(logo)
(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Open Source Books | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections

Search: Advanced Search

Anonymous User (login or join us)Upload
See other formats

Full text of "The foundation of Waltham Abbey : the tract "De inventione sanctae crucis nostrae in monte Acuto et de ductione ejusdem apud Waltham" ; now first printed from the manuscript in the Bristish Museum, with introduction and notes by William Stubbs"







> 




r - 




THE TEACT 

mrontimtf jfoucte ([[rum noato in dJflonte 
iflitt gusto npd 



NOW FIRST PRINTED FROM THE MANUSCRIPT IN THE 
BRITISH MUSEUM, 

WITH INTRODUCTION AND NOTES 



WILLIAM STUBBS, M.A., 

VICAB OF NAVESTOCK, LATE FELLOW OF TRINITY COLLEGE, OXFORD. 



Sonte: 

J. H. AND J. PARKER. 

1861. 




$ rinttb bg Messrs, farktr, Cornwarbl, 



INTRODUCTION 



1. HAROLD, the son of Godwin, was a man the least 
record of whose acts and fate has an interest for English- 
men. He was also one, if history tells the truth about him, 
not one of whose deeds or designs can fairly be looked on 
as being without weight or significance. His was the truest 
heart, and the wisest head, and the strongest and gentlest 
hand in the land *. 

If, as we have every reason to think, his foundation of 
Waltham was not a mere conforming with the fashion of 
the age, but the cherished design of a wise devotion, and 
an expression of a true sense of the needs of his Church 
and country at the time, the following pages, which contain 
ah 1 that is known of the history of it, have an interest not 
confined to local antiquaries, or indeed to antiquaries at all. 

2. The history of the Church of England before the 
Norman Conquest must be studied in its own records if 
we are to gain a correct notion, much more if we are to 
form an adequate idea of it. From its very beginning it 
presents itself to us in strong contrast with the history of 
the Continental Churches. Its framework was not built up 
on the foundations, nor its lines of demarcation drawn on 
the plan, of the old Roman empire. A complete wave of 
change had gone over the country between the Roman 
occupation and the mission of Augustine. Forests were 
now full grown where towns had been, and the new settle- 

1 For our author's account of Harold's most instances. The strongest argu- 

character see chapters 14 and 20; and ment in favour of the perjury story is to 

compare Vita Eadwardi, ed. Luiird, pp. be found in the fact that Ea^mer be- 

408, 409, and Flor. Wig., \. 224. Of lieved it : but he wrote nearly sixty 

course the Norman historians and para- years after it is said to have taken place, 

sites blacken it as much as they can, but and long after the history of the time 

their falsehoods refute themselves in had been corrupted. 

a2 



iy INTRODUCTION. 

ments were placed where the surrounding wilderness re- 
minded the invaders of their old home, where a vast ' mark' 
was considered as a proof of strength and prowess. And 
so in the course of The Conversion the English kingdoms 
received the foreign missions and religious ways of the 
Roman, Irish, Burgundian, and Oriental apostles; but 
amalgamating them in their own way, and being themselves 
united and amalgamated by them, they grew up, in one 
aspect into the Church,' in the other and later one into the 
Nation of the English. Thus although a knowledge of the 
general history of the Church may enable us with a measure 
of truth to predicate of one part of it what is true of an- 
other, this is less the case with our own than with foreign 
Churches. What is true of them generally is often only 
approximately and partially true of England. This is not 
said with an intention of understating the value of the 
study of contemporary Church history, but to warn students 
against the notion that that study will any way supersede 
the necessity of studying our own. One of the first and 
most striking distinctions will be found in the fact that 
England was converted to Christianity principally by the 
work of monks and monastically-trained priests, a class 
which thus acquired a prestige 2 beyond that of the secular 
clergy, which was never wholly lost until the Reformation. 
3. The difference between a monastery of monks and a 
minster of secular priests or canons consisted in the fact 
that the inmates of the former were bound by vows of 
obedience, poverty, and chastity, but were not necessarily 
in holy orders ; those of the latter were ordinary clergymen, 
bound by no particular vows, but living together on common 
estates, serving a common church, and under common local 
statutes. Both were bound to do their best to serve God 
and man, the former by prayer and (in practice, if not rule) 

2 Ordericus Vitalis (iv. 6) remarks on conventual cathedrals as almost peculiar 
to England. 



INTRODUCTION. V 

by study, the latter by taking care of souls, and trying to 
turn the business of the world into a channel most con- 
ducive to the glory of God. The monks, even before they 
were formed into a corporate society by minute organi- 
zation, were, owing to the uniformity of their rale, a much 
more compact body than the seculars ever have been, had 
much more esprit de corps, and could always make their 
influence felt. They had also, unfortunately, almost a mono- 
poly in writing history. Nearly all our information on the 
history of the Church and Nation up to the sixteenth cen- 
tury is drawn from monastic, chiefly Benedictine, annals 3 . 
All praise to the monks for it, for we have to thank them 
for an unrivalled corpus historicum ; the debt is one that 
none will deny but the most ignorant pretender to know- 
ledge. Still we may be allowed to doubt whether certain 
passages of history would not be' read differently with the 
light of a secular comment ; such, for instance, as concern 
cathedral institutions, the marriage of the clergy, preaching, 
and the cure of souls. 

4. If we take four points, the age of Bede, that of Alcuin, 
that of Dunstan, and the Conquest, we may get as clear a 
notion as so hasty a glance will enable us, and one clear 
enough perhaps for our present need, of the position of the 
two parties. 

In Bede's time 4 we find priests and monks, nuns and 
mynchyns, comfortably settled together in the same houses ; 

3 Of course there are a few excep- during the early periods is not a con- 
tions, such as Henry of Huntingdon and elusive proof that any particular house 
Ralph de Diceto, but the general con- was of monks alone. York Minster was 
trast between the few secular annalists governed by an abbot in the ninth cen- 
and the monastic will be seen on a com- tury, and the first mention I find of a 
parison of the history of Lichfield (Ang. prior in an English church is in 821. 
Sac., i. 423) with the annals of Worces- On the other hand, the mention of a dean 
ter in the same volume. The latter are does not prove that there were no monks, 
general, and the work of a body of men for Canterbury, Worcester, and Evesham 
continuing through ages, the former the had deans up to the Conquest. For 
isolated effort of a local chronicler. abbots of seculars see Mabillon, Elogivm 

4 Bede, iv. 23, &c.; Counc. Cealc- Aleuini, Opp. Ale., ed. Migne, vol. ii, 
Tiythe, Wilk., i. 147; Asser, Mon. Hist. pp. 1419, 1427. 

Srit., p. 493. The mention of an abbot 



vi INTRODUCTION. 

there were secular as well as regular abbots, men and women 
together, sometimes under the rule of a man, sometimes of 
a woman. By the time of Alcuin the monks had begun to 
envy the liberties and privileges of the clergy, looked on 
holy orders as a way of slipping from their vows, and assi- 
milated themselves in dress and manners to their rivals. 
The Danish invasion and the reformation of the Benedic- 
tine rule both tended to the decline and destruction of the 
old monasteries : in Alfred's time there was scarcely a man 
to be found fit to be made a monk. Under Odo and Dun- 
stan a reaction followed. Great efforts were made to turn 
the seculars out of their colleges and cathedral churches, 
and were to a great extent successful. It is doubtful, how- 
ever, whether any of the cathedrals were quite cleared of 
secular canons before the Conquest. Another change set 
in during the first half of the eleventh century. The Danish 
monarchs naturally favoured the party that Ethelred and 
his advisers had oppressed. Colleges of importance rose 
up quickly, and continued to do so notwithstanding the 
attachment of Edward the Confessor to the monks. The 
movement was perhaps local : the northern province owes 
to it her famous cluster, Ripon, Beverley, and Southwell ; 
Cornwall and Devon had much more than their share ; 
Shrewsbury had at least four. There are in Domesday 
Book between thirty and forty distinct references to endow- 
ments of this class (besides the cathedral churches) existing 
in the time of King Edward 5 . 

5. Harold is described in the charter of Waltham as "ca- 
nonicae regulse strenuus institutor." If these words have 
any real meaning, (and the epithet " strenuus" is applicable 
to Harold in everything his hand found to do,) it must be 

5 The origin of secular colleges was includes the king's free chapels, in some 

probably the desire of the kings and cases large chantries, rectories in por- 

great nobles to have about them a body tions and medieties, corporations of hos- 

of chaplains, counsellors, and instructors pital priests, and the educational foun- 

resembling the chapters of the bishops' dations of the Universities, 
cathedrals. At a later period the term 



INTRODUCTION. Vll 

that he was from conviction a supporter of the system of 
Canonical organization of colleges of secular clergy. We 
can imagine the reasons that made him so : the foreign 
predilections of the monks, favoured by the " simple" mo- 
narch on the throne ; the decay of learning which was be- 
ginning to be felt in the institutions which had the mono- 
poly of it, and which it was reserved for the energy of Lan- 
franc to counteract ; and the danger which a monastic power, 
separated in ideas and sympathies from the people and 
wielded by worldly men, always entails on the religion and 
happiness of a nation. The monks, like the friars of later 
times, were always in extremes, sometimes before, sometimes 
behind the age. The heroic patriotism displayed by some of 
their fraternities at the moment of the Conquest and shortly 
after it would, if anything could, disprove this statement : 
but the effort was short and spasmodic, and served but to 
rivet the fetters on the people, who would have made it 
successful if it had been attempted a few years earlier. 

The multiplication of secular colleges was one of the 
most likely means of raising up a clergy whose knowledge 
of mankind, general learning, and thorough sympathy with 
Englishmen, might improve the character and help to save 
the souls of the people Harold loved. Alfred and Edward 
the Elder, Athelstan and Cnut, had shewn their sense of 
this by secular foundations ; the heroes of the monks were 
Ethelwulf, Eadred, and Eadgar : the contrast is a speaking 
one. Nor was the lesson lost on English statesmen who 
followed them, such as were the great bishops of the family 
of Beck 6 , Archbishops Thoresby and Chicheley, Walter of 
Merton, and William of Wykeham. 

6 See Antony Beck's reason for found- of Leofric, and the preparation of a 
ing Lanchester, Mon. Angl., vi. 1334. burial-place. As for the popular notion 
He and his brother Thomas together on such subjects, drawn from the doc- 
founded at least six colleges. Githa, trine of merits, we may well believe that 
the mother of Harold, founded a college a man like Harold would adopt what 
at Hartland. Other reasons may have seemed to him the most effectual means 
co-operated with these, as, for instance, of accumulating good works doing the 
the rivalry of the munificent foundations most good. 



Vlll INTRODUCTION. 

6. As, for such reasons, a strenuous supporter of the 
secular clergy, we may well believe Harold to have founded 
his college. His choice of the place was probably directed 
by the grant of large estates in the neighbourhood, and de- 
termined by the fact that there was in the church already 
existing a wonder-working crucifix of no small fame. This 
Holy Cross of Waltham had been found at Montacute in 
Somersetshire several years before, after a search ordered 
by a spiritual visitant to the smith and sexton of the vil- 
lage : Tovi, the owner of the parish, is said by the legend 
to have been standard-bearer to Cnut, and is known from 
Domesday Book to have had very large estates in other 
counties. He offered a church with a liberal endowment 
for the newly discovered treasure. The cart on which 
the cross was placed stood still at the offer of his other 
estates, but started off at once at the name of Waltham. 
Here accordingly, in his old hunting-ground, he built a 
church, and endowed two priests to take care of the Holy 
Cross, and of the souls of the sixty-six parishioners whose 
bodies had been healed of different diseases by its mira- 
culous powers. 

However credible or incredible the story may now ap- 
pear, Harold seems to have believed it, and chose to build 
a new church and college at Waltham. 

7. He had seen a good deal of the world ; had visited 
France, Germany, and Rome. It is possible that during 
his travels he had kept in view a purpose that his intended 
foundation should have the benefit of his experience. In 
Normandy he had seen a new style of architecture spring- 
ing up which would suit well the climate and scenery of 
his own land. In Germany he had seen a state of order 
maintained in the college schools and monasteries, which 
could not fail to strike him as contrasting with similar 
institutions in England. And at Rome, like every Eng- 
lishman before and since, he found himself tempted with 



INTRODUCTION. IX 

a display of relics to be bought with English gold, and 
only too fascinating to English piety. Anyhow, when he 
did begin his work at Waltham, he took care that his own 
college should not be behind the chiefest institutions he 
had seen abroad, in art, learning, sanctity, or general 
efficiency. 

8. Having determined to found a college of canons, 
Harold made it his first care to provide the best possible 
form of management, and to get the best advice for the 
composition of his statutes. And this he was fortunately 
enabled to do by his connexion with Germany. The in- 
tercourse of England with Germany was close at this time : 
the Emperor had married a daughter of Cnut, half-sister 
of the King; the ^Ethelings, Edmund and Edward, had 
married nieces of the Emperor; the Confessor himself 
had put on his arms once, and taken to the sea-king's life 
in command of his own fleet, in aid of Caesar against the 
Flemings ; alliances in the empire were probably cultivated 
by the national party as a counterpoise to the overweening 
influence of the Normans at ^ court; Tostig, a brother of 
Harold, had married a niece or daughter of Baldwin ; 
Aldred, the patriotic bishop and friend of Harold, had 
resided tor nearly a year at Cologne as ambassador to 
Henry ; German clerks were at the head of the Wessex 
Church ; Herman, Bishop of Sherborn, was a Fleming or 
Lorrainer ; Duduc of Wells a Saxon ; the King and Queen 
both had Lorrainers as chaplains ; and Leofric, the Bishop 
of Exeter, though a Breton, it is said, by birth, was edu- 
cated in Lorraine. It was in Lorraine that the system of 
secular colleges may be said to have originated, for Chro- 
degang, the Bishop of Metz, was the first who brought 
his clerks under statutes, and is generally reputed the 
founder of the canonical life. Although the rule of Chro- 
degang had long been almost obsolete, the state of the 
colleges of Lorraine and the neighbouring parts of Ger- 



X INTRODUCTION. 

many, and their character as schools of education, were 
far better than those of similar establishments in France 
and North Italy. It is not to be wondered at, therefore, 
that Harold, either by the exercise of his own judgment, 
or, as it is stated in the Vita, by the influence of the Em- 
peror, Henry III., was led to choose as his adviser Athe- 
lard, a native of Liege, and student of Utrecht. In his 
native town he had probably been a pupil of Adelman, the 
friend and schoolfellow of Berengarius, and at Utrecht taken 
part in the canonical revival promoted by Bishop Bernulf, 
who died in 1054, after founding two collegiate churches. 

9. The rule of Chrodegang differed little from the monastic 
rule of Benedict, except in the article of poverty : canons 
were allowed to have some small right of ownership in their 
property, though neither to manage it nor bequeath it as 
they pleased. Owing to the fact that the life and habits of 
secular clergy necessitated a greater amount of liberty and 
independence than that of the monks, the rule had proved 
too stringent on the Continent, where it had been favoured 
by emperors and councils, and even been pressed by them 
for acceptance in all houses of clerks ; it will be no matter 
of surprise if we find that it had never made way in Eng- 
land. An attempt was made to introduce it in the Lega- 
tine Council of 786, which probably went no further in 
effect than to change the name of secular clerks into that 
of canons, and to turn secular abbots into deans. Early 
in the ninth century Archbishop Wulfred tried, even be- 
fore the enactments of the Council of Aix la Chapelle, 
to persuade his "family" to use a common refectory and 
dormitory, giving them permission to possess the houses 
or rooms they had built within the monastery, and to be- 
queath them among their brethren 7 . But this was not 

7 Kemble, C. D., 200. A similar agreement between Gunther of Cologne and 
his canons is noted by ecclesiastical historians as a sign of the decadence of the 
system. 



INTRODUCTION. XI 

enough to secure the obedience of the clerks, and from the 
year of Wulfred's death to 995, if not later, they seem to 
have had their own way. There is no doubt that the 
great stumbling-block was the custom of the common 
dormitory, which was incompatible with the existence of 
a married clergy, such as continued in England for sixty 
years after the Conquest. We know on the testimony of 
William of Malmesbury that the Lotharingian rule never 
was accepted in England. He gives an account of the at- 
tempt of Leofric, Bishop of Exeter, to introduce it into his 
church. Some remains of it existed (the system of "com- 
mons " or rations) in his own day, but the dormitory and 
refectory had long been disused. Giso of Wells soon after 
the foundation of Waltham had done the same, but his 
buildings were pulled down by his successor. Archbishop 
Thomas of York likewise attempted it, but was obliged a 
few years after to undo his work, and to refound his cathe- 
dral on the old secular basis, with such improvements and 
additions as have lasted to our own time 8 . Instead of 
attempting any general alteration of existing foundations, 
later reformers set up the rival order of Canons Regular 
of Saint Augustine, to which in process of time we shall 
find Waltham made over, in common with several similar 
foundations. 

10. Whilst the Waltham scheme was in progress in 
1059, Pope Nicolas II. promulgated a decree that secular 
priests living together should use a common table 9 : but 
the founders did not act upon this order. We read not 
a word of either refectory or dormitory, and we know 
that Athelard was himself a married man. The discipline 
of reprimand, private and public, corporal punishment and 
deprivation, is especially remarked by our author as con- 

8 Malmesb., Gesta Pont., lib. ii. ; Ecclesiastical Documents, Camel. Soc., pp. 17, 
22; Stubbs apud Twysden, c. 1708, 1709. 

9 Robertson's Church History, ii. 705. Jafie ad 1059. 



Xli INTRODUCTION. 

tinuing to within his recollection 10 . The canons were dieted, 
but on a much more liberal scale than that of Chrode- 
gang 11 , and no attempt was made to interfere with their 
private property. 

The organization of the college was simple : the dean 
was the only dignitary ; the other offices which were intro- 
duced into the English cathedrals towards the close of the 
century were not here distributed to distinct stalls, but either 
held by the brethren best qualified for them, or perhaps, 
as in the present college system, by election and rotation. 
Athelard, under the name of ' Magister Scholarum/ dis- 
charged the duties of chancellor and treasurer. We read 
also of two minor prebendaries or minor canons 12 , and 
officers bearing the name of 'custos ecclesiae' and sacristan. 
The position of the ' Magister Scholarum 13 ' is recognised 
as most important in such cathedral statutes of the age as 
have come down to us, and our author speaks from long 
experience of the way in which it was maintained at Walt- 
ham by Athelard and his son Peter in succession. The 
gravity, grace, and pious demeanour of the schoolboys was 
exemplary ; and no praise could be too- great for the care 
with which they were made to learn by heart, and to shew 
a reverent and devout behaviour in church. 

11. The endowment of Waltham, although it seems in- 
significant by the side of the Confessor's rich foundation 
at Westminster, was very liberal, and doubtless intended to 
be more so. The charter of Edward confirms the grant 
of eighteen estates, viz. Northland in Waltham, three hides ; 
Passefeld, two hides minus thirty acres ; Weald, two hides ; 
Upminster, two and a-half hides and forty acres ; Walcfare, 
i 

10 Ch. 15; Regula Chrod., c. 17; masses, which were celebrated at an 
Man si, xiv. 321. early hour, after the lections in chapter, 

11 Regula Chrod., c. 22, 23; Mansi, were devolved on the minor canons, 
xiv. 323, 324. See Stat. S. Paul, p. 353; Stat. Lichf., 

12 Ch. 27. Two minor prebendaries Mon. Angl., vi. 1257. 

were endowed to read the Gospel altern- 13 Stat. S. Paul, Ellis's Dugdale, p. 348 ; 

ately in the capitular masses. These Stat. Lichfield, Mon. Angl, vi. 1256. 



INTRODUCTION. Xlll 

four hides, minus forty acres ; Tippedene, three hides and 
forty acres ; Alwarton, three and a-half hides and ten acres ; 
Woodford, five hides ; Lambeth, eight hides ; Nazing, five 
hides; Brickendon, five hides; Melnho, four and a-half; 
Arlsey, eight; Wurmeley, five; Loughton, six and a-half 
and twenty acres ; West Waltham, three ; Hiche, pro- 
bably five; and Nettleswell, the extent of which is un- 
known. The canons appear also in Domesday Book as 
possessing two hides and a-half in Epping. Most of these 
lands lay in Essex ; the exceptions being West Waltham 
in Berkshire, Hitchin, Brickendon, and Wurmley in Hert- 
fordshire, Lambeth in Surrey, and Melehou and Arlsey 
in Bedfordshire. Tippedene and Alwarton are described 
in Domesday Book as in the Hundred of Ongar, but they 
are not to be recognised now, nor does the college appear 
to have had any property besides Passefeld in that Hun- 
dred. It is possible, however, that they may be the an- 
cient names of manors in Waltham and Epping. Accord- 
ing to our author, Northland, Hitchin, Loughton, Lambeth, 
and Alwarton, and an estate at Kelvedon, which we hear 
no more about, belonged to Tovi's original foundation, 
but Northland only is mentioned in the charter as having 
been the endowment of the old church ; the others may 
have been resumed by the founder's successors, and have 
fallen into Harold's hands on Athelstan's forfeiture. 
The accounts in chapters 13 and 18 are, however, incon- 
sistent, the latter ascribing the gift of Hitchin and Lambeth 
to King Edward. The extent of these estates, exclusive 
of NettlesVell, was, supposing the hides to be of uniform 
measurement, seventy-seven hides and fifty-five acres. 
12. The foundation was for a dean and twelve canons 14 ;. 

14 Newcourt, following Fuller, says transcriber of Cotton MS. who appears 

eleven, but the statement of our author to have written x., and subsequently to 

seems decisive. Tovi founded the church have made it xi., is probably owing to a 

for two priests, Harold associated with doubt whether or not he should count 

them ten or eleven others, and set the in the dean. See ch. 15. 
dean over them. The hesitation of the 



XIV INTRODUCTION. 

four of the estates were allotted to the dean Passefeld, 
Arlsey, Weald, and West Waltham. To each of the 
canons a prebend was allowed, from which his stall was 
named; seven of these are mentioned in chap. 15, the re- 
maining five were probably Nasing, Melnho, Walcfare, 
Wurmley, and Lambeth. Northland was divided into 
portions of fifteen acres, one of which was given to each 
canon ; and besides this, each had forty shillings a-year 
from the tithes and offerings of the parish, and an allow- 
ance of forty shillings a-year for dress from the shroud- 
lands of the college, which lay in Nasing, Walcfare, and 
Loughton 15 . 

The meat and drink were provided out of the prebendal 
estates, which were held subject to a feorm fiiltum of so 
many weeks each. The dean, for his estates of Passefeld, 
Weald, and Arlsey, had to provide for nineteen weeks ; the 
prebendary of Nettleswell, seven weeks and two days ; 
Alwarton, four weeks and two days; Upminster, two 
weeks and two days; Woodford, Brickendon, and Tip- 
peden, two weeks each ; and Loughton, a week and a 
day. The remaining twelve weeks were distributed among 
the five remaining prebendaries. 

The allowances are very liberal both in meat and drink : 
to each canon daily three loaves, six bowls of beer, and six 
dishes of meat; on festivals of the first-class, three pit- 
tances of game or poultry ; on second-class feasts two, on 
simple feasts one ; at the greater festivals, and those of the 
Holy Cross, wine and mead. These rations would seem 
to allow each canon a household of from six to ten per- 
sons ; but the language of the author is not quite clear. 
The remaining proceeds of the prebends were devoted to 
the personal uses of the canons at their discretion. 

13. The new church was doubtless designed in the new 
style of architecture, the earliest specimen of which in 

15 Charter of Henry II. ; Mon. Angl. vi. 63. 



INTRODUCTION. XV 

England was Edward's Abbey Church at Westminster. 
The most powerful subject in the realm may even be sus- 
pected of trying to outvie his master and his Norman 
friends. But architectural antiquaries have not yet decided 
whether any part of the existing church can be considered 
so early as the time of Harold. Much argument has been 
adduced for and against such a supposition, and our au- 
thor has been appealed to by both sides. There is every 
reason to suppose that Harold would build in the very 
best style of which he had accessible patterns, and that, 
strenuous in all things, he would make an end of what he 
began. It is not, however, probable that his architect 
would be forty or fifty years in advance of the other 
builders of the age. Our author in one passage speaks 
of the church as completed before the consecration, and in 
another of works going on, apparently in the choir, as late 
as 1125 or 1126. " Adhuc sub judice lis est 16 ." 

Whatever part was finished, was splendidly adorned in 
a fashion that reminds one more of Eastern than of Western 
art, as if Harold might have wandered to Constantinople in 
his earlier days. Brazen plates gilt were spread over the 
walls : the capitals and bases of the pillars were curiously 
carved, and the elaborate ornaments of the altar, reliquaries, 
vestments, books, and furniture of the sanctuary, are de- 
scribed by our author in terms of regret and indignation 
proportioned to their intrinsic value 17 . 

16 Possibly some light may be thrown tuor tburibula rnagna aurea atque ar- 

npon the subject by the consideration gentea; sex candelabra quorum duo au- 

of the close connexion subsisting between rea, caetera argenta ; tres urceos magnos Q, I 

Waltham and Durham. ex Grseco opere argenteos atque deau- 

7 The following passage from the ratos; quatuor cruces auro atque ar- 

Vita Haroldi, MS. HarL, 3776, Michel, gento et gemmis fabricates; unana cru- 

Chroniques Anglo-Normandes, ii. 162, cem ex quinquaginta marcis argenti 

may be compared with ch. 16 and 22 fusilem; quinque vestimenta sacerdotalia 

of this book : pretiosissima, auro gemmisque ornata ; 

' Transtulit autem, ut legitur, idem quinque casulas auro gemmisque ornatas, 

rex de Waltham in Normanniam septem in una quarum erant duodecim marca? 

scrinia, ubi tria fuerunt aurea et qua- auri ; duas capas auro gemmisque orna- 

tuor argentea deaurata cum gemmis pre- tas; quinque calices, duos aureos, cseteros 

tiosis, plena reliquiarum ; quatuor textus argenteos, quatuor altaria cum reliquiis 

auro, argento gemmisque ornatos ; qua- quorum unum aureum, cetera argentea 



XVI INTRODUCTION. 

14. The relics with which the church was dedicated were 
also a sign of the magnificence of the founder. It is cer- 
tain that at one period of his life he had visited Rome 18 , 
but it is impossible even to guess the date. The author of 
the Vita Haroldi 19 tells a story of his adventures there, which, 
whether true or not, is characteristic. He had during his 
stay accumulated such a collection of relics that four or five 
days after his departure the Romans sent after him and 
brought him back. He was compelled to restore his costly 
purchases to their former owners, and to content himself 
with the diminished store. He did, however, get per- 
mission to bring home the bones of SS. Chrysantus and 
Daria. It is to be feared that the Italians were not more 
honest as to what they let him take away, than they had 
been in regard to his purchases ; for, if we may believe 
Anastasius, the bones of these saints had been translated 
two hundred years before to Priim, in the archdiocese of 
Treves 20 . Besides these, he succeeded in obtaining a frag- 
ment of the true cross, and a multiplicity of relics of the 
saints from all parts of the world. These are not enu- 
merated by our author, who, however, records the fact of 
their being concealed on the day of consecration in a way 
so complete as to lead us to the suspicion that they had 
never been found again. They had been, as he tells us, col- 
lected by Harold with much labour and inestimable dili- 
gence, and such words in Harold's case have a meaning 21 . 

