n. Tractat.u uario, noctem sermone trahentes. Quintil. 
lib. VII. cap. iil. Nec uno modo definitur res , sed latiore 
uarioque tractatu ; et Virg. Aen. lib. I. u. y52. 
Nec non et uario noctem sermone trahebat. 

V. 12. canunt pro celebrant , ut apud Martial. De 
Spectac. Epigr. V. Quidquid fama canit. 



IN LIBRVM III. NOTAE. 227 

V. eod.slc ore locutus. Ms. sic forte lucutus. Pro Iw 
cutus uicle ad Praef. u. 2,5. Poteram tueri forte ad- 
ducto Virg. exemplo Aen. lib. VI. u. 186., ubi aliquot 
libri habeut : sic forte precatur. Huic tameu lectioui 
commuuiter praefertur haec: sic ore precatur. Imo Virg. 
ipse Aen. lib. IX. u. 319. dixit : 

.... prior Hyrtacidcs sic ore locutus. 
Item lib. I. u. 618. 

et sic ore locuta est. 

et lib. VIIII. u. 5. 

.... sic roseo Thaumantias ore locuta est. 
V. i5. Vltio missa Dei. Num. cap. XXXI. u. 3. VI- 
tionem Domini expetere. Isai. cap. XXXIIII. u. 8. clics 
ultionis Domini. et Ierem. cap. L. u. i5. et cap. LI. 
u. 11. Vltio domini est. 

V. 16. Vandalicumquc genus centeno perderet anno ! 
Iuxta Procop. De Bello Vand. lib. il. cap. 11I. p. 242,. 
per annos XCV. Vandali in Africa regnarunt ; sed alii 
ad annos LX XXXVII. eorum reguum ibidem proleruut, 
ut passim legere est apud historicos et apud Barthium 
ad Corippi lib. nl. u. 12,4. De Laudibus Iustini , uel 
Aduersar. lib. LIV. cap. il. p. a584- ; unde hic esset 
numerus integer et solidus pro fracto. Cum autem ad 
annum CCCCXVIII. Muratorius in Annalibus Italiae et 
Cl. Morcellus Afr. Clirist. To. nl. p. 12,3. et seq. in 
Afiicam traiecisse Vandalos statuerint; et annoDXXXIII. 
certo constet Belisarium uictorem ingressum esse Car- 
thaginem, nec non anno sequenti Geilamir ultimum Van- 
dalorum Regem captiuum Constantinopolim duxisse : 
hinc annos plus quam C. Vandali tenueruut Africam. 
Imo S. Isidoius Hispalensis in Historia Vandalorum 
To. nl. Hispaniae illustratae ex Bibliotheca Ioh. Pistorii 



228 in mbrvm ITI. 

Francof. 1606. p. 85a. de Belisario asserit, quod 
Africam cepit centesimo XVII. Vandalorum ingressio- 
nis anno. 

V. 17. Geilamir. De hoc nomine uide supra ad lib. I. 
u. 38o. 

V. 19. Sub iuga Sidonias misit Belisarius arces. Virg. 
Aen. lib. VIII. u. 148. 

Quin omnem Hesperiam sua sub iuga mittant. 
Lucan. Phars. lib. I. u. 19. 

Sub iuga iam Seres , iam barbarus isset Araxes. 
et Horat. Carm. lib. I. Od. XXXIII. u. 11. 

Sub iuga ahenea. 
Virg. Aen. lib. I. u. 681-2. et lib. I11I. u. S^. Car- 
thaginem uocat Sidoniam urbem. Procopius De Bello 
Vand. lib. I. cap. XX. p. 2,24- et seq. haec narrat : 
Belisarius exscensum classiariis imperat , et adornato 

uniuerso exercitu iter Carthaginem uersus dirigit. 

Vbi proxime uentum est , multus fuit in commemorandis 
militi successibus prosperis, quos exhibita Afris moderatio 
pepcrissct : plurimum hortatus est , ut disciplinam , prae- 

sertim Carthagine , seruarent cet Hac usus co- 

hortatione , Carthaginem ingreditur , ac nihil usquam 
hostile nactus , palatium ascendit ; ubi sedit in Geli- 
meris solio. 

V. 20. Principibus captum praesentans urbe tyrannum. 
De captiuitate Geilamiri aliqua innuit Corippus etiam 
lib. 11I. De Laud. Iustini u. 124. Vide in eundem Rui- 
zium Assagrium, Dempsterum, et Barthium in notis ad 
cit. u. apud Fogginium, et Aduersarior. Lib. LIV. cap. il. 
p. 2S84. paulo ante cit. Videndus hic omnino est Pro- 
copius , qui prae omnibus captiuitatem postremi illius 
regis Vandalorum fuse describit De Bello Vand. lib. il. 



NOTAE. 229 

cap. VTT. p. a5i, et seq. , et eap. VITII. p. 255. et 
seq., ubi reperies etiam triumphum Belisarii, postquam 
Byzantium cum Gelimcre Vandalisque aduenisset. Haec 
praeter alia ibi uarrautur: Porro hos triumplius captiuos 
habuit : Gclimerum ipsum , cum ueste purpurea , circum- 
data humeris; propinquos ipsius omnes; c Vandalis pro- 
cerissimos quosquc , ct oris dignitate praestantes. Circum 
ingrcssus Gclimci , ubi Augustum sublimi in solio sedentem, 
stantemque hinc inde populum uidit , et animum ad se 
referens, quo infortunii deucnissct, attcndit ; ncc lachry- 
mas, nec gemitus cdidit; at semper in ore habuit uoccm 
illam : Vanitas uanitatum , ct omnia uanitas. Vt uentwn 
est ad Caesarcum solium , exuta purpura , prono uultu 
procumbere , et lustinianum Aug. adorare compulsus est: 
quem honorem Belisarius quoque persoLuit, cum Gelimere 
supplex. Victor Tuuouensis in Chronico ad annum 
DXXXIV. haec etiam reliquit: Iustiniano IV. Cos. Iusti- 
nianus impcrator .... exercitum in Africam, Belisario 
magistro militum Duce , contra Vandalos mittit: quos 
idem Belisarius proelio superans , Gunthimcr , et Geba- 
mundum Gadingcs regis fratres perimit , ipsoque Gclimer 
rege in fugam conucrso, Africam capit, nonagesimo sep- 
timo Vandalorum ingressionis anno. In ipso ctiam ingrcssu, 
priusquam ingressio fierct , Geilimer tyrannus Hildericum 
rcgem cum quibusdam generis eius ajfirubus occidit. Bc- 
lisarius magister militum ac patricius Geilimer tyrannum 
capit , et cum cum diuitiis cx rapinis Africae Constan- 
tinopolim Iustiniano Imperatori adducit. 

V. 2,1-2. Quam celeri cursu summis tot bella peracta 

Viribus, aut quae digna uirum fortuna secuta estf 
Virg. Acn. lib. 11I. u. 3 18. 

.... aut quae digna satis fortuna reuisit? 



23 O IN LIBRVM III. 

Lib. V. u. 226. et lib. VIIII. u. 744. 

.... summis adnixus uiribus. 
et ibidem u. 53 1. Summis quam uiribus omnes etc. 
Testis est Procopius De Bello Goth. lib. 11I. cap. I. 
p. 466« , quod in ore omnium uigebat BeLisarius , duas 
adeptus uictorias (nempe ex Vandalis et Gothis) quales 
nemo unquam antea retulisset : quippe qui captiuos rcges 
duos ( Gelimerem et Vitigem ) aduexisset Byzantium : 
praeter opinionem in Romanorum manus adduxisset pro- 
geniem ac thesauros Gizerici et Theoderici, quibus regibus 
inter Barbaros nemo unquam fuit illustrior : receptas ex 
hostibus diuidas Reip. restituisset : atque exiguo tempore 
dimidium fere et terrae et maris partem Imperio recupe- 
rasset. Item De Bello Vand. lib. il. cap. VII. p. a5a. 
de rebus a Belisario in Africa gestis hoc protulit Pro- 
copius iudicium: Multa quidem alia, supra spem omnem 
posita , aetates omnes praeteritae uiderunt accidere , et 
consequentes uidebunt: quandiu eadem erit humanae uitae 
conditio. Fiunt enim, quae non posse fieri uidebantur ; et 
quac habita saepe sunt impossibilia, postea cum exstite- 
runt, admirabilitatis plurimum habuere. Num autem iis , 
quae hic narrantur , similia aliquando contigerint , mihi 
non est promptum dicere. Quantum est, quod quina ad- 
ucnarum millia (tot enim equites , qui soli bellum gessere 
cum Vandalis, secum aduexerat Belisarius ) cum portum, 
in quem appellerent , non haberent , Gizerici abnepotem, 
eiusque regnum , diuitiis ac militibus pollens , euerterint 
tam breui tempore. Mirandum profecto seu fortunae seu 
uirtutis opus. Sic etiam Iohannes Nicetae filius ajmd 
Procopium De Bello Persico lib. il. cap. XIX. p. 134. 
Tielisarium alloquitur : Equidem arbitror nullum fuisse 
ducem post homines natos, qui te, fortissime Belisari, cuni 
fortuna tum uirtute aequiparauerit. 



NOTAE. 23l 

V. 23. adductas. Ms. aductas. 

V. 24. rapidi nec solis. Virg. Gcorg. lib. I. u. 92. 

rapidiue potentia solis. 

et u. 4 2 4 solem ad rapidum. 

et lib. il. u. 3ai rapidus sol. 

V. 2,6. phoebi candentis et axe. Ms. y<?6i cantcntis et 
axc. Virg. ^e/i. lib. VIII. u. 72,0. 

niueo candentis limine Phoebi. 

V. 27. Tristia bella. V. acl lib. II. u. 268. 

V. 28. facta iam pacc. Virg. Aen. lib. V. u. 587. 

facta pariter nunc pace. 

V. 3o. me discedente. Ms. me desccdente. Ex hoc loco 
prius patet Iohaunem fuisse in Africa cum Belisario 
ad debellandos Vandalos. ; rursusque Africam petiisse 
anno DXXXVII. cum Germano , constat ex infra di- 
cendis ad u. 317. 

V. 32. lumen fundentis. Virg. Aen. lib. il. u. 683. 

Fundere lumen. 
V. 34. Pax crat alta locis. Quae tanta insania belli? 
Claud. lib. il. in prim. Consul. Stilichonis , seu Carm. 
XXII. u. 287. 

Et lanum pax alta ligat. 
Virg. Aen. lib. il. u. 4 3 - Quae tanta insania , ciues ? 
et lib. VII. u. 461. desinit : 

et scelcrata insania belli. 

V. 35. insanus. Ms. insonus. 

V. 36. quatiens bellona flagello. Ms. quotiens bellona 
flagello. Virg. Aen. lib. VIII. u. yo3. desinit pariter : 

Bellona flagello. 

V. 38. Et , phaethonteos commiscens gentibus ignes. 
Ms. Et phetonteos cet. Ouid. Metam. lib. XIIII. u. 246. 
Post Phaethonteos uidisse dolentius ignes. 



232 IN LIBRVM III. 

V. 43. nutantis destina terrae. Vide Corippi De Laud. 
Iust. lib. I. u. 18. qui desinit pariter : 

nutands destina terrae. 

et quae in uocem destina erudite adnotarunt Ruizius, 
Dempsterus , Barthius , et Fogginius. 

V. 46. obstrucUs. Ms. abstructis. An abstrusis ? 

V. 47- Caecilides. Ms. cecilidcs absque diphthongo 
cum hic tum lib. VI. u» 375. Sic etiam in Actis Sancto- 
rum Bollandianis legitur : Cecilus Martyr iu Africa , et 
Cecilia Martyr , ille ad diem VII. Maii p. i36. , haec 
ad VIII. Iulii p. 5y8. Sed rectius mihi uisum est adii- 
cere diphthongum, quam habet Romanae gentis nomen 
Caecilius , ut uidere est in eorum numis. Caecilides 
enim omnino deriuatum uidetur a Caecilio , uel potius 
eius patronymicum nomen. 

V. 5i. iram. Ms. ira. 

V. 5 a. placide. Ms. placidis. 

V. 53. plena sic uoce locutus. Ms, plena si<* oce lu- 
cutus. Pro postrema hac uoce uide notam d Praef. 
u. 2,5. Virg. Georg. lib. I. u. 388. ii 

Tum cornix plena pluuiam uocat improba uoce. 

V. 56. gelidus praecordia sanguis. Virg. Georg, lib. il. 
u. 484. 

Frigidus obstiterit circum praecordia sangucs. 

V. 5 7. attentae uix prodit fabula linguae. M actente 
etc. Voce fabula usus est auctor noster etiam Lte Laud. 
Iust. lib. Iil. u. 12,6. pro sermone uel confabulatione , 
ut iam animaduerterat Rittershusius in nota ad eundem 
uersum. Lucan. lib. I11I. u. 200. 

Extulit insomnes bellorum fabula noctes. 
Vide etiam Barthium Aduersarior. Lib. XXXV. cap. XIV. 
p. 161 iv-$ ubi haec leguntur : Fabula a fando ducta 



NOTAE. 2 33 

non solum fictitiam recensionem , sed uero quamuis ctiam 
ueram clcnotat. Sic persaepe usus Apuleius, .... apud 
qucm scriptorcm fabulosus ctiam mcmorabilem denotat. 
Plauto fabulari cst loqui in Epidico Sccn. I. 

V. 58. meos itcrum mc fcrre labores. Virg. Aen. lib. XII. 

u. 635 tantos uoluit te ferre labores. 

V. 6o. prcmunt dominantis iussa magistri. Virg. Aen. 

lib. VII. u. 368 Faunique premunt te iussa parentis. 

V. 63. Principio cet. In margine adest sequens no- 
tula : Coepit tribunus refcrre principia pestium Libyae. 
Nouies etiam anud Virg. incipit uoce Principio uersus 
et sententia , ut et apud Lucretium aliquando. 

V. 66. Guenfan. De hoc nomine patris Antalae al- 
tum silentium hucusque fuit apud scriptores. Vide 
infra u. 107. 

V. 67. Antala. De hoc nomine sic repetito hic etiam 
in margh e uide ad lib. I. u. 469., ubi aliqua de eodem 
retuli ev ^rocopio. 

V. y.jjicctebant. Ms. ncctcbat. 
V. 71. <olitoquc. Ms. solitosque. 

V. 72. Paxque suam lactam fulgcns ornabat oliuam. 
Postremam hauc uocem Codex sic exhibet : uliuam. 
In quamplurimis numis imperatoriis uisitur parte auersa 
frgura muliebris gestans dextera oleam, cum epigraphe 
PAX k\&. 

V, ^Z.^Antalae. Ms. amtale. Ex hoc loco coniicere 
licet eum natum esse anno Christi DXIII. , si iam tri- 
gesimum aetatis suae annum attigerat , quando secuta 
3st eius defectio ab Imperio Romano , quae a Proco- 
^io refertur ad XVII. annum imperii Iustiniani nempe 
"hr. DXXXXIII. De Bello Vand. lib. il. cap. XXI. 
X 288. V. et Cl. Morcelli Afr. Christ. T. nl. p. a 9 5. 



3o 



2 34 I N TJBRVM III. 

V. 74- Nascentis. Ms. Nascentes. 

V. 75« «£ toto cet. In margine est : Comparatio. 

V. 78. Summe pater, capiri ipsorum generique reserua. 
Virg. Aen. lib. V. u. 533. incipit iuxta aliquot Codices: 
Summe pater , ubi tamen meliores libri habent : Sume , 
pater; et lib. VIII. u. 484. 

.... Dii capiti ipsius generique reseruent. 

V. 80. Terribili monitu. Virg. Aen. lib. I11I. u. 4^5. 
incipit similiter : Terribili monitu etc. 

V. 81. Fama uolat. Virg. Aen. lib. nl. u. 12,1. et 
lib. VIII. u. 392. et 554. pariter incipiunt : Fama uolat. 

V. eod. Ammonis ipse. Secundam in Ammonis cor- 
ripit noster poeta , ut iam fecerat conterraneus suus 
Marcianus Capella De Nuptiis Philologiae lib. il. in. 
illo uersu , qui incipit : Ammon et arentis Libyae etc. 

V. 83~4 mactat de more profano 

Ilorrida sacra loui. Tristes et Apollinis aras. 

Virg. Aen. lib. VIII. u. 84~5 tibi, maxima Iuno, 

Mactat , sacra ferens etc. 

et u. 544 mactat laetas de more bidentes. 

Vide et ib. lib. I11I. u. 57. et lib. VI. u. 38-9. Pro 
aras Codex habet iras. Forsitan exscriptoris memoriae 
occurrerunt illos Virgilii uersus Ecl. il. u. 14. et Aen. 
lib. 11I. u. 366. quorum primus desinit : 

tristes Amaryllidis iras. 

et alter : . . . . et tristes denuntiat iras. 

V. 85. Phoebi tripodas laurosque requirit. Ms. phebi 
tripodas laurusque requirit. Virg. Aen. lib. III. u. 359-60. 

qui numina Phoebi , 

Qui tripodas , Clarii lauros cet. 

V. 87. Omnigenumque pecus mactat uittata sacerdos. 
Lucan. Pharsal. lib. I. u. 597. desinit pariter : uittata 



NOTAE. 2 35 

sacerdos. Hac de re Procopius Dc Bcllo Vand, lib. il. 
cap. VIII. p. 2,53. sic testatur : Cum essct opinio uen- 
turam in Africam ( ductore Belisario ) Augusti classem, 
sibi indc timentcs Mauri , fatidicas mulieres consulue- 
runt. Quippe uiris ncfas cst apud illos uaticinari ; scd 
foemirtac peractis quibusdam sacris, ajfatae spiritu, fu- 
tura pandunt , nihilo secius quam antiqua oracula. 

V. 88. Raptis primum quae saeuit in cxtis. Ms. que 
seuit. An quaesiuit? Lucan. P/iars. lib. I. u. 617. 

Atque iram supcrum tantis quaesiuit in cxtis. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 2,14-5. 

iugulant pecudes , et uiscera uiuis 

Eripiunt cet. 
V. 89. ( serics latuit longissima ) fibras. Sic Ms. habet, 
non fibris, ut perperam impressum fuit in textu. Virg. 
Georg. lib. I. u. 484. 

Tristibus aut extis fibras apparuere minaccs. 

et Aen. lib. I. u. 645 serics longissima rcrum. 

V. 90. Duraque perpetuis imponit uisccra flammis. Virg. 
Aen. lib. VI. u. 253. 

Et solida imponit taurorum uisccra flammis. 
V. 91. subito corrcpta furorc. Ms. subito cormpta fu- 
rore. Virg. Acn. lib. Inl. u. 697. 

subitoque accensa furore. 

V. 92-3 mersosque simul per uiscera cultios 

Jtnprimit ipsa sibi : tnultus de corpore sanguis. 
Pro multus in Codice est nullus. De hoc barbaro gen- 
tium ritu uide lib. 11I. Rcgum cap. XVIII. u. 28. , ubi 
legitur , quod prophetae Baal clamabant uoce magna 
ct incidcbant se iuxta ritum suum cultris et lanceolis , 
donec pcrfundercntur sanguinc. Confer etiam expositores 
huius loci , ueluti Corn. a Lapide , et Aug. Calmet , 



236 IN LIBRVM III. 

qui plures auctoritates ex profanis auctoribus potis- 
simum congesserunt super hoc ritu. 

V. 94. et crebro geminat cum uulnere ferrum. Virg. 
Georg. lib. 11I. u. 2,21. Vulneribus crebris. 
Hor. lib. I. od. XXVI. u. 8. 

geminant Corybantes aera. 

et Claud. De Bcllo Get. Carm. XXVI. u. 387. 

Et Trebiam saeuo gcminassent funcre Cannae. 
V. 98. tunc flammea lumina torquet. Virg. Aen. lib. 
VII. u. 448-9. 

tum flammea forquens 

Lumina. It. Georg. lib. III. u. 4^3. 

et flammantia lumina torquens. 

V. 97. rubor igneus inficit ora. Lucan. Pliars. lib. V. 
u. 2,14. iisdem desinit uerbis: 

V. 98-9 ludunt ccruixque comaeque , 

Inque humcros utrosque cadunt. 
Pro comaeque Codex habet comete. Apul. Mctamorph. 
lib. VIII. ceruices lubricis intorqucntes morihus , cri- 
ncsque pendulos rotantes in circulum. Ouid. Metamorph. 
lib. XII. u. 3 9 6. 

Ex humeris medios coma descende.bat in armos. 
Colum. lib. VIIJ. cap. il. Jubae uariae uel ex auro per 
colla ceruiccsque in humeros diffusae. Virg. Aen. lib. VIIII. 

u. 755 humero ex utroque. 

V. 100. miscentur murmura uocis. Ms. uoces. Virg. 
Aen. lib. Inl. u. 210. 

inania murmura misccnt. 

V. 102. Non aliter. In margine legitur : Comparatio. 
Saepe Virgilius orditur comparationes ex illis uerbis : 
Non alitcr. 

Y. 104. ciens. Ms. cient. 



NOTAE. 237 

V. io5. Spirat, inexhaustas rcnouans fornace procellas. 
Ms. Aspirat in cxaustas transremouens fomace procellas. 
Non adhuc fortasse sanati hi sunt uersus. 

V. 107. Guenfan. Ms. hic habet guanfan. Vide su- 
pra u. 66. 

V. 109. Antala crescente tuo, furor omnis et ira. Ms. 
hic Antela. Virg. Acn. lib. il. u. 3 16-7. 

furor iraque mentem 

Praecipitant. 
V. 1 1 1-2,. Flammca tisipJionc tortis saeuire chelydris 
Incipit. Virg. Georg. lib. Iil. u. 5o,i-a. 
Saeuit et in lucem Stygiis emissa tenebris 
Pallida Tisiphone. 
Et Aen. lib. X. u. 761. 

Pallida Tisiphone media inter millia saeuit. 
V. 11 3. Aera per uacuum. Nigris infusa uenenis. 
Virg. Gcorg. lib. 11I. u. 109. incipit parite.r : 

Aera per uacuum ferri. Et Aen. lib. Inl. u. 5 izj~ 

nigri cum lacte ueneni. 

V. 11 4- linguisquc trisulcis. Virg. Gcorg. lib. III. u. 4^9« 
et. Aen. lib. il. u. 47^' desinunt : 

et linguis micat ore trisulcis. 

V. 11 5. Tcmperiem , diroquc horrcscunt tcmpora tabo. 
Ms. Tcmperiem ( qua uoce usus est auctor etiam Dc 
Laud. Iust. lib. nl. u. 106. et i56. ) dircque orrcscunt 
tcmpore tabo. Virg. Aen. lib. VIII. u. 197. 

Ora uirum tristi pendcbant pallida tabo. 
V. 116-7. Sanguine Vandalico uidco decurrere riuos 
Montibus. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 486. 

plenos spumanti sanguine riuos. 

Hor. Carm. lib. Ilil. od. il. u. 5. 
WLontc decurrcns uelut amnis. 



238 IN LIBRVM III, 

V. 1 1 8. En praedam exhaustis Afris rapiuntque rc- 
claudunt ! Ms. En predam exaustis etc. sed omisso Afris. 
Fortasse pro rcclaudunt legendura est reclausam. Nota 
deesse apud Forcellinum nec non in Appendice ad 
suum Zexicon uerbum reclaudo eiusque participium 
reclausus , quod occurrit hic infra u. 164.^ etsi adsint 
eorum deriuata per contractionem diphthongi recludo 
et reclusus. 

V. 119. regnum. Ms. rantum. 

V. 121. Quid iuuit. Ms. Quid uiuit. Virg. Aen. lib. X. 

u. 55-6 Quid pestem euadcre belli 

luuit cet. 

V.. 12,2,. Virtute indomita partam. Ms. Virtutem indo- 
mitam parta. 

V. 12,3. Hic luet. Ms. Hic leuat^ et prius erat lauat. 

V. 1 24. ct uario rapiuntur tempora fato. Sic plane in 
Codice; sed fortasse erit corrigendum en uario rapiun- 
tur , uel et uario rapientur etc. 

V. 125. Africa namque suum factorem fessa rogabit. 
Pro postrema hac uoce est in Codice rogabat. Saepe 
utitur auctor uoce factoris pro creatore Deo , ut De 
Laud. Iust. lib. I. u. 340. Sed factor solis. 
et lib. il. u. 58. Caelorum factor Dominus Deus. 

V. 129. conterritat. De hoc uerbo uide lib. il. u. S^. 

V. i3o. tremescit. Sic legitur in nostro Codice , ut 
etiam Pierius testatur se legisse in pluribus antiquis 
manuscriptis libris Virg. Aen. lib. nl. u. 648. tremesco, 
atque lib. XI. u. 4°3. tremescunt. Infra tamen Codex 
noster habet u. 142. tremiscens. 

V. i34- En iterum bellum reparat. Ms. En iterum bella 
rcparat. Liu. Hist. lib. XXX. cap. VII. Summa et ipsum 
reparantcm bellum. 



NOTAE. 239 

V. i35. subuerterc curat! Ms. sed uertere cunit. 

V. 137-8 Quid tantum surgit in altum 3 

Vnde cadat rursus cet. 
Claud. in Rufin. lib. I. seu Carm. III. u. 22-3. 

Tolluntur in altum 

Vt lapsu grauiore ruant. 
V. 140. Proluit, heu, nostro concrctos sanguine, campos! 
Virg. Aen. lib. il. u. 277. 

et concrctos sanguine crines. 

Georgi lib. I. u. 481-2. 

Proluit insano contorquens uortice siluas 
Fluuiorum rex Eriianus camposque etc. 
V. 141. Talia dicentis uultus in terga retorsit. Virg. 
Aen. lib. Inl. u. 362. 

Talia dicentem cet. 
Ouid. Metam. lib. 11I. u. 68. 

Ille dolore ferox caput in sua terga retorsit. 
V. 143. uastoque ad terram pondere fluxit. Virg. Aen. 
lib. V. u. 447-8. 

Ipsc grauis grauiterque ad tcrram pondere uasto 
Concidit. V. infra u. 255. 
V. 145. Sicubi lymphigeros deducit fistula tractus. Ms. 
Siculi limphigeros cet. In margine additur: Comparatio. 
Ex uoce Siculi Codicis nata est mala interpretatio 
huius loci in Periochis , quam uidere poteris in calce 
poematis. Lymphiger est uox addenda Lexicis Latinis, 
rursusque occurrit infra lib. VII. u. 246. Lucan. Pharsal. 
lib. I11I. u. 368. 

Continuus multis subitarum tractus aquarum. 
V. 146. Aere cauo. Virg. Aen. lib. 11I. u. 286. inci- 
pit similiter : Aere cauo ; sed alio sensu ibi accipitur 
haec phrasis. 



24O IN LIBRVM III. 

V. 146-7. . funditur amnis , 

Rauca sonans. Virg. Aen. lib. VHII. u. 124-5. 

Cunctatur et amnis 

Rauca sonans. 
V. 149. uertex truncatur aquarum. Claud. Gigantom. 
seu Carm. XXXVII. u. 70. 

Et socias truncauit aquas. 
V. i5o. ad fontem refluit amnis. Virg. Aen. lib. VIII. 

u. 240 refluitque exterritus amnis. 

V. i54- fouentque. Ms. fauentque. 
V. i56. Septimus et decimus nascentem senserat annus. 
Decimus septimus a natiuitate Antalae annus respondet 
anno DXXX. Christiano; quia supra ad u. 74. uidimus 
illum natum esse anno DXIII. Annus uero DXXX. 
postremus fuit regni Hilderici seu Hildemeri , ut eum 
uocat poeta noster , sicuti uidebimus infra ad u. 198., 
et centesimus regni Vandalorum in Africa sumpto initio 
a primo ingressu Genserici in eam prouinciam. 

V. i58. Cacus ut Herculeis cariturus luce lacertis. 
Ms. Cautus ut herculeis cet. Ipse Hercules apud Ouid. 
Mctamorph. lib. VIIII. u. 197. sic ait : 

His elisa iacet moles Nemaea lacertis. 
V. 164-5. Laniferi spes una gregis. Tunc ense reclauso 
Diripit astrictam magno cum pondere pellem. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 5y. 

spes tu nunc una senectae. 

et lib. VIIII. u. 4^3 simul ense recluso. 

Pro uoce inusitata reclauso uide supra ad u. 11 8. Item 
Virg. Aen. lib. X. u. 4^4' 

Strymonio dextram fulgenti diripit cnse. 
ct lib. nl. u. 49. 

, auri cum pondere magno. 



NOTAE. 241 

V. 167. ucrubusque trementes conserit artus. Virg. Acn. 
lib. I. u. 21 5-6. 

Tcrgora diripiunt costis , et uisccra nudant : 
Pars in frusta secant, uerubusque tremcntia figunt. 
V. 168. flamma torrente. Virg. Aen. lib. VI. u. 55o. 

flammis ambit torrcntibus. 

V. 171. Tcmpore iam ex illo. Sic incipit Virg. Aen. 
lib. I. u. 627. 

V. 172. Incipit. Ms. Incepit. 
V. 173. secumque. Ms. seumque. 

V. 1 76. ascendere praeda. An abscondere pracdam ? 
V. 178. ifr /are ca/?ta parat tuta subsidere ualle. Ms. 
et Zart mra parat capta subsidere ualle. Vira;. jEW. iI. u. 40. 

rcec tuta mihi ualle reperti. 

V. 181. Obsidione prcmens. Virg. ^erc. lib. VIII. u. 647. 

ingcntique urbem obsidione premcbat. 

V. 182. peruerso numine turmas. Virg. Aen. lib. VII. 
u. 584. 

CWra fata Deum , peruerso numine , poscunt. 
V. i83. m latis prostrauit cuspide campis. Virg. Aen. 

lib. XI. u. 465 latis diffundite campis. 

V. 184. fatis urguebat acerbis. Virg. ^erc. lib. XI. u. 587. 
.... quandoquidem fatic urgetur acerbis. 
Etiara in Codice , quo usus est Ruizius , ut publici 
iuris faceret reliqua Corippi carmina , semper urgeo 
uerbum cum u , litera liquida , inuenitur sic uigueo ; 
qua de re animaduertendum esse lectorem uisum est 
ipsi editori ad u. 33. Fragmenti in laudem lustini. Nic. 
Rittershusio autem placuit haec constans orthographia 
ueterum uerbi urgco cum littera u urgueo , ut ad cit. 
uersum testatur pag. 383. edit. Romanae 1777. Hinc 
ego ueritus sum Codicis nostri antiquam scripturam 

3i 



242 IN LIBRVM III. 

immutare, ubicumque eam inueni. De ratione scribendi 
eanclem uocem uidesis Cellar. Orthogr. Lat. p. 117. 
ed. Patau. 172,4. 

V. i85. Regnaque centeno properans iam fregerat anno. 
Regnum Vandalorum in Africa innuit hic poeta, quod 
annis circiter C. uiguit ; qua de re uide supra ad u. 16. 
huius libri. Anno nempe CCCCXXVIII. a Bonifacio 
comite uocatus fuerat Gensericus in auxilium contra 
Aetium , et anno CCCCXXX. iam totam fere Africam 
sibi subiecerat : hinc constat hic loqui auctor de iis , 
quae ibidem acciderant centeno post anno , scilicet 
DXXX. Christi. 

V. 188. infensasque. Ms. infessasque. 

V. 189. uires ualidas tunc Naufur anhelus. Ms. uires 
tunc naffur anhclus. Vox ualidas adieci , quia mancus 
in Codice erat hic uersus ; eamque accersiui ex Virg. 
Aen. lib. VI. u. 833. 

Neu patriae ualidas in uiscera uertite uires. 
Feci Naufur , quia etiam infra lib. VI. u. 384. est 
Naufur anhelus. Attamen fateor , hunc et sequentem 
uersum adhuc indigere medica manu. 

V. 1 94. Acti fatis urguemur iniquis. Ms. atti fatis etc. 
Virg. Aen. lib. I. u. 36. Errabant acti fatis. 

lib. il. u. 2,57 fatisque Deum defensus iniquis. 

lib. 11I. u. 17 fatis ingressus iniquis. 

et lib. X. u. 38o fatis adductus iniquis. 

V. 196. uersos miseris tunc fiere penates. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 264 uersosque penates. 

V. 198. Hildimer. Hic procul dubio est ille rex Van- 
dalorum Hunerici filius, quem passim Historici uocant 
Hildericum , uel absque aspiratione Ildericum , qui re- 
gnauit ab anno DXXIII. ad DXXX. usque in Africa. 



NOTAE. 243 

Exstat in Musaeo Triuultio eius numus argenteus tertii 
moduli uel quinarius, caput regis imberbe repraesen- 
tans parte antica cum inscriptione D N HILDIRIX 
REX, et parte auersa mulierem stantem, coronam spicis 
contextam in capite habentem, et extensa utraque mauu 
spicas gerentem, cum epigraphe FELIX KART. Quem 
praestantissimum numum eundemque rarissimum prae- 
dicat Echhel Doctrina Numorum Vctcrum T. IV, p. i38. 
Fortasse tam Hildericus quam Hildimer idem est ac 
Nobiiis uel Nobilissimus ex radicibus Idcl uel Adcl , 
Nobilitas , et Rich uel Rcich , diucs, quod parum distat 
sensu a Mehr, multus , uel amplius: ut sit quasi Nobilitate 
affluens. Qui Germanicam linguam callent , facilius me 
intelligent. Sane Wachterus in Glossario Gennanico T. I. 
p. 4.5. interpretatur Hilderich, nobilitate potens. De hoc 
rege pauca referam ex Procopio De Bello Vand. lib. I. 
cap. IX. p. 199. In rcgnum ( Trasamundo ) successit 
Ildericus Honorici filius ac Gizcrici ncpos , uir subditis 
affahilis , totus ad mansuctudinem natus , qui nullo un- 
quam modo Christianos uexauit: at idem ualde imbellis, 
res militares ne auribus quidcm admittebat. Quamobrem 
fratris ipsius filius Hoamcr , uir bello praeclarus , Van- 
dalorum expeditionibus praeerat , sic , ut corum Achilles 
nominaretur. Regnante Ilderico Mauri Byzaceni , qui 
parebant Antallae , praclio fudere Vanclalos. 

V. 200. Vinccre , nec tantis poterat concurrcre signis. 
Ms. Vinccre aut tantis etc. Virg. Aen. lib. VI. u. 14.7-8. 

aliter , non uiribus ullis 

Vinccrc , ncc duro poteris cet. 
Qui uellent tueri aut Codicis , dicere deberent de in- 
dustria noluisse etiam hic Corippum elidere uocalem e 
ante a , ut fecit in Libris De Laudibus 11I. u. 2,38. et 



244 IN LH5RVM III. 

IV. u. 28. , de quibus uide Kittershusium ad priorem 
uersum p. 4*5-, et Fogginium ad posteriorem p. 482,. 

V. 2,0 1. rumpuntur stamina fato. Lucau. Pharsal. lib. nl. 
u. 19 rumpentes stamina Parcas. 

V. 202. Casus quid terret iniquus? Virg. Aen. lib. VI. 
u. 47$. 

Nec minus Aeneas casu perculsus iniquo. 

V. 2o3. Saepe irata piis seruat fortuna nocentes. In 
Codice est : Sepe iuata , sed aliquantulum abrasum 
fuit u. Lucan lib. 11I. u. 448. 

Seruat multos fortuna nocentes. 

V. 206. Nec spes ulla fugae. Sic incipit Virg. Aen. 
lib. VIIII. u. i3i. et lib. X. u. 121. 

V. 207. nec sistere contra. V. ad lib. il. u. 229. 

V. 209. Ruptis tegitur gens impia saxis. Virg. Georg. 

lib. il. u. i56 praeruptis oppida saxis. 

et u. 557. Impia quam caesis gens cet. 

V. 210. Vallibus et scissis. Senec. Troad. u. 178. 
Tum scissa uallis etc. 

V. 212. Vndique praecisis munitus rupibus cet. Virg. 
Aen. lib. VIII. u. 233 praecisis undique saxis. 

V. 218. cleuia siluae. Tibull. lib. I11I. carm. 11I. u. 2. 
deuia montis ; et Lucan. Phars. lib. I11I. u. 161. terra- 
rum in deuia. V. supra ad lib. il. u. 277. 

V. 219. Hildimer ut septas ( sic , non septos, ut male 
in textu ) uidit munimine fossas. Ms. Nildimer ut settas 
cet. De eo uide supra u. 1 98. , ubi rectius est Hildi- 
mer. Ouid. Metam. lib. XIII. u. 212. 

munimine cingere fossas. 

V. 220-1. Atque in praecipiti , nullo iam tramite, pugnae 
Stare locos. Virg. Aen. lib. il. u. 460. 
Turrim in praecipiti stantem. 



NOTAE. 245 

V. 223. quotcndat in hostes. Virg. Acn. Hb. XII. u. 917. 

nec qua ui tendat in hostes. 

V. 2,26-7 siccis exarserat arclor 

Faucibus , et nimius miseros commouerat acstus. 
Virg. Aen. lib. il. u. 358. 

Faucibus exspectant siccis. 
Ms. pro nimius aestus habet nimios estas. 

V. 23o. Plenos portabant fontibus utrcs. Virg. Aen. 
lib. XII. u. 119. 

fontemque ignemque ferebant. 

V. 23 1. Haud procul inde caua spectantes ualle ministrL 
Ms. Aut procul inde caua spettantcs cet. Virg. Aen. 
lib. VIII. u. 642. 

Haud procul inde , citae cet, 
et Georg. lib. il. u. 391. 

Complcntur uallesque cauae cet. 
V. 234. sic fata trahebant. Virg. Aen. lib. V. u. 709. 

quo fata trahunt. 

V. 237-8 de summis reduces contorsit habenas 

Montibus : hunc scquitur densis exercitus armis. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 765. desinit : detorquct habenas. 

et lib. XII. u. 471 fiectit habenas. 

Item lib. il. u. 626. 

Ac ueluti summis antiquam in montibus ornum. 
lib. X. u. 766. 

Aut summis referens annosam montibus ornum. 

lib. XI. u. 836-7 in montibus Opis 

Alta sedet summis. 

Item lib. il. u. 383 densis et circumfundimur armis. 

et. u. 4°9 et densis incurrimus armis. 

V* 239. Inuia rupta. Sil. lib. I11I. u. 3o6, 
...... dumosa per inuia. 



246 Itf LIBRVM m. 

V. 241. Et summo de monte. Ms. Et summo de more. 

Virg. Aen. lib. 11I. u. 655 summo cum monte. 

V. et supra ad u. 23-7-8. 

V. 242-3 raptantur signa retrorsum (deleatur hic 

comma in textu) Versa fuga. Virg. Qeorg. lib. I11I. u. 85. 
Aut hos uersa fuga uictor dare terga subegit. 
V. 244» Liber equus , laxisque leuis transiret habenis. 
Virg. Aen. lib. I. u. 67. 

et laxas sciret dare iussus habenas. 

et lib. XI. u. 49^* Tandem liber equus cet. 

V. 245. perque ardua montis. Virg. Aen. lib. XI. 

u. 5i3~4 Ipse ardua montis 

Per dcserta. 
V. 247. Fata premunt. Virg. Aen. lib. X. u. 3y5. 
Numina nulla premunt. 

V. 249~5o seseque suis per pectora telis 

Transfodiunt. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 543. 
Confixique suis telis , et pectora duro 
Transfossi ligno , ueniunt. 
V. 25 1. pondus ciuile repellit. Rursus occurrit. lib. Inl. 

u. io,5 pondus ciuile perurguet. 

Vtrobique pondus ciuile est, ut puto, multitudo ciuium^ 
nam Nonius Marcellus De Proprietate Seimonum Cap. VI. , 
11. 102. inter Auctores Linguae Latinae Col. Allobr. 1622. 
p. 746. ait : Pondus pro numero. Varro De Vita Populi 
Rom. lib. I11I. E Qraecia Asiaticas in uillas comportasse 
magnum pondus omnium artificum. Liuius autem lib. nl. 
cap. 28. ciuilem clamorem dixit clamorem ciuium suo- 
rum ; et passim usurpatur bellum ciuile , idest ciuium. 
V. 252. Sic pariter turbata ruunt de montibus altis. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 673. 

Praccipites pariterquc ruunt. 



NOTAE. 247 

et lib. I11I. u. 164 ruunt de montibus, 

Item Georg. lib. Inl. u. 112. et Aen. lib. X. u. 707. 
similiter desiiiuut : de montibus altis. 

V. 2,53. uectator. Vox addenda Lexicis Latinis. Ia 
Cod. est ucttator. 

V. 254- rapidi iactatus turbine cursus. Virg. Aen. 

lib. I. u. 446 iactati undis et turbine. 

et lib. VII. u. 676 cursu rapido. 

V. 2,55. Concidit, et dominum uasto sub pondcre frangit. 
Ms. Confluit ( quod fortasse retineri potest ) . . . . frangis. 
V. supra ad u. 143. Virg. Aen. lib. V. u. 447-8. 

ponderc uasto 

Concidit. 

V. 2,56. Ceu glaucam ueniens grando destringit oliuam. 
Ms. Ceu glauca ueniens grando destringit uliuam. et in 
margine : comparatio. De epitheto glaucam iuncto cum 
oliuam uide ad lib. I. u. 534- Colum. lib. XII. cap. 
XXXXVII. oliuam manu destringere. 

V. 257. Arboris excutiens concusso ucrtice fructus. Ms. 
Arbores etc. Virg. Aen. lib. il. u. 629. 
concusso uertice nutat. 

V. 258. Tunc paritcr pracceps etc. Ms. Tunc praeceps 
pariter cet. Fortasse non adhuc sanus est etiam sensus 
huius uersus. 

V. 261. Inuida, quae tantam properabant perdere gentem. 
Ms. Inuidia que etc. Virg. Aen. lib. VII. u. 304. 
Mars perdere gcntem etc. 

V. 262-3 rcgemque tremcntem 

Annomm fessum numero. Ms. Armorum habet pro 
Annorum. Meam correctionem tuetur Virg. Aen. lib. il. 

u. 596-7 fessum aetate parcntem 

Liqueris Anchiscn ? 



248 IN LIBRVM III. 

Imo Hiklericus, uel, ut eura noster poeta uocat, Hil- 
dimer rex annorwn numero fessus uere dici hic potuit 
ab eo , quia natus erat ex Eudoxia filia "Valentiniani nl. 
Aug. post annum CCCCLVI., quo ea tradita fuit Hu- 
nerico nuptui a Genserico , ut testatur Cl. Morcellus 
Afr. Christ. T. 11I. p. 1 68. n. Iil. , et ante annurn 
CCGCLXXII. , quo , uirum ceu Arianum auersa , au- 
fugit, et Hierosolymae decessit. Vide Theophanis Chro- 
nographiam ad annum CCCCLXIV. ed. Paris. i655. 
p. 102,., et Cl. Morcell. 1. c. p. i85. Hinc anno DXXX. 
fortasse septuagenarius iam erat Hildericus. 

V. 2,64» Deiicit. Ms. Deiecit. Quater Virgilius usus 
est illa uoce, totidemque uicibus in capite uersus. Pro- 
copius De Bello Vand. lib. I. cap. IX. p. 199. et seq. 
sic deditionem Hildimeri , quam innuit hisce uersibus 
poeta, narrat : Quiclam erat e Gizerici stirpe Gelimer 3 
Gelaridis filius , Genzonis nepos , pronepos Gizerici , iam 
grandis natu , uno praecedente aetate Ilderico ; ideoque 
ad regnum , ut existimabatur , propediem peruenturus 
( Gizericus enim testamento mandauerat suis , ut re- 
gnum Vandalicum ei semper obueniret , qui per uirilem 
stirpem recta serie propinquitatis Gizericum ipsum attin- 
gens , cognatos suos aetate praecurreret. Procop. ib. 
cap. VII. p. 1 96. ) Is quidem ( nempe Gelimer ) aetatis 
suae bellicosissimus habebatur ; et idem uafro in primis 
ac maligno uir ingenio, mouere noua, et in alienas opes 
inuolare callebat. Cum autem nimium differri sibi regnum 
uideret , se intra legem ac praescriptum tenere non po- 
terat: uerum sibi munia regis arrogans honorem ante 
diem usurpabat , et Ilderico facili indulgendque utens , 
impotentia animi efferebatur. Tandem Vandalorum for- 
tissimis quibusque in suas partes pertractis , suasit , ut 



NOTAE. 249 

regnum Vandalicum sibi traderent , dciecto a guberna- 
culis Ilderico , tum ob ignauiam et illatam a Mauris 
cladem , tum quod Iustino Aug. Vandalorum opes eo 
proderct animo, ne ipso ex alio gentis rcgiae ramo cditus 
regnum obtineret, eo spectare calwnnians missam Byzan- 
tium legationem. His illi inducti , rem exequuntur. Ita 
dominatum occupat Gclimer , et Ildericum VII. annos 
regno potitum , cum Hoamere ciusque fratre Euagee in 
custodiam tradit. 

V. a65. Tunc cloluit princeps dirupto foedere regni. 
Ms. direpti federe rcgni. Infra u. 3o3. rursus legitur : 
dirupto foedere. Procopius 1. c. p. aoo. sic pergit rem 
hanc narrare : Iustinianus iam Imperator , Legato in 
Africam ad Gelimerem cum hisce literis misit : « Contra 
» ius et reuerentiam , quam Gizerici testamento debes 
» in eo peccas, quod senem, eumque propinquum tuum, 
» ac , si quid Gizerici decreta ualent , Vandalorum R e - 
» gem habes in uinculis, et per uim regno spolias, cum 
» prope adsit, ut legitime id assequaris. Absiste iniuria, 
» nec iusto Regis nomini praeopta tyranni appellatio- 
» nem tantulo praeuiam interuallo : sed uiro huic pro- 
» pediem morituro pcr te liceat regiae dignitatis speciem 
» titulo tcnus sustinere : tu partes Rcgis imple , ct ex- 
» specta dum tcmporis beneficio , et Gizerici lege , quod 
» unum tibi deest , rei nomen accipias. Quae si feceris, 
» Deum propitium, nosque amicos habebis. » Haec qui- 
dem significabat epistola : Gclimer uero Legatos remisit 
frustratus eorum operam. Imo uero Hoamerem luminibus 
orbauit: Ildericum atque Euagecm arctiori custodia sepsit, 
peccati insimulatos , quod Byzantium aufugere medita- 
rcnrur. His quoque auditis, Iustinianus legationem alteram 
misit , et literas in hanc sententiam scriptas : « Priorem 



3a 



2 5o IN LIBRVM IIT. 

ad te epistolam scripsimus, id persuasum habentes, te 
nunquam consilio nostro aduersaturum. Nunc, quando 
libet ita regnum tenere , ut tenes ; cape sis quidquid 
inde fortuna tibi dederit. Ad nos tantum Ildericum et 
Hoamerem caecum cum fratre milte, solatio leuandos, 
quod admittere possunt , qui uel regnum , uel oculos 
amisere. Ac nisi sponte petitioni concesseris , rem ar- 
bitrio tuo non permittemus. Mouet enim nos fducia , 
quae illis in nostra amicitia fuit. Nec nobis obstabit 
pax cum Gizerico composita : nam eius legitimo suc- 
cessori non inferemus bellum; sed illatam iniuriam ul- 
ciscemur. » Post responsionem Gelimeris, quam ibidem 
affert Procopius , haec idem subiicrt ^ Iratus iam satis 
Gelimeri lustinianus Aug. cum has literas acccpisset , ad 
ultionis cupiditatem exarsit acrius , censuitque , ut con- 
silia acute inueniebat , et impigre exequebatur , bellum 
sine mora cum Persis dirimendum esse , et in Africam 
transferendum. 

V. 2,68. dirum senserunt omnia bellum. Virg. Aen. 

lib. XI. u. 2,17 dirum execrantur bellum. 

V. 269. Namque intcr geminas pressa est tunc Africa 
pestes. Virg. Aen. lib. XII. u. 845. 

Dicuntur geminae pestes. 
Quae hic raptim tangit poeta, fuse clescripta leguntur 
a Procopio libris binis De Bello Vandalico. 

Y. 276. Vt perit in dubiis puppes , heu , cet. Ms. 
puppis. Puppes autem pro puppis in singulari tuentur 
Vossius De Analogis lib. I. p. y5l. apud Ricciol. 
Prosod. Reform. To. il. , et Probus apud Lancellot. 
Nou. Meth. In margine e regione huius uersus legitur: 
Comparatio. 



NOTAE. 25 r 

V. 277-8. . . ". solito mlscratus ademit 

Morc. Ms. Mortc. Virg. Aen. lib. VII. u. 357. 

solito matrum de more. 

V. 280. Sidonios patres. Ms. Sidomos uel Sitomos. 
Nota, quod auctor Periocharum perperam putauit men- 
tionem hic fieri a poeta de patre Iohannis, quem infra 
uocatum fuisse Euantum constat; quamquam manifeste 
hi Sidonii palres sint patres Carthaginiensis senatus. 

V. 283. ucstris erecta triumphis. Ms. nostris eretta 
triumphis. 

V. 290. Nostra deccm tellus plenos laxata pcr annos. 
Ms. Nostra ducem plenos cet. Planos enim est mendum 
typographicum. Virg. Aen. lib. VII. u. 53. 

iam plenis nubilis annis. 

V. 292. praedam. Ms. preda. 

V. 293. Non mentis consensit inops tunc Africa bellum. 
Vox inops abest a Codice , in quo sic uersus et sen- 
sus claudicabant. Eam mutuatus sum a Claudiano De 
Bello Gildonico Carm. XXVI. u. 52 1. 

Si non mcntis inops cet. 
Liu. lib. VIII. cap. VI. consensit ct scnatus bcllum. 

V. 294. spectabit. Ms. spettabit , sed puto legendum 
esse spectauit. 

V. 295. Pinguescunt sanguine campi. Virg. Georg. 
lib. I. u. 49 1- 2- 

sanguine nostro 

Aemathiam et latos Haemi pinguescerc campos. 
V. 296. Ossibus albescunt. Virg. Aen. lib. XII. u. 39. 

campique ingentes ossibus albent. 

V. 297. sparsi. Ms. sparsa contra metri rationem 
atque sensus. 

V. 299. Manc. Ms. Morte. 



2 5 2 IN LIBRVM III. 

V. 3oo. campos , et magno ornare decore ? Ms. cam- 
pos. ornasti magno decorans. 

V. 3oa. Asper et ille semel bellum tentauit Jaudas. 
Ms. Aspice ille semel bellum tcntauit iudas. De binis 
uictoriis , quas Solomon retulit anno DXXXV. coutra 
Mauros rebelles in Africa consulendus est Procopius 
De Bello Vand. lib. il. cap. XI. p. 262,. et cap. XII. 
p. 264. Ex iuda Codicis feci Iauda , nam de eo hic 
loqui poetam uullus dubito. Is Iaudas Iabdas uocatur 
a Maltreto in uersione Historiae .Vandalicae Procopii, 
nam Graece est VafiBaq , quod apud Graecos a tem- 
pore usque Iustiniani idem erat ac VavBaQ, Fuit is 
princeps Maurorum Aurasium montem incolentium , ut 
nos docet Procopius De Bello Vand. lib. il. cap. XII. 
p. 2,64. D., qui, post descriptam stupendam clademMau- 
ris a Romanis militibus sub Solomone illatam, narrat: 
quod reliquiae Barbarorum in Numidia cum suis ducibus 
se receperunt , et Iabdae , Maurorum Aurasium montem 
incolentium Principis , fidem implorarunt. Item cap. XIII. 
pag. 2,65. subiungit : Dum haec in prouincia Byzacena 
geruntur, interea labdas Aurasianorum Maurorum prin- 
ceps , bellatoribus amplius XXX. M. stipatus, Numidiam 
uastat, Afrosque in seruitutem non paucos abripit. Pergit 
Procopius narrare singulare certamen Iaudae cum Al- 
tliia ad centurias praeposito custodiae castellorum re-> 
gionis illius ; quo in certamine ob superatum Iaudam 
Althias magnum per totam Africam sibi nomen parauit, 
ut ait idem Procopius ibidem p. 2,66. , ubi sic pro- 
sequitur : Salomon autem Carthagine moratus aliquan- 
tisper j montem uersus Aurasium contra Iabdam copias 
duxit , eum insimulans , nec falso , quod , dum Rom. 
exercitus Byzacenis motibus impeditus esset , ipse multa 



NOTAE. 253 

Numidiac loca uastasset .... Itaquc Romanus cxcrci- 
tus, Salomonc ducc, cum Mauris omnibus sociis, castra 
mctatus cst ad fluuium Amigam , qui Aurasium practer- 
labcns , tractum illum rigat. labdas e re sua non fore 
scnticns , si acicm hosti opponcret in planitie, omnia in 
Aurasio monte comparauit , prout ccnsuit iis maximc 
impeditum iri aducntum hostis etc. Capite autem XIX. 
pag. 2,82. et seqq. addit anno XIII. imperii Iustiniani 
uel Christi DXXXVIIII. Africae iterum praefectum fuisse 
Solomonem , qui , suscepta in Mauros montis Aurasii 
incolas expeditione , Zerbulum castellnm in eodem 
monte a Iabda conditum oppugnauit et cepit; et cap. 
XX. p. 2,86. subdit : Iabdam fugisse sauciatum spiculo 
in fcmore ; nec non cap. XXV. p. 2,95. narrat : quod 
Gontharis tyrannidem affectans , Mauros in Romanos 
commouit , ut Carthaginem peterent , sicut reuera fe- 
cerunt Numidae et Byzaceni. Istis Antalas imperabat, 
illis autem Cutzina et Iabdas. 

V. 3o5. At sensit prorsus. Ms. At scntias orsus. Sed 
secundas curas exspectat hic uersus. 

V. 3 07. Cura nefanda piis. Ms. Cura nefandi piis. 

Hic innuit poeta seditionem militum contra Solomo- 

nem , quam fuse narrat Procopius cit. lib. il. De Bello 

Vand. cap. XIV. p. 269. et seqq. , quae accidit anno 

Chr. DXXXVL 

V. 309. non aequo marte , pcriclum. Ms. non equae 
marte periclum. Virg. Aen. lib. VII. u. 540. 

Atque ca pcr campos aequo dum Marte gcruntur. 
Procop. 1. c. p. cit. 270. haec refert : Ita demum con- 
spiratione uulgata , complures ( rebelles ) parum tuti 
Carthagine sibi uisi , confestim cx urbe excesserunt: mox 
idci ab iis diripi, obuiique Afri omnes hostiiem in modum 



2 5 4 IN LIBRVM III. 

haberi coepti. Narrat subinde Procopius , quod secum 
Solomon in Siciliam nauigauit , et Belisarium ex ea 
insula in Africam reduxit. 

V. 3 io. Stutias hinc celeri deuictus tempore cessit. Ms. 
Sed tamen hic celeri cet. nullo sensu. Imitatus est auctor 
Virgilii Aen. lib. V. u. 4.4.5. qui desinit : 

celerique elapsus corpore cessit. 

A nostro Poeta Stutias uocatur seditionis caput , ut 
uidebimus pluries infra , qui Stozas est apud Proco- 
pium , qui lib. il. De Bello Vand. cap. XV. p. 272. 
haec profert : Seditiosi, direpta Carthagine, in campum 
Bullae conueniunt , et Stozam Martini stipatorem , ani- 
mosum sane uirum ac strenuum , Tyrannum sibi deligunt; 
ut, Caesarianis exactis ducibus, uniuersa Africa potian- 
tur. Rectius a nostro poeta Stutias uocatur , ut mihi 
uidetur ; quia idem fortasse erat apud Vandalos ac 
apud Germanos nunc Stutzer, nempe strenuus, uel, ut 
placet Wachtero in Glossario Germanico pag. 1 642. , 
iuuenis superbe incedens. 