15. When the church had reached such a state of com- 



deaurata, unum cornu vinacium argen- * Butler's Lives of the Saints, Oct. 

teum centum solidis computatum, decem 25. 

phylacteria, unum quorum de duabus 21 The character of a relic fancier was 

marcis auri et gemmis pretiosis, csetera not peculiar to Harold among the Eng- 

auro argentoque parata ; duas sambucas, lish of his age. Archbishop Ethelnoth 

sellas fcemineas ex multo auro fabricatas, brought an arm of St. Augustin from 

duas campanas pretiosas." Pavia, for Coventry. In the list of 

18 Vita Edw., ed. Luard, p. 410. Exeter relics made by Leofric are some 

19 Ed. Michel, p. 182. The story is, of SS. Chrysantus and Daria, as also 
perhaps, a version of the adventure of at York and St. Alban's. Mon. Angl., 
Tostig with the banditti. Vlt. Edw., ii. 628. See too Eadmer, ii. p. 50, 
p. 410. ed. Selden. 



INTRODUCTION. XV11 

pletion as to be fit for divine service, it was consecrated. 
The date of this act may be fixed, with great probability, to 
May 3, 1060, the feast of the Invention of the Holy Cross, 
which, together with that of the Exaltation, was made a fair- 
day for Waltham under a charter of Queen Matilda to the 
canons. The chief prelate present was Kinsige, Archbishop 
of York, whose name was handed down by tradition to our 
author as that of the consecrator. He had been chaplain 
to Edward, and seems (as Stigand was generally under a 
cloud) to have been looked on as the principal ecclesiastic 
in England. Besides him there were present most of the 
bishops and earls, King Edward, and Queen Edith, the 
sister of Harold. The list given by our author unfortu- 
nately is not a correct account of the company on this 
occasion, but of the persons present at the signing of the 
Waltham charter two years after; some of the bishops 
enumerated did not reach that dignity until after Kinsige's 
death. The day was celebrated with great rejoicings; 
among other festivities, great tubs of wine and mead 
were tapped in the lanes and streets, and all might drink 
who would. 

The King stayed until after the octave, when he left for 
Winchester, to keep Pentecost the following Sunday. At 
that feast, according to our author, the warning was given 
of the approach of the King's death by the restoration of 
the ring by St. John. This event, which is entirely legend- 
ary, is strangely misplaced; for although the messengers 
gave him only six months more to live, he certainly sur- 
vived five years and a half. 

16. As long as Edward lived Harold would have oppor- 
tunities in abundance of adorning his church and adding 
to the number of its relics. On the King's death he was 
hurried into a position which left him little leisure to carry 
out his intentions of enlarging the endowment. Still he 
found time to visit Waltham ; probably it was the chosen 

b 



XV111 INTRODUCTION. 

scene of his scanty relaxations ; and he never did so without 
an offering worthy of a king. It was here that, on his return 
from Stamford Bridge, he had the news of the Gorman in- 
vasion. Here he offered up his prayers for success, and 
deposited the relics which he was accustomed to carry 
about with him. The crucifix before which he prayed, so 
the old sacristan Turkill told our author, bowed the head, 
as if to express sorrow for the inevitable future. When 
he left, Osgod and Ailric, two of the canons, were sent by 
the chapter to attend on the King, and if the adverse omen 
should come true, to bring back the body of the founder 22 . 

Harold fell on St. Calixtus' day ; " Heu ! Ipsemet cecidit 
crepusculi tempore," says Florence, at the coming on of the 
twilight, before the darkness of the Norman century fell on 
the ill-fated English. Osgod and Ailric, faithful to their 
trust, recovered the body with some difficulty, by the aid 
of Edith Swanneshals, Harold's old love, and brought it to 
Waltham. There it was buried with due honours, and 
translated from time to time as the alterations in the church 
demanded, until in our author's early youth it reached its 
proper resting-place 23 . 

17. The ecclesiastical changes which followed the Con- 
quest were neither so sudden nor so great as they are 
commonly described to have been : no harsh measures 
were taken until three years after the battle of Hastings. 
During that time Archbishop Stigand, although under the 
displeasure of the Pope and kept in an honourable custody, 
exercised the functions and enjoyed the privileges of his 
rank. Even in 1070 only three bishops besides him were 
deprived, one of whom was the Archbishop's own brother, 
and another taken in arms against the King. 

Waltham, which was looked on rather as a free chapel of 

22 Harold's war-cry was " Holy Rood." Appendix I., is from the Harleian MS., 
Lappenberg, ii. 297. 3776, where it immediately follows the 

23 The epitaph of Harold, given in conclusion of this tract in the same hand. 



INTRODUCTION. XIX 

Harold than as a great monastic establishment, escaped 
interference for the present. The estate to which it was 
counted appurtenant, that namely which Harold had re- 
ceived on the forfeiture of Athelstan the Staller, was granted 
to Walcher, Bishop of Durham, a native of Liege, a fellow- 
countryman of Athelard, the master of the schools at Walt- 
ham, and a secular canon. This was fortunate for the 
college, as it must have prevented any harsh acts of appro- 
priation or deprivation. Nor was Walcher a man likely to 
commit such : his great and fatal fault seems to have been 
an inability to see that his friends were in the wrong. To 
this he fell a sacrifice in 1080, by a martyrdom for which 
Queen Edith at his consecration had pronounced him 
fitted 24 . The one act recorded of him with regard to 
Waltham is that he enviously took to himself two hides 
and a-half of land in Northland. To this it is probably 
owing that the property of the canons in their own parish 
appears in Domesday Book as only half a hide. From the 
same authority we learn that Geoffrey de Mandeville had 
got possession of half a hide in South Weald. The North- 
land estate was restored subsequently by Queen Matilda. 

18. William of St. Carileph, the great builder of Durham 
cathedral, succeeded to the estate of Walcher. He taxed 
the canons for the building of his castle at Durham, and 
seems to have looked on Waltham not as a personal grant, 
but as the property of his see. He held the estate when 
Domesday Book was compiled, and if we are to accept lite- 
rally the account of that document, must have taken the 
Berkshire and Bedfordshire estates of the college to himself. 
This is rendered uncertain by the fact that we find them 
afterwards in the hands of the proper owners 25 . In his 

24 Bromton, 969. out reference to Waltham, and appears 

25 The Lambeth estate is entered as no more as the property of the house, 
holden of the Earl of Mortain, but still We may remark that the Mandevilles, 
in the hands of the canons, but Hitchin who succeeded to the property of the 
is mentioned as held by the King with- Staller, which in many places adjoined 

b 2 



XX INTRODUCTION. 

time William Rufus carried off the treasures of the college 
for the building and decoration of the new churches at 
Caen 26 ; and it was to his remorse for this spoliation, if we 
are to believe our author, that we are to ascribe his grant 
of liberties to Waltham after Bishop William's death in 
1096; a most happy remorse for the canons, if they owed 
to it their escape from the clutches of Ranulf Flambard, 
the next Bishop of Durham. The King probably retained 
the estate in hand until his death. Henry granted it to 
Matilda his wife " Molde the good queen." 

19. We have printed in the Appendix the few charters 
that have come down to us from the ancient canons, as they 
were called by their Augustinian successors. Several of these 
are grants of Henry and Matilda, and though of little in- 
terest except as antiquities, throw some light on the history, 
which would else be quite obscure. We learn from them 
that in 1108, when the Queen founded the priory of Christ 
Church, Aldgate, she exchanged for the site of that church, 
which belonged to Waltham, the mills of Waltham. She 
also restored the land in Northland which Bishop Walcher 
had occupied, quitclaimed to the canons Bishop William's 
tax of pence for Durham Castle, and established two fairs 
on the feasts of the Holy Cross. She died in 1118, and 
her place was supplied three years after by Adelicia of 
Louvain, also the proprietress and patroness of Waltham. 

Among Adelicia's benefactions was the dedication, or 
more probably the restoration, of the tithes of Waltham to 
the communa of the canons 27 , a measure which she seems, 
from a quaint letter addressed to the parishioners 28 , to have 
had some difficulty in enforcing. On her husband's death 



that of the college, were uneasy and dan- likely that William wanted the money 

gerous neighbours. In Domesday Book for his mortgage of Normandy. See 

Geoffrey had got half a hide in Weald Malinesb., Gesta Pont, v., Ang. Sac. 

from the canons, the Hundred knew not ii. 44. 
how, but he said by exchange. ^ App. III. 15. 

26 So our author j but it is more ^ Ibid. 16. 



INTRODUCTION. XXI 

she was ousted in favour of Stephen's queen, Matilda, by 
whom the liberties of the canons were secured by charter 29 . 
Her tenure was short, for she in her turn was dispossessed 
by the Empress Matilda about 1140, and Waltham was 
restored to Adelicia 30 . She retained it until her death in 
1151. It was to her patronage, apparently during her 
second occupation, that our author owed his canonry and 
prebend. After her death Waltham was probably left very 
much to itself, but when Henry the Second came to the 
throne he settled it on his wife Eleanor, with the usual 
guarantee of liberties 31 . In her hands it remained until 
the conclusion of the History. 

20. Our account of the succession of the spiritual supe- 
riors of Waltham is by no means as complete as the list 
of patrons; indeed, the authors of the Monasticon have 
recorded only the names of two deans, Henry and Wido 32 . 
Our author, however, and the chartularies enable us to fill 
up several blanks in the list. Wulfwin, the dean appointed 
by Harold, has left no trace of his existence except in these 
pages and in Domesday Book. Paschal, Dean of Waltham, 
appears in the Durham obituary 33 as commemorated on the 
8th of January. He was probably Wulfwin's successor, 
and died about the end of the eleventh century, when the 
connexion between Durham and Waltharn was loosened. 
That connexion did not, however, cease either now or ever 

29 App. III. 7, 8, 18. "*2 Non. Maii: Edricus Canonicus. 

30 Ibid. 9. " 4 Non. Jun. : Radulfus Canonicus. 

31 Ibid. 10. " Cal. Aug. : Walterius Canonicus do 

32 Mon. Angl., vi. 57; Newcourt, Waltham. 

ii. 629. " *3 Non. Oct. : Wulfricus et JEthe- 

13 This obituary was published by the lard, et Edwardns Canonici. 

Surtees Society, and occurs also in the " 2 Id. Oct. : Haroldus Rex cum suis. 

Catalogue of the Durham MSS. The "6 Cal. Nov.: Robertus Canonicus 

following are the entries that refer to de Waltham." 

Waltham : Those marked thus * are not of course 

"6 Id. Jan.: Paschalis Decanus et necessarily canons of Waltham, but the 

Radulfus Canonicus S. Crucis de Walt- probability is great that they are. If 

ham. this conjecture be right, the Ethelhard 

"4 Non. Febr. : Walterus decanus. commemorated on the 5th of October 

" 12 CaL Mart. : Bruningus, pres- will be the master of the schools at 

byter. Walthain. 



XX11 INTRODUCTION. 

during the continuance of the college. The same obituary 
records the name of Dean Walter, of whom we have men- 
tion twice or thrice in the records. He was dean in 1108 34 . 
During his presidency the King granted lands in Epping to 
Adam the son of Bruning, to be held of the canons at 
a yearly rent 35 . Bruning was a priest, who had himself 
held the lands of Waltham 36 . He is commemorated in 
the same obituary. Adam was afterwards a canon, and 
the charter in question may have been a grant to him on 
succession, whilst young, or at least before he had resolved 
to take holy orders. 

21. Our author unfortunately omits to tell us who was 
dean when he entered the house in 1124. It was perhaps 
Ernulfus, who made him canon, and died or resigned before 
1144. In that year Henry of Blois, Bishop of Winchester 
and legate of the apostolic see, held the deanery. He occu- 
pied the same position at St. Martin's-le- Grand, how it does 
not appear, as by religion he was a Cluniac monk. One 
act of his administration remains to us, the adjudication of 
the tithes of Waltham to the communa of the canons. He 
attempted, according to our author, to carry off the great 
carbuncle from Waltham 37 . In the same year, 1144, the 
canons' houses were burned in an attack upon the town by 
Geoffrey de Mandeville, who was in feud, amongst others, 
with William of Albini, Earl of Arundel, Adelicia's second 
husband. 

The next dean of whom we read was Richard, a native 
of the neighbourhood, probably the same who is mentioned 
as canon in the Great Roll of the Exchequer for 31 Hen. I. 
He resigned the deanery, and went into religion at Durham, 
where he was made sacristan. A long story is told of him 
by Reginald of Durham 38 : taking advantage of his position 

34 App. III. 4. note, and 19. Ch. 13. 

35 Ibid. 19. Begin. Dunelm., de Admirandis 

36 Hon. Angl., vi. 63. S. Cuthberti virtutibus, p. 212. 



INTRODUCTION. XX111 

in charge of the relics, he transmitted a very little rag of 
St. Cuthbert's clothing to his sisters Edith and Agnes, who 
were nuns at Cheshunt. Robert, a clerk of Waltharu, and 
a relation of the ex-dean, was a prey to the gout. Hear- 
ing of the relic in possession of the nuns, he ordered himself 
to be conveyed in a boat to Cheshunt. Queen Edith's cup 
was filled with water, and the rag dipped in it : the water 
had no power to moisten the rag, but was itself gifted 
with curative power ; the clerk drank the water, and within 
three days was restored to health. 

The date of Richard is not fixed, but as Reginald, who 
wrote about 1172, describes it as " tempore moderno," it 
was probably not earlier than 1160. 

22. Soon after we find Wido Ruffus dean. In 1164 he 
was one of Henry the Second's ambassadors to the Pope at 
Sens 39 . He seems to have been an opponent of St. Thomas 
of Canterbury, who in 1168 threatened to excommunicate 
him 40 . He was evidently a man of much secular business, 
if not, as the Augustinians represented him, of a vicious 
life. In 1174 Richard, Archbishop of Canterbury, came 
to Waltham, and suspended him in his absence without a 
hearing 41 . He had been impeached on several serious 
charges, and probably thought it best to keep out of the 
way. Two years later 42 he asked leave to resign the 
deanery, and subsequently allowed the King to use him 
as an instrument in the change he proposed to effect at 
Waltham 43 . 

Henry had vowed, as a part of his expiation for St. 
Thomas's death, to found a new monastery. Money was 
scarce with him, and he did not scruple to evade the whole 
spirit of his vow by fulfilling it at the expense of our canons. 
He determined, as had been done in several cases since the 

39 Diceto, 537; Gervas, 1394 Diceto, 598; Gerv., 14.31; 

40 Epp. S Thomas, 84, 108, 118, ton, 1118. , 
157 . *" Diceto, 598. 

41 Diceto, 583. 



XXIV INTRODUCTION. 

beginning of the century, in the idea that it was a merito- 
rious act, to turn the secular canons into regulars. Wido 
was quite willing ; the canons, very much to their grief, if 
we may believe our author, were obliged to give way. The 
sequel may be told in the words of the history of Henry II. , 
ascribed to Abbot Benedict of Peterborough : 

" Adveniente autem vigilia Pentecostes (1177) venit Dominus 
Rex usque Walthatn et eodem die Walterius, Roffensis episco- 
pus, missus ex parte Ricardi Cantuariensis Archiepiscopi et 
Gilbertus Londoniensis Episcopus et Johannes Norwicensis epi- 
scopus et Hugo Dunelmensis Episcopus illuc ad Regem venerunt 
et eodem die sc. 3 Id. Jun. et Festo Sancti Barnabas Apostoli, 
prsefati Episcopi per Regis prseceptum et Alexandri summi Pon- 
tificis man datum et Ricardi Cantuariensis Archiepiscopi con- 
sensum introduxerunt in Ecclesiam Sanctae Crucis de Waltham 
Canonicos Regulares quos ipse Rex elegerat de domibus Cano- 
nicorum Regularium regni sui, sc. 6 canonicos de Abbatia 
Cirecestrise et 6 de Ecclesia Osneiensi, et 4 de S. Osis, et statim 
per coHsilium prsenoininatorum prsesulum Rex constituit de 
eisdem canonicis unum Priorem et alium Celerarium et tertium 
subpriorem prout ordo eorum poscebat. Huic quidem ordina- 
tioni interfuit Guido Ruff us qui fuerat Decanus ejusdem Ecclesiae 
de Waltham, cui et Dominus Rex dedit in excambium Decanatus 
sui de Waltham, quoddam Manerium de dominico suo cum 
pertinentiis suis et carta sua illud ei in vita sua tenendum con- 
firmavit. Interfuerunt etiam fere omnes canonici sseculares 
ejusdem ecclesise de Waltham quibus Dominus Rex dedit ex- 
cambium de Praebendis suis ad valentiam earundem Praeben- 
darum, et qui excambium de Praebendis suis recipere noluerunt 
concessit Dominus Rex coram praedictis Episcopis ut praebendas 
suas tenerent quamdiu vixerunt, ita quod post eorum decessum 
prsebendae suse rediissent ad usum Canonicorum suorum regu- 
larum quos ibi constituit **." 

[LIST OF DEANS. 

1060. Wulfwin, chaplain to Harold : see ch. 15 ; Domesday 
Book, i. 58. 

Paschal: Ob. Durham. 

44 Bened., Pet. ed. Hearn, MS. Harl., 4321 ; Bromton, 1119. 



INTRODUCTION. XXV 



c. 1108. Walter: see App. III. 

c. 1140. Ernulf : see ch. 25. 

c. 1144. Henry of Blois : see App. III. ; ch. 13. 

c. 1160. Richard. 

1164. Wido Ruffus, res. 1177. 

CANONS. 
1060. Athelard of Liege. 



1066. Osgod Cnoppe. 

Ailric C 
1108. Aldwin. 



Ailric Childemaister. j 



) App. III. 
*) 

. J-Mag. Rot. Scacc. : 31 Hen. I. 



Geoffrey, chaplain to the Queen. 
1130. Alured. 

Richard. 

Master Peter : ch. 25. 

1136. Brian Bainard : ch. 26, and Mon. Angl., iv. 149. 
1144. Robert filius Walteri. 

Adam filius Brumngi. 
Inc. an. Radulfus : Ob. Durh. Jan. 13, and Mon. Angl., iv. 149. 

Robertus : Ob. Durh. Oct. 27. 

Walter : Ob. Durh. Aug. 1.] 

23. The canons during their tenure of Waltham had 
added little to the original endowment. The principal bene- 
factions may be discovered from Henry's charter to the 
abbey : they were the meadows adjacent to the canonical 
houses, by name Normade, Chelnoseie, and Greater and 
Lesser Ward; a meadow that Philip de Swinehey had 
given them; others given by Geoffrey the Cupbearer of 
Enfield, Alexander of Enfield, Portehors, and the wife of 
Gilbert of Hillifeld, the tithe of hay on the demesne of 
Waltham, and the Mills. 

In Epping they had acquired the land of Helyoth; in 
Nasing the tithe of Langrich ; the gift of Humfrey Bar- 
rington is also mentioned, land at Lamburne and tithe 
of Purlai. In Dunton, the chamberlain had given land 45 . 

45 Henry's Charter, Mon. Angl., vi. 63, 64. 



XXVI INTRODUCTION. 

The estates of Hitchiu and Lambeth have already dis- 
appeared from the rent-roll. 

Besides these lands, we know from John of Salisbury 46 
that they had claims in Walthamstow, and we have already 
referred to their property in London. The church of 
Geist, to which two of the charters in Appendix III. 
refer, was a gift to the abbey some years after the alter- 
ation. The charters appear to have been inserted in con- 
sequence of their dates, but contain no reference to the 
canons. 

24. As we do not know our author's name, what little 
we are able to learn of him is drawn from his book. Since 
he entered the house at five vears of age 47 , continued in it 

V 

fifty-three years 48 , and was expelled in 1177, he must have 
been born in 1119, and commenced his education in 1124. 
For two years he was in association with the Sacristan 
Turkill 49 , from whom he heard all that was marvellous 
and legendary in the story of the founders 50 . He was 
brought up in the school of the college under Master Peter, 
the son of Athelard 51 . In time he became a thuribula- 
rius 62 , trebler, or censing chorister, and was in his weekly 
turn when the miraculous cure of Matthew took place. 
As he would riot be more than fourteen, we are enabled 
to approximate to the date of that event. It must have 
been not later than 1133. He was made a canon early 
in life, for in 1144, when the houses were burned, he was 
one of the sufferers 53 . He owed his promotion to Dean 
Ernulf and Queen Adelicia 54 . Supposing the restoration 
of the latter to have occurred in 1141, when the Empress 
was decidedly in the ascendant, the date would fall between 
1141 and 1144. His youth would be no objection, if in 
this church, as in St. Paul's, it was intended that there 
should be always canons of the three orders of priest, 

46 Ep. 84. 4 < Chap. 25. 4a Chap. 11. 49 Chap. 20. so Chap. 20. 
61 CLap. 25. 42 Chap. 27. 53 Chap. 30. M Chap. 25. 



INTRODUCTION. XXV11 

deacon, and subdeacon. He leaves us in no doubt of his 
expulsion in 1177 M , nor, we may remark, does he ever 
allude to the circumstances which were made a ground for 
that measure. It is from the Austin canons that we learn 
that it was for careless and secular lives. Ralph de Diceto 
evidently thought it a hard case. 

25. As to the character of the work, it is perhaps un- 
wise to forestall the judgment of the reader, but it would 
be unfair to the author to pass it over without a word. It 
will be seen, both from the foregoing observations and 
from the notes that accompany the text, how thoroughly 
to be trusted he is as a faithful reporter of what he saw 
himself and heard from others. Most of his statements as 
to the transmission of lands are confirmed by Domesday 
Book; his incidental references to the general history of 
the country are verified by comparison with other autho- 
rities, and although, by the very nature of the work, con- 
versant with the marvellous, he never overtaxes our cre- 
dulity in his relations of what he saw himself. 

The only exceptions to this general accuracy may be 
supposed to be three, the legendary history of the foun- 
dation and the miracle of the detection of thieves in ch. 24, 
the story of the bowing of the crucifix at the prayer of 
Harold, and the miracles which are contained in the con- 
cluding chapters. Even for these something may be said. 
The author is of course in no wise responsible for the story of 
the cross of Montacute, yet he endeavours to be accurate and 
exact in his relation of it. Ludgaresbery was the ancient 
name of Montacute, Tovi was a Somersetshire potentate, 
his wife was Githa the daughter of Osgod Clapa. We do 
not know from the charters that Tovi ever was staller, but 
it is probable at least that he was. Osgod Clapa certainly 
filled the office at one time. The lands of Waltham are 
adjacent, in more than one place, to those held first by 

85 Chaps. 11 and 13. 



XXviii INTRODUCTION. 

Esegar, and, on his forfeiture, by Geoffrey de Mandeville, 
just as we should expect to find them if, on Tovi's death, 
this property was divided between the stallership and 
Harold. The dream of the Sacristan, and the capricious 
behaviour of the oxen, are neither of them very far re- 
moved from common experience. More fatal than any 
internal improbability in the story, are the exigencies of 
chronology; yet they may be overcome on the simple 
hypothesis that Tovi, whose youth was renewed like the 
eagle's, was an old man when he married Githa, that 
Athelstan was his son by a former marriage, and that our 
author, not knowing the exact date of the marriage, threw 
the whole story back to the days of Cnut. Of course it is 
of little use to attempt to reconcile a pure legend with 
chronology ; our author tells the tale as he heard it, and 
the points in which his account coincides with recorded 
history are more valuable as shewing his painstaking exact- 
ness, than as proofs of an event which, to nine minds out 
of ten, no amount of evidence would establish. The story 
of the robbers may be dismissed, in a word, without any 
hypothesis of a miracle, as the detection of a robbery, such 
as is common in the experience of us all. 

Nor need we trouble ourselves much with the story of 
the crucifix. Turkill, who must have been very young 
when he saw the doomed King go out to the battle, must 
have told the story so often, that he had persuaded him- 
self at last that what his imagination told him would have 
been a true omen had really happened. 

26. The miracles which our author relates as witnessed 
by himself are five; those of Edith Crikel, Matthew the 
brother of Crispin, the five Flemings, Humfrey de Bar- 
rington, and the Goldsmith. Each of these might have 
been referred to the simplest natural causes : there was 
nothing miraculous in a paralytic old woman being choked 
by a stolen coin, or being made to spit blood by the vio- 



INTRODUCTION. XXIX 

lent blow of a strong man between the shoulder blades; 
the cure of the Ignis infernalis may be left to be explained 
by physicians, the simple facts are that the patient was 
cured, and that his mother had praye'd for him ; the five 
Flemings loaded with plunder could not find their way 
without detection out of the crowded church and enclosure 
of the college. It would have been a much greater wonder 
if Humfrey de Barrington's horse had not been frightened 
and caused an accident, on being ridden into the church : 
the temporary blindness of the persons employed in cleans- 
ing the crucifix may be attributed to the effects of the acids 
that were no doubt used in the process. If we view these 
things in this way, they cease to afford any ground for 
reflecting on the good faith of our author : if he did not 
ascribe them to simple causes, he still relates them as he 
saw them, without inventing wonders ; he had been brought 
up in the belief of the miraculous powers of the Holy 
Rood, what wonder if he saw miracles in what to other 
men were strange coincidences ? After all, though he may 
have been mistaken as to the immediate agency employed, 
does not his very error put to shame the wisdom that sees 
no more than strange coincidences in such things, while 
professing to believe in an all-directing Omnipotence ? 

It may seem absurd to say so much in vindication of an 
anonymous, unknown story-teller, but the editor must even 
plead guilty to a sentimental tenderness for the poor old 
man who, writing after a cruel ejectment from the house 
which had been his home for fifty-three years, has not a 
word to say against his persecutors : there are little touches 
of a generous and simple nature very easy to be discovered 
in his narrative, and there is, above all, that careful attempt 
to be true and accurate, which is greatly to be desired in 
authors of much wider fame and greater pretension. These 
ought not to be undervalued. 

27. The work is here printed from the Cotton MS. 



XXX INTRODUCTION. 

Julius, D. 6, collated with, and corrected by, the Harleian 
copy, Harl. 3776. Both are apparently copies from one 
original ; the latter made some years later than the former, 
by a scribe belonging to the abbey, who has interspersed the 
text with verses of his own, of infinitesimal value. The 
Cotton MS. is not much later than the date of the original 
composition. The Harleian contains also the Vita Haroldi, 
a curious but entirely untrustworthy legend, written appa- 
rently to prove that the great King was not buried at Walt- 
ham. It is well known, both by Mr. Stevenson's article 
on Lappenberg in Cochrane's " Foreign Quarterly Re- 
view" for June, 1835, and from its being in great part 
printed in Michel's Chroniques Anglo-Normandes, vol. ii. 
pp. 143222. 

Our MS. has been always well known to antiquaries, 
and is quoted in so many local histories that it would be 
a useless labour to recount them. The chapters 14 to 22 
inclusive, are 1 printed in Michel's Chroniques Anglo-Nor- 
mandes, vol. ii. pp. 223 254. 

No liberties have been taken with the spelling, further 
than the uniform substitution of ce for e, i for y, v for u, 
where required, and of t for c in the terminations tium, &c. 

Navestock, Dec. 27, 1860. 



CONTENTS OF CHAPTERS. 



I. Qualiter fabro praeceptum est per visionem ut sacerdos indicat 
parochianis jejunium, montis cacumen ascendant, fodiant et inveniant 
crucem. 

II. Qualiter iterum apparuit fabro imago increpans eum quia injuncto 
non obedivit mandato. 

III. Qualiter consilio uxoris suae mandatum non explevit. 

IV. Qualiter tertia vice imago apparuit fabro et brachium ejus 
strinxit. 

V. Qualiter sacerdos convocavit parochianos. 

VI. Qualiter ascendunt Montem Acutum, fodiunt, inveniunt duas 
cruces, nolam, et librum. 

VII. Qualiter mittitur pro domino feodi scilicet Tovi le prude. 

VIII. Adoratio et oratio ipsius Thovi. 

IX. Qualiter consilio optimatum decrevit Thovi parvam crucem ibidem 
dimittere. Et vovit magnam crucem cum ceteris, Londiniis, Win- 
toniaa, Cantuariae, Glastoniae, Eedingiis et stetit plaustrum immobile. 

X. Qualiter tandem nominata villa de "Waltham, movit se plaustrum, 
et curatur multitude infirmorum in itinere. 

XI. Qualiter exivit sanguis de brachio dextro, quum laminam clavo 
firmare voluerunt. 

XII. Adoratio Thovi et donaria ejus, scilicet "Waltham, Hicche, Luke- 
tune, &c., cum ense quo erat accinctus miles. 

XIII. Qualiter Grlitha uxor Thovi dedit coronam auream, circulum, et 
suppeditaneum, cum lapide. 

XIV. Defuncto Thovi successit filius ejus Adelstanus qui amisit 
Waltham, quam adeptus est comes Haraldus per sanctum Ead- 
wardum. 

XV. Haraldus adauxit possessiones ; distinxit xii. preebendas; fecit 
decanum ; victualia ordinavit. 

XVI. Quae vasa, quae ornamenta, dederit Haroldus, et dedicari fecit a . 

XVII. De relliquiis quas dedit et abscondit Haroldus. 

XVIII. Qualiter rex Edwardus confirmavit dona comitis Haroldi. 

XIX. De anulo quern Sanctus Johannes remisit Sancto Edwardo et 
obitu ejus. 

XX. De electione et coronatione. Et de inclinatione capitis SanctaB 
Crucis, et de prostratione regis Haroldi in bello. 

a Ecclesiani in margin. 



XXX11 CONTENTS OF CHAPTERS. 



CAPt- 

TULDM 



XXI. Qualiter canonici petunt a victore corpus Haroldi, quserunt, in- 
veniunt, et sepeliunt. 

XXII. Qualiter post mortem regis Willelmi successit Willelmus Rufus 
qui spoliavit ecclesiam de Waltham. 

XXIII. Qui dederunt Waltham ecclesiae nostrse. 

XXIV. Qualiter furata erant vasa aurea. 

XXV. Quam ordinate se habebant canonici in primis. 

XXVI. Qualiter mulier, furando denarium super altare, contracta est 
omnibus diebus vitas suae. 

XXVII. Qualiter quidam percussus est igne infernali et sanatus per 
sanctam crucem. 

XXVIII. Qualiter inveniunt talum exustum in angulo domus. 

XXIX. De discordia comitis Galfridi de Mandevilla et "Willelmi co- 
mitis de Arundel. 

XXX. Qualiter Galfridus comes de Mandevilla succendit villam de 
"Waltham, et crux sancta deponitur. Comes vulneratur et moritur. 

XXXI. De quinque Mandrensibus spoliantibus ecclesiam tempore in- 
cendii et non valentibus egredi. 

XXXII. De Hunfrido de Barentune furioso, et de equo suo, tempore 
incendii. 

XXXIII. Qualiter Eobertus aurifaber et plures canonici percussi sunt 
caecitate cum laminam femoralem sublevarent. 



TRACTATUS DE INVENTIONS SANCT^B 
CRUCIS NOSTBJS, &c. 



1. Qualiterfabro praceptum est per visionem ut sacerdos indicat 
parochianis jejunium, montis cacumen ascendant, fodiant et 
inveniant crucem. 

"DEGNANTE Cnuto 1 et Anglis imperante, in loco qui 
*-* dicitur Mons Acutus, quem Lutegaresberi 2 compatriotae 
appellant, vitam agebat in opere fabrili vir magnae simplici- 
tatis et bonae indolis, vir sine malitia timens Deum et re- 
cedens a malo 3 , (quales diligit Deus et sancto respicit pie- 
tatis intuitu,) inter mediocres conprovincialium catervas, 
bonae existimationis et benignae conversationis. Cujus insti- 
tuta vitas et morum respiciens, dulcis ille et puritatis ama- 
tor Jesus, qui archana prudentibus et sapientibus abscondita , 
revelat parvulis 4 , voluit per ipsum thesaurum diu abscon- 
ditum gentibus intimare, et humilium benignus amator 
humili praecone humilitatis Suae insignia detegere. Hujus 
igitur cognita fidelitate et morum venustate, commissa 
est ei cura amministrationis aquae, ignis et luminarium 
ecclesiae parochialis a sacerdote in eadem divina cele- 
brante, qui non solum opum habundans communium, verum 
etiam morum honestate praecellens, et sanctitatis habitu 
mores informante, exemplar continentiae fuit sacerdotibus, 

1 There is a difficulty with regard to 2 Montacnte in Somersetshire. " I 

this date. The writer seeins to have redde in the hoke of the Antiquities of 

thought that the discovery and trans- Glessenbyri, that this town was caullid 

lation of the cross took place before the in the Saxons tyme Logaresburch." 

death of Cnut, (cf. ch. 13,) and either to Lei. Itin. ii. 52; ap. Hon. Angl. v. IPS. 

have been ignorant, or to have forgotten, The passage occurs in William of 

that the marriage of Tovi with the Malmesb., De Antiq. Glaston., ed. Gale, 

daughter of Osgod Clapa only took place p. 306 : " certe Logpor is pro certo asse- 

in 1042. It is, however, possible that ritur esse, de cujus nomine Logperos- 

sorne length of time elapsed between beorh dicebatur, qui nunc inons acutus 

the discovery and the translation, or be- dicitur." 

tween the translation and the decoration 3 Job i. 1. 

of the cross by Glitha, ch. 14, q. v. 4 St. Matt. xi. 25. 



et formula vitae. Denique faber prsedictus ille officialis eccle- 
siae, cum nocte quadam membra sopori composuisset, fessus 
opere fabrili, ut assolet, (qui scilicet labor indefessus quanto 
magis ossa concutit, et omnia membrorum liniamenta dis- 
solvit, tanto vehementiorem sompni profundioris quietem 
incutit :) sompno itaque deditus vidit per sompnium, enim- 
vero ut verum fatear, sed per visionem, venerandi decoris 
effigiem, quam intuitus quasi clara luce, tremefactus subito 
insolito eventu, audivit dicentem ; " Sumrno inane cum sol 
mundo illuxerit et evocaverint te debitae amministrationes 
ecclesiae, die sacerdoti, divinae voluntati placere, quatenus 
excitis undique parochianis suis- utriusque sexus, moneat 
paterna exhortatione omnes se jejuniorum, orationum, et 
confessionum ornamentis venustare, ut piorum applicatione 
studiorum digni inveniantur, ccelestium revelatione mu- 
nerum, gratiam consequi : sicque admoniti cacumen ordi- 
nata processione ascendentes, terrain fodiant donee divini 
muneris exhibitione inveniant thesaurum a saeculis abscon- 
ditum, crucem scilicet sanctse Domini passionis signum." 

2. Qualiter iterum apparuit fabro imago increpans eum quid 
injuncto non obedivit mandaio. 

Evigilans igitur vir ille et animo volvens quid vidisse per 
sompnium sibi contigerit, aliquandiu confortatus, quia visione 
delectatus, tandem quasi vana imaginatione illusum se pu- 
tans, nichili pendit jussa complere. Elapso itaque temporis 
diuturniori spatio, iterum quiescenti fabro apparuit per 
sompnium eadem imago, torviori quidem vultu, plus solito 
increpans, et quadam facilitate objurgans, cur injuncto non 
obedisset mandate. Ad quam, cum prsetenderet excusa- 
tionis formam, presbyterum, magni nominis et multarum 
opulentiarum affluentisa virum, indignaturum hujuscemodi 
mandatum suscipere per tantae humilitatis et pannosae vili- 
tatis personam, accepit respousum, " Nichil quidem veritus 
accedas ad sacerdotem, et injuncta tibi mandata per ordi- 



nem pandas, quod si ultra distuleris meritas inobedientiae 
exsolves pcenas." Hiis dictis disparuit. 

3. Qualiter consilio uxoris suae mandatum non explevit. 
Evocatus igitur a sompno simplex ille idiota (quales Deo 
placere credimus,) uxori suae quse viderat jam primo et se- 
cundo narravit ex ordine, sed ilia, ut assolent fatuae muli- 
eres, faciles quidem in dandis indiscrete consiliis, sompniis 
fidera habere non censet, visionem non discernens, quia 
non fuit ei datum desuper, unde omne datum optimum et 
omne donum perfectum 5 . Sicut ergo consuevit humana 
fragilitas dissuasioni in hiis quae Dei sunt aurem facilem 
praebere, adquievit uxori. Inobediens quidem injuncta non 
explevit; non tamen impune tulit, ut ipsa vexatio moni- 
mentum esset auditui, et asperitatem sentiret corripientis, 
qui mansuetudinem contempserat dulciter ammonentis. 

4. Qualiter tertia vice imago apparuit fabro et brachium ejus 

strinxit. 

Apparens ei itaque tertio, sanctae devotionis imago, 
aspero quidem vultu, intentans minas, et minis aliquid 
formidolosum superaddens ex injuncti dilatione praecepti, 
(nam brachium ipsius fabri manu apprehendens ita fortiter 
strinxit, ut unguium praeacutorum vestigia nianifestis ap- 
parerent vestigiis, et movendis malleis minus apta foret ap- 
titudo lacerti,) cui et dixit " Nisi asinino more lacessitus, 
stimulo urgente, non elegisti injuncta tibi mandata per- 
agere, nunc tandem quasi mancipium fustigatus obedias, et 
evidentia signorum carni tuae impressorum manifestare po- 
teris, quod nostris habenda sit fides mandatis." Experge- 
factus igitur a sompno, cum terrore sompnii, cum acris in- 
stantia strictionis, currit ad ecclesiam, trepidus quia pavebat 
subsecuturos deteripres eventus, quod viderat primo se- 
cuudo et tertio sacerdoti narrans, exarationes etiam un- 
guium quae factae fuerant ei in monimentum. Cujus verbis 

5 St. John iii. 27; St. James i. 17. 



4 

presbyter satis credulus, humi protinus devotus sternitur, 
lacrimarurn ubertate et sinceri cordis devotione orans, ut 
secundum inultitudinem miserationum gratise Domini quse 
audierat rerum exitus probaret, nee peccatis exigentibus 
suis vel alienis, fraudaretur executione tantorum bonorum, 
sed ex perceptione prsesentium munerum firmior sit expec- 
tatio futurorum, et glorificaretur et innotesceret nomen 
Domini in saecula sseculorum. 

5. Qualiter sacerdos convocavit parochianos. 
Surgens itaque et cum omni festinatione convocans 
populum utriusque sexus et minores natu, monet, ut pari 
voto, unanimi consensu, Domini misericordiam invocarent, 
quatinus visitet eos in salutari suo 6 et adoptatae promissionis, 
duce Spiritu Sancto, gaudia producere dignetur : commoni- 
torio etiam facto, paterno desiderio, corde contrite et hu- 
miliato, cum lacrimarum ubertate sic posse cacumina mon- 
tis invisere, ut, peccatis non obstantibus, mereantur archa- 
norum sibi promissorum solempnitate participes effici. Hoc 
jam solatio jocunditatis potiti, die constituto, adest multi- 
tude plebium, non solum indigenarum, verum etiam longe 
remotarum partium, exultantium suis temporibus illustrari 
tarn siugnlari miraculo provinciam, unico dolore contriti, 
quod in ultimis tune terras finibus degeret qui praeerat pro- 
vinciae, Tovi le Prude 7 .dominus fundi. 

6 Ps. cvi. 4. Lamhythe, magna cum Isetitia tradebat 

7 A tLane named Tovi, or Tofig, sub- nuptui .... 6 Idus Juuii expiravit." 
scribes nearly all the charters of Cnut Flor. Wig. i. 196. He or another thane 
from 1018 1035. He sometimes appears of his name was sheriff of Somerset- 
as Tovi Pru^a, to distinguish him from shire between 1061 and 1066. Cod. 
his namesakes Tovi hwita and Tovi reada. Dipl., 821, 837, 839 ; and compare 728 

, About 1038 we find him in Herefordshire 839, and 1318 1327. Our author 

on a special mission : " Tofig Pruda com represents Tovi as stallere, but he 

thser on thsescinges serende." Kemble, does not appear in the charters, so far 

Cod. Dipl., 755. In 1042 he married at least as I am aware, under this title. 

Githa, daughter of Osg.-d Clapa, at He appears from Domesday Book to 

Lambeth : " Rex Anglorum Heardeca- have been a landowner in Surrey, Hamp- 

nutus, dum in convivio in quo Osgodus shire, Berkshire, Wiltshire, Dorsetshire, 

Clapa inagnaj vir potentiae, tiliam suam Somersetshire, Devonshire, Gloucester- 

Gytham Danico et praepotenti viro Tovio shire, and Lincolnshire. 
Prut) an cognomento, in loco qui dicitur 



6. Qualiter ascendunt Montem Acutum, fodiunt, inveniunt duas 

cruces, nolam, et librum. 

Ordinata igitur processione et omnibus praevise disposi- 
tis, iraposita letania quae sic incipit, "humili prece et sincera 
devotione," praecedente fabro, veniunt ad locum sibi des- 
tinatum a Deo, ubi facta oratione et uberrima a plebe lacri- 
marum effusione, incipiunt fodere, donee effossis xl. cubitis 
mires magnitudinis lapidem reperiunt, in cujus medio visa 
est quasi fissura dehiscens. Amoto itaque tanti lapidis in- 
genti obumbraculo, non minus fletuum ubertate quam ma- 
nuum impulsione, quam magna multitude dnlcedinis Tusa, 
Domine, quam hue usque absconderas diligentibus Te, ecce ! 
repente apparuit oculis intuentium, inestimabilis imago 
decoris crucifixi Salvatoris ex atro silice, sic manuum ex- 
tensinne et omnium corporis liniamentorum compositione 
rairo fabrili et inaudito opere composita, ut Ipsius Summi 
Artificis manibus perpendas operatam. Et sub dextro 
ipsius brachio alteram crucifixi effigiem modicam, in sinistra 
parte nolam antiqui operis quales bestiarum collo applicare 
solet antiquitas, ne in desuetione insolescant. Librum 
etiam cognomento Nigrum 8 , textum sicut vix perpendere 
possumus evangeliorum, quern usque hodie celebrem habet 
Walthainensis ecclesia, propter quae ipsi oculis nostris per- 
speximus miracula. Hiis ita divino nutu praeostensis, tarn 
ingentis novitate miraculi videns 9 mentes attonitas, corda 
nutantia, Domini tamen nomen laudantia et dicentia, "Can- 
tate Domino 10 canticum novum, quia fecit hodie nobiscum 
mirabilia. Quia terribilia sunt opera tua, Domine virtutum, 
et nimis profundae sunt cogitationes tuae." Quidarn retra- 
hunt gressum, reminiscentes praeteritorum commissorum, 
pars pugnis pectora tundit, quidam stupefacti novitate 
miraculi, quasi extra se facti, quid agant nesciunt. Stupor 



8 The MS. Harl., 3766, whicb, accord- 
ing to the catalogue, professes to con- 
tain a fragment of this Liber Kiger, is 



of later date than our author. 

9 sic MS&., perhaps for ' videres.' 

10 Ps. xcviii. 1, aud Ps. xcii. 5. 



6 

enim ingens invaserat omnes. Gluts tune lacrimarura 
uberrima flumina per facies viduarum, virginum, necnon 
et contiuentium, ut imaginarie offerrentur earum lacrimae, 
quibus dictum est ' Filiae lerusalem n nolite flere,' etc. ! 
Illis quidem justa lamentandi causa, quse posteritati suae 
dampnationem comparaverant dicentes, " sanguis 12 Ejus 
super nos et super filios nostros ;" nostris vero justa Isetandi 
causa, quse pretioso Ipsius redemptse sanguine, inebriatae 
ubertate 13 domus Suae et torrente voluptatis potatae, quanto 
flebant uberius, tanto securius, quia hujusmodi fletum 
sequitur sine intermissione Isetitia. 

7. Qualiter mittitur pro domino feodi scilicet Tovi le prude. 

Cum igitur nullus se censeret dignum tantum mani- 
bus contingere thesaurum, tentoriis circumvallare, prop- 
ter aeris intemperiem et observationis cautelam, placuit 
locum, et utriusque sexus personas deputare religiosas, qui 
vigiliarum excubias devotis agerent obsequiis, donee mi- ' 
rabilem rei eventum domino fundi Tovi le Prude qui 
totius Angliae post regem primus, stattere u , vexillifer regis, 
monarchiam gubernabat, nuntiarent. Ille tune in remotis 
Angliae partibus degebat, regiis implicitus negotiis, secun- 
dus a rege, sicut qui prae ceteris terrae magnatibus curam 
omnium gerebat, et regi proximus in consiliis et prascipuis 
regni causis assistebat. Audita itaque tanta exultationis 
novitate, mente compungitur, lacrimis perfunditur, et ei prae 
gaudio a senectute et senio, sicut aquilae 15 , juventus renova- 
tur, et ipsis velocior avibus, ut ita dicam, festinus advolat, 
ut tanquam pennis eum magis vehi quam equis censeas. 
Citus advenit ; quod auribus insonuerat fidelibus oculis in- 
notuit ; vidit et gavisus est. Accedens itaque ad singulare 

11 St. Luke xxiii. 28. stabuli, or constable. See Kemble, Saxons 

12 St. Matt, xxvii. 25. in England. 

13 Ps. xxxvi. 8. 15 Ps. ciii. 5. 

14 Staller, horsthegn, marshal, comes 



illud nostris temporibus et posteris mirabile mommentum, 
videns mulieres quasi circa Dominum lamentantes, Ipsum 
quasi in sepulchre jacentem circumquaque assistentes, sicut 
in passione finem Ejus expectantes, de infimo cordis sin- 
gultus eructans in verba prorumpens ait ; 

8. Adoratio et oratio ipsius Thovi. 

" Domine Pater, Creator coeli et terrse, qui mundum ex 
nichilo creasti et omnia quaecunque coeli ambitu continen- 
tur, Dominus universorum Tu es : Domine, qui pro salute 
mundi corpus Tuum et sanguinem Patri in ara crucis hos- 
tiam sanctam Deoque placentem exhibuisti, qui spineam 
coronam pro salute fidelium capiti Tuo applicari voluisti, 
potatus absinthio 16 et felle, sitim nostrae salutis amaritudine 
potus illius dulcorasti, quique in illius potus consummatione 
literam legis novitate Spiritus Tui 17 gentibus innovasti : 
Te laudo, Te adoro, Te glorifico, Tibi gratias ago, quod 
me dignatus es tantis beneficiis participem fieri, et terrain 
nostram Tuae gratiae beneficio illustrari: exultatio mea, 
pax et gaudium cordis mei, illustratio spiritus mei, fir- 
mitas et compago membrorum meorum, refocillatio animae 
meae, spes et salus vitae meae, Tibi gloria in saeculorum 
saecula." 

9. Qualiter consilio optimatum decrevit Thovi parvam crucem 
ibidem dimittere. Et vovit magnam crucem cum ceteris, Lon- 
diniis, Wintonice, Cantuarite, Glastoniae, Redingiis, et stetit 
plaustrum immobile. 

Quid cordis, quid animi, quid spiritus erat populis haec 
audientibus ! tremebat plebs omnis velut expectans ter- 
ribilis buccinse sonitum invitantis ad judicium ! nutabat prae- 
dives ille quo transferret condigne hoc mirabile sanctificium ! 
Sedit autem menti ejus, communi optimatum consilio, in 
vallis planitiem usque in atrium ecclesiae haec sacrosancta 

16 Lamentations iii. 19. 17 Rom. vii. 6. 



8' 

perducere, ut de piano juga bourn hiis applicata facilius 
possint distrahere, quocumque vellet ea dominus fundi 
transferre. Sicut Domino placuit ita factum est ; sit nomen 
Ejus benedictum in ssecula. Fessis 18 itaque divinis labo- 
ribus et internis gemitibus, heros ille, domini regis vexil- 
larius, post sumptos cibos cum membra dedisset quieti, 
ccepit instanter et devotissime meditari quid operis, quidve 
consilii in hiis condigne distribuendis expediat illi. Mane 
autem eo surgente optimatumque stipato agmine, post cele- 
brationem divinorum, communi omnium consilio decretum 
est, minorem crucem in ecclesia ibi praesenti dirm'ttere, cetera 
circumferre quo divinae voluntati noverint complacere. Plaus- 
tro ea inserunt, cum ornamentorum decora varietate jungunt 
boves xii. rubeos, jungunt et hiis totidem vaccas niveas, bourn 
custodes cum stimulis, armamenta simul eis necessaria quae 
non deficiant in via, si transferaritur ad loca remota. Facta 
denique oratione a clero et omni populo, quod det Dominus 
Spiritum consilii domino Tovi ad destinanda praesentia quo 
Suaa complaceat voluntati, cum voveret ea dominus Tovi 
ubi tune erat archiepiscopatus, Dorobernise, Wintoniae, Glas- 
toniss, Londoniae, et diversis episcopatuum sedibus et abba- 
tiarum Angliae, stetit carrum quasi fixum nee poterat mo- 
veri tractu bourn, vel impulsu hominum. Remiuiscens tan- 
dem cujusdam domicilii sui, in quo plurimum complacuit 
illi, scilicet Redinges 19 , orat Christum profusis lacrimis ut 
bene placitum sit in oculis ejus transferri ea illuc, tutamen 
et ornamentum sibi et suis successoribus, et ipse totam 
daret villam Sanctae Crucis servientibus, cum omnibus eidem 
adjacentibus. Stetit plaustrum, trahitur et pellitur, juga 
bourn prioribus adhibentur nee movetur. Spectant attoniti 
qui affuere, certi hoc sine providentia non agi voluntatis 
divinae. 

18 In both MSS. for 'fessus.' 

19 Tovi had lands in Berkshire, as appears from Domesday Book. 



9 



10. Qualiter tandem nominata villa de Wallham, movit se plau- 
strum, et curatur multitudo infirmorum in itinere. 

Vota votis addit ille heros magnae celsitudinis, et vo- 
vendo a celsioribus ecclesiis ad inferiores descendens, non 
est exauditus, quia reservavit ea Deus alto consilio alteri 
loco quern digniorem censuit praesentium beneficio. Memor 
tandem pauperis tugurrii quod asdificare coeperat in loco sil- 
vestri quod nunc Waltham dicitur ; (locus scilicet amoenus, 
silvis uberrimis circumcinctus, fluvio pisciura uberrirao 
qui Legia 20 dicitur ornatus, aracenitate pratorum fertilium 
decorus, Londiniis satis propinquus, Thamensi fluvio flumine 
prasdicto influente contiguus,) decernit initiale beneficium, 
quod jam co3pit, ampliori margine dilatare, si velit ea Deus 
ad haec loca transmittere. Mirabile dictu ! fide rairabilius ! 
cum insonuisset nomen Waltham, ilico movit se plaustrum, 
it a ut magis plaustrum boves impellere, quam ipsos boves 
plaustrum trahere censeres. Gaudio percelluntur corda 
fidelium, et felici ducatu insequentes imaginem Crucifixi, 
exultant successibus quos operatus est Deus, beneficio prae- 
stito languentibus. Nam ut primi patres qui affuerunt 
filiis suis memorabile reliquerunt, et nos successive ab illis 
didicimus, et firma fide tenemus, a motione plaustri usque 
ad decessum in Waltham crucifixi, infinitis reparatio sani- 
tatis ex diversis languoribus restituta est. De quibus Ixvi. 
qui se voverunt usque ad consummationem vitas servituros 
Sanctas Cruci, in primis instituta est villa Walthamensis : 
nam antea riichil erat in loco nisi vile domicilium ad suc- 
currendum cum causa venandi accederet illuc heros ille. 
Habebat enirn in confinio illius loci prasdia multa, Enefelde 21 , 
Edelmetun 23 , Cetrehunt 23 , Mimmes 24 et baroniam quam 
nuric habet comes Willelrnus de Mandevile 25 et multo hiis 
ampliora sed hunc locum se elegerat propter habundantiam 

20 The Lee. 21 Enfield. Edmonton. Cheshunt. 24 Minims. 
25 Earl of Essex, 11671190. Morant, ii. 546. Se elegerat is everywhere in the 
MS. used for selegerat. 



10 

ferarura silvestrium, summae quieti. Hanc villam fundasse, 
et hiis Ixvi. viris primo instituisse, accepimus a patribus nos- 
tris, deinde successive crevit usque ad praesentia tempora, 
sicut videre possunt qui nunc extant. 

11. Qualiter exivit sanguis de brachio dextro, quum laminam 
clavo firmare voluerunt. 

Ab liujus crucis inventione transeundum est ad ipsius 
exaltationem, quia semel humiliatus Deus et Homo usque 
ad infima mundi, postea ascendit ad summa fastigia creli, 
ubi coseternus Patri residet ad dexteram Ipsius, regnans 
et imperans, judicans vivos et mortuos, et sseculum per 
ignem. Audivimus autem huic exaltationi, a nobili viro 
Tovi excitos ex diversis regni partibus, multos heroum 
evocari, ut huic interessent solempnitati, ut mererentur 
participes exaltationis fieri, quibus non datum est in- 
ventioni. Multiplici igitur opere fabrili gemmarum, auri, 
et argenti praemunierat se gloriosus heros ille Tovi, quo 
redimire posset Corpus Crucifixi, sed a seeculis inauditum 
contigit memorabile factum, nam et in ornatu apponendo, 
dum primo clavo firmare vellent in brachio dextro lami- 
nam ad hoc (fictilem 26 ) ductilem, exivit sanguis ex silice 27 , 
cernentibus cunctis qui aderant, et mirantibus Dei virtu- 
tem et inefiabilem potentiam, qui de silice aquas pro- 
ductiores elicit, qui grana frumenti et expressionem botri 
transformat in Corpus Suum et Sanguinem, qui de arbo- 
ribus et fructicibus fructus producit, et de silicibus ignem ; 
sed satis admiratione dignum inveniet qui facta ejus mira- 
bilia mirari contendit. Sanguinem hunc, de silice elicitum 
Dei nutu, et in lintheamme corporali susceptum, nos videre 
et in capsa argentea repositum, miseratione divina merui- 
mus, quos a teneris annis educavit ecclesia Walthamien- 
sis liii. annis **, et in gremio suo literalibus instruxit disci- 

26 corrected. w It appears from this that the writer 

27 Cf. William of Malmesbury, De was one of the canons who were other- 
Antiq. Glaston., ed. Gale, p. 304 wise " provided for" at the ue\v founda- 



11 

plinis. Me miserum quod datura est videre in hac vita, ' 
quod separer ab uberibus matris meae ! 