V. 3n. Hunc Membressa cet. Vrbs ea erat Africae 
Proconsularis, seu Zeugitanae prouinciae, nota praeci- 
pue in historia ecclesiastica ; habebat enim sedem epi- 
scopalem , et distabat a Carthagine tantum L. M. P. 
Vide Cellar. Not. Orbis ant. lib. IV. p. 162., Vetcra 
Romanor. Itinera curante Wesselingio Amstel. 1735. 
p. 4^. , Car. a S. Paulo Geogr. Sacr. p. 89. Ed. Amstel. 
1704., et Cl. Morcelli Afr. Christ. T. I. p. aa3. Audia- 
mus Procopium narrantem , quae hic tangit poeta , 
lib. et 1. citt. p. 2,72,-3. Belisarius autem, centum e sa- 
tellitio suo delectis , Salomone comite , nauim , quam 
unam acceperat, Carthaginem appulit prima face: quando 
obsessores deditionem urbis postridie faciendam cupidissime 



NOTAE. 2 55 

cxspectabant : qua spe capti pcmoctarunt. Vt illuxit , ac 
Belisarium adessc auditum cst , moucre protinus , et tur- 
piter , inordinatequc se in fugam dedcre. Bclisarius , cum 
militum duo circiter millia collcgisset, ac uerbis, ut Im- 
peratori studcrcnt , hortatus , donatiuo ctiam amplissimo 
confirmassct , insccutus est fugientes , ct assecutus ad 
urbem Membresam stadiis CCCL. Carthagine dissitam. 
Vtrique ibi metati , se ad pugnam accingunt : ac Beli- 
sarius quidem propter fluuium Bagradam , Stozas uero 
in loco edito ac difficili uallum ducil; neutro urbi, moe- 
nibus nudae , committere se uolente. Postero die ad pu- 
gnandum accedunt , liinc factiosi numero confisi , illinc 
Belisariani, hostium, tanquam mente et duce carentium , 

contcmptu elati ( p. ay4' ) Eccc autem , dum 

utrinque ad pugnam proceditur , in factiosam Stozae 
aciem ex aducrso uentus cooritur uehcmens ac permole- 
stus. Quamobrem se ibi proclium non facturos secundum 
rati . . . . , inde se mouerunt oblique. ( p. 2,^5. ) Verum 
Belisarius , ubi illos turbatis ordinibus ac promiscue cir- 
cumagi animaduertit , proelium confestim iniri iubet. 
Illi inopinato impctu perculsi , pro uirili quisquc parte , 
incompositissime fugere ; donec ingressi Numidiam , se 

ibi denuo collegerunt His confectis , rediit Car- 

thaginem Belisarius Itaque compositis , quoquo- 

modo potuit , rebus Africae , et Carthagine Ildigeris ac 
Theodori fidei credita , in Siciiiam renauigauit. 

V. 3 12. Hunc. Ms. JVunc. 

V. 3i5. agmina. Ms. agminc. 

V. 317. Germano. Fuit hic Germanus filius fratris 
Iustiniani Imp. , et ille , cuius filia lustina nupsit Io- 
hanni nostro. V. supra ad lib. I. u. 2,02-3. Missus 
autem fuit in Afrlcam a Iustiniano anno DXXXVII. , 



2-56 IN LIBRVM III. 

ut Solomoni succederet, et Praetorii Praefectura fun- 
geretur. De eo Procopius agit integris capitibus XVI. 
et XVII. citati lib. il. De Bello Vand.\ Cap. uero XVI. 
p. 2,76. haec ait : De his ( quae in Africa contigerant) 

certior factus imperator , Germanum , fratris sui filium , 
e patriciorum ordine cum exiguo comitatu misit. Iohan- 
nem etiam nostrum interfuisse tunc una cum Germano 
in proelio contra Stutiam constat ex sequenti cap. XVII. 
p. 2,78. , ubi narrat Procopius Stutiam exercitum re- 
duxisse e Carthaginiensi tractu in Numidiam, et subdit: 
Eodem paulo post Germanus cum omnibus copiis se con- 
tulit , praeter caetera , quibus optime instructus erat , 
ingentem plaustrorum uim secum agens. Hostem assecutus 
ad Scalas ueteres, ut Romani uocant; aciem ita dispo- 
suit. Obiectis hosti carrorum frontibus , peditatum omnem, 
cui Domnicus praeerat , ad illud munimcntum locauit , 
ut a tergo tuti rem gererent animosius. A laeua pedita- 
tus stetit ipse cum lectissimis equitum , et qui Byzantio 
cum eo uenerant : caeteros in cornu dextero , non in 
unum coactos, sed in tria diuisos agmina, statuit: quo- 
rum primum Ildiger, alterum Theodorus Cappadox , po- 
strcmum , quod maius erat , lohannes Pappi frater du- 
cebat . . . . (p. 279.) Stozas .... cum suorum flore 
Iohannem, eosque, qui cum ipso erant, adortus est. Illi 
impressione fracti terga promiscue uertere : factiosi instare 
fugacibus , uexillis eorum omnibus statim potiti. Quidam 
etiam in peditatum inuecti , iam eius ordines rumpcbant; 
cum Germanus stricto gladio omnes cornu sui turmas 
compellens , obiectum sibi rebellium agmen labore multo 
disiecit , ac subinde in Stozam iiicurrit etc. Sic demum 
( p. 280.) Stozas a Romanis plane derelictus , cum Van- 
dalis aliquot concessit in Mauritaniam : ubi , ducta in 



NOTAE. 2 57 

matrimonium cuiusdam principis filiam , habitauit. Secli- 
tionis hic fuit cxitus. 

V. 3 18. Te cultor Vatari. Ms. Tc cellas uatari. For- 
tasse Fatarus est iclem ac amnis Vadara, de quo uicle 
lib. il. u. 68. Imo uidetur esse illud flumeu , quocl 
Procopius , hic paulo supra ad u. 3 1 1 . citatus , uocat 
Bagrada, Graece Baypddac, nempe Vagradas. In Tab. 
Peuting. autem est Vatari locus Africae. V. eancl Tab. 
iuxta edit. Aesinam 1809. Segm. 11I. litt. F. 

V. 320. nostrae requies pinguissima tcrrae. Hae uoces 
nostrae et terrae in Codice rescriptae apparent, et pro 
postrema prius aderat tellus ; sed etiam Iohannes L. 
de Bonis exscriptor Codicis, qui in sua Romulea lib. il. 
inseruit hunc et sequentes XV. uersus , a uersu nem- 
pe 222. ad 23y , habet : 

nostre requics pinguissima terrc. 

V. 323. Libyae. Ms. pluuie praemisso puncto. Ita etiam 
Ioh. L. de Bonis in cit. lib. il. Romuleae u. 225. Atta- 
men , qui plures eiusdem libri uersus exscripsit in 
eodem membranaceo Codice , qui continet Eclogas et 
Romuleam , fecit totum , quam uocem reciperem , quia 
Virgilius et Ouidius eam iungunt cum orbe ; nempe 
ille Ecl. I. u. 67. 

Et penitus toto diuisos orbe Britannos. 
et alter Fastor. lib. I. u. 85. 

Iupitcr arce sua totum cum spcctet in orbem. 
Sed Libyae legendum puto , tum quia accedit magis 
ad pluuie , tum quia orbis usurpatur etiam de parte 
terrae seu regione , ut notat Forcellinus ex Plin. lib. 
et cap. XII. 

V. 3^5. gemmiferis. De hac uoce desiderabatur 
exemplum , cjuod ad gemmas arborum spectaret. 

33 



258 IN LIBRVM III. 

V. 3a7. nouellas , idest uineas uel uites , ut Virg. 
Ecl. iiT. u. ii. 

Atque mala uites incidere falce nouellas. 
nisi mauis intelligere quascnuque plantas teneras , ut 
Psalmo CXXVII. u. 3. Filii tui sicut nouellae oliuarum. 

V. 328. ad aratra iuuencos. Similiter desinit Virg. 
Georg. lib. 11I. u. 5o. 

V. 333. moxque. Ms. uoxque. 

V. 334. Mulcebant. Ms. mulcebunt. 

V. 335. Et uariis hominum releuabant pectora curis. 
Ms. musis ; sed Io. L. de Bonis in Poemate, cui titulus 
Romulea lib. il. u. 237., habet eundem uersum, ubi in 
Cod. Triuultiano A. 273. bis melius legitur curis. In 
Cod. autem A. 275. est musis. Sane et apud Cic. 
Catil. I. cap. i3. est releuare aliqucm cura et metu. 

V. 337. fatorum stamina. Propert. lib. I11I. Eleg. VII. 
u. 5i fatorum nulli reuocabile stamen. 

V. 339. tenens. Ms. tenes ; pro quo Ioh. L. de Bonis 
habet rotans. Ille hunc cum uersu antecedenti sic in- 
tulit in sua Romulea L. il. u. i49-5o. 

Cur quis es hominum tenui pendentia filo 
Fata rotans leuiter pellis quoque rumpitur orbis. 
Veruntamen hic et plures sequentes uersus indigent 
secundis curis, uel meliori Codice, ut restituantur ad 
ueram lectionem. Forsan aliquis uersus deest. 

V. 340. refjrens. Ms. referes. 

V. 343. labantem. Ms. labentem , quam lectionem 
fortasse tueri possem ; nam in Hymno S. Ambrosii 
qui incipit : Aeterne rerum conditor, correpta est prior 
syllaba uocis labentes in uersu : Iesu labentes respice , 
iuxta omnes codices cum manuscriptos tum impres- 
sos iibrorum , quibus utitur Mediolanensis clerus pro 



NOTAE. 2 5q 

recitandis quotidianis precibus, uulgo Breuiariis. Tn noua 
autem recensione eiusdem libri anni MDCCLX. , iii 
qua etiam aliqaot alii uersus eiusrlem Hymni immutati 
fuerunt, pro lubentes impressum fuit labantes, fortasse 
quia sic legitur in Editione Operum illius S. Doctoris 
curante P. Nouri Parisiis 1690. In antiquioribus edi- 
tionibus retentum semper fuerat uetus et fortasse uera 
lectio labentcs. 

V. 345. mortis tam tristls imago. In margine legitur 
haec^nota: Jfic describitur mortalitas quasi sicut fuit 
M iu XLVIII. Idem legitur in Periochis. Pestiferum 
autem illius anni morbum omnibus hmotuit potissimum 
ex loh. Boccaccio. Virg. Aen. lib. VI. u. 6 9 5. desi- 
nit: tristis imago , et lib. il. u . 36 9 . et plurima mortis 
imago. 

V. 346. Non orbis nouitate rudis, non tcmpore Pyrrhae. 
In prima parte huius uersus innuit poeta diluuium uni- 
uersale descriptum a Moise in Genesi capp. VI. VII. 
et VIII. 5 in altero autem illud Thessaliae , quod ce- 
cinit Ouidius Metam. lib. I. 

V. 347. Nam , miscros monstris conturbans, letifer annus. 
Ms. Non miscros cet. Virg. Aen. lib. nl. u. i3 9 . lues et 
letifer annus. 

V. 34 9 . Vulnera diuinis homines hausisse sagitds. Ms. 
Vluenera diuinis homines auxisse sagittis. Feci hausissc; 
nam clare hic sermo est de sagutis diuinis , uempe 
Apollinis , quae mortem inferebant Graecis , ut legitur 
apud Homerum Iliad. lib. I. u. 43. et seqq. 

V. 35 1. Aspectusque feros. Ms. Aspettusque ferox. 

V. 35a. Mortibus; haud. Ms. Manibus aut. 

V. 355. Nullis tum redditur ullum. Ms. nullus tunc 
rcddit ullum. 



l6o IN LIBRVM III. 

V. 356. sonuit non luctus in urbe. Ouid. Trist. lib. I. 
Eleg. Iil. u. ai luctus gemitusque sonabant. 

V. 363. Rarus, et in multis domibus uix unus oberrans. 
Virg. Aen. lib. I. u. 122. 

Apparent rari nantes in gurgite uasto. 
et Lucan. Phars. lib. I. u. 27. 

Rarus et antiquis habitator in urbibus errat. 

V. 368. praedia. Ms. prelia. Ita habet etiam Ioh. L. 
de Bonis Ecloga. X. de Morte u. 47- > <3 u i cum a l us 
pluribus exscriptus ibidem est ex hoc Corippi loco. 

V. 369. Insatums. Magnis cumulata est arca facellis. 
Sic autem I. L. de Bonis citata Ecl. X. de Morte u. 48. ex- 
pressit hunc uersum uno inloco: Insaturus magnis , et al. 

Insatur et magnus cumulata est arca sacellis. 
Vox insaturus ignota fuit uel ipsi Forcellino , ut et 
facclla. Haec tamen uox deriuata a facula translate 
hic sumpta est pro numis aureis; et in hoc sensu non 
inuenitur exemplum ullum apud Ducangium in Lexico 
mediae et infimae Latmitatis , qui eandem uocem refert 
ex Actis S. Tharaci et Sociorum M. M. seculo IV. for- 
tasse conscriptis; in quibus haec leguntur : Et mox tres 
facellae apparuerunt supra ipsorum vorpora. V. eadem 
Acta ap. Barouium in Annal. Eccliast. ad ann. CCXC. 
n. XXXII. Tom. il. ed. Luc. pag. 261., atque ea, 
quae ipse Historiae ecclesiasticae parens ibidem paulo 
infra, et superius n. il. p. 2S6. affert pro tuenda sin- 
ceritate atque antiquitate Actorum eorundem :, et apud 
Rosweydum in calce ad Fastos Sanctorum Antuerpiae 
1607. p. 91. cap. X. Etsi ex Graeco eadem Acta 
conuersa fuerint , tamen uidetur satis antiqna illorum 
uersio a Baronio et Rosweydo allata , et forsan an- 
tiquior illa , quam ediderunt Surius , Ruinartus , et 






NOTAE. 261 

Bollandistae. Apud Surium nempe Dc probatls Sanctorum 
Historiis Tom. V. Colon. Agripp. i58o. p. 778. legitur: 
Stclla lucidissima e caclo tcrram illustrans ct stans supcr 
unumquodque corpus etc. Apud Ruinartum autem in 
Actis Martyrum Veronae iy3i. p. 393. n. XI., nec 
non apud Bueum in Actis Sanctorum Octobris Tom. V. 
p. 583. Cap. IV. 11. 4.5. Subito misericors Deus stellam 
splendidam de cacto misit , quae sedebat super singula 
corpora Sanctorum. Quamuis autem facela , olusculum, 
scribatur aliquando duplici l facella , non puto eam 
uocem huc pertinere ullo modo. 

V. 3yo. Et tamen ardor opum numquam satiatur auaris. 

Ms. Et tamen ardor inops numquam satiatur auarus. 

In citata autem Ecl. X. I. L. de Bonis u. 49» sic legitur: 

Et tamcn ardet inops , numquam saturatur auarus. 

Feci ardor opum , ut ap. Ouid. Met. lib. VIII. u. 828. 

furit ardor edendi. 

V. 3^3. dcfuncti. Ms. defuncta. Sed dcfuncti est apud 
de Bonis cit. Ecl. X. u. 53. 

V. 376. Hinc fcra cet. Ms. Hic fera etc. In margine 
haec adiiciuntur : Nota quod sedata mortalitate propter 
auaritiam insurrexerunt quacstiones in libia. 

V. 3 80. flagclla. Ms. fragcllo. 

V. 38a. adauxit. Ms. adcmit. 

V. 383. Erigit. Ms. Eriget. Bis in lib. il. De Laud. 
lustini , et quinquies in operibus Virgilii , apud quem 
plerumque initio uersus, reperitur erigit , sed nusquam 
apud eosdem reperi eriget. 

V. 384. Hic fratris mortem, concussa mcnte, dolcbat. 
Rem narrat Procopius De Bello Vand. lib. il. cap. XXI. 
p. 288. , ut iam retuK ad lib. I. u. 469. V. et lib. il. 
u. 2.8. et seqq. Praeterea ipse Antalas producit causas 



262 IN LIBRVM III. 

suae defectionis a Romano imperio in Epistola ad Iu- 
stinianum , quam recitat idem Procopius lib. cit. cap. 
XXII. p. 290. B. Haec sunt illius uerba : Etenim non 
tantum priuure me est ausus (Salomon) annona , quam 
a Belisario mihi iamdiu decretam ipse concessisti ; sed 
fratrem etiam meum insontem sustulit. 

V. 388. Non minuisse. Ms. Diminuisse. 

V. 390. Nc mala praedatae. Ms. Ne mala prelate. 

V. 393. ad extremas Libyae sitientis harcnas. Pro 
aspiratione postremae uocis uide ad lib. I. u. 92. Lucan. 
Phars. lib. I. u. 368. 

per calidas Libyae sitientis arenas. 

V. 394. Sole ubi teliurem nimio. Ms. Sol ubi tellurem 
nimio. Ouid Metam. lib. V. u. 4«H" 
Et modo sol nimius cet. 

V. 4 01 - ^t Solomon uidit tantum consurgere bellum. 
Jn margine etiam repetitur Solomon, de quo uide supra 
ad lib. I. u. 470. Virg. Aen. lib. VIII. u. 637. 
.... subitoque nouum consurgere bellum. 

V. 4 02 « Romanas acies , cunctis de partibus actas. 
Ms. actus. Virg. Aeri. lib. X. u. 707-8. 

Ac uelut ille canum morsu de montibus altis 
Actus aper. 

V. 4°3« aduersis properans concurrere fatis. Virg. Aen. 
lib. XII. u. 149. 

Nunc iuuenem imparibus uideo concurrere fatis. 

V. 4°4- mandatur pagina. Barthius Aduers. lib. XLII. 
cap. XIII. col. 1891. animaduertit, apud Sidonium aliosque 
eius aeui ct generis scriptores Paginam ( ut hoc loci ) 
Epistolam designare ; sed puto etiam ipsum Ciceronem 
usurpasse Paginam pro Epistola Epistol. Fam. Lib. XVI. 
Epist. Inl. , ubi ait : Varie sum affectus tuis litteris : 



NOTAE. 26 



a 



ualde priorc pagina pcrturbatus, paulum altcra recreatus: 
et Attic. lib. VI. Epist. il. Quoniam respondi postremac 
tuae paginac prima mea , nunc ad primam rcuertar tuam. 
Ilaec tamen exempla Forcellinus refert ad probandnm 
quodcunque Scriptum dictum fuisse Paginain. 

V. 4.08. Cusina Mastracianis. Ms. Cosina mastracianis .. 
sed infra lib. IV. u. 5io. lib. VI. u. 245. et lib. VII. 
u. 37i. 439« 4^8- 465. et 47^- legitur Cusina. A Procopio 
autem uocatur Kov&vat; Cuzinas Dc Bello Vand. lib. il. 
cap. X. p. 267. et KovT&vaq Cutzinas cap. XXV. p. 2,95. 
et cap. XXVIII. p. 3o5. item lib. IV. De Bello Gothico 
cap. XVII. p. 61 4- A Ioh. Malala ia Iustiniano p. 84^ 
edit. Ven. 1 733. uocatur Kovt^Ivviq , Cutzines. In Historia 
autem Misccll. apud Murator. Rcr. Italicor. Scriptores 
To. I. p. 110. uocatur Chutinas ; et ibidcm in nota 37. 
subiungitur : aliter Cuatinas, al. Cutzinus. In priori ex 
citatis locis Procopii is narrat anno DXXXIIII. fuisse 
Cusinam barbarorum Maurorum ducem rebellium in 
Romanos contra Solomonem ; et in secundo ex citatis 
locis Procopii legitur : quod Numidis Cutzinas et labdas 
impcrabant , Byzaccnis Antallas sub Gonthari. De Ma- 
stracianis populis fortasse Numidiae , quos secum ad- 
duxit Cusinas , nihil inuenire potui apud Geographos. 
Plura de eodem atque de eius fide in Romanos habes 
ex hoc Corippi Poemate; illius autem infelicem exitum 
narrat Malala loco cit. hoc modo : Mense ianuario in- 
dictionis XI. ( anno DLXIII. ) Africae quacdam rcgiones 
a Mauritanis occupatae sunt. Cutzincs enim , gentis eius 
exarchus , ex quo Maurorum dominium suscepcrat , auri 
quantitatem quandam a Romanorum pro tcmpore prae- 
fecto accipere solitus fuerat. Ceterum Iohanne cognomento 
Rogathino ( in Africam ) adueniente , nec pecuniam ci 



264 IN MBRVM III. 

pro more soluente , quin e contra dolo illum intcrficicn- 
te ; Cutzinae ipsius filii , paternam caedem ulturi , arma 
sumpserunt ; Africaeque regiones quasdam inuadentes , 
loca nonnulla occuparunt, incolis interfectis expilatisque. 
Imperator itaque Iustinianus nepotem suum Marcianum 
expediuit. 

V. ^o. Pclagius. Ms. Pellagius duplici l. Primam 
in Pelagius producit etiam s. Prosper apud Ricciolium 
in Prosodia reformata , qui recitat hunc illius uersum : 

Quid prodest uerbis commentum Pelagianum. 
Sed Baptista Mantuanus , quem propterea reprehendit 
idem Ricciolius ibidem , corripuit in hoc uersu : 
Armipotens sumptis audere Pelagius armis. 

V. 4 11 * f ess i s non uiribus. Ms. festis non uiribus. Val. 
Flacc. lib. il. u. 69-70. 

Cereris munere fessas 

Restituunt uires. 

V. 412. In fratres. Prius legebatur in Codice In- 
fauces ; sed postmodum in pluribus litteris intermediis 
haec uox adeo fuit immutata , ut nescias quid legas. 

V. 41 5. uersis contraria fatis. Virg. Aen. lib. XI. u. 2,87. 
et uersis lugeret Graecia fatis. 

V. 4 : 7* n ostras peruenerat oras. Exempla ex Ouidio 
et Claudiano de hoc uerbo cum solo accusatiuo uide 
apud Forcellinum, quibus addere potes aliud Claudiani 
exemplum ex Carm. XV. u. 32,6. 
Hesperiam peruenit auus. 

V. 4 a 5. lachesis. Ms. latesis. 

V. 42,6. palmas. In Codice est pmas, ita ut legere 
quisque possit premas ; sed fortasse in antiquiori Co- 
dice erat plmas 3 idest palmas. 






NOTAE. 265 

V. 4 2 ^« G-untarich. Ms. Cunctarit , sed infra pluries 
Guntarich. Is Gontharis uocatur aProcopio, qui De Bcllo 
Vand. lib. il. a cap. XIX. usque ad libri eiusdem nnem 
saepe eius meminit. Citato capite p. 382. dicitur Gon- 
tharis c stipatorum Salomonis ( post eius reditum in Afri- 
cam, qui contigit anno DXXXIX.) numero, hcllator egre- 
gius. A Paulo Diacono Hist. Misccll. lib. XVII. edit. 
Aldinae iSai. p. 3o4- uocatur Guntarith ; ubi Vinta- 
rith legitur in editione Muratoriana inter Rcr. Italicar. 
Scriptorcs To. I. p. 107., ubi liber cit. est XVI. Nescio qua 
auctoritate nisus Cl. Morcellus Afr. Christ. T. nl. p. 2,98. 
eum dicat Armenum; nam Armenicae linguae ignarum 
fuisse patet ex eo , quod narrat Procopius De Bcllo 
Vand. lib. il. cap. XXVIII. p. 3o3. D. , ubi exponit , 
quomodo ab Armenis ad mensam occisus fuerit, inter 
alia haec referens : Inccpto conuiuio , rem aggrcdi de- 
stinans Artasires , manum acinacis capulo iam admoue- 
bat ; sed Gregorius eum tenuit , lingua monens Armenia, 
nondum sat bene potum Gontharin , mentis compotem 
adhuc esse. Imo nomen ipsum eum Vandalum fuisse 
monstrat ; nam iuxta Wachteri Glossarium Germanicum 
a Gund ( p. 644« ) uoce Francisca et Vandalica , quae 
bellum uel proelium significat , Gontharis (p. 6a5. ) , 
Guntharis est idem ac pugnax , uel bellicosus , et Gun- 
dericus interpretatur bellipotens , qui fuit rex Vandalo- 
rum in Hispania , apud Isidorum in Chronico. Grotius 
tamen quoties Gund offendit in nominibus propriis bene- 
uolum aut beneuolentiam interprctatur , ut refert idem 
"Wachterus cit. p. 6a5., qui eum refellit. A poeta nostro 
hic infelix uocatur Guntarich fortasse propter infeli- 
cem exitum cuiusdam expeditionis contra Mauros a 
Solomone iussae , uel quia , ut uidebimus infra , anno 

34 



2 66 IN LIBRVM III. 

DXXXXV. die tricesimo sexto post occupatam ab eo 
tyrannidem ipse confossus gladiis Armenorum misere 
interiit. 

V. 4-3°- minax non presserat hostis. Ms. minas non 
presset hostis. Potes etiam legere pro minax , minans. 
V. 43 1. Non metus acer agens. Virg. Aen. lib. I. u. 366. 
Aut metus acer erat ; et lib. ill. u. 682. 
Praecipites metus acer agit. 
V. 4-3s. Signa, refert clamore fugam. Ms. Signa refert 
fugamque fugam. Correxi ex Virg. Aen. lib. XII. u. 2S2. 

Conuertunt clamore fugam. 
sed ex eiusdem lib. VIIII. u. 378. , qui incipit : 

Sed celerare fugam. 
poteris fortasse supplere celerare pro clamore. 
V. 435. Haec fors. Ms. Nec forsan. 
V. 4^7* turbat , quae. Ms. turque. 
V. 4^8. Sequitur densis iam fortior armis. Vide supra 
ad u. 2 3 8. 

V. 4^9« Hostis acerba furens. Virg. Georg. lib. 11I. u. 149. 
Asper , acerba sonans ; et Aen. lib. XII. u. 398. 
Stabat , acerba fremens. 
Ouid. Heroid. Epist. VIII. u. 107. Acerba gemens. 
et Lucr. lib. V. u. 34- Acerba tuens. 

V. 44°' transfixo pectore telis. Virg. Aen. lib. I. u. 48. 
desiuit : transfixo pectore flammas. 

V. 44 1 * Immeritus Solomon. Tunc omnis uertitur ordo. 

Virg. Aen. lib. nl. u. 1-2 euertere gentem 

Immeritam uisum superis. 

et u. 376 is uertitur ordo. 

Etiam in margine repetitur : Solomon. Eius mortem de- 
scripsit Procopius , ut retuli ad lib. I. u. 470. 






NOTAE. 267 

V. 444. Fleuit, tunc tristis arator. Virg. Ceorg. lib. nl. 
u. 5 17 it tristis arator. 

V. 446. periere. Ms. perere. 

V. 448. pariter. Ms. pauper. 

V. 449. libcrtas. Ms. liberta. 

V. 45o. secura. Ms. secuta. 

V. 453. carent , armenta percdit. Ms. carer armenta 
per eden. 

V. 4^8. Stutias. Etiam in margine legitur Stutias. 
De eo uide supra ad u. 3 10.; et iis, quae ibidem retuli 
ex Procopio , iunge haec alia ex Iornande De Regno- 
rum Successione ap. Murator. Rer. Italicar. Scriptor. 
T. I. p. 240. : Stozas, pene ultimus militum, et Martini 
clientulus Magistri militum , tyrarinidem arripiens , auc- 
torque seditiosorum effectus , Cyrillo , Marcello , Fara , 
aliisque diuersis iudicibus dolo peremptis , in ducem Sa- 
lomoncm saeuiebat , totamque Africam tyrannico ritu 
uastabat. 






IN LIBRVM IV. 

N T A E. 



D< 



V. i. JLSum placet, idestDumuolo. Ms. Ductor lacet. 

V. 5. Miles trepidos. Ms. milex trepidus. 

V. 8. Himerius. Ms. imerius. Hic est ille dux , de 
quo nonnulla tradit Procopius De Bcllo Vandalico lib. il. 
cap. XXIII. , quae tamen non congruunt cum iis, quae 
noster poeta canit. Haec sunt illius uerba p. 391. et 
seq. Iteinm Antalas ac Maurorum exercitus in Byzacio 
coire , socio Stoza cum exigua Romanorum militum ac 
Vandalorum manu. Filius uero Sisinnioli Iohannes , so- 
licitis precibus Afrorum uictus , collectas copias in eos 
duxit , atque Himerium Thracem cum omnibus , quibus 
praeerat, numeris Byzacenis , ac singulorum ducibus Me- 
nephesen in Byzacio sitam petere , et uires iungere sibi 
iussit. Postea compertum habens ibi hostes metatos esse, 
Himerio per literas , quid contigisset significat , mandat- 
que , ut secum alibi coeat ; ne separate, sed una omnes 
illi occurrant. Forte accidit, ut diuersum ingressi iter ta- 
bellarii, deerrauerint ab Himerio; qui in hostium castra 
atque adeo manus delapsus est. In eo Bomanorum exer- 
citu erat Seuerianus adolescens , Asiatici filius , natione 
Phoenix , ortu Emesenus, turmae equestris ductor. Praeter 
hunc et L. eius milites , nemo manum cum hoste con- 
seruit. Illi quidem impetum aliquandiu sustinuere : deinde 
uero multitudine oppressi, euasere cursu in collem proxi- 
mum , ubi castellum erat non satis firmum. Quamobrem 
hostibus , qui iilo ascenderunt , se pennisere. Nec Seue- 
rianum militumue quemquam spoliarunt uita Barbari : 



IN LIBRVM IV. NOTAE. 269 

sed cum omncs cocpissent uiuos , Himerio in custodiam 
dato , milites s se in Romanos arma laturos magno stu- 
dio polliccntes , Stozae tradiderunt : Himcrio mortem , 
nisi imperata faceret, intentarunt. Mandarunt autem , 
aliqua arte cjjiceret , ut Adrumcto , urbe maritima poti- 
rentur. Vt collibitum id sibi esse asseuerauit Himcrius , 
Adrumetum cum eo petunt. Vrbi iam propinqui , illum 
modico interuallo praemittunt , nonnullis Stozae militibus 
stipatum , ct Mauros in speciem uinctos trahentem inte- 
rea , dum ipsi subsequerentur. Haec autem praecepcrant , 
nuntiaret portae custodibus , ui uictum ac fusum hostcm 
ab Imperatoris exercitu , moxque affuturum Iohannem 
cum Maurorum captiuorum turba innumerabili : tum re- 
clusa porta , urbcm cum comitatu intraret. Morem is 
gessit ; itaque decepti Adrumetini , cum nihil esset , cur 
duci militum omnium, qui in Byzacio alebantur , diff- 
derent , reserata porta , hostes acceperunt. Qui cum Hi- 
merio ingressi erant , eductis protinus gladiis, ne portam 
custodes claudcrent , prohibuere , omnemque Maurorum 
excrcitum admiserunt in urbem : qua direpta , ac paruo 
munita praesidio, Barbari discesserunt. Romanorum, qui 
uiui in eorum potestatem uenerant , elapsi nonnulli se 
recepere Carthaginem : Seuerianus atque Himerius in illo 
fuerc numero. Quisquis enim Mauris fuga subtrahere sc 
uolebat , facile poterat. Multi a Stoza digredi uoluerunt. 
In libro autem 11I. De Bello Gothico Procopius narrat 
capite XXXVII. p. 554- Rhegium Calabriae Himerium 
propugnasse , et cap. XXXVIIII. pag. 55^. Gothis 
se dedisse. 

V. 12. Blandior infausto mandatur epistola uersu. 
Plin. Epist. lib. Ilil. Epist. XI. Non paginas tantum 
cpistolae , sed ctiam uersus syllabasque numerabis. 



27O IN LIBRVJM IV. 

V. i4> E SS€ lohannis. Hic Iohannes fuit Sisinnioli fi- 
lius , cle quo plura narrat Procopius lib. il. De Bello 
Vand. ; nempe cap. XIX. p. 282. ait : Imperator uero 
Germanum cum Symmacho ac Domnico Byzantium reuo- 
cauit , resque omnes Africae iterum Salomoni commisit , 
anno imperii sui XIII. (Christi DXXXVIIII.) adiunctis 
copiis atque ducibus , quorum e numero fuere Rufinus 
ac Leontius filii Zannae , cuius pater Pharesmanas et 
lohannes Sisinnioli filius. Recole hic etiam quae retuli 
supra ad lib. il. u. 36. ex cap. XXII. pag. 289-90. ; 
iisque iunge haec pauca ex cap. XXIII. p. 293. Iohan- 
nes , quem in aliquo numero ponebant Mauri , offensus 
Scrgio, plane cessabat. Fere eadem habentur in Historia 
Arcana cap. V. p. 1 8. Extincto Solomone , cum duces 
alii, tum milites pugnae discrimina detrectarunt , omnium- 
que maxime lohannes Sisinnioli, qui ad Areobindi usque 
in Africam aduentum proelio abstinuit, nempe in Sergium 
odio , quodque is esset imbellis et delicatus , etc. ut in 
cit. nota quam consule. Alia de eodem Iohanne ex 
Procopio paulo supra allata fuerunt ad u. 8. , et reli- 
qua proferentur infra. 

V. 16. ceu. Ms. seu. 

V. 18. Attollunt. Ms. At tollunt. 

V. 19. aura. Ms. auri. 

V. 23. parauit. Ms. putauit. 

V. 24. igniuagos. Martianus Capella usus est eadem 
uoce De Nuptiis Philologiae lib. VIIII. p. 3o4> •> ubi 
de Iride ait : quae uias uestigia exitusque igniuagae 
denunciationis agnoscit. 

V. 25. patuere. Ms. patueri. 

V. 28. reuocare pedem. Nam sistere contra. Virg. Aen. 

lib. VIIII. u. 125 reuocatque pedcm. 

Item uide ad lib. il. u. 229. 



NOTAE. 271 

V. 3o. Via nulla salutis. Virg. Acn, lib. VI. u. 96. 
desinit : Via prima salutis. 

V. 3i. circumuolat. Ms. circomuolat. 

V. 3a. iH/brs erat a/zte oculos. Iisdem uerbis incipit 
Lucan. Phars. lib. VIIII. 11. 763. 

V. 34. Dedecus. Ms. Delctus. 

V. 36. Occurrit. Ms. Occubuit. 

V. 39. Crebro sonat ungula cornu. Virg. Georg. lib. 11I. 
u. 88 e£ solido grauiter souat ungula cornu. 

V. 4°« Atque feris pauiddfr-urgct , de montibus hostes. 
Hic et mox infra Goclex habet urget , non uero , ut 
alibi , urguet. Pro montibus Ms. habet moribus. Virg. 
.£c/. V. u. 2,8 montesque feri. 

V. 41. Cebar. De hoc loco , si tamen est nomen 
proprium loci , nullam mentionem reperi apud geo- 
graphos. Ptolemaeus meminit cuiusdam oppidi Chobat 
Mauritaniae Caesariensis , et Coba municipium est in 
Itinerario Antonini. Vide Cellar. lib. IV. cap. VI. p. 192. 

V. 43. Cum miseri tenuere Mileu castella tribuni. Ms. 
Cum miseris tenuere miles castella tribunis. Vrbs clara 
in Numidia fuit Mileu, ubi episcopus sedit S. Optatus, 
sic uocata in Tabula Peut.ingeriana , et ab Aethico. 
Ab aliis ea Mileum siue Mileuum aut Mileui etiam 
nuncupatur. V. Cellar. lib. IV. cap. V. p. 181. 

V. 44* ® ux €rat ' ^Is* Dixerat. 

V. 46* ct telis ucnicntes pellimus hostes. Ms. et tettis 
cet. Virgilii Aen. lib. XII. u. 595. prae oculis habebat 
exscriptor Codicis , ubi legitur : 

Regina ut tectis uenientem prospicit hostcm. 

V. 48* Languantanque cohors , ct densis Naufur in 
armis. Ms. Laguantaque cohors et densis naffur in armis. 
De Languantan uide supra ad lib. I. u. 144-'' et P ro 
Naufur confer notam ad lib. il. u. 5a. 



272 IN LIBRVM IV. 

V. 49. saeuum fingens compescere bellum. Lucillius 
lib. XXX. apud Nonium Marcellum De Proprietate Ser- 
monum cap. IV. u. \id>. inter Auctores Latinae Linguae 
Dion. Gothofredi Coloniae Allobr. 1622,. pag. 703. 
Et saeuo ac duro in bello multo optimus hostis. 

V. 5o. In medias acies stricto uolat igneus ense. Virg. 
Aen. lib. XII. u. 2,24. incipit : In medias acics. 
et u. 2,2,7. ^ n me & tas dat sc se acies. 
Item u. 175. Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur. 
et lib. XI. u. 746. 

uolat igneus aequore Tarchon. 

V. 55. simul promittit et urget. Virg. Aen. lib. X. u. 433. 
Hinc Pallas instat et urget. 
Pro urget uide paulo supra ad u. 4°« 

V. 56. Hortaturque uiros. Sic incipit pariter Virg. 
Aen. hb. V. u. 177. 

V. 57. teirore. Ms. et errore. 

V. 58. Proiiciunt. Ms. Proiciunt. 

V. 64. Iustiniana polis. Plures urbes sub Iustiniano 
Imp. sortitae sunt eius nomen, quas enumerat Proco- 
pius in Libris De Aedificiis lustiniani. In Afiica Car- 
thago et Hadrumetus Byzacii metropolis uocabatur 
utraque lustiniana , ut legitur ibidem lib. V. cap. V. 
p. 11 5., quia utramque post debellatos Vandalos ille 
Augustus muris cinxit. De posteriori hic loquitur poeta 
procul dubio , cuius ciues saepe Mauri appetebant 
armis , ut narrat idem Procopius loco mox citato. 
Videatur etiam Nic. Alemanus in Notis historicis ad 
illius Historiam Arcanam cap. XI. p. 12,5., ubi decem 
et octo recensentur urbes de Iustiniani nomine uoca- 
tas. Confer etiam uerba Procopii, quae retuli ad huius 
libri u. 8. 



NOTAE. 278 

V. 66. et 73. Marturius. Ms. maturlus ; sed infra 
uu. 201. et 5o3. est marturius. 

V. 76. Proditione pia cuius profecit. Ms. Proditione 

pia cuius patefccit. Rem narrat Procopius, qui De Bello 

Vancl. lib. il. eap. XXIII. cit. p. 292. et seq. post ea> 

quae protuli ad u. 3. huins libri , haec subiicit : Ali*- 

quanto post sacerdos quidam ( Paulo nomcn erat) No- 

socomio pracfcctus , cum ciuitatis optimatibus quibusdam 

agens , Equidem ipse , inquit , Carthagincm proficiscar , 

spe ductus, fore ut cum copiis propcdicm redeam: uobis 

uero ut in urbem Caesarianus intromittatur exercitus cu- 

rae sit. Eum illi funibus religatum c muro noctu demi- 

serunt. Hinc ipsc ad littus maris progrcssus , ac nauigium 

piscatorium nactus, ab iis, ad quos id pcrtincbat , multa 

impctrauit pccunia , ut Carthaginem uehcretur. Quo de- 

latus , et ad Sergium introductus , rem plane cnuntiauit, 

ualidasque copias petiit , utpote qui reciperc Adrumetum 

pararet. Rcnucnti Sergio , et Carthaginiensis praesidii 

tenuitatem causanti institit, ut aliquot saltem sibi militcs 

adiungerentur. Assumptis tandem non amplius octoginta , 

hanc artcm excogitat. Collecta magna ui nauium sca- 

pharumque , .nautas plurimos , aliosque Afros in eas im- 

ponit , militum Romanorum more uestitos. Tum oram 

soluit , et recta Adrumetum uersus cum omni classc ce- 

lerrime nauigat. Vt proxime urbem uenit , quosdam sub- 

mittit, qui significent primariis ciuibus, Geimanum Augusti 

ex fratre nepotem, modo Carthaginem aducctum florentem 

exercitum Adrumetinis mittere. Quo nuntio ercctis mandat, 

ut ea nocte portam unam aperiant. Exequuntur illi man- 

data : itaqae Paulus in urbem cum comitibus acceptus , 

facta hostium internccione , Adrumetum Augusto recu- 

perauit. 

35 



274 IN WBRVM IV. 

V. 79. campo congressus aperto. Virg. Georg. lib. il. 

u. 2,80 et campo- stetit agmen aperto. 

Item Aen. lib. X. u. 54.0. 

Quem congressus agit campo. 

lib, XI. u. 49^ campoque potitus aperto. 

et lib. XII. u. 353. 

Hunc procul ut campo Turnus conspexit aperto. 
et u. 4'^° campoque atrwn rapit agmen aperto. 

V. 83. Ariobindi. Ms. Ariob indis. Hinc auctor Pe- 
riocharum, qui uidetur fuisse idem exscriptor Codicis, 
putauit Ariob quendam uenisse ab India usque. A 
Procopio, qui saepe in libris suis eius meminit, idem 
uocatur 'ApsofiwBoc;, Areobindus, De Bello Pcrsico lib. I. 
cap. VIII. et seq. p. 2,3. et seqq. et alibi. Fuit ille 
Olybrii gener, Proiectae, Vigilantiae Iustiniani sororis 
filiae, maritus , et magister militum Orientis. Eius ad- 
uentum in Africam nunciat Procopius De Bello Vand. 
lib. il. cap. XXIV. p. 2,94. sic : Id tcinporis ( anno 
DXXXXIIII. ) alterum militiae magistrum cum paucis 
militibus in Africam misit Imperator. Is erat Areobindus , 
genere quidem clarissimus in ordine senatorio ; sed plane 
armorum rudis. Confer Alemanum in Notis ad Hist. 
Arc. cap. V. p. i3. cap. XII. p. 69. et cap. XXI. 
p. 97. Edit. Lugd. , uel pagg. 98. 139. et 161. Edit. 
Paris. i663. , ubi legitur tum Areobynthus tum Areo- 
byndus , et is asseritur utramque gessisse praefectu- 
ram , urbanam et praetorianam. 

V. 84. Gens territa cessit. Quater usus est Virgilius 
uoce territus , semperque ut hic in quinta sede uersus. 

V. 85. Languantan. V. ad lib. I. u. 144« 

V. 88. Intcr utrumque ducem. Nempe Sergium et 
Ariobindum, de quibus Procopius post ea, quae retuli 



NOTAE. 275 

de aduentu Ariobincli in Africam ad u. 83. liuius libri, 
haec addit : Appulsa Carthaginem classe , in Numidiam 
Scrgius cum suis copiis profcctus est. Arcobindus uero , 
ubi Antalam ac Stozam non procul Sica Vencria ( urbs 
illa tridui distat Carthagine ) castra metatos audiit , 
Iohannem Sisinnioli fUium cum excrcitus flore destinat , 
et Scrgio scribit , uti suos cum lohanne copias copulet , 
quo iunctis uiribus petatur hostis. At litteras remque ip- 
sam in postremis habente Sergio, lohanni paucorum duci 
necesse fuit cum infinita hostium multitudine conferrc 
manum. 

V. eod. et seqq. .... Nescit commissa potestas 

Aequales sujferre duos : consortis amicum 

Saecula nulla ferunt. Eandem sententiam habet 
Lucan. Pharsal. lib. I. u. 92-3. 

Nulla fides regni sociis , omnisque potestas 

Impatiens consortis crit. 
V. 92. Crura. Ms. Clura. 

V. 94. Mundus adhuc rudis. Ms. Mundus ad hunc 
rudis. Innuit poeta inuidiam Cain aduersus Abel. 
V. 9.5-6 non maxima rerum 

Roma, nouos proprio quae sanxit sanguine muros. 
Ms. Romano uos proprio que sunxit cet. Lucan lib. I. 
cit. u. 95. 

Fraterno primi maduerunt sanguine muri. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 6oa-3. . . . Nunc maxima rerum 

Roma colit. Cic. Orat. post rcditum ad Quirit.es 
cap. V. Cum omnia cum omnibus focdcra sanguinc mco 
sancirentur. Seruius ad Virg. Acn. lib. XII. u. 200. 
scribit : Sancire proprium esse sanctum aliquid , idest 
consecratum facere fuso sanguine hostiae ct dictum san- 
ctum quasi sanguine consecratum. 






%jG IN LIBRVM IV. 

V. ioo. Quisque suos tenuere duces. Virg. Aen. lib. VI. 
u. 743. 

Quisque suos patimur manes. 

V. eod. dumque ille superbus. Superbiam Sergii prae- 
dicat Procopius pluribus in locis supra relatis ad u. 
14. et 88. 

V. 101. iste. Ms. ille. Ariobiudus , ut Sergius , erat 
et ipse magister militum iu Africa. 

V. 104. feros^ aequis non partibus, hostes. Ms. faros 
equis non partibus hostes. Cic. Act. IV. iu Verr. cap. XXI. 
ffostis ferus et immanis. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 754« 
atque illi partibus aequis. 

V. 106. amore. Ms. amare. 

V. 107. Signa mouens, densos iuit moriturus in hostes. 
Ms. Signa mouens densos uidit cet. Virg. Georg. lib. 11I. 
u. 2,36. incipit: Signa mouet; et Aen. lib. il. u. 5i 1. desinit: 
ac densos fertur moriturus in hostes. 

V. 109. Secum ad bella trahens. Ms. Sotii ad bella 
trahens. Claud. De Bello Get. Carm. XXVI. 202,. incipit: 
Secum cuncta trahcns. 

V. 110. contempsit. Ms. contenxit. 

V. iii. hostis. Ms. hostes. 

V. 114« Et sociis. Ms. Et socios. 

V. 117. mortis honestae. Ex Lucan. Phars. lib. X. u. 540. 

V. 119. Hostis adest , socii. Ms. Hostis adest sotii. 
Virg. Aeh. lib. VIIII. u. 38. 
Hostis adest , eia. 

V. 1 20. Martis opus ? Ms. Mortis opus ? Vide ad 
lib. I. u. 45 1. 

V. 122. Nunc uirtutis opus. Virg. Aen. lib. X. u. 469. 
Hoc uirtutis opus. 






NOTAE. 277 

V. 1 24. Romani , pro laude pii ; gentesque superbas. 
Virg. Aen. lib. I. u. 527. 

Iustitiaque cledit gent.es frenare superbas. 
et lib. XII. u. 49 P ro laude pacisci. 

V. 126. Fac nos uelle fugam. Ms. Fac nos nolle fu- 
gam. Alii fortasse corrigent : Hanc nos uelle fugam ? 

V. 128. dedecus. Ms. dedicus. 

V. i33. Vulnere letali. Virg. ^m. lib. VIIII. u. 58o. 
Spiramenta animae letali uulnere rupit. 

V. 137. Ecce acies Massyla ruit. Ms. Eccc acies mas- 
silla ruit. Virg. Aen. lib. I11I. u. i32. 
Massylique ruunt equites. 

V. i38. longo stetit ordinc. De Laud. Iust. lib. il. u. 280. 
Tunc ordine longo. 

et lib. IV. u. 67 staret in ordine longo. 

Virg. septies habet : ordine longo. 

V. 139. uolucres pugnam mouere sagittae. Virg. Aen. 
lib. XII. u. ^iS uolucrcs hacsere sagittae. 

V. 140. pennato figuntur corpora ferro. Plin. Hist. Nat. 
lib. XXXIIII. cap. XIIII. agit dc ferro pennato , idest 
pennis munito , ut aerem facilius penetret , quemad- 
modum in telis et sagittis uidemus. Vt ocius , subdit 
ille , mors perueniret ad hominem , alitem illam fecimus , 
pcnnasque ferro dcdimus. 

V. 149. et latos frangit manditque per agros. Virg. 
Georg. lib. I11I. u. 522,. 

Discerptum latos iuuenem sparserc per agros. 

V. i5o. Massylas. Ms. Massilas. 

V. i52; Hunc imitata cohors ingens fugitiua perurguet. 
Ms. Hunc imita cohors. gelidus fugittiua perurguet. Virg. 
Aen. lib. VII. u. 710. 

Vna ingens Amiterna cohors. 



278 IN LIBRVM IV. 

et lib. XI. u. 5oo. de Camilla ait : 

quam tota cohors imitata. 

De orthographia uerbi perurguet uide quae adnotaui 
ad urguebat u. 184. lib. Iil. 

V. i53. uolat igneus aequore toto ; ut Virg. Aen. 
lib. XI. u. 746« iam cit. 

uolat igneus aequore Tarchon. 

V. 1 55-6 ceu uictor ouans. Iam sanguine multo 

Arma calent. .... Virg. Aen. lib. V. u. 33 1. 
Hic iuuenis , iam uictor ouans. 
Lucan Phars. lib. VII. u. 443. 

.... calet omne nocens a Caesare ferrum. 
Claud. De Raptu Proserp. lib il. Carm. XXXV. u. 202,. 
Sanguine fraena calent. 
V. i58. Triste nefas ! Virg. Acn. lib. il. u. 184. 

nefas quae triste piaret. 

V. 161. c. Ms. et. 

V. 162,-3 crimenque Zatini 

Nominis. Lucan. Pharsal. lib. V. u. 59. 
Fortunae , Ptolemaee , pudor , crimenque deorum. 
V. i65. pariter concurrere telis. Virg. Georg. lib. I. 

u. 489 paribuS concurrere telis. 

V. 166. Et bellum ciuile datum cst. Ms. Et bellum 

ciuile latum est cOntra leges uersus. Cic. Philipp. XI. 

cap. 8. Sertorianum bellurn a Senatu priuato datum est. 

V. 169. contra stetit acrior arcu. Virg. Aen. lib. XII. 

u. 938. Stetit acer in armis. 

V. 172,. sua. Hanc uocem adieci ad complementum 
uersus. 

V. iy3. Perque femur duri transiuit arundo tyranni. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 499- 

Perque uterum sonitu , perque ilia uenit arundo. 



NOTAE. 279 

Fere idem de mortc Stutiae legitur apud Procopium 
De Bcllo Vand. lib. il. cap. XXIV. p. 294. et seq. 
Cum autcm inter illum ( Iohannem Sisinnioli filium ) ac 
Stozam capitale odium inuctcrasset , altcr altcrum manu 
sua conficere , ct peracta caede emori pcroptabat. Tum, 
igitur , proxime antcquam proclium iniretur ( Iuxta Co- 
rippum autem hoc erat iam coeptum , ut patet ex 
uersibus superioribus ) cx acic uterque sua admissis 
equis concurrit. Adhuc Stozas acccdcbat, cum lohanncs, 
intento arcu , dcxterum illius ingucn transfixit. Stozas 
lctali accepto uulnere concidit , haud exanimis quidem , 
scd post ictum huiusmodi non diu uitam producturus. 
Statim omncs accurrere , tum Stoziani , tum Mauri ; ct 
postquam deficientcm animo uiribusquc ad arborem depo- 
suere , in aducrsarios animose inuecti , lohanncm ac 
Romanos omncs nullo negotio in fugam uerterunt; quippe 
cum illos longe numcro superarent. lohannem in co re~ 
mm articulo dixisse ferunt, iam sibi mortem iucundam 
fore , quando concepti in Stozam uoti compos cuasisset. 
Ibi locus quidam decliuis erat : ubi Iohannes lapso in 
caput equo excussus , cum in cum saltu se se tollere co- 
narctur , ab hostibus comprchcnsus ct cacsus est ; uita 
clarissime ct magna cum laude fortitudinis acta. Stozas 
nccis huius accepto nuncio , efflauit animam , id unum 
cffatus se iam suauissime cmori. Victor Tunonensis in 
Chronico pluries edito, et postremo in Bibliotheca Pa- 
trum studio Andr. GaUandi To. XII. pag. 2,3o. sic ait : 
Post consulatum Basilii V. C. anno V. Stuza tyrannus 
apud Africam, portu Taccae congressione facta, Iohan- 
nis Romanac militiae ducis iaculo percussus cst: pariquc 
uicc lohannes Stuzae : qui confestim alterutro utrique 
gladio cecidcrunt: ct dominico die,- quo pugna facta est, 



280 IN LIBRVM IV. 

moriuntur. Marcellinus Comes autem in Chronico p. 73. 
edit. Lut. Paris. 1619. haec habet : Ind. VIII. Post con- 
sulatum Basilii anno IV. In Africa Iohannes inruens 
super tyrannwn Stotzam , interimit eum , et ipse ab eius 
occiditur armigero. Hoc Cl. Morcellus Afr. Christ. T. nl. 
pag. 2,98. refert ad annum Christi DXXXXIIII. , ad 
cuius exitum spectat indictio VIIL quam iungit cum 
auno IV. P. C. Basilii Marcellinus; attamen hic uidetur 
ad sequentem annum reducere DXXXXV. , cum- quo 
concordat Victor; hic enim V. annum notat post con- 
sulatum initum Basilii , et ille IV. annum post consula- 
tum exactum; ut obseruat Phil. a Turre in sua Dissert. 
Apolog. edita Patauii MDCCXIII. p. 112. et. seq. Ior- 
nandes De Rcgnorum Successione apud Murator. Rer. Ital. 
Scriptor. To. I. p. 142.. In Africa, sat, a Mauris dudum 
percmpto Salomone Stozas et lohannes inuicem singulari 
certamine corruunt. Tot testes arcessiui , quia poeta 
noster mortem Iohannis non describit ; etsi illum ce- 
cidisse in hoc conflictu cum Stutia , uel potius paulo 
post , ut scripsit Procopius , coniicere facile quisque 
potest ex iis , quae sequuntur , et maxime ex u. 38a. , 
ubi Antallas dicit : Primi post fata lohannis. Confer 
u. 168-9. u ^ h* P ar i ter uocatur: lohannes Primus; unde 
puto Iohannem, quem Sisinnioli filium uocat Procopius, 
nuncupatum fuisse etiam Primum , ut alter lohannes 
cognominatur Felix lib. V. u. 52,o. huius poematis. 

V. 177. letali uulnere. V. supra ad u. i33. 

V. 178-9 Hunc morte cadentem 

Suscipiunt. Virg. Aen. lib. XI. u. 8o5-6. 

dominamque ruentem 

Suscipiunt. 

V. 181. et immensus duris dolor ossibus arsit. Virg. 
Aen. lib. VIIII. u. 66. . . . et duris dolor ossibus ardet. 



NOTAE. 28l 

V. 186. Quo ruids? Virg. Aen. lib. XII. u. 3i3. in- 
cipit pariter : Quo ruitis ? 

V. 191. Aiueus amnis erat mediis. Ms. medius. Hic 
amnis fortasse erat Tusca , qui diuidit Numidiam a 
Prouincia Procousulari. 

V. 19.5-6 miscros pondus ciuile perurguet , 

Hostilisquc mctus ! Vide ad lib. nl. u. »5i. alios 
pondus duile rcpcllit. Etiam Iustiuus lib. XII. iu fiue 
opponit ciuilctn hostili , ubi ait : Victus erat non uirtutc 
ciuili , scd fraude hostili. 

V. 197-8 propriis modo pcctora contis 

Transfodiunt. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 543-4. 
Confixique suis tclis ct pcctora duro 
Transfossi ligno , ueniunt. 

V. 199. immani pondere frangit. Virg. Acn. lib. V. 
u. 401. desiuit : .... geminos immani pondere cestus. 

V. 200. Sic periit miseranda manus. Virg. Aen. lib. XI. 
u. 2,59. Vel Priamo miseranda manus. 
Hic uidetur iunuere poeta etiam mortem Iobannis Pri- 
mi, ut narrat Procopius loco paulo aute citato. For- 
lasse etiam aliquis uersus omissus fuit ab exscriptore 
Codicis , iu quo ea exprimebatur. Haec suspicio uim 
acquirit ex spbalmate sequeutis uersus. 

V. 201. Dux simul e mcdiis postquam Marturius illis. 
Hic uersus sic truncus legitur in Codice : Dux simul 
marturius illis. Cum autem in margine paulo infra ex- 
stent baec uerba : postquam rnedio , suspicatus sum ea 
spectare ad eundem uersum, quem, ut potui, restitui. 

V. 202. Vix potuit tcntare fugam moriturus in hostes. Ms. 
muriturus pro moriturus habct. Virg. Aen. lib. il. u. 5 11. 
et lib. VIIII u. 400. et SS^. desinunt : moriturus in 
hostes ; et lib. XII. u. 4^4* • • • f u g am cursu tentauit. 

36 



282 IN LIBRVM IV r 

V. 2o3-4 • • • Fortuna salutcm 

Praestitit audenti , duraque e morte leuauit. V. 
supra ad lib. I. u. 56i-2. et infra ad lib. V. u. 711. 
Virg. it. Aen. lib. X. u. 791. 
Hic mortis durae cet. 
V. 2o5. anima fugiente, dolebat. Virg. Georg. lib. I11I. 

u. 526 anima fugiente uocabat. 

V. 206. bellasse ferum, suspiria ducit. Ms. bellaxe etc. 
sed bellasse est apud loh. L. De Bonis lib. I. Poematis 
pro Galeatio Vicecomite Duce Mediolani u. 824« iuxta 
Cod. A. 2^5. et u. 895. iuxta Cod. A. 274. Ouid. Mct. 

lib. X. u. 4 02, suspiria duxit ab intimo pectore. 

V. 207. Cum gemitu. Ms. Cum gemitum^ et Congemitu 
legitur apud De Bonis 1. mox cit. u. 896. Virg. Georg. 
lib. 11I. u. 223. incipit pariter : Cum gemitu. Sic et Aen. 
lib. 11I. u. 5-77. et lib. I11I. u. 687. 

V. 208. fueras tam dira uoluptas ? In nuper cit. Cod. 
poematis De Bonis u. 896. 

fuerat tam dira uoluntas ? 

V. 209. Cum rerum ingratus domino. Virg. Aen. lib. I. 
u. 286. Romanos rerum dominos. 

V. 210. Modo poenitet ista. Plaut. Stich. Act. I. 
Sc. I. u. 5o. 

Et me quidem haec conditio nunc non poenitet. 
V. 211. trahis. Reddam, improba, poenas. De Bonis 
1. cit. u. 900. habet trahit cet. Sallust. Iugurt. cap. XVII. 
Vt ille impietatis in parcntem nostrum graues poenas red* 
dat. Virg. Aen. lib. I11I. u. 386. 

dabis, improbc , poenas. 