12. Adoratio Thovi et donaria eius, scilicet Waltham, Hicche, 
Luketune, fyc., cum ense quo erat accinctus miles. 

Admiratione igitur tanti miraculi stupefactus est Tovi, 
indignum se censens visione tali, publicano 29 similis, qui 
nee oculos audebat ad coelos levare, reminiscens etiam quod 
si iniquitates nostrae contenderint contra nos, et obser- 
vaverit eos Dominus, non justificabitur 30 in conspectu ejus 
oranis vivens homo, nee infans cujus est vita unius diei 
super terram, deposito insigni quo induebatur habitu, et 
sacco vestitus, more pueri balbutientis, ccepit manibus et 
genibus reptare ad locum, ubi memorabilis jacebat imago 
crucifixi, ad quam voce lugubri, corde contrite et humi- 
liato non sine multa lacrimarum effusione, ita exorsus est. 
" Adoro Te Christe pendentem in ligno pro salute fidelium, 
quod michi representat praesens istud exemplar Tuae pas- 
sionis : adoro Te, Domine, infernum visitantem et in sanctis 
animabus inferos triumphantem, adoro Te a niortuis resur- 
gentem, morte Tua mortem fidelium consummantem, adoro 
Te in ccelum ascendentem ad consessum Patris et abinde 
Spiritum Tuum in corda discipulorum et eorum pure sequa- 
cium mittentem : Tibi laus, Tibi gloria, honor perpes et im- 
perium sit in saecula saeculorum. Me tibi devotum constituo, 
quaecumque mancipia, quocumque modo adquisita, libera 
tibi imperpetuum trado, villam praesentem scilicet Walt- 
ham 31 , et Chenleueden 33 , Hicche 33 , et Lamhee 34 , Luken- 
turi 35 et Alwaretun 36 , ad sustentamentum Tibi servituris in 

tion in 1177. The date would thus fix dons in Essex ; but the name of Tovi 

the time of his admission into the col- does not appear in connexion with 

lege at 1124, and his birth 1119. See either. 

ch. 13. 33 Hitchin, Hertfordshire. 

29 St. Matt, xviii. 13. M Lambeth in Surrey. Seetheboun- 

30 Ps. cxxx. 3 ; cxliii. 3. daries in King Edward's charter. 

31 The Waltham with which the canons 3* Loughton, Essex. 

were endowed was West Waltham in x Alvertun, in the Hundred of Ongar, 

Berkshire. in Essex, now forgotten. 

32 Kelvedon. There are two Kelve- 



12 

perpetuum do," et hiis dictis, ensem quo primo fuerat ac- 
cinctus miles factus, circumcinxit imagini, araodo milita- 
turus Illi; et applicato eo super crucem ligneam laminis 
argenteis fecit involvi, quod se clavis nullo modo permisit 
infigi. 

13. Qualiter Glitha uxor Thorn dedit coronam auream, circulum, 
et suppeditaneum, cum lapide. 

Uxor 37 autem ejus, Glitha nomine, filia Osegodi Scalp, 
viri venerabilis et ditissimi, mulier religiosa et sanctis ex- 
ercitiis dedita, mirifico ex proprio sumptu artificio forma- 
tam capiti illius circumdedit coronam, ex auro obrizo 38 , et 
lapidibus pretiosissimis obstructam, ob memoriam spineae 
coronae, cujus punctiones et obprobria passus est pro no- 
stra salute. Circulum quoque insignem ex auro purissimo 
quali tune temporis utebantur nobilissimse matronae, circum- 
cinxit ejus femori, mirifico lapidum oriiatu constructum, et 
ex eodem auro subpedaneum ex monilibus et armillis su s 
compactum, in quo et lapidem infigi praecepit, qui furva 
nocte obductis luminaribus, radios emittit, ut circumstan- 
tibus possit lumen subclarum ad notitiam discernendarum 
rerum praebere. Hunc centum marcis emere, et Wintoniam 
transferre cupivit Henricus 39 , episcopus illius ecclesiae, tune 
quidem decanus noster, sed in veritate quae Dens est, nee 
illud, nee minimam ornamentorum portionem, permisimus 
ab ecclesia transferri, licet modo peccatis nostris exigentibus, 
inter infimos regni clericos, dampnationi regio edicto simus 
deputati. Novit tamen Dominus qui sunt Ejus, novit grana, 
novit paleas, sed cum triturabitur area, reponentur grana 
in apothecam 40 ventilatis paleis, reponetur vinum ejectis 
vinatiis 41 , horreis mandabuntur legumina ejectis siliquis. 

37 Called by Florence of Worcester Ord. Vit. iv. 2. 

Githa, daughter of Osgod Clapa. See 39 Henry of Blois, Bishop of Win- 

nute on ch. 6. Osgod Clapa was out- Chester, administered this church as 

lawed in 1046, and died in 1053. dean about 1144. 

38 ofyv&v, pure gold. The gold- 40 St. Matt. iii. 12 ; 2 Tim. ii. 19. 
smiths' work of the English was a 41 Vinaceis, grape-stones and skius. 
source of astonishment to the Normans. 



13 

Ik Defuncto Thorn successit films ejus' Addstanus gui amiit 
Waltham, quam adepius est comes Haraldus per sanctum 
Eadwardum. 

Elevata igitur cruce solempni, et cunctis circa earn rite 
dispositis, presbyteros duos instituit, cum reliquis clericis, 
Deo ministraturos in ecclesia, quibus et ipse devotione 
comes effectus cum uxore nobili non destitit, toto tempore 
vitas suse earn auro et argento, ornamentis quoque pretiosis 
indesinenter ornare. Tandem consummatus in brevi exple- > 
verat tempora multa, cui successit filius ejus Adelstanus 42 , 
pater Esegari qui stalre inventus est in Angliae conquisitione 
a Normannis, cujus hsereditatem postea dedit conquisitor 
terrae, rex Willelmus, Galfrido de Mandevile, proavo 43 prae- 
sentis comitis Willelmi. Successit quidem Adelstanus patri 
suo Tovi, non in totam quidem possessionem quam posse- 
derat pater, sed in earn tantum quaa pertinebat ad stall ariam, 
quam mine habet comes Willelmus. Amplas enim sibi con- 
quisierat possessiones Tovi, praeter haereditatem propriam, 
turn indita ei sapientia, qua praecipuus erat inter primes 
terree, turn quod in consiliis domini regis primus prodesse 

42 JSlfstan who was stallere about ble, C. D., 872,) two years, that is, after 
1044 (C. D. 773), may he this Adel- his grandfather's marriage. He appears 
stan; but our author's account of Tovi's as "regia3 procurator aulse," i.e. dapifer, 
family is not easy to reconcile with in the charter of Waltham, and as staller 
facts; and he seems, as before re- down to the Conquest. There were several 
marked, to have supposed the trans- stalleres at one time. C. D., 822. Esegar 
lation of the cross to have taken place was a great landholder in the time of 
in the time of Cnut. It is not neces- King Edward : the statement of our 
sary to suppose that Adelstan was the author, that Geoffrey de Mandevile re- 
son of Githa, but it is curious to find ceived his estates from the Conqueror, 
Esegar stallere as early as 1044, (Kem- is borne out fully by Domesday Book. 

43 The pedigree of the Mandeviles is as follows : 

Geoffrey = Adelais 



William = Margaret, d. of Eudo Dapifer. 



Geoffrey, first Earl of Essex, = Eohaise de Vere, d. of 
d. 1144. Alberic de Vere. 



Eruulf, ob. s. p. Ge >ffrey, 2nd Earl, William, 3rd Earl, 
ob. s. p. 1167. ob. s. p. Nov. 14, 1190. 



14 

poterat vel obesse quibus volebat, turn quod domini regis qui 
multa ei de proprio suo contulerat, habere meruit [^gra- 
tiam] ; sed degenerans a patris astutia et sapientia, filius 
multa ex hiis perdidit, et inter cetera Waltham, quam de- 
functo Cnuto et Hardecnuto ejus filio, cum imperaret Anglis 
et regni regimen suscepissety beatae memoriae rex Edwardus^ 
dedit comiti Haraldo, comitis Godwin! filio, fratri etiam 
beatse memoriae Edithae Reginae, qui armis strenuus, procero 
corpore et inestimabili strenuitate, forma etiam pulcritudinis 
praecellens cunctis primatibus terrae, regis manus dextra, et 
sapientia praeditus, et artium omnium quae decent militem 
gnarus, se virum agebat praeclarum per omnia. Nee dero- 
gare credimus ipsius excellentiae quod praedecessoris sui, 
(s. Tovi,) imitator effectus in Sanctae Crucis veneratione, col- 
lata ei beneficia firma et illibata manere constituent, pree- 
sertim cum saepe viderimus praedecessorum opera, succes- 
soribus invisa, debilem statum obtinuisse. Nam toto tern- 
pore vitae ipsius, quasi uterinus filius ecclesiae factus, opibus 
earn ditare, donariis augere, auro, argento, et gemmis prae- 
fulgentem exhibere sategit, praesertim reliquiarum [ 45 multi- 
plicitate] quatenus poterat prece vel pretio, in diversis ter- 
rarum partibus non segnis conquisitor fuit. Gratiam enim 
dornini regis et omnium praedivitum terrae, tarn ecclesias- 
ticorum, quam laicorum, ita singularem adquisierat, turn 
\ gratia Reginae sororis suae et patris eorum, qui successerat 
Tovi in regimine totius Angliae post regem consiliis, et astutia 
et legum terrae peritia, turn quia se talem gerebat quod non 
solum Angli, verum etiam Normanni et Gallici imprimis 
invidebant pulcritudini et prudentiae, militiae et sagacitati ; 
quem indigenae prae ceteris postulabant et ardenter sitie- 
bant post sanctum regem Edwardum, ipsius morum et vitae 
haeredem. Quod quidem divina miseratione processu tem- 
poris videre meruerunt qui tune praesentes fuerunt. 

44 Insert, in marg. 45 Marg. 



15 



15. Haraldus adauxit possessiones ; distinxit xii. prcebendas ; 
fecit decanum; mctualia ordinavit. 

Duobus igitur praedictis clericis quos instituerat Tovi 
le Prude in ecclesia Walthamensi, vir ille strenuus comes 
Haraldus x[i.] 46 sociavit alios viros prudentes, literates, se- 
lectos a communibus, inter praecipuos terrae diligenter ex- 
quisitos, inter quos Theothonicum quendam, divino munere 
et inexperato sibi collatum, magistrum Atdelardum 47 , Leodi- 
censem genere, Trajectensem studii disciplina, adhibuit, qua- 
tinus leges, instituta et consuetudines, tarn in ecclesiasticis 
quam in saecularibus, ecclesiarum in quibus educatus fuerat, 
in ecclesia Walthamensi constitueret ; quum multorum rela- 
tioue didicerat, ordinatissima distinctione regi Theutonico- 
rum ecclesias ; ut siquid dignum ultione vel correptione inter 
clericos oriretur, a decano ecclesiae sive ab ipso magistro 
Athelardo, excessus acri verbo, enormitates flagello 48 } inma- 
nia etiam peccata ipsius praebendae privatione, uiultarentur. 
Quod et praedecessorum nostrorum temporibus inolevisse et 
usque ad tempora puerifciae nostrae perdurasse non ambigi- 
mus. Hiis autem xii. clericis perhibetur comes ille Wlwinuin 
decanum praefecisse, virum religiosum, moribus illustrem, 
doctrina literali venustum, speciali castitatis praerogativa 
fulgentem, qui cum magistro Adelardo ecclesiae statum ita 
distinctum ordinaverunt ; unicuique assignata est portio 
sua in praebendam, ut, deductis expensis quae fratrum vic- 
tualibus exhibere debebant, quod residuum erat in proprios 
usus, loco praebendae, cederet. Sunt autem hae portkmes 
quas in usus ecclesiae assignavit comes Haroldus, una cum 

46 xi. Harl., x and i in paler ink Cott. Life of Edward the Confessor, of a mira- 

47 According to the Vita Haroldi, cle wrought by the saint after his death, 
Ailard was sent by the Emperor to cure in curing Harold of the gout in the leg. 
Harold of paralysis, and effected the The two stories may point to the fact 
cure by means of the holy cross of Walt- that Harold was afflicted with that corn- 
ham. In consequence of this he ap- plaint. 

pointed Ailard master of the schools. 4S Compare the correction adminis- 

F. H., ed. Michel, 161. Our author's tered to the devil at Hereford, " Teu- 

expression rather savours of this tra- tonice vapulaverunt," Barth. Cotton, 

dition. A story is told in the Metrical ed. Luard., p. 428. 



10 

Tovi, ad victualia canonicorum per omnes anni scptimanas, 
ut unusquisque firmas debitas de maneriis suis temporibus 
solveret : Decanus pro Walda 49 et Passefelda 50 et Alriche- 
sea 51 , xix. ebdomadarum firmas : Praebenda de Netleswell 52 , 
vii. firmas, et ii. dies; Alwaretona 53 iiii. septimanas et 
ii. dies; Upmenstr ii. septimanas et ii. dies; Wdeford 54 
ii. septimanas ; Luketufi 55 unam septimanam et unum diem; 
Tipenden. 56 ii. sept. ; Brichendon 57 ii. sept. ; Decano cessit 
pra3 ceteris West Waltham M , ut aliis in eo praecelleret qui 
primatum et regimen ceterorum habebat, in victualibus 
etiam aliquantisper magis auctus, quia pluribus habebat 
benefacere quam simplex canonicus. Erat enim distincta 
sic uniuscujusque portio in septimana : a sabbato usque 
ad sabbatum, cotidie ii. panes albissimi, tertius [ 59 minus] 
albus, hii tres certe sufficientes discrete vi. hominibus in 
prandio uno. Sex bollae cervisiae apte sufficientes in ccena 
una x. hominibus ; cotidie vi. fercula, unumquodque diversi 
generis in profestis diebus. In festis vero diebus primse 
dignitatis tres pitantiae unicuique, in festis secundae dig- 
nitatis duae, in festis tertiae dignitatis i. Erant autem tales 
pitantiae unicuique canonico : a festo Sancti Michaelis usque 
ad caput jejunii aut xii. merulae, aut ii. agauseae 60 aut ii. per- 
dices aut unus phasianus, reliquis temporibus aut aucae 61 
aut gallinae. In praecipuis festivitatibus anni, Natali, festo 
Paschali, et Peutecosten et duobus festis Sanctae Crucis, 
unicuique vinum et medo. Collati sunt etiam in aucmentum 

49 South Weald, in the Hundred of present name unknown. 

Chafford. s4 Woodfbrd, in Becontree Hundred. 

60 Passfield, or Paslow, in High Ongar, 55 Loughton, in Ongar Hundred : it 

continued in the Abbey until the Disso- appears in Domesday as in Becontree 

lution. Morant. i. 122. . Hundred. 

81 Arlsey, Bedfordshire : mentioned in 56 Said by Morant to be Epping, i. 40, 

Domesday Book as the Bishop of Dur- but it can hardly be correct, as it is 

ham's land, held by Waltham in King mentioned in Domesday Book as a dis- 

Edward's time. Tt was, however, re- tinct place, 

stored and confirmed to the Abbey by &7 Hertfordshire. 

Henry II. and Richard L 58 Berkshire. 

52 Netteswell, in the half- Hundred of 59 In inarg. and in Harl. 
Harlow, Essex. w Agace, a magpie (?) Ducmge. 

53 Essex, in the Hundred of Ongar ; 61 Geese ; Ducange. 



17 

praedictorum, unicuique canonico redditus xl. sot ad vesti- 
mentorum suppletionem, quod Anglice Sruland^ vocatur; et 
in eadem villa Walthara, unicuique xv. acrae assignatae quae 
Northlande 63 vocantur, ut e vicino sibi gaudeant commodi 
aliquicl habere, quoniam ceteri redditus, in partibus distinct! 
remotioribus, non eis proveniebant de facili. Praeterea uni- 
cuique canonico xl. sot de obventionibus altaris et deci- 
mationum nomine communae 64 . Multa etiam et alia quse 
enuinerata tsedium auditoribus generarent. Sed transeun- 
dum est ad magis necessaria. 

16. Qua vasa, qua ornamenta, dederit Haroldus, et dedicari fecit* 5 . 
Cum autem hiis vir ille venerabilis ecclesiam ditasset 
beneficiis, gaudens praerogativo sibi collatum rnunere, quod 
non esset secunda huic in regno ecclesia, in tarn decenti 
amministratione ecclesiasticorum beneficiorura, vel horiesta 
fratrum conversation, coepit earn interius multis decorare 
muneribus. Venusto 66 enim admodum opere a fundamentis 
constructam [ 67 ecclesiam], laminis aereis, auro undique su- 
perducto, capita columpnarum et bases flexurasque arcuum 
ornare fecit mira distinctione artificis ; xii. etiam imagines 

62 Shroud-land: land set apart for out the "varying inclemency of the 
providing clothes for the canons. Scru- weather." 

land, Harl. 6 ? Marg. and in Harl. The fact that 

63 " Unde ecclesiam villae antiquitus the word " ecclesiam" is twice supplied 
dotatarn invenit." Charter of Edward. in the margin of the Cotton MS., (viz. 
This was alienated by Bishop Walcher, in the rubric of the contents and in 
and restored by Queen Matilda. It the course of this chapter,) coupled 
contained two hides and a-half. See with the inappropriateness of the de- 
the Charter in the Appendix. coration described, for the general oma- 

64 " Quicquid ex bonis alicujus Cathe- menting of the church, has led to a 
dralis ecclcsiaj canonicis in commune suspicion that the " ciborium " and not 
distribuitur." Ducange. the structure of the church is inten- 

> 5 Ecclesiam in margin. ded as " constructam" &c. ; and it is very 

16 The parallel passage from the Vita probable that our author, who took his 

Haroldi is " Jaciuntur festinate ecclesiee account of the treasures of the church 

atnplioris fundamenta, surgunt parietes, from Athelard's MS. in the chapter- 

columnse sublimes distantes ab invicem house, mistook the decorations of the 

parietes arcuum aut testudinum emicy- ciborium for those of the church. But 

cliis mutuis foederantur, culmen imposi- the grammatical sense of the passage is 

turn aeris abintrogressis plumbei objective good without the supplying of the word 

laminis variam secludit intemperiem." ecclesiam, (constructam looking for its 

The author of the Vita Haroldi wrote noun in the ecclesia of the former sen- 

with our text befire him, but it is not tence,) and clearly the author believed 

easy to say what he means; the latter himself to be describing the general 

part refers to a leaded roof, to keep decoration of the church. 



18 



apostolorum opere fusili, quae deportarent altare aureum an- 
terius ; leones etiam ejusdem operis, quse supportarent altare 
posterius ; ipsum etiam altare ex auro mero composition, 
quadratum, in medio sui habens modicum lapidem marmo- 
reum, in ecclesias orn amentum construxit. Ministerio etiam 
altaris vasa necessaria, diebus prsecipuis aurea, profestis 
argentea, sufficienti copiositate invenit. Quatuor etiam 
capsas aureas, ix. argenteas, candelabra aurea et argentea, 
turribula, urceos et pelves, cruces tres aureas, vi. argenteas ; 
textus aureos tres magnos, v. argenteos deauratos. Hasc 
omnia miro fabrorum artificio exculta prsedictis adjecit. 
Vestimentorum etiam habundantiam (simplicium scilicet et 
compositorum auro textorum) in cappis et casulis, dal- 
maticis et tunicis, et ceteris, redimitis auro et margaritis, 
multam contulit ecclesiae, ita ut unius aurum casula3, quse 
vocabatur 'Dominus diccit ad me' appenderetur xxvi. marc, 
auri in deauratione. Quam cum construxisset ecclesiam, 
miro tabulatu et latomorum studio diligenti fabricatam, 
dedicationi ejus instanter invigilans, ipsum regem sanctse 
memorise Edwardum invitavit ad nuptias Christi et ecclesise 
illius, reginam sororem suam, et primos totius Angliae; 
Ginsi 68 primo archiprsesulem Eboracensem, quia tune vaca- 
bat sedes Cantuariae 69 , reliquos etiam episcopos utrarumque 



68 The mention of Archbishop Kinsige 
enaMes us to approximate closely, if not 
to fix definitely, the date of the conse- 
cration of Waltham. He was Arch- 
bishop of York from 10511060. The 
ceremony took place about a fortnight 
before Whitsuntide; and beyond any 
reasonable doubt on the 3rd of May. 

In 1052, Pentecost fell on June 7. 
1053 May 30. 



1054 
1055 
1056 
1057 
1058 
1059 
1060 



May 22. 
June 4. 
May 26. 
May 18. 
June 7. 
May 23. 
May 14. 



The King, after staying at Waltham 
over the octave (May 10), went to Win- 
chester to keep Pentecost the next Sun- 



day ; this fixes the year 1060. Our au- 
thor seems to have had a notion that 
Edward died the same year, and three 
months after the supernatural warning. 
The tradition of the King's stay over 
the octave and departure for Winches- 
ter is of a sort that would be handed 
down in the college : the legend would 
be added afterwards. Ailred of Kie- 
vaulx does not say that the delivery of 
the ring took place at Winchester, and 
the story is generally told in connexion 
with Havering-atte-Bower. 

69 This is not correct. Stigand was 
Archbishop of Canterbury, but the ca- 
nonical character of his appointment 
was suspected, and he was on several 
other occasions obliged to give pre- 
cedence to the Archbishop of York. 



19 



sedium, quos juvat ad praesens, sicut didicimus a praedecesso- 
ribus, enumerare, sed sedium eorum discretionem non mente 
teneraus, Ailnotus 70 ; Heremanus, Leowricus, et Willelmus, 
Ailrnarus, Lefwinus, Wlwinus et Ailwinus, Ailricus,Walterus, 
et Giso Cirecestrensis episcopus. Abbates etiam quorum 
hie nomina subscribuntur, Eilnodus, Eilwinus, Wlfricus, 
Leuricus, Wlstanus, Ethelniz, Ordricus, Elsinus, Lefstanus, 
Edraundus et Sihtric. Comites et regni primates, Elfgarus 
comes, Tostinus comes, Lefwinus comes, Gierht comes, 
Esegarus regies procurator aulae, qui et Anglice dictus 
stallere, i. regni ve^illifer. Robertus comes, domini regis 
cognatus, Radulfus regis aulicus, Bun din us regis Palatinus, 
Esebernus regis consanguineus, Rembaldus regis cancella- 
rius. Principes qui et barones dicti sunt, Brichtricus, El- 
stanus, Elfgarus, et Brixi, Eilnothus, Esebernus, Edgip, Ead- 



70 These are the names of the wit- 
nesses of the Waltham charter in 1062. 
It is impossible that they should have 
been present at the dedication under 
the style in which they appear here, as 
Giso and Walter were not consecrated 
until 1061. The names were probably 
copied by the author from the charter 
under the impression that it was drawn 
up on the occasion. It is, however, a 
charter of confirmation, and dated 1062, 
with no signs of spurious origin or in- 
terpolation about it. Besides the wit- 
nesses named here, it is signed by tiie 
Archbishops, Stigand and Ealdred, the 
successor of Kinsige : the rest occur as 
follows, the order of the names being 
almost identical with that in the text : 
^ELfwold, Hereman, Leofric, Wil- 
liam, Ailtnar, Leofwin, Wulfwin, JSlwin, 
JSfric, Walter, and Giso, bishops. 

.-Egelnoth, ^Elfwin, Wlfiric, Lfoffric, 
Leofstan, ^llwig, Hordric, JSgelsin, 
Leofstan, Eadraund, Sichtric, abbots. 

Harold, ^Elfgar, Tosti, Leofwin, 
Gyrth, comites. 

Esegar, regia? procurator aulse ; Rod- 
bertus regis consanguineus, Radulphus 
regis aulicus, Bundinus regis Palatinus, 
Hesbernus regis cousanguineus, Regen- 
baMus regis cancellarius ; 

Peter and Baldwin, the King's chap- 
lains. 



c2 



Brihtric and jElfstan. ealdormen. 

Wigod, regis pincerna. Herdingus, 
regina3 pincerna; Adzurus and Yfingus, 
the king's stewards; Godwin, the queen's 
steward ; Doddo, ^Elfgar, Brixin, yEgel- 
noth, Esbern, Eadwig, Eadric, J3gel- 
mund, Siward, Alwold, JSlphig, prin- 
cipes. 

Of the bishops, ^Elfwold, called Ail- 
noth in the text, was Bishop of t herborn, 
Hereman of Wilton orRtirnsbury, Leofric 
of Exeter, William of London, Ailmar 
of Elmhain, Leofwin of Lichfield, Wulf- 
win of Dorchester, ^Elwin of Durham, 
^Efric of Selsey, Walter of Hereford, 
and Giso of Wells. 

The abbots are .ffigelnoth of Glaston- 
bury, .Elfwin of Hyde, Wulfric of Ely, 
Leoffric of Peterborough, Leofstan of 
St. Alban's, .Mwig of Evesham, Hordric 
of Abingdon, zEgelsin of St. Augustine's, 
Leofstan of St. Edmund's, Eadmund of 
Pershore, Sihtric of Tavistock. 

The earls are Harold of Wessex, 
^Elfgar of Mercia, Tosti of Northum- 
bria 1 , Leofwin of East Anglia, and Gurth 
of Essex and Hertfordshire. 

Esegar is the staller, Bundinus, or 
Bondig, the staller, Rembald the chan- 
cellor, Dean of Cirencester. 

That the author was acquainted with 
the charter appears from chap. 17, whtre 
he quotes the curse from it. 



20 

ricus, Ailmundus, Sivvardus, Ethelwoldus, Alwinus, Acurus 
dapifer, et Ywingus dapifer regis ; Godwinus reginae dapifer, 
et Doddo regis prae ceteris consanguinitate proximus ; Rau- 
linus cubicularius prae cunctis secretorum suorum in Domino 
Jesu conscius. Hos imitates et sagaci discretione coriqui- 
sitos, quorum quidam oderant euin invidia vel innata eis 
malitia, quia non erat ei similis in terra, continuis octo die- 
bus secuin tenuit, cum omni gloria et omnium donorum, 
ciborum, et potuum exquisitorum opulentia, ita, ut pro certo 
audierim ego a quibusdam, qui haec acceperunt a prioribus 
suis qui affuerunt, vasa magna, in compitis viarum exposita 
discurrentibus, vino et medone plena, ut haurirent de pleno 
quicumque vellent. 

17. De relliquiis quas dedit et abscondit Haroldus. 

Consummatis prima die dedicationi necessariis, ante- 
quam pranderent, in praesentia doruini regis et arcliiepiscopi 
Ginsi et episcoporum, abbatum, comitum et baronum prae- 
nominatorum, vocatis ad se Wlwino praeposito et ecclesiae 
canonicis, comes Haroldus reliquiarum copiam fecit apponi, 
quas ipse multo labore inestimabilique diligentia conqui- 
sierat ; sicut erat reverendae faciei homo et praestabilis elo- 
quentiae, coram positis fratribus ecclesiae dixit : " Quoniam 
a prini33V33 nativitatis obcsecatione auri sacra fames usque 
hodie successive descendit in filios diffidentiae, timeo si 
capsis istis aureis et argenteis commendentur istae sanc- 
torum reliquiae pretiosae, et quid est super aurum et lapidem 
pretiosum multum, et dulciora super mel et favum, tollantur 
ab ecclesia, superveniente perfidorum vesania, et cum ipsis 
vasis fictilibus sacrosancta haec alienantur avaritise aesti- 
bus a malis successoribus, et cedant in usus peccatorum, 
quae multo labore et exercitio meo adquisita, Domino dicari 
constituimus. Unde si bene placitum est in oculis tuis, 
domine mi rex, et principum tuoruni, humi recondantur, 



21 

signata Into et latere, in loco secreto, omni homiui occulto, 
nisi tantum uni fides cui habeatur tantum thesaurum oc- 
caltandi ; securius est enim fictilibus carere quam tarn sacrse 
rei praesidiis privari." Placuit hoc regi consilium laudanti 
et omnibus qui aderant, et assurnpto ligno salutiferse crucis 
et per medium secto, partem unam cum reliquis sanctorum, 
prsesidiis mandant sarcofago, supersedificantes struem lapi- 
dum, immanem maceriem, scilicet satis humilem nullam prse- 
stare valentem oculis intuentium tantorum sacramentorum 
notitiam. Hiis autem sacris reliquiis scripto uniuscujus- 
que prsesignato propria manu, dignum duxit magister Ade- 
lardus, scribendo in libro capitulari, memoriale posteris tra- 
dere, quibus non datur libere accessus secretiora loci illius 
penetrare. 

] 8. Qualiter rex Edwardus confirmavit dona comitis Haroldi. 

Tanti igitur boni expertem nolens se beatus ille rex 
Edwardus, post assignata eomitis Haroldi donaria, cum ea, 
ore proprio, cunctis audientibus, et carta sua litteris aureis 
scripta confirmasset, et propria crucem auream manu in 
eadem exarasset, de suo contulit ecclesise in dotem Hicche 7l , 
cum omnibus sibi pertinentibus in terris, pratis, pascuis et 
aquis, et Lamhede, sicut cautum videri potest in carta ip- 
sius, ratum et inviolabile volens Deo permanere, ita dicens : 
"Si vero 72 aliquis successorum meorum, quod absit, de terris 
istis quicquam subtraxerit, vel subtrahi permiserit, et inde 
requisitus emendare noluerit, ei Deus Justus judex regnum 
pariter auferat et coronam." Archiepiscopus etiam et epi- 
scopi praedicti, necnon et abbates, unanimiter sententiam 
domini regis confirmaverunt in hiis verbis, "Ego Ginsi 
Eboracensis archiepiscopus, una cum fratribus consecra- 
tioni ecclesise assistentibus, excommunicamus, et a liinini- 
bus sanctse ecclesiae matris sequestramus, et maledictione 

71 Hitchin, Herts. 72 Charter ; Appendix II. 



22, 

perpetua condempnamus omnes transgressores hujus regiae 
et consularis donationis et eorum et nostrae confirmationis. 
Amen, in perpetuum fiat, fiat." Hiis ita expletis, post 
octavum diera, unusquisque remeavit ad propria. Rex 
vero Edwardus Wintoniam iter flexit, celebraturus ibidem 
in proximo solempnitatem Sancti Spiritus, die Pentecostes, 
ubi contigisse quid dam mirabile dictu scriptum vidimus, 
et auctenticorum relatione didicimus. 



19. De anulo quern Sanctus Johannes remisit sancto Edwardo 
et obitu ejus 73 . 

Sedente eo pro tribunali die festo in aula regia, et 
praestolante processionem et episcoporum praesentiam, qui ' 
diadema regni applicarent regio capiti, ex improvise con- 
tigit cives xii., quatuor civitatum Angliae quas praecipuas 
dicimus, Londin, Eborac, Winton et Lincoln regiam au- 
lani intrare, com is et barbis more peregrinorum depen- 
dentibus, habitu bonesto et incessu gravi, facie serena, vere- 
cunda tamen, qui piocedentes usque ad gradum ante sedem 
regiam, flexo genu adoraverunt. Quorum unus sic ait; 
" Domine rex, in cujus ditione praesentis status regni et prin- 
cipum ejus firmitas solida manet et inviolabilis virtus, nos 
servi tui sancta invisere loca cupientes, et ob remedium 
animarum nostramm Sanctorum suffragia implorantes, ad 
vocem prophetae dicentis, 'in diebus sanctorum affligetis 
animas vestras, quia jejunia et vigiliae et sanctas afflictiones 
humiliata corpora macerant, et maculata corda purificant/ 
eligiinus miseratione divina Jerosolimam pergere, sanctae 
nativitatis, passion is, resurrectionis, ascensionis, et Sancti 
Spiritus in apostolos missionis vestigia, corde et sincera 
devotione quoad potuimus adorare, incolumitatis tuse fir- 

73 This is the most circumstantial ed. Luard, pp. 276 280; Ailred, ap. 
account we have of the legend of the Tw vsden, coll. 397, 398 ; and Morant's 
ring. Cf. Lives of h.dw. the Conf., Essex, i. 58. 



23 

mitatem, vitae diuturnitatem, et regni prosperitatem, et ani- 
marum nostrarum salutem iraplorare. Ubi cnm die qua- 
darn, visitatis sacris in civitate locis, ascendere volerites Mon- 
tem Olivaruni, ubi ab humilitate nostra ad summa ccelorum 
fastigia ascendit Dominus, in declivo mentis obviam habui- 
mus processionera, sicut in diebus solempnibus, ordinate 
incedentem cruce, turribulo, ceroferariis, subdiacono et dia- 
cono praecedentibus, subsequente conventu honestissimo, 
sacerdote postrerao, quos cum intuiti essemus, clara luce 
circa tertiam diei horam non sine admiratione sic incedere, 
dixit nobis ille ultimus, sacerdotalibus prae ceteris indutus, 
* Unde estis, ad quid venistis, quorsum tenditis, quae vos 
genuit terra, et quid animi vobis est in scopuloso hoc regno 
multa asperitate discrete?' Ad quern ego, licet sodalium 
non praeminentior, respondi; 'Angli quidem sumus vestrse 
sanctitatis servi, sacra invisere loca cupientes; hinc ultra 
procedere non disponiraus, repedare illuc unde venimus, 
Dei nutu, desideramus, vestrarum orationum beneficiis at- 
tolli suppliciter postulamiis.' Respondens autem vir sanc- 
tus, ' Vere quidem Angli,' subintulit, ' nitentes ut angeli ; 
benedicat vos Deus et gratiae suae in vobis dona multiplicet. 
Nnmquid regem habetis, aut quo nomine censetur?' Cui 
respondimus, ' Regem habemus, Edwardum nomine, virum 
probates vitae et sanctitatis immensae, in terrae suae t strenuum I 
regimine, viruiu justum et pnidentem, et ad ouinimoda ' 
regni moderamina regibus aliis praeminentem.' Audito 
quidem nomine vestro vir sanctus ille subintulit, ' Qualem 
vos dicitis, talem probat eum Deus, quia Domino complacuit 
in eo, quod noviter probabit experirnento. Obtestor vos 
per misericordiam Dei, propter quam adipiscendam multo 
labore et sudore hue usque venistis, quod sugeratis ei, ex 
parte dilecti sui Johannis ewangelistae, quod prseparet se 
huic collegio interesse, quod sic futurum infra praesentem an- 
num praeparavit Deus diligenti Se. Nos enim diurno et noc- 
turno Beatae Virginis obsequio ministrare consLituti sumus 



a Domino, et Ipsius 74 sepulchre in Josaphat servi addicti 75 
in perpetuum, ubi gaudiuin inestimabile, pax et delec- 
tatio inenarrabilis, interna refectio et laetitia [est] sine fine 
mansura. Hujus amoenitati socius evocatur Edwardus a 
Christo salutari suo, quia virgp electus a Domino virgo 
in aevum permanebit, huic collocandus consortio. Si vero 
vestris fidem non habuerit, liiis saltern credat intersignis, 
quod in dedicatione ecclesiee de Claveringes 76 ob honorem 
mei, dum protervus assisteret ei exactor elemosinse, nee 
haberet quod daret illi, et ille indesinenter instaret ut 
benefaceret ei causa Dei et sancti Johannis ewangelistae, 
cum non haberet ad praesens quid tribneret, audito nomine 
Johannis, anulum quern habebat insignem supra modum 
instanti tribuit michi, et sic ab oculis ejus et omnium 
horninum usque hodie evanui. Hunc autem anulum fidei 
nostrse signaculum perferetis ad eum, et si non simplicibus 
verbis, hiis autem credat indiciis.' Haec mandata per- 
ferenda ad vos, domine mi rex, ab ore Johannis ewange- 
listae accepimus : hsec commonitoria ab ipso audivinms, et 
anulum inter vos fidei signaculum deferimus." Quern cum 
respexisset in manu deferentis, et veris indiciis sic esse 
cognovisset, humi prostratus gratias egit Deo et servo. Suo 
Johanni, quibus et ipse militavit tribus mensibus 77 , postea 
in senectute bona, appositus ad patres suos, obdormivit in 
Domino. Dissoluta igitur hujus habitationis domo, doinum 
non manufactam 78 accepit rex iste gloriosus in ccelis, quaui 
sibi cooperante Dei gratia, manu, lingua fabrefecit in terns, 
ubi quod jam sitivit internum, gustat aeternum, decoratus 
una stola securusque de reliqua. 

J 4 Of the Blessed Virgin. that of Havering-atte-Bower, (which Is 

? 5 " Cum ejusdem Virginis immaculate perhaps the one intended,) to St. John 

Filio Domino nostro Jesu Christo, in the Evangelist. Newcourt, ii. 156 ; Mo- 

regno coalesti maneinus." MS. Cotton, rant, ii. 615; Ogbourue's Jtssex, p. 104. 

in margin. "n If this is intended to mean that 

76 The church of Clavering is dedi- the king survived the warning for three 

cated, according to Newcourt, to St. months only, it is at variance with the 

Clement ; but Langley chapel, in the other legends, which say six. 

parish of Clavering, is dedicated, as is ' s 2 Cor. v. 1. 



25 



20, De electione et coronations. Et de inclinatione capitis sanctee 
crucis, et de prostrations regis Haroldi in bello. 

Post obitum itaque sanctissimi regis, comes Harold us 
unanimi omnium consensu in regem eligitur, quia non 
erat eo prudentior in terra, armis strenuus magis, legum 
terra? sagacior, in omni genere probitatis cultior, ita ut huic 
election! non possent contradicere, qui eum summo odio per- 
secuti fuissent usque ad tempora ilia, quoniam tanto operi 
adeo insignem in omnibus non genuerit Anglia. Rex igitur 
consecratus a Stigando 79 Dorobernensi archiprsesule, quod 
prius dilexerat non potuit odisse. Veruntamen ecclesiam 
Walthamensem ampliori quam prius amplexatus dilectione, 
multa donariorum venustate coepit earn ampliare, ita ut 
postea nullatenus sine multorum munerum oblatione vel- 
let etiam illam sedem visitare. Quod et accepi ab ore 
senioris sacristee Turkilli, quern et videre duobus annis 80 
antequam moreretur merui, et postea interesse cum ceteris 
fratribus ejus humationi. Brevi tempore rex factus prsefuit 
ecclesise nostrse, nam insidiantibus ei perfidis Normannorum 
versutiis, quia filiam Willelmi ducis Normannorum nuptui 
traditam conr;empsit ; rediens a Ponte Belli 81 quod a bello 
cognomen accepit, ibi cum Tostino fratre suo multam 
stragem inimicorum faciens, de hostium multitudine nobi- 
liter triumphavit. Inde paucis sibi adjunctis, nam omnes 
fere in diversas partes secesserant, Waltham rediit, ubi de 
applicatione Normannorum, minis veridica narratione, nun- 
tium suscepit, et eis obviam ire subito disponit, nullius 
admissa praepeditione : nani ab omnibus consultum est ei, 
Tostinum, Gerth et Bundinum 8a et reliquos qui secesserant 
expectare, sed nimis prseceps et de virtute sua pfresumens, 1 

79 So also Ordericus Vitalis, but ac- Gaimar calls Punt de la, Bataille, (Mon. 
cording to Florence he was crowned by Mist. Brit., 827) : the author seems re- 
Ealdr. d of York. See Lappenberg, i. 274. have forgotten that Tostig was in to 

80 According to this statement, Tur- bellion, and slain at Stamford-bridge, 
kill must have died in 1126, sixty years ffi Bondig, or Bundi, the staller. Mon. 
after the fact to which he testifies. Angl., i. 361 ; cf. Malinesb., G. R., ii. 

81 Stamford-bridge apparently, which 228. 



26 



credebat se invalidos et impraemunitos Normannos expug- 
nare, antequam a Normannia gens subsecutiva in presi- 
dium eorum succresceret ; sed hiis auspiciis defuit virtus 
Omnipotentis. Nam mane facto ecclesiam Sanctae Crucis 
ingrediens, et reliquias, quas apud se habebat in capella 
sua repositas, altari superponens, votum vovit, quod si suc- 
cessus prosperos sub eventu belli praestaret ei Dominus, 
copiam praediorum et multitudinem clericorum Deo ibidem 
serviturorum,Ecclesiae conferret, et se Deo serviturum amodo 
quasi servum emtitium sponderet. Clero igitur eum comi- 
tante, et processione praecedente, veniunt ad valvas templi, 
ubi conversus ad crucifixum, rex ille Sanctae Cruci devotus, 
rt ad terram in modum crucis prosternens se, pronus oravit. 
Contigit autem interea mirabile dictu et a saeculis incredi- 
, bile. Nam imago crucifixi, quae prius erecta ad superiora 
respiciebat, cum se rex tmmiliaret in terram, demisit vultum, 
quasi tristis ; lignum quidem praescium futurorum ! Hoc se 
vidisse contestatus est Turkillus sacrista et rnultis intimasse, 
dum et ipse colligeret et reconderet, quae altari superposu.it 
rex beneficia. Ab ejus ore hoc ego suscepi, et multorum 
assertione praestantium virorum qui oculis suis caput ima- 
ginis erectum viderunt, sed nulli praeter Turkillum demis- 
sionis horam noverunt. Viso autem hoc infausto auspicio, 
multo dolore correpti, duos fratres de ecclesia prsecipuos et 
\ majores natu, Osegodum Cnoppe et Ailricum Childemaister, 
' in comitatu regis miserunt ad praelium, ut cognitis rei 
eventibus, de corpore regis et suorum ecclesiae devotorum 
curam agerent, et si fortuna sic daret, cadavera reportarent. 
Modico stipatus agmine rex properat ad expuguandas gen- 
tes exteras, heu nimis animosus, minus quidem quam ex- 
pediret circumspectus, propriis quidem magis quam suo- 
rum confidens viribus. Sed frangit Deus omne superbum, 
nee diuturnum extat hominis aedificium, cui non est Ipse 
Deus fundamentum. Fit congiessus belli; cadunt hinc 
inde milites proceri ; gens efiera Normannorum, pervicaciae 



27 

non ignara, hujusmodi calaraitatibus magis assueta quam 
gens nostra, penetrant cuneos nichil praeter sanguinem regis 
sitientes. Quid multis moror? Indultus est efferae genti 
de hoste triumphus. Cadit rex ab hoste fero, gloria regni, 
decus cleri, fortitudo militias, inermium clipeus, certantium 
firraitas, tutamen debilium, consolatio desolatorum, indigen- 
tium reparator, procerum gemma. Non potuit de pari con- 
tendere, qui modico stipatus agmine quadruplo congressus 
exercitui, sorti se dedit ancipiti. " 83 Ut quid Deus repulisti in 
finem, iratus est furor tuus super oves pascuae tuae 8 V Me- 
mor esto congregationis Tuae, quam in honorem passionis 
Tuae Tibi dicavit rex ille nobilis in Waltham, servus Tibi 
factus, humilis, non sua tantum largiens, sed et se ipsuin ex- 
inaniens, ut servum Tibi se constituent, et sanctae passionis 
Tuae praeconem et exactissimum ministrum exhiberet. Num- 
quid oblivio cadit in Deum ? Numquid oblivioni, tanquam 
mortuus, datus est ille a corde Tuo, bone Jesu, cui non satis 
fuit sua Tibi et suorum exquisitissime berieficia conferre 
munificentiarum, sed de remotis nmndi partibus quserere ; 
amator ille decoris doinus tuae, quo ipsam redimire posset 
et muitiphariis beneficiorurn bonis attollere ! Sed quid 
restat, Flange, Waltham, et luge, et exue te vestibus jocun- 
ditatis, induere cinere et cilicio, quia privavit te Dominus 
sponso jocunditatis tuae. Deducant oculi lacrimas per diem 
et noctem, et non taceat pupilla oculi tui, quoniam instat 
tempus tuae viduitatis, tempus desolationis quale non fuit 
tibi ab initio. Rex gloriose, cedat ad commodum animae tuae 
quod tanto afFectu, tanta devotione, tantaque cordis et spi- 
ritus contritione exultavit anima tua in Crucis Sacrae cumu- 
landis honoribus ; retribuat tibi omnium bouorum Largitor, 
pro bonis ecclesiae collatis, largam benedictionem, exaudiat / 
te Dorninus in die tribulationis, memor omnis sacrificii tui, et 
holocausta tua igne Spiritus Sui plenius accendantur, tribuat 
tibi quod magis expediat animae tuae, et omue consilium 

83 Omitted by Michel to end of chapter. M Ps. Ixxiv. 1. 



28 

salutis perpetuae in te confirmet. Impleat Dominus omnes 
petitiones et exaudiat, quas pro te dirigunt ad Ipsum filii 
Waltliamensis coenobii. Quod quidem futurum non am- 
bigo, si enim sileat lingua nostra, orant pro te beneficia tua, 
et eorura affectus, quos ipsis beneficiis magis pensat Deus, 
et det tibi Crucifixus Hie dujcis Jesus quicquid optari 
queat felicius. 

" Heu cadis hoste fero rex a duce rege futuro. 

Par paris in gladio milite cum valido ; 
Firmini e5 justi lux est tibi luce Calixti 

Pronior, Mnc superas, hinc superatus eras. 
Ergo tibi requiem deposcat uterque perhennem, 
Sicque precetur eum quod colit omne Deum." 

21. Qualiter canonici petunt a victor e corpus Haroldi, qucerunt, 
inveniunt, et sepeliunt. 

Post miserabiles belli eventus, et infaustum omen cer- 
tantium, quid animi, quid angoris, quidve suppremi do- 
loris fuerit fratribus praedictis Osegodo et Ailrico, qui 
fatales hos regis eventus secuti fuerant a longe ut viderent 
finem, pensare poterit cujus animo hoc fixura est, " O vos 86 
qui transitis per viam attendite, et videte si est dolor sicut 
dolor meus." Necessitate tamen urgente, etsi timore ob- 
stante, ducem adeunt pedibus humiliati, precibus lacrimas 
addunt, dicentes. " Dux generose, nos servi tui, omni solatio 
destituti, (utinam sic et vita praesenti !) exploraturi hue desti- 
nati sumus eventus belli a fratribus quos rex iste defunctus 
in ecclesia Walthamensi constituerat, sed successibus vestris 
providens dominus sublatus est de medio qui consolabatur 
nos, cujus prsesidiis necnon et stipendiis Deo militabant 87 
quos ipse in ecclesia instituit ; rogamus, doraine, et contes- 
tamur te per gratiam tibi divinitus collatam, et pro remedio 
animarum omnium eorum qui in preesenti causa vestri ex- 
pleverunt dies suppremos, quod liceat nobis in beneplacito 
vestro corpora tollere et nobiscum libere deportare dornini 

85 The battle of Stamford -bridge was fought on St. Fir minus's Day, Sept. 25; 
that of Hastings on St.Callxtus's, Oct. 14. * Lament, i. 12. Militainus, Harl. 



29 

regis fundatoris et institutoris ecclesise nostrse, necnon et 
eorum qui ob reverentiam ipsius, sepulturse locum elegerunt 
apud nos, ut ipsorum prsesidiis raunita firmior maneat status 
ecclesise et perpetuitas illibata."' Quorum precibus et irri- 
guis fletibus egregius dux ille motus, " Rex," inquit, " ves- 
ter, fidei suse religionis immemor, etsi dignas transgressionis 
ad prsesens exsolverit pcenas, non meruit sepulturae bene- 
ficio privari. Quum regimen tantse sedis quocumque modo 
adeptus, diem consummavit rex dictus, paratus sum ob 
illius reverentiam et salutem defunctorum qui, causa mei, 
relictis uxoribus et hsereditatibus, huic conquisitioni coad- 
jutores animas exhalaverunt, ecclesiam et ordinem monasti- 
cum centum monachorum instituere, qui perhenniter eorum 
saluti animarum invigilent, et ipsum regem vestrum in ec- 
clesia eadem debito cum honore prae ceteris sublimare, et 
ob ipsius reverentiam locum amplioribus beneficiis augere." 
Ad quern fratres illi, inulto talia promittentis solatio con- 
fortati, " Non :" inquit, " magne rex future, annue precibus 
supplicantium, ut successibus suis gaudeat generosa sublimi- 
tas tua, et has x. marcas auri ex beneficio defuncti in usus 
tuorum digneris suscipere, et corpus ad locum quern instituit 
ipse remittere, ut beneficio corporis exhilarati, de morte 
ipsius plurimam nos gaudeamus suscepisse consolationem, 
et posteris nostris praesens in ecclesia tumuli structure per- 
petuum sit monimentum." Compatiens igitur dux ille glo- 
riosus, ut erat misericordis animi et pronioris ad exaudien- 
dum propter successus, quia dederat ei Dominus de hoste 
triumphum, annuit votis eorum, spernens et pro nichilo 
oblatum reputans aurum. " Si quid autem," inquit, " vobis 
defuerit in expeusis ad exhibenda funeralia officia, vel itineri 
vestro quocumque modo necessaria, habundanter vobis ex- 
hiberi praBcipimus, pacem et omnimodam t-ran quill itatem 
a commilitonibus exercitus nostri vobis per omnia indulge- 
mus." Gaudio igitur inestimabili fratres confortati, currunt 
ad cadavera, et vertentes ea hue et illuc, domini regis corpus 



30 

agnoscere non valentes, quia corpus hominis exangue non 
consuevit mortuum formam prioris status frequenter ex- 
primere ; unicum placuit remedium ; ipsum Osegodum do- 
mum redire et mulierem quam ante sumptum regimen An- 
glorum dilexerat, Editham cognomento Swanneshals, quod 
Gallice sonat, " collum cigni," secum adducere, quae domini 
regis quandoque cubicularia, secretiora in eo signa noverat 
ceteris amplius, ad ulteriora intima secretorum admissa, qua- 
tinus ipsius notitia certificarentur secretis indiciis qui exterio- 
ribus non poterant, quia statim letali vulnere confosso, quic- 
quid in eo regalis erat insignii duci deportatum est, sig- 
num scilicet prostrationis regiae, quoniam consuetudinis erat 
antiquse, et adhuc credimus modernae, in regum expugna- 
tione, vel castrorum captione, magnis eos donari muneribus, 
qui primi possent regis conum dejicere et regi offerre, vel 
primus castro expugnato, regis vexillum, praecipue ipsius 
castri munition! eminentis. Quam cum adduxisset Ose- 
godus, et inter strages mortuoram pluribus indiciis ipsa 
corpus regis Haroldi designasset, aptatum feretro, multis 
heroum Normanniae comitatus honorem corpori exhibenti- 
bus, usque ad Pontem Belli 88 qui nunc dicitur, ab ipsis 
fratribus, et multa supervenientium copiositate Anglorum, 
qui audierant eorum imminens excidium, quia nunquam 
fuit Anglis cognata Normannorum societas, cum magno 
honore corpus Waltham deductum sepelierunt, ubi usque 
hodie, (quicquid fabulentur homines quod in rupe manserit 
Doroberniae 89 et nuper defunctus sepultus sit Cestriae 90 ,) pro 

88 Battle-bridge. Metrical Life of St. Edward, (ed. Luard, 

89 Dover. The Vita Haroldi says p. 309). 

that he spent ten years as a hermit According to William of Poitou, he 

on Dover cliff. was buried on the sea-shore, by William 

90 The disputed question of Harold's Malet. He is followed by Beiioit. Or- 
burial-place is exhaustively treated by dericus Vitalis, and Guy of Amiens. 
Mr. Freeman in -the paper on Wai- The story that he survived the bat- 
tham, in the Proceedings of the Essex tie, and died in the twelfth century at 
Archaeological Society, vol. ii. 34. The Chester, is mentioned by Giraldus Cam- 
story of our author is supported by the brensis, is referred to doubtingly by 
authority of William of Malmesbury, Ailred of Kievaulx, and is manfully 
Wace, the Continuator of Wace, and the vouched for by the^author of the Vita 




31 

certoquiescitWalthamiae: cujus corporis 91 translation!, qimm 
sic se habebat status ecclesiae fabricandi, vel devotio fratrura 
reverentiam corpori exhibentium, nunc extreme memini 
me tertio affuisse, et sicut vulgo celebre est et attestationes 
antiquorum audivimus, plagas ipsis ossibus impressas oculis 
corporeis et vidisse, et manibus contrectasse. Vixit autem 
et Anglis imperavit egregius rex iste modico tempore per 
annum et . . . menses, et viam universae carnis ingressus, 
appositus est ad patres suos. 