V. 212-4. Q uas merui. Furiis socius Catilina cruentis 
Exagitatus adest. Video iam tartara fundo ; 
Flammarumque globos , et dira incendia uolui. 






NOTAE. 283 

Ms. Quas merui. fitriis sotins catelina furentis. 
Exagitatus adest uideo iam tartara fundo 
Flamarumque globos et dura incendia uolui. 
Ioh. L. De Bonis 1. c. u. 83 1-2. iuxta Cod. A. 2^5. 
Que merui patior uideo iam tartara mcstus 
Flammarumque globos ct dira incendia uolui., 
Sed in Cod. A. 274. legitur : 

Quas mcrui , furens sotius catellina furcntis. 
efe cet. ut in Cod. Corippi. Virg. Aen. lib. 11I. u. 33 1. 

et scelerum Furiis agitatus Orestes. 

Georg. lib. I. u. 4-72-3. 

Vidimus undantem ruptis fornacibus Aetnam , 
Flammarumque globos. 

Item Aen. lib. VIIII. u. 77 saeua incendia. 

V. 21 5. cum durae crimine mortis. Virg. Aen. lib. VI. 

u. 4^0. desinit crimine mortis. 

et lib. X. u. 791. incipit : 
Hic mortis durae cet. 
V. 218. ct infcliccm animam mors impia clausit. Tacit. 
Annal. lib. VI. cap. penult. Tnterclusa anima (Tiberius) 
creditus est mortalitatcm expleuisse. 

V. 2 1 g-ic.Occidit utStutias: quamquamducis essetacerbus 
Mortc dolor populo, nempe morte Iohannis Primi. 
De utriusque interitu lege , quae retuli paulo supra 
ad u. iy3. 

V. 222. Guntarich. Ms. Gyuntarich. Vide supra ad 
lib. 11I. u. 428. 

V. 223. adulter. Sic uocatur Guntarich, quia cupie- 
bat sociare sibi Proiectam neptem imperatoris Iusti- 
niani, et uxorem Ariobindi., quem contra fidem datam 
et iuramento firmatam occiderat. V. Procop. De B. V. 
lib. il. c. XXV. et seq. p. 298. et seqq. 



284 I* LIBRTIM IV. 

V. aa5. Ductorem incautum , nempe Ariobiudum, cle 
quo uide Procop. 1. cit. cap. XXVI. pag. 297. et seqq. 

V. 2,36. Obpressumque dolo rapuil. Virg. Aen. lib. VIIII. 
u. 397-8. 

Fraude loci et noctis , subito turbante tumultu , 
Oppressum rapit. 

V. 2,2,7. aau d' Ms. aw£. 

V. a3i. Nam breuiata dies. Ms. Alij breuiata dies. 
Iob cap. XVII. u. 1. c?iei mei breuiabuntur. Mattb. 
cap. XXIIII. u. 22. nisi breuiati fuissent dies illi , non 
fieret salua omnis caro : sed propter electos breuiabuntur 
dies illi. Mar. cap. XIII. u. 20. Et nisi breuiassct Do- 
minus dies , non fuisset salua omnis caro : sed propter 
electos , quos elegit , breuiauit dies. Corippus innuit hic 
breuitatem regni Guntaricb, de quo ait Procopius De 
Bcllo Vand. lib. il. cap. XXVIII. p. 3o5. , et Victor 
in Chronico ad an. DXXXXVI. perdurasse tantum 
XXXVI. dies. 

V. 332. Athanasius Afros. Ms. athanasius hafros. 
Procopius Athanasii consilium, quod memorat hic poe- 
ta , non innuit. Huius uiri tamen pluries mentionem 
facit , scilicet De Bello Goth. lib. I. cap. VI. p. 323. , 
ubi eum dicit fratrem Alexandri senatoris et legatum 
Iustiniani ad Theodatum Italiae Regem, et lib. il. cap. 
XXII. p. 44 Ia m ^L 110 narrat dimissum fuisse a Vittigi et 
ornatum praefectura praetorii Italiae , et cap. XXIX. 
p. 460. Lib. autem 11I. cap. XXXII. p. 540. uocat eum 
Leontii socerum. Deinde fuit , ut legitur De Bello 
Vand. lib. il. cap. XXIV. p. 294. , a d praefecturam 
Africae translatus, ubi Guntarich tyranno adulatus est; 
<ab eoque uita donatus , cum ipso epulatus est in ex- 
trema illius coena , ut uidebimus infra. 



NOTAE. 2o5 

V. 2,35. clamare. An damnare ? 

V. 240. Guntarich. Ms. Guntarith. De uarietate hu- 
ius nominis uide ad lib. nl. u. 428. et lib. hunc I11I. 
u. 222. et infra u. 369. 

V. 242. Et male consessas. Ms. Et malc confessas. 
Marcelliuus Comes p. y5. in Chronico ad ann. Christi 
DXXXXVII. haec scripsit: Ind. X. P. C. Basilii VI. Eodem 
anno cle Africa neptis Irnperatoris reucrtitur uidua, occiso 
Areobinda a Guntliario tyranno , qui cum Stotza iuniore 
tractans eum occidcrat. Sed Artabanes utrosque compre- 
hcnsos Guntharium occidit , Iohanncm idem Stotzam iu- 
niorem uinctum transmisit ad principcm. Victor Tunonen- 
sis in Chronico haec refert: Post C. Basilii V. C. anno VI. 
(Chr. DXLVI.) Guntarith magister militum Ariobindum pa~ 
tricium , principemque Romanae apud Africam militiae, eo 
tempore ab Imperatore missum, Carthagine intra palatium 
nocte perimit , et regnum cum tyrannide assumit. Hunc 
Carthaginis dux Artabanus , trigesimo sexto regni sui die 
prandentem intcrfecit. Iornandes De Regnorum Successione 
int. Rer. Italicar. Scriptores T. I. p. 282. Alius Iohan- 
nes , qui Stozas iunior dicebatur , suscepta tyrannide , 
Guntharim magistrum militum sccum esse suadet. Qui 
interficiens Ariobindam , iugalem eius neptem Imperatoris 
sibi cupiens sociare , praeucnitur ab Artabane , qui eo 
in conuiuio trucidato , neptem Imperatoris ercptam ad 
urbem principi dirigit curn honore , simulque ferreis uin- 
culis colligatum ei tyrannum destinauit Iohanncm , qui 
Stoza perempto , in eadem successerat tyrannide , qucm 
in urbem discussum , manibusque truncatis , acl cxemplum 
caeterorum in patibulo fixit. Sed praestat totam tragoe- 
diam apud Procopium legere , qui fuse eam exponit 
lib. il. De Bello Vand. Aliqua huc tantum proferam 



286 1N LIBRVM IV. 

ex cap. XXVIII. p. 3oa. et seqq. Cum caetera quoquc 
Gontharis e.v sententia composuisset , pridie quam in 
expeditionem exiret , statuit epulis familiares accipcrc. 
Eas autem in conclaui , quod ex longo tempore conui- 
ualibus toris tribus instructum erat , celcbrauit. In primo 
ipse , ut par erat discubuit , unaque Athanasius , Arta- 
banes , amici quidem Gontharidis , ac demum Petrus 
natione Thrax , qui Salomonis stipator fuerat. Duo re- 
liqui Vandalorum proceribus fortissimisque assignati sunt. 
lohannem Stozianorum ducem Pasiphilus conuiuam apud 
se habuit : caeteri , ubicunque Gontharidis familiaribus 
placuit, mensis consederunt. Simul ac ad eas epulas inui- 
tatus est Artabanes , id tempus tyrannicidio peroppoitu- 
num esse ducens, ad exequendum consilium mentem ap- 
pulit . . . . ( p. 3 04. ) Longius proccsserat compotatio , 
cum madidus uino Gontharis protectoribus ambitiosa qua- 
dam benignitate dapes impertiit. Quas illi cum accepis- 
sent pararunt edere^ egressi conclaui , praeterquam tres , 
qui soli apud Gontharin remansere : in his erat Vli- 
theus .... Artasirem tyranno iam proximum famulus 
quidam repellit , illoque paululum retrogresso , strictum 
ferrum deprehendens , Ecquid istud , exclamat , praeclare 
uir? Gontharis auri dexterae manum praetendens , illum 
ore conuerso respicit. Eodem temporis puncto ipsum gla- 
dio ferit Artasires , et sincipitis partem cum digitis de- 

cutit Vt exilientem Artabanes Gontharin uidit, 

machaeram ancipitem et oblongam , quam gerebat hae- 
rentem femori, eduxit, atque in sinistrum latus tyranni, 
prope quem accubuerat , capulo tenus adactam rcliquit in 
uulnere. Nihilo is minus tentauit e toro corpus corripere: 

uerum lethali accepta plaga ibidem concidit 

(p. 3o5.) Iohannes ( dictus Stoza iunior ) cum Vandalis 






NOTAF. 287 

aliquot profugit in templum : quos , inde fide publica 
eductos, Byzantium misit Artabancs , et rcstitutam ditioni 
Caesarcae Carthaginem custodiuit. Patratum cst tyranni- 
cidium die trigesimo scxto post occupatam tyrannidcm , 
anno imperii Iustiniani XIX. , Christi uero DXXXXV. 
V. 254. Nec latet. Ms. Nec lates. 
V. 255. tardumque iubar. Auctor De Laud. Iustini 
lib. il. u, 94. de sole eecinit : 

Ardentes radios mittit iubar. 
Hic autem lunam apte uocat tardum iubar. 
V. 2,58. lampadis. Ms. lampedcs. 
V. 259. Surgebatque dies. Virg. Aen. lib. III. u. 588. 

Postera namque dies primo surgebat eoo. 
V. 262. hoitatur. Ms. ortatur. 

V. 263. Arma parare iubent, iussum spectare. Ms. Ar- 
ma parere iubent iussa spectare. Virg. Aen. lib. XI. u. 18. 
Arma parate. 
V. 264. Signa ferunt ornantque uiri^ gaudentque tuentes. 
Virg. Aen. lib. V. u. 5^5. desinit pariter : 

.... gaudentque tuentes. . . . ; lib. VI. u. 198. 
Obseruans quae signa ferant. . . ; lib. VII. u. 628. 
Signaque ferre iuuat. . . . j et lib. VIII. u. 49^* 
Signaque ferre iubent. 
V. 268. geminas tendens cum lumine palmas. Virg. 
Aen. lib. I. u. 97. 

. . . . et duplices tcndens ad sidera palmas. 
V. 269. Ore cancns haec uerba refert. Pro canens bis 
scripsit ciens I. L. de Bonis in Cod. A. 274« Sed le- 
ctioni Coclicis Corippi fauet Virg. Aen. lib. nl. u. 373. 
Atque haec deinde canit diuino ex ore sacerdos. 
V. 272. Tu , conditor orbis. Ab ipso Corippo De 
Laudibus Iust. lib. IV. u. 3oo. uocatur Christus : 
Factorque et conditor orbis. 



288 IN LTBRVM IV. 

V. 2,73. tu conteris arma. Ps. XXXXV. u. 10. Arcum 
contcrct , ct confringet arma. 

V. 274. tu, nostris solitus succurrere rebus. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 335 rebus succurrite fessis. 

V. 2,75. duris a gentibus. Virg. Aen. lib. V. u. 730. 
gens dura. 

V. 278. Cum populo iam ferre potest ; nam noctibus 
omnes. Ms. Populo etc, cui praemisi Cum, quia uersus 
erat maucus. Vide au pro noctibus Codicis legendum 
sit nexibus. Poeta noster De Laud. lib. IV. u. 62. 

. . . . et ferri nexibus arctant. Virg. EcL VI. u. 23. 
Quo uincula nectitis ? 
et Ecl. VIII. u. 78 uincula necto. 

V. 279. palmis post terga reuincti. Virg. Aen. lib. il. u. 07. 

Ecce, manus iuucnem interea post terga reuinctum. 

Hiiic pro palmis, ut habet Codex Corippi et I. L. de 

Bonis p. 209. et 218. Cod. A. 274. in Poemate pro 

I. G. Vicccomite u. 364., fortasse erit legendum palmas. 

V. 280. Aspice, sancte Pater. Ms. Aspice tanta pater. 

V. 281. Sub nostris pedibus Maurorum sterne cateruas. 

Ps. XXXXVI. u. 4- Subiecit populos nobis,et gentes sub 

pedibus nostris. Pro sterne Godex Corippi habet externa; 

sed in God. A. 274- I. Ij. de Bonis citt. pagg. 209. et 

218. u. 368. rectius est : 

Sub nostris pedibus Qallorum sterne catcruas. 
Imo le^itur apud Virg. Aen. lib. VII. u. ^2.6. 
Tyrrhenas , i , sterne acies. 

V. 283. solite. Perpende sensum huius aduerbii non 
prorsus euudem ac illum , quem adnotauit Forcellinus 
apud Plautum. 

V. 284. fac gaudia luctus. Ier. cap. XXXI. u. i3. 
conuertatn luctum eorum in gaudium. 



NOTAE. 2« 

V. 2,85. siccas infundit arenas. Virg. Georg. lib. I. u. 389. 

Et sola in sicca secum spatiatur arcna. 
V. 286. Quippe dolor pietasque moucnt, mentesque be- 
nignas. Virg. Acn. lib. XII. u. 422. incipit pariter : 
Quippe dolor . . . . ; et lib. I. u. 3o8. desinit : 

mcntemque benignam. 

V. 288. consummans omnia ucrbis. Coclex Corippi , 
et etiam I. L. de Bonis in cit. Ms. A. 274. p. 209. 
et 219. scripsit consumans unico m, ita ut parum dif- 
ferat scriptura a confirmans. Quare suspicor hanc fuisse 
lectionem Codicis autiquioris , ex quo descriptus fuit 
Triuultianus. Nam apud Virg. legitur Aen. lib. XII. u. 212. 

frmabant focdera dictis. 

V. 290. hcros. Ms. eros ; sed heros habet Cod. 274» 
p. 209. 

V. 292. Ipse capit tumulum ; quo cet. Virg. Aen. 
lib. VI. u. 754. 

Et tumulum capit ( Anchises ) , unde cet. 
et lib. XII. u. 562. 

.... tumulumque capit ( Aeneas ) , quo etc. 
V. 293. Consilio cunctos releuaret more ministros. Co- 
rippus in Paneg. Anastasii u. 29. 
Iudiciis rcleuare piis. 

et Virg. Aen. lib. VII. u. 246-7 cum iura uocatis 

More darct ( Priamus ) populis. 
V. 294. Conueniunt lectique duces , fortesque tribuni. 
Ms. Conueniunt letinque uel letimque cet. Virg. Aen. 

lib. VIII. u. 119-20 ct dicite lectos 

Dardaniae ucnisse duces. 
Poteram etiam legere laetique , ut Virg. Aen. lib. il. 

u. 260-1 laetique cauo sub robore promunt 

Tisandrus Sthenelusquc duces. 

37 



290 IN LIBRVM IV. 

Sed hoc epitheton , quocl quamraaxime congruit huic 
Virgilii loco , 11011 beue aptatur , ut puto , loco Corip- 
pi , ubi forsan alii legent utrinque ; quod tamen non 
mihi uidetur conuenire, ubi agitur de ducibus tantum, 
qui suberant Iohanni. De Laud. Iustiui lib. 11I. u. 356. 
desinit similiter : fortesque tribuni. 

V. 2,0,5. condenso ex agmine , miles. Desideratur in 
Codice praepositio ex , quam suppleui ex Virg. Aen. 
lib. V. u. 378-9. 

nec quisquam ex agmine tanto 

Audet adire uirum. 
Scio Ruizium dixisse , aliquando a Corippo uitari eli- 
sionem uocalium , ut lib. IV. De Laud. u. 28. , ubi 
ipse edidit : More apum; sed eum redarguit Dempste- 
rus, et More apium contendit esse ibidem ueram lec- 
tionem. Ter apud Virg. legitur Agmine dcnso , nempe 
Aen. lib. il. u. 45o. lib. VIIII. u. 788. et lib. XII. 
u. 44 a - 1 et Lucr. lib. I. u. 586. Agmine condenso. 

V. 2,96. stipante caterua. Virg. Aen. lib. I. u. 5oi. 
et lib. I11I. u. i36. desinunt pariter : stipante caterua. 

V. 297-8. Non aliter quam examen apes permutua nexis 
Efficiunt pedibus , rcgem dum saepe secuntur. etc. 
In margine e regione prioris uersus legitur Comparatio. 
Pro Ejficiunt in Codice est Ejjigiunt , ut et secuntur , 
quod postremum retinui , etsi Critici id improbent , 
ut ait Forcellinns uerbo Sequor. Virg. Aen. lib. VII. 
u. 66-7. de apibus pariter ait : 

„ j . . . et , pedibus per mutua nexis , 
Examen subitum ramo frondente pependit. 

V. 3oi. primusque. In Ms. deest copula que. 

V. 3o2. densis exercitus alis. Virg. Georg. lib. I. u. 38a. 
desinit iisdem uerbis. 



NOTAE, 291 

V. 3o4- de montibus altis. Sic Virg. G-eorg. lib. I11I. 
u. 112. et Aen. lib. X. u. 707. desinuut. 

V. 3o5. Ecce uolat. Virg. Aen. lib. V. u. 3a4« inci- 
pit similiter. 

V. 3o6. Et cclso medium fulgentem colle cet. Virg. 
Aen. lib. VIII. u. 604. 

celsoquc omnis de colle uideri. 

V. 3o7. Alipedis celeris. Ms. Alipedes celeres. 

V. 308-9 uolucres per gramina cursus 

Corripuit ; densum et dirumpens concitus agmen. 
Virg. Acn. lib. VII, u. 808-9. 

per summa uolarct 

Gramina ; et lib. V. u. 833-4« 

densum Palinurus agebat 

Agmen. 
V. 3 10-2. Fiexit equo , pedibusque boni tunc more magistrl 
Oscula pressa dedit ferucns. lamque oinnis in illum 
Turba coit , causas cupiens cognoscere rcrum. 
An Flexit cquum? ut apud Caesarem De JBello Gallico 
lib. Ilil. cap. XXXIII. cquos sustinere , ct brc.ui mode- 
rari ac flecterc. At hic uidetur idem esse ac equo dc- 
scendit, uel ab equo desiluit, ut apud Virg. Aen. lib. XI. 

u. 499"5 01 ' 

...... portisque ab equo regina sub ipsis 

Desiluit : quam tota cohors imitata relictis 

Ad terram defluxit equis. 
Imo suspicor pro Flexit esse legendum Fluxit. De uoce 
more uide supra ad u. 293. Ouid. Hcr. Epist. il. u. 94. 

Oscula per longas iungcrc prcssa moras. 
et De Laud. Iustini noster lib. I. u. 1 58. supra cit. 
ad lib. I. u. 119-20. Virg. Acn. lib. VIIII. u. 801. 

Sed manus e castris propere coit omnis in unum. 



2 Q 2 IN LIBRVM IV. 

et lib. X. u. 410. 

Non aliter socium uirtus coit omnis in unum. 
Georg. lib. il. u. 49°- 

Felix , qui potuit rerum cognoscere caussas. 
V. 3i4- ne pacem oret. Ms. ne pacem orent. Virg. 
Aen. lib. X. u. 80. 

Pacem orare manu ; lib. XI. u. 110-1. 

Pacemne .... Oratis? et u. 4 X 4' 

Oremus pacem. 
V. 3iS. sic coepit Amantius ore. Adieci sic coepit , 
quia mancus est hic uersus in Codice , illuclque arces- 
siui ex lib. 11I. de Laud. u. 270. 

Crudus et asper Auar dictis sic coepit acerbis. 
Item lib. il. u. 10. 

. . . . et supplex lacrimis ita coepit abortis. 
Imo Virg. Aen. lib. I. u. 52,5. 

Maximus Ilioneus placido sic pectore coepit. 
V. 3 17. Gentibus in mediis portans mandata, cucurri. 
Ms. Gentibus in medii cet. Virg. Aen. lib. il. u. 5 12. 

Aedibus in mediis. 
et lib. X. u. 682-3 cateruis 

Vertitur in mediis. . . . Item lib. VIIII. u. 3 12. 

Multa patri portanda dabat mandata. 
V. 319. Montibus in summis. Virgilii exempla allata 
sunt supra ad lib. 11I. u. 23y-8. 

V. 320. Aere cieris : cursu rapido. Ms. Nocte ciens. etc. 
Recole Virg. Aen. lib. VI. u. i65. 

Aere ciere uiros; nisi malis legere: Voce ciens; ut 

Aen. lib. 11I. u. 68 uoce ciemus. 

Ibid. lib. VII. u. 6y6. inuenies etiam : cursu rapido. 

V. 82,2. Vt quondam Ditem moturum proelia Diuis cet. 
In margine est Comparatio. Hac de re uide Claud. 



NOTAE. 293 

Carm. XXXIII. Dc Raptu Proserpinae lib. I. 11. 32. 
et seqq. 

Dux Erebi quondam tumidas exarsit in iras 
Proelia moturus superis , quod solus cgerct 
Connubii , sterilesque diu consumeret annos, cet. 
lam quaecunque latent ferali monstra bafathro 
In turmas aciemquc ruunt , contraque Tonantem 
Coniurant furiae : crinitaque sontibus hydris 
Tisiphone , quatiens infausto lumine pinum , 
Armatos ad castra uocat pallentia Manes. etc. 
V. 32,5. Ac Charonta scnem descrta currcre cymba. 
Ms. Ac carona senem dcserta currcre terniba. Virg. Acn. 
lib. VI. u. 3o4« senior uocatur Charon, et eius cymba 
memoratur ibiclem u. 3o3. et 4*3. 

V. 32,6-7. Tisiphoncm ualidam jiammis et pondere pinum 

Quassantem , Alecto tortis saeuisse chelydris. Ms. 

Tesiphone .... aletto .... chelidris. In margine le- 

gitur : Nota nomina furiarum. Claud. loco mox citato 

u. 4°« 5 °I u i incipit Tisiphone cet. , ut supra. 

V. 329. densum circumstetit agmcn. Ms. densum cir- 
comstitit agmen. Pro densum agmen uide supra ad u. 309. 
Ex circonstitit autem potuissem facere etiam circumstitit, 
ut habet Cellarius in Libro mcmoriali Latinitatis pro- 
batae uerbo Sto ; quamquam Forcellinus tantum ha- 
beat circumsteti, et circumstetit legatur in pluribus prae- 
cipnisque editionibus Viigilii Georg. lib. Inl. u. 36 1. 
et Aen. lib. il. u. 55c;. et lib. VIII. u. 3oo. , ubi oc- 
currit idem uerbum in penultima sede uersus. 
V. 3 5o. Obtulit. Ms. Octulit. 

V. 33 1. pracfectus ; ct omnis. Ms. presectus et omjiis 
' pro omnes. 

V. 332,. intonat ore. Sic pariter desinit Virg. Aen. 
lib. VI. u. 607. 



294 IN LIERVM IV. 

V. 334- Suspiclens. Ms. Subspiciens. In margine est 
sequens nota : Hic refertur ambaxiata lohannis. 

V. 33y. pacem bellone petamus ? Virg. Aen. lib. X. 

u. 3^8 pelago Troiamne petemus ? 

V. 338-9. Permiseie loqui , digitisque silentia linguis 
Irrlposuere suis. Ms. Promisere loqui clignisque cet. 
De Zaud. lib. I. u. 12,3. 

Ora premens digito , dextraque silentia fecit. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 241. 

.... Tunc facta silentia linguis. 

V. 340-1 pictas ut magna regentis 

Omnia contineat , crebro sermone cucurri. 
Dc Laud. lib. I. u. 168-9. 

.... Quem non hominem pietate benigiia 

Continuit ; et lib. IV. u. 195-7. 

omnes pietatc paterna 

Semper alens , semperque monens, rituque regendi 
Continet ipse suos. Cic. Phil. XIV. cap. V. creber- 
rimum fuisse sermonem; et Virg. Acn. lib. XII. u. 222-3. 

. . • crcbescere uidit 

Sermonem. 
V. 345. pcriissc. Ms. deperisse, quod uersus mensura 
reiicit , etsi eodem uerbo usus sit Gorippus De Laud. 

lib. il. u. 69 iusto mucrone superbi 

Depereant. 
V. 347. temptantes proelia. Virg. Aen. lib. X. u. 912. 

et proelia tentent. 

V. 35o-i. Illi inter sese , fracto sermone , furentes 
Latratus uarios. Virg. Georg. lib. I11I. u. 174- et 
Aen. lib. X. u. 146. et lib. XII. u. 720. incipiunt pariter: 
ILli inter sese. Pro furentes latratus , intellige fu- 
riose edentes latratus ; ut Stat. Theb. lib. VIIII. u. 5. 
Praecipuum lunc caedis opus , Gradiue , furebas. 



NOTAE. 295 

In Lexicis Latinis hucusque non fuit adnotatum, quocl 
latratus translate sumantur pro uoces barbarorum. De 
uerbo latro u. ad lib. il. u. 27. 

V. 353. Monie lupi. Ms. Montem lupi. In margine 
autem legitur : Comparatio. 

V. 36 1. Armenio , necuissc semel , quos fingit amicos. 
Ms. Armenio Licuisse etc. Hic sermo est de Artabane , 
qui occidit ferro Guntarich , de quo uide supra ad 
u. 242,. Nota autem exemplum contra Diomedem et 
Priscianum, qui ita distinxerunt praeterita uerbi Neco, 
ut Necaui sit quasi ferro occidi , Necui , quasi suffo- 
caui. Inter Opera Tertulliani inccrti Auctoris aduersus 
Marcionem lib. il. u. 178-9. 

Sponsa uirum necuit , genuit sed sponsa leonem : 
Virgo uiro nocuit , sed uir de uirgine uicit. 
Hic agitur , ut patet , de morte illata ab Eua Adamo 
porrigendo eidem noxiale pomum. Petrarcha fortasse 
Poema istud Corippi uidit , nam huius uersus postre- 
mam partem imitatus est Ecl. VI. u. 93. ubi legitur 
etiam in eodem nostro Codice : quos fingis amicos. 

V. 362. Artc noua. Ms. Arte mihi. Virg. Aen. lib. VII. 
u. 477* pariter incipit : Arte noua. 

V. 363. Non iussus merui ? Cautus. Ms. Non iussis 
cet. De Laud. lib. 11I. u. 226. 

Fulmineus , cautus , uigilans , uocatur Narses. 

V. 365. Fida satis ! Virg. Aen. lib. il. u. 3yy. inci- 
pit iisdem uerbis. 

V. 366. Guarizila. Hoc nomen fratris Antalae, iussu 
Solomonis morte multati , non prodit ipse Procopius , 
qui libro il. De Bello Vand. cap. XXII. p. 290. etiam 
ipsius Antalae recitat epistolam ad Iustinianum, in qua 
conqueritur de morte fratris. Vide supra ad lib. I. u. 469. 



296 IN LIERVM IV. 

V. 369. Guntarich. Ms. Zuntarich. V. supra ad lib. 11I. 
u. 4.38. 

V. 3^3. dedisset. Ms. dedisses. 

V. 3 77-8 pacein qui quaererc nostram 

Non humili cum iure putat , scd callidus arte. 
In margine sic legitur : N. pro Flo. ; iclest : Nota pro 
FLorentinis. Fortasse hic auctor notulae huiusmodi in- 
nuit illam pacem \ quam Florentini obtinuerurit a Pi- 
sanis quodam artificio , cuius memiuit Ioh. Villanus 
lib. IX. cap. LXXXV. , et Muratorius post eum in 
Annalibus Italiae ad annum MCCCXVII. 

V. 38^. Primi post fata Iohannis ; nempe Iohannis 
Sisinnioli filii , ut eum uocat Procopius, quique Primus 
uocatur etiam supra u. 169. huius libri. Eius mortem 
innuit Poeta tum hic tum uersibus 2,19-2,0., eamque 
Procopius descripsit loco supra cit. ad u. 173. 

V. 384. Terreat ergo lupum, pascens in uallibus, agnus. 
Ms. agnum. In margine est : Comparatio. 

V. 385. Et leo iam metuat surgentem in cornua ceruum. 
Ms. geruum. Virg. Aen. lib. X. u. 72,3-5. . . . leo . . . 

si forte 

Conspexit surgentem in cornua ceruum. 

V. 386. Viuidus ore canis leporem , damamque pauescat. 

Virg. Aen. lib. XII. u. 753 uiuidus Vmber ; 

scilicet canis , ut explicat Erythraeus in Indice in Vir- 
gilium, et Ruaeus in Nota ad hunc locum; item Georg. 
lib. nl. u. 4 IO « 

Et canibus leporem , canibus uenabere damas. 

V. 387. Et ferus accipiter mitem sub nube columbam. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 721-2. 

Quam facilc accipiter saxo sacer ales ab alto 
Consequitur pennis sublimem in nube columbam. 



NOTAE. 297 

V. 388-9. Armiger ipse iouis, Liquida tremefactus in acthra, 
Eflugiat raucamue gruem , cygnumue canentcm. 

Ms. in u. priori habet liquida.m in ctram , et 

in posteriori cignum in textu., et in margine al. cycnum 
ab altera manu. Virg. Ecl. VIIII. u. 29. 

Cantantes cycni. 

Aen. lib. V. u. 255 Iouis armiger .... 

lib. VII. u. 65 liquidum trans acthera uectae. 

lib. VIIII. u. 563~4 cycnum 

Sustulit , alta petcns, pcdibus louis armigcr uncis. 
et lib. XII. u. 2,47-50. 

Namque uolans rubra fuluus louis alcs in aethra .... 
Cycnum cxcellcntem pedibus rapit improbus uncis. 
V. 391. Romanis totiens iterum concurrere uictis. Virg. 
Gcorg. lib. I. u. 489-90. 

Ergo intcr sese paribus concurrere telis 
Romanas acics itcrum uidcre Philippi. 
V. 392,. et proelia temptent. Virg. Aen. lib. XI. u. 912. 
iisclem clesinit uerbis. 

V. 393. Vix ea legatus: media intcr uerba cucurrit etc. 
Imitatus est hoc loci auctor Virg. Aen. lib. XI. u. 296-9. 
Vix ea legati : uariusque pcr ora cucurrit 
Ausonidum turbata fremor : ceu , saxa morantur 
Cum rapidos amnes , clauso fit gurgite murmur ^ 
Vicinacque fremunt ripae crcpitantibus undis. 
Item Aen. lib. XII. u. 3 18. 

media inter talia uerba. 

V. 395. Turbine ceu. In margine est : Comparatio. 
V. 397. sonos, et litora lapsu. Ms. sonis ( prius tamen 
habebat sonum ) , et litora laxu. 

V. 398. Cuncta frcmunt, crebroque resultant aspera fluctu. 
Ms. Cuncta femunt crcbroque resulta aspcra fluctu. Virg. 

38 



298 IN LIBRVM IV. 

Aen. lib. XI. u. 2,99. paulo supra recitato : 

Vicinaeque fremunt ripae cet. 

et Hb. V. u. i5o pulsati colles clamore resuttant. 

et lib. VIII. u. 3o5 collesque resultant. 

V. 399. Imperat erecta mutaque silentia dextra. Ms. 
Imperat erepta cet. De Laud. lib. il. u. 177. 

Erectaque manu cet. , et lib. I. u. 12,3. 

dextraque silcntia fecit. 

ludic. cap. 11I. u. 19. Et ille imperauit silentium. Item 
Act. Apostolor. cap. XIII. u. 16. manu silentiwn indicens. 
et cap. XVIIII. u. 33. manu silentio postulato. 

V. 4°°- Conticuere citi , intentique magistrum. Virg. 
Aen. lib. il. u. 1. 

Conticuere omnes , intentique ora tenebant. 
V. 4°5' mouens in proelia mentes. Ms. mouet cet. , 
quod fortasse mutaudum uou erat propter caesuram. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 6o3. 

.... cum prima mouent in proelia Martem. 
V. 4°6- Talibus incendit dictis , et firmat in hostes. 
Virg. Aen. lib. I11I. u. 197. 

Incenditque animum dictis . . . ; lib. V. u. 719. 

Talibus incensus dictis . . . . ; lib. XII. u. 2,38. 

Talibus incensa est iuuenum sententia dictis. 

et u. 4 2 6 primusque animos accendit in hostes. 

V. 4°7 # -Romanis cet. lu margiue est : Oratio. 
V. 4°8- Resque simul totum rcgnauit publica mundum. 
Ms. Resque semper etc. Quibus clisplicet regnauit cum 
accusatiuo , uti actiuum uerbum , legaut : toto regnauit 
publica mundo ; ut Seu. Herc. fur. u. 68. 

.... uacuo uolet regnare mundo. 
et Ouid. Metam. lib. XIIII. u. aa3. 

Acolon ille refcrt Tusco regnarc profundo. 






NOTAE. 299 

V. 4°9* domat. Ms. domant. 

V. 41 3. Et uirtutc potens. Virg. Aen. lib. XII. u. 82,7. 

potcns Itala uirtute propago. 

V. 418. Tunc Romana manus. Ms. Tunc roma manus. 
V. 419. gentcsquc. Ms. gcntes absque copula , uude 
uersus claudicabat. 

V. 42,1. Pcrfida, sed se laeta fercns, meliorquc rcuisit. 
Ms. Perfidus sed lcta fcrcns mcliorque reuissit. Virg. Aen. 

lib. I. u. 507 talem se laeta fercbat. 

et lib. nl. u. 3 18 aut quac digna satis fortuna reuisit. 

V. i^ii. fatorum numine. Ms. fatorum numcre , quod 
uidetur exstare ex munerc ; sed pro numine est Virg. 
Ecl. Inl. u. 47. 

Concordcs stabili fatorum numine Parcae. 
V. 4 2 7* f cstae pocula mensae. Ms. faste pocula mense. 

Valer. Flacc. lib. 11I. u. i5o, festae mcnsae. 

V. 429. Quid Stutiam rcfcram profugum cet. Hic Jo- 
quitur poeta de Stutiae fuga, tunc cum Germanus eius 
fudit exercitum , ut Procopius refert De Bcllo Vand. 
lib. il. cap. XVII. p. 279. et seq. 

V. tfi\-^ digna sed morte pcremtus 

Occubuit. 

Ms digna sed marte perhentus 

Incubuit. De morte Stutiae uide supra u. 1 y3. 
et seqq. , et notam ad illum uersum. 

V. 437-8 sccundo 

Marte Virg. Aen. lib. X. u. 21-2. 

tumidusque secundo 

Martc ruat. 
V. 439. Ergo agite , et , bclli cet. Virg. Aen. lib. nl. 
u. 114. 

Ergo agitc , et diuum etc. 



3oo TN LIBRVM IV. 

V. 440. Pandite quisque suas in apcrta pericula uires. 
Ms. uiros. Virg. Aen. lib. XI. u. 36o. desinit : 
in aperta pcricula ciues. 

V. 444- Cernite. Ms. Cenite. 

V. 44^- Coniuncti. Ms. Coniunctos. 

V. 4.5 1 . Nunc nunc insurgite, ciues. Virg. Aen. lib. V. 
u. 189 Nunc nunc insurgite remis. 

V. 4^ 2 - uictoria partes. Ms. uirtoria partas. 

V. 454. locis. Ms. loci. 

V. 4^7- Dixerat , et safeu cet. In margine legitur : 
Nota , quod hic describitur apparatus proelii. Ioliannes 
autem saltu sese composuit super terga equi, quia adhuc 
stapedae inuentae non erant. 

V. 4^8~9 Sonuere uerendi 

Arma uiri. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 731-2. 

et arma 

Horrendum sonuere. 

V. 460. Sole repercusso. Virg. Aen. lib. VIII. u. 2,3. 
Sole repercussum. 

V. 461. />er castra cucurrit. Ms. cocurrit. Sed cucurrit 
est. ap. Ioh. L. de Bonis iia Poemate /?ro Galeatio Vi- 
cecomite Duce Mediolani lib. I. u. 47°- i uxt a Cod. A. 
278. et u. 5i3. iuxta Cod. A. 274*1 u °i plures ex 
hisce Corippi uersibus inueniuntur. Virg. Aen. lib. il. 

u. 120. et lib. XII. u. 447 P er ima cucurrit. 

lib. VI. u. 54 per dura cucurrit. 

lib. VIII. u. 390 per ossa cucurrit. 

lib. XI. u. 296. ac lib. XII. u. 66 per ora cucurrit ; 

nec non alibi. 

V. 462. conuexo margine caeli. Stat. Theb. lib. 11I. u. 407. 
Soluent Hcperii deuexo margine ponti. 
In margine Codicis est : Comparatio. 



NOTAE. 3oi 

V. 4-63. medlum dum tangit olympum. Vhg. Aen. 
lib. X. u. 216 medium pulsabat olympum. 

V. 466. Post imitata cohors ualidis incumbit in hastis. 
Ms. astis. Virg. Aen. lib. XI. u. 5oo. 

quam tota cohors imitata. 

V. 4^8. Colla retentat equi. Sonipes celer aequore toto 
cet. In margiue est sequens nota , cuius tamen pars 
recisa fuit cum ipso margine : ( Nota puljcrum mo- 
dum descrictionis (sic) (eq)uorum. Virg. Aen. lib. XI. 

u. 599-600 frcmit aequore toto 

Insultans sonipes cet. 

V. 4^9- dextra laeuaque pcr herbas. Virg. Aen. lib. VI. 
u. 656. ..... dextra laeuaque per herbam. 

V. 47 * • lctctatur. Ms. luctatur. 

V. 47 2 - Direxcre acies. Sic plane incipit Virg. Aen. 
lib. VII. u. 52.3. 

V. 473. Gentius. Ms. Gennus uel Gemius. Sed reposui 
Gentius , ut legitur supra lib. nl. u. 4.1. et infra hoc 
libro I11I. u. io83. Magister uocatur Gentius , ut hic 
uersu sequenti , etiam citato lib. 11I. u. 4 a « 

V. 474* Ip se magister. Etiam in margine repetitur 
Magister. 

V. eod. rutilato. In mox cit. Poemate I. L. de Bonis 
u. 48 '■ est rutilanti iuxta Cod. A. 2,^3. tantum. 

V. 47^- Fcrtur equo; cristisque decens , auroque coruscus. 
Ms. Fertur cquo; tristisque cet., et in cit. Poemate Ioh. 
L. de Bonis peius adhuc iuxta Cod. A. 273. : Fertur 
equo tetusque etc. Virg. Aen. lib. VIIII. u. i63. 

Purperei cristis iuuenes , auroque corusci. 
etu. 365. . . . galeam Messapi habilem cristisque decoram. 
et lib. XI. u. 73o. incipit : 
Ferticr cquo. 



302 IN LIBBVM IV. 

V. 478. iuxta iuucnum Putzintulus. Ms. iusta iuuenum 
putrwicuLus , et in margine patrunclus. Hoc nomeri 
mire uariat in Codice 5 nam infra u. io85. legitur 
putzurlus, lib. V. u. 5ai. butzunculus, et lib. VII. u. 370. 
putzintele , nec non u. 474" putzintulus, et tandem ibi- 
dem u. 479- putezinteulus. 

V. 480. supercristata. Vox addenda Lexicis Latinis. 

V. 481« hasta. Ms. asta. 

V. 487- Gregorius hasta. Ms. asta. In margine repe- 
titur Gregorius. 

V. 488. Atque leui clipeo , telo fulgebat Ibero. Ms. 
Iberis. Virg. ^e/i. lib. VII. u. 62,6. 

Pars leues clipcos cet. ;, et u. 689. 
At leuem clipeum. 
Lia. lib. VII. cap. X. Hispano gladio cingi. 

V. 4^9* Geisirich hunc iu.xta. Ms. Geisirith hunc iusta, 
et in margine : Gersirith. V. snpra ad lib. il. u. 188. 

V. 490. Ante tubam. Virg. Aen. lib. XI. u. 424. 
Cur ante tubam etc. 

V. 49 J « fulgentibus armis. Virg. ^e/i. lib. il. u. 749. 
lib. VI. u. 217. et 861. lib. X. u. 55o. lib. XI. u. 188. 
et lib. XII. u. 275. desinunt iisdem uerbis. 

V. 49^- squamas maculis distinguit in auro. Virg. 
Aen. lib. VIIII. u. 707. 

Nec duplici squama lorica fidelis et auro. 

V. 49^* Inde apicem cristasquc iuba componit equina. 
Virg. Aen. lib. X. u. 869. 

Aere caput fulgens , cristaque hirsutus equina. 
et lib. XII. u. 492-3. . . . apicem tamen incita summum 
Hasta tulit summasque excussit uertice cristas. 

V. 496- Cingula gemmiferis stringit fulgentia bullis. 
V. supra ad lib. il. u. i3i. 



NOTAE. 3o 



V. 49 7, Vagina gladius latus exornarat cbuma. Virg. 
Aen. lib. VIIII. u. 3o5. 

uagina aptarat eburna. 

V. 498. Tunc suris ocreas , multo quas uinxcrat auro. 
Dubia est scriptura Codicis , ubi tam uinxerat , quam 
iunxerat legi potest. Pro uinxerat tameu aliquo modo 
facit Virg. Aen. lib. I. u. 341. 

Purpureoque alte suras uincire cothurno. 
et Ecl. VII. u. 3a. 

Puniceo stabis suras euincta cothurno. 
Item Aen. lib. VIII. u. 624. 

Tum lcucs ocreas clcctro auroque recocto. 
V. 499. Parthica pcllis, habct, mbroque includit in ostro. 

Virg. Aen. lib. XI. u. 488 surasque incluserat auro. 

et lib. XII. u. 43o suras incluserat auro. 

Claud. De Raptu Proserpinae lib. il. uel Carm. XXXV. 
u. 94. 

Parthica quae tantis uariantur cingula gcmmis. 
Cingula autem praesertim militaria fiunt ex corio. 

V. 5o3. Marturius. Idem nomen repetitum fuit in 
margine. 

V. 5o5. Martianusque potens densos perfertur in hostes. 
Nomen Martianus adnotatum fuit etiam in margine. 
Virg. Aen. lib. il. u. 5 11. 

ac densos fcrtur moriturus in hostes. 

V. 5o6. Barcaei. Ms. barcei. Virg. Aen. lib. Inl. u. 42.-3. 
Hinc deserta siti regio , latcque furentes 
Barcaei. , . . Sunt ii populi Africae a Barce op- 
pido denominati , ut ait Seruius in eundem uersum 
Virgilii , quod a recentioribus Barca uocatur , olim 
metropolis regui eiusdem nominis. A Silio iuuenis Bar- 
caeus uocatur Anuibal ; sed forsan potius a familia 



3 04 I N LIBRVM IV. 

Barcha quam a patria. Hoc autem loci apud Corippum 
Barcaeus est adiectiuum a Barce deriuatum. 

V. 5oy. Senator. Hoc nomen repetitur in margine. Est 
autem proprium nomen uiri , non officii aut dignitatis; 
fuit enim etiam Mediolanensis episcopus S. Senator ab 
anno CCCCLXXII. ad LXXV. , de quo uide Oltrocchi 
Fcclesiae Mediolanensis Historiam Ligusticam pag. 92. 
et seq. item i3a. et seqq. Eiusdem nominis, Senatoris 
nempe, occurrit alter Sanctus in Martyrologio Romano 
sub die XXVI. Septembris., ubi Baronius in Nota ait : 
Fuit autem Senator, ita dictus intimus homo S. Germani 
Episcopi Antisiodorensis , de quo Constantius in uita iliius 
lib. ll. cap. VI. Fuit et alius eiusdem nominis Romanus 
( debuerat dicere Mediolancnsis ) presbyter, qui functus 
est legatione cum S. Abundio ac sociis Constantinopolim 
missis a S. Leone Papa , ut apparet cx ipsius epistola 
XXXIII. ; itemque Cassiodorus dictus est cognomcnto 
Senator. 

V. 5o8. Fertur equo. Virg. Aen. lib. XI. u. 678. 
. . . . et equo uenator lapygc fertur. 

V. 509. stipante caterua. Virg. Aen. lib. I. u. 5oi. 
et lib. I11I. 11. i36 desinunt iisdem uerbis. 

V. 5 10. Cusina Massylis. Ms. Cusina massilis. 

V. 5i3. aequiperans. Ms. equiperans. De eodem uerbo 
Mich. Ruizius Assagrius ad lib. il. De Laudibus Iustini 
u. 80. haec testatus est : Scd et aequiparare , quod ad- 
modum Corippo frequens est, semper in exemplari nostro 
manuscripto aequiperare legitur. Rittershusius autem ad 
u. 74- eiusdem libri il. ait : Sic semper in manuscripto 
Ruizii legebatur aequiperare , quod cquidcm credo ueris- 
simum , cum et ipse in aliis Mss. auctoribus ita con- 
stanter legerim , et in uet. gloss. sit aequiperas e^Hrots* 



NOTAE. 3o5 

Cur hanc uctcrum orthographiam mutauit? Barthius, etsi 
nihil dicat de hac orthographia , ad cit. u. 80. , atta- 
men scribit ibidem Aequipcrat , et Aequipcrata p. 320. 
apud Fogginium. 

V. 5 16. Iohannes. Et in margine repetitum fuit hoc 
nomen. Is autem est fortasse qui Johannes Felix uo- 
catur lib. V. u. 520. 

V. 5 17. Iam senior, grandisquc annis; cui cruda senectus. 
In margine haec leguntnr: Nota descriptionem Iohannis 
senis propriam. Virg. Acn. lib. VI. u. 3o4- de Charonte ait: 

cruda deo uiridisque senectus. 

V. 5 1 8. quam maximus hostis. Ms. qua maximus hostes. 
V. 52,0-1. Discolor hunc portat maculis uariatus in albis 
Parte niger sonipes , gemmis auroquc supcrbus. 
Virg. Acn. lib. I. u. 609. et y3a. ponit in eodem uer- 
sus sede : gcmmis auroque ; item lib. V. u. 565-6. 

quem Thracius albis 

Portat equus bicolor maculis ; 
et lib. VIIII. u. 4 9 -5o. 

maculis quem Thracius albis 

Portat cquus. 
V. 5^4- Itque reditque uolans. Ms. Idque redit uolans; 
prout lib. VII. u. 12,. Virg. Aen. lib. VI. u. 12,2,. 
Itque reditquc uiam cet. 
V. 5a,5. Fronimuth crectis iuxta mouet. Ms. Frominicth 
erettis iusta muuct ; et in margine Frominich. Mihi ui- 
detur rectius hoc nomen Vandalicum scriptum fuisse 
lib. V. u. 5 18. Fronimuth. Etenim Fron est idem ac 
sacer , sanctus , in Glossario Schilteri in Tomo irl. eius- 
dem Thcsauri Antiquitatum Tcutonicarum p. 33 1.; uel 
etiam pulchcr, ucnustus , dominicus , illustris , magnificus, 
pracstans , cximius , in Glossario Germanico Wachteri 

3 9 



3c6 IN LIBRVM IV. 

col. 495. et seq., apud quem col. 1107. Mutestmens, 
anima , spiritus , et animus. 

V. 52,6. et campis socians coniungit apertis. Ms. et 
campis sotians etc. Habes hic alterum exemplum par- 
ticipii socians , quod addere poteris Lexico Forcelli- 
niaiio. Virg. Aen. lib. VIIIT. u. 2,5. 

campis exercitus ibat apertis. 

V. 5.3 [. Circueunt. Ms. Circoeunt. 

V. 532. Marcentius urguet. Et in margine legitur 
Mwcentius. Hic est fortasse ille , cuius meminit Pro- 
copius De Bello Vandalico lib. il. cap. XXVII. p. 3oo. 
et 3o2. utpote Byzaceni praesidii ducem , et De Bello 
Gothico lib. il. cap. V. pag. 3c)8. numeris equestribus 
praefectum. 

V. 533. lussaque. Ms. luxaque. 

V. 534- cassis premit aurea crines. Virg. Aen. lib.lnl. 
u. 148. 

Fronde premit crinem. 

V. 535. Ingens. Ms. Eiigens. 

V. 536. Suspendens. Ms. Subspendens. 

V. 538. pharetramque arcumque sonantem. Ms. pha- 
retraque etc. Virg. Aen. lib. V. u. 52 1. desinit pariter: 
arcumque sonantem. 

V. 541. Hinc Liberatus erat longa praestantior hasta. 
Ms. asta , et in margine est nomen liberatus. 

V. 542. Hinc Vlitan. Sic in textu , et in margine 
Vdlitan , quod nou capit mensura uersus. Fortasse 
Vlitaa est idem nomen Gothicum , ex quo fecit Pro- 
copius OvXWeot; (Vlitheus). Ille enim meminit Vlithei 
patrui Vitigis lib. il. De Bello Gothico cap. X. p. 4 IO "> et 
alterius Vtithei Contharidi tyranno fidissimi lib. il. De 
Bello Vandalico cap. XXV. pag. 296. , qui illius iussu 



NOTAE. 307 

Areobindum occklit, cap. XXVI. p. 299., et cum ipso 
Gontharide occisns fuit , cap. XXVIII. p. 3o4« 

V. 545. Ijisdaias. In textu est ifisclaias , et in mar- 
gine Ifiscaias. V. infra u. 1104. 

V. 546. Bitiptcn. In maigine est Bitimptcn. 
V. 547« uiuida uirtus. Virg. Acn. lib. V. u. 754. et 
Jib. XI. u. 386. clesinunt iisdem uerbis. 

V. 55o. praesumptior. Nota comparatiuum , de quo 
nullum adhuc exstat exemplum in Lexicis Latinis. 
V. 55 1. Nec genitore minor. Virg. Aen. lib. X. u. 129. 

Nec Clitio gcnitore minor. 

V. 552. Persarum tcncras , neruo pellente , sagittas. 

Cur teneras uocet auctor sagittas Persarum , prorsus 

ignoro: unde suspicor adesse mendum , et pro teneras 

corrigendum esse ccleres. Virg. Georg. lib. Inl. u. 3i3. 

ut neruo pulsantc sagitta. 

et Aen. lib. XII. u. 856. 

Non secus ac neruo per nubcm impulsa sagitta. 
V. 553. Tarasis. Sic in textu ;, in margine autem est 
Taraxis , quod metro repugnat. Ibidem est etiam haec 
nota : Dcscriptis equcstribus describuntur pedestres ct ar- 
ma eorum. 

V. 556. Vectus equo. Virg. Aen. lib. XII. u. 65 1. 
incipit iisdem uerbis. 

V. 56 1. Et summae galeae cristis conisquc micantes. 
Virg. Aen. lib. 11I. u. 468. 

Et conum insignis galcae cristasque comantes. 

V. 562-3 horrescit ferreus hastis 

Campus , resplcndetque nouis cet. 

Ms orrescit ferreus astis 

Campus resplendet. et nouis cet. Virg. Aen. lib. XI. 

u. 601-2 tum late ferrcus hastis 

Horret ager. 



3o8 IN LIBRVM IV. 

V. 564. Sic. In margine : Comparatio. 

V. 565. lohannes. Sic etiam est in margine. 

V. 56y. quis. Ms. quid. 

V. 568. suis. Ms. sui. 

V. 569. Populi ueluti etc. In margine est Comparatio , 
quae uidetur petita a spectaculo illo adhuc in Hispa- 
nia uigenti , de pugna cum tauris , quae uulgo uena- 
tio taurorum (la caccia del toro ) uocatur. Imo Mu- 
ratorius in Antiquitatibus Medii Acui Dissert. XXIX. 
T. il. col. 853. et seq. , testatur : saeculo ctiam XIV. 
in ciuitate Romana Ludus Taurorum , siue nobilium 
iuuenum cum Tauris indomitis certamen in Amphitheatro 
Titi celebrari consueuisse ; et subdit : prudentiores certe 
fuisse Romanorum illorum posteros , imo et reliquos popu- 
los , qui periculosum adeo certamcn, ab unis uilibus gladia- 
toribus olim usurpatum, totum dimisere agilitati dexterita- 
tique Hispanicac gentis , quam nulla hactenus suorum 
funera ab huiusmodi spectaculo auertere potuerunt. 

V. 5 74- Quaque iubent oculi , configunt. Ms. Quoque 
iubent oculi confingunt. 

V. Syy. Organa etc. In margine est Comparatio: quae 
desumpta est ab organo musico pneumatico. Claudia- 
nus De Consulatu Mall. Theod. Carm. XVII. u. 316-9. 
organum musicum descripserat, sed hydraulicum; hoc 
autem, de quo agit Poeta noster, est, ut patet, pneu- 
maticum ; cuius iam meminerat S. Augustiuus in Enan: 
in Ps. LVI. 11. 16. Opp. T. IV. Edit. Paris. 1681. 
col. 538. g. et in Ps. CL. u. 4- n - 7- c °l- x ^97- a - 
Hoc etiam organum describit Iulianus quidam in Epi- 
grammate Graeco iuserto in Anthologia \\h. I. cap. 
CLXIV. , quodque recitat Du Cange in Glossario me- 
diae et infimae Latinitatis uerbo Organum. Cum autem 






NOTAE. 3 09 

de Iuliani aetate non constet , praestat huc referre 
Cassiodori , qui ante Corippum uixit , eiusdem instru- 
menti musici luculentam descriptionem, quam fecit in 
Expor.it. in cit. Ps. CL. Opp. T. il. Edit. Rotomag. 
1679. p. 5oi. et seq. Organum, inquit, cst quasi turris 
quacdam diuersis fistulis fabricata , quibus flatu foUium 
uox copiosissima destinatur: ct ut eam modulatio dccora 
componat , linguis quibusdam ligneis ab interiori parte 
construitur , quas discipiuiabditer magistrorum digiti repri- 
mcntcs grandisonam efficiunt et suauissimam cantdcnam. 
De eodem instrumento musico loquitur idem auctor 
etiam libro I. Variar. Epist. XLV. Opp. T. I. p. ar. , 
et Dc Artibus cap. V. De musica Opp. T. il. p. 5 87. 
uel 57C;. Hinc miror nullam adhuc specialem mentio- 
nem factam de organo pneumatico in Lexicis Linguae 
Latinae. 

V. 583. Recinarius. Tum in textu , tum in margine 
Codex hic habet ricinarius ; sed ibidem additur : Nota 
uirtutcs recinarii sotii lohannis. 

V. 587. belli domitor , pacisque minister. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 658. 

pacisquc bonae bcllique ministras. 

V. 588. Corde Jiumilis , quod Ckristus amat. Apud 
Matth. enim cap. XI. u. 2,9. ait Christus : Discitc a 
mc , quia mitis sum , ct humilis corde; quam sententiam 
Iuuencus Hist. Euang. lib. il. u. 568. sic reddidit : 
Namquc liumdi dulccm largibor corde salutcm. 
Ps. XXXIII. u. 19. humiles spiritu ( Dominus ) saluabit. 

V. 589. propiare. Ms. propcrare. 

V. 591. Non natura. Ms. Non nostra per compen- 
dium nra. 



3lO IN LIBRVM IV. 

V. 594. Ibat equo. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 2,69. 
.... quo Turnus equo , quibus ibat in armis. 

V. 596. Forsitan intuita. Ms. Fortem maturata. 

V. 597. Ierna. In margine Codicis repetitur idem 
nomen, etlegitur sequensnota: Apparatus alterius partis. 

V. 601. callidus. Ms. calidus. 

V. 604. premit. Ms. premat. 

V. 606. Non labyrinthcis. Ms. jVoti laberintheis. In 
margine autem est Comparatio. 

V. 610-1 Pectus tunc ipse biforme 

Ense ferit: misti generis uomit ille cruorem. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 2,5. 

.... mistumquc genus , prolesque biformis 
Minotaurus, 

V. 612. obscurae. Ms. obscure; sed fere omnes omittit 
diphthongos. 

V. 61 3. Tertia constructi. Ms. Tertia constricti , quod 
forsan poterat retineri. In margine autem haec legun- 
tur : Nota modum castrametandi maurensium. 

V. 61 4' uincitque. Ms. uicitque. 

V. 617. Et tribulos per castra locat , furcasque bicorncs. 
Ms. Et triblos ; sed Vegetius lib. Iil. cap. XXIV. ait 
tribulos esse illos stimulos ferreos, qui in bello aduersus 
equitatum spargi solent , in quodcumque latus incu- 
buerint , infestum semper aculeum protendentes. Virg. 
Georg. lib. I. u. 2,64. et lib. il. u. 379. desinunt pariter: 
furcasque bicornes. 

V. 618. magnas. Ms. magnos. 

V. 619. Antalas pariter pugnas determinat arte. Ms. 
dexterminat. In margine repetitur Antalas. Cic. de Orat. 
Id , quod dicit , spiritu , non arte detcrminat. 



NOTAE. 3 I I 

V. 62,3. Sed propius tenuit munitis agmina cet. Ms. 
Sed proprius tcnuit munitis agmine. 

V. 624. tristes committcre pugnas. Virg. Aen. lib. V. 
u. 5ii tristcmquc hoc ipso in littorc pugnam. 

V. 626. Et uirtus JRomana potcst. Lib. nl. Dc Laud. 
u. 33i. 

Quid uirtus Romana potcst. 