22. Qualiter post mortem regis Willelmi successit Willelmus 
Rufus qui spoliavit ecclesiam de Waltham. 

Deinde dux ille nobilis consecratus in regem, jura reg- 
norum Anglis instituit, et consuetudines e diversis regno- 
rum partibus, quas decentiores et nobilibus viris aptiores 
investigare potuit, regno suo instituit, ita quod nobiles terras 
suae generosorum filios regum curiis et minorum etiam ter- 
ris praesidentiuni, exploratores nobilium consuetudinum et 
facesciarum 92 applicaret ; nichil tamen derogans praedeces- 
sorum suorum traditionibus honestis, scilicet regum Anglico- 
rum, a quibus se gaudeant Normanni reges nostri, quod prae- 
cipuum est in omni munificentia, et regni gloria, et morum 
honestate, et corporis habitudine decenti, suscepisse. Multos 
rex iste complens dies, in senectute bona consummatus, 
explevit tempora multa et ipse appositus est ad patres suos, 
regni sui vicesimo secundo anno. Successit ei films Willel- 
mus Ruphus cognomento, haeres quidem beneficiorum, sed 

Haroldi, who professes to have had a are not irreconcileable, on the suppo- 

personal acquaintance with the priest sition that the body was really buried 

who received Harold's confession, An- first on the sea-shore, and afterwards, 

drew, a priest of St. John's at Chester, on the petition of Githa, translated to 

and with Michael Chamberlain of Walt- Waltham. 

ham, who had beard a denial of the 91 ' At the translation of whose body 

Waltham story from Walter, the first for the third time, according as the 

abbot, who had had it from Gnrth, the state of the building of the church was 

brother of Harold, who must have told such as to admit it, or the devotion of 

it at least one hundred years after the the brethren shewing reverence to the 

battle. bof'y (demanded it), I can just remember 

The Chester story is quite incredible ; to have been present myself.' 

Mr. Freeman thinks that the other two K Facetiarum. 



32 

degener morum, cui breves annos credimus indultos, quia 
concessis sibi beneficiis a Domino minus aptus, nee ecclesise 
devotus sicut expediret, nee justitiae strenuus executor, sed 
vir desideriorum eisque indulgens semper extitit. In tan- 
tam igitur vesaniam ad cumulum et exaggerationem miseriae 
suse ausus prorumpere, ut ecclesiarn Walthamensem, a de- 
votis patribus prsedictis, tarn sanctis desideriis, tarn devotis 
multarum opulentiarum beneficiis ornatam et Dei muni- 
mine fundatam invadere, et nullo respectu habito sancto- 
rum patrocinatus ecclesiae preesidentiurn, vel reverentia prae- 
decessorum earn instituentium, spoliare et omnia ipsius 
beneficia diripere praedonis more non dubitaret, vilia censens 
Anglorum instituta, nee eousque valitura, quin eis eligeret 
ditare preedecessorum sepulturas et ecclesiam Cadomensem 
ex rapina ornare, et spoliis Walthamensis ecclesise salubre 
remedium credens animarum patris et matris ibi quiescen- 
tium, si de alieno et quasi ab uno altari distracto aliud 
ornetur, et quasi munus gratum et valde pretiosum alicui 
patri offerantur praecisa proprii membra filii. Sicut enim 
scripto invenimus autentico, manibus magistri ipsius Ade- 
lardi qui tune praeerat ecclesiae exarato, sex milibus, et sex- 
centis et sexaginta sex libris appensum est quod una vice 
tulit ab ecclesia, in capsis aureis et argenteis, in crucibus, tex- 
tis, et aliis ornamentis aureis et argenteis : ipsam etiam casu- 
lam auro textam quae vocata est ' Dominus dixit ad me' quam 
supra memoravimus ; quatuor etiam campanas illius temporis 
pretiosas, et thesaurum inestimabilem quo instauravit duas 
ecclesias Cadomi, ecclesiam scilicet Sancti Stephani quam 
fundavit pater ejus, et ecclesiam Sanctse Trinitatis quam fun- 
davit mater ejus, quae scilicet usque hodie gaudent spoliis 
sic adquisitis, et inscripta habent nomina in ipsis capsis et 
textis principum qui ea contulerunt ecclesiae Walthamensi, 
testimonio et auctoritate Archiepiscopi Ginsi. Compunctus 
igitur corde rex ille divino nutu quod tantam ecclesias inju- 
riam fecisset, poenitentia ductus, villain Walthamensem cum 



33 

omnibus ei adjacentibus ad resarcianda dampna praescripta 
eidem ecclesiae perpetuo raansuram dedit, et scripto confir- 
mavit, post mortem Walcherii 93 Dunelmensis episcopi, cui 
dederat earn pater suns illustris rex Willelmus ut haberet 
ibi domicilium cum vocaretur a remotis ubi habitabat par- 
tibus ad concilium : nam in conquisitione terrse istius ad- 
duxerat eum rex secum, virum prudentem, litteratum, et in 
consiliis dandis regno utilibus valde discretum. 

23. Qui dederunt Waltham ecclesia nostrce. 
Auctores donationis villae Walthameusis laudamus Tovi 
le Prude, qui primus earn instituit de novalibus, et auc- 
tore Cnuto et ejus filio Hardecnuto, fecit earn confirmari 
sub anathematis vinculo. Laudamus etiam prsesentem 
hunc Willelmum, qui ob reconciliandam sibi crucifixi gra- 
tiam quam offendisse plurimum non dubitamus in hujus 
perpetratione spoliationis, qui earn carta sua 94 ecclesiae con- 
firmavit, et sub praedicto anathematis edicto, assistentibus 
Archiepiscopis, episcopis, et universo clero, communiter ro- 
boravit. Caveant sibi successores, et memores conditionis 
suae sibi reservent quae sunt Caesaris, et solvant quae sunt 
Dei Deo ; ne lacessitus et saepenumero ad iram provocatus 
inducat maledictionem pro benedictione, et sint novissima 
hominis illius pejora prioribus. 

24. Qualiter furata erant vasa aurea. 
Dignum igitur duximus transire ad miracula quae qui- 
dem oculis fidelibus videre meruimus, vel a viris auten- 
ticis illius temporis facta cognovimus, ne vilescant non 
audita quae in oculis Jesu Christi celebria credimus et multa 
laude digna. Scriptum legimus quod, in primitiva hujus 
ecclesiae institutione, quatuor sub furva nocte inimici crucis 

93 Harold's lands in Waltham are a-half. The College held, however, only 

described in Domesday Book as " terra half a hide in the parish. Walcher died 

Episcopi Dunelmensis." But it does May 4, 1080. 

not appear exactly that the lands of the M This possibly refers to the charter 

College had been alienated to him, ex- of William Eufus, printed in the Ap- 

cept Northland, containing two hides and pendix. 

D 



34 

Christi subfodientes ecclesias, ornamenta queedam ecclesise 
furati sunt, vasa quidem opere fusili ex argento fabricata, 
quse transferre cupientes ad loca non sancta, csecitate cordis 
riecnon et oculorura eo usque obducti sunt, ut itinerandi 
quo disposuerant negaretur eis ex toto facultas, et per totam 
noctem per devia et loca aquosa, quaerentes requ'em et non 
invenientes, evagarentur. Mane facto, ducatu cujusdam 
viatoris vix perducti sunt Lundoniam, in cujus introitu forte 
fortuitu obviam habuerunt quendam nomine Theodoricum, 
in opere fusili auri et argenti totius civitatis praecipuum, 
qui et ipse manibus suis ista fabri fecerat, cui exponentes 
merces suas, et quanto eas emere vellet requirentes, respon- 
dit se cito reversurum, et in domo sua de pretio et pretii 
solutione satisfacturum. Divertens interea vir ille discretus 
et sagax hujusce operum, memor etiam quod haec fabricasset 
ad opus ecclesiae Walthamensis, ad nutum et voluntatem 
nobilis illius matronae Glithae uxoris Tovi le prude, convo- 
catis secum quibusdam vicinis, cum convenisset de pretio 
expositarum merciura, " Fures estis," inquit, " et latrones ; 
thesaurum ecclesiae Walthamensis furtive diripuistis, nam et 
haec eadem vasa manibus meis operata et ecclesiae Waltha- 
mensi collata per ingenuam matronam Glitham, omni du- 
bietate semota, horum vicinorum meorum testimonio, non 
ambigimus. Cum omni igitur festinantia furtiva haec repor- 
tabitis ad loca sancta, adjunctis nobis de civitate hac viris 
prudentibus, in quorum praesentia pro meritis suscipietis 
commissi talionem, et dignas reatus vestri pcenas secundum 
terrae consuetudinem exsolvetis." Quod ita factum est. 
Nam primus, qui se clericum confessus est, candenti ferro 
clavis ecclesiae in facie signatus est. Reliqui capitalem 
subiere sententiam, et ecclesise Dei restitutum est quod 
suum erat. Multa et illius temporis miracula in scriptum 
non sunt redacta, turn penuria scriptorum, turn segnium 
socordia qui tune aderant praelatorum, gens enim tune sancta 
et modernorum respectu immaculata, pro facili ducebant 



35 

talia. Signa enim infidelibus, non fidelibus, data sunt, va- 
cillaret namque ad praesens tenuis fides nostra, nisi novis 
moribus nostris supervenientibus quandoque miraculis, nova 
accederent remedia. Exemplum placeat. Deducatur in me- 
dium beatus ille Thomas 95 , extremus quidem martyrum 
in Anglia, sed inter praecipuos primitivorum computandus ; 
deducatur in medium status ecclesiae ante passionem ejus 
qualis fuerat apud nos, quid postea contulerit regno mors 
sancti viri, et propter ilium Dei miseratio, et manifeste quis 
poterit agnoscere non inania fuisse miracula, quae fidem 
paane omnium extenuatam et plus solito vacillantem redux- 
erunt ad gratiam, ut ubi diffusius habundaverat peccatum, 
superhabundaret et gratia. Vigebat enim necessitas ut 
meritis sancti martyris, graviorem Dominus in servis Suis 
peccatorum languorem curando, quantae sit benignitatis in 
filios manifestaret, et incrementis crebrescentibus misera- 
tionum suarum fecundaretur ecclesia, quae jam paene in 
exterminium, peccatis nostris exigentibus, erat devoluta. 

25. Quam ordinate se habebant canonici in primis. 

Puer e[r]go quinque annorum 96 , vidi usque ad praesentia 
tempora multa, canonicus constitutus in ecclesia Sanctae Cru- 
cis a bonae memoriae Ernulpho decano, assensu et donatione 
venerabilis dominae Adelizae 97 Reginse, cujus tune donationis 
erant prsebendae, et ad prima litterarum rudimenta traditus 
magistro Petro, filio magistri Athelardi institutoris et ordi- 
natoris prsesentis ecclesiae. Fons enim uberrimus disciplinis 
doctrinse tune scaturiebat ab ipso Petro, secundum moduru 
Teutonicorum, non enim obstantibus lectionibus vel litteris 
vel versibus componendis minus addiscebatur et frequenta- 
batur in ecclesia cantus. Et ordinatissima distinctio pue- 

95 Martyred Dec. 29, 1170. This Bromton, ap. Twysden, 1115, 1119. 

was probably a sore subject with our 96 The writer was fifty-three years 

author, if the conversion of the col- an inmate of Waltham, and was turned 

lege into an Augustinian monastery was out on the change in 1177. 

really part of Henry II.'s expiation. 9 ? She died 1151. 

D2 



36 

rilis habitudinis, ita ut, more religiosorum fratrum, honeste 
et non sine gravitate incederent, starent, legerent et canta- 
rent, et quicquid ad gradum chori vel in ipso choro cantare 
oportebat, corde tenus, unus vel duo, vel plures, absque 
libri solatio cantarent et psallerent. In choro constituti, 
non respiciebat puer alterum, nisi forte ex obliquo tamen 
raro, nee faceret ei verbum unum ; non discurrebant per 
chorum nisi quibus fuisset injunctum a magistro, pro cappis 
aut pro libris transferendis vel aliis quibuslibet causis ; ma- 
nentes in choro, sicut processione procedentes, a scola in- 
trant chorum sic exeuntes intrant scolas, ad modum cano- 
iiicorum de nocte surgentium. 

26. Qualiter mulier, furando denarium super altare, contracta 
est omnibus diebus vita suce. 

Tempore igitur Resurrectionis quod celebriter agebatur 
in ecclesia nostra a Pascha usque ad Pentecosten, die 
quadam Sabbati, psallentibus in choro fratribus festive in 
vesperis, ut assolent illis temporibus, mulier e vicino de 
Enefeld, devotionis intuitu, accedens ad altare Sanctse Crucis 
denarium optulit, post oblationem statim recessit ; erat 
et in ipso pago nostro mulier paupercula hostiatim mendi- 
cans panem, certe amaro satis animo nee minus verbo, 
Editha Crikel dicta, ex re nomen trahens, quoniam titubando 
incedebat duobus baculis, hinc inde fulta; ha3c accessit 
ad altare ut offerret sicut visum erat nobis, et nummum 
quern ante deposuerat fidelis ilia matrona lainbens lingua 
ab altari furtive asportavit; sed injuriarum ultrix manus 
non abfuit, descendenti enim a tertio gradu altaris pars 
corporis a renibus supra sic distorta est, ut toto tem- 
pore vitae pars anterior ccelum supina respiceret, et anus 
trenmla, nunquam compos sui effecta, sic extremum diem 
clauderet. Quibus autem indiciis furtivum hoc clarue- 
rit astantium oculis, audiatur. Sicut supra memoratum 
est, descendens a novissimo gradu miserabilis ilia mulier 



37 

ccepit se male habere, nauseanti similis, et quasi in gutture 
aliquid haberet inpedimenti unde statim suffocari deberet, 
caput intermisse excutiens, spumas ore habundanter emit- 
tens : quod videns quidam custos ecclesiae Antonius nomine 
accessit, et sicut ille magnus erat et grandis staturae, trino 
ictu imrnani inter scapulas mulieris ejecit ab ore ejus co- 
agulum sanguinis ad instar pomi. Cui exanimi et prae an- 
gustia verbi palpitanti, prius accurrerunt qui in presbyterio 
astabant laici, et cum cognovissent causam ex ore mulieris 
tantae miseriae, accurrentes, dum cantaretur ymnus "Ad 
coenam Agni providi," ad dominum Brienum Bainard, 
seniorem tune et praecipuum omnium nostrorum, qui et 
ipse sacerdos vesperas cantabat, narraverunt ex ordine quae 
contigerant ; quorum verbis fidem habens, et maxime illius 
nostri Antonii Sacristae, imposita ei ab Archichoro anti- 
phona ad Magnificat, exultans vir bonus et prudens incepit 
Te Deum 1., quod quidem in jubilo cantatum est, et pulsato 
classico non sine multa lacrimarum plebis ubertate laudan- 
tium Dominum qui, in crucis commendandam memorabilem 
excellentiam, operatus sit haec magnalia, successoribus monu- 
menta. Psallentibus fratribus, Antonius ecclesiae custos 
manu propria ejicere volens sanguinem, immo, ut verum 
dicam, saniem, quam oculis vidi accurrens puer cum pueris 
nescius talium, expressit nummum, sed post vesperas de- 
latus ad praesentiam omnium, nummus patefecit arch ana. 
Nam confessio eis fatuae mulieris furtum pandit, et furti 
causam gemendo coram multis obtexit hanc ita se haben- 
tem, corpore distorto videlicet toto tempore vitae suae. 

27. Qualiter quidam percussus est igne infernali et sanatus per 
sanctam crucem. 

Ad laudem igitur et gloriam Sanctae Crucis, quod ocu- 
lis vidimus, quibus interesse miseratione divina meruimus, 
posterorum mentibus imprimenda vera assertione decrevi- 
mus. Erat in pago Walthamensi clericus, Crispinus no- 



38 

mine, prgebendulam habens modicam, nullam quidem de 
praedictis xii. sed unam de duabus quas de cibariis suis 
canonic! sibi constituerant clericis qui evangelium vicissim 
legerent in missis capitularibus, qui etiam ad negotia ec- 
clesiae ordirianda vel transmutanda, ad votum capituli mitte- 
rentur propriis sumptibus. Hie fratrem habebat nomine 
Matheum, juveneni pulchrum, sapientem, satis prudentem, 
quales creare consuevit Waltham, quia de amplis pascuis 
pratorum civitatulae nostrae pullos bonos, et de indigenis 
homines valde strenuos, inde prodeuntes certe ssepe vidimus. 
Matheus iste, sicut Domino placuit, peccatis exigentibus, in 
ulteriori parte percussus ulceri pessimo pluribus annis vitam 
duxit non in desideriis et deliciis ; pes enim ejus dexter, si 
bene recolo, igne adverse qui vulgo Grcecus 98 dicitur, miser- 
abiliter accensus jam consumptus erat usque ad talum. 
Talus quidem, sicut accepimus a physicis, cartilaginosus 
suscipit nervos a superioribus, cujus laesuram, etsi modi- 
cam, naturae scimus esse et corporis saluti valde con- 
trariam. E vicino igitur ignis iste infernalis talo propin- 
quans, ut paene nulla est ipsius distantia, aegrotare ccepit 
plus solito et vicibus angustiarum et tortionum crebescen- 
tibus, vitae ipsius desperatio ccepit mentes propinquorum 
admodum turbare. Habebat hie matrem nomine Mabiliam, 
germanam domini Ricardi de Hastinges, magistri militias " 
Templi in Anglia, mulierem profecto sanctam,. vitae proba- 
bilis, sanctae conversationis, cujus inter monachas convictus 
et cohabitatio splendidatu earn reddiderunt apud Wikes 1 , us- 
que ad haec novissirna tempora nostra. Cum haec agerentur 
de quibus mentio praesens dat intellectum auditui, etsi in 
extremis videret filium suum laborantem, nee aliud nisi 
instantem mortis horam praestolantem, maluit plus animse 

98 Ducange does not mention any of Tendring. A nunnery was founded 
disease of this name, but the descrip- here in the reign of Henry I. The 
tion in the text answers to his account manor of Wix belonged to the Hastings 
of " Ignis sacer," and " Infernalis." family. Mnrant, i. 466 468; Mon. 

99 He occupied this office in 1160. Angl. iv. 513. 
1 Wickes, or Wix, in the Hundred 



39 

providere quam vits, et institutis inibi consanguineis et 
vicinis qui funeralibus obsequiis operam darent, assumptis 
secum duabus filiabus suis, elegit utilius pro filio et prae- 
stantius, in ecclesia ante crucifixum lacrimosis suspiriis in- 
sistere et orationibus, ut spiritus filii jam migraturus ab er- 
gastulo ccenulentae materise dirigeretur ad Dominum, quam 
sedulis manibus oculos clandens morientis, quod quidem 
supplicium idiotarum et vetularum est commune solatium. 
Ubi cum ab hora completorii usque ad mediae noctis conti- 
cinium, mater pro filio preces funderet, (et vere mater quae 
quidem usque ad sanguinem eliciendum lacrimis non pe- 
percisset,) accidit dictu mirabile, credi mirabilius ; vecordis 
enim est animi et insensati credere Deum fidelibus lacrimis 
et internee devotionis affectu pro carorum salute non posse 
moveri, dum, singultibus multiplicatis, non contineret mater 
lacrimas, nee contineret misericors Ille et dulcis Jesus mise- 
ricordias Suas. Nam qui praesto est omnibus invocantibus 
Eum in veritate, jam quasi ta3dio affectus ubertate lacri- 
marum et singulti.s, infirmanti praesens affuit, nam imago 
praesens hie crucifixi quam cernere potestis, obstipo sic 
capite, sic redimita auro, gemmis, et hujuscemodi apparatu, 
hi extremis laboranti apparuit, stans ad pedes lecti, dis- 
tentis brachiis, sicut nunc est, proprio nomine ab extasi 
evocans Matheum, sciscitans utrum vitae melioris statum 
et mandatorum Dei plus solito sedulus esse velit executor, 
et bonorum virorum imitator, non eorum ut assuevit per- 
vicax detrectator. Cui cum respondisset se pariturum per 
omnia, quoniam eorum quae improperaverat ei mens erat 
conscia, " Adoro Te," inquit, " Fili Dei vivi, pro me misero 
peccatore passum in cruce pro mei et totius mundi redemp- 
tione ; salva me in hac hora quern pavisti pane Tuo in ec- 
clesia crucis Tuae ab uberibus rnatris meae." Apprehendens 
igitur imago praedicta, talum infirmantis putridum projecit 
ad ultimum domus angulum, et extremam cruris partem, 
ubi pes compaginatus fuerat, ssepius manu circumvolvens, 



40 

cutem novam, in momento, eminentiae ossis superduxit si- 
nrilem cuti reliquse, dolorem omnimodurn delevit, salutem 
plenam corpori restituit, sicque discessit. 

28. Qualiter inveniunt talum exustum in angulo domus. 
Exultans itaque gaudio inefFabili, miser ille misericor- 
diam consecutus, vocat circumjacentes, nam omnes obdor- 
mierant, et quid gratiae quidve solatii prsestitum sit ei per 
virtutem Sanctse Crucis cum lacrimis manifestat, cum omm 
festinantia id matri et sororibus intirnari postulat, clerum et 
populuin invitari ad gratiarum actiones exsolvendas supplex 
orat. Nee mora, citus evolat nuntius, sed velocior eo cam- 
pana invitaus ad matutinas sonat ; ad januam ecclesiae sedulus 
pulsat nee auditur propter sens soriitum, donee completur. 
Accedit sacrista mirans tantse tunsionis frequentiam, audit, 
gaudet, flens gratias agit, sonitum omnium campanamm 
replicat, ut solet propter ignem in burgo accensum, ut 
citius convocaretur clerus et populus ad miraculum : acce- 
dunt canonici ; forrnatur processio ; accensis cereis, et multis 
luminaribus pervenimus ad domum. Sciscitantur majores 
nostri rei eventus, narrat ille cui fides babenda erat quod 
acciderat, veri eventus signa vidimus ; ad extremum domus 
angulum accedimus, ibi sacculum plenum sanie ut vix 
propter foetorem propinquare quis posset, invenimus ; gau- 
dentes supra modum revertimur. Ego quidem tune puer 
turribuli ebdomadarius cum ceteris quandoque flebam, in- 
terdum ridebam, imitatrix simia factus aliorum. Cum per- 
ventum fuisset ad ecclesiam, incepto sonore a quodam fratre 
Radulpho juniore, Te Deum laud., et pulsato classico, laudes 
Deo exsolvimus in jubilo. Laudet omnis creatura Crea- 
torem omnium qui, in Crucis Suse laudem, vere confitentium 
corda movet et compungit ad amorem intimum. Qui ex 
atro silice terris inauditum, virtute potentiae, instaurat mira- 
culum, Huic laus atque gloria, honor atque victoria Deo sit 
in saecula. 



41 



29. De discordia comitis Galfridi de Mandevilla et Willelmi 
comitis de Arundel. 

Seditionis tempore, cum se inaequaliter agerent homines 
in terra nostra, et de pari contenderet modicus cum magno, 
humilis cum summo, et fide penitus subacta, nullo re- 
spectu habito servi ad dominum, sic vacillaret regnum et 
regni status miserabili ductore premeretur fere usque ad 
exinanitionem, e vicino conteudebant inter se duo de pras- 
cipuis terras baronibus, Gaufridus de Mandeville, et Comes 
de Harundel, quern post discessum Regis Henrici conjugio 
Reginae Adelidis contigit honorari, unde et superbire et supra 
se extolli ccepit ultra modum, ut [non] posset sibi pati parem, 
et vilesceret in oculis ejus quicquid prsecipuum praeter regem 
in se habebat noster mundus. Habebat tune temporis Wil- 
lelmus ille, pincerna, nondum comes, dotem reginse Walt- 
ham, contiguam terris comitis Gaufridi de Mandeville 2 , 
impatiens quidem omnium comprovincialium terras suo 
dominio non mancipari. E contra Gaufridus iste prsecellens 
multiformi gratia, praecipuus totius Angliae, militia quidem 
prseclivis, morum venustate praeclarus, in consiliis regis et 
regni moderamine cunctis prseminens, agebat se inter cete- 
x ros quasi unus ex illis, nullius probitatis suae garrulus, nul- 
lius probitatis sibi collatae vel dignitatis nimius ostentator, 
rei suae familiaris providus dispensator, omnium virtutum 
communium quae tantum decerent virum affluentia exube- 
rans, si Dei gratiam diligentius acceptam et ceteris praela- 
tam, diligens executor menti suae sedulus imprimeret ; novit 
populus quod non mentior, quern si laudibus extulerim, 
meritis ejus assignari potius quam gratiae nostrae id debere 
credimus, verumptamen gratiae divinae de cujus munere 
venit quicquid boni provenit homini. 

2 He was killed at the siege of Bur- nication for plundering Ramsey Abbey, 
well, being under sentence of excommu- Sept. 14, 1144. Mon. Angl, iv. 140. 



42 



30. Qualiter Galfridus comes de Mandevilla succendit villam de 
Waltham, et crux sancta deponitur. Comes vulneratur et 
moritur. 

Inter se igitur tanti viri pacis et tranquillitatis metas 
excedentes, et seditiose alter alterius prsedia vastantes, con- 
tigit Gaufridum, furore exagitatnm quia succenderit Willel- 
mus domus suas et universam prsedam terras suae abigi fece- 
rat, villam Walthamensem succendere, nee posse domibus 
canonicorum parcere quae reliquis domibus erant contiguae : 
(testiraonium 3 perliibemus qui et dampna cum ceteris sus- 
tinuimus,) unde requisitus cum nollet satisfacere, placuit 
fratribus ibidem Deo servientibus, in transgressionis hujus 
vindictam, crucem deponere, si forte dives ille compunctus 
hoc facto vellet resipiscere. Tradunt autem qui hiis in- 
quirendis diligentiam adhibuerunt, eadem depositionis hora, 
comitem ilium ante castrum de Burevelle, ad quod expug- 
nandum diligenter operam dabat, letale vulnus suscepisse, 
et eo infra xl. dies viam universae carnis ingressum fuisse. 

31. De quinque Flandrensibus spoliantibus ecclesiam tempore 

incendii et non valentibus egredi. 

Tempore igitur incendii supra memorati, dum obser- 
varet comes ille ecclesiam cum multis ne succenderetur, 
amicissimus ipse et devotus ecclesiae, afflictus multo dolore 
quod periclitarentur res ecclesise, (non tamen poterat ma- 
nentibus illis injuriam sibi allatam vindicare) ; contigit 
quid dam dictu mirabile ; nam quid am satellites de suis, ipso 
nesciente, quinque Flandrenses filii Belial ecclesiam in- 
gressi, sarcinulas deportatas ad ecclesiam ob pacis et remm 
conservandarum remedium arriperent, ad asportandas eas 
hostia ecclesiae laborando quaeritarent, sed obstante crucis 
signo nee ecclesiam exire nee sarcinulas transferre permissi 
sunt, donee sedatis omnibus et sublatis de medio adver- 
sariis pax data est villae, et reversi jam nostri qui insecuti 

3 It appears from this that our author was already a canon, as early as 1144. 



43 

fuerant gentem adversara, intrantes ecclesiam ut sarcinulas 
suas reportarent ad propria, invenerunt filios Belial circum- 
vagantes per semitas ubi patebat eis via, (nam plena erat 
cistis et armariis propter hanc seditionem ecclesia,) adhuc 
deportantes sarcinulas ; quos cum comprehendissent nostri 
furore exagitati, dura vellent a sanctuario expellere, obstitit 
Warmundus sacrista vir bonus, vitse laudabilis et Deo devo- 
tus, et utroque lumine privates, caecos quidem oculorum et 
cordis acie duxit ante altare et compunctos corde, (erat enim 
eis necesse,) diutissime flagris caesos, reddita eis sanitate 
miseratione divina, conduxit per villam, multis obstare vo- 
lentibus, sed reverentiara exibentes conductori, liberos di- 
miserunt filios diaboli. 



32. De Hunfrido de Barentune furioso, et de equo suo, tempore 

incendii. 

Eadem die vir quidem nomine Hunfridus de Baren- 
tone 4 , per manum domini Gileberti de Munfichet 5 fores- 
tarius in provincia, veniens cum reliquis spiritu nequam de- 
briatis, equo sedens intravit ecclesiam, ut satellitibus Belial 
praecepta daret, pronos ad malura ad deteriora animaret : a 
domo Dei equum insidens exivit, complices suos insequens 
ad compitum extra burgum venit, ubi correpti a daemonic et 
ipse et cui insidebat equus, paene transgressionis et vesaniae 
suae susceperat talionem ; equus namque inibi a diabolo suf- 
focatus est, miles in ecclesiam multorum manibus, quia vici- 
nus noster erat, deportatus, vix triduo fusa frequenti ora- 
tione pro illo restitutus est sanitati. In retributionem itaque 
collati sibi a Domino beneficii praefatus miles ecclesiae contu- 
lit in memoriale donum xiiii. acras terras cum prato adjacenti 
juxta dominium cujusdam praebendae in Lucheiituna. 

4 Humfrey, son of Eustace de Bar- Humfrey is mentioned as a benefactor of 

ington, has a grant of land from Au- Waltham in the charter of Richard I. 
brey de Vere, at Chigwell, in the reign 8 The Munfichets were hereditary 

of Stephen or Henry II. Morant, i. 166. foresters of Essex. Morant, ii. 576. 



44 



33. Qualiter Robertus aurifaber et plures canonici percussi sunt 
ccecitate cum laminam femoralem sublevarent. 

Eadem igitur temporis statione cum humiliata jaceret 
terrse crux nostra, consilio capituli select! sunt duo de fra- 
tribus, Robertus filius Walteri et Adam filius Bruningi 6 , 
qui sedulam darent operam in veteranis laniinis et serugine 
obductis crucifixi, ut mundarentur et burnirentur quae ve- 
tustate ipsa oboleverant, lapides etiam preciosi, qui circulis 
suis vetustate consumptis ceciderant, pristinis locis restitue- 
rentur. Factum est, durn observarent aurifabros ne malig- 
nandi daretur eis copia, cum sublevasset Robertus, aurifaber 
Sancti Albani, laminam auream femoralem, ut privaretur 
ipse onmi luminis et manuum operatioms amminiculo, et 
officio oculorum suspensi sunt pr^dicti duo canonici, et War- 
mundus sacrista et Antonius custos ecclesiae, et Alwinus 
Biseinare carpentarius, Edmundus dormitorii custos, et 
duo servientes aurifabri, et ita manerent stupidi non vi- 
dentes ab hora tertia usque ad vespertinale officium; sed 
cum sero novissent se nunquam manus apposituros am- 
plius, respectu miserationis divine lumen amissum rece- 
perunt, ulterius hide sanctuario manus immundas non 
applicaturi. 

6 See charter in Appendix III. 19. 



APPENDIX I. 

VERSUS CIRCA TUMBAM HAROLDI REGIS. 

(Earl 3776.) 

MACTE pater patrise, meritis insignis Harolde, 
Parma, pugil, gladius, te tegit hie tumulus. 
Qui cum rege truci mundi subducere luci ; 
Classica non trepidas quse vehit hie Boreas. 
Omen at infaustum sua signa retorsit ad austrum, 
Nam tua fata scies in nova bella ruens. 

Hoc mausoleo fortis requiescit Haroldus 
Qui fuit Anglorum gentis rex iuclitus olim, 
Cui favor imperium species natura potestas 
Contulit et regnum, dans cum diademate sceptrum. 
Dum pugil insignis proprias defendere gentes 
Nititur, occubuit Francorum gente peremptus. 
Hujus nobilibus successibus invida fata 
Quse nequeunt salvare necant fraudemque sequuntur. 

Item versus de adventu S cee Crucis et canonicorum 

Stzcularium ap d Waltham. 

WALTHAM valle datur: habita cruce nobilitatur: 
Succrevitque chorus mundani canonicatus. 
Martyrium Thomse memoratur religione. 
Fundat et sedificat, renovat rex, papaque firmat. 
Eximitur : liberaque datur, sub eis dominatur 
Hie datus undique stas ut in ordine dignior abbas. 

Item versus de libertate et dignitate Canonicorum Regularium. 
QUATUOR utendis "Waltham prseerat simul istis, 
Ordine, pauperibus, et hospite nomine curse, 
Continuabatur antiquitus usus in illis, 
Absit quod novitas transgrediatur eas. 



APPENDIX II. 

THE GREAT CHARTER OE WALTHAM. 

(MS. Cotton. Tib. C. ix. f. 48 ; Mon. Angl. vi. 61 ; Kemble, 
C.D.,813.) 



N nomine Domini nostri Jhesu Cbristi, qui unus Deus in 
Trinitate ab omnibus se colentibus veneratur et puro cordis 
affectu adoratur. Ego Eadwardus Dei dono Anglorum rex in 
hujus mundi decursu hujus sseculi filiorum qui justi inveniuntur 
studens exaltare cornu utpote regalis imperil jure rite roborati, 
accedant ad eum per callem justitiae qui dat petentibus juste et 
religiose vivere. Hsec tamen beata commutatio digne censetur 
in hoc sseculo ut cui foelicitas tantum deliberaverit animi quod 
mundialium gravedine cupiditatum postposita velut granum fru- 
menti a spinis suffocantibus aliquando vero dumetis arescentibus 
decipiat in hunc tenorem emergi ut divina virtute firmatus vigeat 
suo Creatori et Domino. Istas etenim inter transitorias mundi 
procellas cuidam meorum comitum onomate Haroldo quandam 
terram, quse antiquitus ab incolis illius loci nuncupatur Walt- 
ham, hsereditario jure concessi, cuin omnibus ad se pertinent- 
ibus campis pascuis pratis silvis et aquis. Exhinc sibi tan- 
tam Deus suae pietatis gratiam contulit ut inter momentanea 
mundi desideria cogitaret foeliciter desudando coelestia ; quin- 
etiam ille qui omnia in omnibus operatur ut vult, talem divinae 
pietatis dulcedinem ut supramemoravi concessit ei ut non solum 
Dei cultor efficiatur verum etiam canonicae regulae strenuus in- 
stitutor fieri credatur ; nam hsec divinitus fidei declaratione et 
operum exhibitione cseterarumque aecclesiarum rerum plenitu- 
dine probavit eventus. Quis autem finis ejus desiderii post hsec 
evenerit, sapientia per Salomonem declarando prompsit, dum ait 
justis dabitur desiderium bonum. Enimvero rationali consilio 
ditatus ac suse non immemor conditionis, in praescripto loco 
monasterium ad laudem Domini nostri Jhesu Christi et Sanctse 
Crucis construxit. Primum concedens ei terram quae vocatur 
Northlande, unde aecclesiam villse antiquitus dotatam invenit ; 
post fundatum dehinc sacrse fidei monasterium ad normam 
sanctse Dei secclesiae dedicari fecit honorifice ob memoriam mei 



47 

et conjngis mese nomine Eadithoe, patris ac matris pro se suisque 
omnibus vivis et defunctis sibi consanguinitate conjunctis. Hoc 
enim perplurimis sanctorum, apostolorum, martyrum, confes- 
sorum, virginum reliquiis ornavit. Hoc non solum terris quarum 
vocabula post hsec sunt reeitanda, verum etiam libris evangelicis, 
vestibus ac diversis ornamentorum generibus, templo Domini 
congruentibus qui divinis cultibus clare ac dulcedine imbutus 
attentius sanctse celebrationis templum excolere coepit ac vene- 
rari. Quid plura? suse deuique conditionis non immemor, 
ibidem quorundam catervulam fratrum secundum auctoritatem 
Sanctorum Patrum canonicae regulse subjectam constituit, quse 
Deo et Sanctis Ejus die noctuque laudes hymnizando decantet. 

Haec sunt vocabula prrediorum ad prffifatum pertinentia 
raonasterium. Passefelda cum omnibus ad se pertinentibus, 
campis, pascuis pratis, silvis et aquis ; Walde cum omnibus ad se 
pertiuentibus, campis, pascuis, pratis, silvis et aquis ; Upminster 
cum omnibus ad se pertinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis 
et aquis; Walhfare cum omnibus ad se pertinentibus, campis, 
pascuis, pratis, silvis et aquis ; Tippedene cum omnibus ad se 
pertinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis et aquis ; Alwartune 
cum omnibus ad se pertinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis 
et aquis ; Wodeforda cum omnibus ad se pertinentibus, campis, 
pascuis, pratis, silvis et aquis ; Lambehithe cum omnibus ad se 
pertinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis et aquis ; Nesingan 
cum omnibus ad se pertinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis 
et aquis ; Brikendune cum omnibus ad se pertinentibus, campis, 
pascuis, pratis, silvis et aquis ; Melnho cum omnibus ad se per- 
tinentibus ; Alriches eia cum omnibus ad se pertinentibus ; 
Wrmeleia cum omnibus ad se pertinentibus ; Nethleswell cum 
omnibus ad se pertinentibus; Hicche cum omnibus ad se per- 
tinentibus, campis, pascuis, pratis, silvis et aquis; Lukintone 
cum omnibus ad se pertinentibus ; West Waltham cum omni- 
bus ad se pertinentibus ; 

Has omnes supradictas terras ego Eadwardus Rex pro redi- 
mendis peccatis meis et antecessorum sive etiam successorum 
meorum, consilio Archiepiscoporum et episcoporum necnon et 
principum terras meae, secclesise Sanctse Crucis et fratribus ibidem, 
in Dei nomine congregatis sive congregandis concede, cum 
sacha et soche, sol et team, et infangenethof, et flemenes fyrithe, 
et gridbreche, forstal, hamsokne, blodwite, ordel et oreste. Si 



48 

vero aliquis successorum tneorum quod absit, cle terris istis 
quicquam subtraxerit vel subtrahi permiserit, et inde requisitus 
emendare noluerit, ei Deus Justus judex reguum pariter et coro- 
nam auferat. Nos autem Archiepiscopi et episcopi ad hanc 
confirmationem congregati ex praecepto Domini Regis, ejusdem 
hortatu excommunicamus et maledictione perpetua condemp- 
namus omnes transgressores hujus consularis douatiouis et 
regularis concessionis. 

[Here follow the land measures.] 

Ego Eadwardus, nutu divino rex, omnia prsedia quae Ha- 
roldus comes monasterio apud Waltham subjecit vel quae adhuc 
se daturum decernit, sublevans statuo, ut ab omni servitutis jugo 
sint semper libera et a shiris et hundredis et extra curiam Sanctse 
Crucis omnibus placitis et omnibus geldis. Scriptum est autem 
istud privilegium anno Dominicse Incarnationis M.L.XII., indic- 
tionibus ter quinis, epactis septenis, concurrente I. Hiis tes- 
tibus consentientibus. 

Ego Eadwardus Anglorum Basileus hac inscriptione + Salu- 
tiferae crucis deliberando assigno. +Ego Eadgytha Dei munere 
Christi Regina ha3C eadem confirmando testimonium do. +Ego 
Stigandus Dorobernensis Archiprasul haec eadem affirmo. +Ego 
Ealdredus Eboracensis Archiepiscopus hoc consolido. +Ego M\f- 
woldus episcopus ad hsec testimonium perhibeo. +Ego Here- 
mannus episcopus testimonium exhibeo. +Ego Leofricus epi- 
scopus testimonium adhibeo. +Ego Willielmus episcopus ha3C 
aflfirmo. +Ego Ailmarus episcopus hasc consolido. +Ego Leof- 
winus episcopus testimonium perhibeo. +Ego Wlfwinus epi- 
scopus hsec eadem confirmo. +Ego ^JElwinus episcopus testimo- 
nium exhibeo. +Ego JEfricus episcopus hasc affirmo. +Ego 
Walterus episcopus hasc eadem corroboro. +Ego Gyso episcopus 
haec omnia prsescripta confirmo. + Ego ^Egelnothus abbas. + Ego 
^Elfwinus abbas. +Ego Wlffricus abbas. +Ego Leoffricus abbas. 
+ Ego Leofstanus abbas. +Ego JElwig abbas. +Ego Hordricus 
abbas. -fEgo ^Egelsinus abbas. +Ego Leofstanus abbas. -fEgo 
Eadmundus abbas. +Ego Sichtricus abbas. +Ego Haroldus 
comes operando consolido. +Ego ^llfgarus comes. +Ego 
Tostinus comes. +Ego Leofwinus comes. -r-Ego Gyrth comes. 
+Ego Esgarus regise procurator aulas. 4- Ego Rodbertus regis 
consanguineus. +Ego Radulphus regis aulicus. +Ego Bundinus 
regis Palatinus. +Ego Hesbernus regis consanguineus. +Ego 



49 

Regenbaldus regis cancellarius. 4- Ego Petrus regis capellanus. 
+Ego Baldewinus regis capellanus. +Ego Brihtricus princeps. 
+Ego j331fstanus princeps. +Ego Wigodus regis pincerna. 
+Ego Herdingus reginae pincerna. +Ego Adzurus regis dapifer. 
+Ego Yfingus regis dapifer. +Ego Godwinus reginae dapifer. 
+Ego Doddo princeps. +Ego ^Elfgarus princeps. +Ego Brixi- 
nus princeps. +Ego ^Egelnothus princeps. +Ego Esbernus 
princeps. +Ego Eadwig princeps. +Ego Eadricus princeps. 
+Ego ^Egelraundus princeps. +Ego Siwardus princeps. +Ego 
Alwoldus princeps. +Ego .ZElphig princeps. +H83C ego sub- 
scripsi Swithar sub nomine Christi. 



APPENDIX III. 

ANTIQUORUM CANONICORUM. 
(From MSS. Cotton, Tib. C. 9, and Harl. 391.) 

1. Breve Regis Willielmi Ruphi de terris et libertaiibus anti- 
quorum Canonicorum. 

WILLIELMUS Rex Anglise Vicecomitibus snis salutem et minis- 
tris. Mando vos ut faciatis canonicos de Waltham ita bene et 
honorifice habere terras suas et consuetudines sicut eas habu- 
erunt tempore Patris mei. T. Willo Daubeni. [circa 1096.] 

2. Carta Regis Henrici Primi quam fecit Mathildi Regince. 

Henricus Rex Anglise omnibus vicecoraitibus suis et ministris 
salutem. Sciatis me dedisse Mathildi Reginse uxori meae Walt- 
ham cum omnibus ei adjacentibus et servitium canonicorum et 
hominum eorum cum sacha et socha et tol et theam et infan- 
genethef et omnibus aliis consuetudinibus infra burgum et extra, 
infra tempus et extra et in terra et in aquis. Et volo ut omnes 
sui homines atque omnes homines prsedictse villse canonicorum 
sint quieti ex omnibus hundredis et sciris et placitis et omni 
Warda : et si quis aliquem ex suis hominibus aut ex hominibus 
canonicorum calumpniatus fuerit veniat ad Curiam Reginse ad 
Waltham ibique canonici regulariter respondebunt et laici se- 
cundum legem srccularem respondeant. T., &c. [circa 1100.] 

3. Carta Regis Henrici primi quam fecit Mathildi Regina. 

Henricus Rex Anglise, M. Episcopo et Hugoni de Bohcland et 
omnibus ministris suis, &c. 

Sciatis me dedisse Mathildi Reginse Walthara cum omnibus 
ei adjacentibus, et servitium canonicorum et hominum eorum 
cum saca et socha et tol et tern et infangenetehf, et omnibus 
aliis consuetudinibus infra burgum et extra, infra tempus et 
extra, et in terra et in aqua. Et volo atque prsecipio ut omnes 
sui homines atque homines prsedictse villse canonicorum sint 
quieti de omnibus hundredis et sciris et placitis et de omni 
warda et scotto et geldo et omnibus aliis querelis ; et si quis ex 
hominibus prsedictse villas de aliqua re calumpniatus veniat ad 



curiam ejns ibique canonici regulariter respondebunt et laici 
secundum legem ssecularem respondeant. T. Rog. Bigod. 
[circa 1100.] 

4. Item Carta Regis Henrici Primi de molendinis. 

Henricus Rex Angliae Ricardo Episcopo Londoniae, &c., 
salutera. 

Sciatis me concessisse ecclesise Sanctae Crucis de Waltham. 
molendinum ejusdem Waltham et quicquid molendinis pertiuet 
tarn in aqua quam in silva sicut Mathildis Regina uxor mea 
eidem ecclesise ea dedit et concessit pro escambio ecclesise Sanctse 
Trinitatis de London l : et praecipio ut ita bene et quiete ea prse- 
dicta ecclesia teneat sicut melius et quietius Regina tenuit. 
[circa 1108.] 

5. Item ejusdem de domibus nostris et una acra in Gaiste. 

Henricus Rex Anglise Herberto Episcopo Norwicensi salutem. 

Sciatis me pro Dei nomine dedisse et concessisse ecclesise de 
Geiste unam acram terra? ubi domus sunt, et preecipio ut earn 
Alfricus sacerdos teneat et habeat sicut melius habuit in tempore 
fratris mei: Et filius suus. T. [circa 1100.] 

6. Litterte de Eodem. 

Henricus Rex Anglise Ebrardo Episcopo Norwicensi &c., 
salutem. 

Prsecipio ut Albericus presbyter et Theodoricus filius ejus 
juste et in pace teneant terram et<domos suas quse sunt super 

1 The exchange referred to in this free and discharged from subjection to 

document is that httween Waltham the church of Waltham, by the exchange 

and the Crown, the former surrendering the s>iid Queen gave to the church of 

the site of Christ Church, or the Holy Waltham, with my consent, in the pre- 

Trinity, Aldgate, and receiving the mills sence of T. (K.), bishop of Salisbury, and 

of Waltham. The records from which Th. S. John and Jordan Say. It is my 

this information is derived are translated will and I ordain that the aforesaid 

in Stevens's Monasticon, from a Register church of the Holy Trinity, and all 

in possession of Anstis the Herald, and things belonging to the same, remain 

are so printed in the Mon. Angl., vi. as free and unmolested as ever they 

155. Two of them are given here as were in the time of the Queen herself, 

illustrating the history of Waltham. and in the time of William, bishop of 

I. Henry, king of England, to Richard, Durham. Given at Dunstable. 
bishop of London, and Hugh de Roch II. Walter Dean and the whole chap- 

(lege Bocheland), and to all his lieges, ter of Waltham, to Richard, bishop of 

French and English, throughout all London, and all faithful, greeting. Know 

England, greeting. Know ye that I ye that we have quitted claim to the 

have granted to Queen Maud my wife, church of the Holy Trinity in London 

that she place canons regular in the which belonged to our church, for the ex- 

chnrch of the Holy Trinity in London. change which Queen Maud gave us with 

Jnow ye also that this same church is the consent of our Lord King Henry. 

E2 



52 

acram terrae quam dedi et concessi ecclesise de Geiste sicut 
prsecepi per aliud breve meum et nullus eis super haec injuriam 
inde vel molestiam facial. [circa 1121.] 

7. Carta Regis Stephani quam fecit Mathildi uxori suee. 

Stephanus Rex Angliae Episcopo Lond., salutera. 

Sciatis me dedisse Mathildi Reginae uxori raeae Walthara cum 
omnibus ei adjacentibus et servitium canonicorum et hominum 
eorum cum sacha et socha et tol et tern et infangenethef et 
cum omnibus aliis consuetudinibus infra burgum et extra, infra 
tempus et extra et in terra et in aquis. Et volo atque praecipio 
ut omnes sui homines atque homines canonicorum praedictae villse 
sint q"uieti de omnibus hundredis et sciris et placitis et de omni 
warda et scotis et Geldis et omnibus querelis, et si quis ex homi- 
nibus praedictse villas de aliqua re calumpniatus fuerit veniat ad 
curiam Reginae ibique canonici regulariter respondeant et laici 
secundum regulam ssecularem. T., &c. [circa 1135.] 

8. Carta Regis Stephani de libertatibus antiquorum canonicorum, 
Stephanus Rex Angliae Episcopo Lond., &c., salutem. Sciatis 
me concessisse et dedisse ecclesise et canonicis de Waltham 
omnes illas libertates et consuetudines et quietancias et sacham 
et socham et tol et them et infangenethef et omnes rectitudines 
quas habuerunt tempore Regis Henrici avunculi mei : infra bur- 
gum et extra, infra tempus et extra in terris et in aquis et in 
omnibus aliis locis sicut carta Regis Henrici testatur, et volo et 
praecipio quod praedicta ecclesia et canonici et terrse eorum et 
homines eorum sint quieti sciris et hundredis et placitis et de 
omni warda et omni scotto et geldo et auxilio victus et aliis 
rebus et querelis, et si quis aliquera ex hominibus suis de aliqua 
re calumpniatus fuerit veniat ad curiam Sanctae Crucis de Walt- 
ham et ibi canonici regulariter respondeant et laici secundum 
legem ssecularem : et prsecipio quod homines eorum ita bene 
sint quieti de theloneo et omnibus aliis consuetudinibus per 
totam Angliam sicut fuerunt tempore Mathildis Reginse et sicut 
carta Regis testatur. T. [circa 1151.] 

9. Carta Mathildis Imperatricis et Domina Anglorum quam 

fecit Adeliciae Regirue. 

Mathildis imperatrix Regis Henrici filia et Anglise domina 
omnibus vicecomitibus, &c., salutem. Sciatis me dedisse et 



53 

concessisse Adelicise Reginse uxori Regis Henrici patris mei 
Waltham cum omnibus ei adjacentibus et servitia canonicorum 
et hominum eorum cum sacha et socha et tol et theam etinfan- 
genethef et omnibus aliis consuetudinibus infra burgum et extra 
infra tempus et extra et in terra et in aqua. Et volo et praecipio 
ut omnes sui homines prsedictse villse et canonicorum sint quieti 
de sciris et hundredis et warda et placitis. Et si quis aliquem 
ex suis hominibus aut ex hominibus canonicorum de aliquo 
calumpniatus fuerit veniat ad curiam Reginee et canonicorum ad 
Waltham et ibi canonici regulariter respondeant et laici secun- 
dum legem saecularem. Et praecipio quod homines Reginse et 
canonicorum de Waltham ita bene sint quieti de theloneo et 
omnibus aliis consuetudinibus per totam Angliam sicut melius 
fuerunt tempore Mathildis Reginse. T. &c. Ita dico sicut Rex 
Henricus carta sua confirmavit, Test, eisdem. [circa 1140.] 

10. Carta Regis Henrici Secundi de libertatibus antiquorum 
canonicorum. 

Henricus Rex Anglise dux Normannise, &c. Justiciariis, Yice- 
comitibus et ministris suis totius Angliae salutem. Prsecipio quod 
ecclesia mea de Waltham teneat bene et in pace juste et integre 
et honorifice omnes res et possessiones et consuetudines ac 
libertates suas sicut melius et liberius tenuit tempore Henrici 
Regis avi mei et sicut carta Regis Henrici testatur. T., &c. 
[circa 1154.] 

11. Cartes Reginarum. 
Carta Mathildis^Regince de molendinis. 

Mathildis Anglic Regina omnibus fidelibus suis, &c., salutem. 
Sciatis me concessisse et dedisse ecclesise Sanctse Crucis de Walt- 
ham Molendina ejusdem Waltham, tarn in aquis quam in silva, 
et in multura et omnibus libertatibus, quibus ego ipsa ea habui 
pro escambio ecclesiee Sanctse Trinitatis de Londonia et sicut licet 
canonicis Sanctee Trinitatis in omnibus qua? possunt ecclesiam 
suam emendare ita liceat canonicis de Waltham molendina? sua 
in omnibus quae possunt crescere et moliare. T. Rogerio Epi- 
scopo Salesberiensi. [1108.] 

12. Carta Mathildis Regina de Northlanda. 
Mathildis Anglorum Regina Ricardo Episcopo Lond., &c., 
salutem. Scitote me reddidisse Deo et Sanctse Cruci et Canonicis 



de Waltham illas duas hydas et dimidiam de Northlanda quas 
/ Walcherus episcopus invide de Ecclesia abstulit, et prsecipio ut 
ita solute et quiete teneant sicut antequam inde terra prsedicta 
ablata fuisset : et hoc facio pro salute corporis et animse Henrici 
Regis Domini mei et mea et filiorum meorum. [1108 1118.] 

13. Carta Mathildis Regince de Nundinis. 

Mathildis Anglorum Regina Ricardo Lund. Episcopo et 
Hugoni de Bochel et Aldwino canonico et omnibus ministris 
Regis et suis et omnibus hominibus Francis et Anglis de Essexa, 
salutem. Sciatis me dedisse et concessisse ecclesise Sanctse 
Crucis de Waltham et canonicis ibidem Deo famulantibus ferias 
de festivitate Sanctse Crucis cum omnibus consuetudinibus feriis 
pertinentibus : et hoc pro salute Domini mei Henrici Regis 
et mea et filiorum meorum. Volo etiam et prsecipio ut ita 
quiete et honorifice et plenarie habeant sicut ego ipsa tenebam 
et omnes venientes ad eundem ecclesiam et inde redeuntes tarn 
ementes quam vendentes firmam pacem Regis et meam habeant. 
Testibus Rog. Ep. Saresberieusi et Nigello de Olleio et Rann. 
Capellano : et Galfrido Capellano Reginse et prsedictse Ecclesise 
Canonico et Aldwino Canonico et Odone Morio apud Westm. 
pridie ante Exaltationem Sanctse Crucis. [1108 1118.] 

14. Mathildis Regince de quieta clamatione Episcopi Dunelmensis. 
Mathildis Regina, &c., salutem. Sciatis me perpetualiter 
pardonasse canonicis de Waltham pro anima Regis et mea, et 
quietos eos omnino clamasse deuarios, illos quos episcopus Wil- 
lielmus Dunolmensis solebat ab eis accipere quoque anno ad opus 
Castelli Dunolmensis. T. Willo Giffard &c. [1100 1106.] 

15. Carta Adelitia Regina de decimis dandis. 
Adelicia Dei Gratia Regina omnibus, &c., salutem. Sciatis 
me concessisse et dedisse ecclesise et canonicis Sanctse Crucis de 
Waltham perpetualiter pro anima Regis Henrici domini mei et 
antecessorum suorum et salute mea omneni decimam de dominio 
meo de Waltham et de ei appendiciis in omnibus rebus de vivo et 
de mortuo unde juste decima dari debet et sicut earn do et concedo 
de dominico meo sic volo et firmiter prsecipio ut omnes homines 
mei de tenemeuto de Walthara dent decimam suam de omnibus 
rebus suis pleiiarie tarn de vivo quam de mortuo. [circa 1140.] 