V. 627. geminis. Ms. gcnis. 

V. 629. Languantanque. Ms. Languatanque ; sed in 
margine est Languantan. V. acl lib. I. u. \i\i\. 

V.63o. Atque cauas ualles, siluasquc ctflumina complcns. 
Virg. Georg. lib. il. u. 411. 

Complcntur uallesquc cauae , saltusque profundi. 

V. 63 1 . It, lerna comitante fero , Brutcnquc. cet. Ms. 
Id etc. In margine autem repetitum est tantum nomen 
Bruten. 

V. 632. Camalus. Etiam in margine est Camalus. 

V. 633. in aduersos mulds cum milibus hostes. Virg. 
Aen. lib. V. u. y5. et 289. habent in eadem atque bic 

sede uersus multis cum millihus. 

et lib. XII. u. 456. 

in aducrsos ductor Rhocteius hostes. 

V. 634- Hisdreasen , Ialdasque ferox , et Suictira. In 
margine : Dreasan. Ilabdas. Fortasse Hisdreasen idem 
est ac ille Usdilasan , uel Isdilasan Maurorum princeps 
in Romanos rebellis , cuius meminit Procopius De Bello 
Vand. lib. il. cap. X. p. 257. et cap. XII. p. 264. 

V. 635. comprendere. Ms. compren. 

V. 637. Sidisan. Etiam in margine est Sidisan. 

V. 639. At socius lacuo Carcasan. Ms. At sotias leuo 
Catarsan. Et in margine Catarsan. Sed fortasse rectius 
est lib. V. a. 143. 217. 55 1. et lib. VI. u. 295. 5o5. 
5i3. et 517. 



3 12 IN LIBRVM IV. 

V. 641. Melangus. Et in margine melangm. 

V. 642.. lutungun. Hoc nomen est ualde dubium in 
Codice , ubi legere possem etiam iuctungun quod rq- 
pugnaret metro , et metungun. 

V. 645. Iamque propinquabant etc. In margine legi- 
tur : Nota quocl incipitur proelium. Virg. Aen. lib. V. 
u. 159. lib. IX. u. 371. et lib. XI. u. 62,1. incipiunt 
pariter : lamque propinquabant. 

V. 646-7 uolucresque sagittas 

Depromunt pharetris. Virg. Aen. lib. XII. u. /\i5. 

uolucres haesere sagittac. 

et lib. V. u. 5oi depromunt tela pharetris. 

V. 648. pars obuia. Ms. par ouia , ut et Ioh. L. de 
Bonis in Poemate pluries citato iuxta Cod. A. 2,74. 
u. 592,. , sed iuxta Cod. A. 275. u. 449* P ar q u c obuia. 

V. 65o. obstans. Ms. hostans. 

V. 65 1. pressisque haeserunt agmina frenis. Virg. Aen. 

lib. XI. u. 600 et pressis pugnat habenis. 

Nisi malis legere prensis pro pressis ; ut ibid. u. 719. 
frenisque aduersa prehensis. 

V. 655. fertur equo. Vir. Aen. lib. XI. u. 73o. 
Fertur equo , uariisque etc. 

V. 659. Arripit ille fugam, quem dux sic uoce secutus. 
Virg. Aen. lib. I. u. 4 IC - 

.... tali fugientem est uoce secutus. 

V. 660. Antalas? Haec sunt minitantia. Ms. amtalas? 
haec sunt minutantia. 

V. 662. uelox. Ms. uelos. 

V. 665. suis se immiscuit armis. Virg. Aen. lib. X. 
u. 769 se scque immiscuit armis. 

V. 666. subito. Hoc aduerbium adieci ego ad com- 
plementum uersus , qui claudicabat. 



NOTAE. 3 1 3 

V. 667. qucm Icrna sacerdos. In raargine haec adest 
nota : Icrna saccrdos arte magica fecic irrucre taurum 
pro fugando hostes. 

V. 669. Ammonii signantcm numine Gurzil. De quan- 
titate Ammonii uide supra ad lib. 11I. u. 81. Pro numine 
Codex habet munine , et de Gurzil uide notam ad 
lib. il. 11. 109. 

V. 674-^ tremulumque sub armo 

Missile contorqucns. 

Ms tremulumque armo 

Massile contorqucns. Hinc uides me adiecisse sub 
in priori uersu, ut eum sanarem, exemplo auctoris no- 
stri , qui hoc libro u. 7^9. in fine uersus habet : 

confixa sub armo. 

V. 676. raucisono cecinerunt cornua cantu. Ms. rau- 
cissono concinerunt etc. Sed in Poemate pro Galeatio 
Vicecomite u. 4^4* ue ^ 60 1. raucissono cecinerunt etc. 
Lucret. lib. V. u. io85. Raucisonos cantus. 

V. 677. Tollitur inde nouus fractis ad sidera clamor. 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 566- ? . 

Vndique clamor 

Tollitur. 
et lib. XI. u. 745. atque lib. XII. u. 462. 
Tollitur in caelum clamor. 
V. 681. Sinifere. Est nomen fortasse alicuius numinis 
Maurorum. 

V. 68a. Mastimanque ferum: Mastiman assonat echo. 
Ms. Mastimantque ferum mastiman etc. Vide et aliud 
fortasse nomen alterius numinis Maurorum ; quod Mar- 
tem fuisse coniicio ex epitheto ferum. Sic porro eum 
uocat Ouid. Heroid. ep. VII. u. 160. Idem Metam. 
lib. 11I, u, 587. habet . . . plangentibus adsonat echo. 

40 



3l4 IN LIBRVM IV. 

et Pers. Sat. I. u. 102. 

reparabilis adsonat echo. 

V. 683. Indeferunt, Gurzil: Gurzil, caua saxa resultant. 
Virg. Aen. lib. 11I. u. 566. 

Ter scopuli clamorem inter caua saxa dedere. 
Lucan. Phars. lib. VII. u. 4 22 - 

Pangaeaque saxa resultant. 

V. 685. et quassis resonant montana pharetris. Ms. et 
quassis remugiunt montana faretri. 
V. 686. Vox. Ms. Vos. 
V. 691. Commotae. Ms. Commoto. 
V. 692. Rauca gemunt. Vt Virg. ^ezi. lib. VIIII. u. 125. 

Rauca sonans. 
V. 693. elementa. Ms. alimenta. 

V. 694. cunctique. Corrige, ut est in Cod. animique. 
V. 696. hastis. Ms. a5ti5. 

V. 697. nox atra rait, carpitque tenebras. Ms. woa; 
afra ruit capisque tenebras. Virg. Jen. lib. VI. u. 539. 
et lib. VIII. u. 36 9 . 
Nox ruit. 
V. 700. hinc inde uolant. Ms. uolant hinc inde. 
V. 701. hastilibus. Ms; astilibus. 

V. 703. Mortem. Ms. montem. Sed recte est apud 
Ioliannem L. de Bonis in cit. Poemate lib. I. u. 576. 
uel 627. mortem. 

V. 704. Sed dispar fortuna regit. Virg. Aen. lib. XII. 
u. 4°5. 

Nulla uiam fortuna regit. 
V. 705. hasta. Ms. asta. 
V. 707. mors. Ms. mos. 

V. 708-9 Tunc sanguine misto 

Terra madet. Strident missis hastilibus aurae. Ms. 



NOTAE. 3 I 5 

astilibus. Virg. Aen. lib. XII. u. 691. 

Sanguine tcrra madet, stridentque hastilibus aurae. 
V. 710-1. Marsfurit, et, media pcrmistus caede uirorum, 
Exanimes conuoluit equos. Coit improba uirtus. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 634-5. 

permisti caede uirorum 

Semianimes uoluuntur equi. 
et lib. X. u. 4 10 - 

Non aliter socium uirtus coit omnis in unum. 

V. 712,-3 caecique tumultu 

Atque furore , uiri aduersis dant pectora telis. 

Virg. Aen. lib. il. u. 2,44 caecique furore. 

et lib. XII. u. 540-1 dedit obuia ferro 

Pectora. 
V. 71 5. dulcesque animas per uulnera fundunt. Virg. 
Georg. lib. 11I. u. 495. 

Et dulces animas plena ad praesepia reddunt. 
et Aen. lib. 11I. u. 140. 

Linqucbant dulccs animas. 
V. 716. Acer in obnixos rumpens Recinarius. Ms. Acer 
( Asper euim est mendum typographicum ) in obinixos 
rupens recinarius -, sed I. L. de Bonis in cit. Poemate 
iuxta Cod. A. 274« u - ^4°' habet : 

Acer in obnixos mmpens Tadeius. 
V. 718. qui proelia miscens. Virg. Georg. lib. il. 

u. 282-3 horrida miscent 

Proelia . . . . ; et lib. nl. u. 220., nec non Aen. 

lib. X. u. 23. desinunt proelia miscent. 

V. 719- ausus tentare. Virg. Aen. lib. V. u. 499* 
Ausus et ipse manu iuuenum tentare laborem. 
V. 720. Fisus. Ioh. L. de Bonis 1. c. u. 644. iuxta 
Cod. A. 274. Fixus. 



3l6 1N LIBRVM IV. 

V. 721 Excipit. Septem uersus Virgilius incipit ex 
hoc uerbo, nempe Aen. lib. 11I. u. 3 18. et 322., lib. V. 
u. 41., lib. VIIII. u. 258. et 763., lib. X. u. 387., et 
lib. XII. u. 507. 

V. 723. Hastaquc cucurrit. Ms. Astaque 

cocurrit. I. L. de Bonis 1. c. u. 696. iuxta 

Cod. A. 275. , et u. 647. iuxta Cod. A. 274. 
Astaque cucurrit. 

V. 724. Mazax. Ms. marax. V. supra ad lib. I. u. 549' 

V. 727. fatigat. Eodem uerbo Virgilius desinit se- 
quentes octo uersus , nempe Aen. lib. I. u. 284. et 
320. , lib. IV. u. 572. , lib. V. u. 253. , lib. VI. u. 79. 
et 533., lib. X. u. 304., et lib. XI. u. 714. 

V. 730. Flectit equos. Iisdem uerbis incipit Virg. Aen. 
lib. I. u. 160., et lib. X. u. 577. 

V. 731. ensis. Sic in Ms. , sed apud I. L. de Bonis 
1. c. u. 604. legitur enses, iuxta Cod. A. 275. tantum. 

V. 732. Querit iter. Summis ductor sed uiribus. Virg. 
Aen. lib. VII. u. 802. incipit pariter : 

Quaerit iter. 
Item Aen. lib. V. u. 226. et lib. VIIII. u. 744. 
summis adnixus uiribus. 

V. 733. diclis hortatur amicis. Virg. Aen. lib. il. u. 147. 

dictisque ita fatur amicis. 

lib. V. u. 770 dictis solatur amicis. 

lib. VIII. u. 126., et lib. X. u. 466. 

dictis affatur amicis.. 

item Aen. lib. XI. u. 520-1 dictis 

Hortatur. 

V. 735. belli portare labores. Exemplum uerbi portare 
pro ferre, uel sustinere adhuc desideratur etiam in no- 
uis accessionibus ad Lexicon Forcellini. 



NOTAE. 3 17 

V. 736. Tandem data copia pugnae est. Virg. Aen. 
lib. VIIII. u. 720. 

quoniam data copia pugnae. 

V. 738. summis impellite uiribus omnes. Virg. Aen. 
lib. VIIII. u. 53 1. 

summis quam uiribus omnes. 

V. 739. His labor unus erit , nostrae uictoria parti. 
Ms. uictorie. Virg. Georg. lib. I11I. u. 184. 

labor omnibus unus. 

V. 743. Dixit : et , in medium etc. Mss. Dicit etc. 
Virgilius unica uice habet dicit, et XXIV. uicibus dixit; 
ut Aen. lib. il. u. 376-7. 

Dixit: et extemplo (neque enim responsa dabantur 
Satis fida) sensit medios delapsus in hostes. 
et lib. XI. u. 56 1. 

Dixit , et adducto contortum hastile lacerto. 
V. 744- magnaque fremens it uoce per hostes. Virg. 
Aen. lib. XII. u. 58o. 

magnaque incusat uoce Latinum. 

V. 746-7 o,t campis ferreus imber 

Confluit , et neruis uolitans pulsatur arundo. Virg. 
Aen. lib. XII. u. 284. 

ac ferreus ingruit imber. 

et Georg. lib. I11I. u. 3i3. 

neruo pulsante sagittae. 

V. 749- Ense caput rapiens: nec sensit uulnus acerbum. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 382. 

Abstulit ense caput. 
et lib. XI. u. 823. desinit : 

nunc uulnus acerbum. 

V. 753. Currit equus; sanguisque micat, quo colla me- 
tuntur. Ms. Corruit equus cet. At libro I. citati Poematis 



3l8 IN LIBRVM IV. 

Ioh. L. de Bonis, ubi plures ex hisce uersibus inserti 
fuerunt, legitur u. 626. Currit equus etc. iuxta Cod. A. 
375. tantum. Stat. Theb. lib. VIIII. u. 233. 

ferro colla metens. 

et Tertullian. De Anima cap. LIII. p. 3o3. ed. Paris. 
1675. ceruicum messis. 

V. 754. timpora. Sic legitur hic et infra pluries haec 
uox : ut et cit. loco Ioh. L. de Bonis u. 627. Cod. A. 
275., et u. 778. Cod. A. 274., aliisque in locis, in quibus 
occurrit haec eadem uox. Ita enim ueteres differentiae 
causa scribebant , cum significare uellent latera in 
capite dextrum et sinistrum. Vide, praeter Forcellinum, 
Vossium in Etymolog. Linguae Latinae , Basil. Fabrum 
in Tliesauro Eruditionis Scholasticae edit. Lips. 1606. , 
quam correxit Cellarius col. 23oi. d. , ubi Florus cita- 
tur lib. I11I. cap. XII. stricto ferro cruentat uulnere in 
timpore. 

V. 755. per molle cerebrum. Ms. celebrum. Corippus 
hic imitatus est illos Virgilii Aen. lib. XII. u. 536-7. 

Occurrit , telumque aurata acl tempora torquet : 

Olli per galeam fixo stetit hasta cerebro. 
Pro Olli autem ibi fortasse legit Molli. 

V. 756. pellemque secutus. In Ms. Corippi pellamque , 
uel pollamque, uel paliamque legitur, cum prior uocalis 
non clare pateat ; sed Cod. A. 274. u. 680. cit poe- 
matis habet pallamque. Virgilius XV. uicibus posuit 
secutus in ultima uersus sede. 
V. 758. hasta. Ms. asta. 
V. 759-60 Laeuo tremuit confixa sub armo 

Fraxinus Virg. Aen. lib. XI. u. 6^-5. 

latos huic hasta per armos 

Acta tremit. 



NOTAE. 3 1 9 

V. 761. conserta. V. infra u. 864. fuglentes conserit 
hastis ; et alibi ut ex Indice. 

V. 762. Corruit ob uulnus. Virg. Acn. lib. X. u. 488. 
incipit : 

Corruit in uulnus. 
V. 764. rigido mucrone. Virg. Aen. lib. XII. u. 304. 

Sic rigido latus ense ferit. 
V. 766. inertem. Ms. icirti. Feci incrtem ob illucl, quod 
sequitur : Armatamque manum ; sed fortasse dicendum 
erat inerte , id referendo ad iugulum. 

V. 767. ferrum tenet illa retractans. Virg. Aen. lib. VII. 

u. 694 ferrumque retractat. 

V. 771. Obuius , adducto tentans hastile lacerto. Vt 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 4 oa - 

Ocius adducto torquens hastile lacerto. 
et lib. XI. u. 56 1. 

Dixit , et adducto contortum hastile lacerto. 
V. 774« contentam dcuiat hastam. Ms. astam ; ut et 
apud I. L. de Bonis 1. c. u. 645., ubi sic male legitur: 

contemptum deuiat astam , 

iuxta Cod. A. 2,7$. ; sed iuxta Cod. A. 274. n. 698. 

legitur contemptam deuiat astam. 

Val. Flacc. lib. 11I. u. i34~5. 

et pcctus harundo 

Per medium contenta furit. 
Notandum erit hoc exemplum uerbi deuio etiam actiue 
adhibiti ; nam in Lexicis est tantum ut neutrum. 

V. 775. Suscipiens , ipsumquc petit , non territus. Ms. 
Subscipicns cet. Sed recte Suscipiens est apud de Bonis 
1. c. u. 646. in Cod. A. 275. tantum. Virg. quater 
usus est uoce tcrritus , totidemque uicibus in penulti- 
ma sede uersus. 



320 IN LIBRVM IV. 

V. 776. inficit herbas. Ms. infecit crbes; sed Cod. A. 
274. u. 700. habet infecit erbas. 

V. 779. parans defendere fratris. Virg. Aen. lib. il. 

u. 447 parant defendere telis. 

Sexies item legitur apud Virgilium defendere , semper- 
que iii quiuta sede uersus. 

V. 780. Ecce uolat. Sic apud Virg. Aen. lib. V. u. 2>i\. 
incipit. 

V. 781. conscia uirtus. Sic apud Virg. Aen. lib. V. 
u. 4^5") lit>- X. u. 872., et lib. XII. u. 668. desinunt. 

V. 783. hastam. Ms. astam. 

V. 786. Hoc erat. Sic incipit Virg. Aen. lib. il. u. 664. 

V. 787. an fratri potius comes ire parabas. Virg. 
Aen. lib. XII. u. 881. 

et misero fratri comes ire per umbras. 

V. 788. En perfecta tua est, consumta. Ms. consuncta. 
Virg. Aen. lib. VII. u. 545. 
En perfecta tibi cet. 

V. 789. Dura. Ms. Dure. 

V. 791» aduersa Cullan petit arduus hasta. Hic adest 
aspiratio in Codice. Virg. Aen. lib. X. u. 579. 
.... aducrsaque ingens apparuit hasta. 

V. 792. uiros. Campos dat terga per omnes. Ms. dire. 
campos cet. Virg. Aen. lib. XII. u. 4^3. 

Rutuli dant terga per agros. 

V. 794« missis configit et hastis. Ms. missis confugit 
et hostis; ut et Ioh. L. de Bonis 1. c. u. 709. Cod. A. 
274. , sed in Cod. A. 275. u. 655. legitur : 

ipsum cur surgit et hostis. 

Virg. Aen. lib. VIIII. u. 543. 

Confixique suis telis Cic. IV. Acad. cap. 

XXVIII. Hercules filios suos configebat sagittis. 






NOTAE. 321 

V. 797. Terror languantan. Ms. Terro ilaguaten; Vt 
infra lib. I. u. 166. ilaguatensis. I. L. De Bonis habet 
in Cod. A. 274. u. 712. Terror. 

V. 798-9 Inuadit pectora gcntis 

Insolitus uirtute pauor. Ms. inuadit pettore etc. 
Sed pcctora est apud De Bonis 1. c. u. 659. iuxta Cod. 
A. 275. et pettora iuxta Cod. A. 274. u. 713. Virg. 
Aen. lib. il. u. 228-9. 

Tum uero trcmefacta nouus per pectora cunctis 
Insinuat pauor. 
V. 801. Fulmine deiecti, fracta ceruice, gigantes. Virg. 
Aen. lib. VI. u. 58o-i. 

Hic genus antiquum terrae , Titania pubes , 
Tulmine deiecti , fundo uoluuntur in imo. 

V. 8o3~4 iam uertere gentes 

Terga Virg. ^ en - lib- VI. u. 491. 

pars uertcre terga. 

V. 806. Castraque tuta. Virg. Aen. lib. VIII. u. 6o3~4. 

tuta tenebant 

Castra. 
V.809. Talibus ctdictis. Sic incipitVirg.^eri. lib.X.u.448. 
V. 810. O miseranda manus , nunquam quac uicta 
rccessit. Virg. Aen. lib. XI. u. 2^9. 
Vel Priamo miseranda manus. 
Dnodecies utitur Virgilius uoce reccssit et tantummodo 
in ultima sede uersus. 

V. 812. Acer agit ? Virg. Aen. lib. nl. u. 682. 

Praecipites mctus acer agit. 
V. 81 3. quum. Ms. quem. 
V. 81 4- Qua. Ms. quam 
V. 81 5. languantan gens dura. Ms. languatan. Virg. 

lib. V. u. 730 gens dura atque aspera cultu. 

4i 



322 IN LIBRVM IV. 

V. 816. Austur, cquo fidens. Virg. Aen. lib. X. u. i8r. 

Astur , equo fidens. 
V. 817. Non pudet. Sic incipiunt duo uersus Virgilii, 
nempe Aen. lib. VIIII. u. 598. et lib. XII. u. 229. 

V. 818. reuerti. Sexies reperitur apucl Virgilium hoc 

infinitiuum, totidemque uicibus, ut hic, in fine uersus. 

V. 819. Calidas sic cernere Syrtes. Et hoc epitheton 

calidas addi potest aliis , quae congessit Forcellinus 

ad uocem Syrtis. 

V. 822,-4 non uincere nostros 

Maximianus auos , Romani fortia rcgni 
Sceptra tenens , potuit. Notum est ex historicis 
scriptoribus Maximianum Herculeum, ut iam adnotaui 
ad lib. I. u. 480, subegisse iu Africa Quinquegentia- 
nos ;, ignotum autem hucusque fuit , quos populos ne- 
quiuerit ibidem uincere , ut ait hic Bruten apud Co- 
rippum nostrum. Vide etiam Eckhel Doctrina Numor. 
uetcr. Tom. VIII. pag. 4- et a <*. , et Tillemont Histoire 
des Empereurs To. IV. p. 20. et 26. 

V. 827. Talibus exarsit dictis Maurusia uirtus. Virg. 
Aen. lib. XI. u. 376. 

Talibus exarsit dictis uiolentia Turni. 
V. 828-9. ^tque acies conuersa redit, pugnamque resumit 

Acrior ^ ir g* ^ e/l « nD * V. u. 4^4« 

Acrior ad pugnam redit cet. 

V. 83o. Turbine cet. In margine est Comparatio. 

V. 832. infensa. Ms. infessa. 

V. 835. puppem conuertit et altam. Ms. et arcem. Et 

ap. De Bonis 1. c. u. 683. in artem iuxta Cod. A. 275., 

et iuxta Cod. A. 274« u - 7^8. in arcem. Virg. Aen. 

lib. X. u. 246-7 impulit altam , 

Ilaud ignara modi , puppim. 



NOTAE. 3 2 3 

V. 836. Velaque placatis intendit prospera uentis. Ms. 
Bellaque placidis intendit prospera nautis. De Bonis 
hunc uersum cum sequenti contraxit 1. c. u. 684 iuxta 
Cod. A. 2,^5. 

Bcllaque sic placida promotus uoce refccit. 
sed. in Cod. A. 274. legitur preuettus non promotus. 
Virg. Aen. lib. 11I. u. 683. 

. . . . et uentis intendere uela secundis. 
V. 837. praefectus. Ms. preuettus. Vide not. ad su- 
periorem uersum. Fortasse legendum erat praeuectus. 
V. 8.39. Contorsit. Ms. contursit ; ut et ap. De Bonis 
1. c. u. 686. iuxta Cod. A. 275., sed Cod. A. 274. 
recte habet contorsit u. 741. 

V. 840-1. Perque uiri calidum transiuit lancea pectus 

Acta tremens. Ms. lancia ; lancea autem est ap. 

De Bonis 1. c. u. 687., iuxta Cod. A. a^S., qui tamen 

seq. u. ex Acta fecit Asta ; sed iuxta Cod. A. 274. 

u. 742-3 lancia Asta. 

Virg. Aen. lib. XI. u. 644-5. 

latos huic hasta per armos 

Acta trcmit. 
V. 842. geminas. Ms. geminans per compendium 
geminas ; sed apud De Bonis 1. c. u. 689. recte est 
geminas in Cod. A. 275. tantum. 

V. 843. Ense ferit. Sic incipit pariter Virg. Aen. 
lib. VI. u. 2.5 1. 

V. 845. Martianumque. Fortasse hic est ille Marcia- 
nus , qui sub Belisario Africam ingressus est in prima 
expeditione contra Vandalos. Eiusdem meminit Proco- 
pius De Bello Vand. lib. I. cap. XI. p. ao5. , ubi ait : 
Romanorum militwn ductores erant , equitum quidem 
Rufinus et Aigan domestici Belisarii > Barbatus item ct 



324 ^ LIBRVM iv. 

Pappus ; pedkum uero Theodorus cognomento Ctenatus , 
Tercntius , Zaidus , Marcianus , ct Serapis. 

V. 846-7. Hisdreasen, summis excussam uiribus , hastani 
Torsit. Ms. astam. De Hisdreasen uide supra ad 
u. 634. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 744. 

Intorquet , summis adnixus uiribus , hastam. 
V. 84S. Fortis equi. Sonipes letali uulnere uictus. Virg. 

Aen. lib. XI. u. 70^-6 forti 

Fidis equo ? et lib. VIIII. u. 58o. 

letali uulnere rupit. 

V. 849. hastam. Ms. astam. 

V. 85a. refulsit. Quiuquies usus est Virgilius hac 
uoce , semperque in fine uersns. 

V. 853~4- At ferus Hisdreasen, uisu tremefactus eodcm, 
Continuit sese. Hic in Ms. est Isdreasan. V. ad 
u. 634. huius libri. Virg. Aen. lib. il. u. 38a. 

Haud secus Androgeos , uisu tremefactus , abibat. 

lib. 11I. u. 597-8 aspectu conterritus haesit , 

Continuitque gradum. 

V. 855~7 Nudo tunc cnse tribunus 

Insequitur. Domitum , ferrata calce fatigans , 
Hisdreasen contorsit equum ; sociumque per agmen. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 3o6. 

Ense sequens nudo ; lib. XI. u. 714« 

Quadrupedemque citum ferrata calce fatigat. 
et lib. il. u. 61 3. 

sociumque furens a nauibus agmen. 

V. 858. densis se miscuit armis. Virg Acn. lib. il. u. 383. 

densis et circumfundimur armis. 

et u. 4°9 et dcnsis incurrimus armis. 

V. 8S9. Vt uero ille sequens auctorem attingere teli. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 36. incipit pariter : 



NOTAE. 3a5 

Vc uero Acncas cet. ; et lib. YIIII. u. 748. 

ncque cnim is tcli nec uulneris auctor. 

V. 861. supcr cclcrcm , Montana. Ms. supcr cclcrem 
montana. Addere poteris Lexicis Latinis uocem super- 
celcrem, si tamen non distincte, ut est in Codice, super 
a celercm, ea scribenda sit; et nisi adsit aliquod raen- 
dum in hoc uersu. 

V. 862. suscepit. Ms. suscipit. 

V. 864. sociis fugicntcs conscrit hastis. Val. Flacc. 

lib. 11I. u. 162, socia sed disiicit agmina claua. 

o 

Nota uerbum conserit pro configit, cuius exempla adhuc 
desiderantur in Lexicis Latiuis. 

V. 868-9. At procul Antalas cclso de colle uidebat 
Omnia prospiciens. Non. Ms. nam pro non ; sed 
De Bonis in cit. 1. pro Vicccomite u. 82,9. iuxta Cod. A. 
274. recte habet non. Virg. Aen. lib. VIII. u. 6o4~5. 

cclsoque omnis de colle uidcri 

lam poterat legio. 
V. 876-9. Vt leo , ucnantum magno clamore coactus, 
Montibus in mcdiis , stimulis et uerberc caudae 
Aspera terga cicns , in proelia suscitat iras , 
Ore fremens. .-,... Virg. Aen. lib. XI. u. 728. 
Suscitat , et stimulis haud mollibus incitat iras. 
Item lib. VIIII. u. 341. et lib. XII. u. 8. 

(leo) fremit ore cruento. 

V. 881. infensoquc. Ms. infessoque ; et apud De Bonis 
1. c. u. 772. iuxta Cod. A. 274. et iuxta Cod. A. 275. 
u. 716. infessusque , et infra ubi rursus occurrit hic 
uersus u. 774. in Cod. A. 275. et u. 839. in Cod. A. 
274« infcssoquc. 

V.882. transiuit lancca parmam.Yirg.Aen. lib.X. u.817. 
Transiit et parmam mucro. 



3 26 IN LIBRVM IV. 

V. 883. Inque uiri costis lato stetit improba ferro. Ms. 
Inque uiri constis leto cet. ; et ap. De Bonis 1. c. u. 718. 
in Cocl. A. 27^. 

Inque uiri tandem fixo cet. 
et in Cocl. A\ 274. u - 774- 

Inque uiri costas leto stet improba ferro. 
It. u. 776. Cocl. A. ay5. 

Inque uiri costis fixo etc. 
et in Cod. A. 274. u. 841. 

Inque uiri costis leto stetit improba ferro. 
Virg. Aen. lib. I. u. 317. et lib. XII. u. i65. 

Bina manu lato crispans hastilia ferro . 
et lib. Inl. u. i3i. 

lato uenabula fcrro. 

Imo , qaocl latum esset lanceae ferrum , constat ex 
eoclem Virg. Aen. lib. XII. u. 374~5. 

. . . hunc lata retectum 

Lancea consequitur. 
V. 885. crudescit pugna tumultu. Virg. Aen. lib. XI. 

u. 833 crudescit pugna Camilla. 

V. 888. Agmina densantur campis. Ms. Agmina den- 
santur cunctis. Puto tamen hic Corippum imitatum esse 
Virg. Aen. lib. VII. u. 794. 

Agmina densantur campis. 
Peius est apucl De Bonis. u. 72,1. et 781. iuxta Cocl. A. 275. 

Agmina densantur omnes. 
et in Cocl. A. 2,74- pro campis est cunctc u. 778. et 846. 
V. 889. collectis frmauit robora turmis. De Bonis in 
Cod. A. 274. u. 779. et 847. 

collettis firmauit robore turmas. 

Hinc puto corrigendum esse : 

collectas firmauit robore turmas. 



NOTAE. 827 

V. 890. quaticns accrrimus hastam. Mss. astam. Virg. 

Aen. lib. X. u. 762 quatiens Mczentius hastam. 

V. 891. et densos uolitans pcrfcrtur in hostcs. Virg. 
Aen. lib. il. u. 5u. 

ac clensos fertur moriturus in hostcs. 

et lib. X. u. 379. 

. . . . et medius densos prorumpit in hostes. 
et u. 729. 

Sic ruit in densos alacer Mczentius hostes. 
V. 892. Obuius ardcnti primus sese obtulit Ornus. Ms. 
octulit ornus. Virg. Aen. lib. X. u. 552. 
Obuius ardcnti scse obtulit. 
"V. 893. Romulea de gente satus, qucm Persica matcr. 
Ms. Rumulea non gcnte satus quem perfida mater. Ouicl. 
Fastor. lib. IV. u. 54. 

Ilia cum Lauso de Numitorc satl. 
V. 895. hastam. Mss. astam. 
V. 896. ct. Mss. in. 
V. 897. fatis oblatus iniquis. Virg. Aen. lib. il. u. 2,57. 

fatisque Dcum dcfcnsus iniquis. 

lib. III. u. 17 fatis ingrcssus iniquis. 

et lib. X. u. 38o. ..... fatis adductus iniquis. 

V. 898. crudo quem feruidus ense. Virg. Aen. lib. X. 

u. 682 crudum per costas cxigat ensem. 

V. 899. arcus. Ms. arcum. 

V. 900. Extaque per geminas secuit spirantia. Virg. 
Acn. lib. I11I. u. 64. , . . . . spirantia consulit exta. 
V. 901. conuersa cuspide Malcum. Virg. Acn. lib. I. 

u. 85 conuersa cuspide montem. 

V. 903. Transadigit ; socioque infixus deiicit ictum. 
Ms." Transadegit .... c/eici£ ictum. Virg. .^en. lib. VIIII. 
u. 432. et lib. XII. u. 276. 
Transadigit costas cet. 



3^8 IN LIBRVM IV. 

V. oo5. Contempto pedes ibat equo. Ms. Contento pedc 
ibat equo. Virg. Aen. lib. VI. u. 880. 

cum pedes iret in hostem. 

et lib. VII. u. 624. 

Pars pedes ire parat. 

V. 907. Tiseran : Tiseras. Ms. tisiran. tiseras. 

V. 909. compressit. Ms. impressit. 

V. 910. per uulnera fratres. Quater habet Virgilius 
per uulnera in quinta sede. 

V. 911. uterquc. Ms. utrumque. 

V. 91 5. Obuius ire parat. Sic incipit Virg. Aen. lib. 
X. u. 770. 

V. 918. iniectis perturbant undique telis. Virg. Aen. 

lib. VIIII. u. 807-8 iniectis sic undique telis 

Obruitur. 

V. 919. Tunc morte peremptum. Ms. tunc ille perentum. 
Virg. Aen. lib. VI. u. i63. 

uident indigna morte peremptum. 

V. 925-6. ensipotens rumpens inimica lohannes 
Agmina. 
Ms. ensipotens rumpetis inimica Iohannis cet. Lib. I11I. 
De Laudibus u. 366. uocatur ensipotens Narses \ unde 
Fogginius ibidem adiecit hanc glossam: nempe Protospa- 
tharius. Non improbabile est etiam Iohannem hac di- 
gnitate donatum fuisse; sed Forcellinus, qui ad eandem 
uocem Corippum solum citat , eam explicat : fortis , 
strenuus , qui ense ualet , absque ulla mentione Proto- 
spatharii. Virg. Aen. lib. XII. u. 683. 

media agmina rumpit. 

V. 928. toto corpore. Ms. nouo porpore. Virg. XIII. 
uicibus habet toto corpore, nusquam nouo corpore; nam 
porpore est manifestum mendum. 



NOTAE. 329 

V. 929. Ariarith ingentcm detruncat. Ms. detcgat. "Val. 
Flacc. lib. nl. u. 145. 

.... prensumquc manu detruncat Amastum. 
Dactylus trisyllabus est Ariarith hic, ut saepe apud Vir- 
gilium ariete. De illo autem nomine uide ad lib. V. u. 535. 
V. 930. Ense rotat magnum , et uertcns pcr gramina 
collum. Ms. ucrtex pro uertens. Lucan. lib. VIII. u. 6^3. 
.... nondum artis crat caput ense rotare. 
V. 932. percmptus. Ms. pcreptus. 

Y.gSS-^.Flumina rubra uomit Roffas; atque, ilia pulsans, 
Extrcmis Athiman singultibus ore uocabat. 
Ms. pro ilia habet alia , et ora pro ore. Fortasse pro 
uocabat legendum est etiam sonabat. Virg. Acn. lib. 
VIIII. u. 414-5. 

uomens calidum de pectore flumcn 

Frigidus , ct longis singultibus ilia pulsat. 
et Ouid Amor. lib. 11I. Eleg. VIIII. u. 12. 
Oraque singultu concutiente sonant. 
V. 935. Haud procul inde. Ms. Aut cet. Virg. Acn. 
lib. VIII. u. 642. incipit iisdem uerbis. 
V. 94 1- Recinarius. Hic in Ms. ricinarius. 
V. 944- Sequitur tunc cctcra pubcs. Virg. Aen. lib. VII. 

u. 614 sequitur tum cetera pubes. 

V. 947"8 prosterncns media agmina , muris 

Rumpere castra parans ? 
Ms. prosternens agmina montes cet. Adieci mcdia ad 
complementum uersus, qui in Codice est imperfectus:, 
et hoc feci auctoritate fnltus Virgilii Aen. lib. XII. 

u. 683. , ubi legitur media agmina rumpit. 

Item pro montes posui muris , quia saepe idem Virgi- 
lins iungit agmina et castra cum muris : ut Aen. lib. V. 

u. 80 5 impingeret agmina muris. 

42 



33o in librvm rv. 

et lib. VIII. u. 800 pcr muros agmina uertit. 

Sic pro castris faciunt eiusdem libri u. 43. 

Castra modo et tutos scruarent aggerc muros. 
et lib. X. u. 671. 

Zaurentesne itcrum muros , aut castra uidebo. 
V. 950. Laomedontiadas. Ms. Laumedontiadas. 
V. 953-4. Tunc mucrone caput terrae deturbat acerbi 
Masguen , et rigida Nacusan fcrit cminus hasta. 

Ms. Masgue asta 

Virg. Aen. lib. X. u. 554-5. 

Tum caput orantis ncquicquam , et multa parantis 

Dicere , deturbat terrae ; et u. 346. 

et rigida Dryopen ferit eminus hasta. 

V. 955. media prostrauit arena. Ms. media prostratur 
harcna : sic cum adspiratione omissa a typographis in 
textu nostro hoc loci. Virg. Aen. lib. I11I. u. 620. 

mediaque inhumatus arena. 

et lib. V. u. 4 3 3 media consistit arena. 

V. 956. dominumque ruentem. Virg. Aen. lib. XI. u. 8o5. 

dominamque ruentem. 

V.gSQ-^.Purpureamfunduntanimam.Tunccalcibusipsam 
Tundit humum moricns. 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 349. 

Purpuream uomit illc animam. 

et lib. X. u. 730-1 et calcibus atram 

Tundit humum exspirans. 
V. 960. Hisbulun ut fortis densos inuaserat hostes. 
Ms. Hic subulun uel subulum. Virg. Aen. !ib. VIIII. 

u. 800. desinit rnedios inuaserat hostes. 

V. 962. Meurren. Ms. menrren. 

V. 971. Deiicit. Ms. Deiecit. 

V. 972,. Pinnata. Ms. Pinnatum. 



NOTAE. 33 1 

V. Q" 7 !' Cambrius infclix , alieno uulnere raptus. Ms. 
Cambrus ut fclix cet. Virg. Aen. lib. X. u. 781. 
Sternitur infclix alicno uulnere cet. 

V. 979. et 984. hasta. Ms. asta. 

V. 994. succedere castris. Virg. Aen. lib. VIII. u. Soj. 
Succedam castris. 

V. 996. obsessasquc. Ms. absessasque. 

V. 997. Hic tamen. Ms. Hic non. Mendum typogra- 
phicum est eodem in uersu pagna pro pugna. 

V. 999. Pacificique. Ms. Pacisicique. 

V. 1001. agnoscere. Ms. cognoscere. 

V. 1008. confossus uulncra cultros. Ms. confoxos uul- 
nere cultros. Hinc petere licebit cxemplum cw/tri ad 
usus bellicos adhibiti , quod adhuc deerat iu Lexicis 
Linguae Latinae. 

V. 1011-2. Contiguo riuo pedibus calcatur et amnis 
Purpureus. 
Ms. Contiguos uiros pedibus calcatus et amnis. Virg. 
Aen. lib. VIIII. u. 456. 

et plenos spumanti sanguine riuos. 

V. 10 1 5. E mediis. Ms. Emcdus. 

V. 10 16. dcnsantur. Ms. densatus. 

V. 10 17. concurrere. Ms. cuncurrcre. 

V. 1020. Mazax. Ms. mczax. V. ad lib. I. u. 549. 

V. 1022,. fugicnsquc. Ms. fugitque. 

V. 1024« Facto nunc agmine. Ms.fato. cet. Virg. Georg. 
lib. I11I. u. 167 aat agmine facto. 

V. 1028. sudes , ct fracto monte molares. Ms. swc/es 
ct fracta etc. Stat. 77ie&. lib. V. u. 386. 

.... uastacque sudes , fractique molares. 

V. 1029. plumbi. Ms. plumbli. 

V. io3i. flammis. Ms. flammas. 



332 IN LIBRVM IV. 

V. io38. faciemque uiri uocemque trcmescunt. Sic iu- 
uenit Pierius, ut testatur Forcellinus, apud Virgilium Aen. 

lib. nl. u. 648 sonitumque pedum uocemque tremesco. 

et lib. XII. u. 4o3. 

Nunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt. 

V. 1040. tonitru conterritat. Ms. tronitu conterritat, 
De hoc uerbo uide ad lib. il. u. 54. 

V. 1047. mcen dit pectora dictis.Yivg.Acn. lib. I11I. u. 197. 
Incenditque animum clictis. 

V. 1048. Vicistis. Iu margine haec leguntur : Oratio. 
Nota pulcram orationem lohannis ad suos uictoriosos. et 
promissiones largas. 

V. io5o. Vindictae. Ms. Vindice. 

V. io54- lussa. Ms. Iuxa. 

V. io58. non ullis. Ms. non nulli. 

V. 1062,. mattate. Ms. mattare. 

V. io63. Implicitas planate uias. V. supra ad lib. il. 
u. 191. 

V. 1066. Castra petens primus. In margine haec ad- 
sunt: Nota, quod non sufficit agenda militibus imperare, 
ni asiduitas iudicis uideatur exigere , ut Cesar qui non 
precipiebat. sed primus ibat. 

V. 1067. Quo pedibus uis iuncta. Ms. Quo pedibus uicta. 

V. 1071. Horribili. Ms. Horribilis. 

V. ioy^. horrifico celsam terrore sub aluum. Ms. orri- 
fico celsam terrore sub album. Fortasse etiam album pro 
aluum poteram tueri. 

V. 1076-7 Cecidit calatusque lapisque , 

Quo cererem frangit. Dirupit uincula pondus. 
Ms. Cecidit letusque lapisque, et pro pondus habet ponde 
uel pende. Pro explicatione huius loci, mirifice faciunt 
ea , quae leguntur in diario mensis nouembris anni 



NOTAE. 333 

MDCCCXVI. inscripto Gallice : Bibliotlicquc universclle 
rddigde a Gencve; unde non piget huc transcriberc ex 
Tomo nl. eius partis, quae titulum praefert Littdrature , 
articulo Gdographie historique des Etats barbaresqucs , 
extrait du Quartcrly Rcvew num. XXIX., pag. 2,61., qnae 
sequuntur : Lcs femmcs dcs Arabes nc sont pas soumises 
aux travaux des champs , mais cllcs sont chargdes de 
moudre le grain , avec lc moulin primitif , c cst-a-dire , 
une picrre qu'on fait tourner avcc une manivclle , sur une 
autrc qui est fixe etc. Un pdre qui marie un de ses en- 
fans lui donne une tcnte, un moulin d bras, un panier, 
unc jatte de bois , dcux plats de teire , et lc nombre de 
chameaux , de vaches , de brcbis ct cle chdvres dont les 
circonstanccs lui permettent de disposer. Item ibidem 
pag. 2,58. haec alia leguntur , quae ad rem nostram 
aliquo modo spectant : Dans lcs marches les femmcs se 
groupcnt ordinairement par trois sur le dos d'un chamcau; 
les enfans, les agneaux et les chevreaux sont placds dans 
des paniers sur ccs animaux. 

V. 1080. Subductis ucluti moles etc. Ms. miles pro 
moles habet , et in margine est Comparatio. 

V. 1081. Cum sonitu deiccta. Ms. Consonitu cum so- 
nito dietta. 

V. io85. Turbat accrba furcns. Pariter Putzintulus. 
Ms. Turbarum accrba furens pariter putzwius. V. ad 
u. 478- huius libri. 

V. 1087. Ceu etc. In margine est Comparatio. 

V. 1088. dura fames. Horat. Serm. lib. I. Sat. il. u. 6. 
duramque famem depellcre possit. 

V. 1090. Fronimuth. Ms. Frommut.V. supra ad u, 52,5. 

V. 1093. Jtque etc. E regione huius uersus adsunt 
hae literae /. t. , uel potius N. t. , quia recisus est 



334 IN LIBRVM IV. 

margo paginae , quarum interpretationem aliis relin- 
quo \ nisi uelis intelligere : Nota terminum , scilicet 
illam locutionem roseo ense , quae occurrit ibidem. 

V. 1094. cateruas. Ms. catenas. 

V. 1095. Cusina Romana. Ms. Cusinormans. 

V. 1096. largum fundens super arma cruorem. An 
super arua? Virg. Aen. lib. XII. u. 721. 
et sanguine largo. 

V. 1097. Maurusia. Ms. maurisia. 

V. 1 100. Rescindunt fossas. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 524- 
Rescindit uallum. 

V. 1 1 o 1 . Tarasis in medios contra furit arduus Jiostes. 
Ms. arduis hostes. Virg. Aen. lib. VII. u. 62^-0. 

pars arduus ahis 

Puluerulentus equis furit. 

V. 1102. Pectora dux fixit : fractis etc. Ad uersus 
mensuram complendam, et aliquem sensum eliciendum 
adieei fixit ; sed hic locus adhuc indiget medica mauu. 

V. uo3. Viscera rupta natant , calidoque in sanguine 
torpent. Ms. Viscera ructa torpens. 

V. II 04. Ifidaias summis cum uiribus ardens. Hic rec- 
tius quam alibi scriptum esse uidetur nomen Ifidaias. 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 53 1. 

summis quam uiribus omnes. 

V. 1106. prosternens feruend funera ferro. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 646. iuxta magis receptam lectionem : 
dant funera ferro. 

V. 1108. gladiis tunc cetera miscet. Gorippi Ms. glo- 
diis tunc cetera miscens ; et I. L. De Bonis in Cod. A. 
274- u. 865 gladiis tunc cctera misccns. 

V. 11 10. uiis sternuntque cadauera passim. Ms. uias 
etc. VLrg. Aen. lib. il. u. 364-5. 






NOTAE. 335 

Plurima perquc uias sternuntur inertia passim 
Corpora. 
V. ii 14. Fit sonus armorum cet. Ms. Fit sonitus ar~ 
morum, etc. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 782. 
Fit sonus , ingenti cet. 
V. 11 16. Mistaque per latos densantur funera campos. 
Virg. Aen. lib. X. u. ^oS. 

Horrida pcr latos acies Vulcania campos. 
V. 11 17. Qualitcr , antiquae sternentcs robora siluae. 
Ms. Qualitcr antquc cet. In margine est Comparatio. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 179. 

Itur in antiquam siluam cet. 
Fere eadem comparatio legitur apud Virg. Aen. lib. il. 
u. 62,6. et seqq. 

V. 11 18. plantas. Ms. plactas. Bis etiam Virgilius 
posuit plantas in fine uersus ; idest Ecl. X. u. 49« et 
Georg. lib. il. u. 3oo. 

V. 11 20. Congcminant ualidos , siluis regementibus , ictus. 

Virg. Aen. lib. XII. u. 71 3-4 ictus 

Congeminant Stat. Theb. lib. V. u. 33^ 

. . . . ct abiunctis regemunt tabulata caucrnis. 
et lib. VIII. u. 17. 

Tunc regemunt pigrique lacus , ustaeque paludes. 
Hinc supra u. 685. ex remugiunt Codicis melius erat 
facere regemunt , quam rcsonant. 

V. 112,2. Cunctis. Ms. cuncis ,- et De Bonis in Poem. 
pro Gal. Vicecomite lib. I. u. 876. iuxta Cod. A. 274. cuncti. 
V. H23. Animas in uulnere reddunt. Virg. Georg. 
lib. 11I. u. 495. 

animas plena ad praescpia reddunt. 

etlib. I11I. u. a38 animasque in uulnere ponunt. 

V. 11 32. conculcans. Ms. conculsans. 

V. 11 34. Diripit ille cet. Ms. Dirupit ille cet. 



336 IN LIBRVM IV. NOTAE. 

V. ii 35. Hic pulsat tardos conuersa cuspide asellos. 

Virg. Georg. lib. I. u. 2,^3 tardi costas agitator aselli. 

Aen. lib. I. u. 85 conuersa cuspide montem. 

V. ii 36. tarda moueri. Ms. tarua nusquam. Virg. Aen. 

lib. nl. u. 700 et satis nunquam concessa moueri. 

ctlib. VI. u. 256 et iuga coepta moueri. 

V. 1137. Solus equus currit iam campis nudus apertis. 
Ms. Solus eques etc. ; sed pro equus facit epitheton nu- 
dus , idest absque ephippio et froeno. 

V. 1143. Quis , quisnam est, cet. Ms. Quisquis cst cet. 

V. 11 44- solatia praestat? Ms. sollatia prestet. 

V. 1145. Dum tu. Ms. Dumque. 

V. 1146. metallum. Ms. maxillum. 

V. 114S. ciicumfusus. Ms. circomfusus. 

V. 1149« terrens uariis per deuia fatis. Ms. externens 
uariis etc. Virg. Aen. lib. 11I. u. 45o. 
fatis exterrita dido. 

V. ii5a. Proiiciunt. Ms. Proiciunt. 

V. 11 54. Solomonis signa rctollunt. De nouo hoc 
uerbo addendo Lexicis Latinis uide supra ad lib. il. 
u. 33o. Procopius De Bello Vand. lib. il. cap. XXVIII. 
T. I. pag. 3o5. refert : Iohannem , ut Africam attigit , 
statim inito cum Antala ac Mauris Byzaccnis proelio 
multos occidisse , et recepta ad unum omnia Salomonis 
signa Imperatori misisse. 

V. 11 60. Dant gemitus miseri. Ms. miseros. Virg. Acn. 
lib. I11I. u. 409. 

Quosue dabas gemitus ? 

V. 1161. concretus. M. concretos. 

V. 1168. Fecit ut ante semel. Mentionem hic iniicit 
Poeta noster Christianus de eo , quod accidit populo 
Hebraeo, dum pugnaret sub duce Iosue, ut legitur in 
huius libro cap. X. u. i3-4« 



IN LIBRVM V. 

N O T A E. 

V 

V. i. V ictores placidam Romani noctc quietcm. Ms, 
Victoris etc. Quod tueri possem auctoritate Carisii lib. I. 
p. iii.; ut iam mouui ad lib. I. u. 197. Virg. Aen. 

lib. I. u. 695 placidam per membra quietem. 

*• 2 ~^ sed" castra uicissim 

Conseruant laeti et uigiles. 
Ms. lucri ct ugiles. Ouid. Metamorph. lib. XII. u. 148. 
Dumque uigil Phrygios scruat custodia muros. 
V. 7. Virtutemque nouat captae spes addita praedae. 
Virg. Acn. lib. X. u. 2,63. 

spes addita suscitat iras. 

V. 9. Maurorum interea , noctis defensa tenebris. Ms. 
Murorum intcrea etc. Virg. Aen. lib. VIII. u. 658. 
Defensi tcnebris , et c/o"o rcoctis opacae. 
V. 11. iajfaf. Ms. iuuiat ; sed iwaat est apud I. L. 
De Bonis in Poemate pro Gal. Vicecom. lib. I. u. 987. 
iuxta Cod. A. 274. 

V. 18. montana flagellis. Ms. fragellis. Pro uoce mo/i- 
tarca uide ad lib. il. u. 56. 

•V. 19. Nocte silcnte. Virg. Aen. lib. I11I. u. 527., 
et lib. VII. u. 87 desinunt .... nocte silenti ; 

et u. 102-3 siiend 

Nocte. 

V. 20. Exagitat, solidum quatiens leuis ungula campum. 
Ms. Exagitant; sed apud De Bonis 1. c. u. 872. in 
Cod. A. 2 7 5. Exagitat. Aliquo modo hoc loci imitatus 
est auctor Virgilii Aen. lib. VIII. , u. 5 9 6. , et lib. XI. 

43 



338 IN LIBRVM V. 

u. 8^5. quorum prior desinit : 

putrem quatit ungula campum. 

et alter .... putrem cursu quatit ungula campum. 

V. 2,1. Altera etc. In margine legitur : Nota uariam 
descrictionem (sic) diei uenientis et facicntis alacritatem 
de uictoria reddentis laudes Deo. 

V. 2,2,-3. Oceano reserata dies. Turbatur anhelis 
Aequor , et ardet , equis. 
Val. Flacc. lib. I. u. 655. 
Emicuit reserata dies. 
Virg. Gcorg. lib. I. u. 25o. , et Aen. lib. V. u. 739. 

equis oriens affiauit anhelis. 

Item. Ouid. Mctamorph. lib. XV. u. 417. 
JEqui anheli solis. 

V. 26. Dominum uirtutis. Psal. XXIII. u. 10. Domi- 
nus uirtutum ; Ps. XXXXVII. u. 9. in ciuitatc Domini 
uirtutum ; Ps. LXVIII. u. q. Domine , Domine uirtutum ; 
et Ps. LXXXIII. u. 2. 4- et *3. Domine uirtutum. 

V. 3o. Sic prior alloquitur : Quae. Ms. quem. In mar- 
gine autem additur Oratio. 

V. 33. Non Albis populos, saeua non Perside uidi cet. 
Silent historici ueteres, quo tempore, quaue occasione 
bellum inierit Iustinianus ad Albim ; sed ex hoc loco 
constat saltem non iniuria se uocauisse Alamannicum 
et Germanicum ; de quibus praecipue titulis disputat 
Guill. Henr. Brucknerus in libello , quem nondum 
uidi, inscripto: Iurene an iniuria Iustinianus illa nomina 
usurpauerit. Fateor tamen, potuisse Iohannem cum po- 
pulis Albis manus conserere non ad Albim, sed alibi , 
praesertim cum iidem populi , fortasse cum Francis , 
quorum subditi facti fuerant a Theodeberto, pro Gothis 
pugnantes , a Narsete caesi fuerunt. Vide Inuernizzi 



NOTAE. 339 

De Rebus gestis Iustiniani Magni lib. XI. n. XIII. et 
seq. p. iSy. et seqq. , et Eckhel Doctr. Numor. uetcr. 
To. VIII. p. 209. et seq. Imo hisce cle titulis Iustiniani 
praestat audire Paulum Diaconum, qui lib. I. De Gestis 
Longobardorum cap. XXV. ap. Murator. Rer. Italicar. 
Scriptor. To. I. p. 4 30 « baec tcstatus est : Pcr Bclisa- 
rium Patricium Pcrsas fortitcr ( Iustinianus ) deuicit , 
pcrque ipsum Belisarium Wandalorum gentem , capto 
eorum Rege Gelismcro , usque ad internccioncm dclcuit , 
Africamque totam post annos uonagiuta et sex ( al. sep- 
tcm ) Romano Impcrio rcstituit. Rursumque , Belisaril 
uiribus , Gothorum in Italia gentem, capto Withicis eorum 
rege , superauit. Mauros quoque post haec Africam in- 
festantes , corumque regem Attilam ( al. Antalam ) per 
Iohanncm Exconsulem ( al. Proconsulem ) mirabili uir- 
tute protriuit , pari ctiam modo et alias gentes belli iure 
compressit. Quam ob causam propter horum omnium 
uictorias , ut Alamannicus , Gothicus , Francicus , Ger- 
manicus , Anticus , Alanicus , Wandalicus, Africanusque 
diceretur , habere Jiacc nomina meruit. Pro Persidc in 
Codice e st perfide ; sed recole, quae de Iohanne supra 
lib. I. auctor noster testatus est u. 58. 

Expulit ut Persas etc. 
Vide etiam ibid. u. 449. , ubi pariter pro in Perside 
male Codex habebat imperfidc , et lib. I11I. u. 893. 
rursus occurrit in Ms. perfida pro Persica. 

V. 35. Intrepido totiens uultu. Ms. Intrepido quotiens 
cet. Ouid. Metam. lib. XIII. u. 478. 

Pertulit intrepidos ad fata nouissima uultus. 

V. 37. Et nostri uirtute Dei. Phrasis frequens in 
libris sacris , ut Sapient. cap. VII. u. 2,5. uapor est 
enim uirtutis Dci ; Ecclesiastic. cap. L. u. 23. uolcns 



340 IN LIBKVM V. 

ostendere uirtutem Dei ; Machab. lib. il. cap. nl. u. 24. 
ruentes Dei uirtute, u. 28. Dei cognita uirtute, et u. 38. 
Dci quaedam uirtus , et cap. VIIII. u. 8. manifestam 
Dei uirtutem; Mattli. cap. XXII. u. 29. nescientes scrip- 
turas , neque uirtutem Dei ; et alibi passim in Nouo 
Testamento , ubi saepe uirtus Dei etiam uocatur ipse 
Christus, ueluti patet ex Epistola ad Corinthios I. cap. L, 
ubi S. Paullus u. 24. Christum Dei uirtutem dicit. 

V. 38. Nunc Libycos fines solito custode tueri. Virg. 
Aen. lib. I. u. 568. 

et late fines custode tucri, 

V. 4°« Ocius. Ms. Otius. 

V. 4 I- 3 celsos indagine montcs cet. 

Cingite Virg. Aen. lib. I11I. u. 121. 

saltusque indagine cingunt. 

Y. 44- Maura. Ms. maurox. 

V. 46- Subiiciet , pacemque petct. Ms. Subicient. pa- 
cemque petent. 

V. 47-8 aut u ^tima mundi 

Appetet arua Virg. Aen. lib. VI. u. 477"^- 

iamque arua tenebant 

Vltima. 

V. 49- Byzacii. Ms, Bizacii. 

V. 5o. Massylas. Ms. Massilas. 

V. 5i. Sollicitis tristes gladiis urguere phalanges. Ms. 
Sollicitas falanges. 

V. 52. Et procul a nostris. Ms. Et nostris procul. V. 
infra u. 244« 

V. 53. et cuncti dicto parere fatentur. Virg. Aen. lib. 
VII. u. 433 et dicto parere fatetur. 

V. 58. felix Carthago. Plures exstant numi cum 
epigraphe Felix Carthago , praecipue sub Maximiano 



NOTAE. 341 

Herculeo eiusque filio Maxentio , nec non sub Hil- 
derico rege , signati. 

V. 59. Iustiniana. Sic uocata fuit Carthago teste 
Procopio De Acdificiis Iustiniani cap. V. , ubi iuxta 
uersionem Maltreti Operum To. il. Parte priori p. u^- 
haec leguntur : Ac primum Carthagini , quam hoclic 
Iustinianam iurc mcritoque appcllant , curarn impcndcns 
( Iustinianus ) , muris , quac passim ruinam dederant , 
omnino reparatis , nouam fossam circumdedit. Imo ipse 
imperator Nouella CXXXI. Iustinianac Carthaginis me- 
minit sub anno DXLI. Vide et Alemannum in Notis 
ad Procopii Historiam Arcanam cap. XI. p. 49- edit. 
Lugdunensis 162,3., uel p. 12,5. edit. Parisiensis i663., 
nempe Operum To. il. Parte posteriori. 
V. eod. cxcepit. Ms. cxcipit. 

V. 61. Ingreditur uictor cet. In margine legitur: Nota 
qualitcr Iohannes ingrcditur urbem cum magno triumpho. 
et alacritate. 

V. 63. Sidonii patres. Virg. Aen. lib. I11I. u. 682-3. 
patrcsque Sidonios uocat Scnatum Carthaginis , ut inter- 
pretatur Seruius. 

V. 65-y. Conucniunt fessique scnes, pauidacque puellae, 
Viscndi studio : stantes per mocnia matres 
Aspiciunt , uariisquc modis per gaudia plangunt. 
Virg. Aen. lib. XII. u. i3i-3. 

Tum studio cffusae matres , et uulgus inermum , 
Inualidiquc sencs , turres ct tecta domorum 
Ohsedere : alii portis sublimihus astant. 
Phrasis per gaudia legitur etiam in epigrammate Romae 
insculpto in Ponte Salario , quem Narses , uictis Go- 
this, collapsum uetustate restituit. Edidit illud Bonada 
inter Carmina ex antiquis Lapidibus To. il. p. 528. , 



342, IN LIBRVM V. 

sed satis corrupte:, uncle praestat idem petere ex Gru- 
tero p. CLXI. n. 2., et hic recitare; quia, si Corippus 
noster eiusdem auctor non est, certe est opus Poetae 
eiusdem aeui. 

Quam bene curbati directa est semita pontis , 

Atque interruptum continuatur iter. 
Calcamus rapidas subiecti fluminis undas , 

Et libet iratae cernere murmur aquae. 
Ite igitur faciles per gaudia uestra Quirites , 
Et Narsim resonans plausus ubique canat. 
Qui potuit rigidas Gothorum subdere mentes , 
Hic docuit durum flumina ferre iugum. 
V. 68. Contingunt animos. Val. Flacc. lib. VII. u. iy3. 

animum contingere cura. 

V. 71. Gentibus ut dubias patcfecit in ordine portas. 
Mss. Gentibus ut dubias parte fecit cet. Sueton. Caes. 
cap. IV. dubias ciuitates. 

V. 75. quantis. Mss. quantas ; sed quantis est apud 
De Bonis 1. c. u. 889. Cod. A. 275. 

V. 76-7 omnis miratur et aetas , 

Bellica signa cet. Mss. Bella signa; sed De Bonis 
1. c. u. 893. habet Bellica signa. In margine autem 
Codicis Corippi legitur : ( Nota) quod ciues mirantur 
uidere armigeros rubiginosos et asperos. 

V. 79. conos. Mss. canos; quam uocem mutauit De 
Bonis 1. c. u. 895. in fortes; sed idem in Cod. A. 274. 
p. 2,34. Ecloga , cui tit. Aretium , habet conos. 

V. 80. frena , comas , arcus , pharetrasque sonantes. 
Ms. frea cet. ; sed apud De Bonis tribus in locis legi- 
tur frena. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 660. 

pharetramque fuga scnsere sonantem.. 

V. 82. Massylo. Ms. massilo. 



NOTAE. 343 

V. 83-4« • • • ♦ • ► • inscripta ut frontc camelis 
Impauidac sedeant. 

Ms inscripta fronte camelis 

Impauide sedeant. 
Plinius Hist. Natur. lib. VIII. cap. 11I. sub fin. inscrip- 
tique uultus. 

V. 85. ausac. Ms. alie. 

V. 87. laborant. Ms. laborans ; unde fortasse legere 
poteris laborcs. 

V. 89. seruire. Ms. sentire. 

V. 90. poenituitque malum. Cic. Tuscul. Quaest. V. 
cap. XXVIII. Sapientis est proprium , nihil , quod poe- 
nitere possit, faccre; et lib. il. De Inuentione cap. XIII. 
Quaeri oportet, utrum id facinus sit, quod poenitere fuerit 
neccsse. Si autem non placet malum, ut habet Codex, 
corrigi poterit mali. 

V. 94- Coruomm ueluti etc. In margine est Comparatio. 

V. 9.5. Matre sedente super. Pro desuper , ut Virg. 
Aen. lib. VIIII. u. 168. 

Hae super e uallo prospectant Troes. 
Item Lucan. Pharsal. lib. VI. u. 291. 

Cum supcr e totis emisit collibus agmen. 

V. 97. paruis ostendcre natis. Virg. Aen. lib. VIII. 
u. 4 J 3 paruos educere natos. 

V. 98. limina. Ms. lumina; sed De Bonis in Poemate 
de Laudib. Gal. Vicccom. lib. I. u. 975. iuxta Cod. A. 
2,74. habet limina. 

V. 99. Magnanimus ductor etc. In margine adest 
haec nota: Intrat tcmplum uictor , et rcprescntat signa deo. 

V. 100. Orauit Dominum cacli toracque marisque. 
Ms. terrisque marisque. Sed De Bonis 1. c. u. 902. iuxta 
Cod A. 2,7.5. et u. 977. iuxta Cod. A. 274. habet : 



344 IN LIBRVM v. 

terreque marisquc. Corippus noster De Laud. lib. il. 

u, 161-2 caelique potentem 

Exorans Dominwn. 

V. 10 1. munus. Ms. minus; et manus in Cod. A. 274« 

V. io3. Christique Patri. Ms. christoque pater ; et 
Cod. mox cit. u. 98. Christusque pater. 

V. 104. Syrticus interea Carcasan etc. Ms. cartasan, 
et in margine legitur: Cartasan deplorat sua infortunia. 
De ratione scribendi hoc nomen uide supra ad lib. 
Inl. u. 639. 

V. 106. lacrimis affatur obortis. Ms. abortis. Virg. Aen. 
lib. nl. u. 49 2 - ...•■ lacrimis affabar obortis. 
lib. Inl. u. 3o. 

Sic effata , sinwn lacrimis impleuit obortis ; 

lib. VI. u. 867 lacrimis ingressus obortis ; 

et lib. XI. u. 4 1 lacrimis ita fatur obortis. 

V. 114« deorum. Ms. decorum. 

V. 1 16. Non ita uult Ammon; non unquam numina Gurzil. 
Ms. Non ita uult amonon. nam qui numina Gurzil. In 
margine legitur Amon. 

V. 1 1 7. dolent. Ms. dolet ; quod fortasse retineri 
poterat. 

V. 121. Aequoris oceani. Ms. Equoreis oceiani. 

V. 122. thetis? Tot et , igne recusso. Ms. tetis. tot et 
igne dccusso. 

V. ia3. Astra cadunt. In margine Comparatio. 

V. 125. haud. Ms. haut. 

V. 12,6. Consulite , et rebus celeres succurrite uestris. 
Virg. Aen. lib. XI. u. 935. 

Consulite in medium , et rebus succurrite fessis. 

V. 127. Bruten etc. In margine legitur: Nota, quod 
iste Bruten fecit , ut Scipio, dum Annibal confregit i?o- 
manos apud Cannas. 



NOTAE. 345 

V. i3o. potes. Ms. potcst. 

V. i35. extendant. Ms. extcndat. 

V. i3o. confossus ponam sine criminc uitam. Ms. con- 
fessus etc. Virg. Aen. lib. I11I. u. 55o. clesinit pariter : 
sine crimine uitam. 

V. 140. Tu nostrae gloria gcntis.Virg.Aen. lib.VI. u. 767. 
Troianae gloria gcntis. 
ludith cap. VI. u. 10. Tu gloria Ierusalem. 

V. 141. tu spes fidissima Mauris. Virg. Aen. lib. il. 
u. 2,81 spes o fidissima Teucrum. 

V. 142" clamore sequuntur. Virg. Aen. lib. VIIII. 
u. 466. , et lib. X. u. 799. iisdem clesinimt nerbis. 
In margine Codicis adest haec nota : Crcatur dux 
carcasan. 

V. 143. omnibus unum. Iisdem uerbis desinunt apud 
Virg. Acn. lib. 11I. u. 435., et lib. X. u. 201. 

V. 147. corniger Ammon. Sic est apud Ouid. De Artc 
amandi Ijb. 11I. u. 789. V. ad lib. il. u. 110. 

V. i52. Aspcr etc. In margine legitur haec nota : 
Incipitur pacrifilium , et nota modum sacrificandi. 

V. i54- Saltusque. Ms. sultusque. V. lib. 11I. u. 91. 
et seqq. 

V. 157. feruorc. Sic legitur etiam adhuc in Codice , 
etsi a posteriore manu deleta fuerit litera f, ita ut fere 
legas cruore. 

V. 160. Vt ucro toto percepit pcctore numen. Virg. 
Aen. lib. VII. u. 356. 

Necdum animus toto pcrcepit pectore flammam. 

V. 161. Suspicit. Ms. Suscipit. 

V. 166. Languantensis. Ms. illaguatensis. 

V. 167. Mazax. Ms. marzax. V. ad lib. I. u. 549. 

V. 168. Byzacii. Ms. Bizacii. 

44 



346 IN LIBRVM V. 

V. 169. alma quies. Tibull. lib. I. El. XI. u. 67. 
alma pax. A Corippo autem hoc loci posita est quies 
pro pax. Virgilius uero Aen. lib. VI. u. 5aa. dixit alta 
quies , quia ibi quies idem est ac somnus. 

V. 170. portis ingressus apertis. Virg. Aen. lib. VIII. 

u. 585 exierat portis equitatus apertis. 

V. 176. Subiiciet gentes ; et foedera pacis amabunt. 
Ms. Subiacet etc. ; postrema autem uox uersus non 
satis clara est in priori syllaba , utpote paullulum im- 
mutata a recentiori manu. Hinc pro amabunt legere 
poteris etiam inibunt , ut De Laud. lib. I. u. 142. 
Foedere seu pacis cum uictis uictor iniret. 

V. 177-8 conturbans spiritus ora 

Obstruit. 
Ms. Obtruit. Virg. Gcorg. lib. I11I. u. 3oo-i. 

et spiritus oris 

Multa reluctanti obstruitur. 
V. 180. Massylas. Ms. Massilas. 
V. 181. Insidiasque. Ms. Insidieque. 
V. 182. Byzacii. Ms. Bizacii. 
V. i85. Carcasan. Ms. Carthas an. 
V. 186. ibit. Ms. ibat. 

V. 187. Infixum rigido uidit caput Africa conto. Virg. 
Aen. lib. X. u. 346. 

ct rigida Dry-open ferit eminus hasta. 

V. 188. Mentis inops nimium responsis fisus iniquis. Ms. 
fixus iniquis. V. ad lib. 11I. u. 293. Virg.^e/i. lib. I11I. u. 3o,o. 
Saeuit inops animi. 

et Ouid. Fast. lib. I11I. u. 457 inops mentis. 

V. 189. Horrida bella. Virg. Aen. lib. VI. u. 86. 

bella , horrida bella ; 

et lib. VII. u. 4 1 dicam horrida bella. 



NOTAE. 347 

V. 191. a Syrtibus alae. Ms. a sirtibus ala. 

V. 192,. regni. Ms. regnis. 

V. 197. quisquis Syrtica. Ms. quis sirtica. 

V. 193. Asper arat Nasamon , etqui Garamantidos aruis. 
Ms. Asperat namason. Si quis garamantidos aruis. Nus- 
quam reperitur Namason; sed Nasamones populi sunt 
Libyae ad Syrtim magnam , et alii in Marmarica fini- 
timi Garamantibus. Lucan. Pharsal. lib. VIIIT. u. 439« 
Quas (herbas) Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto 
Nudus rura tenet , quam mundi barbara damnis 
Syrtis alit. 
Vide Cellar. Notit. Orbis antiqui lib. IV. cap. il. P. nl. 
p. 11 5. De Garamantibus uero uide ibidem cap. VIII. 
p. 223. et seqq. 

V. 199. Pinguis qui margine Nili. Virg. Aen. lib. VIIII. 
u. 3i aut pingui fiumine Nilus. 

V. 2o5. Vcre nouo. Virg. Ecl. X. u. 74« 

Quantum uere nouo etc; et Georg. lib. I. u. 43. incipit 
Vere nouo. 

V. 206. aceruum. Ms. arcne. Posui aceruum idest 
cxercitum male coactum. Fortasse alii melius sanabunt 
hunc uersum. 

V. 2,10. Victus ut etc. In margine Comparatio. Ea 
est petita a congressu Antaei cum Hercule, quem fuse 
descripsit Lucanus Phars. lib. I11I. a u. 621. ad 653. 

V. 212. Tirynthius. Ms. terrinteus. 

V. 21 3. summis complexus uiribus hostem. V. ad lib. 
I11I. u. 1104. 

V. 219. liquit. Ms. liquid. 

V. 222 contcrritat. V. ad lib. il. u. 54. 

V. 225. Et Tripolis uastare agros : Carthaginis altae. 
Ms. Et tripolis uastare castra etc. Virg. Aen. lib. Inl. 
u. 97. et 265. desinunt pariter .... Carthaginis altae. 



348 IN LIBRVM V. 

V. 2,26. Carcasan. Ms. Carthasan. 

V. 2,3 1. Virtutem indomitam melior sapientia uincens. 
Ecclcsiastes enim dixit cap. VIIII. u. 16. meliorem esse 
sapientiam fortitudine , et u. 18. Melior est sapientia 
quam arma bellica. Imo Sap. cap. VI. u. 1. Melior est 
sapientia quam uires , et uir prudens quam fortis. 

V. 2,38. Victus etc. In margine Oratio. 

V. 240. Hic Tripolis. Ms. Hic tripodes. V, supra u. 22-5. 
Et Tripolis uastare agros etc. 

V. 244» finibus. Ms. uiribus. Vide paulo supra u. 52. 

V. 245. propriis. Ms. suis. 

V. 246. locique. Ms. locisque. 

V. 248. Perdidit ipsa suas. Ms. Perfodit ipsa suos. 

V. 249- defessa. Ms. disfessa. 

V. 2.S0. famcm. Ms. famam. 

V. 25 1. Byzacii. Ms. Bizacii. 

V. 25y. omnis. Ms. omnes. 

V. 260. Dcspiciunt , animosque truces , uirtute feroci. 
Ms. Despiciunt animosque truces acies uirtute feroci. 

V. 261. erectas. Ms. eractas. 

V. 266. comitesque. Ms. comires. 

V. 267. Massylasque. Ms. Masilasque. 

V. 268. Cusina. Ms. Cosma. 

V. 272. carcnt. Namque africus illic. Ms. calent. nam- 
que affricus ille. 

V. 275. ^4/er anhelus , inops Stygias rimatur et undas. 
Quia scilicet , tam profunde excauandis puteis aquae 
inueniendae caussa , uiderentur uelle usque ad inferos 
penetrare , uel e Stygio flumine haurire , unde sitim 
explerent. 

V. 278-9 Abylae Tingensis ad arua 

Jmproba. 



NOTAE. 349 

Ms. . T '. , '. ". . '. . . lagila tangentis ad auras 

Improbat. 
Mons Abyla est excelsus Africae in ora Mauretaniae 
Tingitanae prope urbem Tingin , hodie Tanger. Ab 
Anieno in Pcricgesi dicitur Maura Abyla ; quare dici 
potuit a nostro Poeta etiam Tingensis a proxima urbe, 
quae nomen dedit prouinciae Tingitanae. Vide Cellar. 
Orbis antiqui Notit. lib. IV. cap. VII. P. 11I. p. 2,06. 
et seqq. 

V. 280. Byzacii. Ms. Bizatii. 

V. 284. trepitlant ; uultus memorantur acerbi. Ms. trc- 
munt uultus memorantur acerbos. 

V. 2,85. Gadaias. De hoc nomine nihil reperi apud 
antiquos geographos. Fortasse Abylae proximi illi sep- 
tem montes , appellati Septem Fratres, de quibus uide 
Cellar. loco cit. cap. 11I. p. 207. , Gadaiae uocabantur 
lingua Punica. Procopius De Aedif. lib. VI. cap. IV. 
Opp. T. il. p. 11 3. ait : Gadabitanos , finitimos ( Lepti 
magnae ) Barbaros , qui ad hanc aetatem Graecanicae 
impietati dcditi fuerant , modo perpulit ( Iustinianus ) , 
ut toto animo se Christo adiungercnt. Anne fuerunt isti 
incolae Gadaiae ? 

V. 286. tristesque locos , quis nullus eundi. Ms. tristes 
locos quis nullus eindi. 

V. 287. ulla. Ms. illa. 

V. 289. fulminis ignis. Virg. Aen. lib. X. u. 177. 
desinit pariter fulminis ignes. 

V. 290. impune margine. Ms. impone 

magine. 

V. 291. Flamina. Ms. Flumina. 

V. 295. iussit. Ms. uix. 

V. 296. Sui. Ms. Sibi. 



350 IN LIBRVM V. 

V. 3o4« scrutatur. Ms. scruptator. 

V. 3oy. Expetiere. Ms. Expauere. 

V. 3o8. Adrastus latis sitiens. Ms. Adastrus latis sen- 
tiens. Quae hic tangit Poeta , fusius descripsit Statius 
libro Ilil. Thebaidos a u. 65 1. acl 738. 

V. 309. erumpens. Ms. et rumpens. 

V. 3 1 o. Miles Romanus : Si etc. Ms. Milex armatus 
ait si etc. 

V. 3i3. ueniant. Ms. neniat. 

V. 3i5. atque animas tantum per uulnera fundat. Ms. 
atque manus etc. Virg. Aen. lib. I. u. Y02. 

.... tuaque animam hanc effundere dextra. 

V. 3 16. Cur nos. Ms. Cur uos. 

V. 317. longa sic morte fatigai? Virg. Aen. lib. VIII. 
u. 488 longa sic morte nccabat. 

V. 3 18. Sit gladiis. Ms. Sit gladius. 

V. 319. fame. Ms. famem. 

V. 32,3. lumina mersa. Ms. lumine mcrso. Quinctil. 
Declam. XVIIII. cap. I11I. mersis deiectisque luminibus. 

V. 3a8. Talia saepe monens. Ms. Talia sepe mouens. 
Virg. Aen. lib. il. u. 65o. 

Talia perstabat mcmorans. 
In margine est Oratio. 

V. 336. Exitiis. Ms. Exitus. 

V. 337. Romanus , et instat. Ms. Romanis et instar. 

V. 338. tentate , duces. Ms. tentare truces. 

V. 339. zorca rubens. Virg. Georg. lib. I. u. 2,33-4« 
Quinque tenent caclum zonae: quarum una corusco 
Semper sole rubens , et torrida semper ab igni. 

V. 340. magnoque Catone. Porcium Catonem censo- 
rem constat adhuc iuuenem interfuisse secundo bello 
Punico sub Fabio Maximo , et postmodum in Africa 



NOTAE. 35 1 

fuisse quaestorem. Fuit et alter Cato imperator in 
Africa , ubi sibi mortem consciuit Vticae , ex qua 
Vticensis uocatur : de priore autem hic puto mentio- 
nem facere Poetam ; nam magnum eum dicit , uti fe- 
cerat Virg. Aen. lib. VI. u. 841. 

Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cossc, relinquat. 
V. 341-21. - . . lcgent, quoque ct hanc pctiisse , minores. 
Vincat amor patriae mortem. 
Ms. . . . legent quoquo hanc scripsisse minores. 

Vincat amor patrie mcntem. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 822-3. 

utrumque fcrent ea facta minorcs : 

Vincct amor patriae. 
V. 343. Flumine purpureo. Ms. Flumine pusapio. 

V. 345-6 ceu pectora flumine dulci 

Cuncta rigans , uariis cpulis 

Ms uariis ceu flumine dulci 

Pectora cuncta rigans epulis. 
V. 348. robore. Ms. robora. 
V. 352. palluit herbis. Virg. Ecl. VI. u. 54. 

pallentes ruminat herbas. 

et Rutil. lib. I. u. 480. 

Cum pallent herbae. 
V.353. rubuerunt floribus agri.Vivg.Georg. lib.llil. u.3o6. 

Ante nouis rubcant quam prata coloribus. 
V. 355. discurrit. Ms. et disscurrit. 
V. 35y. mala gramina pastus. Sic desinit Virg. Acn. 
lib. il. u. 471. 

V. 369. Facilem iam iam acra sentit. Ms. facilcm 
iam orrca sentit. 

V. 370. adpropians. Ms. ad proprians. Miror Forcel- 
linum ad calcem sui Lexici totius Latinitatis inter uerba 



352 1N LlfeRVM V. 

a se improbata et expulsa reiecisse Appropiare Tomo IV. 
p. 539. ; quamuis Propio , as , miuus usitatum ab an- 
tiquis scriptoribus , retinuerit , allato unico exemplo 
S. Paulini Nolani , cui adiici nunc potest alterum ex 
nostro auctore lib. I11I. u. 589. Sane antiquus Interpres 
Sacrorum Librorum pluries usus est uerbo ipso Ap- 
propio, in illis nempe omnibus fere locis, ubi in Vul- 
gata noua Versione legitur Appropinquo, uti uiclere est 
apud Sabatier Biblior. Sacror. antiq. Version. tum in 
textu , tum in notis. Idem praeterea constat ex ipsa 
antiqua Versione Psalmorum , qua utitur etiam num 
clerus Mediolanensis. Imo in ipsa Vulgata Versione 
adhuc superest idem uerbum duodecies, quod quisque 
uidere potest ex Concordantiis eius. Hinc Io. Math. 
Gesnerus in Thesauro Linguae Latinae et Romanae 
Eruditionis uerbum ipsum Appropio receperat adiecto 
hoc exemplo: Vulgat. Luc. 10. 34. Appropians alligauit 
uulnera eius , idest accedens. 

V. 371. siccis tunc faucibus ipsi. Ms. siccis tunc fau- 
cibus ipsis. Virg. Georg. lib. Inl. u. 4 a 7~8. 

et caua flumina siccis 

Faucibus etc. Item Aen. lib. il. u. 358. 
Faucibus exspcctant siccis etc. 

V. 372. Impressant. Desideratur hoc uerbum in Le- 
xicis Latinis , et rursus occurrit infra lib. VI. u. 347. 

V. eod. tinguunt. De ratione scribendi hoc uerbum 
apud aliquos ex antiquis auctoribus eadem proferre 
possem , quae iam retuli ad urguebat lib. 11I. u. 184. 

V. 375. Sparsere. Sic in Godice. An fugere? 

V. 3y8. dcstituunt contcmti. Ms. disdtuunt contenti. 

V. 383. tondet. Ms. tondent. 

V. 385. puppes. Ms. pubes. 



NOTAE, 353 

V. 386. Vectantes. Ms. Vettantes. Hoc participium 
desideratur in Lexicis Linguae Latinae. 

V. 390. Vrceliana. Sic in Coclice , uel Yrceliana. 

V. 391. Astrices. V. ad lib. il. u. y5. 

V. 393. Errantes habuere domos : gens aspera bellis. 
Ms. Horrantcs habuere domus cet. Iustin. lib. il. cap. 11I. 
gens laboribus et bcllis aspera. 

V. 394. uenientis. Ms. uenientes. 

V. 397. Accipit. Ms. Accipe. 

V. 399. Tua, maxime rector. In margine est Oratio. 

V. 4 1 *• miscranda manus! V. ad lib. I11I. 11. 2,00. et 810. 

V. 4 J 3« Recinari. Ms. ricinari. 

V. 418-9 /Vo , pcssima uentrem 

Turba colens etc. Hic uidetur respexisse aucto- 
rem ad illud Paulli ad Philipp. cap. nl. u. 19.: quorum 
Deus ucnter est. 

V. 4^3. Noster etc. In margine e9t Oratio. 

V. 42,6. Parcere subiectis. Sic incipit Yirg. Acn. lib. 
VI. u. 853. 

V. 43o-i rctinete meam. Genus omne manebit 

Securum Astricum nostro sub principe pollens. 

Ms retincre meam. gcnus omnc manebit 

Secum astricum etc. 
Plaut. Captiu. Act. il. Sc. il. u. 28. iuxta editionem 
F. M. Auellini Neapoli 1807. p. 2,3. 

Quod gcnus illtc est unum pollens atque honoratussimum. 

V. tfii. Haec fatus, donis onerat. Ms. Nec fatus etc. 
Virg. Aen. lib. il. u. 721., et lib. V. u. 421. incipiunt 
pariter : 

Hacc fatus ; et lib. nl. u. 485. 

Textilibusque onerat donis : et talia fatur. 

V. 433. natos. Ms, nato, 

45 



354 E* LIBRVM V. 

V. 434-5 Yirtute Zatinos 

Et probitate. Ms. Et proprietate. Cic. Orat. pro 
Planc. cap. XXV. Virtus , probitas , integritas ..... 
in candidato requiri solet. 

V. 4^6. composta pace recedunt. Virgilius usus est 
eaclem syncope Aen. lib. I. u. 2 5 3. 

placicla compostus pace quiescit. 

V. 44 lm undique. Ms. indique. 
V. 44 2 - usquam. Haec uox deest in Codice. 
V. 44^- gentisque nefandae. Virg. Acn. lib. ill. u. 653. 
gentem effugisse nefandam. 

V. 44^"7 Redit improba martis 

Syrtica sorte manus. 
Ms. redit improba mortis cet. Virg. Aen. lib. XI. u. Iio. 
et Martis sorte peremptis. 

V. 443. Explorator. Ms. splorator. 

V. 453. clubiique. Ms. dubiisque. 

V. 455. oceani. Ms. occiani. 

V. 4^7* Luctificum titana trahens, et fata. Ms. Zwft- 
ficum titana trahens et feta. Lucan. Phars. lib. VII. u. 2,-3. 
Luctificus Titan nunquam magis aethera contra 
Egit equos. 

V. 458. abscondunt. Ms. ascondunt. 

V. 4%- squaleriti lumine. Ms. scalcnti lumine. Stat. 
Theb. lib. I. u. 646 squalente die. 

V. 460. Nuntius. Ms. Nunctius. 

V. eod. 5M& Tzocfe silenti. Sic desinunt Virg. ^e/z. 
lib. I11I. u. 527. et lib. VII. u. 87. 

V. 462,. <Sea rursus. Ms. ^eit sensus. 

V. 4^3. tendit. Ms. tentat. 

V. 4^4- Astricum gens castra locis. Manifesta relatu. 
Ms. Astriricum gens castra locis etc. Vide, an pro £od.s 






NOTAE. 355 

legendum sit focis. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 598. desinit: 

digna atque indigna relatu. 

V. 468. Cusina fidus adcst , multa stipante caterua. 
Ms. Cosma etc. Vitle ad lib. nl. u. 408. ; Virg. Aen. 

lib. I. u. 5oi magna iuuenum stipante catcrua. 

et lib. I11I. u. i36 magna stipante caterua. 

V. 47°' Hinc furtim transirc parat defcctus. Ms. Hunc 

dcfettis. 

V. 47^* facilis labor. Amnis opacus. Virg. Georg. 

lib. I. u. 79 facilis labor. 

et Aen. lib. VII. u. 36 fluuio succedit opaco. 

V. 47 5* Arboribus septus uariis ct arundine glauca. 

Virg. Aen. lib. VIII. u. 9^-6 uariisque teguntur 

Arboribus. 

et lib. X. u. ao5-6 uclatus arundine glauca 

Mincius. 
V. 481. uel sistere contra? V. ad lib. il. u. 2,29. 

V. \Ri-3 comtas iubet ire cohortcs 

Per numeros turmasque suas. Tunc. 
Ms. te habet pro tunc. Lib. nl. De Laudibus. u. 179-81. 

Imitatur olympum 

Officiis Augusta domus , sic omnia clara , 
Sic numeris bene comta suis. 
V. infra ad lib. VI. u. i3 7 . 

V. 4^4- Conglomerat. Ms. Conglumerans. 
V. 486. Gallica. Fortasse est mous Gallida , cuius 
mentio est supra lib. il. u. 77. 

V. 4^9* Alternae posuere acics. Ms. Alterne. Hic al- 
ternae est pro ambae poetice, ut uidere est apud For- 
cellinum. Pro sequeuti posuere est notandum , locutiouem 
fere similem inueniri in Vulgata Gen. cap. XXX. u. 36. 
Et posuit spatium itineris trium dierum inter se , ct ge- 
ncmm etc. 



356 IN LIBRVM V. 

V. 494* labentia flumina tantum. Virg. Georg. Ub. il. 
u. 157. 

Fluminaque antiquos subter labentia muros. 
et lib. I11I. u. 366. desinit 

labentia flumina terra. 

V. 497« Implesset. Virg. Aen. lib. Inl. u. 6o5. incipit; 
Implessemque. 

V. 5oi. comti , subito. Ms. conti solito. 

V. 5oa. clangore. Ms. glongore. 

V. 5o3. Praeceptis. Ms. Precettis. 

V. 5o5. fatis currebat iniquis. Ms. satis currebat ini- 
quis. Tribus in locis legitur apucl Virg. fatis iniquis , 
Ut adnotaui iam ad lib. I11I. u. 897. 

V. 5o3. condensis. Ms. non densis. Poeta noster in- 
discriminatim et saepe utitur adiectiuo densus et con- 
densus. 

V. 509. conserit hastis. Ms. conserit astijs. De uerbo 
conserit uide ad lib. I11I. n. 864. 

V. 5 10. figitque. Ms. fugitque. 

V. 5 ia. munibat. Apud ueteres exisse imperfectum 
quartae coniugationis uerborum etiam in ibam , et fu- 
turum in ibo, ut scibam, scibo , nos docent grammatici, 
et inter alios Christoph. Cellarius in sua Grammatica 
Zatina aucta a Ioh. Math, Gesnero § 101. pag. 56. 
edit. Mersburgi 1746. 

V. 5i3. fossasque ct castra. Ms. fossasque castra. 

V. 5 14. tantum ob fluminis undam. Ms. tm omissa 
lineola superiori , ex qua conficitur tantum. Virg. Aen. 
lib. 11I. u. 38 9 ., lib. VI. u. 714., et lib. X. u. 833. 
desinunt ad fluminis undam. 

V. 5i5. expugnare. Ms. spugnare. 

V. 517. Cusina , Massylis. Ms. Cosma masilis. 



NOTAE. 357 

V. 5 18. iuxta. Ms. iusta. 

V. 5 20. Ductor crat peditum Felix. In Coclice hic 
euanuerimt aliquot uerba inter Duc et Fclix ; ita ut 
niliil ibidem queat legi. 

V. 5ai At lacuum tenuere latus Putzintulus. Ms. At 
lelium tenucre latus butzuntulus. De hoc nomine uicle 
supra ad Jib. Inl. u. 47^- 

V. 52,2,. Geisirich. Ms. Grisirith. V. supra ad lib. il. 
u. 188. et lib. Inl. u. 489. 

V. eocl. celsis inclitus armis. Ms. celsis induit armis. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 479« desinit : 

hic inclitus armis. 

Si etiam displicet celsis , poteris facere saeuis , ut ap. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 890. 

sacuis certandum est cominus armis. 

V. 53o. his. Ms. is. 

V. 534. suasere. Ms. suadcre. 

V. 535. Ariarith. Ms. Ariarit; sed infra u. 5^3. recipit 
t aspirationem \ ut et supra lib. Inl. u. 929. Puto eum 
fuisse potius Cothum quam Vandalum, quia hoc nomen 
uidetur ad Gothos spectare \ etenim plura eorum no- 
mina desinunt in rith , ut Vandalorum in rich ; quae 
terminatio uidetur fuisse eiusdem significationis. 

V. 535-6 duo maxima belli 

Fulmina , Massylae. 
Ms. maxile. Virg. Aen. lib. VI. u. 842,. 

duo fulmina belli. 

V. 537. parcs. Ms. patres. 

V. 538. sccurus. Ms. sicorus. 

V. 541» Imprimit. Ms. Impremit. 

V. 547. It benc comta manus^frustra quae fata premebat. 
Ms. Id premcbant. 



358 IN LIBRVM V. 

V. 548. Sic placitum. Ita incipit apud Virg. Aen. 
Hb. I. u. 287. 

V. 55o. Tanti causa mali. Ms. Tanti nostra mali. 
Virg. Acn. lib. VI. u. 93. et lib. XI. u. 480. incipiuut : 
Caussa mali tanti. 
V. 553. Talibus et dictis. Ms. Talibus edictis. Virg. 
Aen. lib. X. u. 448. incipit : 

Talibus et dictis ; 
et alibi pluries habet talibus dictis , sed nusquam ta- 
libus edictis. 

V. 56 1. remouete. Ms. remote. 

V. 563. Vix ea Carcasan: clamor per castra cucwrit. 
Ms. Vix ea caithasan etc. Virg. Aen. lib. XI. u. 296-7. 
Vix ea legati : uariusque per ora cucurrit 
Ausonidum turbata fremor. 

V. 5 66-7 et sacuas stimulat bellona cateruas , 

Barbara sanguineo compellens terga fiagello. 
Ms. et seuas samulat etc. Val. Flacc. lib. V. u. i38. 

Vtque sccurigeras stimulauerit ira cateruas. 
Virg. Aen. lib. VIII. u. 703. 

Quam cum sanguineo sequitur Bellona fiagello. 
Lucan. Phars. lib. VII. u. 5o8. 

Sanguineum ueluti quatiens Bellona flagellum. 
V.568. Tunc rabiefera corda tument. Iam linquere castra. 
Ms. iam linque castra. Virg. Aen. lib. VI. u. 49- 
Et rabie fera corda tument. 
V. 569. camposque tenebat. Virg. Aen. lib. XI. u. 903. 

campumque tcnebat. 

V. 570. Amnis erat medius, bellorum fraudibus aptus. 
Massylisque dolis. Ms. actus Massilisque. An Mas- 
sylumque dolis ? Virg. Aen. lib. VI. u. 60. habet : 
Massylum gentes ; 



NOTAE. 359 

et lib. XI. u. 522-3. 

Est curuo anfractu iiallis , accommoda fraudi , 
Armorumquc dolis. 
V. 5y2. stcriles tcnucre myricac. Ms. mirice. Nota , 
quam apte Poeta noster stcriles uocet myricas ; nam 
Plinius Hist. Nat. lib. XXIIII. cap. VIIII. de myrica 
rgens, tlicit : Fulgus infeliccm arborem eam appellat , 
quoniam nihil ferat , ncc seratur unquam. Eiusdem ste- 
rilitatem etiam Virg. iunuit Ecl. VIII. u. 54. cum ait: 
Pinguia corticibus sudcnt electra myricae. 
V. 5^3. foliisque oleaster amaris. Ms. folicisque etc. 
Virg. Gcorg. lib. il. u. 3 14. et Aen. lib. XII. u. y66. 

desiuunt foliis oleaster amaris. 

V. 575. ct tristia bella cicbant. V. ad lib. il. u. 2,68. 
et alibi ex Indice. 

V. 576. fcrrumque uolatile. Virg. Aen. lib. I11I. u. 71. 

et lib. VIII. u. 694 uolatile ferrum; 

et Lucr. lib. I. u. 971 uolatile t.clum. 

V. infra ad lib. VII. u. 45 1. 

V. 577. tenuis nec transit arundo. Virg. Ecl. VI. u. 8. 

tenui meditabor arundine. 

V. 578-9. Eracualida compulsa manu, nccflcctit in hostcs 
Libcr cquum domitor , longo ncc luderc pilo. 
Ouid. Epist. Hcroid. VIIII. u. 78. 

Praeualidae fusos comminuere manus , 
nempe Herculis nentis. Virg. Aen. lib. I. u. 160. et 
lib. X. u. 577. incipiunt : 

Fleclit equos. 
Recte longum uocatur a Corippo pilum ; fuit id enim 
telum Romanum , cuius hastile teste Vegetio De Rc 
miiitari lib. ll. cap. XV. erat quinque pcdum et scmis, 
ct ferrum trigonali figura noucm unciarum. 



36o IN LIBRVM V. 

V. 53a. Abstlnuit bellis , aciesque ibi stare coegit. In 
Codice deerat ibi , et mancus erat uersus. Liu. lib. VIII. 
cap. XXIV. Quamquam Romano bello fortuna eum 
abstinuit. 

V. 583. Continuere gradum. Virg. Aen. lib. nl. u. 598. 

Continuitque gradum. 
V. 584. Ausus, in abrupta tenuit uestigia ripa. Virg. 
Aen. lib. V. u. 33 1-2,. 

uestigia presso 

Haud tenuit titubata solo. 
V. 585. Ductor adit uirtute locum. Cetera huius uer- 
sus, ut et quinque sequentium, desunt in Codice nostro 
Triuultiano, cum iidem integre ibi descripti non fuerint. 
Fortasse uetus Codex, unde ille exscriptus fuit, mancus 
hoc loci erat , et uetustate uel situ corruptus. 
V. 588. Condensos. Ms. Condesos. 
V. 5q2. missile. Ms. missele. 
V. 597. Compulsos. Ms. Compusos. 
V. 598. Consilio Paulus sapiens. Ms. Auxilio paulus 
sapiens. Ouid. Metam. lib. XIII. u. 4-33. 

Consilium sapiens. 
Ierem. cap. XXXII. u. 19. Magnus consilio. 

V. 599. uestigia. Ms. uestia, ita ut legas uestina uel 
uestima. 

V. 600. Mazax. Ms. maxax. 
V. 6o3. dimisso. Ms. demisso. 

V. 6o5. Clamor it , alta petens. Ms. Clamor id etc. 
Virg. Aen. lib. I11I. u. 665-6. 

It clamor ad alta 

Atria ; lib. V. u. 45i. 

It clamor caelo ; 
lib. VIII. u. 595 it clamor , et agmine facto ; 



NOTAE. 36 1 

lib. VIIII. u. 664. 

It clamor totis per propugnacula muris ; 
et lib. XI. u. 192,. 

It caclo clamorque uirum. 
V. 606. Vallibus e mediis per latos agmina campos. 
Ms. Vallibus cruentis perlatas agmine cet. Virg. Aen. 

lib. I11I. u. i56 mediis in uallibus ; 

et lib. X. u. 408 per latos acies Vulcania campos. 

V. 607. Dinipto. Ms. Diructo. 

V. 610. iunctisque. Ms. uictisque. 

V. 618. Iohannis. Ms. Iohannes. 

V. 621. Si morimur etc. In margine est Oratio. 

V. 62.4. flectite. Ms. flcttere. 

V. 6a5. consternite. Ms. concemite. 

V. 633~4 Tunc proelia surgunt 

Aspera. Ms. Asper. Virg. Jera. lib. VIIII. u. 667.. 

etlib. XI. u. 635 pugna aspera surgit. 

V. 636. Acreus. Ms. Arcus. 

V. 63-7. Purpuream fundunt animam. Virg. -ieri. lib. 
VIIII. u. 349. 

Purpuream uomit ille animam. 
V. 638. Ziper, acerba furens, ibat per tela, per hostes. 
Ms. /i/?er acerba etc; sed supra est Ziper u. 535. et 538. 

Virg. Georg. lib. il. u. 149 acerba sonans ; 

et ^erc. lib. XII. u. 398 acerba fremcns. 

Item lib. il. u. 358~9 per tela , per hostes 

Vadimus ; 

et u. 52,7-8 per tela , per hostes 

Porticibus longis fugit. 
V. 642. trcpidum. Ms. tritum uel tretum. Sen. Ilerc. 

Oet. u. 608 Cor attonitum salit , 

Pauidumque trepidis palpitat uenis iccur. 

46 



362 IN LTBRVM V. 

V. 64.3. caua tempora ferro. Sic desinlt Virg. Aen. 
lib. VIIII. u. 633. 

V. 644« medium femur amputat ille. Ms. magnum 
etc. ; sed legendum est medium , ut apud Virg. Aen. 
lib. XII. u. 926. 

Per medium stridens transit femur. 

V. 645. spectassent. Ms. spettasset. 

V. 647. gregem. Ms. predam, contra rationem metri. 

V. 648. molle pecus. Virg. Georg. lib. 11I. u. 299. , 
et Aen. lib. VIIII. u. 341. incipiunt : 
Molle pecus. 

V. 649. At parte ex alia Bulmitzis , et Ariarith ingens. 
Ms. At parte ex alia Bulmitis. et ariarth ingens. Infra 
uero lib. VII. u. 607. est Bulmitzis. Pro Ariarith uide 
supra ad lib. I11I. u. 929. , et lib. V. u. 535. Virg. 
Aen. lib. X. u. 362. incipit pariter : 
At parte ex alia. 

V. 65o. lohannis. Ms. iohannes. 

V. 658. Carmina etc. Innuit fortasse hoc loci auctor 
Carmina Ouidii Metamorph. lib. I. u. i5i-62.,ubi de- 
scribitur gigantum pugna cum Ioue, de qua fit mentio 
in hac comparatione. In margine legitur Comparatio. 

V. 660. jiagranti. Ms. flagrante. 

V. 661. nunc. Cum hic uersus in Codice descriptus 
bis reperiatur , nempe tum fine unius paginae , tum 
initio alterius , secunda uice pro nunc est tunc. 

V. 662. crescit. Ms. crcscet. 

V. 663. Innumerosa manus: peditum. Ms. pedum. Voce 
innumerosa usus est etiam Plinius Hist. Nat. lib. X. 
cap. LXV. 

V. 664. circumuolat. Ms. circonuolat. 



NOTAE. 363 

V. 665. Sripitis ct grauidi. Virg. Aen. lib. VII. 
u. 507. incipit : 

Stipitis hic grauidi. 

V. 670. Ariarith. Ms. ariarth, ut paulo supra u. 649. 

V. 671. Zipcr. Ms. riper. V. supra u. 535. et 638. 

V. 672. uenientis. Ms. uenicntes. 

V. 68 1. pidsat. Ms. pulset. 

V. 685. Massylas acies. Nulli tcmptare. Ms. Massi- 
las temptore. 

V. 688. pcctus anhelum. Sic desinit Virg. Acn. lib. 
VI. u. 48. 

V. 690. ucniunt. Ms. iungunt. 

V. 690-1. acres ( Ms. acces) 

Dant animas ^irg. Aen. lib. XI. u. 800. 

Conuertcre animos acres. 

V. 691. diffindit. Ms. defundit. 

V. 693. ymis er. Ms. fcrucns et. 

V. 697. Z?«r crat egrcgius , ductoris nomine fulgcns. 
Ex uers. 519-2,0. huius libri uicletur fuisse huius clucis 
nomen Fclix Iohanncs. 

V. 70 r. Hacc est etc. In margine est Oratio. 

V. 702. Vt pereat Romana manus? Nunc deseris arma? 
Ms. Vt pereat roma manus. quo nunc mea dcsit arma. 

V. 705. durisque dolor simul ossibus arsit. Virg Aen. 
lib. VIIII. u. 66 et duris dolor ossibus ardet. 

V. 711- Audentes fors prima iuuat. Ms. Ardentcs etc. 
Sed uidimus ad lib. I. u. 56 1-2. hanc sententiam fuisse 
familiarem Corippo ex Virg. Acn. lib. X. u. 284. 

Audentcs fortuna iuuat. 
Vtrum pro fors prima legendum sit fortuna , ui- 
deant alii. 

V. 713. Mater ut. In margine est Comparatio. 



364 E* IIBRVM V. NOTAE. 

V. 716. ferrata calce fatigat. Ms. fcrra calce etc, 
Virg. Aen. lib. XI. li. 714. desinit pariter : 

ferrata calce fatlgat. 

V. y3i. Maurusia. Ms. maurisia. 

V. 732. Camalusque. Ms. camarusque ; sed supra lib. 
I11I. u. 632. est Camalus, et lib. VII. u. 569. Camalum. 

V. y38. Missilibus. Ms. Massilibus. 

V. eod. tegmine subtcr. Ms. tcghmine subut. 

V. 742. subuendicat. Vox addenda Lexicis Latinis. 

V. 743. laeuum. Ms. Zewra. 

V. 746. rictuque. Ms. rituque. 

V. 747- conciliat, saeuas dum concitat iras. Ms. corc- 
«i/wit 5ew5 o?ura concutit iras. Virg. ^e/z. lib. X. u. 81 3. 

saeuae iamque altius irae etc. 

Ouid. lib. Inl. cx Ponto el. XIIII. u. 41. 

^4t malus intcrprcs , populi miJu concitat iram. 
In Nota autem Burmanni legitur primam editionem 
habere ibidem perperam concutit iram. 

V. 748. Erecta. Ms. Eretta. 

V. 752. uitans. Ms. uitas. 

V. 754. Fluminis in morem. Ms. Flumis in morem. 
Virg. Georg. lib. I. u. 24$ wi morcm fluminis. 

V. 755. agros. Huius uocis g in Codice abrasum fait 
magna ex parte , unde legi potest acros. 

V. 762. temptare periclum. Virg. Aen. lib. XI. u. 5o5. 
desinit tentare pericula belli. 

V. 766. geminos. Ms. geminans. 

V. 770. rapuitque ex hoste receptum. Ms. rapuitque 
hoste recettum absque ex. 



IN LIBRVM VI 

N O T A E. 

V. 2. -L am tutum carpebat itcr etc. Ms. Iam tutum 
capebat iter etc. V. supra lib. I. u. 4.60. 
Byzacii carpebat itcr etc. 

Virg. Gcorg. lib. nl. u. 347 uiam cum carpit ; 

et Aen. lib. VI. u. 62,9 carpe uiam. 

Itcm Ouid. Fast. lib. 11I. u. 604. 

Secretum nudo dum pede carpit iter. 

V. 4.-5 post bclla salutem 

ffic licuit sperarc. Ms. spettare. Virg. Aen. lib. I. 

u, <i55 hic primum Aeneas spcrare salutem 

Ausus. 
V. 8. gauisus aquis ; casusque priores. Ms. gauisis 
aquis casusquc prioris. 

V. 10. paruo post tempore uires. Ms. paruas post tcm- 
pora uires. Virg. Ecl. I. u. 3o. 

....... ct longo post tempore uenit ; 

et u. 68 longo post tempore jines ; 

et Aen. lib. VI. u. 4°9- 

„ . longo post tempore uisum. 

V. 11. Zactificumque bibunt post tristia bclla lyacum. 
V. ad lib. il. u. 2,68. Respexit Auctor hoc loci ad 
Iudic. cap. VIIII. u. i3. Numquid possum deserere ui- 
num mcum, quod lactificat Deum et homincs; Ps. CIII. 
u. i5. Et uinum laetificet ( uel lactificat , ut est in 
Psalterio Mediolauensi ) cor hominis; et Eccli. cap. XL. 
u. 2,0. Vinum et musica laetificant cor. Lucr. lib. I, u. 194« 
Laetificos nequeat foetus submittere tcllus. 



• 



366 IN LIBRVM VI. 

V. 1 5. tunc. Hanc uocem , quae non legitur in Co- 
clice , adie.ci ad complementum uersus. 

V. ao. insomnem , turbato tempore , noctem. Ms. in- 
somne etc. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 166-7. 

noctem custodia ducit 

Insomnem. 
V. 2,1. innumeras uoluens sub pectore curas. Lucan. 
Phars. lib. I. u. 272. 

Vtque ducem uarias uoluentem pectore curas. 
V. supra lib. il. u. 288. et seq. 

V. 22. Concussus pietate pater. Idem repetitur infra 



u. io5. 



V. 23. Recinarius. Ms. ricinarius. 

V. 25. Hic mala mista bonis. Dracontius in Elegia, 
cui titulus Satisfactio ad Guntharium Regem Wandalorum 
cum esset in uinculis u. 5y-8. edit. Rom. 1791. p. 375. 
Sed diuersa creans , et discordantia , iunxit 
Et bona mixta malis , et mala mixta bonis. 
Vide fere eandem sententiam apud Ouid. De Remedio 
Amoris u. 323. , et Monosticha Iambica in FLorilegio 
magno seu Polyanthea lani Gruteri uerbo Boni. P. I. 
edit. Venet. 1625. p. 288., item Monosticha trochaica 
u. Mali. P. 2. p. 3o. Item Lucan. Phars. lib. VIII. 

u. 705-6 qui nunquam mista uideret 

Laeta malis. 

V. 27. exponere. Ms. ponere. 

V. 28. Nouit ferus omnia Perses. Ms. nouis ferus etc. 
Quinctil. Institut. Orator. lib. nl. cap. VII. uir Perses. 
Poteram tamen corrigere Persa , ut De Laudibus 
lib. nl. u. 277. 

Persae timuere fcri etc. 
Ad Chosroen Persarum regem missum fuisse Recinarium, 



NOTAE. 367 

ut de pace ageret , narrat Procopius Dc Bello Persico 
lib. il. cap. XXVII. p. i5y., ut iam niouui ad lib. il. u. 3 14. 

V. 3o. Martls opus clarum. V. ad lib. I. u. 45 1. 

V. 3i. Nouit in infensis. Ms. Nouit in infessis. 

V. 35. Iste putat genitum proprio etc. Ms. Ille putat 
gcnitum proprium etc. 

V. 38-9 Vana est hominum uigilantia certe , 

Non uigilante Deo. 
Ps. CXXVI. u. 1 . Nisi Dominus custodierit ciuitatem , 
frustra uigilat , qui custodit cam ; uel iuxta Italam ue- 
terem uersionem a Clero Mediolanensi adhuc reten- 
tam : in uanum uigilant, qui custodiunt eam. Sic etiam 
Jegitur apud S. Ambrosium De Paradiso cap. IV. Ope- 
rum T. I. col. i54- edit. Maurinae. Vide et Sabatier 
Biblior. Sacror. antiq. Vcrsion. To. il. p. 2,55. 

V. 49. quid. Ms. qui. 

V. 5o. placidus. Ms. placitus. 

V. 55. caput obicctare periclis ; utVirg. Acn. lib. il. u. ySs. 

V. 56. Nunc. Ms. Non. 

V. 61. pars. Ms. per uel par. 

V. 62,. Nunc fortcs. Ms. hac fortis. 

V. 63. reparare. Ms. repara. 

V. 66. Et signis se aperire suis: exercitus omnis. Ms. 
Et signis aperire suis exercitus amnis. 

V. 69. Venient ad litora. Ms. ueniet ad litore. 

V. <73. Consilium. Et iu margine est Consilium. 

V. 81. erexit ; nec nunc. Ms. exexit. nec tunc. 

V. 8a-3 Iam roscida surgens 

Oceano gelidas aurora remouerat umbras. 
Ms. Occiani gelidas aurora rcnouauerat umbras. Virg. 
Aen. lib. 11I. u. 589. , et lib. Inl. u. 7. 

Humcntemque aurora polo dimouerat umbram ; 



368 IN LIBRVM VI. 

et lib. XI. u. 210. 

Tertia lux gelidam caelo dimouerat umbram. 
V. Poetam nostrum supra lib. I. u. 2,42,-3. et De Laud. 
lib. iL u. 1. 

Roscida purpureos aurora ostenderat ortus. 
et Ouid. De Arte lib. 11I. u. 180. 

Roscida luciferos cum dea iungit equos. 
V. 85. geminasque manus. Ms. geminisque etc. Martial. 
lib. X. ep. X. 

Et pariter gcminas tendis in ora manus. 
V. 86. hesterno marte. Ms. cristerno marte. Virg. Ecl. 

V. u. i5 hesterno . . . . laccho. 

V. 87. Orauitque ferens palmis haec uerba supinis. 
Postrema pars huius uocis supinis abrasa fuit iu Co- 
clice , ubi uisitur tantum sup .... Virg. Aen. lib. 11I. 
u. 176-7 tendoque supinas 

Ad caelum cum uoce manus ,• 
et lib. Inl. u. 2o5. 

Multa Ioucm manibus supplex orasse supinis. 
V. 88. Omnipotens genitor , uirtus et gloria rerum. In 
margine legitur Oratio. Auctor noster De Laudibus 
lib. 11I. u. 36o. haec habet : 

Imperii Deus est uirtus et gloria nostri , 

A quo certa salus. 
Imo ibidem lib. il. u. 181. Deus uocatur : 

rerum genitor , quas ipse creauit. 

V. 89. qui foedere certo. Sic. Virg. Aen. lib. I. de- 
sinit u. 66. 

V. oi. Tempora permutas , nec tu mutaris in illis. 
Dan. Cap. il. u. 2.1. Et ipse mutat tempora ct aetates. 
Ps. Cl. u. 28. Tu autem idem ips-e es, et anni tui non 
deficient. Item S. Ambrosius in oratione uespertina 



NOTAE. 369 

sabbati iuxta Breuiarium Ecclesiae Mcdiolanensis : Dcus, 
qui super omnia mutabilia ( sic in omnibus antiquis 
Codicibus tum Mss. cum impressis , non mirabilia , 
ut mendose habent recentiores editiones ) incommuta- 
bilis permanes etc. 

V. ()3. Bisscnisque cliem claudcns acqualibus horis. 
Mos nempe antiquus diuidendi tum liieme tum aestate 
duodenis partibus aequalibus diein, totidemque noctem, 
adhuc uigebat saeculo VI., et diu postmodum perdura- 
uit. Imo saltem apud ecclesiasticos uiros in usu fuisse 
in Italia saeculo XIIII. constat ex Dante Aligherio, qui 
in Opere inscripto Vita nuova ( Op. T. IV. P. I. p. 7. 
Ed. Ven. 1758.) ait : L' ora nella qualc m' era questa 
visione apparita, era stata la quarta della nottc; sicchd 
appare manifcstamcnte , cli ella fu la prima ora dellc 
novc ultime dclla nottc. Imo clarius idem declaratur in 
alio eiusdem auctoris opere, cui titulus II Convito, in 
quo (p. i3o. Partis cit. ) scripsit: E cla sapcre , che ora 
per duc modi si prenda dagli Astrologi: V uno si c y , che 
del di , e la notte fanno ventiquattr' ore , cioe" dodici 
dcl di , e dodici della notte , quanto che 'l di sia gran- 
de , o piccolo. E queste ore si fanno picciole e grandi 
ncl di , e ncda notte , sccondo chc'l di, e la notte cre- 
sce, e sccma: E queste orc usa la Chiesa, quando dice 
Prima , Tcrza , Sesta , e Nona ; e chiamansi cosi ore 
temporali. L ' altro modo si e y che faccndo dcl di, e dclla 
notte vcntiquattr ore , talvolta ha il di le quindici, e la 
nottc lc nove : c talvolta ha la notte le sedici , e il di 
le otto, secondoche cresce , e scema il di, e la notte : e 
chiamansi ore cguali: e nello equinozio scmpre questc, e 
quelle che temporali si chiamano , sono una cosa; peroc- 
che , esscndo il di cguale della nottc, convicne cosi avvenire. 

47 



3^0 IN LIBRVM VI. 

V. 9$. Idem auctor dominusque manens, et conditor orbis. 
Lib. nl. De Laud. u. 3oo. uocatur etiam Dei Filius : 
Factorque et conditor orbis. 

V. 96. Credo, summe pater, tua sit quod magna potestas. 
Luc. cap. XXI. u. 27. Et tunc uidebunt jilium hominis 
uenientem cum potestate magna et maiestate. 

V. 97. fallunt. Ms. fallans. 

V. 98. probari. Ms. probare. 

V. 100. Appropia. De hoc uerbo uide notam acl 
lib. V. u. 370. 

V. 102. Massylas , quae bella uolunt. Ms. Massilas 
que tella uolunt. In nostro Codice saepe est tellum cum 
duplici l ; sed hoc loci legendum esse bella nos docet 
Psalmus LXVII. u. 3a. Dissipa gcntes, quae bella uolunt. 

V. io5. Concussus pietate pater. Eandem phrasim 
uide hic supra ad u. 2,2,. 

V. 106. iterumque iterumque gemebat. Ms. iterum. ite- 
rumque gemebat. Virg. Aen. lib. il. u. 770. desinit : 

iterumque iterumque uocaui. 

et lib. ill. u. 4.36 iterumque iterumque monebo. 

V. 107-8 lacrimas et uerba dolentis 

Suscipiens. 

Ms lacrimans ct uerba dolentis 

Suspiciens. 
Pro suscipiens autem faciuut sequentes textus Sacrae 
Scripturae ; nempe Prou. cap. Inl. u. 4- Suscipiat uerba 
mca cor tuum ; et ibidem u. 10. Suscipe ucrba mea ; 
Eccli. cap. il. u. 2. Suscipe uerba intellectus ; Actor. 
cap. XVII. u. 11. Susceperunt uerbum ; et Iac. Epist. 
cap. I. u. 21. Suscipite insitum uerbum. 