55 

16. Item aliud Breve pro decimis dandis. 
Adelicia Dei gratia Regina universis hominibus suis de Walt- 
ham salutem. Mando vobis et prsecipio quod bene et plenarie 
reddatis ecclesise Dei et Sauctse Crucis de Waltham rectas deci- 
mas de omnibus quse juste decimari solent ; si feceritis placebit 
mini et grates vobis sciam : sin autem, grave erit mini et foris- 
facturam meam inde accipiam et concedam quod ecclesia vos 
tandem constringendo justificet. T., &c. [circa 1140.] 

Littera Regina Alienoras secundum eundem tenorem. 

17. Item AdelicicB de scottis et geldis. 

Adelicia Anglorum Regina, &c. Sciatis me clamasse quietum 
totum dominicum canonicorum Sanctse Crucis de Waltham de 
omnibus Geldis et Scottis, et nolo ut amplius inde aliquod requi- 
ratur, sed tempus sit quietum pro salute Domini mei Regis et 
mea et sicut tempore Mathildis Reginse. T. [circa 1140.] 

18. Item. 

Mathildis Anglorum Regina, &c., salutem. Sciatis me 
clamasse quietum totum dominicum canonicorum Sanctse Cru- 
cis de Waltham de omnibus geldis et scottis perpetualiter et 
nolo quod amplius de dominico canonicorum aliquod requiratur 
sed tempus sit quietura pro salute Domini mei Regis et mea 
sicut fuit tempore Mathildis Reginse Amitse mese. [circa 1135.] 

19. 

Henricus Rex Auglise Waltero decano et canonicis Sanctse 
Crucis^de Waltham, salutem. 

Sciatis me con<?essisse Adse filio Bruningi et hseredibus suis 
in feudum et hsereditatem terram illam quam Bruningus pater 
ejus tenuit in Epping, scilicet unam hidam et xl. acras, et terram 
de Waltham et prata eidem terrse de Epping pertinentia, red- 
dendo iude singulis annis Ecclesise Sanctce Crucis de Waltham 
quinque solidos pro omni servitio et omni consuetudine, et terram 
de Lamburne scilicet xl. acras quas idem Bruningus pater suus 
tenuit, reddendo inde singulis annis Ecclesise Sanctse Crucis 
de Waltham unum sextarium viui pro omni servitio et omni 
consuetudine. Volo ergo et prsecipio ut habeant et teneant 
omnes terras supradictas bene et libere in omnibus rebus per 
servitium supra dictum. Teste Hugone de Bello campo. 



50 

20. 

Henricus Dei gratia Wintoniensis episcopus et apostolicae 
sedis legatus, venerabili fratri et amico R. Londinensi episcopo 
et archidiacono et canonicis de Waltham et universe clero 
episcopatus Lond., salutem. Nostra? administrationis ratio de- 
siderat ut justis postulationibus facilem prsebeamus assensum. 
Quocirca dilectorum filiorum nostrorum canonicorum de Walt- 
ham precibus annuentes, parochiam de Waltham et de Eppinges 
quam de communia eorum sicut iu prsesentia nostra probatum 
est esse constat, auctoritate officii quo fungimur et ratione 
administrationis decanatus quam in eadem ecclesia prassidentes 
habemus eis in eadem communia in perpetuum habendam con- 
firmamus et praesentis scripti nostri attestatione et munimine 
roboramus. Valete. [circa 1144.] 



APPENDIX IV. 

EXTRACTS FROM DOMESDAY BOOK. 

VOL. i. 34. SURREY. 

Terra Comitis Moriton : in Brixistan Hund. 
COMES Moriton tenet Lanchei. Canonic! de Waltham tenue- 
runt de Heraldo. Tune se defendit pro 6 hidis et dimidia, 
modo pro nichilo. Terra est 6 car. In dominio est 1 car. et 
5 villani, et 12 bordarii cum 3 car. Ibi unus servus et 6 ac. 
prati. T. R. E. valebat 100 sol. et post et modo 4 lib. 

In Waleton Hund. 

Ipse comes tenet Estreham. T. R. E., se defendit pro 5 hidis, 
modo pro nichilo. Heraldus tenuit 1 hid. et dimid. Canonici 
de Waltham 1 hid et dimid. 

VOL. i. 58. BERKSHIRE. 
Terra Episcopi Dunelmensis. In Benes. Hund. 
Episcopus Dunelmensis tenet de Rege Waltham in elemosina. 
Vlwinus canonicus tenuit de Heraldo comite et ecclesiae de 
Waltham pertinuit. Tune et modo pro 3 hid. Terra est 6 car. 
In dominio sunt 2 et 8 villani et 3 cot. cum 4 car. Ibi 3 servi 
et 3 ac. prati. Silva de 6 porcis. T. R. E. valebat 60 sol. et 
post 70 sol. Modo 100 sol. 

VOL. i. 132. HERTFORDSHIRE. 

In dim. Hund. de Hiz. 

Rex Willelmus tenet Hiz ; pro 5 hid. se defendit. . . . Hoc 
manerium tenuit Heraldus comes. 

VOL. i. 136. 

Terra Canonicorum de Waltham. In Hertf. Hund. 

Canonici Sanctae Crucis de Waltham tenent Wermelai. Pro 

5 hid. se defendit. Terra est 4 car. In dominio 3 hidae et 

2 virg. et dim. et ibi est una car. et una potest fieri. Ibi 5 villani 

habent 2 car. Ibi 4 Bord. et 3 cot. et 2 servi. Pratum 4 car. 



58 

pastura ad pecuniam. Silva 300 pore. In totis valentiis val. 
et valuit 4 lib. T. R. E. 100 sol. Hoc Manerium jacuit et jacet 
in Ecclesia S. Crucis de Waltham. 

Ipsi canonici ten. Brichendone. Pro 5 hid. se defendit. 
Terra est 8 car. In dominio 3 hid. et dim. et ibi sunt 2 car. 
et tertia potest fieri. Ibi 9 villani habent 4 car. et quinta potest 
fieri. Ibi 9 bord. et 23 cot. et 2 servi et 1 molend. de 8 sol. 
Pratum 2 car. Pastura ad pecuniam villse et 2 sol. Silva 200 
porcis. In totis valentiis val. et valuit 100 sol. T. R. E. 8 lib. 
Hoc manerium jacuit et jacet in ecclesia S. Crucis de Waltham. 

VOL. i. 140. 
In Hertf. Hund. 

Ipse Goisfridus tenet Hailet. Pro 2 hid. se defendit. Terra 
est 2 car. In dominio 1 hida et 3 virg. et ibi est una car. et 
adhuc dim. potest fieri. Ibi 2 vill. cum 2 bord. habent dim. car. 
Ibi 3 cot. et unus servus : pratum 1 car. Pastura ad pecuniam. 
Silva 50 pore. De gurgite 50 Anguillse val. 30 sol. Quando 
recept. 10 sol. T. R. E. 4 lib. Hanc terram tenuit Wilwinus 
homo Heraldi comitis. De quadam silva reclamat Radulfus de 
Limesi tantum quantum pertinet ad 3 hid. de Emmewelle et 
2 villanos de 1 virg. et 1 Bord. de 10 acr. et adhuc 24 acr. 
terrse quas sumpsit Ilbertus de Hertford et apposuit huic 
Manerio, ut homines de scira testantur, et canonici de Waltham 
reclamant tantum silvae quantum pertinet ad unam hidam. 

VOL. i. 210. BEDFORDSHIRE. 
Terra Episcopi Dunelmensis. Bicheleswade Hund. 
Ep. Dunelm tenet de Rege in Melehou 3 hid. et dimid. 
Terra est 4 car. In dominio 3 hid. et dimid. et ibi est 1 car. et 
alia potest fieri. Villani habent 2 car. Ibi 4 villani et 1 ser. 
val. 40 sol. et tantundem quando recept. T. R. E. 60 sol. Hanc 
terram dedit rex Edw. Ecclesise S.. Crucis de Waltham ut homines 
de hund. testantur. 

In Hund. de Cliston. 

Tenet isdem ep. 8 hid. in Alricesei et 2 part. 1 virg. Terra est 
8 car. In dominio sunt 3 car. et 8 villani habent 4 car. et 5 ta 
potest fieri. Ibi 5 bord. et 2 servi et 2 mol. 26 solid, et 8 den. 
pratum 3 car. valet et valuit 7 lib. T. R. E. 8 lib. Hoc manerium 
tenuerunt canonici S. Crucis de Waltham in Elemosina T. R. E. 



59 

VOL. ii. 15. ESSEX. 
Terra Canonicorum S. Gruels de Waltham. Hand, de Waltham. 

Epingam tenet semper S. Crux pro manerio et 2 hid. et 15 
acr. Semper 1 car. et dim. in dominio et 2 bor. et 2 ser. Silva 
50 pore. 3 acr. prati 10 aiiimal. 1 rune. 20 por. 20 ov. 8 caprse 
et val. 15 sol. 

Nasingam semper tenet S. Crux pro 5 hid. Tune 1 car. in 
dominio modo 1 et dim. Tune 1 car. horn, modo 1 et dim. 
Semper 5 vill. modo 2 bor. Tune 3 ser. modo nullus. Silva 
50 por. 13 acr. prati. dim. pise. 1 rune. 4 anim. 10 pore. 15 ov. 
Tune val. 40 sol. modo 60. 

Hund. de Beventreu. 

Wdefort tenet semper S. Crux. T. R. E. 5 hid. Semper 2 car. 
in dominio. Tune 13 car. horn, modo 7. Semper 13 vill. 
Silva 500 pore. 26 acr. prati. Tune 1 mol. modo null. Tune 
4 bord. modo 7. Tune 4 ser. modo nullus. Tune 1 an. modo 6. 
100 ov. 1 por. 40 capr. Semper val. 100 sol. 

Lochintunam tenet semper S. Crux pro manerio et 4 hid. et 
20 acr. Tune 2 car. in dominio, modo 1. Semper 1 car. horn, 
et 2 vill. Tune 2 bord. modo 5. Silva 100 por. 5 acr. prati. 
1 car. pot. restaurari, 5 an. 5 ov. et val. 40 sol. 

Lochintunam tenet S. Crux, pro raanerio et 2 hid. et dim. 
Semper 1 car. in dominio. Tune 2 bor. modo 4. Silva 40 por. 
4 acr. prati. 9 an. 10 por. 20 ov. val. 20 sol. 

Hund. de Angra. 

Passefeldam tenet semper S. Crux pro manerio et pro 2 hid. 
30 acr. minus. Tune 6 vill. modo 4 bor. Tune 7 ser. modo 3. 
Tune 2 car. in dominio, modo 3. Tune 3 car. horn, modo 2. 
Silva 700 pore. 8 acr. prati. Tune 3 an. modo 6. Tune 20 por. 
modo 30, 50 ov. Tune 16 capr. modo 36. Modo 1 rune. 
Semper val. 6 lib. 

Alvertunam tenet semper S. Crux pro manerio et 4 hid. et 
dim. et 10 acr. Tune 7 vill. modo 9. Tune 2 bor. modo 6. 
Tune 5 ser. modo 3. Semper 2 car. in dominio. Tune 3 car. 
horn, modo 2. Silva 400 pore. 15 acr. prati, 2 an. 8 ov. 10 por. 
15 capr. Semper val. 4 lib. 

Tippedenam tenet semper S. Crux pro manerio et 3 hid. et 



60 

40 acr. Semper 8 vill. et 7 bor. Tune 4 ser. modo nullus. 
Tune 2 car. in dominio modo 1. Tune 2 car. horn, modo 1. 
Silva 300 por. 6 acr. prati. 2 an. 8 por. 9 ov. Semper val. 
40 sol. Quidam liber homo tenuit 40 acr. quern invasit ecclesia 
postquam rex venit in hanc terrain et tenet adhuc. Tune 

1 car. modo nulla, et quando recep. dim. 4 acr. prati. Tune 
val. 6 sol et 8d. Modo 5 sol. et 4d. 

Hund. de Ceofferda. 
Welda tenet semper S. Crux pro uno manerio et T. R. E. pro 

2 hid. modo pro 1 et dim. Goisfridus de Magna villa habet 
aliam dim. sed hund. nescit quare habeat et G. dicit se habere 
pro excangio. Semper 10 vill. et 6 bor. et 3 ser. et 2 car. in 
dominio. Tune 6 car. horn, modo 4. Silva 200 por. 1 acr. et d. 
prati ; modo 4 an. Tune 10 por. modo 25. Tune 25 ov. modo 
65 et val. 6 lib. In hoc manerii jacuit 1 soc. qui tenuit 1 car. 
terra, sed modo habet Rob. Gernon ex dono Regis ut ipse dicit. 

Upmonstram tenet S. Crux pro 2 hid. et dim. et 40 acr. 
Tune 8 vill. modo 6. Tune 2 bor. modo 4. Tune 4 ser. modo 3. 
Semper 2 car. in dominio et 4 car. horn. Silva 300 por. 6 acr. 
prati, 2 an. Tune 20 ov. modo 50. Tune 11 por. modo 30. 
Semper val. 4 lib. Huic Manerio jacet 1 soc. de 30 acr. et dim. 
car. et val. 20d. 

Walcfaram tenet semper Ecclesia pro 4 hid. 40 acr. minus. 
Tune 4 bor. modo 10. Tune 6 ser. modo 3. Semper 2 car. in 
dominio et 1 car. horn. Silva 30 por. 18 acr. prati. Modo 
1 rune. Semper 5 an. 5 por. 40 ov. 2 vasa apum. Val. 40 sol. 

In Waltham. 
Medietatem hida3 habet S. Crux. 



Jjrinfeb bg flUssrs. ^arbr, Cormnarluf, *fcrrb. 



raft ii>m0rals 0f (feat ritem 
anir fxtlantr frming % IPtirtrta !|^s, 

Published under the Direction of the Master of the Eolls. 



Royal 8vo., price 8s. 6d. each Volume. 

1. THE CHRONICLE or ENGLAND, by JOHN CAPGRAVE. Edited by the 

Eev. F. C. HINGESTON, M.A., of Exeter College, Oxford. 

2. CHRONICON MONASTERII DE ABINGDON. Vols. I. and II. Edited by 

the Eev. J. STEYENSON, M.A., of University College, Durham, and 
Vicar of Leighton Buzzard. 

3. LIYES OF EDWARD THE CONFESSOR. I. La Estoire de Seint Aedward 

le Eei. II. Vita Beati Edvardi Regis et Confessoris. III. Vita 
JEduuardi Regis qui apud Westmonasteriurn reqiiiescit. Edited by 
H. E. LUARD, M.A., Fellow and Assistant Tutor of Trinity College, 
Cambridge. 

4. MONUMENTA FRANCISCAN ; scilicet, I. Thomas de Eccleston de Ad- 

ventu Fratrum Minorum in Angliam. II. Adse de Marisco Epistolae. 
III. Eegistrum Fratrum Minorum Londoniae. Edited by the Eev. 
J. S. BREWER, M.A., Professor of English Literature, King's Col- 
lege, London, and Eeader at the Eolls. 

5. FASCICULI ZIZANIORUM MAGISTRI JOHANNTS WYCLIF CTJM TRITICO. 

Ascribed to THOMAS NETTER, of WALDEN, Provincial of the Car- 
melite Order in England, and Confessor to Henry King the Fifth. 
Edited by the Rev. W. W. SHIRLEY, M.A., Tutor and late Fellow of 
Wadham College, Oxford. 

6. THE BTTIK OF THE CRONICLIS OF SCOTLAND ; or, A Metrical Version 

of the History of Hector Boece ; by WILLIAM STEWART. Vols. I., 
II., and III. Edited by "W. B. TURNBULL, Esq., of Lincoln's Inn, 
Barrister-at-Law. 

7. JOHANNIS CAPGRATE LIBER DE ILLTTSTRIBTTS HENRICIS. Edited by 

the Eev. F. C. HINGESTON, M. A., of Exeter College, Oxford. 

8. HISTORIA MONASTERII S. AUGUSTINI CANTTJAEIENSIS, by THOMAS OF 

ELMHAM, formerly Monk and Treasurer of that Foundation. Edited 
by C. HARDWICK, M.A., Fellow of St. Catharine's Hall, and Christian 
Advocate in the University of Cambridge. 

9. EULOGITTM (HISTORIARTTM SITE TEMPORis), Chronicon ab Orbe con- 

dito usque ad Annum Domini 1366; a Monacho quodam Malmes- 
biriensi exaratum. Vols. I. and II. Edited by F. S. HAfDON, 
Esq., B.A. 

10. MEMORIALS OF KING HENRY THE SETENTH : Bernard! Andre Tho- 
losatis de Vita Regis Henrici Septimi Historia ; necnon alia quaedam 
ad eundem Eegem spectantia. Edited by J. GAIRDNER, Esq. 



Chronicles and Memorials of Great Britain, fyc. (continued). 

11. MEMORIALS or HENRY THE FIFTH. I. Vita Henrici Quinti, Roberto 

Eedmanno auctore. II. Versus Rhythmic! in laudem Eegis Henrici 
Quinti. III. Elmhami Liber Metricus de Henrico V. Edited by 
C. A. COLE, Esq. 

12. MUNIMENTA GILDHALL.ZE LONDONIENSIS ; Liber Albus, Liber Cus- 

tumarum. et Liber Horn, in archivis Gildhalla3 asaervati. Vol. I., 
Liber Albus. Vol. II. (in Two Parts), Liber Custumarum. Edited 
by H. T. Riley, Esq., H.A., Barrister- at-Law. 

13. CHRONICA JOHANNIS DE OXENEDES. Edited by Sir H. ELLIS, K.H. 

14. A COLLECTION or POLITICAL POEMS F EOM THE ACCESSION or EDWAED 

III. TO THE REIGN OF HENEY VIII. Vol. I. Edited by T. WEIGHT, 
Esq., M.A. 

15. The " OPUS TEBTITTM" and " OPUS MINUS" of ROGER BACON. Edited 

by the Rev. J. S. BEEWEE, M.A., Professor of English Literature, 
King's College, London, and Eeader at the Eolls. 

16. BAETHOLOM^I DE COTTON, MONACHI NOEWICENSIS, HISTOEIA AN- 

GLICANA (A.D. 4491298.) Edited by H. E. LUAED, M.A., Fellow 
and Assistant Tutor of Trinity College, Cambridge. 

17. The BEUT T TYWTSOGION, or, The Chronicle of the Princes of "Wales. 

Edited by the Eev. J. WILLIAMS AB ITHEL. 

18. A COLLECTION OF EOYAL AND HISTOEICAL LETTEES DURING THE 

REIGN OF HENEY IV. Vol. I. Edited by the Eev. F. C. HINGESTON, 
M.A., of Exeter College, Oxford. 

19. THE EEPEESSOE OF OVEE MUCH BLAMING OF THE CLEEGY. By REGI- 

NALD PECOCK, sometime Bishop of Chichester. Vols. I. and II. 
Edited by C. BABINGTON, B.D., Fellow of St. John's College, Cam- 
bridge. 

20. THE ANNALES CAMBEI.E. Edited by the Eev. J. WILLIAMS AB ITHEL. 

21. THE WORKS OF GIEALDUS CAMBRENSIS. Vol. I. Edited by the Eev. 

J. S. BEEWEE, M.A., Professor of English Literature, King's Col- 
lege, London, and Eeader at the Eolls. 

In the Press. 

ElCARDI DE ClRENCESTRIA SPECULUM HlSTORIALE DE GESTIS REGUM 

ANGLIJE. (A.D. 4471066.) Edited by J. E. B. MAYOR, M.A., 
Fellow and Assistant Tutor of St. John's College, Cambridge. ; 

THE ANGLO-SAXON-CIIEONICLE. Edited by B. THOEPE, Esq. 

LE LIVEEE DE REIS DE BEITTANIE. Edited by J. GLOVEE, M.A., Chaplain 
of Trinity College, Cambridge. 

EECUEIL DES CEONIQUES ET ANCHIENNES ISTOEIES DE LA GRANT BBE- 
TAIGNE A PRESENT NOMME ENGLETEEEE, par JEHAN DE WAUEIN. 
Edited by W. HARDY, Esq. 

THE WARS OF THE DANES IN IRELAND: written in the Irish language. 
Edited by the Rev. Dr. TODD, Librarian of the University of Dublin. 



Chronicles and Memorials of Great Britain, SfC. (continued}. 



A COLLECTION OF POLITICAL POEMS FBOM THE ACCESSION OF EDWABD 
III. TO THE REIGN OF HENBY VIII. Vol. II. Edited by T. WEIGHT, 
Esq., M.A. 

ORIGINAL LETTEBS AND PAPEBS ILLUSTBATITE OF THE HISTOBT OF ENG- 
LAND DUBING THE FIFTEENTH CENTUEY. Edited by the Rev. J. 
STETENSON, M.A., of University College, Durham, and Vicar of 
Leighton Buzzard. 

A COLLECTION OF SAGAS AND OTHEB HISTOBICAL DOCUMENTS relating to 
the Settlements and Descents of the Northmen on the British Isles. 
Edited by GEOEGE W. DASENT, Esq., D.C.L., Oxon. 

A COLLECTION OF EOTAL AND HISTOBICAL LETTEBS DUBING THE EEIGN 
OF HENBY IV. Vol. II. Edited by the Rev. F. C. HINGESTON, 

M.A., of Exeter College, Oxford. 

LETTEES AND PAPEBS OF THE REIGNS OF RICHABD III. AND HENEY VII. 
Edited by JAMES GAIBDNEB, Esq. 

MUNIMENTA GriLDHALL-E LoNDONiENSis ; Liber Albus, Liber Custuma- 
rum, et Liber Horn, in archivis Gildhallae asservati. Vol. III. Trans- 
lations from the Anglo-Norman portions of the Liber Albus ; Ap- 
pendix ; Glossaries ; and Index. Edited by H. T. Riley, Esq., M.A. 
Barrister-at-Law. 

EULOGIUM (HisTOEiAEiJM SITE TEMFOEis), Chronicon ab Orbe condito 
usque ad Annum Domini 1366 ; a Monacho quodam Malmesbiriensi 
exaratum. Vol. III. Edited by F. S. HAYDON, Esq., B.A. 

LETTEES AND TEEATISES OF BISHOP GEOSSETETE, illustrative of the Social 
Condition of his Time. Edited by the Rev. H. R. LUAED, M.A., 
Fellow and Assistant Tutor of Trinity College, Cambridge. 

THE "WOBKS OF GIEALDUS CAMBBENSIS. Vol. II. Edited by the Rev. 
J. S. BBEWEE, M.A., Professor of English Literature, King's College, 
London, and Reader at the Rolls. 

DESCBIPTIVE CATALOGUE OF MANUSCBIPTS EELATING TO THE EAELY 
HISTOBY OF GEEAT BBITAIN. Edited by T. DUFFUS HABDY, Esq. 

In Progress. 

HISTOEIA MINOB MATTHJEI PABIS. Edited by Sir F. MADDEN, K.H., 

Chief of the MS. Department of the British Museum. 

CHBONICON ABBATUE EVESHAMENSIS, AUCTOEIBUS DOMINTCO PBIOEE 
EVESHAML2E ET THOMA DE MAELEBEBGE AfiBATE, A FUNDATIONE 
AD ANNUM 1213, UNA CUM CONTINUATIONS AD ANNUM 1418. 
Edited by the Rev. W. D. MACBAY, M.A., Bodleian Library, Oxford. 

A ROLL OF THE IEISH PBIVY COUNCIL OF THE 16iH TEAS OF THE REIGN 
OF RICHAED II. Edited by the Rev. JAMES GEAYES. 

POLYCHEONICON RANULPHI HIGDENI, with Trevisa's Translation. Edited 
by C. BABINGTON, B.D., Fellow of St. John's College, Cambridge. 

January, 1861. 



THE GENTLEMAN'S MAGAZINE. 

WITH the year of our Lord 1860, Sylvanus Urban closed his 209th 
volume, and the 129th year of his literary existence. This is a 
length of days that, so far as he knows, has never before been attained 
by a Journalist ; but he ventures to affirm, with thankfulness as well as 
some degree of self-complacency, that he is still in a green old age, and 
that to his thinking the time is yet very distant when, to borrow the words 
of one of his earliest and most valued friends, it may be said of him 
' Superfluous lags the veteran on the stage." 

The times, it is readily allowed, have greatly changed since Sylvanus 
Urban first solicited public attention, but it may be fairly doubted whether 
the tastes and habits of thought of the educated classes, to whom he ad- 
dresses himself, have changed in a like degree. Hence he does not fear 
that History and Antiquities, in their widest sense, can ever become unpalat- 
able to them, but, on the contrary, he is glad to mark an increased avidity 
in pursuing such studies. This is a state of things that he thinks he may 
claim a considerable share in bringing about, and the steady progress of 
which he is desirous of forwarding by all available means. He alludes to 
the growing appreciation of the Past, as the key to the understanding of 
the Present, and (in a sense) of the Future, as testified by the formation 
of Archaeological and Literary Societies, which have already achieved 
much good, and may do still more ; and as a means to that end, he devotes 
a portion of his pages every month, under the title of " ANTIQUARIAN 
AND LITERARY INTELLIGENCER," to a record of their progress. 

Sylvanus Urban therefore ventures to suggest to the Councils of such 
Societies, that if brief reports of their proceedings and publications are 
systematically supplied to the GENTLEMAN'S MAGAZINE, where they will 
be always highly acceptable, an interchange of knowledge and good offices 
may thus be established between learned bodies in the most distant parts 
of the Empire an interchange that does not now exist, but the want of 
which few will be found to deny. 

It has ever been the desire of Sylvanus Urban to see his CORRESPOND- 
ENCE a leading feature in his pages, and he has had the gratification of 
reckoning many of the most erudite men of the time as his fellow-workers, 
who have, through him, conveyed an invaluable amount of knowledge to 
the world. He invites those of the present day to imitate them. Another 
important feature has been, and will be, the OBITUARY, to the completeness 
of which he requests friends or relatives to contribute by communicating 
fitting notices of eminent persons daily removed by the hand of death from 
among us. He believes that he shall not be disappointed in the extent of 
this friendly co-operation, but that, on the contrary, the increasing number 
of his contributors will render the motto that he has so long borne more 
than ever applicable : "E pluribus Unum." 

AH Communications to be addressed to MR. URBAN, 377, STXAA~D, W.C. 






vi r 



THE 

FOUNDATION OF WALTHAM ABBEY. 



THE TEACT 

tenthm* jfentte dfrum ncste in Jplante 
jet it durtioitf tjttste apd 



NOW FIRST PRINTED FROM THE MANUSCRIPT IN THE 
BRITISH MUSEUM, 

WITH INTRODUCTION AND NOTES 



BY 



WILLIAM STUBBS, M.A., 

VICAR OF NAVESTOCK, LATE FELLOW OF TRINITY COLLEGE, OXFORD. 



J. H. AND J. PABKEE. 

1861. 

Price 5s. 



BX 2596 .W348 A3 1861 IMST 
Waltham Abbey. 
The foundation of Waltham 
Abbey 47228684 






i? MEDIAEVAL STUDIES 

QUEEN'S PARK