V. iii. uictos sperare salutem. Ms. uinci spettare se- 
quentem. Fortasse Corippus prae oculis habuit contrariam 



NOTAE. 3 7I 

Virgilii sententiam Acn. lib. il. u. 3. r >4 # 

Fha salus uicds , nullam sperare salutcm. 
Poteris tameu uersum corrigere alio modo, ita ut desi- 

nat ut infra u. i3o pugnam sperare scquentcm. 

V. 112. salus sociorum. Ms. solus sotiorum. 

V. 114. Aere ciens. Rara trepidi cinxere corona. Ms. 

Are ciens; ideoque auctor Periocharum scriptum reli- 

quit: quocl Ductor uadit ad Missam. Sed legendum 

esse Aere suggerit Virg. Acn. lib. VI. u. i65., qui incipit: 

Aere cicre uiros etc. . 

Ibidemlib.X.u. 122 mra muros cinxere coroncLm 

V. 11 5. Circumstant. Ms. Circomstante. 
V. n 7 . releuansque. Ms. relcuans. In margine legi- 
tur Oratio. 

V. 118. am/no* confringcre. Ms. ammos confringite. 
Claud. Carm. XXII. uel m ^nm. Cb/wuZatam Stilichonis 
lib. il. u. 69. 

Confringas animum. 

V. 122. autcm. Ms. amnf. 

V. 129. immW*. Ms. mto. Quinquies Virgilius posuit 
in fine uersus : iuuabit. 

V. i35. curas nam corde premebat. Virg. Aen. lib. Inl. 

u ' ^3a c«rara suo corde prcmebat. 

V. i36. carapum. Ms. uinci. Virg. Ceorg. lib. 11I. u. 5^3. 

campum petit. 

V. i3 7 . Disposuitque duces, numeros, fortesque tribunos. 
De Laud. Iib. 11I. u. 354-6. 

Tu numeros numeris , ct uircs uiribus audes 

Exaequare mcis? Nostris non fidimus armis 

Quamquam ductorcs, numeri, fortesque tribuni cet. 

Dempsterus in eundem locum ait: Militares copias dic- 

tas posteriori aeuo numeros notat Lipsius De Mditia 



372 IN LIBRVM VI. 

Rom. lib. IV. cap. il. Inter alia testimonia ilRc allata 
praecipua obseruatione dignum est illuci Sozomeni lib. I. 
qui haec habet: Romanorum cohortes , qui nunc numcri 
dicuntur. Alia congessit Forcellinus in suo Lcxico. 
Noster autem auctor utitur etiam eadem uoce alibi, ut 
ex Indice ; et infra libro VII. u. 641. rursus scripsit : 
Signa , ducesque , numeri , fortesque tribuni. 

V. i38~9 reparare fauendo 

Quadrupedes fessos ; nempe blanditiis , acclama- 
tionibus, applausu; nisi mauis legere fouendo, ut alibi 
in hoc Poemate : fouit equos. 

V. 139. pugnam sperare sequentem. Scilicet obsequen- 
tem. Quod si non placet , lege secundam ; ut apud 
Caesarem De Bello GalLico lib. il. cap. VIIII. Secun- 
diore equitum nostrorum proelio , Cacsar suos in castra 
reduxit ; et lib. VII. cap. LXII. Vt suae pristinae uir- 
tutis , cttot secundissimorum proeliorum memoriam tencrent. 

V. 141« Q ao socios. Ms. Quos socios, 

V. i4 3 - contemtis. Ms. contentis. 

V. 143. Vrbs Laribus. Bis memorat Procopius hanc 
urbem lib. il. De Bello Vandalico , cap. nempe XXII. 
p. 291., et cap. XXVIII. Posteriori hoc loco p. 3o5. 
confirmat , quod a nostro Poeta hic narratur , sic : 
Post iterum Lebanthae e Tripolitanis partibus magno 
cum exercitu profecti, ingressique Byzacium, copiis An- 
talae se adiunxerunt. Quibus Iohannes cum occurrisset , 
discessit acie uictus, et suorum desideratis quamplurimis , 
fuga recepit se Laribum. Hoc nomen Graece est ibi- 
dem eq Aapifiovt;; estque, ut putat Cl. Morcellius Afric. 
Christ. T. I. p. 199., idem ac Ciuitas Larensis Victoris 
Vitensis , quam Laribus Coloniam dicit Itinerarium An- 
tonini p. 2,4. editionis Wesselingii Amstelaed. 1735., 



NOTAE. 873 

ubi in itinere a Carthagine Cirtarn designatur. Imo 
Hortensianus episcopus in Conciliis Carthaginiensibus 
annorum CCLII. et CCLV. a Laribus appellatus est , ut 
et apud Augustinum lib. VI. cap. XXVIII. contra Do- 
natistas. De muris nouis eiusdem urbis , quos condidit 
lustinianus , ut ait Corippus uersibus subsequentibus , 
nullam fecit mentionem Procopius in libris Dc Acdificiis 
lustiniani ; sed monet idem auctor , ibidem libro VI. 
cap. VII. Opp. T. il. p. 117. Iustinianum urbes in Numi- 
dia sitas (qua in Prouincia erat Laribus) firmissime com- 
muniuissc, quin eas singillatim enumeret ; et paulo infra 
fatetur de aedificiis Iustiniani scire se multa practeimisis- 
se , siue magno abdita numero , siuc prorsus incoanita. 

V. 145. lustinianus apex. Sic hicipit pariter De Laud. 
lib. I. u. 355. 

V. 145-6 orbis dominator eoi 

Occiduique potcns , Romani gloria regni. 
De Laud. lib. I. u. m. 

Omnia ucctantes gcmini commcrcia mundi. 
et lib. 11I. u. 104« 

Romano quaeque est prouincia subdita regno ? 

V. 1 53. quod. Ms. qui. 

V. 1 54- Coniugis etc. In margine haec leguntur : 
Nota hic proprium morcm mulierum dolentium. De con- 
iugis autem Iohannis Felicis luctu ob mortem eius 
uiri hic loquitur auctor. 

V. i55. pinnata ducis. Stupefacta rclinquit. Ms. relin- 

quid. Fama pinnata dicitur a Corippo, ut a Prudentio 

in Jpotheosi u. 679. iuxta edit. Hanoniae i6i3. p. 182. 

Quis tam pinnatus rapidoque simillimus Austro 

Nuntius. 

In edit. autem Areuali u. 611. p. 4^7. legitur pennatus. 



374 IN liervm VI. 

V. i56. oppalluit ore. Prudent. Peristcph. Hymn. I. 
u. 92. p. 884- cit edit. Rom. 1788-9. 

ac stupore oppalluit. 

Nota autem Areualum postremum editorem operum 
Prudentii in dissertatione Prudentiana num 256. inter 
Prudentii imitatores recensere nostrum Corippum. Vide 
et illius Notas ad pagg. 4 2 8. 6i3. 727. 787. et n3o. 

V. i63. manibusque suis erecta. Ms. manibus erepta ; 
ideoque claudicabat uersus. 

V. 164. obtutus , amens et saucia luctu. Ms. octutus , 
amens. et saucia lucti. In numero plurali iam usus erat 
Prudentius priori uoce in Hamartig. u. 907. pag. 569. 
Nil intercurrens obtutibus. 

V. 169. animi dolor excidit ardens. Ms. animis dolor 
excidit ardes. 

V. 171. Me etc. In margine est Oratio. 

V. 174. capcrent. Ms. caperet. 

V. 175. Claustra duos^ ruptae subito. Ms. Clausa duos 
rupit subitus. 

V. 176. strinxissem pectora palmis. Ms. frinxissem 
pettora palmas. 

V. 177. Miscuissemque. Sic in Codice, nec mirandum 
est fecisse Corippum trisyllabum miscuissem , cum saepe 
sit monosyllabum cui apud Poetas. 

V. 178. Misero possem comes ire per umbras. Ms. 
miseris iterum comes ire per umbras. Virg. Aen. lib. XII. 

u. 880-1 possem tantos finire dolores 

Nunc certe, et misero fratri comes ire per umbras. 

V. 179. licuisset cedere. Ms. cupide licuisset. 

V. 180. iaces externa clausus arena! Ms. iaces exter- 
nus clausus arena. Virg. Aen. lib. V. u. 871. 

ignota , Palinure y iacebis arcna. 



NOTAE. 375 

V. 184. ffcu nimium confise tui! Quo uersa recurram? 
Ms. recurrat? Virg. Aen. lib. V. u. 870. 

O nimium caelo ct pelago confisc sereno. 
V. i85. Quoque. Prius erat in Coclice Quequc, quod 
correctum fuit in Quoque. 

V. 186. Tu miserere , precor. Ms. Tu misererc quies. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 777. 

Faune , prccor , miscrere. 
V. 189. duras .... procellas. An diras .... procellas? 
V. 193. Passa. In Codice olim legebatur Fossa , et 
nunc legitur Possa. 

V. 1 94. lohannis. In margine rursus est : Iohannes. 

V. 19.5. Sidoniam urbem. In margine ad- 

ditur Sidonia Ciuitas. Virg. de Carthagine ait ^4c72. lib. I. 

u. 681-2 ad urbem 

Sidoniam cet. 
V. 196. augent. Ms. agens. 

V. 197-8 lumina salsos (Ms. salos) 

Effundunt fontes. Lucret lib. I. u. 92,1. 
Et lacrimis salsis humcctant ora genasque. 
Etsi quidam falsis falso lcgant, ut ait Erythraeus in In- 
dice in Virgilium uerbo salsusque sudor. 

V. 199. omnes uix ordine curas. Ms. anas uis , ubi 
prius pro uis erat uix. Ex Virgilio posui omnes , qui 
pluiies iungit omnes cum cwas ; ut Gcorg. lib. 11I. 

u. 1 2,3-4 et omnes 

Impendunt curas It. Acn. lib. V. u. 720. 

Tum uero in curas animus diducitur omnes. 

etlib. VII II. u. 22,4-5 omnes animalia somno 

Laxabant curas. 
Y. 2o3. Euigilanter. Aduerbium addendum Lex. Lat. 
V. 204- amorque. Ms. amor absque copula , quae 
necessaria est etiam ad complendam mensuram uersus. 



876 IN LIBRVM VI. 

V. 2,06. Ergo tot proceres genitor tunc ire iubelat. 
Ms. Ergo tot impesas genitor etc. Virg. Aen. lib. X. u. 2i3. 

Tot lecti proceres ter denis nauibus ibant. 
Si 11011 placet proceres legatur pedites , uel gentes ; ut 

Virg. Aen. lib. VIIII. u. i32-3 tot millia gentes 

Arma ferunt Italae. 

V. 208. amicum. Ms. amicus. 

V. 209. Petrus. I11 margine est haec nota : Petrus 
filius Iohannis ductoris. 

V. 2, 1 1 . Ferre. Ms. Forte. 

V. 212,. reuerende. Ms. rerende. 

V. 214. putent , dicantue. Ms. putem dicam ue. 

V. 216. rumore. Ms. timore. 

V. 2,17. timorem. Ms. morem. 

V. 220. quique. Hanc uocem suppleui , quia uersus 
claudicabat. Fortasse melius erat quisque. 

V. 222. flectuntque. Ms. flettunt. 

V. 225. Quippe dolor. Ms. Quodppee dolor. Virgilius 
nouies incipit uersum ab hac uoce Quippe. Imo Aen. 
lib. XII. u. 422. pariter incipit : 
Quippe dolor. 

V. 229. secumque uolutat. Virg. Aen. lib. I11I. u. 533. 
secumque ita corde uolutat. 

V. 23 1. Recinarius. Ms. ricinarius. 

V. 235. cautus in omni. Ms. cautus omni. Cic. Pro 
Lcge Agraria cap. I. cautus in periculis , et ad Quintum 
Fratrem lib. nl. epist. ulr. cautum esse in scribendo. 

V. 236. Plaustra gemunt onerata uiis , altisque camelis. 
Ms. Plaustra gemunt honorata uiis altis camelis. In 
margine est ( Nota locjutionem propriam camporum. 
Ouid. Ex Ponto lib. I11I. Epigr. VII. u. 9-10. 
Ipse uides onerata ferox ut ducat lazyx 
Per medias Istri plaustra bubulcus aquas. 



NOTAE. 377 

V. 241. agmlna dcnsant. Virg. Acn. lib. VII. u. 794. 

Agmina dcnsantur. 
V. 242. Mittitur etc. In margine adest haec nota : 
Sthcfanidcs mittitur ( ad) faciendam pacem. 
V. 2,43. Stephanides. Ms. Stlicfanidcs. 
V. 2,4.5. Saeuus Ifisdaias , et fidus Cusina functi. Ms. 
functis. In margine legitur Ifidaias et cusina. 
V. 2.5o. arccssere. Ms. arcesccrc. 

V. 2,53-5. Hic poteratrabidas ucrbis mansucsccre tigres , 
Atque fcros , facili mulccns scrmone , leoncs , 
Serpentumque malum dictis arcere uencnum. 
Etiam Virg. iungit simul tigres , leones , et angues 
Georg. lib. il. u. i5i~4. 

At rabidae tigres absunt , et saeua leonum 
Semina : ncc miseros fallunt aconita legentes : 
Nec rapit immensos orbes per humum, neque tanto 
Squamcus in spiram tractu se colligit anguis. 
Pro mansuescere actiuo uide infra u. 4<H- 1 et ut qua- 
drisyllabo uide etiam Virg. Georg. lib. I11I. u. 4-70. 
Ncsciaquc humanis prccibus mansucscere corda. 
V. 2.58. Arle noua. Sic incipit uersum Virg. Aen. 
lib. VII. u. 477. 

V. 264. Cusina fidus agit. Comitantibus omnia carris. 
Ms. Cosma fidus agit comminatis omnia cannis. Confer 
lib. VII. 11. 124. 

V. 268. magistrum. Ms. Magister. 
V. 272. Venit Ifisdaias. Etiam in margine legitur 
Ifisdaias. 

V. 2y3. Aurasii et latos campos implcuit et arua. Ms. 
Arsuris et latos implcuit tarua campos ; et in margine 
a secunda manu adiectum fuit comua. Iti Numidia 
australi situs est mons Aurasius , cuius incolae erant 

48 



378 IN LIBRVM VI. 

Mauri sub principe Tauda, de qno mentio fit in sequen- 
tibus uersibus, ut Procopius ait libro I. De Bello Vand. 
cap. VIII. p. 196. Vide et ibidem lib. il. cap. XII. 
et seq. p. 264. et seqq. , ubi plura narrat de Iabda 
( sic enim illud nomen uertit Maltretus ex Graeco 
lafidac , quod idem sonat ac laudas ) principe Mau- 
rorum qui illic habitabant. Sic graphice describitur 
ibidem nempe cap. XIII. p. 266. Aurasius mons : 
Abest mons ille Carthagine dierum iter fcre XIII. , om- 
nium , qui quidem nobis noti sunt , maximus. Tantum 
enim spatium ambitu colligit , quantum tricluo uir expe- 
ditus percurrat. Atque illum quidem si uelis asccnclcre , 
difficdem in decliui horridumque offendes. Verum , ubi 
superaueris , et ad culmen planum euascris , offeret se 
camporum acquor patentium , scaturiens fontibus , qui 
amnes cfficiunt : tot pomaria ut miraculo sint. Frumen- 
tum ac poma quaecumque ibi proueniunt , tanto altero 
maiora sunt , quam in reliqua Africa. Confer etiam 
eiusdem libri il. cap, XIX. et seq. p. 282. et seqq. et 
cap. XXV. p. 295. , item lib. VI. De Aedificiis cap. VII. 
p. 116. Tomi il. , et Cellar. Geogr. Ant. lib. IV. cap. V. 
p. 186-7. ' ^V 1 * tamen eundem montem Austrasium uo- 
cat , etsi in sua tabula geographica exstet Aurasius. 

V. 277. Iaudas. De eo uide nostram Notam ad lib. 11I. 
u. 3o2. , nec non Procopium locis nuper citatis , et 
De Bello Gothico lib. IV. cap. XVII. p. 614-5. , ubi 
ita ait : Iti Africa omnia Romani praeclare constituta 
habebant. Siquidem lohanni , cui Iustinianus Augustus 
illarum partium magisterium militare detulerat, successus 
contigcrunt maiores fama et audientium fide. Is socio 
Cutzina , uno cx Maurorum principibus , primum ceteros 
acie uicit 'j nec non multo post Antalam et labdam ; 



NOTAE. 379 

qui Mauris Bjzaccnis ac Numidis praeerant 3 ita sibl 
subdidit , ut ipsum tamquam mancipia assectarentur. 
Procopius , ut uides 3 hic uarrat, quocl uariis diuersis- 
que accidit temporibus; nam praepostere Antalae de- 
ditionem refert, de qua nihil reperitur apud Corippum 
nostrum, quia fortasse de ea egit tantum in libro VIII. 
huius Poematis, qui prorsus periit, cum non exstet in 
Codice unico Triuultiano. 

V. 281. Ductor, ut innumeras (innumeris est mendum 
typographicum) fiimauit robore turmas. Ms. Ductor ut 
in numcris firmauit robore turmis. An innumeris firmauit 
robora turmis ? In margine autem legitur haec nota : 
Ductor mouet campum. 

V. 2,82. ut. Ms. ubi. 

V. 2,83. campis Mammcnsibus Austur. Supra lib. il. 
u. 89. et 91. occurrit in Ms. hoc nomen sic Astur, sed 
ibidem u. 209. et 345., ut hic, est Austur. Ibidem ad prio- 
rem ex citatis uersibus confessus sum me nescire, quis 
populus Africae sit Austur. Inueni autem , ubi iaceant 
campi Mammcnses , nempe in confiniis mediterraneis By- 
zacii, ut constat ex Procopio De Aedif. lib. VI. cap. VI. 
T. il. p. 116., ubi haec leguntur: In partibus mediterraneis 
( Byzacii ) ad prouinciae fines , ubi ipsam Mauri barbari 
accolunt , propugnacula (Iustinianus ) illis opposuit uali- 
dissima : quo fit ut Romanum I/nperium incursare am- 
plius nequeant. Cum enim urbes limitaneas Mammam 
( Ma^/t^ ) , Telepten , ct Cululim firmissimis cinxisset 
moenibus, castrumque , quod Aumetera uocant indigenac , 
muniisset, fida illic praesidia collocauit. Libro autem il. 
De Bello Vand. cap. XI. To. I. p. 269. rursus haec 
leguntur : Simul ut ( Salomon ) Mammam ( M^^c to 
yapiov) attigit } ubi quatuor Maurorum duces castra 



38o IN LIBRVM VI. 

posuerunt, uallum duxit. Sunt illic montes excelsi: radi- 
cibus planities adiacet ; in qua barbari , ad pugnam se 
accingentes , sic aciem instituerunt. 
V. a 85. Byzacii. Ms. Bisatii. 
V. 286. iunxerat. Ms. uixerat. 

V. 288. Nuntia pennatis uentos transuerbcrat alis. 
Virg. Aen. lib. T11T. u. 188. famam uocat nuntiam. Apul. 
De Deo Socr. dixit etiam : Aue.s Aera uolitando trans- 
uerberant. 

V. 293. Antalas. Ms. amtalan. 

V. 294. iunxere. Ms. iunsere. 

V. 298. Vincere etc. In margine est Oratio. 

V. 3oo. istis. Ms. /lis. 

V. 3o4- fame. Ms. famem. 

V. 307. Jwt. Ms. ^f. 

V. 3o8. Dejicietque fame. Ms. ^at /ame deficiet. 

V. 3 14« horam. Ms. oram. 

V. 3i5. apta. Ms. acta. 

V. 3 18-9 acerbis 

Mentibus ^ r g« -^en. lib. V. u. 462. 

ift saeuire animis Entellum haud passus acerbis. 

V. 320-I nam pliocbus anlielis 

Altior ibat equis , medio libratus in axe. Ms. in 
axem. V. lib. I. u. 339-40., et Vhg. Georg. lib. I. u. 25o. 
.... ubi primus equis oriens ajflauit anhelis. 
V. 322. Vindicat umbra duas breuiore quo tcmpore plantas. 
Ms. planctas. Conf. Ouid. Metam. lib. 11I. u. 58. 
Fecerat altissimus iam sol exiguas umbras. 
V. 323. igniuomus. Huius uocis unicum est exem- 
plum etiam apud Forcellinum ex Lactantii uel Venantii 
Carmine de Resurrectione Domini. 
V. 324. Incipit. Ms. Incepit. 



NOTAE. 38 1 

V. 32.5. corpnra. Ms. corpore. In margine autem le- 
gitnr : Nota pulcram dcstrictioncm ( descriptionem ) si- 
ticntium. 

V. 332. Acris. Ms. Aicrc. 

V. eoil. tcpidumquc. An tcpidoquc ? 

V. 334. dulccs posuit siticntia fontcs. Ms. duccs etc. 
Hirt. Z>e i?c//o Alcxandr. cap. VIII. et seq. Aqua dulcis ; 
et Cic. Orat. F7. in Vcrrcm. cap. LIII. /o/is aquac dulcis. 

V. 336. @ao more etc. In margine est Comparatio. 

V. 338. /ara sese e pastu rcferunt , riuoque flucnti. 
Ms. /a/n sese e« pasta etc. Virg. Acn. lib. VII. u. 700., 

Cum sese e pastu rcferunt etc. 
et Ecl. VIII. u. 101. desinit pariter . . . riuoque flucnti. 

V. 343. Vndiuagos. Hanc uocem ad calcem Lexici 
sui reiecerat Forcellinus , qui pro eadem citat Euge- 
nium Toletanum , sed in Appcndice sua retulit Furla- 
netus ex Palladii Epigrammate de ortu solis , quod le- 
gitur in Anthologia Burmanni To. il. p. 3o3. nempe : 

Thctyos undiuagae cum prosilit aequore Titan. 
Etiam Ricciolius in Prosodia reformata pro eadem uoce 
retulerat u. 9538. Lucani Phars. lib. I. u. 4 r 4* s ^ c : 

Tlietyos undiuagae lunaribus aestuet horis. 
Sed eam lectionem merito improbant critici , etsi re- 
periatur in uno Ms. Codice Vossiano , quem citat 
Oudendorpius ad eundem locum ; et rectius legunt : 

Thetyos unda uagac etc. 
Corippus autem rursus adhibet eandem uocem infra 
lib. VII. u. 344-1 et T>e Laud. lib. I. u. 110. 
Vndiuagum spectare frctum. 

V. eod. sitiuntquc Ms. sotiuntque. In margine haec 
rcperiuntur : Nota illud Nasonis. Quo plus sunt pute 
(potae Fast. I. u. 2,16.) plus sitiuntur aquae. 



38 2 IN LIBRVM VI. 

V. 344-5. Hic genibus fixis , manibus bibit ille cauatis; 
Pronus aquas alius lambit de flumine lingua. 
In margine haec leguntur : Nota etiam uarios modos 
bibendi. Videntur autem iidem desumpti ex libro Iu- 
dicum cap. VIII. u. 6. Fuit itaque numerus eorum, qui 
manu ad os proiiciente lambuerant aquas, trecenti uiri: 
omnis autem reliqua multitudo flexo poplite biberat. 

V. 346. Ille cadum potans ; pateram tenet alter, cturnam. 
Ms. Ille cadum potens etc. Hor. lib. 11I. ode XV. u. ult. 
Nec poti uetulam faece tenus cadi. 

Virg. Aen. lib. V. u. yy5 pateram tenet. 

Forsan pro potans legendum est portans. 

V. 347-8 ipsas impressat arenas 

Belliger ore , super foedant. 
De Verbo impressat uide supra ad lib. V. u. 372. Poterie 

etiam legere ipsis impressat arenis 

Belliger ora. 
In Codice enim reuera est ora. Etiam uerbum super- 
foedant , si iunctim scribatur , addendum erit Lexicis 
Latinis ; sed disiunctim feci super foedant , ut est in 
Godice ipso. 

V. 352. Saeua. Ms. Seue. 

V. 362. Hic ab utroque cadit: gladii cet. Ms. Haec 
ab utroque cadit. gladiis. 

V. 365. cadebant. Ms. cadebunt. 

V. 36y. infensas. Ms. infessas. 

V. 3 70. Massylas gentes. Bisquinos africus ignes. Ms. 
Massilas gentes bisquinos affricus ingens. Ante bisseni , 
adiicere poteris in Lexicis Linguae Latinie etiam bisqui- 
ni. Hac uoce usus est Ioh. L. De Bonis Epistola XVIII. 
ad Regem Vngariae ut tollatur Schisma u. 39. ubi ait : 
Bisquinis uicibus iam sol uarieque uagatur. 



NOTAE. 383 

Ioh. quoque Aloysius Guidobonus , de quo uide in 
Praef. nostra , u. 29. ait : 

Nec dum bisquinos actas tua uidcrat annos. 

V. 374- Ductoris. Ms. Ductori. 

Y. 3^5. Caecilidcs. Ms. et hic ut lib. III. u. 47. Cecilidcs. 

V. 378. Non minor. In margine est Comparatio. 

Y. 38o. Maurusia. M. maurisia. 

Y. 383. Ilasguas. Etiam in margine legitur Ilasguas. 

Y. 384. Frexes et Naufur. Ms. frixes ct naufur. 
In margine adest tantum . . . xes . . . fur, priores 
enim litterae cum eodem margine fuerunt recisae. 

V. 387. laborantem. Ms. laborentcm. 

Y. 388. Nimirum. Ms. Se uirum. 

Y. 390. Fortla facta uiri. Virg. Aen. lib. I. u. 645. 
incipit : Fortia facta patrum. 

V. 391. Vinci. Infra lib. VII. u. ao. occurrunt 
arua Vincensia. 

Y. 392. mari. Ms. maris. 

Y. 393. praeclia. Ms. prelia. 

Y. 394. Temperat ille suas noctis per opaca latebras. 
Ms. Teperat etc. Virg. Aen. lib. il. u. 725. 

Ferimur per opaca locorum ; 

et lib. VI. u. 633. 

ct pariter gressi per opaca uiarum. 

V. 395. Sollicitaeque celer successit mocnibus urbis. 
Ms. Solliciteque celer successit mcntibus urbis. Sed fere 
omnes diphthougi exulant a nostro Codice. Cic. Or. pro 
lege Agrar. I. cap. VIII. Ciuitas soUicita suspicione. 

V. 396. Hostes pcr medios. Virg. Aen. lib. 11I. u. 283. 

mediosque fugam tenuisse per hostes ; 

et lib. XII. u. 477 medios Iuturna pcr hostcs ; 

et u. 65o medios uolat ecce per hostes. 



384 II* LIBRVM VI. 

V. 397. Non ignota cano. Virg. Aen. lib. il. u. 01.' 
Jlaud ignota loquor. 

V. 399. Perficiens. Ms. Perficere , quod si retinere 
uolueris , adde copulam et sic : Perficere , et. 

V. ^oS.ffinc redit ad socios: magnum petit inde magistrum. 
Ms. Hic retulit ad sotios. magnum petit magistrum. 

V. 4°9' S' 1 dicta feremus. In margine est Oratio. 

V. 4 12 " summo. Ms. summa. 

V. 4 X 4" rar05 i a,7Z uidimus hostes. Ms. raras mm ra- 
puimus ab oste. 

V. 4 J 5. Twra Zocws est , quo. Ms. Z>wm Zocwi est qui. 

V. 4*6. Carcasan. Ms. Carthasan. 

V. 4 r 7* Tarincus. Non plane clarum est hoc nomen 
in Codice , ubi scriptum uidetur potius tarincius. 

V. 4 J ^- nostris. Ms. /iwft. 

V. 43o. Terribilem Asan. Ms. Terribile masan. 

V. 43i« Audacem Tafaran Petrus. Ms. Audacem pe- 
trum tafaran. Sequentes uersus requirunt correctionem, 
quam hic adhibui. 

V. 432. infensis luctantem Iammada telis. Ms. infes- 
sis etc. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 793. 
Cum telis premit infensis. 

V. 434« Verticis alta rotans truncatis timpora neruis. 
Ms. Virtutis alta rotans truncatis timpora uenis. 

V. 435. Altisan Stephanus etc. Ms. Sthefanus altisan 
etc. Ordinem horum nominum immutaui, quia Stcpha- 
nus habet priorem syllabam breuem apud Martialem 
et Aratorem, ut constat ex Prosodia reformata Ricciolii. 

V. 436. Ielidassenque. Ms. lelidas scnque. 

V. 4^7* G-regorius inficit. Ms. grorgius conficit. Feci 
Gregorius , ut est supra lib. Inl. u. 487- •> non Geor- 
gius; nam huius prima passim apud Poetas corripitur, 



NOTAE. 335 

ut uidere est in Prosodia reformata Ricciolii , ubi 
citatur pro eadem syllaba proclucta unicum exemplum 
Baptistae Mautuani , cuius auctoritas non magni est 
faciencla. 

V. 44°* m ^ es > ueloxque. Ms. pules uelosque. 

V. 44 21 * Duro sonat ungula cornu. Virg. Georg. lib. nl. 
u. 88 et solido grauitcr sonat ungula cornu. 

V. 444* Cornipedum fodicns densis calcaribus aimos. 
Virg. Aen. lib. VI. u. 88 1. 

Seu spumantis equi foderet calcaribus armos. 

V. 446. Dirupto. Ms. diructo , ut lib. V. u. 607. 

V. 447* Non alitcr. In margine Comparatio. 

V. eocl. conuoluit. Ms. cum uoluii. 

V. 448. Cum tumidus boreas , Scythica iamliberab aula. 

Virg. Aen. lib. I. u. 144 Ma se iactet in aula 

Acolus. 
Non incongrue post Virgilium noster Poeta uentorum 
domum aulam appellat; est enim aula, Graece avkfy , 
ut scribit Atbenaeus lib. V., 6 dia%vEOfxevo(; totzoq^ lo- 
cus nempe subdialis , ac perflatilis , ab m, idest flo. 

V. 449- Perfurit. Ms. Pcrfuris. 

V. 4^ l ' Vertit arenosas , conturbans aequora , terras. 
M. Vertis arenosas conturbans cquo tcrras. 

V. 4^9* Quatuor etc. In margine aclest notula, cuius 
prior uox recisa fuit , sic (Quatuor) ligantur captiui. 

V. 4^3. Varinnum. Suspicor hunc esse eunclem Mau- 
rum , de quo est mentio supra lib. I11I. u. 964. , ubi 
reperi Varrinnum etiam duplici rr. 

V. 465. Nasamon. Ms. mamasan. 

V. 470. uultuque remisso. Val. Max. lib. VIII. cap. X. 
n. Iil. uultu remisso , ct languida uoce etc. 

V. 473. Massylique. Ms. Massilique. 

49 



386 IN LIBRVM VI. 

V. 47^. Caecilides. Ms. Cecilides ; ut alibi. In mar- 
gine est Oratio. 

V. 47^* Optime iussa. Ms. Octima iuxa. 

V. 4^4- Mansuescit. Exempla huius uerbi actiue sumpti, 
ut supra u. 2,53., rara simt apud Lexicographos Latinos. 

V. 494* humiletque tua uirtute superbos. Ms. humdesquc. 
£x uerbo humilio, quo praeter scriptores ecclesiasticos 
omuis aeui , incipi&ndo a Tertulliano , imo a primo 
saeculo Christiano in quo perfecta fuit antiqua uersio 
Bibliorum Sacrorum , usus est etiam Ammianus Mar- 
cellinus , fecit noster Poeta humilo ob metri gratiam 
tum hoc loci tum libro VII. u. 464. Desumpta est 
autem haec sententia ex Ps. LXXXVIII. u. 11. Tu 
humiliasti , sicut uulneratum , superbum : in brachio uir- 
tutis tuae ( uel , ut iii Psalt. Mediolan. , et in uirtute 
brachii tui ) dispersisti inimicos tuos. 

V. 498- Finierat dictis. In margine male est hic 
Oratio , quae uox potius ponenda erat e regione uer- 
sus 5oo. 

V. 499* l amine toruo. Sic desinit Virg. Aen. lib. 11I. 
u. 677. 

V. 5o6. Subiiciet. Ms. Subicite. 

V. 5o8. Ante tubam. V. lib. IV. u. 490. , idest Ante 
proelium , ut interpretatur P. Pirrho eandem phrasim 
apud Claudian. lib. I. in pr. Cons. Stilich. seu Carm. 
XXI. u. 192. 

Ante tubam nobis audax Germania seruit. 

V. 509. tueri. Ms. tuorum. 

V. 5 10. Nasamon. Ms. Sadamon. 

V. 5 1 1 . Iussio dura premit. Mortem licet ipsa minentur. 
JMs. luxio dura premit. mortem licet ipse mincntur. 

V. 5iy. Byzacii. Ms. Bizacii. 



NOTAE. 387 

V. 5ai. Ipseque qui. Ms. Ipse qui. 

V. 52,4. ualde graui. Tum. Ms. tu. Fortasse tempore 
Corippi ultima aduerbii ualde corripiebatur. 

V. 5a5. ira. Ms. irre. 

V. 53o. Maximianus , nempe Herculeus , cle quo 
uide ad lib. I. u. 480. 

V. 535. Languantan ccdere signis. Ms. laguantan ce- 
dere suis. 

V. 536. An fugisse putas ? Velles hoc , ductor acriue. 
Ms. Aut fugisse putas ? uallas hoc ductor acriue. Pro 
An ex Aut potest legi Haud ; sed tunc omittendum 
csset punctum interrogantis , quod uisitur etiam in 
Codice. Fortasse illud acriue , quod legitur in Codice 
ipso, et immutare non ausus sum, cum nesciam, quid 
pro ea lioce sit reponendum, est ex Graeco dMpififyc 
exquisitus , accuratus , diligens. Sane in Prosodia refor- 
mata auctore I. B. Ricciolio impressa Bononiae anno 
MDCLV. legitur Acriuia , diligentia , uKpifieiai , prima 
communis , secunda et tertia longa. Item Du Cange in 
Glossario mediae ct infimae Latinitatis habet : Acriuiose, 
accurate ex Graeco axpifidc;, citatque Isidorum Pacen- 
scm episcopum saeculi VIII. , qui ea usus est uoce in 
Chronico. 

V. 541. suspendi Maurorum. Ms. subspendi morietur. 

V. 542.. Iussu. Ms. lussit. 



IN LIBRVM VII. 

N O T A E. 

V. 4- ^S btutu. Ms. Optutu. 

V. 6-7. Vinccre quippe grauis melius sapientia gentes, 
Quam uirtus armata potest. 
Ecclesiastes cap. VIIII. u. 18. Melior cst sapientia , quam 
arma bellica. Sap. cap. VI. u. 1. Melior est sapientia , 
quam uires ; et uir prudens , quam fortis. 
V. 8. relegens. Ms. relegans. 

V. 9. Sic praepes hirundo. In margine legitur Com- 
paratio. Iu textu legitur Sic praeceps , sed adclitum est 
in margine al. praepes. Hanc uero uocem requirit ratio 
uersus prae altera; et ter illa usus est Virgilius, cuni 
cle uolucribtis ageret , qui uelociter , ut hirunclines , 
discurrunt per aera : ut Aen. lib. 11I. u. 36i. 

Et uolucrum linguas , et praepctis omina pennae ; 

lib. V. u. 2 54-5 Quem praepes ab Ida 

Sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis. 
et lib. VI. u. 14-5. 

Daedalus , ut fama est , fugiens Minoia regna , 
Pracpctibus pennis ausus se credere caelo. 
V. 10. Inquirens teneras pullis circumuolat escas.. Ms. 
Inquires teneras puluis circouolat etc. Virg. Georg. lib. I. 
u. 377. 

Aut arguta lacus circumuolitauit hirundo. 
V. 12. Itque reditque locis: ramos nunc arboris altae. 
Ms. Idque redit locis etc. V. supra acl lib. Inl. u. 5^4« 
Virg. Acn. lib. VII. u. 108. 

Corpora sub ramis deponunt arboris altae. 
V. i3. proscinditque. Ms. proscindit absque copula. 



IN LIBRVM VIT. NOTAE. 3 89 

V. i5. Et sociis sic ductor ait. I11 margine Oratio. 

V. 16. Carcasan nostris fretus concurrerc tclis. Ms. 
Carsan nostris etc. Virg. Gcorg. lib. I. u. 4^9* ^lesiiilt 
similiter concurrcre tclis. 

V. 20. Vincensibus aruis. Sic est in Codice. An Vi- 
tensibus ? Vita enim est Africae urbs nota , exstans 
olim prope Tripolim, unde nomen sumpsit Victor Vi- 
tensis episcopus, qui Historiam scripsit Vanclalicae Per- 
secutionis sub Hunerico circa annum CCCCLXXXVII. 
Sic corrigerem , nisi supra libro VI. u. 391. legissem 

Vinci populator iniquus. 
Vincum ueJ Viucus est fortasse urbs Africae , quae 
fns;it cliligentiam geographorum: nisi legendum sit hic 
Viccnsibus , et supra Vici. Tuuc erit illucl prouinciae By- 
zacenae oppidum, ut ait Cl. Morcellus Afr. Ckrist. T. I. 
p. 3.S2. , quod Antorunus Vicum Augusti in Jtinerario 
appellat , inter Adrumetum et Aquas Rcgias. Idcm in 
Concilio Cypriani Vicus Cacsaris dicitur , ct ex Colla- 
tione Vicus tantum quandoquc nomiuatum uidctur , quod 
cetcris antiquior essct. 

V. 2,1. fors. Ms. sors. 

V. 2,3. concurret. Ms. concurrcre. 

V. a5. texerit. Ms. exerit. 

V. 27. Perient. De parum usitata hac forma futuri 
uulendus est Forcellinus uerbo Eo in fine, ubi nullutn 
tamen est additum exemplum pro uerbo Pcreo, excepto 
eius composito Disperiet ex Sap. XVI. 29. Poterat autem 
alFerri ex Ecclesiastico cap. XXIII. u. 7. et cap. XLI. 
u. 9 pcrict. Sic etiam in Vulgata plura sunt exempla 
huiusmodi pro aliis uerbis compositis ex co. 

V. 29. Concuticns obscocna fames etc. Ms. Concitiens 
obsccna fames etc. Virg. Aen. lib. 11I. u. 36y. 
Obscocnamque famem etc. 



39O IN LIBRVM VII. 

V. 3o. uenalia tempore certo. Ms. ienalla tempore 
certo. Virg. Georg. lib. I11I. u. 100. desinit pariter : 
tempore certo. 

V. 32. mouetc. Ms. mouere. 

V. 33. Vix ea fatus erat, campos contexerat. Ms. con- 
texeras. Virg. Aen. lib. I. u. 590., lib. il. u. 692,., lib. nl. 
u. 655., lib. VI. u. 190., lib. VIII. u. 52c, et lib. XII. 
u. 65o. incipiunt iisdem uerbis : 
Vix ea fatus erat. 

V. 34. Altus eques , lentusque pedes. Virg. Aen. lib. 
VII. u. 624-5. 

Pars pedes ire parat campis , pars arduus altis 
Puluerulentus equis furit. 

V. 35. fremitusque incessit equorum. Ms. fremitusque 
inccescit etc. An ardescit, ut Virg. Aen. lib. XI. u. 607. 
fremitusque ardescit equorum. 

V. 36. cautus Carcasan montibus altis. Ms. cautis 
carhasan monitus alis. 

V. 37. Antalasque ferox : subito , crepitante tumultu. 
Ms. Atalasque cet. Virg. Aen. lib. VIIH. u. 397. 
subito turbante tumultu. 

V. 40. iunxere. In Ms. tam iunxere , quam uinxere 
legi potest. 

V. 4 1 * densis exercitus armis. Ms. densus exercitus 
cet. V. lib. 11I. u. 238. et loca Virg. similia ad illum 
u. citata. 

V. 43. Massylique. Ms. Massilique. 

V. 46. portusquc intrare Lariscos. Ms. portuque stare 
Larisco uel Laristo. 

V. 47. Iussit. Ms. luxit. 

V. 48. Dispensat. Ms. Dispensant. 

V. 5o. oborta. Ms. aborta. 



NOTAE. 391 

V. 56. quo. Ms. quod. 

V. 60. circumfusos ccrturn cst patuissc. Ms. circum- 
fusas ccrtum cst potuissc. 

V. 62,. infcnsis miseram pctis, improbe, telisf Ms. in- 
fessis etc. Virg. Aen. lib. VIIII. u. 793. 
Cum telis premit infcnsis. 

V. 65. ductorem. Ms. ductore. 

V. 66. sociumque. Ms. sotiumque. 

V. 69. Siluam uclut. In margine Comparatio. 

V. 71. Cum tenuis scintilla etc. Eccli. cap. XI. u. 4 r « 
-4 scintilla una augetur ignis. 

V. 72,. Incipit. Ms. Incepit. 

V. 73. Funeream primum paruamque exire fauillam. 
Ms. Furam primum etc. Prius tamen pro Furam in 
Codice erat uox longior , in cuius medio deletae 
fuerunt ad minus dnae litterae; ideoque fortasse lege- 
batnr Funcram ; ex qua uoce conieci legendum Fune- 
rcam pro funestam uel atram : ut Virg. Acn. lib. V. 
u. 666. 

Rcspiciunt atram in nimbo uolitare fauillam. 
Potes etiam legere Furuam primum etc. , uel Fumum 
primum etc. , ut Terent. Adelph. Act. V. Sc. 11I. u. 6. 
Psaltria fauillae piena et fumi. 

V. 76. accendere feruor. Ms. acuere furore. 

V. 78. trahuntur. Ms. trahantur. 

V. 81. cruento. Ms. cruenti. 

V. 86. .Saxa , faces , gladios ( quotquot furor arma 
miuistrat). Ms. Sa.ra faces gladios quicquid furor. ira 
ministrat. Poterat sic relinqui hic uersus absque ulla 
correctione \ sed eam suppeditauit mihi Virg. Aen. 
lib. I. u. 1S4. 

lamque faces ct saxa uolant, furor arma ministrat. 



392 IN LIBRVM VII. 

V. 88. Morte clucis merita. M. meriti. Virg. Aen. lib. 

I11I. u 696 merita nec morte peribat ; 

et lib. XI. u. 849. 

Morte luet merita. 

V. 91. Exacuunt dubias mediis feruoribus iras. Ms. 
Exacuunt dubias feruoribus iras. Virg. Georg. lib. 11I. 

u. i54 nam mediis feruoribus acrior instat. 

Ex hoc loco adciui mediis , ut uersum sanarem Co- 
rippi , cum is in eius librorum lectione apprime uersatum 
se prodat; ut recte obseruauit Fogginius, praeter alios, 
in Praefatione ad Opera iam edita illius p. VIII. 

V. 96. Quisnam etc. In margine Oratio. 

V. 97. Exagitat. Ms. Exagitur. 

V. 98. Tarasis. Ms. tarsesis ; sed lib. Inl. u. 553. 
et 1101., et lib. V. u. 5a5. est Tarasis. 

V. 106. Morte. Ms. Marte. 

V. 112. comitesque. Ms. cominusque. 

V. 11 3. aggere. Ms. agere. 

V. 114. Constitit. Ms. Constituit. 

V. 11 5. Ferum me etc. In margine Oratio. 

V. 116. ciuilibus armis : ut Lucr. lib. 11I. u. 70. 
- Sanguine ciuili rem confiant. 

V. 117. est ensum. Sic est in Codice. Fortasse ensum 
est per syncopen pro cnsium ; nisi mauis legere ex- 
tensum pro est ensum. 

V. 118. mortis. Ms. martis. 

Y. 12,1. Nostiis. Ms. noster. 

V. 12,2. Cusina. Ms. Cosina. 

V. 12,3. F05, ignaua manus, nostris discedite castris. 
Sic ait Caesar ad milites suos seditiosos apud Lucan. 

Phars. lib. V. u. 357-8 discedite castris : 

Tradite nostra uiris ignaui signa Quirites. 



NOTAE. 398 

V. 124. Vadite. Caesar eodem uerbo utitur apud 
Lucau. lib. cit. u. 3a5. in suis obiurgandis militibus. 

V. eod. commotis Cusina cannis. Ms. commotis cosina 
( sic ) cannis. Vide supra ad lib. VI. u. 2,64. 

V. 125. adsit. Ms. assit. 

V. 126. Bczinaque. Ms. Vezinaquc; sed supra lib. VI. 
u. 279. est Bezina. 

V. 127. Vix ea fatus erat, densis. Ms. densi. V. su- 
pra ad u. 33. 

V. 134. Atque monens etc. In margine Oratio. 

V. i35. restingucre mente furores. Ms. restringcre etc. 
Scio apud anonymum auctorem Panegyrici ad Constan- 
tinum cap. VI. 11. 1. esse : Iratos incensosque ad ulci- 
scendum animos restringere. Attamen fortasse mendosa 
est ea lectio ; cum Cicero habeat De Finibus lib. I. 
cap. XIII. Restinguere omnium cupiditatum ardorem , 
Orat. pro Rabirio cap. VI. Restinguere odium, et Orat. 
pro Sext. cap. XXI. Animos hominum sensusque morte 
restingui ; item De Orat. lib. I. cap. XI. Eorum mentes, 
qui audiunt , aut inflammare dicendo , aut infiammatas 
restinguere , et Dc Diuinatione lib. I. cap. XXX. Illa 
ctiam tenia parte animi , in qua irarum existit ardor , 
sedata atque restincta. 

V. i36. discedit. Ms. desccdit. 

V. i3y. furuisse. Vnicum est fortasse exemplum prae- 
teriti modi infinitiui huius uerbi , de cuius praeterito 
etiam indicatiui modi dubitant Grammatici , num re- 
uera exstiterit. Cellarius enim in Latinitatis probatae 
et exercitae Libro Memoriali affirmat sine praeterito esse 
Furo ; et Forcellinus in suo Lexico refert praeteritum 
eius esse paene incertum. 

V. 141« Recinarius. Ms. ricinarius. 

5o 



394 IN li^rvm vir. 

V. i49« Nec minus , ut Caesar etc. In margme est 
Comparatio. Non autem est tantum comparatio , quam 
allusio ad celebrem seditionem ortam in castris Cae- 
saris , quam illico sedauit una tantum uoce usus in 
alloquendis militibus ; uidelicet , Quiritcs , eos appel- 
lans , non amplius Commilitones , ut solebat. Vide hac 
de re Sneton. De C. Caesare cap. LXX., Tacit. Annal. 
lib. I. cap. XXXXII., et Lamprid. De Alexandro Seuero 
cap. LII. et seqq. Sic etiam habet Lucan. Pliars. lib. V. 
u. 35^. et seq. supra cit. ad u. 12,3. 

V. i52,. Paucos etc. In margine Oratio. 

V. 161. Fit gentes terror , quando cwn milite laetus. 
Ms. He gentes terror sed acon milite letus. 

V. 164. stridentia. Ms. stridente. 

V. 166. et Campis posuit sua castra Catonis. Fortasse 
hi Campi Catonis erant prope Vticam , nisi potius a 
Catone maiore , qui quaestor fuit in Africa , nomen 
sortiti sint. De iis autem Campis nullam mentionem 
inueni apud Cellarium aliosque geographos. Lucan. 
lib. VIII. u. 119. desinit pariter . . . et castra Catonis. 

V. 168. omne. Ms. omnem. 

V. 179. sumpserat. Ms. sumpserit. 

V. 180. agmina. Ms. aghmine. 

V. 181. aggere. Ms. agere. 

V. i85. Massyla. Ms. massilla. 

V. 187. occurrere iussit. Ms. iuxit. Virg. Aen. lib. XII. 
a. 854. desinit iisdem uerbis. 

V. 189. His iunicas etc. In margine : Nota insenia 
quae dabantur militibus. 

V. 191. cetra. Ms. sceptra. Pro cetra , poteram ]e- 
gere scuta, sed secutus sum Virgil. Aen. lib. VII. u. 73a. 
Laeuas cetra tegit , 



NOTAE. 395 

ubi , ut iam adnotaui ad lib. il. u. i53. , Seruius Ce- 
tram ait esse Scutum loreum, quo utuntur Afri ct Hispani. 

V. 194. Missilibus. Ms. Massilibus. 

V. 196. dictis affatur amicis. Sic desinunt apud Virg. 
Aen. lib. VIII. u. 126., et lib. X. u. 466. V. infra ad u. 43 1. 

V. 197. Romani comites etc. In margine Oratio. 

V. 202. Massylaeque. Ms. Massileque. 

V. 2o3. laetus. Prius erat leto, unde factum est letus. 

V. 204« Non sic etc. In margine est Comparatio. 

V. 209. Vt fremitus pressit , dextraque silcntia iussit. 
De Laudibus lustini lib. I. u. 123. 

Ora premens digito , dextraquc silentia fecit. 
Lucan. Pharsal. lib. I. u. 298. desinit pariter : 

dextraque silentia iussit. 

Item Iudith. cap. XIII. u. 16. iussit fieri silentium. Vide 
supra ad lib. Inl. u. 399. 

V. 211. Suspiciunt. Ms. Suscipiunt. 

V. 21 3. Nec. Ms. Hec. In margine etiam est Com- 
paratio. 

V. 224. receptis. Ms. reettis. 

V. 225. non tristia mittere bella. Corippum uidetur 
hoc loci usum esse uerbo mittcre pro committere , ut 
lib. I. u. 487. V. et ad lib. il. u. 268. 

V. 227. margine. Ms. magine. 

V. 234. Nec minus et Nasamon diuersa in parte rebellis. 
Ms. Nec minus et massamon cet. Virg. Aen. lib. VIIII. 

u. 69 1 diuersa in parte furcnti ; 

et lib. XI. u. 2o3. 

Nec minus et miseri diuersa in parte Zatini. 

V. 235. Consilium infandi faciens pro tcmpore belli. 
Ms. Consilium nephandi etc. Virg. Aen. lib. VII. u. 583. 

Ilicet infandum cuncti contra omina bellum ; 
et lib. XII. u. 804 infandum accendere bellum. 



396 IN LIBRVM VII. 

V. 2,36. agmlna. Ms. agmine. 

V. 2.39. Extrema iam morte. Virg. Aen. lib, il. u. 447., 
et lib. XI. u. 847. incipiunt : 

Extrema iam in moite. 
Hinc fortasse erit adiicienda etiam in uersu Corippi 
particula in ante morte. 

V. 242. Carcasan , sic orsus , ait. Ms. Cartasan etc. 
In margine est Oratio. 

V. 245. Dum solidae uires membrorum robore constant. 
Virg. Acn. lib. il. u. 639. 

solidaeque suo stant robore uires. 

V. 246. lymphiger. Vox addenda Lexicis Latinis; ut 
iam monui ad lib. 11I. u. 145. 

V. 247- uiris. Ms. uiros. 

V. 2,48. Nasamone. Ms. nassamone. 

V. 260. fossas. Ms. fossa. 

V. 266. Cusina. Ms. Cosina. 

V. 270. dum dicitur esse magister. Oblique hic am- 
bitionis accusatur Cusina , eoque nomine in inuidiam 
uocatur , quod uana nempe magistri ambitione ductus 
malit pro Romanis quam pro Mauris seu patria mili- 
tare. Magister militum uel militiae tempore potissimum 
Iustiniani erat supremus dux exercitus in aliqua ex- 
peditione , ut pluries fuit Belisarius , et nunc Iohan- 
nes noster in Africana expeditione contra Mauros re- 
belles , quam hoc Poemate cecinit Corippus. 

V. 280. nostras uires. Haec surgit. Ms. nostra uires 
hec surget. 

V. 281. Placidam per membra quietem. Ms. placida 
etc. Virg. Aen. lib. I. u. 695. desinit pariter : 
...... placidam per membra quietem. 

Sic et alibi dicit quietem placidam. In margine autem 






NOTAE. 397 

adest sequens nota: [ Vidc~\ sonidum petrarce : 
Or che 7 cielo la terra e 'l uento tace. 
V. 286-7. Cum uigil insomncm,flagrans iam martc, lohannes 
Ducebat noctcm. . . . Virg. Aen. lib. VIIII. 11. 166-7. 

noctcm custodia ducit 

Jnsomnem. 
V. 289. Quem iuxta sapiens Recinarius horrida bella. 
Ms. Quem iusta sapiens ricinarius etc. Virg. Aen. lib. VI. 
u. 86., et lib. VII. u. \\. desinunt pariter : 

hoirida bella. 

V. 290. Pectore pensabat placido. Virg. Acn. lib. I. 
u. 5a5. 

Maximus Ilioneus placido sic pectore coepit. 
V. 291. uarios relegebat in ordine casus. Ms. uarias 
etc. Postrema tamen uox in Codice est dubia , ita ut 
nescias , utrum legas casus uel causas. Reuera uarias 
requireret causas; sed praetuli uarios casus, quia sen- 
sus uidetur id requirere , et Virgilius Aen. lib. I. 
u. 208. habet : 

Per uarios casus etc. 
V. 293. fabula. Vide ad lib. 11I. u. 57. 
V. 294. O quotics abiere pares; Dominumque potentcm. 
Ms. O quoties habiere pares. Nescio quid uoluerit hic 
innuere auctor. Fortasse non aclhuc sanus hic est uersus. 
A.n legendum : O quantas fudere preces ? Ps. XXIII. 
u. 8. Dominus fortis etpotens, Dominus potens in proelio; 
et Ps. LXXXVIII. u. 9. potens es , Domine. 
V. 296. fundit. An fudit ? 
V. 297. preccs. Ms. preceps. 

V. 3oj-2 et inania poscunt 

Numina Virg- Aen. lib. I. u. 670. 

et supplex tua numina posco. 



898 IN LIBRVM VII. 

V. 3o4- HL Ms. Hic. 

V. 3o5. Igniferique colunt, quae Mazax numina Mards. 
Ms. Hignifero colunt quae mazax numine martis. For- 
tasse postrema uersus uerba erunt hoc ordine legencla : 
Martis quae numina Mazax. 

V. 3o6. atque deum belli putat esse potentem. Ms. atque 
domini belli putat esse petentem. Etiam Virg. uocat Mar- 
tem belli potentem. Aen. lib. XI. u. 7-8. 

V. 307. gentes. Ms. gentis. 

V. 3o8. Tenarium dixere louem, cui sanguine multo. 
In margine adest haec nota : Hic ponitur modus barbari 
sacrifitii. De Ioue Tenario, ut hic uocatur, nihil inueni 
hucusque. 

V. 3 10. Pro, scelus. Sic incipit Virg. Aen. lib. V. u. 793. 

V. eod. Gemitus. Ms. geminis. 

V. 3i3. Numen. Ms. Nomen. 

V. 3 16. surdumque. Ms. surdum absque copula. 

V. 324. distensis habuit tentoria uelis. Exemplum pro 
participio distensus protulit Furlanettus in Appendice 
ad Lexicon Forcellini. Ex hoc autem loco alterum 
habes huiusmodi exemplum. In margine legitur haec 
nota: Hic ponitur modus Christianorum. Supple ex nota 
superiori sacrificii. Virg. Aen. lib. I. u. 47^* desinit 
pariter tentoria uelis. 

V. 3 2 5. Visus. Ms. Visa. 

V. 327. peplis. Ms. pbeplis. Iuxta Durandum lib. I. 
Rationarii diuinorum Ofjiciorum cap. 11I. n. 35. uelum 
in ecclesia triplex suspendebatur : primum, quod sacra 
operiret ; secundum , quod sacrarium a clero diuide- 
ret } tertium , quod clerum a populo secerneret. 

V. 328. More patrum. Virg. Georg. lib. Iil. u. 177. 
incipit iisdem uocibus. 



NOTAff. 399 

V. 335-6 ct tensis aethera palmis 

Suspiciunt. Ms. Suscipiunt. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 196. 

Suspiciens caelum , tcnditque ad sidcra dextram. 

V. 33y. genibusque. Ms. gentibusque. 

V. 343. caelum et terram uirtutibus implens. Pro mi- 
raculis est frequens haec uox uirtus in sacris Bibliis , 
ut adnotauit Forcellinus. Hinc Mazzolenus auctor Hymni 
in Breuiario Jmbrosiano recepti pro festo S. Philippi 
Nerii cecinit : 

Impleuit hic uirtutibus 
Terras , et astra ciuibus. 
V. et lib. I. u. 143. 

"V. 344. Vndiuagumque. V. ad lib. VI. u. 343. 

V. 345. populi pallentis. Virg. Aen. lib. I11I. u. 26, 
Pallentcs umbras Erebi ; 

et u. 242.-3 animas ille euocat Orco 

Pallentes. 

V. 346. Imperium tu solus habes; tibi summa potestas. 

Iudas Epist. u. 2 5. Soli Deo saluatori nostro 

gloria et magnificentia , imperium et potestas. 

V. 347« Et Laus, et regnum, magnaeque potentia (Ms. 
potentie) dextrae. Lib. I. Paralip. cap. XXVIIII. u. 11. 
Tua est , Domine , magnificcntia et potentia et gloria 
atque uictoria, ct tibi laus: cuncta enim, quae in caclo 
sunt et in terra , tua sunt : tuum, Domine, regnum etc. 

V. 348. Respice iam tandem Romanos etc. Vt oratio 
Moysis Exod. cap. XXXIII. u. i3. Respice populum 
tuum , gentem hanc. 

V. 35o. Frange. Ms. france. 

V. 35 1. dum conteris hostes. Isa. cap. I. u. 28. con- 
teret scelestos et peccatores simul. 



400 IN LIBRVM VII. 

V. 354- Haec memorans, terras oculorum fonte rigabat. 
Ms. Nec memorans etc. Virg. Aen. lib. V. u. 641. et 
743. 1 item lib. X. u. 680. iucipiunt : 

Haec memorans ; et lib. VI. u. 699. 

Slc memorans , largo fletu simul ora rigabat. 

V. 357. humectis iuxta Recinarius , orans. Ms. hu- 
mettatis iuxta ritinarius ora. In margine autem est 
Ricinarius. 

V. 363. fudere. Ms. fundere. 

V. 364. onerans. Ms. honorans. 

V. 365. Obtulit. Ms. Optulit. 

V. 368. acceptabile. Vox frequens in Sacris Bibliis 
Latinis tum Italae ueteris tum Vulgatae Versionis \ ut 
in Epist. I. Petri cap. il. u. 5. hostias acceptabiles Dco. 

V. 369. Sanctificans mundansque simul genus omne 
Latinum. In margine legitur Nota quod sacerdos dedit 
Renedictionem populo. Ambrosius Calepinus in suo 
Dictionario uerbo Sanctifico , ubi recenset eius deri- 
uata , subiungit : quae apud Ecclesiasticos scriptores 
nusquam non occurrunt, classicis tamen linguae Latinae 
auctoribus parum reccpta. Bis participium sanctificans 
occurrit in Vulgata editione Sacrorum Bibliorum , 
nempe Ezech. cap. XX. u. ia. et Rom. cap. XV. u. 16. 
At uerbum sanctificare centies illis in libris usurpatur, 
ueluti Hebr. cap. XIII. u. 12.: ut sanctificaret per suum 
sanguinem populum. Reliqua pars citati uersus Corippi 
desumpta uidetur ex Epist. ad Titum cap. il. u. 14. 
Vt nos redimeret ab omni iniquitate , et mundaret sibi 
populum acceptabilem. 

V. 3^0. Magister ducibus , Fortis Putzintule. Ms. 
Adiungens ducibus fortis putzintele. De hoc nomine uide 
ad lib. Inl. u. 478. 



NOTAE. 40 1 

V. 371. Cum numerls etc. In margine legitur: (Nota) 
quod hic datur ordo proelii. Vide supra ad lib. VI. 
u. 187. 

V. 372,. Geisirich. Ms. geisirith ; de quo uide ad 
lib. il. u. 188. 

V. 374. At tu, Gontractis , iuuenum modo ductus in armis. 
In Codice non adeo clara est prior littera uocis Gon- 
tractis ; reliqua uero , quae ibidem sequuntur , sic se 
habent : iuuenum modos induitis armis. Fateor tamen 
non plane sanatum fuisse a me hunc uersum. 
V. 375. gentis signa. Ms. gentes et signa. 
V. 377. Fronimuth. Ms. Fronimicth ; de quo uide 
supra ad lib. I11I. u. 52,5. 

V. 38o. properabant. Ms. properabat. 
V. 38 1. clipeatis agmina campis. Aliquo modo imi- 
tatus est auctor Virg. Aen. lib. VII. u. 793-4. 

clipeataque totis 

Agmina densantur campis. 

V. 382,-3 . hastasque reductis 

Mittcre tentantes uibrant in bella lacertis. 
Ms. astasquc etc. Virg. Aen. lib. XI. u. 6o5-6. 

hastasque reductis 

Protendunt longe dextris , et spicula uibrant. 
V. 384. Zaboas etc. In margine : (Nota) pulcrum 
principium proelii. * * 

V. 385-6 subtexens lancea caelum 

Densa uolat. Ms. Dcnse ualat. Lucan. Phars. lib. 

VII. u. 4^9 ferro subtcxitur aether. 

Virg. Aen. lib. 11I. u. 492, caelum subtexere fumo ; 

lib. VII. u. 673 densa inter tela feruntur ; 

lib. XII. u. 408-9 et spicula castris 

Densa cadunt mediis ; 

5i 



402 IN LIBRVM VII. 

et u. 92,3-4« • • * • • • • Volat atri turbinis instar 

Exitium dirum hasta ferens. 
Quinquies dixit ipse Maro hastam uolantem, et bic infra 

u. 494~5' occurrit : . . . lancea circum 

Densa uolat. 
V. 389. Primus init martem cet. In margine legitur: 
(Nota} quod Iohannes primo init bellum , et quot inter- 
fecit , et primo Sasfum. Virg. Aen. lib. VII. u. 647. 
incipit pariter : 

Primus init bellum. 
V. 390. Hastam. Ms. Asta. 

"V. 392,-3 reuolutus equo, fluuiumque cruoris 

Dat specus etc. . . . Virg. Acn. lib. XI. ll. 67 1. 
Suffosso rcuolutus equo . . . } et lib. VIIII. u. 700. 

reddit specus atri uulneris undam. 

V. 394-5. quem cuspide longa 

Aduersum post terga ferit, qua spina sedentis etc. 
Virg. Aen. lib. XII. u. 386. 

longa nitentem cuspide ; 

et u. 5io-i Hunc uenientem cuspide longa , 

Hunc mucrone ferit . . . . ; item lib. X. u. 382-3. 

Intorto figit telo , discrimina costis 

Per medium qua spina dedit ; lib. XI. u. 691-3. 

. A Buten aduersum cuspide figit ; 

Loricam galeamque inter , qua colla sedentis 
Lucent. 
V. 397. haerentem recipit dum fcruidus hastam. Ms. 
erentem recepit dum feruidus astam. Virg. Aen. lib. XII. 

u. 293. at feruidus aduolat hasta. 

V. 398. uiuens. Ms. dolens. 

V. 399. Myrmidonis. Ms. Mirmidonis. 

V. 4°3. illum perculit hasta. Ms. eum proculit asta. 



NOTAE. 40 3 

V. 4o5-6 Mucrone Sumasci 

Colla secat tcrcti. M. fileti. Virg. Aen. lib. VII. u. 665. 
Et tereti pugnant mucrone etc. 

V. 4 9- et uasta gcmuerunt arua ruina. Virg. Aen. 
lib. 11I. u. 4 ! 4 et uasta conuulsa ruina. 

V. 4 12 " transuersam compulit hastam. Ms. transuersa 
compulit asta. 

V. 4 r 6. Emicat alta pctens. Virg. ^era. lib. VIIII. u. 564. 
Sustulit alta petens etc. 

V. 4 X 7* Ocius. Ms. Ocitius. 

V. 4 ! 9' necat - Ms. negat. 

V. 4 2 3. Compulsit. Sic in Ms. pro Compulit, absque 
exemplo in Lexicis ; attamen adnotauerat Forceliinus 
in Pello Pulsi pro Pepuli rarum esse nec imitandum, 
et adiecit exemplum unicum Ammiani Marcellini, apud 
quem legitur lib. XXX. cap. V. al. 21. sub fin. Quae 
eum insilicntem pulserat consueto. Si alicui autem non 
placet Compulsit , faciat Compulsat. 

V. 42,5. uolat. Ms. ualat. 

V. 429. Cusina. Ms. Cosma. 

V. 43i. dictis iuuenes affatur amicis. Ms. ductis etc. 
Vide exempla allata ex Virgilio ad u. 196. huius libri, 
quibus adde ex Aen. lib. I. u. 66y. 

Ergo his aligerum dictis affatur Amorem. 
et lib. VIIII. u. 652 dictis affatur lulum. 

V. 432. Romani etc. In margine est Oratio. 

V. 4^3* animos, uiresque secundas. Ms. uiresque fidem. 
Virg. Aen. lib. il. u. 617. desinit pariter : 

animos uiresque secundas. 

V. 4^4- Languantan. Ms. Languatan. 

V. 4^9* quanta. Ms. quanti. 

V. 44 21 * u ' r ^ ^s. u * n5 « 



404 IN LIBRVM VII. 

V. 446. Nasamonum. Ms. mamasonum. 

V. 447* hastasque. Ms. astasque. 

V. 44^* miscentur. Ms. miscetur. 

V. 449* ^ clamor caelo , iubilis simul etc. Ms. /<i 
clamor celo yubilis semel etc. 

V. 4^0. subtexitur aer. Vide supra ad u. 385. 

V. 4^ 1-2 neruoque uolatile ferrum 

Spargitur Virg. Aen. lib. VIII. u. 694-5. 

telisque uolatile ferrum 

Sparg^tur. 
Etiam ibid. lib. I11I. u. 71. occurrit .... uolatile ferrum. 
Vide supra ad lib. V. u. 576. 

V. 453. arua. An arma ? 

V. 6^1. Latinos. Ms. latinis. 

V. 463. Hac. Ms. Hoc. 

V. 464. humilatque. Vide supra lib. VI. u. 494. 

V. 4^5. fidissimus. Ms. fidissimis. 

V. 47 *• Deiicite. Ms. Deiecite. 

V. 47 a * ^ iC ait > e ** Septem uersus incipit Virgilius 
iisdem uerbis. 

V. 475. Geisirich. Ms. geisirth. V. ad lib. il. u. 188. 

V. 477' et m ollia colla retorquent. Virg. Aen. lib. XI. 
u. 62,3. desinit et mollia colla rcflcctunt. 

V. 479* -Putzintulus. Ms. Putezinteulus. 

V. 480. ^rcte uolat. Sic diuisim est in Codice nostro 
tum hic tum infra u. 643. , ut apud Virgilium rectius 
scribendum esse putat Forcellinus. 

V. 486. Transadigit. Ms. Transadicit. 

V. 49 2 ' hastas. Ms. astas. 

V. 49^* loricam. Ms. luricam. 

V. 497* *^ c socios hortatur. etc. In margine est Oratio. 

V. 5oi. Languantan gcntes propriis aptabo. Ms. Lau- 
guatan gentes propriis attabo. 



NOTAE. 40 5 

V. 5o6. Hic socius Dcciis etc. Tres Uoc nomine ciues 
Romani , pater, filius, et nepos, omnes consules, pro 
patria se deuouerunt, et telis hostium certaeque morti 
obtulerunt : P. Decius Mus pater bello Latino ; P. 
Decius filius Etrusco ; nepos eo , quod cum Pyrrho 
gestum fuit. De prioribus duobus uide Liu. Hist. lib. 
VII. cap. VIIII. , et lib. X. cap. XXVIII. , de omnibus 
Cicer. Tuscul. Quacst. lib. I. cap. XXXVII., et De Fin. 
lib. il. cap. XVIIII. 

V. 5oy. morte. Ms. marte. 

V. 5o8. manens memorabile caclo. Ms. manet memo- 
rabile cclum. Virg. bis habet memorabile , nempe Aeii. 
lib. il. u. 583., et lib. Inl. u. 94., et utroque in loco 
in sexta sede , cui subiuugit nomen , quamuis alii in 
posteriori loco legant numen. 

V. 509. Dum fera bella legent aeuo ueniente minores. 
In margine haec additur glossa quia qui pro patria 
moriuntur pcrpetualitcr uiucre dicuntur. Nic. Erythraeus 
ad u. 822,. lib. VI. Aen., ubi legitur: utcumque ferent 
ea fata minores , adnotauit in margine nepotes ; et in 
Indice Virgiliano ad eandem uocem adiecit : Minores 9 
sermo est pocticus , quo accipiendi sunt omnes , quos 
Posteriores Iurisprudentes appcllant etc. Lucr. lib. V. 

u. 11 97 quas lacrimas peperere minoribus nostris? 

Guidobonus quoque cit. ad lib. V. u. 3yo. hunc hahet 
uersum 129. 

Atque uelit nostros scmpcr mcminisse minores. 

V. 5i3. Condensos ueluti fundunt caua nubila. Ms. 
ncbula, et comparatio in margine. Virg. Aen. lib. VIIII. 

u. 671 et Coelo caua nubila rumpit. 

In margine autem est Comparatio. 

V. 5i5-6 uiridis nec pampinus uuas 

Vindicat ipse suas , arbor. Ms. albor. 



406 in librvm vii. 

Virg. Georg. lib. I. u. 448. 

Heu male tum mites defendet pampinus uuas ! 
V. 517. Defendit teneros foliorum etc» Ms. Defundit 
teneros filiorum etc^ 

V. 5^2. Massylo. Ms. massilo. 

V. 523. Succedit pilata manus etc. Virg. Aen. lib. 
XII. u. 12 1-2. 

Procedit legio Ausonidum , pilataque plenis 
Agmina se fundunt portis. 
V. 5^5. calent : nullum est sine sanguine Mauro. Ms. 
cadent nullum est sinc sanguinc mauri. 

V. 526. Dolor cxcitat iras. Virg. Aen. lib. il. u. 594. 
desinit eisdem uerbis. 

V. 52,9. feros. Ms. ferens. 

V. 53 1-2 sed carmine paucos 

E multis signabo meo etc. Ms. JEt multis etc. 
Virg. Aen. lib. nl. u. ^>'] r J-^' [ 
Pauca e multis etc. 
Expediam dictis. 
V. 534> obstare 3 lohannes. Ms. ostare lohannis. 
V. 536. Ceu messor etc. In margine est Comparatio. 
V. 538. comprcssat. Hoc uerbum omisit Forcellinus, 
quamuis ex Tertulliano recepit eius participium com- 
pressatus. Attamen Gesnerus in Nouo Linguae et Eru- 
ditionis Latinae Thesauro To. I. col. 1092. admise- 
rat Compresso , atque Tertulliani ipsius adu. Gnosticos 
lib. 11I. textum adduxerat : erat super illos in mala , 
et compressati sunt ualde. 

V. 545. sed nil conterritus , ille. In margine legitur 
Nota ictum. 

V. 547-8 loquelam 

Rumpere. 









NOTAE. 407 

Adiiciendum erit hoc exemplum aliquando in Lexicis 
Latinis post Rumpcre uocem. 

V. 549- Deiicit Esputerdan, Tamatoniumque: lugurtham. 
Ms. Dciecit esputerdan tamatoniumque iugurtam. Virg. 
Aen. lib. XI. 11. 642,. incipit : 
Deiicit Henninium. 
V. 55 1. neruos. Ms. neruo. 

V. 553. Voluitur in terram sonipes etc. Ms. Voluitur 
in tergum sonipes etc, quod retinendum erat. Virg. Aen. 
lib. XI. u. 640. 

Voluitur ille excussus humi ; et u. 888-9. 

Pars in praecipites fossas , urgente ruina , 
Voluitur. 
V. 556. dominum deturbat arenae. Virg. Aen. lib. X. 
u. 554-5. 

Tum caput orantis nequicquam , et multa parantis 
Diccre , dcturbat terrae. 
V. 558. Venit in obnixum etc. Virg. Georg. lib. 11I. u. 222. 

Versaque in. obnixot urQontur comua etc. 
V. 56 1. Hastam. Ms. Astam. 
V. 565. ferit. Ms. fudit. 
V. 566. Cernisati. Ms. Ccrnis ait. 

V. 568. Colla metit, saeuumque secat per timpora Cutin. 
Ms. Colla mouet seuumque secat per timpa Cutin. Stat. 
Theb. lib. VIII. u. 223. in.cipit : 
Colla metit. 
V. 569. Camalum. Ms. camulum. Puto eundem esse 
qui supra lib. I11I. u. 632. dicitur Camalus. Vide etiam 
lib. V. u. 732. 

V. 570. Captiuumque. Ms. Catiuumque. 
V. 571. Tradidit. Ms. Tvar.it. 

V. 572. torquens hastde laccrto. Ms. torquens astile etc. 
Virg. Aen. lib. VIIII. u. 4 02 " iisdem desinit uerbis. 



40 8 IN LIBRVM VII. 

V. 574» Scd postquam etc. In margine legitur: petit 
ueniam. 

V. 5^6. Euantis digno. Ms. euantis digna. Fortasse 
erit scribendum Euanthis ex Graeco 'EvavOtfc, hoc est 
Florens , uel aliter Euanti ex Euantus nomen duorum 
Sanctorum Martyrum , ut in Act. Sanctor. lan. T. I. 
p. 21.5 et Apr. T. il. p. 80? De hoc patre Iohannis 
nihil reperi apud Historicos. 

V. 579. feras. Ms. ferax. 

V. 58a. Meque tuis, uictor, serua post bella triumphis. 
Ms. Meque tuis uictos serua post bella triumphos. 

V. 584. uelox tamen illigat etc. In margine haec 
adest nota : Parcitur uita ( sic ) et ligatur. 

V. 586. Mitis in immitem Recinarius etc. Ms. Mitis 
in nimitem ricinarius etc. In margine autem legitur : 
( Nota ) ictum quem fecit retinarius. 

V. 58y. hastam. Ms. astam. 

V. 589. Magnanimus. Ms. Magnanimi. 

V. 59 t. Dpin.dc pcclc * * * uotlldct quem cuspide uictor. 
Ms. Deinde petit. ualida quae cuspide uictor. Patet omis- 
sum fuisse in hoc uersu nomen Mauri cuiusdam occisi 
a Recinario ; etsi nulla appareat lacuna. 

V. 592. Deiicit. Ms. Deiecit; ut paulo supra u. 549» 

V. 595. mollemque. Ms. molemque. 

V. 596. uetant , uoluitque. Ms. metu, uoluntque. For- 
tasse adhuc medica indiget manu hic uersus. 

V. 6o5. insternit. Ms. sternit. 

V. 607. conto. Ms. coto. 

V. 610. Celsus equo fidens. Virg. Aen. lib. X. u. 18. 
Austur equo fidens. 

V. 611. Hunc. Ms. Huc. 

V. 612. hastam. Ms. astam. 



NOTAE. 409 

V. 618. fisus. Ms. fixus. 

V. 622,. Dorotis. Ms. dorozis , sed supra lib. I11I. 
u. 972., et lib. V. u. 65o. est Dorotis Latinus. In fine 
uersus est mancus. 

V. 623. Execuit. Cetera huius uersus desunt in Co- 
dice ipso , ubi iucipiunt frequentes lacunae. 

V. 626. Pcrmixtusque suis. Cetera huius quoque uer- 
sus desiderantur. 

V. 627. Carcasan. Ms. Cartasan. 

V. 629. Venientem uidit. Et hic in Codice non ap- 
paret postrema uox huius uersus. 

V. 63 o. Iohanncs. Ms. lohannis. 

V. 632. aducrsumquc pctit per uulncra pcctus. Postre- 
ma haec uox deest Ln Codice , eamque accersiui ex 
Virg. Aen. lib. XII. u. 980. 

Hoc dicens , ferrum aduerso sub pectore condit. 

V. 635. Extcmplo. Ms. Extimplo, quod fortasse usi- 
tatum fuit apud antiquos. In margine Codicis haec le- 
guntur: Nota quod mortuo Cartasan (sic) sui rccedunt. 

V. 636. Marmaridac. Ms. Marmaridcm. 

V. 641. Signa, ducesque simul, numeri , fortcsquc tribuni. 
"Vide supra lib. VI. u. i3j. huic fere similem uersum. 

V. 642. Et lactus. Ms. Et latus. 

V. 645. infensas. Ms. infcssas. 

V. 646. gentilia. Nota , uocem gcntilis apud scrip- 
tores sacros non solum idem esse ac Idolorum cultor , 
sed etiam indicare quodcnnque ad Idololatriam spectans: 
ut Machab. lib. il. cap. I11I. u. ic. Ad gcntilem ritum 
contribules suos transfcrre cocpit. 

V. 648. Ifuracumquc. Ms. Ifura cumquc. Feci Ifur- 
cacum , ut est supra u. 40°- hi hoc eodem uersu 
adest lacuna in Codice ad penultimam sedem uersus. 

52 



410 IN LIBRVM VII. NOTAE. 

V. 65o. Ey. Huius, et eorum, qui sequuntur, trium 
uersuum descriptae fuerunt in nostro Coclice tantum 
priores aliquot litterae, quas exscribere uolui, ut om- 
nia , quae in unico huius Poematis Ms. reperiuntur , 
cum lectoribus communicarem. 

V. 654- Ibi feruidus instat. In Coclice legitur tantum: 
ibi fcruidus in -, ideoque deest postremus pes uersus , 
quem suppleui ex Virgilio Aen. lib. VIIII. u. 35o., et 
lib. X. u. 788. , qui desinunt pariter : 

feruidus instat. 

V. 655. Ceu ucnator , aues uisco qui fallit et arte. 
Virg. Gcorg. lib. I. u. 139. 

Tum laqueis captare feras , et fallere uisco. 

V. 656. Sanguinis cx ornni fluitantes arbore riui. Ce- 
tera desiderantur tum huius fortasse libri tum totius 
libri VIII. , in quo , ut innuit auctor libro I. u. 7. , 
triumphum Iohannis magnum cecinit. Imo fortasse VII. 
hoc libro uel VIII. pax erat celebranda cum Antala , 
Maurorum duce , de qua haec scripsit Procopius De 
Bello Gothico lib. I11I. cap. XVII. p. 614. et seq. : 
quod Iohannes Antalam ct labdam ( de quo uide ad 
lib. 11I. u. 322,. , et lib. VI. u. 2,77. ), qui Mauris By- 
zaccnis ac Numidis praeerant, ita sibi subdidit, ut ipsum 
tamquam mancipia asscctarcntur. Quo fiebat, ut id tem- 
poris fruerentur otio Romani in Africa praeteritis bellis 
et seditionibus adhuc late desolata. 






INDEX 



ALIQVOT VERBORVM, ET OMNIVM NOMINVM PROPRIORVM, 

QVAE IN POEMATE CORIPPI 

DE BELLIS LIBYCIS OCCVRRVNT. 



Libros Romanl, et uulgares numeri indicant uersus ; P. autem hisce 
praemissum denotat illos Praefationis. Quae non inuenies in Poe- 
mate , reperies in Notis. 



A 

absns , pro ausus , V. 584. 
Abydenus pontus , I. 172. 
Abylae Tnigensis , V. 278. 
acceptabile munus , VII. 368. 
acerba furens , IV. 989. io85. 
aceruum , V. 206. 
Acbillem, P. 7. 11., IV. 802. 
Achilles, I. 178. , IV. 5 14. 
Achilli, I. 190. 
acriue , VI. 536. 
Adon, IV. 514. 
adpropians , V. 370., V. appro- 

pia. 
Adrastus, V. 3o8. 
Adriacis , I. 209. 
Aegeum , I. 208. 
Aegides, IV. 610. 
Aeneadas, I. 8. 
Aeneae , I. 194. 
Aeneas , I. 181. 203. 
Aeneia , I. 177. 
Aeoliis , II. 256. 
aequiperans , IV. 5 1 3. 
aere cauo , I. 5 1 3. 
— recuruo, I 424., ut Lucan. 

lib. I. u. 43 1 . 
Afer, V. 172. 275. 
Afri, II. 33 1. 



Africa, I. 27. 47. i38., II. i38., 

III. i3. 59. 63. 70. i25. 269. 

283. 342. 454., IV. 82. 86. 

102. 243. 894., y. 56. 187. 

2 4 5., VI. 3i. 
Afris , III. 278., IV. 259. 

— gentibus , II. 290. 

— matribus , V. 88. 

Afros, I. 3i. 143., II. 412., 
III. 17. 281., IV. 232. 282 ., 
VI. 356. 

Afun , Maurum, VII. 6o3. 

Agaluinnus, mons Afr. , II. 69. 

Alacanza, Maurus , VII. 543. 

Alanos, II. 383. 

Alantas , Mauri , VII. 5^3. 

Albis populos , V. 33. 

album , pro aluuin, IV. 1073. 

Alcides , IV. 949. 

Alecto , IV. 327. 

algas nigras , V. 7^8. 

alipedes, equos, 1. 5i6., IV. 866. 

— meritos , II. 282. 
alipedis, equi, IV. 307., VII. 

6i3. ' 
alipedum, equorum, VII. 478. 
alta, I. i65 ut Pctrarcha Ecl. 

1. u. 45. 
alterna , abl. aduerbii more , IV. 

700. 



4 I 2 INDEX 

alternae terrae confinia, T. 216. 
Altifatan, Maurutn , VII. 419. 
Altilimas Syrticus , Muurus , 

VII. 541. 
Altisan , Maurum, VI. 435. 
Altiserae , Mauri , IV. 931. 
Amanti , Mauri , VII. 485. 
Amantius , Latinus , II. 189., 

IV. 3i5., V. 598. 
amicos quos fingit, IV. 36i.^ 



ut Petr. Ecl. VI. u. 93. , quos 
fingis amicos. 
Attimon, V. 190. 

— certior , VI. 534. 

— corniger, II. no., V. 147. 
556., VII. a5 a . 304. 

— fallax , V. 179. 

— fatidicus , VI. SiS. 
Ammonii Gurzil , IV. 669. 
Ammonis dictis , VI. 519. 

— templa , III. 8 1 . 
Anacutasur, pop. Afr. , II. 75. 
Ancuin , Maurwn, VII. 410. 
Anesti , Mauri, VII. 419. 
animam purpuream , IV. 958., 

V. 63 7 . 
A ntaeus V. 210. 
Antala, princ. Maurorum Byza- 

cenae prouinciae , III. 67. 

109. 459. 
Antalae , ut supra , III. 7 3., 

IV. 886 8 9 5. 
Antalan, ut supra, IV. 36o. 383. 
Antalas , Ut supra , I. 469. , 

II. 3i., IV. 3o. 619. 653. 

660. 868. 899. 1014. , VI. 

286. 293., VII. 37, 
ante tubam, IV. 490., VI. 5o8. 

— uolat, V. 277. , VII. 480. 643. 
Antifan , Muurum , IV. 972. 
Antonia Castra, lccus Africae , 

I. 461. 
Anzatal , Maurum , VII. 624. 
Aor, Maurus , II. 5o. 
apex imperialis , I. 101. i23. 
■ — Iustinianus, VI. 145. 



Apollinis, III. 84. 

appropia, VI. ioo.j V. adpro- 

pians. 
aquilas uictrices, I. 519. Lucan. 

1. 33 9 . 
Arcan , Maurum , IV. 9^7. 
arcitenens, I. 458., V. 522. 
ardua tcla , IV. 492. 

— uela , II. 277. 
Argiui belli, I 184. 
Ariaritb , GotthoLatinus , IV. 

929., V. 535. 543. 649. 670. 
Ariobindi, clucis Latini, IV. 83. 
Arinenia caede, IV. 426. 
Armenii tui merces , IV. 367. 
Armenio, IV. 36 1. 
Armenios eases , IV. 241. 
Armenius , IV. 2 36. 
armiger, V. 289.650., VII. 620. 
armigeri, V. 534. 670. , VII. 42^. 

— gen., VII. 63 1. 
armigeris , IV. 924., V. 586. 
armigerum , IV. 978. 
armipotens, IV. 565. 587., V. 

S12., VII. 534. 
armis densis, III. 2 38., IV. 48., 

VII. 41. 

Arsacis, Armeno-Latinus, IV . 8 9 8 . 
Artabanum , Armeno-Latinwn } 

IV. 3 7 3. 
Artemiuin, Latinwn , IV. 902. 
arte noua , VI. 258. 
■ — solita, VI. 295. 
arundine pinnata, IV. 972. 
arundo tenuis , V. 577. 
Arzen, Latinus , IV. 989. 
Arzugis tellus, in Afr., II. 148. 
Asan, Maurum , VI. 43o. 
Ascaniuin , I. 201. 
Asperat undas, I. 232. , utLucan. 

VIII. 195. 

asserui, IV. 348. 
assit pro adsit, VII. ia5. 
asta , IV. 723. 

asta, IV. 481. 487. 541. 705. 
758. 954. 979. 984., VII. 403. 






VERBOR. ET NOMIN. 



nstac, I. q3. 442. 

astam, IV. 774. 783. 846. 849. 

890. 895., VII. 390. 397. 

56i. 587. 612. 
astas,II. 278. 444., VII. 382. 

447. 492. 
astile , VII. 872. 
astilibus , IV. 701. 709. 
astis, II. 214 , IV. 466. 562. 

696. 
Astrices, pop. Afr. , II. 7 5. , 

V. 391. 454. 
Astricum , ut supra, V. 404. 

43 1. 464. 
Athanasius, praef. Africae , IV. 

232. 

Athiman , Maurus , IV. 934. 
audaces iuuabit fortuna, I. 56i-a. 
audentes fors prima iuuat , V. 

711. 
audenti fortuna salutem praesti- 

tit, IV. 2o3. 
Audilimanis , Mauri, VII. 55 1. 
Aurasii, montis Afr. , VI. 273. 
Aurasitana manus, II. 149- 
aurora roscida, I. 242. , VI. 82. 
Ausis, montibus Afr. , II. 58. 
Auspur, Maurutn, VI. 437. 
Austur, pop Afr. , II. 89. 91. 

209. 3 4 5., IV. 816., VI. 283. 
Autenti , loci Afr. , cultor. III. 

319. 
Autiliten , Maurus , II. 58. , 

IV. 643., VII. 255. 
Autiseran , Maurus , VII. 417. 
Autufyden, Mauruni, VII. 420. 

B 

Bacchi numine, V. 3o6. 
Barcaei , pop. Afr., II. 123. 
— sanguiuis , IV. 5o6. 
Barsippa, Maurus, IV. 978. 981. 
Belisurius, I. 367. 387., III. 

19. 3 1 3 . 
bella fera, II. 377. 



4i3 

bella horrida, V. 189. , VII. 289. 

— tristia, II. 268., III. 27., 
V. 5 7 5., VI. 11., VII. aa 5. 

belliger , VI. 348. 417. 
Bellona, VI. 519. 
benedixit Patrem , VII. 366. 
Bezina , Maurus , VI. 279. , 

VII. 126. 
bisquinos , VI. 370. 
bissenis horis, VI. 93. 
Bitipten, Mauro-Latino filio Ifis- 

daiae , IV. 5^6. 
bonis mala mista, VI. 25. 
breuiata dies , IV. 23 1. 
Bruten , Maurus^ IV. 63 1. 8o3. 

839. ,V. 127. 142., VII. 384. 
Bulmitzis, Latinus , V. 649., 

VII. 607. 
Bulmizis, Maurus, IV. 987. 
Burcanta, Maurujn, VI. 428. 
Byzacii, V. 49. 

— arua , V. 182. 

— campos, V. 168., VI. 517. 

— fines , V. 25 1. 280. 
— 1 iter , I. 461. 

— littora , 1. 35o. 

— partem , VI. 280. 

C 

Cacus, III. i58. 

Caecilides , tribunus Latinus pa- 

tria Afer, III. 47., VI. 3 7 5. 
caelicolum, I. 454. 
Caesar, VII. 149. 
Caggun, Maurum, VII. 418. 
Calamena, Maurum , VII. 407. 
Camalum , Maurum, VII. 569. 
Camalus , at supra , IV. 632. , 

V. 7 3 2 . 
Cambri , Mauri , IV. 9 7 6. 
Cambrius , Maurus , IV. 9 77 . 
Campis Catonis, in Afr., VIL 

166. 
cana grauitate , IV. 23 7 . 
Canapi, Mauri , VII. 421. 



4 i4 

canis uiuidus , IV. 386. 
canunt, pro celebrant, III. 12. 
Caput Vadorum , portus Afr. , 

I. 369. 
Carcasan , Maurorum dux , IV. 

639., V. 104. 143. bis. 175. 

i85. 217. 226. 55 1 . 563., 

VI. 295. 416. 5o5. 5i3.5i7., 

VII. 16. 36. 242. 627. 
Carosus , Latinus , VI. 436. 
Carthagine, I. 438. 
Carthaginis, IV. io55.,V. 169. 

— altae, V. 2 25. 
Carthago, P. 35., III. 3o8., 

VII. 5o3. 
-— felix, V. 58. 174. 

— Iustiniana felix, V. 58-9. 
Castra Antonia, locus in Afr. , 

I. 461. 
Catilina, IV. 212. 
Catone magno , V. 340. 
Catonis Campis , in Afr. , VII. 

166. 
Catubar , Maurus , IV. 643. 
Caucana, portus Siciliae, I. 229. 
Caucasio cubili , V. 71 5. 
Caunes , pop. Afr. , II. 66. 
cauo aere, I. 5i3. 
cautela, I. 568. 
Cebar, locus Africae , IV. 41. 
Cecilides , V. Caecilides. 
Celianus , pop, Afr., II. 75. 
Ceraus , Maurus, V. 732. 
Cernisati , Mauri, VII. 566. 
cetra, scutum, II. i53. 
Ceucrum, Maurum, IV. 971- 
Charonta, IV. 325. 
Charybdis , I. 218. 
Christe , VII. 335. 
Christi libamina, V. io3. 
Christicolae populi, VII. 322. 
Christo, VI. 476., VII. 21 5. 367. 
Christus , IV. 588. 686. 
ciuile pondus , III. 2 5i., IV. 

195. 
ciuilis amor , II. 242. 



INDEX 



ciuilis belli , IV. i35. 
ciuilibus armis , VII. 116. 
clipeatis campis , VII. 38 1. 
colla metuntur, IV. 7^3. 
composta pace, V. 436. 
compressat, VII. 538. 
compta fercula , II. 287. 

— manus, V. ^47. 
comptas alas, I. 546. 

— cohortes , V. 482. 
compulsit , VII. 423. 
comtas, V. comptas. 
comti acie , V. 5oi. 
comtus nomine , V. 519. 
conclausum , I. 55 1. 
concolor, V. 93, ut Petr. EcL 

7. u. 19. 
concurrentem , IV. 961. 
conflat metallum , IV. 1 146. 
conserit hastiSj IV. 864., V. 509. 

— pilo, VII. 421. 
conserta , IV. 761. 
contentam hastam , IV. 774. 
conterritat, II. 54. 88. 249., 

III. 129. , IV. 1040. , V. 222. 
conterritus , IV. 793. 
contremuere tonantem, IV. 800. 
conuectant horrea , VI. 238. 
Conunian, Maurum , IV. 940. 
cornipedem, equum , I. 545., 

IV. 1141., VII. 545. 599. 
624. 

cornipedum, equorum, II. 89., 

V. 36o. 

Crescentem, Latinum, IV. 844. 
Creusam , I. 201. 
cruda Maurica, pellis , II. 137. 
Cullan, Maurus, IV. 791. 
Cullen, Mnuruni, IV. 961. 
cultros , adhibitos in bello , IV. 

1008. 
cnrrere cursns, V. 21. 
Cusiaa , Maurorwn princeps Ro- 

manis fidelis , III. 408. , IV. 

5io. 1095., V. 268. 468. 

5i 7 ., VI. 245. 264., VII. 



VERBOR. ET NOMIN. 



41 5 



122. 124.. 266. 371. 42.9. 
439. 458. 465. 475. 
Cutin, Maurum, VII. 568. 

D 

Danaum , V. 3o5. 
Daras, urbs Moesopotamiae , I. 77. 
Deciis , VII. 5o6. 
Delia, I. 459. 
Deinoleum, I. 180. 
densis arniis , III. 238., IV. 48. 
1091. 1148. , VII. 41. 

— aselis, IV. 6i5. 

— calcaribns , VI. 444. 

— hastis , IV. 696. 

— herbis , V. 352. 

— inissilibus, IV. 1098., VII. 
45 1. 

— signis, VII. 127. 

singultibus , IV. 287. 

— tegminibus , IV. 55^. 

— telis, IV. 142. 745. 829., 
VI. 276. 

destina nutantis terrae , III. 43. 
destringit oliuam , III. 256. 
deuia ( per), II. 477.5 III. 4 2 3., 

IV. 6oa. 921. 1149., V. 10., 

VI. 36o., VII. 5 7 i.,ut Petr. 

Ecl. I. u. 7. 
deuia siluae , III. 218. 
deuiat hastam , IV. 774. 
dextra erecta mutaque imperat 

silentia , IV. 399. 

— silentia inssit , VII. 209. 
Dextruni , Maurum, VI. 430. 
dies breuiata , IV. 23i. 
Digdiga, loeus in Africa, II. 119. 
digitisque silentia linguis impo- 

suere suis , IV. 338-9. 
Diomedis equos, P. 8. 
distendit oliua nemus, I. 534. 
diuinis plantis, I. 1 55. 

— sngittis , III. 344. 
Dorotis , Latinus , IV. 972. , 

V. 65o. , VII. 622. 
duellum , III. 3o5. 



E 



Eilimare, Mauro , IV. 718. 
Enerdi , Mauri , VII. 621. 
Enipten , Maurum , VII. 606. 
ense roseo , IV. 1093. 

— rotat, IV. 930. 1098. 

— rotauit caput , VII. 421. 
ensiferum, VI. 429. 
ensipotens, IV. 925., VI. 420. 
ensum, pro ensium , VII. 117. 
eques altus , VII. 34. 

equis anhelis , V. 2 2-3., VI. 

320-1 . 

equos anhelos, I. 339-40. 
Erancun, Maurum , VII. 6o5. 
Esputerdan, Maurum , VII. 549. 
Euantis; patris lohannis , VII. 

5 7 6. 
euigilanter , VI. 2o3. 
extimplo , VII. 635. 

F 

fabula, III. 5 7 ., VII. 293. 
facellis , III. 369. 
Fastita, Latinus , VII. 624. 
fatis iniquis, IV. 897., V. 5o5. 
felix Carthago , V. 58. 174. 
Felix Iohannes, Latinus duod , 

V. 520, V. Iohanfies Felix. 
ferro pennato, IV. 140. 
ferrum uolatile, V. 576., VII. 

45 1. 
Fiscula, Latinus, IV. 992. 
fixsus , V. 737. 
Flacci , Mauri, VII. 56 r. 
flammabat titan olympum, V. 

4 8 7; 
flammiger axis , IV. 1169. 
flammiuomis equis , I. 338. , 

VII. 228. 

— procellis , V. 2 7 3. 
flumine purpureo , V. 343. 
fors prima audentes iuuat , V. 

711. 



4 I 6 INDEX 

Fortis, Latinus, VII. 608. 
fortuna irata piis saepe seruat 
nocentes, III. ao3. 

— salutem praestitit audenti , 
IV. 203.4. 

— timidos premet, cautosque 
iuuabit, audacesque, I. 56i-2. 

fouit equos, VI. 7. 

fragula , fortasse mendum pro 

tragula , II. 134. 181. 
Francos , II. 383. 
Frecten, Maurum, IV. 992. 



Geminam Petram , loc. in Afr. , 

II. 14S. 
geminasque manus, VI. 85. 
gemmiferis bullis, IV. 496. 
— oliuis, III. 3 2 5. 
genetrix , II. 81. 
gentili carmine , I. 4^2. 
gentilia corpora , VII. 646. 
Gentius magister, militiae La- 

tinus , III. 41. , IV. 473. 

io83. 
genus farris , VII. 248. 



Frexes, pop. Afr., II. 43. 184., — omne , V. 35i., VI. 340 
III. 187., VI. 384., VII. 648. 342, VII. 282. 353. 



Fronimuth , Vandalo-Latinus 
IV. 525. 1090., V. 5i8., VII. 
3 77 . 

fronte inscripta , V. 8 3. 

Fugen, Maurwn, IV. 928. 

furciferi, VI. 5o 1 . Pet. Ecl. VI. 2 1 . 

furentes, part. act. , latratus , 
IV. 35o. 

furiale , II. 32. 

furuisse , VII. i3 7 . 



— — ' Astricum, V. 43 o. 

— — ferarum ,11. 11. 
Latinum, V. 614., VII. 

36 9 . 

— — Marmai-idum , VII. 169. 

— orbis , IV. 1040. 

— Vandalicum , III. 16. 
Germano , filio fratris Iustiniani, 

III. 3 17. 
Getas, II. 383. 
glauca oliua , I. 534» 
glauca arundine , V. 47 5. 
glaucam oliuam, III. 256. 
Gontractis , Latinus , VII. 3 7 4. 
Gorgone , I. 45 7 . 
Grachi, Mauri , VII. 56 7 . 
grauitate cana , IV. a3 7 . 
Gallica , loc. Afr. fortasse idem Gregorius , Latinus , IV. 48 7 ., 



Gadabis maligna, locus Afr., II. 

n 7 . 
Gadaias siccas , loc. Afr. , V. 285. 
Gaetula, IV. io 7 5. 



ac seq. , V. 486. 
Gallida mons , Africae , II. 77. 
Gamasdrun (Maurum). IV. 861. 
Gantal, Maurus , IV. 642. 
Garafin, Maurum, IV. 910. 
Garamantidos^, V. 198. 
Gardius , Maurus , IV. 779- 
gaudia ( per) , V. 67. 
Geilamir , Vandalus rex urt ty- 

rannus in Africa , I. 3 81., 

III. 17. 
Geisirich^, Vandalo-Latinus , II. 

188., IV. 489.970., V.5aa., 

VII. 3 7 a. 47&- 



VI. 43 7 . 
Guarizila , Antalae frater , IV. 

366. 
Guarsana, Maurwn, VII. 266. 
Guarsutiae , Mauri , IV. 7 58. 
Guenfan , Antalae pater , III. 

66. io 7 . 
Guenfeia proles , Antalas, III. 

77- 
Guenfeius heros , idem qui su- 

pra , I 468. 
— hostis, idem qui supra, IV. 

65a., VI. 296. 522. 
Guentan, Maurus, IV. 642. 



VERBOR. ET NOMIN. 



Guntarich , Vandalus rex uel 
tyrannus in Afr., III. 428., 
IV. 222. 240. 369. 426. 

Gurubi montana , loc. in Afr. , 
II. 56. 

Gurzil , Iuppiter apud Mauros , 
II. 109. 405., IV. 683. bis. 
n39.,V. 116., VII. 304.619. 

— Anunonii, IV. 669. 

H 



955. 

472. 
324. 



III. 393. 



i85. 



harena, IV. 
harenae , I. 
harenas , I. 

V. 202. 
harenis ,1. 92. 
Hectora, P. 8. 
Hectorea hasta , I. 
Hoctoreum cadauer , I. 179. 
Herculeis lacertis, III. i58., V. 

210. 
— uiribus , VI. 378. 
Hennogenes , Latinus rebellis , 

IV. i63. 
Hildimer , al. Hildirix uel Hil- 

derix Vandalus rex in Afr., 

III. 198. 219. 
Himerius, Latinus , IV. 8. 
Hisbulun , Latinus , IV. 960. 
Hisdreasen, Maurus , IV. 634. 

846. 853. 85 7 . 
horrida bella, V. 189. 
horrificos ignes , IV. 1039. 
horrificus clamor , VII. 93. 
horrisono stridore , I. i63. 
humilat, VII. 464. 
humilet, VI. 494. 
Hyrcanos agros , V. 713. 



Iabdas , V. Iaudas. 

Ialdas , Maurus, IV. 634. 843. 

937. 
lammada, Maurum, VI. 43a. 



417 

Iaudae , principis Maurorum Nu- 

midiae , VII. 126. 
Iaudas , idem qui supra , III. 

302., VI. 277. 
Ibero telo, IV. 488. 
Ielidassen, Maurum, VI. 436. 
Ieraa, Marmaridum rex , et sa- 

cerdos Gurzil, II. 109., IV. 

597. 667. ioi3. 1 1 38. ii63. 
Ierna fero, ut supra, IV. 63 1. 
Iernae , ut supra , IV. 11 55. 
Ifisdaias , Mauro-Latinus , IV. 

545. 1104. , VI. 245. 272., 

VII. 125. 3 7 5. 
Ifnaten , Maurum, VII. 394. 
Ifnrac , pop. Afr., II. 11 3. 
Ifuraces , ut supra, IV. 641. 
Ifuracum , ut supra , IV. 641.., 

VII. 490. 648. 
igniferi Martis , VII. 3o5. 
igniferis curribus, V. 48 & 
igniuagis procellis , VI. 371. 
igniuagos equos, Phoebi, IV. 24. 
igniuomus africus, VI. 323, 
Ilasan , Maurus , IV. 844. 
Ilasguas , pop. Afr., I. 478., 

II. 87. 96. 107. 210. 345., 

IV. 374., V. 108. 190. 238. 

437. 454. 462. 469. 604., 

VII. 58o. 647. 
Imaclas , pop. Afr., II. 75. 
Imastan , Maurum , VII. 480. 
immisto cerebro, VII. 484. 
imperiale nomen, V. 75. 
imperialis apex , I. 10 1. 123 , 

Petr. Ecl. 11I. u. 29. incipit: 

Imperiosus apex. 
implesse, II. 238. 
impressant , V. 372. 
impressat, V. 347. 
imprimit hostis, II. 226. 
inceptat, I. 537. 
incomta signa , V. 504. 
indagine , V. 41. 643. 
indecus, I. 92. , ut De Bonis Ms. 

A. 275. p. ia5. u. 220. 

53 



4i 8 



INDEX 



indiserta uox, II. 167. 
indubius, II. 416. 
infera, loca, II. 5 7. 
inficit , pro conficit , VI. 437. 
innumerosa manus , V. 663. 
inops mentis, III. 293., V. 188. 
i — panis , V. 383. 
inremeabile iter, IV. 144. 
insaturus , III. 369. 
inscripta fronte , V. 83. 
insolite, II. 432. 
inuia (in), II. 472. 
inuia rupta , III. 239. 
Iohannem , magistrum militiae in 

Africa , heroemque poematis , 

P 3., I. 3o3., IV. 5 9 6. 653. 

770., V. 5 7 . 377., VI. 34. 
Iohannes , qui supra , P. i5., 

I. 5a. 66. ao3. 2.34. 371. 

462. 469., II. 342., IV. 266. 

37^. 565. 66i„ 7 85. 8a5. 

925. io36. 1093., V. 440. 

5i2., VI. 79. 333., VII 48. 

118. 206. 286. 325. 338. 

389. 435. 457. 534. 557. 

63o. 642. 

— Latinus , IV. 990. 

— Felix, dux Latinus fortasse 
idem ac Ioh. senior , V. 520. 

— Primus , Latinus dux a Pro- 
copio uocatus Sisinnioli filius, 

IV. 35. 106. i5o. 168-9. 

— senior , fortasse idem ac Ioh. 
Fcl., IV. 5 16. 

— Stephanides , Latinus , VI. 
243. 

Iohannis , magistri militiae in 
Afr. et herois poematis , I. 
109. 261., IV. 233. 1042., 

V. i83. 281. 394. 597. 618. 
65o., VI. 225., VII. 242. 
261. 

— Felicis, VI. 194. 

— Primi, IV. 14. io3. 382. 
Iouem , V. 659. 

— Taenarium, VII. 3o8. 



Ioui , III. 84. 
Iouis, IV. 388. 
— duri , V. 148. 
irremeabile , V. inremeabile. 
Irti, Mauri, VII. 483. 
Isaguas , Maurus , IV. 862. , 

VI. 383. 

Iten , Maurum , IV. 991. 
iter inremeabile, IV. 144. 
itque reditque , II. 3 1 1 . , IV. 

524., VII. 12. 
iubar tardum , IV. 2 55. 
iugales nigros , equos , V. 455. 

ut Virg. VII. u. 280 , gemi- 

nosque iugales. 
Iugurtham, Maurum, VII. 549. 
Iuli, I. 194. 198. 
Iuppiter , I. 45 1., V. i5o. 
Iustiniana Carthago felix, V. 59. 
— polis , Hadrumetum , IV. 64. 

Iustiniane, I. i5. 24., IV. 686. 
Iustinianus apex , VI. 145. 
Iutungun , Maurus , IV. 642. 

961. 
iuuenibus armis , I. 379. 

L 

Labbas , Maurus , VII. 572. 
labyrintheis latebris , IV. 606. 
laetificum lyaeum , V'. ii. 
Laltin , Latinus , IV. 963. 
Lamaldan, Maurum , VI. 426. 
Languanta cohors , Maurorum , 

IV. 48. 
Languantan , pop. Afr., I. 144. 

467., III. 164., IV. 85. 629. 

79-. 8i5., V. 166., VI. 535., 

VII. 434. 474. 5oi. 
laniferi gregis , III. 164. 
Lanzi, Mauri , IV. 952. 
Laomedontiadas , IV. 950. 
Largum , Latinum , IV. 843. 
Laribus urbs , Numidiae , VI. 

143. 



YERBOR. £T NOMIN. 



Lariscos portus , Africae , VII. 

46. 
Latiaris eques, V. 5 10. 

— miles , VII. 57. 
Latias cateruns , VII. 2 53. 

— cohortes, V. 344., VII. 17. 
— • manus , VII. 264. 

— phalangas , I. 78. 

— uires , VI. 108. 
Latii princeps, I. 482. 
Latina arma , VII. 446. 
Latina grauitate , I. 504. 

— matre, VII. 271. 
Latinae acies , V. 574. 

— gentes , VII. 200, 
Latinas acies , V. 64. 

— gentes , VI. 504. 

Latini, IV. 216., V. Soi., VI. 
i3i. 

nominis , IV. 102. 

— i pedites , comites , ducesque, 

V. 266. 
Latinis, V. 384. 449. 538., VI. 

4i3., VII. 143. i85. 443. 
— 1 castris, VI. 492. 

— classibus , I. 372. 

— populis, VII. 358. 364. 

— rebus , V. 347. 

— telis , V. 517. 

— uiris, VI. 239. 
Latino populo , VII. 254. 
Latinos, V. 434. 621., VII. 43. 

— ciues , VII. 462. 

— populos , VII. 5i. 
Latinum genus, V, 614., VII. 

36 9 . 
Latinus exercitus, III. 9. 
latrant linguae , II. 27. 
latratus, pro sermones, IV. 35 1. 
Laumasan, Maurus , IV. 754. 
laureus furor , P. 20. 
letiferis telis , V. 639. 
letifero cantu , V. 545. 

— mucrone , VII. 536. 
Leucada , in casu recto , III. 

294. 



419 

libamina Christi , V. io3. 
Liberatus , Latinus , IV. 541., 

V. 422. 

Libyae, II. 40. 85., III. 44. 
68. 275. 323., V. 256. 549., 

VI. io5., VII. 198. 355. 

— dat. , I. 9. 

— sitientis , III. 3^3. 
Libyam, I. 124. 141. 248. 294., 

III. 29. 266. 418., IV. 234., 

VII. 61. 23 7 . 
Libycas aquas, I. 383. 

— clades , I. 3. 

— oras, I. 367. 

— ruinas , I. 412., III. 107., 

IV. 247. 

— urbes , III. 117., V. 222. 
Libycis ciuibus , III. 362. 

finibus , II. 34. 

— ' oris , I. 38 1 . 

Libycos agros, II. 197., VI. 5o2. 
— - fines , V. 38. 

— populos, VI. 5 18. 
Libycum axem, III. 397. 
Libyen , VI. 210. 
Licurdan , Maurum, VII. 607. 
littera , P. 5. 10. 

longis ab oris , II. 74. 
luctificum titarta , V. 457. 
luctus non sonuit in urbe^ III. 
356. 

— ubique sonat , I. 42. 
lucutus pro locutus , P. 25., 

II. 336., III. 12. 53. 
lues martis amica , III. 389. 
lymphata uates , V. 1 55. 
lymphiger amnis, VII. 246. 
lymphigeros tractus^ III. 14$. 

M 

Macares , pop. Afr^ II. 62. 
Maccus , fortasse mendum pro 

Maurus , I. 467. 
machina belli aries , II. 100. 

— mundi , I. 291. 



420 



INDEX 



Macubius mons , Africae , II. 72. Martianus , ut supra, IV. 5o5 
Macumiana manus , Maurorum, martis amica lues , III. 389. 



II. 166. 210. 
Macurasenis, Mauri, IV. 955. 
Madden, Maurum, IV. 926. 
Maggite , Maurum, IV. 974. 
mala mista bonis , VI. 25. 
Malcum , Latinum, IV. 901. 
malis omnia mista , II. 328. 
Mammensibus campis , prou. 

Byzac, VI. a83. 
Mamonis, Mauri , VII. 482. 
mandare ductorem in oras , I. 

5o. 



labores , II 318-9. 

— numina , VII. 3o5. 

— opus , I. 45i., IV. 120., 
VI. 3o. 

— plantaria, II. 38. 
Marturius, Latinus,lV. 66. 73. 

201. 5o3. 
Marzin , Maurum, VI. 426. 
Masguen, Mauri, IV. 954. 
Massyla acies , IV. 137. 

— manns 3 I. 470., VII. i85. 
Massylae manus , VII. 202. 



mandat nostros in axes, III. 128. — phalanges , V. 336. 
Manonasen, Maurum , IV. 985. Massylas acies, IV. i5o., V. 5o. 
Mansitalas, Maurus , IV. 908. 267. 685., VI. 102. 



mansuescere, actiue , tigres , VI. 

253. 
mansuescit gentes sacerdos , VI. 

484. 
mansuescunt, neut. , VI. 487. 
Manti, Mauri, VII. 411. 
Mantisynan , Maurum , IV. 748. 
manus miseranda, IV. 200. 810., 

V. 411. 612. 
manns geminas, VI. 85. 
Manzorasen, Maurum, IV. 764. 



— gentes , V. 180., VI. 370. 

— uires , I. 53 1. 
Massyliduces,YI. 4.7 3. , VII. 43. 
Massylis dolis , V. 571. 

— signis _, IV. 5io. 

— telis , V. 517. 

Massylo sanguine, V. 82., VII. 

522. 

Mastiman , Pluto Maurorum , IV. 

682., VII. 3o 7 . 
Mastumo, Mauro , VII. 412. 



Marcentins , tribunus Latinus , Mastracianis uiribus , pop. Afr. , 

IV. 532. 1091. III. 408. 

Marczara, Muurus , IV. 988. Mauors, I. 456. 

Marmaridae acies, V. 565. 574., Maura facies. I. 245. 



VII. 636. 

— plebes, VII. 53 1. 
Marmaridas gentes , II. 1 38. 
Marmarides, VII. 455. 

— acies , IV. 1042. 
Marmaridum, IV. 11 64 , V. 147. 

5o 7 ., VI. 406. , VII. 169. 
3oo. 38 1 . 427. 647. 

— peditum, V. 664. 
Martamali, populi Afr., II. 81. 
marte graui , IV. 100 3. 

— • leui , II. i85. 

— secundoj IV. 437-8. 
Martianum, Latinum , IV. 845. 

875. 



— gens, V. 44. 
Maurae , IV. x 129. 
Mauras captiuas , V. 82. 
Mauri, IL i3o, V. 181. 

— gen. , II. 11. 

— rebelles, IV. 998. 
Maurica cruda, pellis , II. 137. 
Mauris , III. 108. 120. 454. , 

IV. 11. 445. 872. ioi9.,V. 
141., VI. 3i. 5i6. 

— saeuis , IV. 64. 
Mauro, III. 460. 
Maurorum, IL 29. i83. , III. 

287. 406 , iv. 17. 281. 597. 



VEHEOR ET NOMIN\ 



421 



667. 1 1 36. , V. 9. 195. 600., 
VI. 129. a63. 294. 541., 
VII 3o 7 . 
Mauros, IV. 942. 995. ioi3., 
V. 107. 596. , VI. 4^9. 



V. 107. 596. , VI. 4^9. 

- feros , IV. 5i. 

- fugaces , IV. 1^4. 806. 
— rabidos , IV. 27. 
Maurum , Latinum , IV. 902. 
Maurus, I. 537. 555. , II. 2. 

i5 7 . 435., IV. 6o3., VII. 
9.5o. 

,3., VII. 444. 



cijucs, jLv.yuj., in. ^. 

Maurusia acies, I. 529. 57- 
II. 471. , IV. 627. 681. , 
7 3i. 

— gens , VI. 38o. 

— impietas , II. 408. 
■ — manus , VII. 47 3. 

VI. 439, 



V. 



phalanx, VI. 4->y. 

rba, IV. 320. 
rtus, IV. 189. 827. 



— uirtus, IV. 189. 027. 
Maurusia agmina, VII. 127. 

— castra, IV. 1121. 

— corpora, IV. 1097., VI. 364. 

— rlnrsn . TV. 72 6. 
, I.480., 



oora, 
dorsa , * » . y-w 

Herculeus . 



vivi ?a . i¥. [ *.\j . 

Maximianus , Herculeu: 

IV. 8a3., VI. 53o. 
Mazana , Maurus , IV. 7 8o. 
Mazax, pop Afr , I. 549., IV, 

-724. 1020., V. i6 7 . 45o. 

600., VII. 3o5. 
Mecales geutiles durosque , pop, 

Afr. , III. 410. 
Mee , Latinus, VII. 622. 
Megaeram , IV. 324. 



Megaeram , IV. ; 
Meilan , Maurus 

VTT Znn 



IV. 928. , 

II. 261., 



VII. 5 9 o. 
Melangus , Maurus 
IV. 641. 

.im agmen, VI. 339 Petr. 
u. 7. Mellificas 



mellificu 
Ecl. 
apes 

Memnon 



VIII. u. 7 . 
. 186. 



Meniden, Maurum, IV. 990. 
mentis inops, III. 293. , V. 188. 



Merasgun, Maurwn , IV. 860. 
meritos alipedts , II. 282. 
Mermeroen , Persa , I. 89. 
Mermeroes , ut supra, I. 7 5. 
Mestan , Maurus , IV. 929. 990. 
Meurren , Maurum, IV 962. 
micat excita iuuentus , I. 422 
micuere uiri , VII. i3i. 
Mificum , Latinum , IV. 9 7 o. 
Mileu castella, in Afr., IV. 43. 
Miiiisae, Mauri , VII. 56 7 . 
Minoia cura , IV. 606. 
minoreSj posteri , V. 341., VII. 

509. 
minutum pecus , IV. 614. 
miscuissem , trisyl. , VI. i 77 . 
miserandamanus, IV. aoo. 810., 

V. 411. 612. 
mista mala bonis, VI. 2 5. 
— omnia malis , II. 3a8. 
mittere , pro committere , I 

488. , VIT. 225. 
Montana , Maurwn , IV. 861. 
montana , loca , II. 56. 146. 

414, IV. 685. 884. 1114. , 

V. 18. 
munibat, V. 5 12. 
Muriferum , Maurum , VI. 436. 
Mutuniana , fortosse Macumiana , 

manus , II. 210. 
Myrmidonis, Maurus , VII. 399. 

N 

Nacusan, Maiirum, IV. 954. 
Nados , Maurum, IV. 93 7 . 
Naffuga anhelus, pop. Afr., III. 

190. 
Narti , Mauro , VII. 404. 
Nasamon , pop. Afr. , V. 198. 

552. 589. 692., VI. 465. 

5io. , VII. 95. i 77 . 234. 

2 7 4. 428. 639. 
Nasamona , V. 593. 
Nasamone, VII. 248. 
Nasamonis , VII. 423. 



422 INDEX 

Nasamonum, VII. 44 6 - 
Nathun, Mauram, VI. 428. 
Naufur anhelus, pop. Afr. , III. 

189., VI. 384. 
. — 1 densus in armis , IV. 48. 
— saeus m avmis, II. 5a. 
Nauusi montana , loc. Afr., II. 

146. 
necuisse , IV. 36i. 
Nican , Maurwn , VI. 429. 
Nicandrum, Maurum , VII. 6o3. 
Nifaten , Maurum , VII. 48 1 . 
Nili pinguis. V _, 199. 
Nitzibis , urbis Mesopotamiae, I. 

60. 65. - 
nouellas , subst. , III. 327. 
numeri, milites , VII. 641. 
numeris, ut supra, VII. 371. 
numeros , ut supra , V. 483. , 

VI. i3 7 . 
Nusantan , Maurum , IV. 906. 



O 

obscoena fames , VII. 29. 
oliua glauca , I. 534. 
oliuae fundentis lumen, III. 32. 
oliuam glaucam , III. 2 56. 
oliuis gemmiferis, III. 3^5. 
omnia mista malis, II. 328. 
Ontisiren (Maurum), VII. 421. 
opaca ( noctis per), VI. 394. 
oppalluit , VI. i56. 
oppugnat , equus , frenis , IV. 

469. 
optulit, VII. 365. 
optutu, VII. 4. 
opus martis, I. 45 1., IV. 120., 

VI. 3o. 
— uirtutis , IV. 122. 
organa, musica pneumatica, IV. 

5 77 . 
Ornus, Latinus , IV. 892. 
oscula pedibus benignis , Impe- 

ratoris , dedit, Johannes mag. 

mil. , I. iao. 



oscula pedibus boni magistri, 
Iohannis, dedit, armiger , IV. 
3n. 

— plaatis diuinis, Imperatoris, 
dedit , lohannes mag. mil. , 
I. i55. 

— — 1 magistri , Iohannis , VI. 
234. 



frater 

400. 



Pachyni Sicani , I. 229. 
pagina, epistola , III. 404 
Palamedeas acies, P. 9. 
Pallas, I. 45 7 . 
Palmi, Maliri, VII. 406 
Pampus , uel Pappus , 

Iohannis mag. mil. , I 
Paris raptor ,1. 192,. 
Parthica pellis , IV. 499. 
— regna , II. 382. 
Partho rege, I. 61. 
Parthorum, I. 88. 
Parthos , I. 58. 
Patroclus, I- i85. 
Paulum, Latinum, IV. 839. 
Paulus , ut supra, V. 598. 
pedes lentus , VII. 34. 
Pelagius,, Latinus , III. 410. 
Pelidae , I. 186. 
pennatis alis , VI. 288. 
pennato ferro, IV. 140. 
Penthesilea, I. 189. 
perient , VII. 2 7 . 
Persarum, I. 61. 6 7 . , IV 
Persas, I. 58. 108. 
Perses , adiect. , VI. 28. 
Persica mater , IV. 893. 
Perside , I. 449., V. 33. 
Persis regibus , V. 71 5. 
perterritat , II. 4 7 9- 
peruenerat oras, III. 41 7 . 
perurguet, IV. i52. 195. 
Petram Geminam , loc. in Afr. , 

II. 145. 



552. 



VERBOR. ET NOMlN. 



Petri , filii Iohannis mag. mil. , 

IV. 1084., VI. ai8. , VII. 
5 77 . 

Petro , ut supra , I. 3o5. 
Petrus , utsupra,l. 197. 307., 

VI. 209. 43 1. 433. 
Phaeton , I. 336., III. 3 9 5. 
phalangas , I. 78., II. 49. 
phalanges , V. 526. 536. 657. 
Phlegra , I. 453. 
Phoebi, III. 85. 
pilata manus, VII. 523. 
pilo longo , V. 579. 
pinnata fama, VI. i55. 

— arundine , IV. 972. 
pinnatus Nasamon , VI. 5io. 
pinnigeruin ferrum , IV. 981. 
planare uias, II. 191. 
planate uias , IV. io63. 
plantaria martis, II. 38. 
Plulinae , Mauri , VII. 621. 
poenituit malum , V. 90. 
Poenorum, IV. 86., VI. 504. 

533. 
pondera magna, III. 1 33. 
pondere geminato , IV. 1141. 

— gemino , IV. 706. 

— immani , IV. 199. 

— magno , IV. 982., V. 214. 

— nimio, IV. 849. 

— ualido, VII. 459. 

— uasto , III. 143. 

pondus ciuile , III. 25i., IV. 

195. 
portamus summos honores mi- 

litihus, IV. 740. 
portans mandata , IV. 317. 
portare lahores , IV. 735. 
posuere acies medium alueum, 

V. 489. 
praesumptior , IV. 55o. 
praeualida manu , V. 578. 
praeualide, II. i5i. 
praeualido ferro , II. i33. 
prensasset , V. 214. 
Priami , I. 177. 



423 

Priscus , Latinus , VI. 436. 
profundum , absolute , I. 329. 
propiare , IV. 589. 
Proserpina , V. i36. 
prosperitate , pro fauore, I. 1 53 . 
— Dei, I. 406. 
purpuream animam , IV. 958.. 

V. 63 7 . 
purpureo flumine, V. 343. 
purpureum ferrum, V. 81. 
purpureus amnis , IV. 1012. 
Putzintule , Latine , VII 370. 
Putzintulus , ut supra , IV. 478. 

io85., V. 5ai., VII. 474. 

479- 
Pyrrhae , III. 346. 



quadrupedes , equos , IV. 467. 

1159., V. 349., VI. 139. 

349. 366., VII. 224. 
quadrupedum, equitum, I. 559. 

R 

rapuit bellum, V. 128. 
raucisoni cantus, I. 4a5. 
recalescere, VI. 108. 162. 
Recinari , consiliarii Iohannis 

mag. mil. , V. 41 3. 
Recinarius , ut supra , II. 314. 

335., IV. 583. ?1 6. 941. 

946., VI. a3. 5o. 23r., VII. 

134. 141. 289. 357. 586.597. 
reclaudunt , III. 118. 
reclauso , III. 164. 
recuruo aere, I. 424. 
reflexus , ad misericordiam mo- 

tus , VII. 583. 
regementibus siluis , IV. 11 20. 
regemunt, II. a3i., IV. 685. 
regnauit respublica mundum , 

IV. 408. 
regnator agelli, I. 43o., Mart. 

lib. X. ep. 61. 



424 INDEX 

reluctat, II. 234. 
remittens uerba , I. 248. 
resoluant , reuelent , VI. 41 5. 

496. 
retollunt , II. 33o. , IV. 11.54. 
Rhesus, I. 189. 
ripas umbriferas , V. 474. 
Roffas , Maurus , IV. 933. 
Roma , III. 266. 

— maxima rerum , IV. 96. 
— 1 potens , IV. 346. 
Romam, IV. 422. 
Romana acies , II. a33. 2^9. 

— fides uirtusque laborque, VII. 
468. 

— iuuentus, II. 204., V. 36o. 
38o.5o 7 .,VI. 119., VII. 322. 

— manus , I. 38a. 475., II. 
82. 142. 274. , IV. 164. 418. 
684. 7 a5., V. 496. 702., VII. 
l3o. 186. 443. 5io. 

— pietas, II. 36 1. VII. 119. 

— plebs , VI. 5o 7 . 

— potestas , II. 3 7 2. 

— propago, VI. 42. 
- — turba , VI. 4 7 2. 

— uirtus, I. 5o 7 ., IV. 626. , 
VII. 468. 

Romana, uoc. manus, I. 5aa. 
- — — spes , V. 328. 

— — uirtus, IV 186. 
Romana consanguinitate , IV. 

1095. 

— parte , VII. 269. 
Romana sceptra, I. 481., VII. 

436. 

— signa , II. 3 7 9. 
Romanae linguae, I. 466. 

— Constantinopoleos , portae , 
I. 117. 

Romanae acies , II. 192. 

— classes, I. 366. 
Romanam gentern , V. 3 11. 
Romanas acies , III. 402., IV. 

-719., V. 555. 6i 7 ., VI. 101., 
VII. 3 7 6. 



Romanas manus, II. 38a. 

— uires , III. 429. 
Romane, IV. 364., VII. 5 9 . 

— ductor , I- f85. 
Romani militis , VII. a6 7 . 649. 

— nominis , III. 127. 

— populi, VII. i 7 i. 526. 

— regni , IV. 358. 8 a 3., VI. 
146. 

Romani plur. , IV. 998. 

— ■ uictores , V. 1 , 

Romani, uoc. ciues , IV. 124. 

— comites , VII. I9 7 . 432. 

— proceres, IV. 7 34- 
Romanis, IV. 220. 391. 438, 

1019. 

— armis, V. 268. 698. 

camoenis, P. 3 7 . 

fastis , IV. 234. 

— fatis , V. 390. 

— militibus, VI. 268. 

— principibus , II. 29. 

— rebus , I. 207., III. 40-7., 
IV. 407. 7 42. , VI. 490. 

Romano imperio , V. 433. 

— more , IV. 441. 

— regno , I. 18. 

— sanguine, VII. 388. 
Romanos, III. 304., IV. 283. 

343. 11S0., VI. 298., VII. 
i5o. 348. 

— uictores , I. 104. 
Romanum, I. 89. 

— agmen, VI . 1 36. 
Romanus, IV. 410. 449. 5 11. 

1045. 

— eques, I. 66. , II. 
IV. 160. 6 7 4. , VII. 

— equester , VII. 640. 

— honos, VII. io3. 

— miles, IV. iii3.,V. 
VII. 222. 255. 

— sanguis , VII. 82. 

— terror, V. 33 7 . 
— ■ uigor , VI. 128. 
Romulea gente , IV. 8^3. 



224. , 

424. 



3io. 



VERBOR. ET NOMIN. 



242. 



VI. 



roscida aurora , I 

82. 
roseo ense, IV. 1093. 
rotat ense , IV. 930. 1098. 
rotauit ense caput , VII. 421 
Rufino ; Latino, V. 221. 
rumpere loquelam , VII. 548 
rupta inuia , III. 239. 



sacerdos uittata, III. 87. 
Sacoma, Maurwn , VII. 594. 
sagittis divinis , III. 349. 
Salius , Latinus , IV. 990 
Salomon, V. Solomon. 
Salpin , Maurum , VII 
saluasset , V. 618. 
sanctiiicans , VII. 369 
Sangrin., Maurum , IV. <J 

Sarzun, Maurum, VI. 428 
Sascar, regio Afr. , II. 74, 
Sasfi , Mauri , VII. 391. 
scultilis , II. 404. 
Scylla , I. 21 3. 
Scythica aula , uentorum 

448. 

secuntur , IV. 298. 
Senator , Latinus , IV. 507. 
sequendum , pro obsequendum. 

III. 62. 



4 i3. 



908. 



VI. 



III. 62. 
sequentem pugnam , propitiam , 



VI. 139. 

Seruandum, Latinum, IV. 844. 
Seston , I. 172. 
Sicani Pachyni , I. 229. 
Siclifan , Mauro , II. 47. 
Siculas oras , I. 210. 
Sidafen , Maurus , IV. 914. 
Sidisan , Maurus , IV. 637. 
Sidoniam aulam, V. 228. 
— urbem, VI. 195. 
Sidonias arces , III. 19. 
Sidonii patres , V. 63. 
Sidonios patres , III. 280. 
Sigeas undas, I. 173. 



425 

Silcadenit ferus , pop. Afr. , II. 

53. 
silentia dextra mutaque impe- 

rat, IV. 399. 

— — iussit , VII. 209. 

— digitis linguis imposuere suis t 
IV. 338-9. 

Siluacae truces , pop. Afr. , II. 

52. 

Siluaizan, pop. Afr., II. 62. 
Siluutis, Latinus, VI. 437. 
Silzactae , pop. Afr., II. 66. 
Sinifere , fort. nwnen Muurorum y 

IV. 681. 
Sinisgun , Maurum , IV. 963. 
Sinon, IV. a3. 
Sinonius miles , IV. i3. 
Sinzora , Maurus , IV. 844. 
sistere contra, II. 229., III. 

207., IV. 28. , Y. 481. 
Smyrnaei uatis , I. 175. 
Smyrnaeus uates , P. 11. 
socians, IV. 526. 
solite, II. 279., IV. 283. 
Solomon , mag. mil. in Afr. , 

III. 401. 414. 441. 
Solomona , eundem qui supra , 

IV. 382. 

Solomoniacas cateruas , I. 473. 
Solomoniacos triumphos , III. 

3oi. 
Solomonis , ut supra , I. 470. , 

III. 406. 449., IV. 11 54. 
Solomuth , Maurus , VI. 420. 
sonat ubique luctus , I. 42. 
sonipes, equus, IV. 468. 52 1. 

848. , VII. 52i. 553. 600. 

614. 638. 
sonuit non luctus in urbe, III. 

356. 
spumeus cruor , V. 728. 
stelliferus hesperus , I. 232. 
Stephanides Iohannes, Latinus^ 

VI. 243. 
Stephanus , Latinus , VI. 435. 
Stontaus, Maurus , V. 733. 

54' 



426 

stragula, II. i34. 181 



273. 

IV. 861. 



ta, II. i->^. 1 
Stutia Latino rebelli, IV. 81 
Stutiae , ut supra, IV. 168. 
Stutiam , ut supra , IV. 439. 
Stutias, ut supra, III. 3 10. 458. 

IV. 3o. 49. i3o. 161. 177 

184. 2o5. 219. 
Stygias umbras , VII. 6 

— undas , I. 401., V. 
Suartifan , Maurum , IV. 
subuendicat , V. 742. 
Succur, Maurus , VII. 610. 6i5. 
Sucro, Mauro , VII. 604. 
Suietira , Maurus , IV. 634. 
«Sulumur, Latinus , V. 640., VII. 

611. 
Sumasci, Mauri, VII. 4o5. 
super , adu. , V. 95. 
supercelerem , IV. 861. 
supercristata , IV. 480. 
superfoedant , VI. 348. 
Syrtes , IV. 644. 

— calidas , IV. 819. 
Syrtibus, V. 218. 

— ■ calidis, V. 191. 
Syrtica manus , V. 447. 

— agmina, IV. 672., V. 
VII. 601. 

— arma , IV. 915. 

— castra, V. 564. , VI. 



INDEX 

Tafaran , Maurus , VI. 4.3 r. 
Talanteis aruis , in Afr. , II. 79. 
Tamatonium, Maurum, VII. 549. 
Tamazu , Maurus , IV. 987. 
Tanadum , Maurum , VII. 6o5. 



639. 



35i. 

— funera , IV. 1106. 
■ — rura , V. 197. 
Syrticus , VII. 541. 

— ductor, V. 104. 

— hostis, V. 489. 

— raptor, VII. 167. 



189. 



Tamazu f 
Tanaduin , 

Tanala , Latinus , IV. 991, 
Tauin , Maurum , VII. 418. 
Tarali , Latinus, VI. 435. 
Tarasis, Latinus, IV. 553. 1101., 
V. 5a5., VII. 98. 



IV. 



,. v _ u . 7 . — y ~ . 
tarda moueri , IV. 1 1 36. 
tardos asellos, IV. 11 35. 
tardum iubar, IV. 255. 
Tarincus , Mauriis , VI. 417 
Taurus , Latinus rebtllis , 

i63. 
temperiem , III. 11 5. 
tempserat , VII. 493. 
terrificis tribunis , IV. 540. 
terrigenas , I. 455. 
Thebanos campos , V. 3o5. 
Theodosioypolin, urb. Armeniae, 

I. 70. 
Tifilan, Maurum , VI. 427. 
Tilifan , Maurum , IV. 910. 
Tilin, Maurum, VI. 428. 
Tillibaris, loc. Afr., II. 80. 
Tiluzant , Maurum, VII. 622. 
timpora , IV. 754. 976. , VI. 

434. , VII. 568. 
Tingensis Abylae, V. 278. 

V. 372. 



nr Tizen, Maun 

tondet flores 

tacuisse uacuas domos, I. 412, Tor , Maurus 

Lucan. II. 22. Attonitae ta- tractatu uario 

cuere domus. tractus lympl 



Lucan. II. 22. 
cuere domus. 
Maurum 



Taden , Maurum , IV. 928. 
Taenarium Iouem , Flutonem 
VII. 3©8. 



tinguunt , V. 372. 
Titmdum , Maurum , VII. 606. 
Tirynthius, V. 2 12. 
Tiseran, Maurum,lY. 907. 
Tiseras, ut supra , IV. 907. 
Tisiphonem , IV. 3^6. 
titana luctificum, V. 457. 
Tizen, Maurum , IV. 991. 
tondet flores , V. 383. 
Tor , Maurus , IV. 989. 
tractatu uario , III. 7. 
tractus lymphigeros , III. 14$. 
transuerberat uentos, VI. 288. 
tremescit , III. i3o. 
tremescunt , IV. io38. 



VERBOR. ET NOMIN. 



tremiscens , III. 142. 
tribulos , ferreos , IV. 617. 
Tripolis , regio Africana , II. 

1 17. , III. 409. , V. 225. 

240. 
tristia bella , II. 268. , III. , 27. , 

V. 5 7 5. , VI. 11., VII. 225. 
Troiae , I. 174. , IV. 949. 
— exhaustae , I. 193. uel po- 

tius exustae, ut apud Lucan. 

lib. IX. u. 964. 
Troiana manus , IV. 802. 
Troilus , I. 190. 
Tubian, Maurum , VII. 422. 
Tumudan , Maurum , VII. 607. 
tundit locos, V. 356. 
Tursum , Maurum , VII. 55o. 
Tusdrua, Maurwn, IV. 937. 
Tyriam urbem , VI. i5o. 
Tyrii, IV. 229. 
Tyrios muros , I. 4i5. 
tyro rudis, I. 128, Lucan.,V. 

363. 



Vadara , flumen Afr., II. 68. 
Vadis , urbs Nwnidiae , II. i56 
Vadorum Caput, portus Afr. 

prou. Byzacena, I. 369. 
tialde , ultima correpta, VI. 524 

...j-i:... — mis , VI. 385. 
368. 



m 



Vandancae gentis , VI. 
Vandalicas opes , I. 36! 
— phalangas , III. 179 
— 1 ruinas , III. 107. 



Vandalicae ge 

3 oj 

lgas . 

ruinas , III. 

Vandalici regni , III. 195. 

Vandalico sanguine , III. 11 6, 

Vandalicum genus , III. 16. 

Vandalus, III. 23a. 

Varinnum , Maurum , VI. 463. 

Varinnus , ut supra , VI. 470. 

Varrinnuin, Maurwn, IV. 964. 

Vascina , Maurus , IV. 986. 

Vatari, flum. wl laci cuiusd. in 
"• ttt 1.0 



Afr. nomen , III. 3i8. 
uatibus , pro episcopis , I. 



32. 



4 a 7 

uectantes, V. 386. ut de Laud. , 

I. iii. 
uectator , III. 253. 
uela ardua , II. 277. 
Velanideis fraselis , ex loco aut 

flumine Africae denominatis , 

II. 120. 
Veneri , IV. 5 14. 
Veuman , Maurum , VI. 425. 
uias planare ,11. 191. 

— planate , IV. io63. 
uictricesque aquilas , I. 5 19. , 

VI. 241., ut Lucan I. 339. 
Vincensibus aruis , loc' Afr. , 

VII. 20. 

Vinci , urb. Afr., VI. 391. 
uir Dei , I. 266. 

Virgilio , P. 16. 
Virgilius , P. 12. 
uirtute Dei , V. 37. 
uirtutis Dominum , V. 26. 

— opus , IV. 122. 
uirtutibus ,1. 143. , VII. 343. 
Vitalis, Latinus , IV. 991. 
uittata sacerdos , III. 87. 
Vitulum signiferuni , Latinum , 

IV. 941. 

uiuidus canis , IV. 386. 
Vlitan , Vandalo-Latinus , IV. 

542. 
Vlyssem , P. 9. 
umbriferas ripas , V. 474. 
undiuagos latices , VI. 343. 
undiuagum salum , VII. 344. 
Vnnos , II. 383. 
uolatile ferrum, V. 5y6. , VII. 

45 1. 
uoluptas dira bellandi, IV. 208. 
urbicapus ,1. 100. 
Vrceliana manus , Maurorum , 

V. 390. 
urguebant, IV. 261. 
urguebat, III. 184., VI. 207., 

VII. io5. 
urguemur , III. 194. 
urguens,IV. 3i. ioi3.,VI. 367. 



INDEX VERBOR. ET NOMIN. 



428 

urguere , V. 5 1 . 

urguet, IV. 53a. , VI 357. 

urguetur^ IV. 82. 

Vrtanc, Maurum, VII. 586. 589. 

Vulmir^ Latinus , IV. 983. 



Zatoas , Maurus , VII. 384. 
Zambri, Mauri , IY. 931. 



Zeias, Maurum , VI. 427. 
Zembrura , Maurum, VI. 437. 
Zerquilis , Zoc. 4/r- » ^- 7^. 

145. 
Zersilis , Zoc. ^fr. , II. 76. 
Ziper, I.atinus, IV. 935. , V. 

535. 538. 638. 671. 
Zisacum , Maurum, IV. 983. 
Zudius, tribunus Latinus , IV. 

904. 



Qitae fteoue in textu neque in notis reperies , require inter errata. 



PERIOCHAE 

EXSCRIPTAE E SGHEDIS INVENTIS 
IN IPSO GODICE TRIVVLTIANO. 

cllitur interea (i). Secunclus liber incepit, in quo 
Auctor continuat a praececlente. Nam supra narrato 
modo Maurorum bellancli per Iohannem suis , et de- 
scensi (2) ad terram. Mauri qui erant per prouincias, 
infestando ipsam (sic) et civitates, sentientes et uiden- 
tes exercitum Romanorum, retrahunt se acl montes, et 
ad fortilitios (3). Et facit Auctor duas coinparationes (4) , 
usquc ibi ; Quis mihi (5). 

Secundo inuocat Iustinianum : quod ipsum adiuuet 
ad exprimendam multitudinem gentium Maurorum, 
usque ibi : Primus init bellum (6). 

Tertio narrat: qualiter Antalas princeps Maurorum, 
qui iam fuerat cum Bomanis , init bellum. Et dicit : 
quomodo ipse conuocat amicos, et distribuit populos, 
qui uenerunt in eius auxilium , uscjue ibi : Iam fortis (7). 

Quarto dicit: quomodo incipiunt aptare (8) se acl bel- 
landum, et dant ordinem, usque ibi: Auxilioque uocat(9). 



(1) Lib. il. u. I. 

(2) Scheda habet descessi , ut etiam in Codice est fere semper du- 
plex ss pro ns. 

(3) Vox Fordlicia est etiam in Annalibus Genuensibus Barth. Scalae 
lib. VII. ad annum MCCXXVII. cit. a Maurinis in Glossario ad Scrip- 
tores inediae et, infimae Latinitatis Caroli Du Fresne D. Du Cange. 

(4) V. 14-7. et u. 18-22. 

(5) V. 23.' 

(6) V. 28. 

(7) V. 162. 

(8) In Scheda est attare. Ita etiam in Codice fere semper est duplex 
tt pro pt et ct. 

(9) V. i83. 




^3 O PERIOCHAE. 

Quinto dicit : quod Fr exes , qui sunt gentes leues 
armati , incipiunt , et eos sequuntur alii , ut patet in 
littera , usque ibi : Hunc aggere celso (i). 

Sexto dicit , quod Romani existentes in campo eo- 
rum fortificati respiciebant multitudinem Maurorum ; 
et facit comparationem de locustis (2) ad eos , usque 
ibi : lamque pedem (3). 

Septimo incipiunt scaramociare (4) \ et ponuntur 110- 
mina ducum , faciens quandam comparationem de 
tempestate uentorum (5) , usque ibi : Dentibus infre- 
rnuit (6). 

Octauo describit , et proprie , rixam; et quod adeo 
stricta fuit , quod ueuerunt ad gladios , usque ibi : 
Tunc Romana manus (7). 

Nono refortiatur (8) rissa (9). Et facit comparatio de 
uentis , usque ibi : Sic campos acies (10). 

Decimo dicit : quod ductor fecit retrahere gentes 
suas \ et, uidens tantam multitudinem Maurorum , 
mandat refortiare castra : et describit modum , quem 



(1) V. 191. Ex Hunc taraen feci Huc iu poemate. 
(3) V. 196. 

(3) V. 204. 

(4) Maurini in cit. Glossario habent : Scaramuzari , uelitari ab Itat. 
Scaramuzzare , et citant Castelli Chronicon, Bergomense ad ann. 1402. ap. 
Murator. tom. 16. col. 899. 

(5) V. 216-21. 

(6) V. 222. 

(7) V. 233. Ms. autem habet: Tunc Romana acies. 

(8) Maurini in cit. Gloss. Refortiare , denuo uel amplius munire , et 
Carpentier in Glossario nouo ad Scriptores medii Aeui addit 2. Incarce- 
rare. Nunc addere poteris tertium sensum ex hoc loco , ubi Refortiatur 
idem est ac uires resumit , uel recalescit. 

(9) Maurini Gloss. cit. Rissa , uox ItaHca , Rixa , contentio. Inuentar. 
an. 1271. iTi Access. ad Hist. Cassin. part. 1. p. 328. col. 2. Item qui 
leuaiierit Rissam , portando arma , et extraxerit unus sanguinem alteri , 
debet soluere augustalem unutn. 

(10) V. 259. 



PERIOCHAE. 43 1 

tenebant ad orcUnandum arma , et res eorum , usque 
ibi : Maxlmus interea (1). 

Vndecimo dicit : quod ductor solicitus cogitabat de 
his , quae uiderat , et quae imposterum facere debe- 
bat , faciens comparationem de agricola (2). Demum 
putat habere consilium Recinarii fidi socii sui , ut 
Achates Aeueae , et Laelius Scipionis , usque ibi : 
Hunc paribus curis (3). 

Duodecimo (4) commendat ipsum Recinarium , et 
pandit dubia , usque ibi : Placide (5). 

Decimotertio ponit consilium Recinarii , usque ibi : 
Placuerc (6). 

Decimoquarto dxoxt auctor : quocl Iohanni placuit 
consilium , et mittit ambasiatorem ad Uasguas , cum 
ambaxiata contenta , quae est notatu digna , usque 
ibi : Vix ea fatus erat (7). 

Decimoquinto ponit auctor : quod nuntius statim 
petit montana , et facta est nox ; et dicit : quod luna 
non lucebat , ualde eleganter , sed castra erant bene 
luminata propter ignem , quod uidebatur caelum, quod 
serenum lucet stellis, et cetera , usque ibi: Peruigil (8). 

Decimosexto dicit auctor : quod ipse nuntius inuenit 
Mauros facientes custodiam solertem; et mire describit 
modum custodiae camporum , et qualiter dormientes 
somniant esse ad manus cum inimicis, et actus, quos 
faciunt in somno, usque ad finem libri secundi: quod nota. 

(1) V. 288. 
(3) V. 299-304. 

(3) V. 3i2. 

(4) Male in Scheda est XXII. pro XII. 

(5) V. 335. 

(6) V. 354. 

(7) V. 414. 

(8) V. 435. 



432 PERIOCHAE. 

At ducis inuicti (i). Tertius liber. Et primo ponit 
auctor : quod dux transmisso nuncio ad tyrannum , 
more prudentum ducum uigilabat , et cum aliis sociis 
referebat gesta prospera et improspera occursa ; et 
quod libenter sciret originem guerrarum Libyae, quia 
talis tribunus sciebat omnia , et parti interfuerat , usque 
ibi : Gentius (2). 

Secundo dicit: quod ipse Gentius respondit, usque 
ibi : Praecipitur (3). 

Tertio ipse tribunus paruit ; tamen ante excusans 
se , ut Aeneas Didoni in secundo libro (4) : demum 
narrat omnia seriosius (5) usque ad finem libri. Quae 
diligenter sunt consideranda , quia apcriunt intellectum 
ad totum librum. Ponit etiam modum, sicut ipse Yh-- 
gilius (6) sacrificandi Phoebo , et responsa : ut in lit- 
tera patet. Quae sunt distinguenda ; et primo incipit 
auctor : Principio geminas (7). 

Secundo dicit : quod sicut Africa iam senserat binas 
pestes , sic etiam postea sensit similiter , natiuitate 
Antalae origine (8) Guenfan ; et ante ipsum erat pax 
in Libya , et ubertas , usque (9) ipse Antala fuit tri- 
ginta annorum : et facit quamdam comparationem (10), 



(1) Lib. nl. u. 1. 

(2) V. 41. 

(3) V. 5a. 

(4) Nempe apud Virg. Aen. lib. il. u. 3. 

Infandum , regina, iubes renouare dolorem etc. 

(5) Du Cange. Glossar. Seriosus , Serius , Grauis , ex Gallico Serieux. 
Vinc. Beluac. lib. 3. cap. 33. Prudens ualde , nimis astutus , mirftumque 
Seriosus , et grauis in moribus. Adde Pet. Azar. Chronicon de Gestis 
Principum Vicecomituni in Prooemio p. a. edit. Mediolan. aani MDCGLXXI- 
seriosius pertractabo. 

(6) Aen. lib. nl. u. 358 et seqq. 

( 7 ) V. 63. 

(8) Dicendum erat potius patre. 

(9) Corrige : usquequo. 

(10) V. 75-6. 



PERIOCHAE. 433 

Qui lactatus a feris fuit 0) , ut fama uolat:, usque ibi: 
Namque Amrnonis ipse (2). 

Tertio dicit : quod pater uidens hoc , uoluit scire , 
quae facturus erat ipse eius filius , et petit templa 
Apollinis (3) , mactando animalia , et suadet sacerdo- 
tissae , quod uideat praedicta } usque ibi : Funditur 
horrendis (4). 

Quarto dicit : quod facto sacrificio habuit horren- 
dum responsum; et describit, sicut Virgilius (5), illarum 
feminarum morem , et multum notanter, faciens com- 
parationem (6) de ea ad Vulcanum , quando flat cum 
follibus ad ignem ; et demum praedicit , quod Antala 
debet esse can*» Jcstjructionis j_.iby«e , uscjue ibi : Cur 
tUTiturn (7?. 

Quinto dicit : quod ipsa dicit : superi , cur tanta 
paratis (8) ? et praedicit uentura , usque ibi : Talia (9). 

Sexto dicit: quod ipsa preuidissa (10) fecit, sicut 
faciunt Siculi(n), quando pulsant fistulam ; et , dato 
responso , silet ;, usque ibi : Septimus et decimus (12). 

Septimo dicit : quod cum ipse Antala esset decem 
et septem annorum furatus fuit ductorem gregis , ut 

(1) V. 79- 

(2) V. 81. 

(3) In poemate est Ammonis. 

(4) V. 86. 

(5) Aen. lib. Iill. u. 509. et seqq. , et lib. VI. u. 46. et seqq. 

(6) V. ioa-3. 

(7) V - J J 9- . . 

(8) V. mox cit. : in quo tamen legitur : 

Cur tantum , o superi , regnum turbare paratis ? 

(9) V - 14'- 

(10) Nempe quae paulo supra uocatur sacerdotissa. Deest tamen 
preuidissa in Glossariis inBmae Latinitatis. 

(11) Pro uoce Sicubi legitur in Codice u. 145. Siculi; ex quo errore 
originem traxit , quod hic somniat auctor Periochamm , quem puto 
fuisse eundem ac Codicis exscriptorem. 

(ia) V. i56. 

55 



434 PERIOCHAE. 

Herctiles (i) , et portauit in antrum , et (2) ipsum ih- 
terfecit pugno ; et quod et cetera ; et assuetus facit 
alia furta , et alia mala % usque ibi : lam tempus (3). 

Octauo dicit : quod regna steterant in pace per cen- 
tum annos , et iste incepit uictoriari (4) , et reducere 
se per siluas et loca fortia ; et describit tiempus aesta- 
tis (5) , et alia pulcra \ et facit comparatiOnem de eo 
ad grandinem (6); usque ibi : Ceu glauea (7). 

Nono dicit : quod Romani uicerunt , et parum ste- 
tit, quod factae sunt aliae guerrae^ usque ibi: Namque 
inter geminas (8). 

Decimo dicit : quod inter geminas praedictas pestes 
successit altera ; et facit compaiaiiuuom! quod Libyci 
ignorabant, quid facere deberent, sicut (9) nautae, in 
peste. Demum uirtute patris Iohannis (10) • et ipsiu9 
reddita est pax post bella ferocia ; usque ibi : Tunc 
Carthago (n). 1 

Vndecinio dicit : Facta est requies' (ia) , (Juousque 
Belisarius redit , et facta est iterum pax , licet 



(1) Corrige : ut Caciis. Ek sequentibus tamen patet auctorem barum 
Periocharum tribuisse Herculi et id quod fecit Cacus , et quod ipse Her- 
cules fecit occidendo Cacum ; nam huius nomen in Codice commutatum 
fuit cum uoce Cautus. 

(2) Supple hic Hercules. 

(3) V. 184 

(4) Du Cange Gloss. cit. Victoriare , uictoriam adipisci, referre , apud 
S. Eulogium in Epist. ad Aluarum , et Sebastianum Salmoticensem Episco- 
pwn in Hist. Hisp. p. 45. Deest tamen depon. uictoriari. 

(5) V. 225-8. 

(6) V. 256-9. 

(7) V. cit. 256. Nota , etiam Schedam habere glauca , ut est in Co- 
dice , perperam pro glaucam. 

(8) V. 260. 

(9) V. 276. 

(10) Perperam auctor Periocharum u. 280. intellexit, ut ibidem ad- 
notaui de patre Iohannis. 

(11) V. 3o8. 

(12) V. 320. 



PERIOGHA.E. 4^5 

paruo tempore durauerit ; usque ibi : Sed tempore 
paruo (i). 

Duodecimo describit mortalitatem, et proprie, 6icut 
fuit M. II J. (2) xlviij. et Mediolani M. iij. LX. (3);, usque 
ibi : Ast ubi pulsa (4). 

Decimotertio dicit : quod , fugata peste , resurgit 
bellum in Africa , et mortuo Salomon Stutias uexat 
omnes ; usque ad finem libri quarti (5). 

Ductor iacct (6). Quartus liber. Dicit auctor : quod 
ductor nolebat audire ulterius memorare tyrannum^ 
et tot clades Libyae : et propterea abbreuiat dicta , 
dicens , quod Himerius (7) dux Romanorum erat ob- 
sessus a Mauris , <> fc "on poterat castrametari ; et , 
cU\r» cwcnt obsessi, proditorie portauit quidam Sinon, 
ut refert Virgilius in secundo (8) , litteras pro parte 
Iohannis : quod ipsi exire et uenire ei obuiam (9). Et 



(1) V. 336. 

(2) Hic omissum est c. supra IIJ. , quod tamen adest in Codice ad 
u. 345. 

(3) Hic in Scheda est parua Iacuna ; quare suspicor addendam esse 
unitatem Reuera anno MCCCLXI. peste laborauit Mediolanum , de qna 
sic ait Petrarcha Senil. lib. III. Epist. i. Mediolanum , urbem Liguruiti 
caput ac metropolim usque ad inuidiam hactenus horum nesciam laborum , 
ut caeli salubritate et clementia , et populi frequentia gloriantem , sexage- 
simus primus annus et uacuam fecit et squalidam. Petrus Azarius Chron. 
cit. cap XIII. p. 273. ad annum MCCCLXII. haec testatus est : Anno 
proxime praeterito aestiuo tempore coepit morbus Mediolani et in Comitatu. 
inualescere , et in tantum inualuit, quod praetermissis , ut superius dictum 
est , omnibus remediis , in ciuitate et suburbiis breui tempore mortui sunt 
septuaginta septem millia uirorum ; in comitatu uero tanti . quod numerus 
ipsorum non potest describU Confer G-iulini Continuazione delle Memorie 
di Milano. P. ll. p- 95. et seq. 

(4) V. 3 9 i. 

(5) Corrige : tertii ; ut patet. 

(6) Lib Ilil. u. 1. ubi tanien legendum duxi : Dum placet. Hinc pa- 
rum attendenda sunt , quae hic subdit auctor Periocharum. 

(7) Scheda et Codex habent : Imerius. 

(8) Aen. lib. il. u. 79. et seqq. 

(9) Supple : deberent. 



436 PERIOCHAE. 

sic factum est. Et die clarescente , credentes inuenire 
suos, uiderunt inimicos;, et, patefacto dolo, ignorabant 
uiam salutis, quia periculum erat ire, et retrocedere; 
usque ibi : Mors erat ante oculos (i), 

Secundo dicit : quod , fugientes, inimici secuti sunt 
eos usque ad portas, et una cum eis intrabant urbem, 
nisi reliquerunt equos, et pedestri proelio pepulerunt 
hostes ; usque ibi : Irruerant gemini (2). 

Tertio dicit : quod gemini duces Languantan , et 
Naffur , et Stutias fingens uelle inde recedere, illi de 
terra uenerunt ad eum , et se dederunt cum certis 
pactis , ut in littera patet \ usque ibi : Africa dum 
tantis (3). 

Quarto dicit : quod dum Africa urgereiui tantis 
periculis Ariob uenit ab India (4) , et Africa sensit 
adhuc grauiora mala et ab uno et ab alio duce } ut 
dicit Lucanus (5) : Nulla fides regni ; sicut dicit auctor 
de eis \ et uenerunt ad discordiam. Et tunc uidens 
Iohannes diuisionem , confortat suos : quod probi 
sint ; et facit pulcram orationem , usque ibi : Dum 
mouet (6). 

Quinto narrat proelium, quod fuit inter eos, ualde 
eleganter, et qualiter in eo mortuus fuit Stutias. Ponit 
uerba , quae dixit in morte , ut Petrarcha : Hic post- 
quam 3 usque ibi : Occidit (7). 



(1) V. 3a. 

(2) V. 47. 

(3) V. 82. 

(4) Ex una uoce Ariobindis fecerat duas exscriptor Codicis , ideoque 
haec scribit auctor Periocharum. 

(5) Phars. lib. I. u. 92. 

(6) V. i36. 

(7) v - 2I 9' 



PERIOCHAE. 437 

Sexto dicit : quod niorte sua sui crearunt ducem 
Guntarich (1) , uolentes ulcisci mortem suam ; qui 
fuit peior homo mundi , ut ipse auctor dicit. Yide 
litteram. Et si Stutias fuit ferus et malus, iste peior, et 
multa mala fecit. Et sic omni die Africa ueniebat ad 
nihilandum (2). Vsque ibi : Talia commemorans (3). 

Septimo dicit auctor : quod Iohannes , his auditis , 
ingemuit pro pietate. Isto interim die inter ( sic ) et 
magister et tribuni ordinabant exercitum. Et Iohannes 
facit ( sic ) orat Deum , quod iuuet eos :, usque ibi : 
Haec memorans (4). 

Octauo dicit : quod , lota facie madida lacrimarum, 
etiam ascentlcns in quodam monticulo (5) pro alloqueil- 
do socios , ipsi circuierunt ipsum , ut apes (6) regem 
eorum. Et nota comparationem, usque ibi : Armiger(j). 

Nono dicit : quod , sicut essent adunati , armiger (8) 
in tertio libro supra , miserat de consilio Recinarii 
ad tyrannum , reuersus est ; et uallatus ab exercitu , 
cupido scire noua (9) , quae portabat : et timentes 



(1) Scheda habet Gumtarich. Quam uarie scriptum fuerit hoc nomen , 
tiide in nota ad lib. iil. u. 428. 

(2) Maurini in Glossar. cit. habent Nihilari, in nihilum recidere , 
exinaniri , mori. Rolandinus Patau. De factis in Marchia Taruisina lib. 7. 
cap. 8. Sed illic multi consumti fame, siti quoque arida Nihilati. 

(3) V. 247. 

(4) V. 285. 

(5) In Glossario Du Cangii deest haec uox : ubi Maurini addiderunt 
tantum Monticulosus. Fortasse id factum fuerat , quia aderat Monticulus 
in Dictionariis antiquis , ut etiam in illo Calepini edito Patauii anno 
MDCCXVIII. Attamen Forcellinus reiecit eam uocem in calce ad luum 
Lexicon inter verba barbara. 

(6) V. 297-8. 

(7) V. 3o 4 . 

(8) Supple : quem Iohannes , ut legitur. 

(9) Du Cange in Glossar. cit. Nouum , uulgo Nouuelle. Vgutio , Ru- 
mor . murmur quod uulgo dicitur Nouum. Occurrit non semel in Epistolis 
Marini Sanuti. Vide etiacn quae addiderunt exempla ibidem Maurini, et 

55 * 



438 PERlOCttAE. 

tamen, ne pax fieret, ipse refert responsa tyranni. Et 
ante describitur exentia (i) ipsius tyranni } usque ibi: 
Vix ea legatus (2). 

Decimo dicit : quod , audito responso , dux et exer- 
citus fecerunt , ut proeella , quando rupit ripas. Dein- 
de dux monet tacere \ et tacent auidi audire delibe- 
rationem. Et dicit mirabilia, usque ibi : Dixerat , et 
saltu (3). 

Vndecimo dicit auctor : quod , finita oratione , 
ascendit (4) sonipem ( sic ) regaliter munitus , et ibat 
per campum rutilando , sicut nubes , quando ascendit 
olympum ; et equi laetanrnr , et uoluunt se a dextris 
et sinistris. Et adeo proprie dcsciibir auctor mores 
generosorum equorum : quod mirum est. Deinde or- 
diuat acies , et apparatus ad pugilam : quod non fuit 
umquam doctius descriptum ; usque ibi : Bellorum ut 
princeps (5). 

Duodecimo narrato apparatu Iohannis , narrat ap- 
paratum partis aduersae , usque ibi : lamque propin- 
quabant (6). 



Carpenrier in Supplemento ad idem Glossar., ubi inter alia hoc refert 
exemplum ex Computo anni 1483. Equiti qui portauit Noua matrimonii 
domini Dalphini. 

(1) Exentia deest in citatis Glossariis , sed adest tantum Essentia , 
de qua 2 loco Maurini haec addiderunt : Essentia , Status , Conditio. 
Barthii Glossarium in Hist. Palaest. Baldrici Dolensis. Postquam uero 
fuerunt Turci edocti de nostra Essentia , coeperunt paulatim urbe exire etc. 

(2) V. 3 9 3. 

(3) V. 4 5 7 . 

(4) Supple : Dux. 

(5) V. S97. In Ms. autem legitur : Bellorum at princeps ; sed puto 
corrigendum esse : Maurorum at princeps. 

(6) V. 645. Hic desinit prima Scheda reperta in Codice. Altera , quae 
continere debebat ceteras Periochas lib. Inl , et illas libri V. , est de- 
perdita : quod facillime potuit euenire, quia Codici nullo modo schedac 
ipsae adhaerebant. 



PEMOCHAE. 439 

Interea ductov (1). Liber scxtus , in quo dicit auctor: 
quocl , a proelio discedentes , uenerunt ad quandam 
ciuitatem , in qua refecerunt se et cibo et potu et re- 
quie. Tamen semper cogitabat (a) in somnis reparatio 
(sic) gentis suae , et dolebat de mortuis : et , dum sic 
ploraret , Recinarius , qui erat eius pars animae con- 
solabatur eum. Et Iohannes dicit ista pulcra uerba , 
usque ibi : Tunc placidus (3). 

Secundo Becinarius respondit cum magna grauitate 
dictis ductoris ; et consulit , quae sunt fienda 4 usque 
ibi : Consilium placuit (4). 

Tertio ordinat (5) , qnnH adimpleantur consulta ; et 
lotat (6) sibi manus ct faciem , et orat in hunc mo- 
dum. Vide usque ibi : Hic pater (7). 

Quarto dicit : quod dominus motus est ad eius pre- 
ces ; et redeunt multi , qui aufugerant , et se abscon- 
derant , propter quae una cum ipsis uadit ad Missam , 
et celebra (8), cum multis lacrimis consolatur ipsos his 
uerbis , usque ibi : Laetificans alios (9). 

Quinto dicit : quod ordinat , et reformat exercitum ; 
et quod omnes redeant ad loca sua : et mittit ad ex- 
plorandum pro suis , si qui inuenirentur. Deinde 



(1) Lib. VI. u. 1. 

(2) Suppleatur : Dux. 

(3) V. 5o. 

(4) V. 7 3. 

(5) Supple : Ductor. 

(6) Deest adhuc hoc barbarum uerbum in Glossariis infimae Latinitatis. 

( 7 ) V. 107. 

(8) Sic in Scheda pro et celebrata. Nihil autem de Missae sacrificio 
legitur hoc loci in poemate. Exscriptor Codicis u. 1 14. fecerat Arae 
ciens contra rationem metri pro Aere tiens , ut requirit etiam eeneus , 
et ut monui ad eundem versum. 

(9) V. l33. 



440 PEMOCHAE. 

uisitam (sic) ciuitatem, quam Iustiuianus alias compo- 
suerat (i); usque ibi : Coniugis interea (a). 

Sexto dicit : quod coniunx illius nobilis ducis Io- 
hannis suffocati , perquirens noua uiri , inuenit , quod 
mortuus est. Et nota morem mulierum dolentium adeo 
proprium , quod mirum est. Et nota eius pulcram 
orationem in fine , usque ibi : At pater ibi (3). 

Septimo dux ordinat , et Petrus eius filius iuuenis 
senex , qui adeo timebatur : quod mirum est ; et auc- 
tor eum commendat , usque ibi : Plaustra (4). 

Octauo dicit auctor : Fulciunt se armis et uictuali- 
bus ; et fecit ductor pacem fieri inter illos discordan- 
tes ; et ordinata ordinanda , ul £S iitte^-n ^ ueniunt ad 
pugnam , usque ibi : Nuntia pennatis (5). 

Nono dicit auctor : quod fama iuit ad Mauros ; quod 
magnum adiutorium successit Romanis, et Guenfeius (6) 
consulit : uide litteram \ quod consilium placuit , licet 
non fuisset utile , quia Iohannes noluit illa die proe- 
liari ; et Mauri a calore sunt desiccati : usque ibi : 
Vidit (7). 

Decimo , quod Iohannes posuit se iuxta flumen , et 
reconciliati (sic) aquis sunt. Mauri hoc uidentes coe- 
perunt timere ; usque ibi : Syrtica castra (8). 

Vndecimo dicit : quod Mauri uersi in fuga capie- 
bantur , et trucidabantur. Tamen tribunus commotus 



(i) In Scheda : compusuerat, 

(2) V. 154. 

(3) V. 199. 

(4) V. a36. 

(5) V. 288. 

(6) In Scheda est : Guejiferus. 

(7) V. 333. 

(8) V. 35 1. 



PERIOCHAE. 441 

tantae caeclis , coepit quatuor nobiles ; et , ut sciren- 
tur secreta ij3sorum , misit ligatos ad Iohannem , qui 
panderunt multa ductori : usque ibi : Flnierat (1). 

Duodecimo Iohannes exarsit contra eos , et dixit 
illa uerba contra eos ; et demum uoluit , quod ipsi 
cum praeconio dicerent omnia eorum prodimenta (a) 
populo ; et sic fecerunt : usque in finem libri (3). 

Postquam consilium (4). Liber septimus. Dicit auctor t 
quod Iohannes auditis praedictis, fecit, sicut hirundo, 
quando uult facere nidum, et cetera ; et dixit suis illa 
verba. Vide litteram usque ibi : Vix ea fatus erat (5). 

Secundo dicit : quod , audita deliberatione ductoris , 

Omnes feruent in nrmis , et uadunt contra inimicOS , 

qui , auclientes rumorem gentium , fugiunt ad montes , 
et remanet campus eis ; usque ibi : Dum trahit illa 
dies (6). 

Tertio dicit : (7) nascitur quaestio inter eos (8). 



(i) V. 498- 

(2) Maurini in Glossario Du Cangii aiunt : Prodimentum , Proditio. 
Chron. Domin. dc Grauina apud Muraior. tom. ia. col. 555. Regni Ma- 
enates . . . Prodimcnto decepti. 

(3) Hic desimt eecunda Scheda. 

(4) Lib. VII. u. i. 

(5) V. 33. 

(6) V. 49. In Codice autem est : ille dies. 

(7) Supple auod. 

(8) Hic desinit tertia Scheda , nec uidetur auctov Periocharum pro- 
cessisse ulteriu6 in eis conscribendis. 



CORRIGENDA. 



Littera P. paginam indicat } u. uersum in Poemate , V. uersum 
in Notis, 1. lineam. 



p. 


10. 


u. 


222. 


portus 




corrige 


Portus 


p. 


1 1. 


u. 


247. 


classes ut in Ms. } 


sed 


corr. 


classi 


p. 


18. 


u. 


5oi. 


post sperare 




adde 


coma. 


p. 


afi. 


u. 


n3. 


Ifarac 




corr. 


Ifurac 


p. 


3a. 


u. 


33 7 . 


miro 




corr. 


misto 


p. 


34. 


u. 


382. 


mauus ? 




corr. 


manus. 


p. 


40. 


u. 


88. 


quae saeuit 




corr. 


quaesiuit 


p. 


4i- 

4 5. 


u. 
u. 


8 9 . 


fibris 




corr. 

corr. 


fibras 


p. 


»19. 


septOS 


oeptaS 


p. 


47- 


u. 


290. 


planos 




corr. 


plenos 


p. 


ead. 


u. 


294. 


spectabit ut in Ms. } 


sed, 


, corr. 


spectauit 


p. 


63. 


u. 


322. 


ditem . . . diuis 




corr. 


Ditem . . 1 


p. 


64. 


u. 


3 7 4. 


Ilaguas 




corr. 


Ilasguas 


p. 


7 1 - 


u. 


5 97 . 


Bellorutn ut in Ms. 


} sed 


! corr. 


Maurorum 


p. 


74. 


u. 


685. 


resonant 




corr. 


regemunt 


p. 


ead. 


u. 


694. 


cunctique 




corr. 


animique 


p. 


7 5. 


u. 


716. 


Asper 




corr. 


Acer 


p. 


ead. 


u. 


718. 


Eilenare 




corr. 


Eilimare. 


p. 


76. 


u. 


748. 


Mantysinan 




corr. 


Mantisynan 


p. 


79- 


u. 


826. 


post succurrite 




dele 1 


coma. 


p. 


83. 


u. 


955. 


arena 




scribe 


harena 


p. 


84. 


u. 


997- 


pagna 




corr. 


pugna 


p. 


87. 


u. 


uo5. 


post necabat 




adde 


coma. 


p. 


ead. 


u. 


1 106. 


post Syrtica 




dele 


coma. 


p. 


112. 


u. 


728. 


Spumens 




corr. 


Spumeus 


p. 


121. 


u. 


194. 


ore ut in Ms. , 


sed 


corr. 


ire 


p. 


124. 


u. 


281. 


innuvneris 




corr. 


innumeras 


p. 


i3i. 


u. 


53o. 


apertos 




corr. 


apertas 


p. 


142. 


u. 


3o8. 


Tenarius 




corr. 


Taenarius- 


p. 


i5o. 


u. 


553. 


terram 




corr. 


tergum 



Diuis 



CORRIGENDA. 44$ 

P. 162. 1. 3. trisyllabus corrige quadrisyllabus 

F. 172. V. 197. 1. 1. poterat corr. poteram 

P. i83. V. 364. fugiantque corr. fugiuntque 

P. 187. V. 438. post Sic. dele punctum. 

P. 189. V. 447. 1. 1. post primos adde coma. 

P. 207. V. 72. 1. 1. quosque corr. quasque 

P. 208. V. 89. 1. 2. 286. corr. 283. 

P. 217. V. 256. 1. 2. post Amorum dele punctum. 

P. 220. V. 3oi. infaustis corr. irifaustos 

P. 240. V. i56. 1. 3. DXXX. corr. DXXIX. 

P. 255. V. 317. Germano. Nunc mihi uidetur non proprium , sed 

potius appellatiuum hoc nomen esse , et loqui Caecilides de Pampo 

germano idest fratre Iohannis. 



p. 


259. 

282. 


V. 
V. 


355. 
209 


1. 1. tum 
1. 1. Cum 


corr. 


tunc 




p. 


corr. 


Cur 




p. 


284. 


V. 


332. 




corr. 


V. 232. 




p. 


3oo. 


V. 


445. 




corr. 


V. 447. 




p. 


3o8. 


V. 


569. 


1. 7. Ludus 


corr. 


Ludum ; 


et in fine 



eiusdem Notae adde: Eumdem uel fere similem Ludum uiguisse 
quoque Cremonae adhuc saeculo XVI. narrat Ant. Campus 
Libro secundo Historiae illius urbis ad annum MCCL. p. 44. 
editionis anni MDLXXV., ubi haec leguntur: Non tacerb quello 
che affermano alcuni , V usanza di far correr il Toro ogn' anno 
nel giorno deW Assunzione di Maria Vergine hauer hauuto origine 
in questo tempo (anno praedicto MCCL. ) , per memoria della 
sopradetta vittoria (quam Cremonenses retulerant de Parmensi- 
bus ) , per esser queW animale insegna de' Parmegiani. E durata 
quest' usanza , piii tosto abuso , sino aW anno M. D. LXXV. 
nel qual anno essendo venuto in Cremona Carlo Borromeo Cardi- 
nale di Santa chiesa , Arciuescouo di Milano , e Visitator Aposto- 
lico , per far la visita della Chiesa Cremonese , fu per riuerenza 
fmi credo) di tant' huomo intermessa et lasciata del tutto. 
P. 32i. V. 797. 1. 2. lib. I. corr. lib. V. 

P. 332. V. 1062. 1. 1. mattate corr. mactate 

P. 353. V. 392. 1. 2. post cet. adde: Scio apud Gell. lib. XITII. 
cap. I. et lib. XVII. cap. il. esse exempla Accii et Q. Claudii 



444 GORRIGENDA. 

Quadrigarii, qui dixerunt domus suas ; sed eoi'um aetas niuiis 

distat ab illa Corippi. 
P. 338. V. 33. 1. ult. post fuerunt adde ; sed hoc euetiit uel 

eodem tempore, quo Iohanues erat in Africa, uel paulo post, 
P. 368. V. 89. 1. 1. post Sic. dele punctum. 

P. 373. 1. 5. De non erat imprimendwn caractere , ut aiunt , 

corsiuo. 
P. ead. V. i55. 1. 3. Hanoniae corr. Hanouiae 

P. 390. V. 36. 1. a. carhasan corr. carthasan 

P. 398. V. 3o8. 1. 1. Tenarium corr. Taenarium 

Ibid. I. 3. De Ioue etc. dele , et adde: Taenarius Iouis uocatur 

hic Pluto a Corippo, sicuti est Stygius , et Tartareus , et niger 

Iupiter apud Ouidium , Val. Flaccum^ et Senecam tragicum, 

**«c non in Inscriptionibus apud Gruteruuo p. XXIII, u. 6. et 7.